close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Оразбаевские чтения-2009. Алматы, 2010

код для вставкиСкачать
СБОРНИК материалов международной научно-практической конференции «ОРАЗБАЕВСКИЕ ЧТЕНИЯ - 2» 9 апреля 2009 г.
 3
А.Ш. Алтаев, КазНУ им. аль-Фараби, профессор УВАЖАЕМЫЕ УЧАСТНИКИ КОНФЕРЕНЦИИ! ДОРОГИЕ ЗАРУБЕЖНЫЕ ГОСТИ! Мы рады приветствовать Вас, участников и гостей международной конференции «Оразбаевские чтения-2009», посвященной Абдуманапу Медеуовичу Оразбаеву, Учителю многих ученых, сидящих сегодня в этом зале, выдающемуся ученому, представителю казахстанской исторической науки, первому казахскому археологу, основателю кафедры археологии и этнологии при историческом факультете КазНУ им. аль-Фараби. Эта конференция проходит в рамках торжественных мероприятий
, посвященных 75-летию Казахского национального университета имени аль-Фараби. Университет со дня своего основания является ведущим вузом в стране и занимает лидирующее положение среди вузов Казахстана и в том числе в области научных исследований. Свой ощутимый вклад в это благое дело вносит и кафедра археологии и этнологии. Кафедра вот уже на протяжении многих лет ведет научно-
исследовательскую и учебно-методическую работу на высшем уровне, соответствующем современным требованиям. Профессора и доценты кафедры являются авторами и разработчиками Госстандарта по специальностям «Археология и этнология» и «Музейно дело и охрана памятников» как для бакалавров, так и для магистрантов. По Госстандарту были созданы типовые программы по всем
предметам по специальности «Археология и этнология». Кафедрой разработаны учебные планы по специальностям «Археология», «Этнология», «Музейное дело и охрана памятников», «Исторический туризм», «Антропология». Наряду с этим, профессорско-преподавательским составом кафедры разрабатываются и выпускаются учебно-методические пособия. Среди них необходимо отметить работы А.Т. Толеубаева: 1. История древнего Казахстана.Учебник для
6 класса общеобразовательной школы. 2. История Казахстана. Учебник для 10 класса общественно-
гуманитарного направления общеобразовательной школы. 3. История Казахстана. Учебник для 11 класса общественно-
гуманитарного направления общеобразовательных школ. 4. Орынбор қазақтары (тарихи этнографиялық зерттеу). 4
5. Археология Казахстана. Работы Ж.К. Таймагамбетова: 1. Таймагамбетов Ж.К. Қазақстанның тас дəүрі (зертеллу тарихы мен негізгі мəселелері). 2. Археология Казахстана. Научно-исследовательская работа кафедры соответствует концепции Государственной программы «Культурное наследие», главными приоритетами которой являются - возрождение, приумножение и передача следующему поколению нашего традиционного, исторического, духовного и материального наследия. За последние годы в результате научно-исследовательских изысканий кафедры были изучены многие археологические памятники, имеющие особое историко-культурное значение. Среди них особо можно отметить такие знаковые археологические памятники, как палеолитические комплексы Шоктас, Кошкурган, сако-скифские курганы могильника Шиликты и Ойжайлау, средневековое городище Актобе, и др. Среди этих памятников особо хотелось бы подчеркнуть
значение сакского некрополя Шиликты, где профессором А.Т. Толеубаевым открыт сакский «Золотой человек», а также средневекового городища «Актобе-Баласагун» изученного группой профессора У.Х. Шалекенова. На кафедре сложились научные школы известных казахстанских ученых в области археологии и этнологии – профессоров У.Х. Шалекенова, А.Т. Толеубаева, Ж.К. Таймагамбетова, М.Е. Елеуова, их фундаментальные научные исследования являются общепризнанными как в РК, так и за рубежом. В настоящее время их ученики продолжают научные изыскания и работают в сферах образования, науки и культуры Казахстана. Сотрудники кафедры: Б.К. Калшабаева, К.Н. Райымхан, К.Е. Ергазы, Г.Т. Бексеитов, Г.К. Омаров, М.К. Егизбаева
, А.И. Бейсебаев, У. Умиткалиев, А. Сегизбаева, активно занимаются научными исследованиями по проблемам этнологии, археологии и музееведения. Профессорско-преподавательский состав кафедры принимает активное участие в выполнении научных проектов в рамках Госпрограммы «Культурное наследие». Так, например, д.и.н., профессор Ж.К. Таймагамбетов является руководителем трехгодичного грантового проекта МОН РК «Поиски и изучение стратифицированных памятников палеолита Казахстана», а также обладателем гранта в рамках госпрограммы «Культурное наследие» по теме «Исследовательские стоянки Кошкурган и Шоктас». 5
Д.и.н., профессор А.Т. Толеубаев является руководителем научной темы «Древняя культура племен Тарбагатая и Чингистау». Кроме того, он является обладателем грантов национальной компании «Казмунайгаз» по теме «Памятники ранних кочевников в предгорьях Тарбагатая» и госпрограммы «Культурное наследие» по теме «Сакские памятники Чиликтинской долины». Научно-исследовательская работа по этим проектам продолжается. К.и.н., доцент Райымхан К.Н. участвует в осуществление трехгодичного научного проекта МОН РК по теме «Историко-
культурное наследие казахстанских диаспор и их развитие в контексте консолидации и стабилизации общества». Результатам НИР кафедры дается высокая оценка со стороны государственных органов, государственных учреждений и учреждений образования, представителей науки и культуры
в РК и за ее пределами. Результаты исследований освещаются в средствах массовой информации: на телевидении, радио, в прессе. Объем финансирования НИР проводится в рамках бюджета, выделенного гранта и в соответствии с составленной и утвержденной сметой проектов. Отчеты финансирования проектов проверяются финансовыми органами; Результаты НИР применяются в учебном процессе и воспитательной работе кафедры. Материалы, полученные в результате археологических раскопок, этнографических экспедиций публикуются в виде монографий, докладов, статей, а также в форме видеоматериалов, которые ежегодно пополняют видеотеку музеев факультета. Научно-исследовательская деятельность преподавателей кафедры определена стратегией развития кафедры и университета и научными интересами самих преподавателей. Профессор Ж.К. Таймагамбетов работает по гранту МОН
РК по программе «Культурное наследие» на проведение археологических исследований в Казахстане по каменному веку. Ведутся раскопки в Алматинской и Жамбылской областях. Профессор А.Т. Толеубаев по результатам научного проекта «Элитарные сакские памятники Шиликтинской долины» в рамках госпрограммы «Культурное наследие» организовал научно-исследовательские экспедиции. Он также принимает участие в научном проекте
«Казахские народные обычаи и традиции» по госпрограмме «Культурное наследие». Профессор Толеубаев А.Т. также работает над научной реконструкцией Шиликтинского золотого человека. Результаты археологических исследований могильника Шиликти в 2006 г. были трижды доложены перед Президентом страны Н.А. Назарбаевым и 6
членами постоянной комиссии по государственный программе «Культурное наследие». Была получена высокая оценка. Под руководством д.и.н., профессора Толеубаева А.Т. продолжаются научные исследования по теме «Древняя культура племен Тарбагатая и Чингизтау», целью проекта которой является изучение синкретических культур древнего населения Восточного Казахстана. Грант Национальной компании «Казмунайгаз» по теме «Памятники ранних кочевников в предгорьях Тарбагатая», грант по госпрограмме «Культурное наследие» на тему «Сакские памятники Чиликтинской долины» продолжают приносить свои научные плоды по истории и культуре саков на территории Казахстана. По результатам исследований археологических памятников Шиликтинской долины, в 2006 году были организованы несколько радиопередач, одна специальная телепередача (канал «Казахстан», программа «Времен связующая нить»). Выставку Шиликтинских материалов перед членами постоянной комиссии госпрограммы «Культурное наследие» показывали все телеканалы РК. По программе «Каспионет» на трех языках был организован тележурнал «Шиликтинские сокровища», который передавался в течение февраля и марта месяцев. Телерадиокомплексом Президента и творческой группой журналиста А.Ибраева закончена съемка документальных фильмов по результатам раскопок сакских элитарных памятников Шиликтинской долины. Результаты исследований были доложены на республиканских конференциях: «Маргулановские чтения», «Бекмахановские чтения» КазНУ им. аль – Фараби. Кафедра активно участвуют в таких проектах и на современном этапе. По программе Нациидеи сотрудники кафедры реализуют проект «Сбор, систематизация и публикация историко-этнографического наследия казахского народа». По программе ПФИ на 2009-2011 годы выиграны гранты на реализацию проектов по темам: 1. Поиски и исследование памятников каменного века Казахстана». Руководитель д.и.н., профессор Ж.К. Таймагамбетов. 2. «Исследование культов, мировоззрения и идеологии древнего населения Казахстана». Руководитель д.и.н., профессор А.Т. Толеубаев. 3. «Средневековые города и караванные пути Каратау на Великом Шелковом
пути». Руководитель д.и.н., профессор Елеуов М.Е. Всем Вам известен тот отрадный факт, что в нынешнем году на нашем факультете инициативой кафедрой археологии и этнологии был открыт Научно-исследовательский центр археологии и этнологии. 7
Презентация которой вошла в список запланированных в рамках 75 летия нашего университета. Гранты на реализацию указанныхе выше проектов по ПФИ были выиграны нашим факультетским научно-
исследовательским центром. Кафедра археологии и этнологии, совместно с кафедрой источниковедения была организатором международной научно-практической конференции посвященной достижениям ученых КазНУ в рамках реализации Госпрограммы «Культурное наследие», которая прошла совсем недавно – 27 февраля этого года. И в заключение, хотелось бы отметить, что кафедра археологии и этнологии является детищем А.М. Оразбаева. Именно его инициатива, его кипучая творческая энергия привели к ее открытию. Сегодня мы хотим еще раз почтить память этого выдающегося ученого, поделиться своими воспоминаниями о нем, рассказать о
том, какую роль сыграл он для будущей деятельности кафедры археологии и этнологии КазНУ. Желаю всем участникам конференции плодотворной работы! А. Т. Толеубаев, Директор Центра археологии и этнологии при КазНУ им.аль-Фараби, д.и.н., профессор А.М.ОРАЗБАЕВ И ФОРМИРОВАНИЕ АРХЕОЛОГИЧЕСКОЙ НАУКИ И ОБРАЗОВАНИЯ В КАЗАХСТАНЕ Сегодня, когда мы являемся суверенным, самостоятельным государством, мы ищем свои собственные корни во всем. Будьто это культура, поэзия, литература, наука и т.п. В этом смысле, мне думается, вполне оправдана, постановка темы доклада «Оразбаев и формирование археологической науки и образования в Казахстане». Действительно, у истоков археологической науки Казахстана стояли такие маститые
ученые, как А.Х.Маргулан, К.А.Акишев, А.М.Оразбаев. Чуть позже в эту отрасль науки пришли такие ученые как Я.И.Агеева, Г.И.Пацевич, Т.Н.Сенигова, Г.А.Кушаев, М.К.Кадырбаев, Х.А.Алпысбаев, В.И.Садомсков и др. Огромную помощь в археологическом исследовании Казахстана и формировании казахстанской школы археологии оказали такие видные ученые как С.П.Толстов, М.П.Грязнов, А.Н.Бернштам, 8
С.И.Руденко, С.С.Черников, С.С.Сорокин, О.А.Кривцова-Гракова, Л.Р.Кызласов и др. Особую роль в формировании молодого казахского археолога Абдуманапа Медеуовича Оразбаева сыграл известный исследователь первобытной археологии Сибири и Казахстана, один из крупных методистов археологических раскопок М.П.Грязнов. Учителем и наставником А.М.Оразбаева
на пути к большой науке был также А.Х.Маргулан, с кем более 15 лет работал в составе Центрально-Казахстанской археологической экспедиции. Для того, чтобы полнее представить образ ученого-педагога Оразбаева необходимо остановиться на отдельных моментах его биографии. Родился Абдулманап Медеуович 20 июля 1922 г. в Чингизских горах бывшей Чингизтауской волости Абайского района Семипалатинской области. Дед его был крупный феодал из рода Тобыкты - знаменитый Оразбай. Литературный отрицательный герой Оразбай в романе Мухтара Ауэзова, на мой взгляд, является со-
бирательным прототипом байско-феодальной верхушки казахского общества XVIII-XIX веков. Историческая личность — Оразбай был крупным феодалом в Среднем жузе (только лишь чубарых лошадей имел более 500 голов), уважаемым и признанным бием, человеком совершившим хадж в Мекку. Сын Оразбая Медеу — был одним из активных членов Алашорды, большим другом Ахмета Байтурсынова, Султанмахмута Торайгырова и других прогрессивных деятелей Семипалатинска первой четверти XX века. Думая о просвещении своего народа в отдаленном глухом урочище Садыр Медеу построил школу с интернатом, где могли учиться и жить дети окрестных аулов. Сженный кирпич для строительства школы везли за 200 километров на верблюде из Семипалатинска. Учителей также приглашал из Семипалатинска. До последнего времени эту школу в народе называли школой Медеу. В настоящее время этот населенный пункт носит имя благородного предка Абдулманапа Медеуовича. Чтению и письму арабским шрифтом молодого Абдулманапа обучала жена его старшего брата Саниязбека Аклия (Акыш), внучка Абая. Среднюю школу Абдулманап Медеуович закончил в Алма-Ате. Абдулманап Медеуович Оразбаев, относится к поколению, которое будучи совсем юным вынес все тяготы Великой Отечественной войны. После ранения и контузии при обороне 9
Сталинграда прошел боевой путь до Австрийских Альп, где встретил окончание войны и праздник победы над фашистской Германией. В 1941 году поступил на исторический факультет КазПИ, откуда 13 декабря был призван в армию. По окончании Омского военного училища им. Фрунзе в составе 45-Щор-совской дивизии защищал Сталинград. В 1946 г. был демобилизован и продолжил учебу в КазГУ, откуда был переведен на археологическое отделение Ленинградского университета. В Ленинграде слушал лекции таких специалистов как академики Б.Б. Пиотровский, А.И. Окладников, член-корреспонденты В.И.Равдоникас, Мацулевич, профессора М.П.Грязнов, М.М.Дьяконов, А.Н.Бернштам, М.И.Артамонов, И.И.Борисковский и др. После успешного окончания университета был оставлен в аспирантуре при Ленинградском отделении Института истории материальной культуры АН СССР, где под руководством М.П.Грязнова специализировался по эпохе бронзы Казахстана и Сибири. С тех пор с археологией связана была вся его жизнь. В 1958 году Оразбаев блестяще защитил кандидатскую диссертацию на тему "Северный Казахстан в эпоху бронзы". С 1956 до 1971 годы работал в отделе археологии Института истории, археологии и этнографии АН КазССР, вначале младшим, затем старшим научным сотрудником. Еще со студенческих лет, с первого курса, Абдулманап Медеуович участвовал в экспедициях, изучая методику полевых археологических исследований. С 1947 по 1952 годы он принимал участие в работах Восточно-Казахстанской археологической экспедиции Ленинградского отделения Института материальной культуры (ЛОИМК) и АН КазССР под руководством С.С.Черникова. В 1951 году работал в составе Южно-Казахстанской археологической экспедиции ЛОИМКа и Института истории, археологии и этнографии АН КазССР под руководством А.Н. Бернштама. В 1953 г. участвовал в Новосибирской экспедиции ЛОИМКа АН СССР под руководством М.П.Грязнова. Экспедиционные исследования продолжались и в последующие годы, в течение 45 лет. Основной темой исследования были вопросы, связанные с историей материальной культуры племен эпохи бронзы и попутно памятников ранних кочевников. Для выяснения роли племен андроновского об-
щества и ранних кочевников в древней истории Казахстана Абдулманап Медеуович охватил исследованиями почти всю территорию Казахстана. В 1954, 1960, 1961, 1964, 1965, 1967 годах 10
возглавлял Северо-Казахстанскую археологическую экспедицию, в отдельные годы он руководил исследованием археологических памятников в Кокшетауской области. В 1968 году работал в Западном Казахстане, в том же году он вел археологическую разведку в Южном Казахстане. В 1957, 1961, 1962, 1963, 1972, 1974-е годы совместно с легендарным Алькей Хакановичем Маргуланом исследовал памятники эпохи бронзы и ранних кочевников Центрального Казахстана. В 1959 году руководил крупной археологической экспедицией из четырех отрядов. Первый отряд исследовал памятники эпохи бронзы (руководитель Оразбаев А.М.), 2-отряд — памятники ранних кочевников (руководитель М.К.Кадырбаев), 3-отряд — памятники каменного века (руководитель Х.А. Алпысбаев), 4-отряд — памятники поздних кочевников кимаков-кипчаков (руководитель Ф.Х.Арысланова). Антропологические исследования проводил в составе этой экспедиции О.И.Исмагулов. В 1958, 1985, 1986, 1987, 1988 годах руководил Восточно-
Казахстанской, а в 1989, 1990-е годы Семипалатинской археологической экспедициями, где проводилась разведка, регистрация и исследование памятников энеолита, эпохи бронзы и ранних кочевников. Таков краткий, возможно, даже неполный перечень полевых экспедиционных работ А.М.Оразбаева. Если хорошо вдуматься, то нетрудно увидеть за каждой экспедицией кропотливый труд, трудности необустроенной полевой жизни. В 1971 году, в целях подготовки кадров археологов и этнографов для республики, при историческом факультете КазГУ была открыта кафедра археологии и этнографии. Это новшество было одним из многих благих начинании талантливого руководителя университета У.А.Джолдасбекова. По рекомендации А.Х.Маргулана А. М. Оразбаев был приглашен для ее организации и заведования. Кафедра была создана буквально на пустом месте. А.М.Оразбаев впервые в Казахстане составил учебный план специализации «Археология и этнология» В первое время основные археологические дисциплины вел сам Оразбаев, а этнографические предметы читала к.и.н. Муканова Т.А. Через год на кафедру были приглашены (орыс доцент) и только что окончивший археологическое отделение Ташкентского университета Н.Алдабергенов. При создании учебного плана специализиции «археология и этнография» А.М.Оразбаев опирался на опыт археологического отделения Ленинградского университета, где в свое 11
время получил знания сам. Наряду с общими курсами Основы археологии,Основы этнографии, уже в первые годы работы кафедры читались спецкурсы по следующим периодам и проблемам археологии: Каменный век Казахстана и Средней Азии, Эпоха бронзы Казахстана и Южной Сибири, Памятники эпохи бронзы Казахстана, Железный век Казахстана, Средневековые города Казахстана, Методика археологически раскопок, Музееведение, Камеральная обработка археологических памятников, Историческая антропология. Как видно из перечня курсов специализации будущие археологи могли получить все необходимые знания по археологии Казахстана и сопредельных регионов. Такое богатство и разнообразие спецкурсов по археологии в те годы не было даже в Среднеазиатском университете, где подготовка специалистов по археологии начиналась на много раньше.В силу отсутствия специалистов этнографические курсы были беднее, это - Прикладное искусство казахов, Земледелие Средней Азии и Казахстана, Семья и быт казахов. В первое время было очень трудно, не хватало квалифицированных кадров. Поэтому для чтения лекций А.М.Оразбаев с академии наук приглашал таких крупных казахстанских ученых как академик А.Х.Маргулан, к.и.н. первый специалист по каменному веку Х.А. Алпысбаев, талантливый ученый, первый антрополог Казахстана О.И.Исмагулов. С целью подготовки специалистов высокой квалификации А.М.Оразбаев с Москвы и Ленинграда в КазГУ для чтения спецкурсов пригласил таких всесоюзно известных крупных специалистов как профессора М.П.Грязнов, С.С.Черников, Ю.А.Заднепровский, Т.Н.Сенигова и др. Во время приезда лекторов с других городов по личному распоряжению ректора У.А.Джолдасбекова студенты специализирующиеся по археологии и этнологии в течение недели или нескольких недель слушали лекции только приглашенных специалистов. На такие нестандартные решения вопросов для пользы дела мог пойти только У.Джолдасбеков. Мне тоже посчастливилось слушать лекции вышеназванных корифеев археологической науки 60-
70-х годов. Мне посчастливилось участвовать в составе его Центрально-
Казахстанской экспедиции в 1971-1974 гг. Позднее, в 1989-1990 гг. мы с ним организовали совместную археологическую. Экспедицию в юго-
восточные районы бывшей Семипалатинской области. Я в жизни многому научился у этого замечательного ученого-педагога. Он обычно очень точно оценивал возможности и перспектьивы своих учеников. Не любил натаскивать, учил своим личным примером. Его 12
лекции зачастую были были достаточно конкретными, наглядно иллюстрированными. Абдулманап Медеуович также сумел сплачивать на кафедру талантливых студентов, которые в последствии стали профессиональными археологами и этнологами. Нынче с гордостью считают себя учениками А.М.Оразбаева Ж.К.Таймаганбетов, А.Т.Толеубаев, С.И.Аджигалиев, кандидаты исторических наук С.Жауынбаев, М.Е.Елеуов, Б.Исмагулов, А.Тохтабаев, Ф.Григорьев и др. Научная и педагогическая судьба А.М. Оразбаева была сложной, полной драматизма. Он был слишком честным и преданным своему изучаемому периоду исследователем, не мог смириться с несправедливостью, поверхностным, дилетантским отношением к делу, для студентов он старался отдать все что знает и чем владеет. Студенты его боялись, но любили. Личная требовательность и
требовательное отношение к другим — вот что отличало ученого, педагога А.М. Оразбаева. Среди многочисленных исследованных А.М.Оразбаевым археологических памятников широко известны в науке поселения эпохи бронзы Казахстана как Бугулы, Суук-Булак, Шортанды-Булак, Чаглинка, Они отличаются своеобразием строительной техники, конструкцией, формами, типами жилищ и находками. На поселении Бугулы установлено жилище своеобразной конструкции, двухкамерное со входом сверху через крышу, очевидно при помощи лестницы. Стены полуземлянки сложены из камней и облицованы большими каменными плитами. На Чаглинке зафиксированы круглые и восьмеркообразные землянки с колодцами внутри жилищ глубиной 3-3,5м, укрепленные внутри камнем и плахами. В Суук-Булаке впервые на поселениях эпохи бронзы Казахстана найдена железная руда и шлаки. В 1967 году как один из авторов капитальной монографии "Древняя культура Центрального Казахстана" Абдулманап Медеуович был удостоен премии АН КазССР имени Ч.Ч.Валиханова. Впервые на территории Казахстана, в Восточном Казахстане найдено захоронение в колоде аналогичное скифо-сакской культуре Горного Алтая, что позволило установить границу распространения на запад этой культуры. В 1986 г. в Катон-Карагайском районе А.М.Оразбаевым также впервые в Казахстане было обнаружено и исследовано энеолитическое захоронение хорошей сохранности, близкое к Афанасьевской культуре Южной Сибири. 13
В 60-е годы А.М. Оразбаевым была разработана периодизация памятников эпохи бронзы Северного Казахстана. Вслед за К.В.Сальниковым он выделил три этапа в развитии андроновской культуры: федоровский, алакульский и замараевский. Кроме того, в замараевском этапе он видел самостоятельную, своеобразную культуру. Одним из особых черт археолога А.М.Оразбаева было то, что он часто обращался к этнографическим параллелям из материальной культуры и быта казахского народа. Например, геометрический орнамент на керамике эпохи бронзы он сравнивал с узорами казахских "бау", "басқұр", "алаша", жилища эпохи бронзы в планировке и строительной технике — г сравнивал с "шошала", юртой и т.д. Причем он это делал очень умело и уместно. Следует отметить высокий профессионализм А.М.Оразбаева в исследовании памятников, безупречное владение им научной методикой раскопа, что являлось своеобразной казахстанской школой методики полевых археологических исследований для молодых археологов. Большой по объему археологический материал накопленный исследователем за сорокапятилетний период его экспедиционной деятельности пополнил ценными данными казахстанскую археологическую науку. Многотрудное, благородное дело начатое первым профессиональным археологом Казахстана А.М.Оразбаевым продолжается в исследованиях его благодарных учеников. Таким образом, мы сегодня можем вполне обоснованно утверждать, что у истоков казахстанской археологической науки
, наряду стакими маститыми учеными как А.Х.Маргулан, К.А.Акишев, несомненно стоял первый профессиональный казах-археолог А.М.Оразбаев. Начапло археологического образования и подготовки археологов высшей квалификации в Казахстане также связано с именем незаурядного ученого, прекрасного педагога – А.М.Оразбаева. Одним из фундаментальных работ А. М. Оразбаева является его труд «Северный Казахстан в эпоху бронзы», опубликованный в трудах института истории, археологии и этнографии (т.5, 1958). Это монографическое исследование является сокращенным вариантом его кандидатской диссертации. В монографию вошли материалы таких памятников как Чаглинка, Боровое, Обалы, Биырек-коль, которые исследователем были отнесены к Федоровскому этапу андроновской культуры. Основными признаками Федоровских памятников А. М
. Оразбаев считал ( как и его учителя и современники М. П. Грязнов, С. В. 14
Киселев, К. В. Сальников, О. А. Кривцова-Гракова и др.) обряд трупосожжения, горшковидные сосуды с плавным профилем плечиков…(с 251). В настоящее время место Федоровского этапа в системе андроновской культуры принципиально пересматривается. Если в 50-
60-е годы ХХ столетия периодизация и хронология эпохи бронзы, в том числе андроновской культуры, производилась по материалам захоронений, то материалы раскопок многослойных поселенческих комплексов урало-казахстанских степей представляют конкретные и убедительные факты, свидетельствующие о хронологической последовательности памятников северных ареалов распространения андроновской культурно-исторической общности. Это петровский, алакульский, федороский, саргаринский комплексы (Зданович, с 109-
154). К тому же, в отличие от 60-80-х годов, в настоящее время бывшая андроновская культура в силу широты ареала распространения и множества локальных и хронологических особенностей понимается как культурно-историческая общность, где присутствуют петровская, алакульская, федоровская и саргаринская культуры. Одним из новшеств в этой работе является выделение Оразбаевым замараевского этапа андроновской культуры в качестве самостоятельной культуры (с. 270-282). Большой вклад внес А. М. Оразбаев в исследование погребальных памятников
, особенно, поселении эпохи бронзы Центрального Казахстана. Им или при его прямом участии были раскопаны такие ограды и курганы-ограды как Канаттас, Ботақара, Жамбай-Карасу, Баспалдак, Алтынсу, Жанайдар, Беласар, Елшибек, Егиз-Койтас. Все поселения, раскопанные центрально-казахстанской экспедицией с 1957 по 1974 годы были изучены исключительно под руководством или при участии А. М. Оразбаева. А. Х. Маргулан высоко ценил профессиональное качество, совершенство методики раскопа, добросовестность А. М. Оразбаева. В свою очередь глубокий аналитический ум, энциклопедические знания, широта кругозора, острое научное чутье А. Х. Маргулана, все это было предпосылками плодотворного научного тандема этих двух замечательных исследователей. За заслуги в защите Родины и вклад в науку
и образование он был награжден множеством медалей и орденов, грамотами и благодарностями Минвуза и университета. В 1976 г. за особый вклад в 15
науку, вместе с А.Х.Маргуланом, он был удостоен I премии им. Ч.Ч. Валиханова. До сих пор в университете ничего не делалось с целью увековечения памяти этого прекрасного педагога и ученого. Поэтому Совет исторического факультета постановил назвать научный Центр археологии и этнологии именем первого профессионального археолога-казаха, участника Великой Отечественной войны
, одного из зачинателей казахстанской школы археологии, организатора и первого заведующего кафедрой археологии и этнологии КазНУ, лауреата I премии им. Ч.Ч. Валиханова - Абдуманапа Медеуовича Оразбаева. Елеуов Мадиар, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ, т.ғ.д., профессор ҰСТАЗ ҰЛАҒАТЫ ХХ ғасырдың 70-жылдарында қазіргі Əл Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің (бұрынғы С.М. Киров атындағы Қазақтың Мемлекеттік университеті) тарих факультеті студенттері үшін археология пəнінен емтихан жəне латын тілінен сынақ тапсыру жыр болатын. Бізден жоғары оқыған студенттердің алып қашты əңгімелеріне қарағанда бұл факультеттің студенттері археологиядан емтихан жəне латын тілінен сынақ алғаннан кейін
ғана өздерін нағыз студент сезінеді екен. Археолог ағайды көрмесекте онан сыртынан қорқып жүрдік. Бірде дəрісханаға қолында сарғыш түсті ескі портфелі бар, орта бойлы, ұзын шашты оқытушы кіріп келді. Ол өзін «Оразбаев Əбдіманап Медеуович»-деп таныстырды. Біз сілтідей тына қалдық, бірнеше секундтарға созылған үнсіздіктен кейін оқытушы ескі портфелін ашып бірнеше кітапты үстелдің үстіне қойды да, əбден тозығы жеткен бір кітапты көрсетіп бізге: «Бұл Архицовскийдің археология негіздері» деген оқулығы. Сендер осы кітапты оқисыңдар-
деді. Лекция басталды. Əдетте, дəріс оқуға келген оқытушылар сабақтың басында өздерін таныстырып, ғылыми атағын, дəрежесін тəптіштеп тізіп, онан кейін кейбіреулері ғылымдағы жеткен жетістіктеріне тоқталып өтетін еді, бүгін олай болған жоқ
. Бірден лекция басталып кетті, айтылған əрбір сөз тайға таңба басқандай анық естіліп тұр. Тақтаға бірқатар сөздер жазылып, олардың түсініктемесі берілді. Маған лекция өте ұнады. Археолог ағайдың сабағында дəрісханада тып-тыныш отыратын болдық, оның айтқандарын жазып алуға тырыстық. 16
Сессияның қарбалас күндері өтіп жатыр, ертең археологиядан емтихан тапсырамыз. Курстастардың сессияға даярланғаны да қызық: біреулер күндіз-түні бас көтермей оқулықты «жаттап» жатыр, енді біреулер шпаргалка жазып əлек болып жүр, келесі біреулері жазған лекцияларымызды, оқулықтарды сұрап келіп кетті. Неге екені өзіме де белгісіз Оразбаев ағайдың емтиханынан онша қорыққаным жоқ. Кітапханадан алған оқулықты
кеше түс қайта оқып бітіргенмін. Кешке «Целинныйға» киноға билет алып қойғанбыз. Кинодан келгесін (сағат 11-ден асқанда ) жазған лекциямды қайталап оқып шықтым. Бүгін емтихан. Ерте тұрып өзімнің дəптерге жазғандарымды бір қайталап шықтым. Күндегі əдетіміз бойынша Виноградов көшесіне түсіп КазГУ-ге тарттық. Факультетке сағат 9-дан бірер минут кеткенде келсек старостамыз Əтетиев Жолжақсы (марқұм осыдан 4-5 жыл бұрын дүниеден озды. Азамат жігіт еді. Иманы серік болсын) емтихан болатын дəрісхананың алдында ішке кіретін адам таппай шырылдап жүр екен. Төртінші болып емтиханға кірдім. Ағай маған қарап сəл күлімсірегендей болды да столдың үстіне жатқан билеттерді нұсқап: «Билет ал» деді. Столдың орта тұсында жатқан бір билетті алдым. Оқып
қарасам білетін сұрақтарым екен. Алдыңғы қатардағы партаға отырып жауап жазуға кірістім. Арада он - он бес минут өткенде менен бұрын кірген бір студент (кім екені есімде жоқ) сұрақтарға жақсы жауап беріп «4» алды. Кезек маған келді. Ағайдың алдындағы партаға отырып сұрақтарға ретіне қарай жауап беріп жатырмын, ағай сыр бермей отыр. Үшінші сұраққа жауап беріп болған кезде, ағай столдың үстінде жатқан билетімді қолына алады да, маған қарап: «Үшінші сұрағыңдағы Каменское қаласына қосарың бар ма?» деді. Каменское қаласының скифтердің қаласы екенін, онда жүргізілген қазба кезінде табылған заттар, қару-жарақтар туралы айта бастағанымда, ағай сөзімді бөліп: - Жақсы, бес алғың келе ме? - Ия. - Олай
болса, мына столдың үстінде жатқан билеттерден он билет аласың да, əр билеттен мен сұраған бір сұраққа кідірмей жауап бересін. - Жақсы. Бір-бірлеп билеттерді алып, ағай сұраған сұраққа жауап беріп отырмын. Бəрі дұрыс сияқты. Кезекті билетті алдым, оның ағай сұраған үшінші сұрағы «Орталық Қазақстанның қола ғасыры» деп аталады екен. Сұрақты оқығанда іштей қуанып қалдым. Себебі бұл сұрақтың жауабын оған қатысты əдебиеттердің атын қай жылы баспадан шыққанын, автордың кім екенін, тіпті көлемдері қанша бет 17
екенін топтағы студенттердің барлығы біледі. Сұраққа енді жауап бере бастағаным сол еді ағай маған қарап: - «Мадияр осы сұраққа қатысты қандай əдебиеттерді білесің?» деді. Мен ойланбастан: «Ə.Х. Марғұлан, К.А. Ақышев, Ə.М. Оразбаев, М.К. Қадырбаевтың «Орталық Қазақстанның ежелгі мəдениеті» атты кітаптың баспадан 1966 жылы шыққанын, көлемі 436 бет, ашпа бетінде кітаптың аты қызғылт түсте жазылғанын айта бастағаным сол еді, ағай столдың үстінде жатқан менің сынақ кітапшамды қолына алды, асықпай бетін ашты да (бəрін көріп отырмын) «Археология» деп жазып тұсына «бес» деген баға қойды. Қуанышымда шек жоқ, топтағы студенттер сынақ кітапшамды ашып көріп құттықтап жатыр. Тарих факультетінде 5 жыл оқыған кезде 29 емтихан
тапсырып, 23 пəннен «бес» алдым, бірақ мен үшін археологиядан алған бестің орны ерекше болды. Міне Ə.М.Оразбаев ағайдан бес алғалы бері 39 жылға жуық уақыт өтседе археологиядан емтихан тапсырған күннің əрбір сəті менің есімде сол қалпында сақталып қалыпты. Археология пəнінен, ағай оқыған арнаулы курстың лекцияларын ұзақ жылдар сақтап жүрдім, тіпті өзім
тарих факультетінде археология пəнінен лекция оқыған кездері де сол лекцияларды пайдаланатынмын. 1970 жылдың қысқы күндерінің бірінде археология үйірмесінде жиналдық, студенттер болашақ баяндаманың тақырыптарын алып жатыр екен. Сұрақтардың көпшілігі Қазақстанның тас, қола жəне ерте темір ғасырларынан екен. Əбдіманап ағайға барып, менің ортағасырлық қалалар бойынша тақырып алғым келетінін айттым. Бірнеше тақырыптың ішінен «Ортағасырлық
Сығанақ қаласы» дегенді таңдадым. Үйірмеде сол тақырыптан баяндама жасадым. 1973 жылғы көктемде археология жəне этнография бойынша маманданып жүрген студенттердің жазғы дадалық жұмыстарға қатысуы сөз болды. Ағай бізге өзіміз қалаған экспедицияға байланысты бағыт беріп, кімнің экспедициясына барсақ болатынын рет-ретімен түсіндіріп, оның құрамында кімдер барын, қайда жұмыс жасайтынын түсіндіріп отыр. Кезек маған
келгенде: «Сен Түркістан архологиялық экспедициясына бар. Оның жетекшісі белгілі ғалым, Мəскеу мемлекеттік университетін бітірген, тарих ғылымдарының кандидаты Таися Николаевна Сенигова, орынбасары археолог Нұртаза Алдабергенов» - деді. Дəрісханадан шығып бара жатқанымда қайта шақырып алып, археолог Алдабергеновтың Ташкент қаласындағы Орта Азия мемлекеттік университетінің тарих факультетін 1970 жылы 18
археология мамандығы бойынша бітіргенін, оның атақты археолог М.Е. Массонның шəкірті екенін айтып, өзінің түр сипатын суреттеп берді. Сол жылғы маусым, шілде, тамыз айларында Түркістан археологиялық экспедициясының құрамында ежелгі Түркістан қаласында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстарына қатысып, белгілі археолог, ортағасырлық қалаларды табысты зерттеп жүрген ғалым, ұстазым Таися Николаевна Сениговамен жəне өзімнің жан
досым белгілі археолог Нұртаза Орынханұлы Алдабергеновпен танысқаныма дəн ризамын. 1973 жылы өзімнің тырнақ алды археологиялық қазба жұмыстарымның қасиетті Түркістан қаласында басталып, қазақтың белгілі ханы Есімнің жəне Құсата (Құшата) кесенелерін ашып, Күлтөбедегі алғашқы қазбаға қатысқаным мен үшін үлкен өмір мектебі болды. Менің Қазақстанның ортағасырлық археологиясын таңдауыма дер кезінде дұрыс бағыт-бағдар берген
ұстазым Əбдіманап Медеуұлын əркез асқан ризашылығымды білдіремін. К.Н. Балтабаева, Исполнительный директор Ассоциации выпускников «Казахского национального университета им. аль-Фараби», к.и.н. АБДУЛМАНАП МЕДЕУОВИЧ ОРАЗБАЕВ - МОЙ УЧИТЕЛЬ Я поступила на исторический факультет первого университета Казахстана – Казахского государственного университета имени С.М.Кирова – в 1971 году. Тогда факультет имел четыре кафедры: археологии и этнологии, истории Казахстана, истории СССР и всеобщей истории. Как известно, археология произвела переворот в исторической науке. По образному выражению английского археолога Г.Чайлда, археология «расширила пространственный горизонт
истории почти в той же степени, в какой телескоп расширил поле зрения астрономии. Она в сотни раз увеличила для истории перспективу в прошлое, точно так же, как микроскоп открыл для биологии, что за внешним обликом больших организмов скрывается жизнь мельчайших клеток. Наконец, 19
она же внесла те же изменения в объем и содержание исторической науки, какие открытие радиоактивности внесло в химию». Не стала исключением и развитие казахстанской археологии. Интенсивное развитие отечественной археолого-этнографической науки способствовало созданию в 1971 году первой в Казахстане кафедры археологии и этнологии в КазГУ имени С.М.Кирова. Первым ее заведующим
кафедрой стал кандидат исторических наук, доцент, лауреат премии имени Ч.Ч.Валиханова Академии наук Казахской ССР Абдулманап Медеуович Оразбаев. Лично меня подкупало в нем и ученая степень в такой таинственной науке как археология, вклад скромного по характеру педагога в победу в Великой Отечественной войне, личное его обаяние, демократизм, открытость к общению и готовность выслушать назойливого студента. Под впечатлением содержательных лекций Абдулманапа Медеуовича и его влюбленности в профессию историка-
археолога, я подготовила к первой зимней сессии курсовую работу на тему «Пазырыкские курганы», которую он оценил на «отлично», а в последующие годы всегда интересовался моими успехами. Когда им создавалась кафедра археологии, не хватало
еще учебников даже на русском языке. Из личной библиотеки Абдулманап Медеуович приносил монографии, московские и ленинградские учебники, статьи из журналов, приобщал нас к их чтению и анализу. После школы для всех первокурсников исторического факультета, археология стала первым экзаменом в университете и мы старались подтвердить итоги вступительных экзаменов. Мы преодолели большой конкурс (13 человек на одно место) при поступлении и, конечно же, хотели сохранить стипендию и даже получить повышенную по результатам сессии. На экзамене Абдулманап Медеуович вел себя ровно, тактично, задавал наводящие вопросы и помогал первокурснику чувствовать себя уверенным в общении с преподавателем. Никогда не прерывал ответ. Рядом с ним становилось спокойно на
душе и вспоминался лекционный материал, его голос и дикция, ибо лекции он читал просто вдохновенно. Он располагал к себе студентов. Благодаря Абдулманапу Медеуовичу, мы впервые увидели «настоящих» ученых из Академии наук Казахской ССР. Он приглашал на лекции и на заседания научного кружка своих коллег из Института истории, археологии и этнографии
имени Ч.Ч.Валиханова. В частности, среди них были кандидат исторических наук Х.Алпысбаев (1928-1978), Кималь Акишевич Акишев (1924-2003). Если Кималя Акишевича мы ассоциировали с «золотым человеком», то Хасена 20
Алпысбаевича - с мировыми находками камнеобрабатывающих мастерских Борыказгана, Танирказгана. Хасен Алпысбаевич часто приходил с тяжелой сумкой, набитой камнями, обработанными рукой первобытного человека. Тогда еще не было на факультете уникального музея палеолита Казахстана, который создан их студентом Жакеном Таймагамбетовым – ныне доктором исторических наук, профессором. Примечательная черта характера ученого Оразбаева, он всегда подчеркивал вклад
других исследователей в археологическую науку, не боясь признаться, что такую-то проблему лучше знает другой ученый. Так мы постигали историографию, на примере биографии жизни наших учителей. Поэтому по инициативе Абдулманапа Медеуовича, ученые Академии наук Казахской ССР участвовали в чтении спецкурсов по памятникам палеолита и неолита Средней Азии, бронзового и раннего железного века Казахстана, исторической антропологии, средневековым городам Казахстана. Думаю, не случайно, что первое представительство студентов нашего курса на конференциях в сторонних организациях было именно по археологии. Так, сокурсница Сайран Тлеулимова и старшекурсники - члены кружка «Археолог» Алишер Акишев, Булат Смагулов были отмечены в 1973 году премиями и дипломами на IV Региональной студенческой конференции в
г.Ташкенте. Все они стали известными учеными, а путь в науку им открыл в университете А.М.Оразбаев. Под руководством Абдулманапа Медеуовича была организована полноценная археологическая практика с выездом из Алматы. Лекции продолжались для нас уже в полевых условиях, с аннотацией каждой археологической находки, разъяснением научной методики раскопа, полевых исследований, камеральной обработки материалов. Высокий профессионализм А.М.Оразбаева подкупал и в моем представлении из всех специальностей исторического факультета самая трудная была и остается археология. Археолог должен быть не просто историком, но и художником, дизайнером, фотографом, архитектором, иметь развитое воображение, интуицию и огромное терпение. Он работает с кисточкой (а не с лопатой
чаще) с весны до глубокой осени, в жару под палящими лучами солнца, зимой занимается камеральной обработкой материалов, всегда с пониманием относится к капризам природы, ибо именно она в своих недрах таит открытия, обогащающие культуру народа бесписьменного периода. И в исследование этой культуры большой вклад внес мой учитель Абдулманап Медеуович Оразбаев. 21
А.Тоқтабай, Ш.Ш. Уəлиханов атындағы Тарих жəне этнология институтының жетекші ғылыми қызметкері ҰЛАҒАТТЫ ҰСТАЗ Əбдіманап Медеуұлы Оразбаев 1972 жылы күзде КазГУ-дың тарих факультетінің жаңадан ұйымдасқан археология жəне этнография кафедрасының меңгерушілігіне қызметке келді. Кафедраның ашылуы университеттің ғана емес, бүкіл республика өмірінде үлкен оқиға болды, себебі Қазақстанда бұғанға дейін бірде-бір жоғары оқу орнында археология жəне этнография салаында білім беріп, зерттеу жүргізетін кафедра болмаған еді. Əбдіманап аға
келе сала жаңадан ашылған кафедраның барлық ұйымдастыру жұмыстарын өз қолына алып, көптеген игі бастамаларға ұйтқы болды. Біз көптен археология мен этнографияны аңсап жүрген тарих факультетінің 3-курс студенттері: С. Жауымбаев, Ə. Əбдіəкімов, Е. Смағұлов, М. Нұрмағамбетов, Ə. Ақышев, т. Байқұлов жəне мен қуана-қуана кафедрадан мамандандырылудан өтетін болдық. Əбдіманап Медеуұлын ең алғаш көргенім бір күні кафедраға арнайы босатылған бөлменің ішінде мосқалдау адам қабырғаға суреттерді балғамен тоқылдатып шегемен қағып жатыр екен, мен сəлем беріп едім: – Мынаны көріп пе едің? Бұл дүние жүзінде бірнеше жерден ғана табылған конькидің суреті. Мұны мен Көкшетауда Шағалалы қонысынан тауып едім, – деді. Шынымды айтсам ол кезде мен атақты археологтың эврикалық табындысына көп мəн бермеппін. Артынан оқуды бітіріп, белгілі өнер зерттеушісі Дəркембай Шоқпарұлымен араласып жүргенде Дəркембай қазақта жылқының сүйегінен жасаған коньки бертінгі ХХ ғасырдың 50-жылдарына дейін болған, оны «сойшаңғы» – деп айтатынын Əбдіманап Медеуұлына айтқанымда балаша қуанды. –Коньки мен шаңғыны біз ойлап тапқанбыз деп скандинавтар кеудесіне нан піседі. Көрдің бе, біздің қазақ та конькиді пайдаланған. Кəзір қарап отырсам, Əбдіманап Медеуұлының қуанатын жөні бар екен, атақты археологтың конькиді қазақ жерінен табуы өзінің үзеңгілес досы Кемел Ақышевтің «Алтын адамды» ашуынан бірде-бір кем емес. Себебі, қараңыз, коньки өнері мен спорттың үлкен саласы, конькимен сырғанау, мұздағы балет т.с.с. Əбдіманап Медеуұлы кафедрада оқу
процесіне, білім сапасына басты көңіл бөлді. Қазақстанның белгілі археологтары: академик Ə.Х. Марғұланнан бастап К. Ақышев, М. Қадырбаев, Ж. Алпысбаев, К. 22
Байпақов, антропологиядан О. Смағұлов бізге лекциялар оқыды. Одақтың белгілі археологары Ленинградтан М.П. Грязновты, С.С. Черниковты шақыртты. Əлі есімде Грязнов келгенде Əбдіманап аға: – Ахмет, сен мына опера театрына барып келші, жақын арада қандай опералар бар екен? Мына Михаил Петровичті Қазақстанның өнерімен таныстырайық. Мен театрға барып келсем, екеуі кафедрада отыр екен
, айтып жатырмын: мына күні «Травиата», мына күні «Сильфида», мына күні «Біржан – Сара» – дегенде М.Н. Грязнов бұл өзі қазақтың операсы ғой, солай ма? – деді. – Иə, жəне бұл тарихи опера, – дедім мен. – Онда соған барайық,– деді Михаил Петрович. Мен ішімнен риза болып билет алып келдім. М.П. Грязновтың лекциясына студенттер ғана емес, Академияның белгілі археологтары да жиналатын. Қола дəуірінің дүниежүзіндегі ірі маманы, бұрынғы питерлік орыс интеллегенциясының жұрнағы М.П. Грязнов ерекше мəдениетті, өз мамандығын кереметтей білумен қатар түркі халықтарының тарихы мен мəдениетін құрметтей білген ұлы тұлға еді. Лекцияны асықпай, байыппен, бір сарында (монотонды) оқи отырып, үнемі археологиялық суреттерді дипроектордан көрсетіп тұрғанда, аудиторияда
шыбынның ызыңы естілмейтін. Барлығы сүйіспеншілікпен тыңдаушы еді. Михаил Петровичтің лекциясын тыңдап «Алматы» қонақ үйіне бір-екі рет шығарып салып жүргенде, маған ол кісі орыстың ғалымы емес, қазақтың бір ақылман ақсақалы сияқты көрінуші еді. Бірде Ə.Х. Марғұлан келіп, екеуі құшақтасып көрісіп кеп əңгімелесті, шамасы 2 сағаттай отырды-ау деймін. Мен сол сəтті өзімнің «Зорький» фотоаппаратыма түсіріп алғам, нашарлау шықса да екі ұлы адамның кездесуін көрсететін сурет менде əлі сақтаулы. Кейін Омск қаласында Грязнов оқуларына барып жүргенде М.П. Грязновты бүкіл Ресей археологтары патриарх санап, ерекше құрметтейтіндіктеріне куə болдым. Артынан білдім Əбдіманап аға Грязновтың аспиранты болу бақытына ие болған Кеңес одағындағы бірден-бір
археолог екен. Бұрын факультетте «Археолог» үйірмесін ұйымдастырып, жетекшілік жасап жүрген Е. Смағұловқа Əбдіманап аға жаңа серпін беріп, археолог болам дегендердің бəрі сол жерде баяндама жасайтын. Есімде қалғандары Ə. Ақышевтің «Сақ акинагы», С. Əжіғалидың «Бөріжар молалары», Ə. Төлеубаевтің «Көшпенділердің қоныстары», Қадырдың «Пазырық қорғандары» мен «Шілікті обалары» жөнінде баяндама жасап, артынан курс
жұмысын қорғадым. Əбдіманап ағаның үнемі бір айтатын сөзі бар еді «Егер мен археолог болмасам, этнограф болған болар едім» деп. Сол кісі айтпақшы еңбек жолымды «Казпроектреставрация» институтында археолог болып бастап, 23
этнограф болып қалыптастым. «Шəкіртсіз ұстаз тұл» дейді ғой халық даналығы. Кəзір Қазақстан археологиясының белді мамандарының көбі өздерін Оразбаевтің шəкіртіміз, – деп мақтанышпен айтады. Ол кісі құрған кафедра кəзір республикамыздағы археологтар мен этнографтар дайындайтын үлкен орталыққа айналды. Заманында 3 мың жылқы біткен Семей дуанына əйгілі дала аристократы – шынжыр балақ, шұбартөс Оразбайдың текті ұрпағы Əбдіманап
Медеуұлы кəзір қазақ ғылымының жұлдыздар шоғырында оттай жанған, есімі мəңгі ұмытылмайтын ғалым. О.Қ. Мұхатова, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ, т.ғ.д., пофессор А. М.ОРАЗБАЕВ – ОТАНДЫҚ АРХЕОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫНДА ӨЗІНДІК ОРНЫ БАР ҒАЛЫМ Əбдіманап Медеуұлы Оразбаев – отандық археология ғылымында өзіндік орны бар ғалым. Ғалымның Семейдің атақты Шыңғыстауында дүниеге келуі көп нəрсені аңғартса керек. Əбдіманап Медеуұлының атасы Оразбай – Тобықтыда есімі əйгілі болған. Мыңғыраған мал өсіріп, даңқы алты Алашқа тараған. Байлығымен қоса əділ, кесімді шешім айтқан би. Халық құрметіне бөленген ел ағасы ретінде тарихта қалды. Əкесі
Медеудің Алашорданың ұлт мүддесін көздеген белсенді мүшелерінің бірі болғандығы белгілі. «Қараңғылықтың көгіне өрмелеп шығып күн болғысы» келген Алаштың арысы – Сұлтанмахмұт Торайғыров екеуі достық қарым-
қатынаста тұрған. Отаршылдықтың бұғауында үзетін күштің бірегейі оқу-білім мəдениет деп таныған Медеу Оразбайұлы Шыңғыстау шатқалдарының бірі Садырда мектеп салдырды. Осындай əлеуметтік ортада өсіп, тəрбие алған
Əбдіманап Медеуұлы Ұлы Отан соғысы жылдарында елін басқыншылардан қорғады. Текті жердің ұрпағы ретінде Əбдіманап Медеуұлы жоғары білім алуға ұмтылды. Алдымен С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде, содан соң Ленинград университетінің археологиялық бөліміне ауыстырылды. Мен тарих ғылымының беделді Ə. Тұрсынбаев, Б. Сүлейменов, Ə. Тəкенов, Я.Д. Серовайский, А.В. Соловьев, С.Қ. Жақыпбеков т.б. ғалымдарынан дəріс алдым деп мақтана айтамын. Ал менің ұстазым Ə.М.Оразбаев кеңестік тарих ғылымының аталары саналған академиктер. Б.Б. Пятровскийдің, А.И. 24
Окладниковтың профессорлары М.П.Грязнов, А.Н. Бернштам, М.И.Артомоновтың т.б. дəрістерін тыңдады. Бар өмірін археология ғылымына сарп еткен Əбдіманап Медеуұлы 1958 жылы «Қола дəуіріндегі Солтүстік Қазақстан» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. Өзінің өмір жолы туралы Ə.М.Оразбаев айтуды ұнатпайтын. Дегенмен сауал қойған кезде қысқаша айтатын, онда да ресми жағдайларда
емес аудиториялардан тыс жерлерде. Өзінің өмір жолынан үзінділерді мен Жамбыл облысы Шу ауданындағы ортағасырлық Ақтөбе (Баласағұн) қаласының орнын қазуға барған археологиялық тəжірибе кезінде естідім. Ұстазымның əңгімелерінен оның текті адам екендігі байқалып тұратын. Жатақхананың көлеңкесінде отырып, түстен кейін көңіл-күйі болған кезде ұзақ əңгіме айтатын. Əңгімелерінде археологиялық қазба жұмыстары кезіндегі қызықты оқиғалар, соғыс кезіндегі жағдайды тартымды баяндайтын. Менің есімде əлі күнге дейін Əбдіманап Медеуұлының «Археология» пəнінен оқыған дəрістері қалған. Дəріс оқыған кезде шабыттана, дауысын көтеріп, жан-дүниесімен археология əлеміне кіре тақырыпты түсіндіретін. Сақтардың мəдениетіндегі «аң стилін» қарастырғанда қолдарымен, басымен, денесімен қоса қимыл-қозғалыс көрсетіп, бұратылып жатқан аңның бейнесін өз алдымызға келтіретін. Кейде
қолында барын өзі сөйлеп тұрған кафедрадан жерге тастап жіберіп, омақаса құлаған аңды бейнелеуге тырысатын. Дəрістердің бірде-біреуі көрнекі құралдарсыз өтпейтін еді. Ондай құралдар жоқ дегеннің өзінде иллюстрацияларға толы кітаптарды алып келіп, көрсететін. Қола дəуірінің əртүрлі кезеңдеріне жататын құмыралар мен еңбек құралдардың суретін əдемілеп салған студентті құрметтеп, еңбегін жоғары бағалайтын. Семинар сабақтарында конспектісіз сөйлейтіндерге ренжіп, бағаларын төмендетіп тастайтын. Соғыста алған жарақатына байланысты құлағының мүкісі бар еді. Кейде қажетті нəрсені естімеген тəрізді болғанымен емтихан кезінде бір-бірімізге сыбырлағанымызды естіп қоятын. Сонымызға ренжіп, өкпелеп қалатын, студенттерге дауыс көтеріп, ұрсып жатқанын ешқашан көрмеппін. Ұстазым көз алдымда өмірге құштар, еңбекқор, білікті, білімді маман, адамгершілігі мол азамат
ретінде қалып қойды. Қазіргі осындай ұстаздардың аздығы қынжылтады. Өз ісіне адал, білімі терең, шəкіртіне берері мол ұстаздарымды кейде сағынамын. Қазіргі оқытушылар солардай болса білім беру саласындағы ахуал басқа болар еді деп ойлаймын. 25
Б.К. Қалшабаева, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ, т.ғ.к. доцент Ə.М. ОРАЗБАЕВ – БІЛІКТІ ҒАЛЫМ, ҰЛАҒАТТЫ ҰСТАЗ! Ə.М.Оразбаев Қазақстан археология ғылымының дамуына үлкен үлес қосқан ғалым деп айтсақ қателеспейміз. Ол қазіргі ҚазҰУ-
не соғыстың алдында оқуға түсіп, оны соғыстан кейін жалғастырады. 1947 ж Ленинград университетінің археология бөліміне ауыстырылады. Осы аталған университеттің аспирантурасын аяқтап, 1958 ж «Солтүстік Қазақстандағы қола ғасыры» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғайды. Міне осы кезеңдерден бері 1956-
1970 жж Қазақстанның ҒА тарих, археология жəне этнография институтында қызмет етіп, институт жанынан ұйымдастырылған барлық кешенді археологиялық экспедицияларға қатысып, Қазақстанның қола ғасыры бойынша бірден бір маманданған маманына айналады. Осы кезеңдерде тарих ғылымындағы бірден бір тапшы мамандық – археология саласы екендігін де жадынан шығарған жоқ. 1971 ж ҚазМУ-ге келгеннен соң ол өзінің
барлық ыждаһатын археолог мамандар дайындауға бағыттады. Сондықтан да болар бүгінде Қазақстандағы «археолог», «этнолог» мамандарды дайындайтын бірден бір орталық - əл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті, тарих факультеті, археология жəне этнология кафедрасының алғашқы меңгерушісі бола отырып, археология ғылымының қыр сырын оқыту мақсатында Одақтың белгілі ғалымдары М.П.Грязновты, С.С.Черниковты, Қазақстанның белді ғалымдары К.Ақышев, М.Қадырбаев, Ж.Алпысбаев т.б. шақыртып дəріс бергізді. Соның арқасы болар бүгінде елге танымал археологтар, өздерін Ə.М.Оразбаевтың шəкіртімін не сол кісіден дəріс алдым деп санайтын ғалымдарымыз да жеткілікті. Олар: А.Ақышев, С.Ажиғали, Ə.Төлеубаев, М.Елеуов Ж.Таймағанбетов, С.Жауымбаев, Е.Смағұлов, т
.б. атауға болады. Ə.М. Оразбаевтың мазмұнды дəрістерін тыңдау бақыты біздің де еншімізге тиді. Ұлағатты ұстаз бізге 1982-1983 жж «Археологияның негіздері» пəнінен дəріс берді. Ол сабақты нақты археологиялық деректермен байланыстыра отырып, өзі қатысқан экспедициялардың қиын да қызықты сəттерімен қызықтыра отырып түсіндіретін еді. Ол Ə.Марғұлан сынды қазақтың бір туар, жан-жақты ғұламасымен 26
бірнеше жыл бойы (1957, 1961-1964 жж, 1972, 1974 жж) бірге жүріп, Орталық Қазақстанның қола жəне ерте темір ғасыры археологиялық ескерткіштеріне зерттеу жұмыстарын жүргізгендігін мақтанышпен айтатын. Өзі сонда алпысты алқымдап шəкірт тəрбиелеп жатса да ұстазының білгірлігін, асыл қасиеттерін біздерге жыр ғып айтатын. Біз сонда шəкірттің ұстазға деген құрметімен қасиетін сонда сезінгендей едік. Емтихан тапсырғанда да ол
бос сөзді қажет етпейтін, ол жоғарыда айтылған əдіспен табылған заттардың сипатын, олардың мерзімін, қай кезеңге жататындығын, кім зерттегенін жəне табылған археологиялық ескерткіш қай кезеңге жататындығын ондағы белгілер мен өрнектердің мəнін айрықша сұрайтын еді. Осы кезеңдерде менің де археологияға қызығушылығым артты десем артық айтпас едім. Дегенмен де археологияның қыздар үшін оңай емес екендігін түсініп, əрі 1983-1984 жж кафедра профессоры Ə.Т.Төлеубаевтың жетекшілігімен ұйымдастырылған Ресейдің Орынбор, Астрахань облыстарына ұйымдастырылған экспедициялар менің этнограф болып қалыптасуыма жол салды. Ə.М. Оразбаевтың алдынан мен тек жалпы курстан қана емес арнайы курстардан дəріс алдым. Ол кезде əрине арнайы мамандық емес, мамандану ғана жүретін. Осы кезеңдерде де мен
ұстазымның ыстық ықыласымен, қамқорлығын сезініп өстім. Ол үнемі үйінен алма, кəмпит сияқты тəттілер алып келіп оны маманданудағы үздік оқитын оқушыларына үлестіріп отыратын еді. Сондағы үлестің үлкені маған тиесілі болушы еді, сонда басқа студенттердің көзін қызықтырып үзілісте келіп, алақаныңды аш, ешкімге бермей өзің же, деп тəттілерін беріп кететін. Сонда өзімді мамандану тобындағы студенттерден ерекше бағалайтындығын сезінетінмін. Ол кісінің əкелік қамқорлығын тағы бір рет көргенім, мен оқу бітіргенде алғашқылардың бірі болып, А.С.Пушкин атындағы Орал педагогикалық универсиетіне «археология» саласы бойынша жолдама алдым. Сонда маған Авдусиннің «Археология» бойынша оқулығын беріп тұрып, батыстағы белгілі ғалым Кушаевқа хат жазып, мені қамқорлығына алуды өтінгендігін қайдан ұмытайын. Бұл да ұстаздың шəкіртке деген қамқорлығы екендігін жүрегімізбен түсіндік, əрі əрбір ұстаз осындай қамқор болу керек үлгісін, өнегесін алдық. Өзінің осы бір асыл қасиеті шығар, яғни қамқорлық, мейірбандылық, біліктілік қасиеттерін шəкірттеріне де сіңдіре алуы. Олай дейтініміз, ғалым қайтыс болғанда белгілі ғалым, шəкірті Ə.Т.Төлеубаев іссапармен шығыс Қазақстан облысында жүрген
болатын. Ə.Оразбаевтың отбасы аралас неке сипатында (əйелі -орыс) 27
болатын. Сондықтан да біз көңіл айтып барған күні оны ертеңіне қоятын білдірді, яғни жартылай орыс дінімен жөнелтілетін болды. Бірақ суыт хабарды естіген профессор Ə.Т.Төлеубаев тез арада ұшақпен ұшып келіп, жерлеуді келесі күнге қалдырып, мұсылманша қонақасын өткізіп, қазақтың ислами жерлеу ғұрыптарының барлығын ұстанып, кафедра ұжымының ат салысуымен арулап жер қойнауына
бергенімізде əлі есімде. Міне, осының барлығы сіздің мектебіңізден алған үлгі өнеге, тəрбие, жауапкершілік деп түсінеміз. Ұстаз шəкіртімен ұстаз дейді ғой, олай болса сіздің артыңызда cізді əруақытта құрмет тұтатын, еңбектеріңізді бағалайтын, сіздің біліктілігіңізді, ұстаздық қадір қасиетіңізді əрдайым шəкірттерге насихаттайтын ізбасарларыңыз жұмысыңызды жалғастыруда. Бүгінде сізді елімізге белгілі ғалымдар Ə.Т.Төлеубаев, М
.Елеуов, Ж.К.Таймағамбетов, т.б. ұстазым десе, ал, сіз бізге ұстаздардың ұстазысыз. Олай болса, сіз бізге əруақытта биіктен көрініп, есіміңіз жүрегімізде сақталады дегім келеді. А. Мұсатайұлы, Суретші-өлкетанушы, зейнеткер, Балқаш қ. АРХЕОЛОГ ҒАЛЫМДАР ЖАЙЛЫ ЕСТЕЛІКТЕРДЕН Ақтоғай, Бектауата өңірінің тумасы, суретші, танымал өлкетанушы, педагог Аманқұл Мұсатайұлы көп жыл бойы мектепте, музейлерде қызмет етті. Бүгінде жасы 80-нен асып отырған Аман аға Ə.Марғұлан, Ə.Оразбаевтармен ұзақ уақыт бойы араласып, жаз айларында экспедицияларға қатысып жүрген адам. Аман аға - Ə.Оразбаевтың күйеу баласы, оның жұбайы Қазыл шешеміз Əбдіманап Медеуұлының ағасы
Білалдан туады. А.Мұсатайұлының археологтармен бірге жүрген жылдарының естеліктеріне, өз зерттеулеріне арналған кітабының қолжазбасы Ə.Марғұлан ат. Археология Институтында теріліп-өңделіп, оның қысқаша бір нұсқасы мынандай атаумен 2007 ж. баспа көрген болатын – Мұсатайұлы А. Тағылым. Археолог Əлкей Марғұланмен кездесуден естеліктер. Құрастырушы ред. А.Бейсенов. А., 2007. Бірге жүрген адамның естеліктерінің құндылығын, бұл пікірлердің қазір тым сирек кездесетінін ескере отырып, автордың кітабынан археологтар туралы үзінді беріліп отыр. Материалды жинаққа ұсынған А.З.Бейсенов. Əлкей Марғұлан бойы ортадан биіктеу, аққұба жүзді, өзіне жарасатындай сəл толықша келген, жазық маңдайлы, зиялылығы бетіне шығып тұрған кісі болатын. Қарапайымдау киінетін сияқты еді, бірақ, мен оның шікірейіп қалаша киінгенін аз көрдім де, көбіне, үнемі деген дұрыс шығар, далаша киініп жүргенін көретін едім. Бірақ, өте 28
таза, бипаз, ұқыпты болатын еді. Қалай болса, солай, олпы-солпылық байқалмайтын. Мəселен, ұзақ жүріп кеп, машинадан түскенде, көбіне бұлақ, жылға бойына тоқтаймыз ғой, ол кісі ең алдымен қолын, бетін шайып, үсті-басын қағып, сілкіп жататын əдеті бар болатын. Сосын барып, басқа іске кірісетін. Қара бəтеңкесі, етігі болатын, ол да қара түсті
костюм-шалбарын жиі киетін. Ақшыл-сұр түстес сулық-плашы да есімде. Дөңгелек берет қалпағын тастамайтын, сол береттердің мен бірнешеуін көрдім, соған үйір болатын, шамасы, Ленинград, Мəскеу жақтан киіп келген модасы деп жүрдік. Ол кісінің құралдан өз дүрбісі, фотоаппараттардан бірнешеуі болды, бір қарасұрлау брезент сөмкесін жақсы көретін, одан басқа аспалы əскери сөмкені де ұстады. Қағаз, қарындаш қалмайды, қарындаштары үнемі ұштаулы, оған керекті кішкентай, жарты қарыс қана қолдан соққан бəкісі бар-тын. Онымен нан, ет турамайтын, «бере тұрыңыз. нан турайын» дегенге бермейтін. Осы бəкіні Қарқаралы ма, Шет пе бір жақта біреу қолдан соғып берген сияқты еді. Өйткені қадірлейтін ерекше. Көктас-Молақта осы бəкі
жоғалып, жарты күн іздеп, əйтеуір тапқамыз, айналадан іздеп əбігерленіп жүрсек, машинаның астынан шыққан. Əлекең ас-тамаққа қанағат, шыдамды кісі болды. Жоқты тап дегенін, арнайы бірдемені сұрап, мынаны жемеймін, ананы ішпеуші едім дегенін көрген жоқпын. Кəдімгі ауыл тағамының бəрін ішіп-
жейтін. Қымыз, айран, жалпы ақ тағамды тəуір көретін. Жиі есіме түсетін бір нəрсе, ұзақ жүріс, ауыр жолдан кейін ол кісі дереу көп тамақ жемейтін. Осыны мен басқадан көрмедім. Бірде, 70-тің орта тұсы ма екен, кешке үйге келді. Шаршаған. Таңертеңнен бері жолда екенін айтып, Қазылға тамақ істетпеді. Біз, «неге, күнұзақ жолда болсаңыз, ас ішесіз» десек, «жоқ, мен таң асамын, асты ертең жасаңдар» дейді. Сосын үш-төрт кесе қою шаймен, бауырсақпен жатты. Ащысуға үйір емес-тін. Онысын біз а дегенде байқап қалдық та, біз де ойластырып, ащыны араластырмауға дағдыландық. Əсіресе, далада жүргенде, шаруа барысында ащыны жолатпайтын. Оның үстіне ол кісі ащыға үйірлеу адамдардан аулақ болуға тырысатынын мен дереу байқадым. Ондайы бар адамдармен шамасы келсе
сөйлеспей, мəселені тез қайырып, кетіп қалып отыратын. Бірақ, табиғатынан сабырлы адам, ондайда біреуді сынау, қарсы бірдеме айту деген болмайтын. Жалпы Əлекең сабырлы адам еді. Дау, ұрыс керіс, шу дегендерді көрмедік. Тек кейде бірдемеге, біреулерге ашуланып, ренжіп отыратын. Əсіресе, қираған ескерткіштерді көргенде. Тас мүсіндерді құрылысқа қолданғандарды естіп, көрсе, тарс етіп, ашуын, ызасын жасырмайтын. Бұндайда қатты сөздерге баратын, кеңселерге 29
де кіретін бұндай мəселелермен. Ауылдарда, жалпы қай жерде болсын, беталды сөйлейтін адамдар да болады. Оны жек көретін еді. Елді күлдіремін деп, бірдемені қойып қап, жан-жағына қарап, жұрт күлсе, тағы бірдемені қойып қап тұратын желауыздау, ақымақтау, ырбық жігіттерді анық жақтырмайтын. Тəртіпке үйренгендікі ғой. Тəртіп дегеннен шығады, əр нəрсенің анығын айту керек
ол кісіге. «Оншақты оба», «тастың бес-алтауы тұр», «Сонаның тұсында» деп сөйлесеңіз, дайындала беріңіз. «Сонадан неше шақырым», «қай жағында», «оншақты деген не, он ба, əлде бесеу ме». Сұратып барып, мəселен, «Сонаның шығыс жағында 3 шақырым деп» анықтап берсеңіз, «осыны бастан тура неге айтпайсың сен» дейді. «Не деген, жобалап, күмілжітіп сөйлеуге үйренген адамсыңдар» дейді. Ақсақалдарды өте қатты құрметтейтін. Үлкен адамдардың сөзін бөлмей, ыждағатпен тыңдауды сол кісіден көрдік. Əбдіманап Оразбаевты да көп көріп, жақсы араластық. Қазылдың ағасы деп айттық. Үйде жиі болатын. Манап түрі аққұбадан қараторыға жақын, ұзын бойлы, арық та емес, толық та емес, орта дененің адамы еді. Шаршамайтын, өте шымыр, білектері серіппедей
, керемет қарулы болатын. Сонысымен қатар, өте жайдары, мінезі үнемі бірқалыпты, адамға қарсы шықпайтын жуас, момын кісі болды. Орнықты, кең жүректі адам. Əрі үлкен, байсалды, парасатты ғалым еді. Марғұланды пір тұтатын, соның айтуымен ғана жүретін. Орталық Қазақстанның ескерткіштерін зерттеуде үлкен еңбек сіңірді. Көкшетау маңында да көп болған, ол жерде ол Кемел Ақышев екеуі қазған. Бұғылыны қазғанын естідім, өзі де айтты. Ал Шортандыбұлақ, Қарқаралыны қазғанын жақсы білемін. Барып көріп те келгемін. Шідертіге де барғам, бірақ, Манап пен Мир қазып кеткен соң. Ол екеуі Шідертіні алпысыншы жылдары қазды, мен болсам жетпісінші жылдары болдым ол маңайда. Шідертіде Болатқожаның, арғы бабамыздың, бейіті бар, бірақ ғылымға еніп
, халыққа таратылмаған. Бұны дəлелдеп айтып кеткен жан болса – ол Əлкей Марғұлан. Əбдіманаптың бір қасиеті Оразбай əулетінің өткен тарихына аузы тарс жабық болды. Оның себебін еш адам білмейді. Біреу ренжітті ме? Немесе жасынан біреулер ұқтырып, шегелеп кетті ме, білмедік. Марғұланның сұрағына да жауап бермейтін. Ежелден жуастығына басып, қарсы сөз де айтпайтын, жай ғана бұрып əкететін. «Білмеймін баламын ғой» - деп айтатын. Манап Медеудің кіші əйелінен туған, бірақ Оразбай тұқымын қырып, айналаның бəрі оларға əдейі кенеше жабылып, талқандап жатқанда ол бала дейтін мүлдем жас бала да емес. Сол кезде ол 13-15-
те болуы керек. Неге білмесін, білді ол. Əдейі істейді деп 30
ойлайтынмын. Қарқаралыны бірнеше жыл қазып, түбінде тиіп тұрған Абыралы, Шыңғысқа, ата жұртына баспады. Менен «сен Манапты жақсы білдің ғой, ол не айтты саған туыстары жайлы» деп сұрайтындар болды кейін. Мен «түк айтқан жоқ» деймін, ешкім сенбейді. Себебі, қазір елдің бəрін өздеріндей сөзшең болған деп ойлайды. Манап Əнел Жарқызын жақсы көретін, керемет
, тік тұрып силайтын еді. Хабарласып жүрді. Соғысқа қатысқан, орден-медалі баршылық. Соғыста түскен бір фотосуретін Əнел енемізге соғыстан кейін ғылымға кіре бастаған тұсында берген екен, біздің үйде бар, соны археологтардың қайта-қайта тапсыруымен осы кітапқа енгіздім. Басқа да Оразбай əулетінің біраз адамының фотосын кіргіздіртті археологтар, Самашев бар, басқасы бар. Манаптың өмірбаяндық суреттері есебінде, онсыз болмайды деп. «Санияз Манаптың ағасы, алашордашы болған, қызыл өкіметке қарсы деп, атып тастаған», - деп айттық. Фотосын енгіздік. Ақлия оның бəйбішесі, оның да біздің үйдегі фотосын бергіздіртті. Манап Ленинградтан бітірген, тарих-археологияның оқуын. Сол кездерде спортпен шұғылданған-ау, суда жақсы жүзитін, спорттан волейбол, баскетболға тым маман еді. Өзі
соғыста офицер болған, əскери дайындықпен де əбден шыңдалған адам ғой. Манап тау-тасқа шығуды да басқалардан көрі ұнатыңқырайтын. Есімде, күннің ыстығында беталды тауға шығып жоғалып кетіп, кешке келіп отыратын. Риза болып, «ана тұстан бəленше жер көрінеді екен, мынаның басына шықсаң анау көрінеді екен» дейді. Экспедицияға қатысуға қалададан келген орыс келіншектер мен қыздар, əйтеуір, өзіне үйір болатын. Спортшылығына, мінезіне қызығады. Кейінірек Алматыда үйінде талай болдық, орыс жеңгеміз болды. Сабақ берді, тарих, археологиядан. Баладан бір ұл. Оның атын Əлкей деп қойған. Бұл Марғұланның құрметіне қойылған ат. Əлкей Əбдіманапұлы Оразбаев қазір Алматыда, медицина, оптика маманы, ірі ғалым. Жайдары, əкеге тартқан, аз сөзділеу. Қаланікі болған
соң, тұйықтау боп көрінеді жəне орысша сөйлейді, жақсы жігіт. Осыдан бірер жыл бұрын Қазыл екеуміз барып, үйінде болып келдік. Қонақжай, келіншегі де сондай ашық бала. Мир Қадырбаевты да дəл жаңағы екеуіндей болмаса да, бірсыпыра біліп, көріп жүрдім. Оның атын аудандық па, бір газеттен оқығаным бар, бірде Мір деп жазыпты. Дұрыс емес. Мир деген ат Мейір дегеннен алынған, Мір емес. Мир мығым денелі, ұзын бойлы, кең иықты, қара мұрт, сақал қойған жігіт еді. Көзілдірік киді. «Ей, менің руым ақбура» дейтін орысшалап. Кейінірек анықтап, білдім 31
ақбура деген Теміртау, Ақмола жақтағы Алтай-Қареке елінен екен. Орыс тілді жігіт еді. Үнемі сол Ресейден оқыған, университет, аспирант оқу, бəрін. Ақтоғайда ертеректе болыпты, бірақ кейіннен ол Ағадырды өте көп зерттеді. Ақмұстафа, Ортау, Қызылтау төңірегін. Мен оған Шет ауданы жерінде, Ақсу-Аюлының жанынан ертіп барып, бір үлкен қорым көрсеткемін. Жетпісінші жылдары
. Соны көп қазды. Андронов тайпалары тұрған жер екен, өте үлкен ескі орын есебінде. Кітабында бар. Мир Шідертіде көп жыл Манаппен жұмыс жасаған. Манап бастығы, Мир көмекшісі. Ол жақта олар сақ, қыпшақ заманынан небір ғажап дүниелерді зерттеп, ашып, жаңалық енгізген. Мир - аса көңілді, ақжарқын, ширақ, сергек болатын. Мир тамаш музыкант болды. Баян, гармонды келістіріп тартатын. Мен дəл ондай гармоншыны сирек көрдім. Орысша небір музыканы келістіретін. Полонез дейсіз бе, частушка дейсіз бе, түгел келтіретін. Экспедициясында да үнемі гармон ұстайтын. Кешкі астан соң гармонь міндетті түрде тартылатын. Келіншектер топтанып жүретін Мирдің жанында қазбада. Қалалық əйелдер жалаңаштанып күнге қызыдырынуды ұнатады, ондайда ретсіз маңына бара бермейсің
. Көргенсіздік болады. Бірдеме сұрап, ыңғай беріп, сөйлесіп жатса жөні басқа. Мир отыз-қырық студент əкеп, Атасу өзенінде доп ойнататын. Мен ол жерде, Мир барда, екі-үш рет болдым. Кейінгісін айтпағанда. Мир, менің пайымдауымша, мықты ғалым еді. Қыш ыдысты, бір барғанымда, əлдекімдерге түсіндіріп отырды. Ұққанымыз, қыш жасау оңай дүние болмаған. Ол үлкен тəжірибені, дайындықты керек қылған. Əуелі біреулері балшық қазып əкеп, дайындап, əлденелер қосып, тұздап, қоспа жасаған. Одан соң, түрлі порыммен ыдыстың өзін жасаған – үлкенді-кішілі қылып, тегістеп. Оны тағы бір шебер оюлап, бедерлеп тұрған. Одан соң тағы біреулер алдын-ала дайындап отырған отына күйдірген. Оны біреулер əкеп тазалап, қырған. Сосын барып
, əбден кепкен соң, тұрғындарға таратқан. Керегіне қарай. Осындай əңгіменің арасында жүрдім-ақ, бірақ, кезінде ештеңе жазып отырмағандықтан, көп нəрсе жай сөз боп қалды. Бір айта кететін жайт, Шет ауданында Нұраталды ауылында Тельман есімді кісі тұрды. Осы Тельман Əлағаң, Манап, Мир үшеуін де жақсы білген кісі. Мен өз басым Тельманмен көп бірге жүріп, көп сөйлескенім жоқ, бірақ археологтардың айтуымен жақсы білемін. Оның үстінде, бір рет Əлағаңмен еріп жүріп үйіне қонғаным бар. Ақтоғайдағы біздің үй сияқты, археологтар осы Тельманның үй іші, жанұясымен жақсы араласқан. «Тельман үйінде шығар», «мынаны Тельманнан білейік», «ертең барған бетте Тельманға жолығу керек» 32
деген сияқты сөздер жиі естілетін еді. Ескерткіштердің біразын осы Тельман да көрсеткен сияқты археологтарға. Ақынжанов Сержанмен екі-үш рет əр жерде тілдестім. Ол Ақмұстафада Мирден кейін зерттеулер жасады. Мир жүрек талмасынан Алматыда аяқ астынан қайтыс болды. Сержан мұртты, жіңішке бакенбард сақалы бар, мығым денелі жігіт болды. Ойланып, баптап сөйлейтін. 1989 жылы Алматыға барғанда Кемел Ақышевпен кеңінен сөйлесудің сəті түсті. Ертеден естіп, жақсы біліп жүретінмін, бірақ жеке сөйлескенім жоқ еді. Ақышев те аса ірі қазақ ғалымы, археолог, ғылым докторы, профессор. Ол кісі 1950 жылдардың басында Орталық Қазақстанда жиі болып, көп зерттеулер жүргізген адам. Əлағаңмен бірге Беғазыны, 37 батыр обасын, Бұғылыны осы ғалым зерттеген. Мен Əлағаңмен
танысқан кезде Кемекең Көкшетау жағында жүрген болса керек. Содан соң, Жетісуға, Оңтүстік Қазақстан өлкелеріне экспедициялар ұйымдастырады. Кемекең – атағы дүние жүзіне танымал əйгілі «Алтын адамды» тауып, зерттеген ғалым. Ақышевтың осы тапқан ескерткіші ел-елді аралап, көне Қазақстан өнерін айдай əлемге паш еткен. Отырар қаласын ашқан осы Кемекең, тағы көптеген белгісіз жатқан мұраларды тауып, оларды зерттеп, халық игілігіне жаратқан. Кемел Ақышев - ұзын бойлы, арықша келген, аққұба жүзді адам екен. Көзілдірік киген. Мінезі бір сөзділеу, тəртіпке берік, бос сөзге жоқ, қатаң адам сияқты болып көрінді. Басшылық қызметте көп болған соң болар. Бірақ, мені аса жылы, жақсы шыраймен қарсы алды. Бір сағатқа жуық кабинетінде отырып
, əңгімелестік. Шай қойғызды. Институттың ұзақ жыл директоры болған. Соғыста болып, жарақат алған. Ол кісі маған атақты біртуар ғалымымыз Қаныш Сəтбаев туралы кеңінен айтты. Менен сөз арасында Беғазыны, 37 батыр қорымын сұрады. «Ұлытау жерін білесіз бе?» - деді. Мен «ептеп білемін, көргемін, барғамын» деймін баяғы. Орталық Қазақстанның көп жерін тамаша білетіні аңғарылып отырды. Қоштасарда Сергей деген шоферін алдыртып, маған «баратын жеріңіз қай жерде, мына кісі апарып салады» деп айтты. УАЗ машинасын мінеді екен. Сергей мені Горький көшесіндегі «ЦУМ» орталық дүкеніне əкеп салып, қош айтысты. Жаны жайсаң, ер мінезді, қазақтың көне тарихы мен өнері, мəдениеті деп атқа мінген, бүкіл өмірін, болмысын ғылым арнаған азматтар менің
есімде осылай қалды. Олармен азын-аулақ бірге жүрген жылдар менің өмірімнің аса бір мəнді, қызықты, аса бір жарқын тұстары. 33
Ə.М. ОРАЗБАЕВ ЖƏНЕ ҚАЗІРГІ АРХЕОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫНЫҢ ПРОБЛЕМАЛАРЫ __________________________________________________ Ж.К. Таймагамбетов, КазНУ им. аль-Фараби д. и. н., профессор ДРЕВНЕЙШИЕ ПАМЯТНИКИ ПАЛЕОЛИТА КАЗАХСТАНА, ВЫЯВЛЕННЫЕ ЗА ПОСЛЕДНИЕ ГОДЫ Одной из актуальных проблем в современной фундаментальной науке является проблема первоначального заселения человеком той или иной территории, в данном случае, территории Казахстана. С появлением человека на Земле начинается новый этап – антропогенный, характеризующийся сложными и противоречивыми взаимодействия человека и природы. Эффективное изучение этой проблемы возможно только на основе комплексных и междисциплинарных исследований
: археологов, палеоантропологов, геологов, геоморфологов, палеонтологов, палеоботаников, геохронологов и др. Именно с этих позиций ведется изучение проблемы первого человека и миграций древних популяций на территории Казахстана совместной Казахстано-Российской комплексной археологической экспедицией, начиная с 1992 года, возглавляемой академиком РАН А.П.Деревянко и профессором Ж.К.Таймагамбетовым. Особый интерес к древнейшей истории Казахстана не случаен. Огромные территории Казахстана, безусловно, играли важнейшую роль промежуточных ареалов, через которые могли проходить миграции древнего человека с востока на запад, что предопределяло очень раннее заселение этих районов человеком. Следует отметить, что на территории Казахстана пока не обнаружены костные останки палеолитического человека. Однако это не означает, что территория не была заселена людьми около миллиона лет тому назад. Свидетельством тому являются обнаружение многочисленных стоянок и местонахождений первобытного человека во всех регионах республики. Для регионов аридной зоны той или иной территории характерно различие в эволюции и ее длительность, особенности первоначальных этапов освоения территорий первочеловеком. Однако, великое разнообразие рельефа и ландшафтов Казахстана и 34
расположение их в аридной зоне обусловило не только отличие, но и сходство черт условий обитания древних гоминид. Попытаемся рассмотреть эти проблемы на примере памятников археологии древнекаменного века. Для аридной зоны Казахстана есть одна характерная особенность – это абсолютное преобладание стоянок открытого (наземного) типа, Кызылтау, Новый Узень, Арал, Мугалжары, Семизбугы, Саяк и др. Многие из них являются комплексными и несут следы очень длительного пребывания древних гоминид на одних и тех же геоморфологических позициях, нередко на протяжении нескольких сотен тысяч лет. И по своему положению в аридной зоне, величине территории и разнообразию природно-ландшафтных зон, Казахстан может служить моделью изучения палеолита аридной зоны Евразии
. Предпосылки для появления древнейших гоминид на территории Казахстана следует искать исходя из геолого-географических условий в переходный и самый важный момент в истории человечества, которым является вторая половина плиоцена. Сейчас ясно, что на рубеже 1,5-1 млн. лет на открытых пространствах Казахстана, Монголии и Северном Китае уже существовали стоянки гоминид. Эти территории видимо были для ранних этапов заселения Евразии наиболее северными районами ойкумены. Сегодня, мы с уверенностью можем сказать, что территория Казахстана играла важнейшую роль промежуточного ареала, через которую проходили миграции древнего человека с востока на запад и наоборот. Совместная Казахстано-Российская экспедиция по изучению памятников каменного века Казахстана в составе которой активное
участие принимают ученые не только из России, но и других зарубежных стран – Бельгии, Франции, США, Японии работала в двух направлениях: поиски и изучение стратифицированных палеолитических комплексов. Ведущим направлением в изучении палеолита аридной зоны Казахстана является сопоставление выводов, полученных при изучении памятников с поверхностным залеганием археологического материала и стратифицированных объектов. Исследования проводятся с использованием новейших полевых и лабораторных методов. Оба эти направления, уже дали прекрасные результаты. Важное значение имеет открытие уникальных палеолитических комплексов в Кызылтау, на юге Казахстана. Район (северо-восточный склон хребта Каратау), о котором идет речь, представляет собой денудационную холмисто-грядовую равнину с комплексом невысоких, 35
но выдержанных куэстообразных уступов, склоновых поверхностей и поверхностей конусов выноса. Она характеризуется развитием невысоких довольно выраженных мелких холмов, гряд (куэстовых уступов), обусловленных выходом на поверхность отдельных горизонтов нижнекарбоновых отложений, включающих кремнистые породы. Наиболее массовые скопления находок приурочены к озерам, такырам и пониженным участкам рельефа, что вероятно обусловлено наличием здесь в определенные
периоды пресной воды и обнажением кремнистых пород временными водотоками. В отличие от культурного слоя, поверхностные культурные горизонты включают в себя разновременные скоплениями артефактов, отделенные друг от друга десятками, а то и сотнями тысячелетий. Отсутствие рыхлых отложений, определяющееся в основном преобладанием процессов денудации над процессами аккумуляции, значительно снижает интерпретационные возможности и информационную ценность таких объектов. Прежде всего, это связано с тем, что отсутствие стратиграфии затрудняет хронологическое разделение археологических комплексов. Кроме того, крайне трудно использовать большинство естественнонаучных методов при изучении местонахождений, так как не сохраняются остатки флоры и фауны, а также такие следы человеческой деятельности, как очаги, изделия из кости и т. п
. Состояние поверхности артефактов, сопоставленное с их морфологией позволяет говорить о разновременности многочисленных коллекций. Более того, представляется возможность выделить различные хронологические группы внутри материала. Находящиеся на поверхности каменные артефакты по степени сохранности поверхности делятся на четыре основные группы: сильнодефлированную, среднедефлированную, слабодефлированную и недефлированную. В сильнодефлированную группу отнесены артефакты, поверхность которых сильно заглажена, края и выступы, как бы оплавленны границами негативов - результат воздействия природных факторов, в первую очередь дефляционного процесса, корразии (шлифующего воздействия песчано-пылевых ветров или воды). Среднедефлированная группа артефактов характеризуется меньшей заглаженностью, четче прослеживаются негативы сколов и элементы вторичной обработки. Слабодефлированная серия имеет легкий уровень патинизации и заполированности. Границы сколов и
элементы вторичной отделки определяются в полной мере. Наличие одной сырьевой базы и сходные природно-географические условия изначально предполагают, что фиксируемое видоизменение поверхности артефактов тесно связано с их возрастом. Чем сильнее 36
степень дефляции, тем древнее возраст. Данное предположение отчасти находит подтверждение в технико-типологической характеристике каменных индустрий. Каждая группа артефактов рассматривается по отдельности. Рассматриваемый археологический памятник эпохи палеолита расположен в 23 км юго-восточнее районного центра п. Акколь, Жамбылской области. Этот участок принадлежит к тем разновидностям аридной зоны Казахстана, где представлены поверхностные объекты
, на которых артефакты залегают в виде сплошного покрова на больших площадях и приурочены к определенным формам рельефа. Количество изделий – это многие сотни тысяч артефактов, образующих участки в несколько квадратных километров. Естественно, на громадных стационарных местонахождениях такого рода неизбежны проблемы, связанные с выяснением реальных и условных границ отдельных стоянок, характером проецирования их материалов на дневную поверхность, линейным перемещением артефактов в пределах микроландшафта местности. С учетом его плоскости, крутизны и контрастности, расчленением разновременных изделий на отдельные совокупности и т.д. Очевидно, что и выбор методических приемов исследования и правил их применения на отдельных участках таких местонахождений зависит от конкретных условий и степени их
сохранности. Объекты на Кызылтау далеко не равноценны. Материалы, представленные здесь, приурочены к разновысотным участкам куэстоподобных возвышенностей (4-5 уровней), склоновым поверхностям, конусам выноса, промоинам и впадинам. В этом районе выделены десятки локализованных местонахождений, каждое из которых содержит тысячи и десятки тысяч артефактов. По степени корразии их можно, как уже сказано выше, разбить на четыре хронологические группы. Однако отметим, что для решения проблем первого человека в Казахстане особое значение имеют две первые группы. В древнейшие комплексы входят артефакты с глубочайшей степенью корразии, а некоторые из них до такой степени были подвержены дефляции, что среди них трудно, а порой невозможно выделить каменные орудия. Среди артефактов имеются грубые нуклеусы (ядрища) без четко выраженной системы сколов, галечные орудия типа чопперов и чоппингов (рубящие орудия), скребла, массивные отщепы со следами ретуши. Эти находки возвращают нас к заманчивой идее, сформулированной А. Г. Медоевым на основании находок на п-ове Мангышлак и хр. Каратау. «Эти самые древние 37
следы ископаемых гоминид открывают совершенно новые пути поисков еще более древних каменных индустрий на южных территориях СССР и раздвигают ареал становления человека от Восточной Африки до глубинной Азии» (А.Г. Медоев, 1982). Однако, как бы не была привлекательна идея включения территории Казахстана в район становления человека, следует признать, что имеющиеся на сегодняшний
день археологические данные свидетельствуют о ее преждевременности, а отдельные высказывания и скоропалительные выводы некоторых «специалистов» последних лет вызывают удивление. Ко второй хронологической группе относятся каменные орудия с большой степенью коррозии поверхности часто маслянистого оттенка и блестящей фактурой. Среди первичного расщепления имеются леваллуазские черепаховидные ядрища, хорошо оформленные нуклеусы леваллуа, а также различные сколы с мелкой, краевой, однорядной ретушью и другие изделия, которые позволяют говорить об ашеле. По целому ряду показателей (технико-
типологическому, степень корразии и т.д.) артефакты этих двух хронологических групп следует отнести к древнейшим на территории Казахстана. Задача последующих исследований состоит в том, чтобы комплексы каменных орудий, подобные этим, найти
в хорошо стратифицированных условиях, и у нас есть уверенность на положительный результат таких поисков. Необходимо обратить внимание не только на большую древность местонахождений в Кызылтау, но и на уникальность их по степени концентрации находок. Местонахождений с поверхностным залеганием культурного слоя в этом районе десятки, что требует дальнейшего тщательного картографирования. На некоторых местонахождениях общей площадью в сотни квадратных метров наблюдается до 300-400 находок на одном квадратном метре, что выделяет эти палеолитические комплексы в ярчайшие и уникальнейшие в мире. И с нашей точки зрения в этом районе необходимо сделать археолого-природный заповедник – музей под открытым небом, который был бы прекрасным полигоном для проведения международных
школ, семинаров, а также для показа всем людям, интересующимся древним прошлым человечества. На территории полуострова Мангышлак в результате исследовательских работ 1998-99 гг. обнаружено 23 местонахождения с поверхностным залеганием артефактов, расположенных в районе впадины, отделяющей плато Мангышлак от плато Устюрт, западных уступов плато Устюрт, песков Бостанкум, уступе Куланды и 38
территории в районе соленого озера Карашек. Палеолитические комплексы в районе Нового Узеня и залива Сарыташ представлены всеми эпохами каменного века: от раннего периода до финала позднего палеолита. При изучении археологического материала было выделено четыре (от cильнодефлированного до недефлированного) разновременных комплекса, отличающихся не только по степени сохранности поверхности артефактов, но и различиями
в приемах первичного расщеплении и типологического облика каменных индустрий. Широкая площадь распространения находок, немногочисленность каменного инвентаря отдельно взятого пункта, преобладание отдельных категорий орудий и связанных с ними отходов производства, малочисленность нуклевидных изделий, наличие доступной сырьевой базы в виде выходов кремня позволяют относить все комплексы местонахождений Мангышлака к мастерским на выходах сырья с элементами стояночного комплекса. На основании технико-типологического анализа индустрии можно утверждать о наличии определенной преемственности в каменных индустриях слабо дефлированного и недефлированного комплексов. Малочисленность и невыразительность каменного инвентаря сильнодефлированного и среднедефлированного комплексов, не позволяет безошибочно предполагать о существовании единой линии развития в регионе на протяжении длительного хронологического отрезка времени
– с раннего до финала позднего палеолита. Однако следует отметить, что на данном этапе изученности местонахождений Мангышлака не имеется достаточных оснований, для строгого разделения сильно дефлированного и среднедефлированного от слабодефлированного и недефлированного комплексов. Нужны дополнительные исследования. В те же годы на северном побережье Аральского моря нами была обнаружена серия местонахождений, материалы которых относятся к ранней стадии древнекаменного века. Заслуживают внимания комплексы на восточном побережье залива Бутакова. Это памятники Арал-2, Арал Б и С. Особый интерес представляют многочисленные палеолитические комплексы Мугалжарских гор. В результате трех лет работ было открыто и изучено 59 местонахождений с поверхностным залеганием артефактов, а в полевом сезоне 2009 года выявлено еще
40 новых памятников. Выявленные раннепалеолитические комплексы на плато Устюрт, в Западном Казахстане, на склонах Мугалжарских гор в районе Эмбы, а также на северном побережье Аральского моря и озера Балхаш, свидетельствуют о процессе заселения древним 39
человеком указанных территорий в плейстоцене, и говорят о перспективности поиска стратифицированых памятников эпохи палеолита, особенно его ранних этапов. Особое значение имеют исследования хорошо стратифицированных местонахождений в Туркестанском районе Южно-Казахстанской области в окрестностях села Коскорган. Для данного района характерны все признаки аридной зоны, чему в немалой степени способствует близость пустыни Кара-Кум. Предгорная равнина хребта Каратау имеет рельеф денудационно-
аккумулятивного характера, с выровненной поверхностью
, с отдельными эрозионными останцами меловых и неогеновых пород на водоразделах, и четвертично-голоценовыми накоплениями в локальных понижениях рельефа. Территория изрезана многочисленными мелкими долинами и руслами сезонных водотоков. Современные эоловые накопления концентрируются бедной растительностью. Поселок Коскорган расположен в северо-восточной части озеровидного понижения, открывающегося на юго-запад. Склоны этой депрессии окружены пологими останцовыми грядами, сложенными глинами неогена, и реже – песчаниками верхнемелового возраста. Ширина локальной озеровидной депрессии на южной оконечности пос. Коскорган достигает 1,5-2 км. С 1993 года в районе Коскоргана проводились исследования совместной Казахстано-Российской археологической экспедицией. В настоящее время на площади 100 кв. км открыто 7 стоянок древнего человека: в районе села Коскорган 3 объекта, в
местности Шоктас – 3 объекта и одна стоянка севернее поселка Котырбулак. Все они расположены внутри грифона, древнего самоизливающегося источника, обрамленного кольцом травертинов (известниковых туфов) или (Коскорган II) в непосредственной близости от источников. Наибольшее значение имеют результаты исследований, проведенных на стоянках Коскорган I-II и Шоктас I-III. На местонахождении Кошкурган I в результате полевых исследований последних лет выявлены каменные орудия в самых нижних горизонтах вместе с фауной раннего плейстоцена. Каменный инвентарь из этих горизонтов насчитывает более 5 тысяч артефактов и представляет собой выразительнейший комплекс в технико-
типологическом отношении. Комплекс является достаточно гомогенным по всем основным признакам: по исходному сырью, сохранности поверхности, типологии, технологии изготовления (вторичная обработка), по системе первичного расщепления. Для изготовления каменных орудий употреблялись самые различные 40
породы, по преимуществу использовались жильный кварц, крупнозернистый песчаник серого цвета, кварцит, кремень, известковистый песчаник, окаменевшее дерево. Около 70 % артефактов сделаны из жильного кварца и крупнозернистого песчаника мелового возраста, эти две породы использовались в виде кусков и обломков. Остальные породы в основном использованы в виде небольших галечек из разрушенных брекчий мелового возраста. В
целом облик индустрии явно микролитический. Средний размер орудий 3-5 см, но вряд ли это напрямую связано с величиной исходного сырья, а определяется технологической традицией. Первичное расщепление может быть охарактеризовано как близкое к леваллуазской технике, но, безусловно, имеющее очень большое своеобразие, которое может быть определено как кошкурганский вариант леваллуа. Имеется также техника «
цитрон», и радиальная, но они носят явно подчиненный характер. Бифасиальная техника практически отсутствует, хотя отдельные, редкие вещи имеются, чаще встречаются унифасы. Вторичная устойчивая обработка сводилась к нанесению ретуши различного типа, расположена она чаще на дорсальной стороне, реже – на вентральной. Среди типов ретуши выделяется ступенчатая, чешуйчатая, субпараллельная. Размеры ретуши от микро до
крупной. Чаще всего встречается крутая, иногда почти отвесная и полукрутая ретушь. Имеются клектонские выемки, иногда смежные. Среди орудийного набора, безусловно, доминируют скребла различных типов, в небольшом количестве имеются резцы, ножи, скреблышки, зубчатые, выемчатые орудия, скребки, орудия из галек. Методом ЭПР (электронно-парамагнитный резонанс) в Институте химической кинетики и горения СО РАН (г.Новосибирск), по костям диких животных получены следующие даты: 501 + 23; 487 + 20; 470 + 35; 427 + 48 тыс. лет, что хорошо согласуется с палеонтологическими материалами, на основании которых был выделен Кошкурганский фаунистический комплекс (аналог Тираспольскому фаунистическому комплексу Восточной Европы), который относится к раннему плейстоцену (миндельское время). Очень важно отметить, что нередки были находки, когда кости диких животных были сцементированы травертиновой брекчией вместе с каменными орудиями. Человек, обитавший на этой стоянке, охотился на таких крупных млекопитающих, как лесной слон, слон Вюста, или трогонтериевый слон, лошадь Мосбаха, двух видов носорога – сибирского эласмотерия и носорога Мерка, бизона Шетензака, антилопу Зоргели и других животных. 41
Изучение растительных остатков из разрезов Коскоргана, показало, что споро-пыльцовые спектры из нижней части разреза формировались в более влажном, чем современный, климате. При раскопках местонахождения Шоктас I получено около 3 тыс. каменных орудий. По своим основным технико-типологическим показателям индустрия Шоктаса I соответствует по основным параметрам комплексу из Коскоргана I, хотя и не исключается несколько
более древний возраст Шоктаса. Важно также отметить, что при раскопках местонахождения Коскорган II в 1998 году удалось найти каменные орудия еще в более древних литологических горизонтах, чем на Коскоргане I. Исследования на Коскоргане ведутся и в настоящее время и могут быть получены самые неожиданные результаты. Подводя некоторые итоги исследования стратифицированных местонахождений Казахстана, следует отметить, прежде всего, большую древность (500 и более тыс. лет) и очень развитую индустрию, имеющую ярко выраженную микролитичность. Коскорганская индустрия, или ее можно назвать коскорганская нижнепалеолитическая культура, резко отличается от индустрии стоянок с поверхностным залеганием культурного слоя типа Танирказгана, Борыказагана, Кызылтау, Кайназара с северо-
восточного склона хребта Каратау или индустрии Семизбугу из
Северного Прибалхашья. Типичнейшими орудиями ашельской культуры были ручные рубила или бифасы – универсальные двусторонние инструменты с острыми краями, широко распространенные в Африке. На стоянках в Мугалжарах, Кызылтау, Мангышлаке на выходе древних пород и древнего материала, куда в течение тысячелетий приходил первобытный человек делать орудия, на одном квадратном метре артефакты обнаруживались десятками! Ранние стоянки с поверхностным залеганием культурного слоя значительно древнее микролитической кошкурганской культуры. Но насколько древнее, смогут дать ответ только открытие в дальнейшем и раскопки стратифицированных стоянок, и поиски таких стоянок – первоочередная задача наших совместных исследований. Коскорганская культура представляет собой совершенно новую для Казахстана линию развития каменной индустрии древнего человека. Перед нами
встала увлекательная проблема поиска связей кошкурганской индустрии с индустриями сопредельных территорий, а также выявление основных направлений миграций древних популяций в Евразии в раннем палеолите. Исследования свидетельствуют, что микролитическая индустрия в раннем палеолите была широко 42
представлена в Евразии. В Европе она наиболее ярко прослеживается на стоянках Бильцингелебен в Германии и Вертешселеш в Венгрии. Обе эти стоянки могут быть отнесены к типу памятников, культурные остатки которых залегают в травертинах. Бильцингелебен и Вертешселеш относятся к кругу микроашельских индустрий. Следует отметить, что оба памятника представляют собой наиболее полные «
раннепалеолитические летописи» Европы, где информационное поле включает не только экологическую обстановку того времени и детали поселения, но и антропологический тип людей, оставивших следы обитания. Сравнивая индустрии стоянки Вертешселеш (Буда-
индустрия), Бильцингелебен (микроашель зубчатый) с Коскоргано-
шоктасским комплексом артефактов, можно усмотреть очень много аналогий и в отборе материала, его размерности, системе первичного
раскалывания и, наконец, найти типологические соответствия. Как известно, культурные остатки Вертешселеша датируются в широких хронологических рамках, наиболее ранние – в пределах 350-600 тыс. лет. Несколько моложе культурные слои находим в Бильцингелебене, урановые и аминокислотные датировки которых 228, 179-301 и 335-
350 тыс. лет. Далеко на востоке аналоги кошкурганской индустрии можно найти в Нихэваньских памятниках, Дунгуто и
Сяочанлян и, возможно, Чжоукоудяне (местонахождение 1) в Китае. Первые два памятника датируются в пределах 700-800 тыс. лет Чжоукоудянь (местонахождение 1) от 220 до 450 тыс. лет. Для всех этих памятников характерна микроиндустрия, основанная на специфических приемах первичного раскалывания и широком использовании для изготовления орудий отщепов. Подобная индустрия открыта и в Японии, где она датируется древнее
300 тыс. лет. В Средней Азии к микроиндустриям можно отнести инвентарь стоянок Кульдара, Лахути в Таджикистане и Кульбулак в Узбекистане. Наиболее древняя из них стоянка Кульдара датируется временем около 800 тыс. лет. Периодизация палеолита Казахстана осложняется тем, что наиболее ранние комплексы находятся в поверхностном залегании и поэтому датирование их представляет большую сложность. Хотя имеется целый ряд критериев, позволяющих достаточно объективно сопоставить многие местонахождения с поверхности относительно друг друга. Но в любом случае надежную и бесспорную периодизацию палеолита, а, следовательно, и получить ответ на вопрос о времени первоначального заселения Казахстана человеком, можно только на основе комплексного изучения хорошо стратифицированных палеолитических местонахождений. 43
Многие аспекты изучения проблемы раннепалеолитических микроиндустрий в Евразии требуют дальнейшего тщательного изучения, и очень важно отметить, что наибольшее число памятников такого типа открыто и исследуется в настоящее время в Казахстане, и впереди могут быть самые неожиданные открытия. Н.Ю. Сойкина, КазНУ им. аль-Фараби, преподаватель К ВОПРОСУ О ПИГМЕНТАХ В ЖИВОПИСИ ЭПОХИ ПАЛЕОЛИТА Палеолитическая живопись отличается от изобразительного искусства последующих веков своей полихромностью. Рисунки, которые древний человек рисовал на стенах пещер многоцветные – чаще окрашены в разнообразные цвета - желтые, красные, черные. Благодаря незаконченным наброскам удалось последовательно проследить технику нанесения изображения на стену пещеры. Многофигурные композиции и просто одиночные рисунки не возникали спонтанно. Часто они выполнялись
согласно предварительному замыслу – набросок делался угольком (об этом свидетельствуют грубые и крупные частицы угля), а уже потом фигуры получали красочное заполнение [1]. Чтобы нанести роспись на стены пещер применялись краски естественного происхождения. Чаще всего использовалась железистая охра. Из нее получали краски, варьирующиеся от желтой до красной, в том числе, цвет киновари. В Грот дю Ренн (Арси-сюр-Кюр, Франция) был найден очаг с фрагментами охры. Сырую охру прокаливали на огне для того, чтобы она окислилась. Затем ее раздавливали или растирали на каменных плитках, причем твердые кусочки использовались как «карандаши». Охра еще в мустьерском периоде широко применялась неандертальцами в ритуальных целях, ею, в
частности, посыпали погребенных. Эта минеральная краска была обнаружена в одном из захоронений в Кафхезе (Израиль) возраст которого около 100 тысяч лет. Можно с уверенностью сказать, что именно охра стала первой краской, известной нашим древним предкам и использовавшейся для рисунков и ритуальных действий. 44
Также для получения красного и желтого цветов использовались такие минералы как гематит (Fe2O3) и пиролюзит (MnO2). Интересные результаты дало изучение пиментов, входивших в состав красок, которыми выполнена роспись в пещерах Нио и Резо Кластр (Франция). В ходе исследований, проведенных с помощью электронной микроскопии, дифракции рентгеновских лучей, протон-
индуцированного рентгеновского излучения, было установлено, что существовало 4 рецепта приготовления краски [2]. Было доказано, что негативные изображения рук из Гаргаса и Тибирана в Верхних Пиренеях (Франция) выполнены из красок различных составов, включающих оксид железа и гематит, перемешанных с кварцем или глиной, или из окиси марганца двух типов с добавлением или без добавления бария или мелко растертого древесного угля
. Это разнообразие составов свидетельствует о существовании различных этапов подготовки к рисованию и, вероятно, об употреблении разных красок в разные периоды. Красный цвет наиболее распространен в палеолитических рисунках. Можно предположить, что он был связан в сознании древнего человека с кровью, и, следовательно, с жизнью, жизненным дыханием [3]. Вполне вероятно, что красный и черный цвета представляли для доисторического человека две противоположности его мира: красное – тепло, жизнь, огонь, черное – холод, темнота, смерть. Эта символика универсальна для всей последующей человеческой истории и мифологии. Черная краска добывалась чаще всего из двуокиси магнезии. Белую получали из каолина, темнобурую - из окиси марганца [4]. Вполне возможно, что существовали и другие красочные оттенки, но ввиду своей непрочности они не сохранились. Иногда отмечается применение красящей глины (Ла Бом-
Латрон, Эчеберрико-Карбия). Палитра древних художников была настолько разнообразна, что уже в XIX в. археолог Септие собрал целую коллекцию из 17 различных красочных оттенков. Однако стоит отметить, что это разнообразие достигалось скорее за счет многочисленных вариаций красного
, черного, коричневого и желтого, чем за счет использования всех цветов спектра. Синий, голубой и зеленый, например, доисторические художники начали использовать в самом конце верхнего палеолита, да и случаи их применения настолько немногочисленны, что составляют скорее исключение, чем правило. Зеленоватый цвет на некоторых рисунках французской пещеры Коске был получен при помощи смешения фосфата кальция и 45
полевого шпата. Фосфат кальция – вещество, которое реально возможно было получить в то время путем нагревания костей до температуры 100 градусов Цельсия. Это означает, что древние художники владели достаточно сложными технологическими процессами изготовления красок. Безусловно, краски, применяемые для росписей стен и те, которыми декорировали произведения искусства «малых форм» (т.е. мелкой пластики, орнаментированных
предметов бытовой утвари) должны были различаться - если не по цвету, то хотя бы по своему составу. Даже если в обоих случаях применялась неизменная охра, связующий компонент, скорее всего, не был одинаков. Для пещер, расположенных на востоке Евразии (Каповая, Игнатиевская, Хоит Цэнкер Агуй), в не меньшей степени характерно использование разного рода красок. Красная краска в виде порошка была обнаружена в культурном слое мустьерского поселения Носово [5]. Краски настолько широко распространились и так прочно вошли в жизнь древнего человека, что на местах поселений позднего палеолита по всей территории Евразии часто образовывались многочисленные участки интенсивно окрашенной породы. Повышенная концентрация краски часто отмечается около остатков очагов, в которых пережигались различные минералы для получения красителей. Ранее полагалось, что первобытные люди использовали лишь находки естественной краски. Однако, когда были произведены тщательные химические и рентгеноструктурные анализы красок, найденных в пещере Ляско, результаты исследований показали, что первобытные люди использовали не только естественные красители, которые им удавалось обнаружить, но и смеси
, дававшие разные оттенки основных цветов, и довольно сложные соединения, полученные путем их обжига и добавления других компонентов. В позднепалеолитических памятниках Восточной Европы чаще всего встречаются краски темно-вишневого цвета. Как правило, в этих же памятниках находят и обломки железистых конкреций. На некоторых кусочках можно увидеть следы соскабливания красящего вещества. При раскопках верхнего культурного слоя Костенок П.П. Ефименко обратил внимание на то, что обломки таких конкреций сосредоточены около очагов, и высказал предположение, что обитатели стоянки получали краску путем обжига железистых соединений [3]. В дальнейшем это предположение было неоднократно подтверждено. 46
В окрестностях памятника Костенки встречается много железистых конкреций типа сферосидерита, т.е. округлых конкреций с лучистым строением, и лимонита. Они найдены на многих палеолитических стоянках. Если подобные вещества поместить в открытый огонь, уже через полчаса наиболее рыхлые ржавые участки станут темно-вишневыми, и с них можно будет соскабливать красную пудру. Длительный
обжиг дает еще больший эффект. Через 6-10 часов почти все вещество становится темно-вишневым, и его можно растолочь в порошок. Процесс перехода окиси железа из одного состояния в другое является очень сложным и дает много форм, которые находят отражение в красочном спектре, когда из одного и того же минерала удается получить не только красную, но и охристых тонов красочную основу. Гидроокислы железа типа гётита дают, как правило, настоящую охру. Гематит и магнетит обеспечивают темно-
красные тона. Большое значение для цвета имеет также участие окислов алюминия и каолинита. Краску более светлых и ярких тонов первобытные люди, по-
видимому, добывали из плиоценовых и более
древних пород выветривания. Основу красящего вещества и в этой краске составляют окислы железа при большом влиянии гидроокислов алюминия. Тонкие глинистые частицы полностью прокрашены, и вся масса в целом имеет плотный густой красный цвет. Сложнее обстоит дело с анализом черной краски, встречающейся в наскальных росписях и на некоторых костяных предметах. Ее могли получать из древесного и костного угля. Но на многих предметах в Костенках на Дону и в Межиричах в бассейне Днепра черная краска имеет вороненый оттенок металла. Уголь не дает такого оттенка. Судя по анализам из пещеры Ляско (Франция), такая краска получалась из двуокиси марганца. В Ляско найдено более сотни кусочков окиси марганца, использовавшихся для нанесения черных рисунков. Результаты качественных спектральных анализов и изучение внешнего вида, структуры образцов красок из костенковских стоянок, Авдеева и Межиричей привели исследователей к следующим выводам. Желтые красители типа охры представляют собой лимониты. Экспериментальный обжиг кусочков лимонита из песков округи Костенок показал, что при нагревании их образуется
ярко-вишневый краситель с сильно магнитными свойствами. Бурые, красные и темно-
вишневые красители представляют собой окислы железа в виде гематита. Более светлые по оттенку образцы имеют примесь кремнезема или глинистых частиц. Все красители содержат в большей или меньшей степени такие примеси. 47
В процессе раскопок одного из жилищ Костенок обнаружено несколько ямок разной формы, в которых хранились различные краски: темно-вишневая, алая, охра настоящая и белая. В одной из ямок были встречены более трех килограммов чистой красной глинистой краски. На палеолитической стоянке Боршево в верхнем культурном слое П.П. Ефименко еще в 1923 г
. была найдена одна из створок раковины моллюска, наполненная ярко-красной краской, которая была «предварительно растерта и с чем-то смешана» [6]. Этой краске было более 20 тысяч лет. Но для чего же древние раскрашивали свои рисунки? Вполне возможно, что совершенная идеальная имитация животных, необходимая для магических операций, явилась причиной, по которой стали использовать краски [7]. Рисунки древнего каменного века не просто красочные – они раскрашены в несколько цветов. Например, бизоны Альтамиры (Испания) сочетают в себе черный и красный, а лошади Ляско – различные оттенки желто-коричневого и черный. Применение в живописи второго цвета помогает сделать рисунок более реалистичным и объёмным, передать округлости крупа и боков животного. Очень мало данных мы имеем о связующем растворе, использовавшемся для замешивания красок – скорее всего для этой цели применялись вода, кровь, мозг и жир животных. Применяя красители, художники Альтамиры стремились получить жидкое и стойкое красящее вещество, растирая черные и красные пигменты со слюдой, кварцем и воскоподобной амброй. Искусство раскрашивания должно было
возникнуть совершенно естественным путем, ибо дикари, разрисовывавшие себе тело углем, красной глиной, красной и желтой охрой, могли мазать теми же красками свои вырезанные фигуры или раскрашивать ими сделанные контурные рисунки [8]. Вполне рационально предположение, что изначально краски использовались для раскрашивания тел при проведении разного рода обрядовых действий или для идентификации представителей различных племен. В дальнейшем же, древние люди начинают применять их для создания своих живописных «полотен» на стенах пещер, где огромные росписи, став полихромными, получили дополнительную степень зрелищности. Способ нанесения красок определить достаточно сложно. Скорее всего, наносились они пальцем или палочкой, возможно кистью, которой мог служить пучок шерсти или тампоном, а также
выдуванием мелкоистолченного порошка на поверхность скалы. 48
В целом, история изучения красителей, используемых палеолитическими художниками, достаточно непродолжительна. Тем не менее, перед исследователями уже встал важный вопрос: почему использовались только неорганические краски? Пещерному человеку, в жизни которого огромное место занимало собирательство, было известно множество самых разнообразных растений, среди которых были и красящие. Так почему же он не воспользовался ими
для создания своих рисунков? Возможно, это связано с тем, что органические красители на скальной поверхности выглядели намного более бледными и меньше впечатляли или же очень быстро осыпались и меняли цвет, в отличие от красок минерального происхождения. Да и растительные краски не могли дать такой насыщенной палитры любимых верхнепалеолитическим художником цветов – красного, черного, желтого. В любом случае, именно широкий диапазон красочной палитры – одно из самых характерных отличий верхнепалеолитической живописи. ______________________________ 1 Дэвлет Е.Г. Древнее искусство: утраченное и возвращенное // Новый Акрополь. - 2002. - № 4. – С. 54-61. 2 Молодин В.И. Наскальное искусство Северной Азии: проблемы изучения // Археология, этнография и антропология Евразии. - 2004. - № 3. - С. 51-65. 3 Ефименко П.П. Первобытное общество. - Киев: Изд-во АН УкрССР, 1953. – 664 с. 4 Johnson P. Art: a new history. – New York: Harpercollins, 2003. - 792 p. 5 Праслов Н.Д. Ранний палеолит Северо-Восточного Приазовья
и Нижнего Дона. - Л.: Наука, 1968. – 156 с. 6 Топоров В.Н. К происхождению некоторых поэтических символов (палеолитическая эпоха) // Ранние формы искусства. - М., 1972. – С. 77-105. 7 Збигнев Х. Варвар в саду. – СПб.: Изд-во Ивана Лимбаха, 2004. - 328 с. 8 Тэйлор Э. Первобытная культура. - М.: Соцэкгиз, 1939. - 567 с. 49
Д.С. Байгунаков, Абай атындағы ҚазҰПУ, т.ғ.к., доцент НЕОЛИТ ДƏУІРІНІҢ КЕЙБІР ТЕОРИЯЛЫҚ-
МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ ПРОБЛЕМАЛАРЫ Ғалымдар арасында неолит дəуіріне қатысты көптеген пікірлер ХІХ ғасыр екінші жартысынан бастап-ақ орын алғанымен, дəуірдің сан алуан теориялық-методологиялық проблемалары ХХ ғасыр ортасынан бастап əлемдік тарихнамада ұлан-ғайыр зерттеулер жарияланғаннан соң көтеріліп келеді. Бұл дəуірдің тарихи орны, алдыңғы дəуірден айырмашылығы, даму ерекшеліктері, хронологиясы мен кезеңдестірілуі жайлы пікір таластар əлі күнге
дейін толастай қойған жоқ. Мұны ең алдымен жинақталған деректемелік қордың ұлғаюымен де түсіндіруге болады. Кеңестік заманда неолит проблемаларына арналған одақтық көлемде бірнеше жиын болып өтті. Солардың бірінде (Екінші бүкілодақтық неолиттік мəжілісте) белгілі ғалым Н.Н.Гурина [1] өзінің «О датировке неолита» атты баяндамасын оқыды. Онда зерттеуші: «Неолит дəуірі жер өңдеу мен мал шаруашылығының дамуы сынды екі бағыттағы өнім өндіру бойынша сипатталынады» деп айтты да [1, 6], неолит дəуіріндегі шаруашылық түрлеріне, əлеуметтік жəне экономикалық тарихқа, этникалық процестерге, хронологияға, неолиттік мəдениеттердің шығу тегіне, қыш ыдыстарына, т.б. жайттарға тоқтай келе түрлі өңірлердегі неолиттік ескерткіштерді жүйелеу жəне топтастыру қажеттілігін баса көрсетті. Жалпы алғанда, өткен ғасырдың 40-50 жылдары
көне дəуірді зерттеуге қатысты шетелдік тарихнамада екі ағым: бір жағында, партикуляризм мен эмпиризм (негізін қалаушы Франц Боас), екінші жағында неоэволюционизм (негізгі өкілдері Гордон Чайлд, Лесли Уайт, Джулиан Стюард) секілді «тарихи мектептер» қалыптасқан болатын. Бұлардың екінші тобы сатылы (стадиальный) ұстанымды ұстанған кеңестік мамандарға өте жақын еді. Археология, этнология жəне тарих ғылымындағы маркстік бұл интерпретация ең алдымен Ф.Энгельстің «Семьяның, жеке меншік пен мемлекеттің шығуы» атты еңбегіне (1884) жəне Н.Я.Маррдың тіл сатылы түрде дамиды деген теориясына (1950 жылдан бастап сынға ұшырады) негізделген болатын. Сатылап дамуды қолдайтын зерттеушілер оған əмбебаптық сипат берді жəне қондырғы ретіндегі құбылыс түрінде қарады, оны материалдық базиспен қатар қойды да
, екеуі бірін-бірі «революциялық 50
жарылыстар» нəтижесінде алмастырып отырды деген тұжырымдаманы ұстанды. Көп жағдайда кеңестік тарихнама өкілдері классикалық эволюционизмді қолдаған мамандардың (Э.Тайлор, Г.Спенсер, Л.Г.Морган, т.б.) еңбектеріне сүйенді. Тарихи дамудың заңдылықтарын (ішкі қайшылықтар, əскери автохтондық, миграция, таптық мемлекет теориясы, өндірістік детерменизм, т.б.) анықтауға ұмтылған сатылы дамуды қолдаушылардың зерттеу əдіс-тəсілдері Л
.Уайт, Дж. Стюард, Г.Чайлд сынды батыстық авторларға да əсерін тигізді. Əсіресе соңғы аталған ғалым Гордон Чайлд (1892-1957) өз еңбектерінде эволюционизмді одан ары дамытып, оған жаңаша «кеңестік» бағыттағы серпін берді жəне де ғылыми ізденістерінде бірқатар зерттеушілердің (Е.Ю.Кричевский, А.П.Круглов, П.Н.Третьяков, т.б.) археологиялық мəліметтерді интерпретациялау əдістерін
жоғары бағалап, өз пайымдауларын құруда кеңестік ғалымдардың əдістерін кеңінен пайдаланды. Ол археологиялық кезеңдестіруге біршама жаңа терминдер енгізуге талпынды. Солардың бірі - «неолиттік революция» (неолиттік төңкеріс). Ол Г.Чайлд тарапынан жер өңдеу мен мал шаруашылығының шығуына қатысты айтылған еді. Автор бұған дейін адам баласы табиғаттан дайын өнім алғандығын ескерді, неолитте ол өнімді өзі өндіре бастады, мұның өзі қоғамда болған күрделі əлеуметтік үрдістерді көрсетеді деген пікірге келді. Көпшілік мамандар «неолиттік төңкеріс» терминін кеңінен қолданғанымен, оны қолдану дұрыс емес деп есептейтін кеңестік ғалымдардың қатарына археолог А.Л.Монгайтты [2] жатқызуға болады. Оның ойынша: Г.Чайлд аңшылық пен балық аулауға негізделген неолиттік мəдениеттерді ескермейді; неолит бірнеше мыңжылдықтарға
созылған дəуір, сондықтан да өндіргіш күштердің дамуы баяу жүрді, ол ізденістерден, шегіністерден тұрды, яғни осы кездегі қоғамда ешқандай төңкерістік сипат байқала қоймайды [2]. Кейінірек «неолиттік төңкеріс» терминіне ғалымдар (В.С.Титов, В.М.Массон, Л.В.Кольцов, Б.В.Андрианов, Г.Н.Лисицына, Р.М.Мунчаев, В.И.Гуляев, В.А
.Шнирельман, Н.О.Бадер, т.б. əлденеше рет қайта-қайта оралып, пікір алмастырды. Кеңестік тарихнамада «неолиттік төңкеріс» кезеңдеріне, алғы шарттарына, жекелеген өңірлердегі ерекшеліктеріне, еңбек бөлінісіне, шаруашылық түрлерінің шығу тегіне, экономикалық, əлеуметтік жəне мəдени жайттарына кеңінен назар аударылды. Кейбірі аңшылық-терімшіліктен жер өңдеу мен мал шаруашылығына өту тіпті мезолиттен бастау алатындығын
жəне алғышарттары осы өтпелі дəуірде қалыптаса бастағандығын тілге тиек етіп, Г.Чайлд секілді «мезолиттік төңкеріс» терминін енгізу қажеттілігі туралы да сөз қозғады [3]. Шетелдік тарихнамада орын 51
алған «неолиттік төңкеріске» қатысты ғылыми ізденістерді Н.Я.Мерперт [4] өзінің «Неолитическая революция на Ближнем Востоке» деген мақаласында толымды түрде талдап береді. Өйткені, «неолиттік төңкеріс» проблемасы ғылыми айналымға түскелі бері фактологиялық базаға, оның географиялық жəне хронологиялық шегіне, оған қатысты ұстанымдарға, анықтамасына, құбылыстардың тарихи маңызына өзіндік əсерін тигізіп келді. Н.Я.Мерперт өз кезегінде Г.Чайлд, К.Кенион, Р.Брейдвуд, Д.Харлан, К.Соер, Л.Уайт, Л.Бинфорд, Ф.Цейнер, К.Флэннери, Ж.Ковэн, т.б. мамандардың өнім өндірудің шығуы, қоғамдағы құбылыстар, Еуразия жеріндегі күрделі үрдістер, ұжым құрылымы, экономикалық факторлар, өнім өндіруге көшудің тетіктері жəне де осы тақырып аясындағы пайымдауларды талдай келе, тек
қана тарихи материализм негізінде ғана «неолиттік төңкерістің» түйінді сауалдарын шешуге болады деп қорытынды жасады [4]. Ол бірқатар шетелдік мамандардың (Ж.Ковэн, т.б.) марксизм-ленинизм классиктерін еңбектерінде жеткілікті дəрежеде қолданбайтындығын, тарихи үрдістердің қозғаушы күші өндіргіш күштердің дамуы екендігін ескермейтіндігін айыптады. «Неолиттік төңкерістің» қалыптасу себептері, механикасы, əлеуметтік-экономикалық салдарлары, адамзат тарихындағы орны
В.С.Титовтың [5] да ғылыми ізденістеріне арқау болды. Бұл ғалым «неолиттік төңкерісті» зерттеуге байланысты ұстанымның өзін өзгерткен дұрыс, себебі, қазіргі таңда оның дерексіз модельдерінің уақыты өткен деп жазады да, мұны жаңа экономиканың, яғни өнім өндірудің шығуы ғана емес, бұрғылау, тегістеу, аралау сынды тас құралдарын жасаудың жаңа техникалары, отырықшылық, баспана соғу
секілді өзге де жаңалықтармен тығыз байланыстырған абзал дейді. Бұл автор «неолиттік төңкеріс» сөзін алмастыратын көңілге қонымды өзге термин жоқ екендігін айтады [5]. В.А.Башилов [6] болса, В.С.Титовтың модель құрастырудан бас тарту керек деген ойын орынсыз деп табады, оның пікірінше: американдық археологтардың практикада оны қолдануы көбіне логикалық сызбаға алып келеді, нəтижесінде одан фактологиялық материалдар ажырап қалады да, іргелі тұжырымдар аса маңызды емес мəліметтер бойынша ғана өрбітіледі. Сондай-ақ бұл зерттеуші көрнекті археолог В.М.Массон ұсынған «неолитттік төңкерістің» үш моделі құбылыстар сыныптамасына қолданылатын өлшем бірліктерінің əдістемелік талаптарын бұзатындықтан оны негізсіз деген пікір айтады. Ол «неолиттік төңкеріс» терминінің анықтамасына ерекше ден қойды
. Əдетте, бұл терминмен дайын өнімді жинастырудан өнім өндіруге көшуді айтатындығын жаза келе, оның ең басты даму жолы 52
екендігін, бірақ бұл төңкерістің ішкі, саясиэкономикалық мəні тұрақты қосымша өнім алу екендігін тұжырымдайды. В.А.Башилов «дайын өнімді пайдалану мен өнім өндіру секілді даму сатыларының арасында «неолиттік төңкеріс» жатыр» деп пайымдау жасайды [6]. Біздің ойымызша, В.А.Башилов айтқан осы ойдың ешқандай негізі жоқ. Біріншіден, автор «неолиттік төңкерістің» дəлме-дəл уақытын көрсете алмады, екіншіден, қоғам өмірінде орын алған төңкерістік құбылыстарды (дайын өнім алу, жаңа технология, т.б.) қысқа мерзімге, яғни өтпелі кезеңге жатқыза салды. Егер В.А.Башиловтың айтылған ойын қолдасақ, онда «неолиттік төңкерістің» негізгі мəнін де жоғалтамыз. Дегенмен, В.А.Башиловтың қосымша өнімнің алынуы дамудың бір жолы болды деген ойын қолдауға
болады. Оны Л.В.Кольцов [7] секілді кейбір зерттеушілер де қолдайды. Алғашқы автор «неолиттік төңкерістің» жалпы жай-күйін қосымша өнім алудың пайда болуы білдіреді» дей келе, оны анықтаудың өлшемдері не екендігіне жауап іздестіреді. Л.В.Кольцов, мұндай өлшемдерге отырықшылыққа көшу жəне қоныстар аумағының ұлғаюы, яғни деревнялық тұрпаттағы қоныстарға өтуді жатқызады. Зерттеуші, əдетте, қазылған неолиттік қоныстардан бірнеше ірі баспаналар аршылатындығын, оларда үлкен отбасылар өмір сүргендігін айта келе, бірнеше ірі отбасыдан құралған қоныста өндіруші ұжым мекендеуі мүмкін екендігін пайымдайды. Біздің ойымызша, Л.В.Кольцовтың пікірі, дəлірек айтсақ өлшемі «неолиттік төңкеріс» жай-жапсарын толық аша қоймайды. Өйткені, ғалымның көзқарасы ең алдымен демографиялық факторларға ғана негізделген əрі орманды аймақтардағы ескерткіштердің материалдары бойынша ғана тұжырымдалған. Неолит заманында түрлі қауымдар өмір сүргендігі белгілі: олардың бірі өнім өндіруге көшсе, келесілерінде аңшылық, балықшылық ұзақ уақыт бойы сақталып тұрды. Яғни, шаруашылық қаракеттердің əрқилылығы қауымдардың дамуын, соның ішінде өнім өндірудің əрбір мəдени-тарихи ауданда əркелкі жүргендігін нақты көрсетеді. Жалпы алғанда, «неолиттік төңкеріс
» жайында айтқанда, бұл терминді қолдамайтын зерттеушілердің көпшілігі «төңкеріс» сөзіне көп шұқшияды. Олар үрдістердің ұзаққа созылғандығын алға тартады. Бұл жөнінде Н.Я.Мерперт: «Тарихи дамудың жалпы қарқынын ескеруіміз қажет жəне біздің заманымыздағы хронологиялық əлеуметтік төңкерістерді ілкі замандардағы экономикалық төңкерістермен салыстырмауымыз керек. «Неолиттік төңкеріс» термині «өнеркəсіптік» жəне «ғылыми-техникалық төңкеріс» секілді терминдермен тең дəрежеде» - деп жазады [3]. Былайша айтқанда, 53
«неолиттік төңкеріс» сөзін қолдаушылар оған кең мағына, ал олардың оппоненттері тар мағына береді деуге болады. Қалай болғанда да, «неолиттік төңкеріс» терминінін көптеген қазақстандық оқулық авторлары соңғы жылдары кеңінен қолданып келеді. Соған қарағанда, олар өздерінің ешқандай пікірінсіз бұл терминді қабылдаған сияқты. Неолиттік төңкерістің өнім өндіруге көшумен тығыз байланысты екендігі белгілі. Соған
байланысты ғалымдар арасында бұл құбылыс қай кезден бастап орын алғандығы туралы да теориялық-
методологиялық мəселелер көтеріле бастады. Əлемдік тарихнамада өнім өндіру мезолитте орын ала бастағандығы, алғашқы өнім өндірілген өңір ретінде Таяу Шығыс аталынады. ХХ ғасырдың алғашқы жартысынан бастап Еуропада қай кезден өнім өндіріле бастағандығы туралы айтылған кезде, ғалымдар екіге бөлінді. Біріншілері диффузионистік бағытты қолдаса, екіншілері автохтондық бағытты қолдады. Алғашқы топтағы мамандардың (С.Мюллер, Г.Чайлд, т.б.) айтуынша, Еуропаға өнім өндіру мен өзге де мəдени жетістіктер Шығыстан келген. Ал келесі топтағы ғалымдардың (Дешелетт, Р.Питтиони, т.б.) ойынша: жергілікті неолиттік мəдениеттер алдыңғы тарихи-мəдени кезеңдерден (мезолиттен) бастау алады, сондықтан да бұл үрдіс автохтондық болып табылады. Дегенмен, мамандардың басым бөлігі Г.Чайлд гипотезасын қолдайды. Олар ауыл шаруашылығының Еуропада дербес қалыптасуы мүмкін емес, себебі үй жануарлары мен өсірілетін дəнді-дақылдардың 85%-
ының отаны Таяу Шығыс деген уəж айтады [8]. Ғалымдардың бір бөлігі Орта Азия мен Қазақстанда неолит уақытындағы өнім өндіруді тас құралдарының эволюциясы бойынша анықтауға
тырысты. Олардың қатарына белгілі трасолог Г.Ф.Коробкованы жатқызуға болады. Бұл ғалым өзінің «Древнейшие жатвенные орудия и их производительность» атты еңбегінде ерте жер өңдеу аймақтарын (Орта Азия, Қазақстан, Кавказ, Оңтүстік Украина мен Молдова) нақты материалдар негізінде көрсетіп береді де, егіншілікте қолданылған негізгі құрал-саймандарды атап өтеді. Автор əсіресе егіншілікті нақты көрсететін орақтарға ерекше мəн береді де, олардың тас тіліктерінен жасалғандығын нақтылайды. Бұл жөнінде автор: «Орта Азия мен Қазақстандағы ежелгі орақтар екі-үш призмалы пішіндегі тіліктерден тұрады, мұндай саймандар жейтун мəдениетінде, Шығыс Қазақстандағы Усть-Нарым қонысында көптеп кездеседі» - дейді [9]. Сірə, Г.Ф.Коробкованың ойы ары қарай дамытылып, өнім өндіруге қатысы бар тас
құралдары бір ізге түсірілуі қажет деген ойдамыз. Сонда ғана егіншілікке қатысты танымдық материалдарды жинақтауға болады. Біздің ойымызша, мұндай құралдар арасынан 54
кетпендерді де бөліп көрсеткен абзал. Кетпендер жөнінде Ə.Х.Марғұлан былай деп жазады: «Кетпен секілді ірі макролиттік құралдардың болуы (Сарысу, Бөрібас, Тұздысай аудандары), мұнда кетпенмен жер өңдеу белгілі болғандығынан мəлімдейді» [10]. Міне, Ə.Х.Марғұлан тастан жасалған бұл құралдардың археологиялық нысандардан табылуына қарап-ақ Орталық Қазақстанда егіншіліктің орын алғанды туралы жорамал жасай
алды. Əйтсе де, бұл да нақтылауды, жаңа деректемелік қор бойынша негіздей түсуді қажет етеді деген ойдамыз. Өйткені, Қазақстанда тас құралдары трасологиясымен айналысушы мамандардың (А.Плешаков, Ю.Чиндин, т.б.) аздығы (тіпті жоқтығы), олардың ғылыми ізденістерінің мардымсыздығы егіншіліктің көне тарихы жайлы жеткілікті дəрежеде тұжырымдама жасауға мүмкіндік бере қоймайды. Əлемдік тарихнамада терімшілік адам баласының тіршілік етуі үшін аңшылықпен қатар жүргендігі нақты көрсетілген. Ғалымдардың барлығы егін егудің терімшіліктен, мал шаруашылығының аңшылықтан бастау алатындығын қолдайды. Мұны кеңестік дəуірдегі бірқатар мамандардың (Н.Н.Колесник, С.Н.Боголюбский, т.б.) іргелі еңбектері де нақтылай түседі. Кеңестік тарихнамадағы ерекше назар аударуға тұрарлық осындай монография қалдырған ғалымдардың бірі – В.АШнирельман [11]. Оның «Происхождение скотоводства» атты монографиясында мал шаруашылығының шығу мен алғашқы кездегі дамуы тарихи-этнологиялық тұрғыдан өрбітіледі. Автор көптеген материалдарды жинақтай отырып, қауымның экономикалық базасының өзгеруіне, эмпирикалық білімдер мен танымдардың кеңеюіне, үй жануарларын пайдалану жолдарына, аңды қолға үйретудің қауым құрылымына тигізген əсеріне, аңды қолға үйрету нəтижелеріне мəн берген. Ол, əсіресе
, қазбадан алынған остеологиялық материалдарға ерекше көңіл бөледі де, үй жануарлары мен түз тағыларының сүйектерін ажыратып көрсету əдістемесі жоғары деңгейде еместігін, оны əлі де ұштай түсу қажет екендігін айтып өтеді. В.А.Шнирельман еңбегінде орын алған бірқатар кемшіліктерге – автордың бір географиялық ортадан екіншісіне өтіп отыруын, тақырыпқа аса қатысы жоқ американдық үндістердің жылқыны бағуды еуропалықтардан үйренгендігін келтіруін жатқызуға болады. Əйтсе де, мол фактологиялық мəліметтерге негізделген В.А.Шнирельманның монографиясында мал шаруашылығының шығуына қатысты көптеген теориялық-методологиялық мəселелер көтерілгендіктен, өз заманы үшін оны жоғары бағалауға болады. Əлем ғалымдарының назарын бірнеше ғасырдан бері егіншіліктің шығуы да өзіне кеңінен аударып келеді. Оның шығуына 55
қатысты ой-пікір айтқан ғалымдарды екі топқа бөлуге болады. Алғашқы топтағы ғалымдар моноцентристік бағытты қолдайды, яғни олар жер өңдеу ісі бір жерде қалыптасты, кейіннен басқа аумақтарға таралды деген көзқарасты ұстанады. Келесі топтағы зерттеушілер: полицентристік бағытты, яғни егіншілік табиғи жағдайы аса қолайлы бірнеше өңірлерде қалыптасып, жан-жаққа таралған деген пайымдауды қолдайды. Нəтижесінде
əлемдік тарихнамада егіншілікке қатысты түрлі іргелі зерттеулер жүргізілген, тұжырымдар жасалған. Бұл проблеманың түйіні түйіткілді түрлі сауалдарын шешуге бағытталған ғылыми форумдар ұйымдастырылған. Солардың бірі де бірегейі ретінде 1978 жылы 21-25 қарашада Архус қаласында (Дания) «Жер өңдеу мен технология: Батыс немесе Шығыс Азия?» тақырыбында өткізілген симпозиумды атауға болады. Өйткені, біріншіден, оның жұмысына 20 мемлекеттің өкілдері (
ғалымдары) қатысқан, екіншіден, ол аталмыш тақырыпқа қатысты ұйымдастырылған ірі ғылыми жиынның бірі ретінде əлемдік тарихнамада қалған. Симпозиумда өнім өндіру экономикасының шығу проблемасына, егіншіліктің дамуына, металлургия мен керамика өндірісіне, сондай-ақ палеоклиматология, палеогеография, палеоботаника, палеозоология сауалдарына қатысты баяндамалар оқылды. Ғалымдар арасында түрлі пікірлер өнім өндіруге көшуге байланысты болды. Мысалы, Э.Босерап өнім
өндірудің шығуындағы ең негізгі факторлардың бірі халық санының өсуі (демографиялық фактор) болды десе, оған қатысты ой айтқан Ж.Бей-
Петерсен экологиялық мəселелер рөліне басымдық берді, М.Този өнім өндіру шаруашылығының шығуы мен дамуы күрделі процесс дей келе, бұл жерде оны табиғи, экономикалық, əлеуметтік жəне идеологиялық факторлардың нəтижесі деп есептеді [12]. Біздің
ойымызша, М.Този басқа зерттеушілерге қарағанда өнім өндіруге кең ауқымда келген сияқты. Өйткені, өнім өндіру бір ғана негізгі фактордан ғана емес, бірнеше факторлар əсерінен қалыптасқандығын жоққа шығаруға болмайды. Сондықтан да болар тас дəуіріндегі өнім өндірудің қалыптасуы мен дамуына қатысты қалам тартқан зерттеушілер арасында бір-біріне керағар пайымдаулар əлі күнге дейін ұшырасып тұрады. Айта кететін бір жайт, шетелдік тарихнамада Г.Чайлд [13] өнім шығара бастауға өтуді климаттағы өзгерістермен байланыстырды да, құрғақшылық əсерінен адамдар мен жануарлар оазистерге ығысты, сол жерде қалыптасқан симбиоз əсерінен мал қолға үйретілді деп пайымдау жасады. «Оазистік теория» деп аталған бұл концепция ұзақ жылдар бойы ғылымда басымдық танытып келді. Бірақ, одан
кейінгі 56
уақытта жүргізілген археологиялық зерттеулер бұл үрдістің оның ойлағанындай еместігін əрі плейстоценнен голоценге өтер өтер уақытта Алдыңғы Азияда климатта айтарлықтай өзгерістер болмағандығын көрсетіп берді. Бұдан кейін техникалық-экономикалық факторға негізделген өзінің концепциясын Р.Брейдвуд [14] ұсынды. Ол қолайлы табиғи жағдайлар əсерінен өнім өндіру келіп шыққандығын дəлелдеуге тырысты. Бірақ кейбір палеоботаниктер (Д.Хэрлан, Д
.Зохари) оған қарсы пікір айтып, алғашқы культивация жабайы дақылдар көп болған жерлерде емес, осындай облыстардың шеткі аймақтарында, яғни дəнді-дақылдар аса көп кездеспейтін өңірлерде өсірілді деп тұжырымдама жасады [15]. Шындығына келгенде, палеоботаник мамандардың пікірін қостауға болады. Этнологиялық мағлұматтар дəстүрлі шаруашылық дағдарысқа ұшыраған кезде экономикалық қондырғылар жаңа жағдайға біршама бейімделіне бастайтындығын, іркілістен шығудың жаңа жолдары қарастырылатындығын көрсетіп отыр. Өнімге деген сұраныс оны өндіруді қарқынды түрде дамытуға алып келді деуге болады. Оған бірқатар факторлар да өзіндік əсерін тигізгендігі белгілі. Əсілі, ғалымдардың көпшілігі (Г.Райт, Э.Босерап, С.Н.Бибиков, Ф.Смит, Дж.Мейерс, т.б.) демографиялық фактордың шешуші рөл атқарғандығымен келіседі. Біздің ойымызша, алғашқы
кезде адам тобыры (үйірі, тобы, т.б.) белгілі бір аумақта өмір сүрді, сондағы жеміс-жидектерді теріп жеді, өз аумағын анықтап алып, оған басқалардың келуіне жол бермеді. Қызғыштай қорудың нəтижесінде жерге (шағын аумаққа) деген «алғашқы меншік түрі» қалыптасты. Кез келген түз тағысы өзінің территориясын белгілейді, басқалардың келуіне жол бермейді. Адамзат баласының алғашқы кездегі жерге деген иемденушілігі белгілі бір аумақтарда табиғи ресурстардың таусылуына алып келді де, қоғам күйзеліске ұшырады да, нəтижесінде дайын өнімнің болмауы қауымды оны өндіруге бірте-бірте көшуге мəжбүрлеген секілді. Соңғы жылдары В.Ф.Зайберт жаратылыстану ғылымдарының мəліметтеріне (Ұлыбританияда жасалған) сүйеніп, ботай мəдениетіне жататын кейбір стратиграфиялық қабаттардың абсолюттік мерзімін анықтады. Аталмыш
мəдениеттің кейбір мəдени қабаттарындағы хронология б.з.б. Ү-мыңжылдыққа барып тіреледі. Яғни, 30 жылдан астам уақыттан бері энеолитке жатқызылып келген ботай мəдениеті кем дегенде неолиттен бастау алатындығы нақты дəлелденді. Бұл өнім өндіруге қатысты өрбитін сауалдар санын болашақта едəуір азайта түсетіндігі анық. Оған қатысты В.Ф.Зайберт қысқаша қайырсақ, мынадай тұжырымдама жасайды: ежелгі ботайлықтарда алғашқы кезде 57
өнім өндіру балықшылыққа негізделген, таза өнім өндіру болмаған, көп укладты шаруашылық жүргізу нəтижесінде өнім өндіру, оның ішінде жылқы шаруашылығы қалыптасқан, ботайлықтар өзен бойындағы балығы мол жерлерді бақылауларында ұстап, соның негізінде тіршілік еткен, бастапқы кезде осы екі шаруашылық симбиозының нəтижесінде өнім өндіру қалыптасқан. Қорыта айтқанда, неолит дəуіріндегі көптеген проблемалар қазіргі күнгі ғылыми
жетістіктерге қарамастан, теориялық-
метологиялық тұрғыдан мардымсыз қарастырылып келеді. Отандық тарихнамада кемшін тартып жатқан бірқатар мəселелер бар. Айталық, тіптен керек болса ескерткіштердің кезеңдестірілуі, кейбір археологиялық нысандардың хронологиясын анықтау, тас құралдардың сипаты мен қызметі, неолит кезеңіндегі өнер, адамдардың дүниетанымы, қоғамдық қатынастары, əлеуметтік-
экономикалық жайттары, мəдениеттердің нақты белгілерінің көрсетілмеуі аздап аздап болса да орын алған. Мұндай олқылықтардың орнын толықтыру үшін неолит дəуірін кешенді түрде қарастырған жөн деген ойдамыз. ____________________________ 1. Гурина Н.Н. О датировке неолита // КСИА, 1978. Вып. 153. С.3-7 2. Монгайт А.Л. Гордон Чайлд (1892-1957) // СА, 1958. №3. С.284-287 3. Мерперт Н.Я. Проблемы решенные и нерешенные // КСИА, 1984. Вып. 180. С.96-97 4. Мерперт Н.Я. «Неолитическая революция» на Ближнем Востоке (некоторые моменты разработки проблемы в зарубежной науке) // КСИА, 1984. Вып. 180. С.53-60 5. Титов В.С. Несколько замечаний о «неолитической революции» // КСИА, 1984. Вып. 180. С.97-99 6. Башилов В.А. Некоторые общие аспекты «неолитической революции» // КСИА, 1984. Вып. 180. С.99-101 7. Кольцов Л.В. О специфике «неолитической революции» в лесной зоне // КСИА, 1984. Вып. 180. С.101-102 8. Матюшин Г.Н. Время и природные условия сложения производящего хозяйства на Урале // КСИА
, 1985. Вып. 181. С.117-122 9. Коробкова Г.Ф. Древнейшие жатвенные орудия и их производительность // СА, 1978, №4, С.36-52 (37) 10. Маргулан А.Х. Сочинения. В 14 томах. Том 1. Бегазы-
Дандыбаевская культура Центрального Казахстана /составители Д.А.Маргулан, Д.Маргулан. Алматы: Атамұра, 1998, 400 с., илл. 11. Шнирельман В.А. Происхождение скотоводства (культурно-
историческая проблема). Москва: «Наука», 1980. -333 с. 12. Мунчаев Р.М., Мерперт Н.Я. Происхождение земледелия и технологии: Западная или Восточная Азия? // СА, 1979. №3. С.320-327 13. Чайлд Г. Древнейший Восток в свете новых раскопок. М., 1956. 14. Braidwood R.J. The agricultural revolution // Scientific American, 1969. V.203, №3. P.132-139 58
15. Harlan J.R., Zohary D. Distribution of wild wheat and barley // Science, 1966, V.1537 P.1077-1084 Ғ.Т. Бексеитов, əл–Фараби атындағы ҚазҰУ т.ғ.к., Н.Ж. Джарылгасынова, əл–Фараби атындағы ҚазҰУ 2 курс магистранты
БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАС ҒАСЫРЫ ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫНАН Қазақстаның тас дəуірі ескерткіштерінің зерттелуі жəне олардың ашылу мерзімі шамамен бір ғасырдан астам уақыт аралығын алып жатыр. Археология жəне тарих ғылымында адамзат өркениетінің бастау алатын орындары мен мəдениеттер ошағының қайнар көзін анықтайтын осы тас ғасыры ескерткіштері болып табылады. Батыс Қазақстанның тас ғасыры ескерткіштерін жүйелі түрде зерттеу ХХ ғасырдың 40-50 жж.бастау алады
. Осы айтылған өңірден ең алғашқы мəліметтер 1850 ж. белгілі болды. Сол жылдары жұмысшылар кездейсоқ яшма шикізатынан жасалған неолит дəуіріне жататын садақ ұштарын тауып алған еді. Кеңес өкіметі кезінде құралған 1925 ж. Орта Азиялық межелеу ұйымы ежелгі жəне ертедегі заттай мəдениеттерді зерттеуге атсалысты. Ұйымның жұмысымен қатар кеңестік ғылым академисяда өзінің ерекше комиссиясын құрып, солтүстік-батыс Қазақстандық антропология отрядын құрып құмқұмдық шатқалынан көптеген микролиттік пластиналар тапқан. Экспедиция мүшелері Г.Г. Герасимов., П. Ларин 1926-27 ж.ж. жəне батыс аймақтардан біршама неолит заман ескерткіштері орындарын ашқан еді. Батыс Қазақстан мен Қазақстан жеріндегі орналасқан неолиттік кельтеминар мəдениеті ескерткіштерін ашып, зерттеуге өзінің ауқымды үлесін қосқан ғалымдардың бірі [1]. 1962-1965 жж. Солтүстік
- шығыс Каспий маңын зерттеумен айналысқан зоолог ғалымдар Г.Постников пен Е. Ротшильд Бекбеке ауылынан батыс жаққа қарай 2-
3 щақырым жерде орналасқан Бекбеке 1, жұрт ауылынан 400-ден аса шағын тас заттары мен 50-дей құмыра сынықтарын жинап алған. 59
Онымен қатар, осы ескерткіштен солтүстікке қарай жерде орналасқан Бекбеке 3 ескерткішінен де дəл осындай материалдар жинап аған. Сонлай-ақ ғалымдардың ашқан ескерткіштері қатарында неолиттік Құттыбай, Жамасора, Тоғаш жұрт орындары бар. [2]. (Праслов Н.Д., Постников Г.Б., Ротшильд Е. Новые памятники с микролитическим инвентарем в Северо-Восточном Прикаспии // КСИА, 1969, вып. 117). 1967-1969 жж. КСРО ҒА Археология Интитутының Ленинград бөлімшесінің Астрахань экспедициясына басшылық еткен зерттеуші археолог А.Н. Меленьтев Батыс Қазақстан жерінде барлау жұмыстарын жүргізе отырып жоғарғы (кейінгі) палеолиттен ортағасырлық дəурінежататын ескерткіш орындарын ашқан. / Мелентьев А.Н. разведка памятников древности в Западном Казахстане// поиски и раскопки в Казахстане. Алма-Ата7 Наука. 1972. Археолог-ғалым С.П. Толстов
кельтеминар мəдениеті атауын ұсынып, оны Батыс Қазақстанда бөліп көрсетіп, өмір сүрген уақыт аралығын б.з.д. IV мыңжылдықтың аяғы II мыңжылдықтың бастапқы кезеңі аралығын алып жатқандығын айқындап берген. Бұл мəдениеттерден басқа неолит-энеолит дəуірінде оюлы жəне тюлюз мəдениеттер ошақтары ескерткіштер орындары табылған. 1960 жж. Маңғыстау жерінде өзінің зерттеу жұмыстарын геолог А.Г. Медоев
жүргізді. Көптеген зерттеулер нəтижесінде бірқатар палеолит-неолит дəуірлеріне жататын мерзімдеулері мен кезеңдеулерін жасаған ғалым ретінде белілі болды [3]. 1985 ж. Ш.Ш. Уəлиханов атндағы Тарих археология жəне этнография институтының тас ғасыры ескерткіштерін зерттеу отряды мен Маңғыстау тарихи-өлкетану мұражайы ұйымдастырған экспедиця (басшылық еткен археолог Ж.Қ. Таймағамбетов) Сарыташ шығанағы төңірегіне палеолиттік Өнежек 1,2, неолиттік Түлкілі 1,2, Сұлтан ене 1, 2 тұрақтарын ашқан. Ғалымның пікірнше осы ескерткіштерден табылған тас құралдар: кливерлер мен калундар олдувай мəдениетімен үндесуінде дейді [4]. 1989-1990 жж.Батыс Қазақстан отрядының мүшелері (Ж.К. Таймағамбетов пен З.С. Самашев) зерттеу жəне барлау жұмыстары нəтижесінде неолит заманына жататын Шатпакөл, Құлсары1-5, Шаңдыауыл, Қыземшек, Қайнар, Жыланқабақ, Қойқара, Сарықамыс, Шаянды
жəне т.б. ескерткіш орындарын ашқан. Ескерткіштерден көптеген тас заттары теріп алынған [5]. Маңғыстау мен Үстірт жерінде 1998-1999 жж. Біріккен Қазақстан-Ресей археологиялық экспедиясы (жетекшілері А.П.Деревянко жəне Ж.Қ. Таймағамбетов) тас дəуір ескерткіштерін зерттеу жəне барлау жүргізген еді. Зерттеу нəтижесінде барлығы 20-дан астам палеолиттік-неолиттік дəуірлерге жататын 60
ескерткіш орындары анықталған [6].Маңғыстау жерімен қатар Қазақстан-Ресей археологиялық экспедициясы Мұғалжар тауларында (Ақтөбе облысы) да зерттеу жұмыстарын 1999-20 ал олардыңкең көлемде жұмыс жасауы еліміздің егемендік жəне 2001 жж. жүргізіп, барлығы 59 ескерткіш орын тұрақтары ашылды [7]. Батыс Қазақстандағы ауқымды археолигялық зерттелері ХХ ғ. 90 жж. қарқынды жүре бастады. Ал солардың кең көлемде жұмыс жасауы еліміздің
егемндік жəне тəуелсіздік алан жылдарынан басталады. 2001-2005 жж. Батыс Қазақстан облысының жерінде облыстық өлкетану мұражайы мен ҚР ҒА А.Х. Марғұлан атындағы Археолгия Институты құрған экспедициясының (басшысы К.М. Байпақов). Тас дəуірін зерттеу отряды (жеткеші ғ.т. Бексеитов пен О.А. Артюхова) жасаған алғашқы осы өңірдлердегі зерттеулері барысында көптеген палеолит-неолит
дəуірлеріне жататын тұрақтар мен табылу орындары ашылды. Олардың өмір сүрген уақыты зерттеушілердің пікірінше, б.з.д. 2-3 мыңжылдықтар аралығы. Жаңадан аашылғандар қатарында : Шалқар 1-2, Рудники 1-3, Ешкітау, Қарсы (Қаршы), Шəуші- 1-2, Сұлукөл- 1-3, Аққұм -1, 5-8, 11, Майтөбе, Сариван, Жаңақала жəне т.б. ескерткіштері бар [8]. Осындай үлкен алқапты алып жатқан Батыс Қазақстан территориясынан ашылған тас ғасыры ескерткіштері əлі де болса өзінің зерттеулуін қажет етуде екендігін зерттелу тарихынан назар аудара отырып, байқаймыз. Осы күнде Батыс өңірлер бойынша тас дəуірі кезеңдері мəселесі төңірегінде көтеріліп отырған проблемалар туындап отыр. Олардың қатарында қабаты сақталған ескерткіштердің мəдени осы жерлерде тапшы болуы, абсолюттік даталардың жоқтығы, мəдениеттер арасындағы байланыс тылықтар мен ерекшеліктерді атап өтуге болады. Батыс
Қазақстан жері өзінің сырын ашуға əсіресе тас дəуіріне адамның шығу жəне таралу аймағының орнын анықтау мəселесін шешуге зерттеулерін қажет етіп отыр. _______________________________ 1. А.А.Формозов об открытии кельтеминарской культуры в Казахстане Вестник Казахстанского филиала АНСССР, 1945. №2. 2. Праслов Н.Д., Постников Г.Б., Ротшильд Е. Новые памятники с микролитическим инвентарем в Северо-Восточном Прикаспии КСИА, 1969, вып. 117. 3. Медоев А.Г. Радиальная система изготовления нуклеу Сов леваллуа в древнем палеолите Сары-Арки и Мангышлака
Поиски и раскопки в Казахстане. Алма-Ата. Наука. 1972. 4. Таймагамбетов Ж.К. проблемы палеолита Западного Казахстана Задачи советской археологии в свете решений ХХVII съезде КПСС. М., 1987. 61
5. Байпаков К.М., Тамйгамбетов Ж.К. Археология Казахстана. Учебное пособие. Алматы. 2006. 6. (Деревянко А.П., Таймагабетов Ж.К. и др. Исследования памятников эпохи палеолита на плато Мангышлак в 1999 году Проблемы археологии, этнографии, антропологии Сибири и сопредельных территории. т.V. Новосибирск. 1999 7. Деревянко А.П., Петрин В.Т. и др. Ашельские комплексы Мугоджарских гор Северо-Западная Азия Новосибирск 2001. 8. Артюова О.А., Бексеитов Г.Т. новые памятникик каменного века Западно-Казахстанской области по матриалам полевых исследовании 2001 г. и проблемы каменного века Средней и Центральной Азии., Новосибирск., 2002 А.А.Формозов (об открытии кельтеминарской культуры в Казахстане Вестник Казахстанского филиала АНСССР, 1945. №2. С.Б. Алипова, Ғ.Т. Бексеитов, əл–Фараби атындағы ҚазҰУ 2 курс магистранты ҚАЗАҚСТАН МЕЗОЛИТІНІҢ ЗЕРТТЕЛУІ Республикамызда алғаш рет мезолит ескерткіштерін зерттеу 1950 - ші жылдардың аяғы мен 60 – шы жылдардың басында Оңтүстік жəне Солтүстік Қазақстан археологиялық экспедицияларының жүйелі зерттеулерінен бастау алады. Дəлірек айтсақ, оңтүстікте Х.А.Алпысбаев, батыста А.Г.Медоев, солтүстікте Г.Б.Зданович, В.Ф.Зайберт, В.Н.Логвин секілді ғалымдар ғылыми – зерттеу жұмыстарын жүргізді. Соңғы кезеңдерде Ж.Қ.Таймағамбетов, А.Чиндин, В. Волошин, Ғ.Т.Бексеитов, Ғ.Т.Ысқақов, О.Артюхова, т.б. зерттеушілер бұл тараптағы ізденістерін жалғастырып келеді. Осы атқарылған жұмыстар нəтижесінде мезолиттік ескерткіштер шоғырланған бірнеше аймақтар анықталды. Қазақстанның мезолит ескерткіштерінің зерттелуіне шолу жасау, жекелеген тарихи – мəдени ошақтардың орнын анықтай түседі. Қазақстанда тас дəуірі ескерткіштерін
зерттеуге, соның ішінде мезолит ескерткіштерінінің зерттелуне үлес қосқандардың бірі Х.А.Алпысбаев, оны жұмыстарының ізденістерінен байқауға болады. 1958 – 1963 жылдары Х.А.Алпысбаевтың басшылығымен ҚР Ғылым Академиясы Ш.Уəлиханов атындағы Тарих, археология, этнография институтының Қаратау отряды оңтүстік өңірлерде зерттеу жұмыстарын жүргізді. Көптеген палеолит ескерткіштерімен қатар отряд Жамбыл облысы, Сарысу ауданы Бүркітті өзенінің
қарсы бетіндегі 2 – ші текпіршекті қазу кезінде 0,9 – 1,4 тереңдіктен тас құралдары, атап айтқанда ақшыл түсті халцедоннан дайындалған 140 – тан астам жарықшақтар, өзектастар, пышақ тұрпаттас зат жəне бір бас 62
жағы тегістелген қабырғалары тең емес төртбұрыш тас (трапеция) табылған. Оны суреттей келе, Х.А.Алпысбаев: «Мұндай геометриялық тұрпаттағы мезолит құралдары қыстырма немесе кескіш қызметін атқарған жоңғыш» - деп, құралдың шаруашылықтағы, күнделікті өмірдегі орнын көрсетеді. Осы артефактының жасалу жолына жəне өзіне сүйене отырып, əрі материалдармен аздап танысқан Г.Ф.Коробкова Бүркітті мекенін мезолит
дəуіріне жатқызған [1]. Солтүстік Қазақстанда мезолит ескерткіштерінің біршама көп болуын, белгілі ғалым Ж.Қ.Таймағамбетов палеолит кезіндегі адамдардың тіршілік үшін жаңа жерлерге (оңтүстіктен солтүстікке) қоныс аударуынан деп есептейді. Солтүстік Қазақстан – Батыс Сібір жазығының оңтүстік шетін жəне Сарыарқаның қиыр солтүстік жазығын алып жатыр. Мұнда 1967 – 1968 жылдар аралығында Солтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы нəтижелі жұмыстар
жүргізген. Сол кезеңде тас дəуіріне қатысты, 1967 -1968 жылдары Есіл өңірінен 30 – дан астам тұрақтар мен қоныс орындары ашылды. Олардың барлығына В.Ф.Зайберт «Памятники каменного века Петропавловского Приишимья» атты көлемді еңбегінде қысқаша тоқтап өткен. Мақаласында В.Ф.Зайберт Солтүстік Қазақстаннан табылған тас ғасыры ескерткіштерін 3 топқа бөледі. Мезолит дəуіріне ол Явленка тобын жатқызған
. Алты тұрақты Явленко ауылының маңайынан кезінде археолог Г.Д.Зданович ашып, 1968 жылы оларды зерттеуші Л.Я.Крижевская зерттеген болатын. В.Зайберт бөлген алғашқы топтың ішіндегі маңыздылары Явленка – 2, Мичурин – 1, Бескөл – 2, Боголюбово – 1 болып табылады. Бəрінде шикізат көзі ретінде шақпақ тас, яшма жынысы жəне ашық түсті кварцит пайдаланылған. Құралдардың жалпы санын негізінен тас тілікшелері құрайды. Тас құралдар жиынтығы – тас тілікшелері бүйірінен өңделген, бұрышты – бүйірлі қырғыштармен, жарым – жартылы тастармен, жонғыштармен, арқа тұсы мұқалған тас тілікшелермен, тескіш бұрғылармен сипатталады. Тас қару – құралдар арасында садақ оқтарының ұшындағы тас тілікшелері, төрт қабырғалары тең емес тастар (трапеция), тас тілікшелі қырғыштар аз кездеседі [2]. 1974 жылы Х.А.Алпысбаев жетекшілік еткен Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының тас ғасырын зерттеу отряды Сырдария өзені мен оның сағаларында далалық зерттеу жұмыстарын жүргізген. Оның пайымдауынша осы ауданда адамдар мустье дəуірінен неолиттің соңына дейін мекен еткен. 63
Х.А.Алпысбаевтың осы кездегі жұмыстарының нəтижелері 1977 жылғы «Археологические исследования в Отраре» жинағында жарық көрді. Мақаласында Жаңашілік – 1, 2, 3 жəне Маятас тұрақтарына автор қысқашасипаттама беріп, мұнда мезолит заманында өзіндік индустрия қалыптасқандығын атап өткен. Жаңашілік 1, 3 тұрақтары қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданы, ескерткішпен аттас елді мекен жанындағы Шаян өзенінің оң жақ жағалауынан 2 – 3 шақырым жерден ашылған. Мұнда солтүстіктен оңтүстікке қарай созылған 1 – 3 шақырым аралығында бір – бірінен арасы 600 – 800 м қашықтықта орналасқан «Қарақұм» ауылының шаруашылық қоныстарынан халцедоннан жасалынған бұйымдар табылған [1]. Осы археологиялық топ далалық ізденістерінің арқасында 1974 жылы ашылған тағы бір мезолит тұрағы – Маятас Оңтүстік Қазақстан облысы, Темір бекетінен оңтүстік – шығысқа қарай 7 шақырымда осы аттас елді мекеннен табылған. Маятас
тұрағынан өзектас, пышақ тəрізді тас тілікшелер, кескіштер, үшкіртастар, тас жаңқалары жəне қабыршықтар көптеп табылған. Шикізат көзі ретінде сұрғылт халцедон, шақпақтас пайдаланылған. Шығыс Қазақстандағы Шүлбі тұрағының үстіңгі мəдени қабаты ерте голоцендік дəуірге жатады. Оның индустриясы жөніндегі пайымдаулар тек соңғы жылдары ғана толығымен жасалды. Шүлбіден шыққан тас индустриясы мезолиттік мəдениеттер палеолиттен бастау алатындығын нақты көрсетеді. [7]. Мезолиттік кешендер мейлінше көп шоғырланған аймақтың бірі ол Орталық Қазақстан жері болып табылады. Мұнда ұзақ жылдар бойы мезолит мəселелерімен біршама жүйелі түрде айналысқандардың бірі археолог А.Ю.Чиндин еді. Ол Орталық Қазақстандағы ертеректе ашылған мезо – энеолит ескерткіштерінің материалдарын қайта ғылыми талдаудан өткізді де, жаңадан тың ескерткіштер ашып, көптеген
археологиялық нысандардың коллекциясына трассологиялық зерттеулер жүргізді. Орталық Қазақстанда мезолит дəуіріне жататын тұрақтар бар екендігін дəлелдеді [4]. Республиканың батыс аймақтарында тас дəуірі ескерткіштерін зерттеумен айналысқан ғалымдардың бірі археолог Ж.Қ.Таймағамбетовты атап өту керек. Ғалымның зерттеу жұмыстары барысында Маңғыстау, Ақтау, Атырау облысындағы территориялардан палеолитпе қатар мезо – неолиттік ескерткіштер ашқан. 2001 жылы Батыс Қазақстан
кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі – К.М.Байпақов) құрылып аз уақыт ішінде 64
болса да, Батыс Қазақстан облысында көптеген ғылыми ізденістер жүргізді. Экспедицияның құрамындағы тас ғасырымен шұғылданушы отрядының мүшелері (жетекшілері О.А.Артюхова, Ғ.Т.Бексеитов) Ақжайық ауданынан мезолит дəуіріне жататын Қарсы (Қаршы), Шəуші ескерткіштерін алғаш рет осы жылы ашты. Алғашқы аталған кешен Лбищенское ауылынан 1,5 шақырым оңтүстік – шығыстан, Орал өзенінің сол жағалауынан табылған. Ескерткіштен
халцедон, яшма жыныстарынан жасалған отыз шақты еңбек құралдары табылған. Зерттеушілер Қарсы (Қаршы) ерте, Шəуші кейінгі мезолитке жатуы мүмкін деген пікір айтқан. Оны зерттеушілердің мақалаларындағы тас құралдар суретінен де аңғаруға болады. Орталық Қазақстандағы мезолиттік бірегей ескерткіштің бірі – Тоқтауыл тұрағы. Ол Жезді өзені бойындағы Талдысай ауылы маңында орналасқан. Ескерткішті Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының (жетекшісі Ж.Құрманқұлов) тас дəуірін зерттеу отряды (О.Артюхова, Ғ.Бексеитов, Д.Байгунаков) 2001 жылы ашқан. Ерте голоценге жататын бірнеше жүз тас бұйымдары (тілікше, бифас, өзектас, қырғыш, тас жаңқа жəне т.б.) жинастырылған бұл тұрақ 2004 жылдан бері Мемлекеттік «Мəдени мұра» бағдарламасы бойынша зерттеліп келеді. Нəтижесінде мол көлемде тас бұйымдар топтамасы жинастырылған
. Ескерткіштің Ұлытау – Жезқазған өңіріндегі рөлі айқындалған. Қазіргі таңда Тоқтауыл ескерткіші мейлінше толық тыңғылықты зерттелген кешендердің бірі болып табылады. Ал Қазақстан – Ресей археологиялық экспедициясы Қаратау жотасының солтүстік – шығыс бөлігінен бірқатар голоцендік ескерткіштер тапқан. Мезолит дəуіріне жататын Шахантай – 1, Соркөл - 1,2 археологиялық нысандары толық ғылыми талдаудан өтті. Шахантай – 1 ескерткіші Ақкөл көлінен 2 - 2,5 шақырым оңтүстік – батыста
орналасқан. Коллекцияда өзектастар (119 дана), техникалық жарықшақтар (260 дана) да біршама көп. Мамандардың есептеуінше еңбек құралдарының жалпы саны – 297 дана Қорыта келгенде, дəл қазіргі уақыттағы мезолит мəселелерінің қарастырылуы ғылыми сұраныстарға толық болмаса да біршама жауап бере алады деп айтуға болады. Зерттеушілер алдында тұрған ғылыми шешімін таппаған мəселелер əлі де көп, соның ішінде хронология, кезеңдеу мен ескерткіштер арақатысы, жасын анықтау т.б. Əлі мезолиттегі техникалық жəне технологиялық тəсілдердің орта тас дəуірінде өзгеріске ұшырауы, жаңадан шыққан құралдар тұрпаты мен оларды дайындау əдістері туралы мəселелер көтеріле қоймаған, сол себептен мезолиттік кезең нысандары əлі толық зертеулерді қажет етеді. 65
Бүгінгі күнгі зерттеулер нəтижелері бойынша бірқатар аудандардағы мезолит ескерткіштерін біршама түрде топтастыруға болады. Бірақ мұның өзі əлі де толықтырулар енгізуді талап етеді. Мысалы, оңтүстіктегі мезолит ескерткіштерінің таралу аймағы Шаян жəне Бүркітті өзендерін қамтитын мөлтек аудандарға бөлінеді. Ал, солтүстіктегі мəдени ошақтарға В.Ф.Зайберт пайымдауын қолдауға негіз бар. Олар 1) Тобыл маңы; 2) Шағалы
өзенінің бойы; 3) Есілдің жоғарғы жағы екендігін еске сала кеткен жөн. Батыс аудандар əзірге Сары – Айдын көліне жəне Маңғыстау түбегіне бөлінуде. Торғай ойпаңын (Дүзбай – 6, Дачная, Евгеньевка) жеке бөліп қарауға болады. Жетісу жері мен Шығыс Қазақстандағы мезолит дəуірінің зерттелуі – республикада археологиялық картасындағы «ақтаңдақтардың» бірі болып қалып отыр. Болашақта тас ғасырын зерттеу одан
ары ілгерілесе, республика аумағында мезолит мəдениеті шоғырланған аймақтар көбейіп, толыға түсері анық.
________________________________ 1. Алпысбаев Х.А. Мезолитические и неолитические стоянки Южного Казахстана// Археологические исследования в Отраре. Алма – Ата, Наука КазССР, 1977, С.93 – 103 2. Матюшин Г.Н. Мезолит Южного Урала, Москва, Наука, 1976, 367 с. 3. Окладников А.П. Палеолит и мезолит Средней Азии // Средняя Азия в эпоху камня и бронзы. М., Л., Наука. 1966, С.11 – 75 4. Самашев
З.С., Астафьев А.Е. Жаңа тас ғасырындағы Қазақстан // Қазақстан тарихы, Т.1. Алматы, Атамұра, 1996, Б. 85 – 100 (Б. 89) 5. Чиндин А.Ю. Новые данные по мезолиту Центрального Казахстана // Маргулановские чтения (тезисы). Петропавловск, 1992, С.32 – 35 6. Каменный век Казахстана и сопредельных территорий (материалы международной конф., посвященной 70 – летию Х.А.Алпысбаева). Туркестан: ТОО Мирас, 1998, 283 с. 7. Петрин В.Т., Таймагамбетов Ж.К. Комплексы палеолитической стоянки Шульбинка из Верхнего Прииртышья. А., 2000, 168 с. 66
А.З. Бейсенов, Ə.Х.Марғұлан атындағы Археология институты Ə. ОРАЗБАЕВ ЖƏНЕ СОҢҒЫ ҚОЛА ДƏУІРІ МƏДЕНИЕТІ ТАҚЫРЫБЫ Көрнекті қазақ ғалымы, кəсіби-археолог Əбдіманап Медеуұлы Оразбаевтың есімі баршаға əйгілі. Оны, əсіресе, археологтар қауымы жақсы біледі. Кезінде Одақ ғылымының талантты өкілдерінің бірі болған, Ленинград сияқты аса ірі білім мен мəдениет ошағында мамандығын шыңдаған бұл зерттеушіні бүгінгі күні көне тарих саласындағы өз ізденістерін жалғастырып отырған археологтар құрмет тұтады. Оның еңбегі қолдану
үстінде, уақыт өткен сайын кəнігі мамандар да, олардың ізімен келіп жатқан жас буын өкілдері де Ə.Оразбаев еңбектерін айналып өтпейді. Бұл мəселе тек Қазақстан археологтарына ғана қатысты емес екенін айтуымыз керек, - Əбдіманап Медеуұлының мұрасы анағұрлым кең қолданымдағы деректер санатында. Мұның, əрине, нақты себебтері бар. Археологиялық деректердің өзі де, оларды өңдеу мен интерпетациялау да бұлар ешқашан өлмейтін, өшпейтін мағлұмат қаситетіне ие. Оның үстіне бұл деректерді дұрыс өңдеп, қолданым аясына жауаптылықпен енгізу, оған қоса сапалы қорытындылар беру – міне, осылар маманнан тек кəсіби шеберлікті талап етіп қоймай, оның жеке басының да қасиеттерінен келіп шығатын ерекшеліктерді қажет ететіні белгілі. Əдетте, бұндай жерде таланттылық, дарындылық туралы
айтылады. 2008 ж. баспа көрген еңбегінде бүгінгі Орталық Қазақстан археологиясының өкілі, соңғы қола дəуірінің танымал зерттеушісі В.В.Варфоломеев айрықша мəн бере отырып мынандай сөздерді жазады: «А.М.Оразбаев отмечал многослойность Алексеевского, Садчиковского и Замараевского поселений, их двухкратное заселение. Очень важен его вывод о культурной самостоятельности валиковой, замараевской керамики. Этот вывод казахстанского исследователя, опережавший время (курсив менікі – А.Б.) был полностью подтвержден через 20 лет, в 70-е годы XX века [Бейсенов А.З., Варфоломеев В.В., 2008, с. 11]. Сібір археологиясының өкілдері, барнауылдық мамандар С.М.Ситников пен А.С.Федорук өздерінің бүгінгі күні жазылып отырған тарихнамалық еңбектерінде былай деп атап өтеді: 67
«В 1958 году А.М.Оразбаев на материалах эпохи поздней бронзы выделил замараевскую культуру IX - VIII вв. до н.э., ареал которой распространялся на Челябинские степи, Кустанайскую область и Северный Казахстан (Оразбаев А.М., 1958, с. 279). Он же подверг критике концепции К.В.Сальникова и О.А.Кривцовой-
Граковой. “Утверждение О.А.Кривцовой-Граковой и К.В.Сальникова, что в начале I тыс. до н.э., на замараевской стадии, одновременно употреблялась и керамика предшествующих периодов - алакульского и федоровского - надо считать ошибочным. Поселения Алексеевское, Садчиковское, Замараево и некоторые другие надо рассматривать как смешанные, двухслойные. Совершенно очевидно, что они дважды служили местом обитания». Сначала они было заселены на
алакульском этапе андроновской культуры, затем племенами замараевской культуры (Оразбаев А.М., 1958, с. 278)» [Ситников С.М, Федорук А.С., 2010]. Ə.Оразбаев Орталық, Солтүстік, Шығыс Қазақстан аймақтарында көп жылдар бойы далалық зерттеулерді жүргізді [Толеубаев А.Т., 1998, с. 4-6]. Қола, ерте темір дəуірлері бойынша алуан түрлі мəселелерге қалам тартты. Əсіресе, оның соңғы қола дəуіріне
қатысы бар пікірлері аса маңызды. Қазақстан мен оған көршілес аймақтарда тараған қола дəуірі мəдениеттерін зерттеудің, оның ішінде кезеңдеу мен мерзімдеу мəселелерінің өзінің аса қомақты тарихы бар, мұндағы Орталық, Солтүстік, Шығыс Қазақстан өлкелерінің деректеріне сүйенген ізденістердің өзі аз емес [бұл тақырып бойынша қ.: Маргулан А.Х., 1979; с. 7-22: Маргулан А.Х. и
др., 1966, с. 9-70; Евдокимов В.В., 2000, с. 10-27; Евдокимов В.В., Варфоломеев В.В., 2002, с. 7-16]. Андронов ауқымындағы жəне соңғы қола дəуіріндегі мəдениеттерді зерделеудің 1920-1950 жж. аралығындағы барысына көз жүгіртер болсақ, осы кезеңде ғылымда қалыптасқан жағдайды байқай аламыз. Бірақ, ол үшін сол кезеңнің əуелі өзін дұрыс көзге елестету керек. Себебі, қазір əбден таныс, тіпті
түсінікті де болып отырған ахуал көбіне осы аталып отырған уақыттың ерекшеліктерін көзден жасырып тұрады. Соңғы қола дəуірі тек 1970-жж. бастап мəдени келбеті тұрғысынан айқындалды, ескерткіштер күрт көбейді, олардың бере алатын деректері анағұрлым молайды. Мамандардың теориялық шеберлігі, ұстанымы мен кəсіби ебдейлілігі көтерілді. Мұнда сөз арасында мынаны айта кетуге болар еді – көбейген деректің өзі саны молайған фактыны ауқымдық тұрғыдан игеруді талап етуі жəне фактінің сантүрлілігін қамтуды қажет ету арқылы археологтың кəсіби 68
деңгейін көтереді, ал маман санының артуы түсінікті нəрсеге – тек пікірталас барысында шыңдалатын бəсекеге төтеп беру деңгейіне əкеледі. Мамандар да аз, дерек атаулы да бірен-саран тұста осы аз мағлұматты сөйлете алатын зерттеушілер болады. 1920 жж. – 1930 жж. басындағы. С.А.Теплоухов, М.П.Грязнов, Б.П.Граков сынды археологтардың мəлімдемелік қасиетке жақын хабарларынан кейін ұзақ уақыт қола дəуірін андроновтық «бояумен» қабылдау үстем болды - əзірше біршама нақты айқындалып отырған бағдар осы болатын. 1930-шы жж. О.А.Кривцова-Гракова атақты Алексеев мəдени кешенін зерттеп, 1948 ж. еңбегінде оны андронов мəдениетінің соңғы сатысына жатқызды [Кривцова-Граков О.А., 1948]. Атақты деп айтуға əбден болатын бұл кешеннің материалдары Садчиков
, Замараев сияқты қоныстардың мағлұматтарымен біріге отырып түбінде Қазақстан мен Оңтүстік Оралдың соңғы қола сатысын андроновтан тыс жеке бөліп шығаруға əкелді. О.А.Кривцова-Гракова 1948 ж. Алексеев кешенін андронов мəдениетінің соңғы сатысымен мерзімдей отырып, мұнда сəл ертерек кезеңге баруы мүмкін қыштың да бар екенін айтқан болатын. Мұның себебі, қазбадан қыштың 2 типі кездесті – белдеулі қыш үлгілерімен қатар белдеуі жоқ, андроновтық таныс порымдағы ыдыстар. Бұл екі мəдени топқа жататын ыдыстар болатын. Бірақ, сол жылдары О.А.Кривцова-Гракова да, оның төңірегіндегі басқадай ғалымдар да мұны айта алмады. Белдеулі қыш жəне оған байланысты қазір əбден танымал қаптаған түсініктер ол жылдары таныс емес, ашылмаған, айтылмаған еді
. 1969 ж. Алексеев кешенінде қосымша жұмыстар жүргізген В.В.Евдокимов 1975 ж. оған арналған мақаласында мұнда екі мəдени қабат бар екенін нақтылады жəне мұны бірқатар археологтардың бұған дейін де айтып өткенін еске салды [Евдокимов В.В., 1975, с. 172]. Кейінірек бұны (кешеннің екі мəдени қабатын) басқадай ғалымдар да қабылдады. «Бірқатар археологтарға келсек», кешенде екі мəдени қабат бар екенін сол кездегі археология ғылымының тым беделді өкілі К.В.Сальников мұны тек 1967 ж. [Сальников К.В., 1967, с. 348-351], осы деңгейдегі маман, М.П.Грязновтың зайыбы М.Н.Комарова 1962 ж. [Комарова М.Н, 1962, с. 70], ал қазақстандық ғалым, Ленинград мектебінің өкілі Ə.Оразбаев 1958 ж. айтқан болатын [Оразбаев А.
М., 1958, с. 278]. 69
Яғни, Алексеев кешенінде екі мəдени қабат бар екенін, оның екінші қабатының андронов мəдениетінен кейінірек қалыптасқанын алғаш ғылымда ұсынған Əбдіманап Медеуұлы еді. Ə.Оразбаев бірнеше ескерткіштерден өзі байқаған осы мəдени қабат деректерін сомдай келе сол жылдардағы тамаша ғылыми жаңалықты ұсынды – нақтылап айтсақ, ескерткіштер типін, қыш ыдыстар типін емес, белгілі бір мəдениетті жалғастырған
сатыны (кезеңді) емес, Солтүстік Қазақстан жерінде тарихи даму үдерісінде андронов мəдениетінен кейін өркендеген соңғы қола мəдениеті жайлы пікірді дүниеге келтірді. Жаңа мəдениет замараев деп аталды. 1962 ж. М.Н.Комарова жаңа мəдениетті қолдады, замараев кезеңі деген К.В.Сальников ұстанымын пайдаланып келген В.С.Сорокин 1966 ж. еңбегінде оны замараев мəдениеті деген атауға алмастырды [Сорокин В.С., 1966]. Н.А.Аванесова 1979 ж. еңбегінде өз кезеңдемелік схемасында замараев-беғазы мəдениетін атады [Аванесова Н.А., 1979]. Соғыстан кейінгі кезеңде еңбек еткен Оңтүстік Орал қола дəуірі мамандарының көшбасшысы, археологиядағы аса ірі тұлғалардың бірі К.В.Сальников 1940-шы жж. аяғында федоров пен алакөлден кейін келетін замараев сатысын алғаш рет атаған болатын. 1967 ж. іргелі туындысында да ол негізінен осы схеманы берді [Сальников К.В., 1967]. Мұның тым осал жері – ол замараевты андронов мəдениетінің жалғасы ретінде қарастырды. Жеке мəдениет деген сөз жоқ. Егер бұл жерде біз пікірін пайдаланып отырған зерттеушінің өз сөзін келтірсек, қазақстандық тағы бір тамаша ғалым К.Ақышев
былай деп жазған болатын: «Эта классификация (Сальников схемасы - А.Б.) памятников эпохи бронзы Зауралья нашла много сторонников, поддержавших и применивших ее при датировке памятников своего района исследования. В основном она была принята советской археологической наукой. Однако необходимо отметить, что наиболее слабым местом классификации К.В.Сальникова была датировка отдельных ее
этапов и отнесение замараевской стадии к андроновской культуре» [Маргулан А.Х., 1966, с. 59]. Сонымен қатар, К.Ақышев замараевты андронов мəдениетіне енгізуге қарсы бола тұра, оны жеке мəдениет ретінде де қабылдамаған еді [Маргулан А.Х., 1966, с. 60]. К.Ақышевтың замараев атауына деген көзқарасы бірізді жəне толық емес. Бұл, мүмкін, екі себептен – ғалымның 1970-ші жж. қарай қола мəдениеттерінен алшақтап, басқа тақырыптарға ден қоюынан жəне 70
осы замараев атауының түбегейлі болып шықпағаны себепті көпшілік тарапынан оған деген қызығушылықтың азаюынан - болар. Замараев атауы 1970-ші жж. толассыз келген жаңа деректерді талдау барысында археологиялық номенклатурадан алынып тасталды. Мұны білеміз. Бірақ, бұл жерде, əсіресе, ғылыми фактілердің өзінен хабарсыздар, немесе ғылымға енуге жаңа талпынып отырған жас буын біле бермейтін тұстар бар. Іс
жүзінде Ə.Оразбаев Солтүстік Қазақстан жерінде ашқан мəдениет алынып тасталған жоқ - ал бұны көбі дəл осылай түсінеді – осы мəдениеттің атауы алынып тасталды. Санада психологиялық фактор бар, мəдениеттің атауы кеткен соң, мəдениеттің өзі де жоқ деп түсіну орын алды - мақұл, бұған келіселік. Бірақ «іс жүзінде» деген ұғымды адам баласы өз ретінде қолданады. Ал осы «іс жүзіндені» жауапты маман білуге тиіс. Айналып келгенде, бұл тағы да кəсіби деңгейге тіреледі – не себепті В.В.Варфоломеев Ə.Оразбаевтың «уақыттан озған пікірі 20 жылдан соң расталды» деп отыр? Неге уақыттан озған? Не расталды жəне қалай ол расталды? Замараев қонысы Ресей Федерациясының Корған облысында. Мұны зерттеп, алынған деректері
негізінде замараев кезеңін схемаға енгізген К.В.Сальников дедік. Замараев кезеңінен хабар беретін ескерткіштер сол жылдары Солтүстік Қазақстан жерінен белгілі болды. «Хабар беретін» дегенді пайдаланып отырғанымыз, сол жылдары Замараев қонысы деректеріне сəл де болса жақындайтын ескерткіштер жинақталып, ортақ жобаға келтірілді. Осылардың бəріне шартты түрде замараев атауы берілді. Бұл сол жылдар үшін біршама үлкен жетістік болды. Кез келген шартты атау уақыт өте келе нақтыланады. Ə.Оразбаевтың еңбегіне көз салайық: «Последний этап эпохи бронзы мы условно называем замараевской культурой. Памятники этого времени очень близки к памятникам, которые К.В.Сальников относит к установленной им для Челябинской области замараевской стадии. Сейчас, при еще слабой изученности памятников этого времени, трудно решить, совершенно одинакова культура у племен Северного Казахстана и челябинских степей или же культура племен Северного Казахстана настолько своеобразна, что надо дать ей особое наименование [Оразбаев А.М., 1958, с. 270]. Ғалым Алексеев, Садчиков қоныстарын да замараев мəдениеті ауқымына енгізді. Маңыздылығы себепті оның пікірін қайталар болсақ, ол былай дейді: «Поселения Алексеевское, Садчиковское, 71
Замараевское и некоторые другие надо рассматривать как смешанные, двухслойные. Совершенно очевидно, что они дважды служили местом обитания. Сначала было поселение алакульского этапа, а затем, через некоторое время, после более или менее значительного перерыва, здесь же появилось новое поселение замараевской культуры» [с. 278]. Ə.Оразбаев «шартты түрде» деген сөзді де, деректердің аздығын да
қадап айтып отыр. Сальников бөліп шығарған замараев кезеңіне де жасаған сілтемесі ғылыми этика жағынан əбден дұрыс. 1970 жж. ғылымға ағылып келген деректердің негізінде замараев атауы нақтыланды. Оңтүстік Орал сырты, Солтүстік Қазақстан аумағында көптеген ескерткіш қазылды, түскен мағлұматтардың молдығы сондай, соңғы қола кезеңі қайтадан ашылды. Бұл тұста Оңтүстік Оралда өркендеген орманды межов
мəдениеті ескерткіштерін зерттеп-талдаудың жаңа кезеңге көтерілгенін айтуымыз қажет. Замараев мəдениеті деген атаудың алынып тасталуы соңғы қола кезеңіне қатысты мəдениеттің жоқ болып шыққандығынан да емес, Солтүстік Қазақстан ескерткіштерінің «челябі далалары» ескерткіштерінен тым бөлек болып шыққандығынан да емес, мүлдем басқа жайттан келіп шықты. Соңғы қола кезеңіне қатысты мəдениеттің бар екендігін ешкім жоққа шығармады, Қазақстанның солтүстік өлкелері мен Оңтүстік Орал сырты ескерткіштерінің жақын екендігі де жайлы пікір де қатты өзгерген жоқ. Мəселе Замараев қонысының тура өзіне тірелді. Ескерткіштің материалдарын қайтадан қарап, молынан жиналған жаңа деректермен салыстырған ғалымдар замараев материалдарының арасында орманды межов мəдениетіне қатысты белгілердің басқа белгілерден басым екеніне көз жеткізді. 1970-ші жж
. басында-ақ шыға бастаған еңбектерде осы мəселе қызу қаралып жатты. Жүре келе, В.С.Стоколос, Т.М.Потемкина, М.Ф.Обыденнов сынды археологтар Замараев қонысының межов мəдениеті ескерткіші екеніне нақты көз жеткізді [қ. Бейсенов А.З., Варфоломеев В.В., 2008, с.13]. Археологияда мұндай тұста белгілі шешім қабылданады, солай болып та шықты. Өзі межов мəдениетіне қарасты ескерткіш жеке мəдениеттің эпонимі бола алмайды, ол арқылы мəдениетті атау ғылыми методикаға да, этикаға да жатпайды. Осылайша замараев мəдениеті деген атау жойылды. Бірақ, Ə.Оразбаев андронов мəдениетінен бөлек, соңғы қола кезеңінде өркендеген, мүлдем жаңа уақыттың ерекшеліктерін бойына жиған деген мəдениет, əрине, жоқ болып кеткен жоқ. Ол қазір
де бар, 72
өткен уақыт аралығында деректемелік тұрғыдан байытылған, басқа атаумен аталады. 1970-ші жж. Солтүстік Қазақстанның соңғы қола дəуірі мəдениеті мəселелерін Т.М.Потемкина мен С.Я.Зданович жаңа деректер негізінде жете қарастырды. Т.М.Потемкина алексеев типтес қышты (Алексеев кешеніне алынған) басшылыққа ала отырып, 1979 ж. бас кезеінде жарыққа шыққан еңбегінде алексеев мəдениетін бөліп
шығарды [Потемкина Т.М., 1979]. Осы жылы, бұдан бірнеше айдан соң шыққан зерттеуінде С.Я.Сарғара мəдениетін бөліп шығарды [Зданович С.Я., 1979]. Бұл екі атау да бір мəдениетке арналған болатын. Осыны ескере келе, ғалымдар соңыра алексеев-сарғара мəдениеті деген атауды қолданды. Оңтүстік Оралдың негізінен орманды, таулы жерлеріне кең тараған межов мəдениеті
1970-1980 жж. жақсы зерттелді [Обыденнов М.Ф., 1986]. Ғалымдардың пікірінше, межов мəдениетінінің қалыптасуы мен өркендеуіне Солтүстік Қазақстан тайпаларының, атап айтқанда алексеев-сарғара мəдениеті тұрғындарының нақты ықпалы болған. Міне осы пікірде де үлкен мəселе жатыр. Жоғарыда Замараев қонысының межовтық сипаттағы белгілері «басқа» белгілерінен анағұрлым көп болып шыққандығы айтылды. Осы «басқа» белгілеріне үңілсек, Ə.
Оразбаевтың жаңа ашқан мəдениетін неге замараев деп атағанын түсіне аламыз. Əбдіманап Медеуұлы межовтық Замараев қонысы деректерінің арасынан Солтүстік Қазақстан мəдениетіне тəн сипаты басым, нақты айтсақ, сан жағынан аз бөлігін басшылыққа алған болып отыр! Ал ол кезде межов мəдениетінің жалпы сипаттамасы түгіл, оның ескерткіштері де белгілі емес еді. Еліміздің солтүстік өңірінің деректері
де аз болды. Ə.Оразбаевтың үлкен кəсіби дайындығының, тіпті, ішкі интуициясының арқасында 1958 жылы тұңғыш рет соңғы қола кезеңіне тəн жеке мəдениеттің бар екендігі туралы тың пікір дүниеге келді. Бұл - белдеулі қыш кешенінің жеке мəдениет екенін, оның мүлдем жаңа тарихи кезеңді көрсететінін дəріптейтін жаңалық еді. Уақыттан озған, міне осы ғылыми жаңалық болды. Осы жаңалық 20 жылдан соң расталды. Мəдениеттің атауына оралсақ, бұны тарқата бергісі келген адам Ə.Оразбаевтың өзі ұсынған жаңа мəдениетін кез-келген басқа атаумен атаса, оның солайша бүгінге дейін қалатынын да айтар еді. Тіпті 1979 ж. Т.М.Потемкина ұсынған алексеев атауын ұсынуына да болар еді. 21 жыл бұрын дəл осы алексеев қышына
байланысты пікір айтты емес пе? Археологиядағы, тіпті, кез-келген ғылым саласындағы маңызды ұсыныс-пікірлер нақтыланған кезде оның қасында авторының болу-
73
болмауы осы ғылымның тарихындағы əлдебір жайттарға əкеледі. Айтылып отырған 1970-1980-ші жылдары Ə.Оразбаев сол өңірлерде зерттеулерін жалғастырып жүрген болса, əрине, замараев атауына байланысты ахуалды ол өзі жөндеген болар еді. Бұл оның қолына түсуге тиісті мол дерек арқылы жасалар еді. Олай болмай шықты. Мұның себебі Ə.Оразбаевтың 1970 жж. қарай Орталық, Солтүстік Қазақстанның
қола мəдениеттерін зерттеуден біржолата алшақтауында жатты. Сөз соңында, замараев мəдениеті тақырыбы Оразбаев мұрасының бір қыры ғана екенін ынталы оқырманның есіне саламыз. _________________________________ 1. Аванесова Н.А. Проблемы истории андроновского культурного единства (по металлическим изделиям). Автореф. дисс…канд. ист. наук. Л., 1979. 2. Акишев К.А. Эпоха бронзы Центрального Казахстана. Автореф. дисс…канд. ист. наук. Л., 1953. 3. Бейсенов А.З., Варфоломеев В.В. Могильник Бегазы. Центральный Казахстан в бегазы-дандыбаевскую эпоху. А., 2008. 4. Евдокимов В.В. Новые раскопки Алексеевского поселения на р. Тобол // СА, 1975, №1. 5. Евдокимов В.В. Историческая среда эпохи бронзы степей Центрального и Северного Казахстана. Алматы, 2000. 6. Евдокимов В.В., Варфоломеев В.В. Эпоха бронзы Центрального и Северного Казахстана. Учебное пособие. Караганда, 2002. 7. Зданович С.Я. Саргаринская культура –заключительный этап бронзового века
в Северном Казахстане. Автореф. дисс…канд. ист. Наук. М., 1979. 8. Кривцова-Гракова О.А. Алексеевское поселение и могильник // Труды ГИМ, вып. XVII, 1948. 9. Комарова М.Н. Относительная хронология памятников андроновской культуры // Археологический сборник Государственного Эрмитажа. Вып.5. Л.: 1962. 10. Маргулан А.Х. Бегазы-дандыбаевская культура Центрального Казахстана. Алма-Ата, 1979. 11. Маргулан А
.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. Алма-Ата, 1966. 12. Обыденнов Ф.М. Поздний бронзовый век Южного Урала. Чел., 1986. 13. Оразбаев А.М. Северный Казахстан в эпоху бронзы // Труды ИИАЭ, т.5, 1958. 14. Потемкина Т.М. О соотношении алексеевских и замараевских комплексов в лесостепном Зауралье // СА, 1979, №2. 15. Сальников К.В. Очерки древней истории Южного Урала. М., 1967. 16. Ситников С.М. , Федорук А.С. История изучения и историография бегазы-дандыбаевской культуры Центральной Азии //Бегазы-дандыбаевская культура в истории Центральной Евразии. Международный научный сборник. А., 2010. В производстве. 17. Сорокин В.С. Андроновская культура. САИ, 1966, вып. ВЗ
-2. 18. Стоколос В.С. Культура населения бронзового века Южного Зауралья. М., 1972. 74
19. Толеубаев А.Т. Жизнь и научная деятельность А.М.Оразбаева //Проблемы изучения и сохранения исторического наследия. Материалы Международной археологической конференции. А., 1998. Ұ.Ү. Үмітқалиев, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ, аға оқытушы Ə. М.ОРАЗБАЕВТЫҢ СОҢҒЫ ҚОЛА ДƏУІРІ БОЙЫНША ЗЕРТТЕУЛЕРІ Қазақстан жеріндегі көне мəдениеттерді зерделеуде қола дəуірінің, əсіресе соңғы қола дəуірі мəдениетін зерттеу отандық археология тарихының ерекше маңызды тұсы болды. Дамыған соңғы қола кезеңіндегі металл өндірісінің қарыштап дамуы мен байланысты қару жарақтардың күшейуі жəне мал басының өсуіне байланысты кең жайылымдар қажеттілігі тайпа мен тайпа арасындағы қақтығыстарды көбейтті. Сондай ақ дамыған соңғы
қола дəуіріндегі мал жайылымдарына деген қажеттілік, шаруашылыққа қолайлы шағын өзен, көлді, бұлақты тау аңғарлары, жазықты қыраттар, ұсақ шоқылы белестер мен орманды далалардың игеруіне əкелді. Тайпалар арасындағы мал үшін жер үшін болған соғыстар мен мол металл қорларына иелік етуі Қазақстан жеріндегі тайпалардың теңдессіз байлық иесі болуымен бірге, көшпелі жауынгерлік өмір тұрмысына бейімделген қуатты тайпа бірлестіктер одағына алып келді. Ə.М.Оразбаев өзінің еңбегінде соңғы қола дəуірінің тұрмыстық сипатын өзінен кейінгі ерте темір дəуірінің көшпелі мал шаруашылығына бағытталған қоғамына тың серпін берді деді. Сондай ақ соңғы қола дəуірі «алғашқы қоғамдық құрылыстың» дамыған соңғы белесі болып, келесі көшпенді мал шаруашылығына негізделген тайпалық бірлестіктер қоғамына
өтті деді.[1] Ғалымның соңғы қола дəуіріне байланысты берген бағасы қазіргі таңда дəлелденіп отырған ерте темір дəуіріндегі сақ тайпалық бірлестіктері мемлекеттілік дəрежесіне дейін көтерілді деген тұжырымдарға негіз болары сөзсіз. Мемлекеттіліктің алғы шарты қалыптасумен бірге қазақ халқының негізгі шаруашылығының көріністері жəне тұрмыс салтының қайнар көзі бастау алатын соңғы қола дəуірін, отан тарихының маңызды кезеңі деп қарау қажеттілігі туындап отыр. Бұл мəселе төңірегінде де Ə.М.Оразбаев еңбектерінде қамтылғандығын жəне тамыры тереңде жатқан қазақ халқының этноқайнар көздерін қола дəуірінен сабақтастыра отырып қарастыру ғалым зерттеулерінің басты қағидасы болды. Бірақ бір өкініштісі ұзақ жылдар бойы отандық қола дəуірін зерттеуші Ə.Х.Марғұлан бастатқан 75
ғалымдар үштігінің зерттеулері тек тарихнамалық деңгейде қарастырылғаны рас еді. Дегенмен соңғы қола дəуірі мəселесі қазіргі таңда да көпшілік ғалымдардың назарын аудартып, кейбір түйінді жақтары шешімін тауып, оң бағыт алды деуге болады. Ендігі атқарылатын шаралар əсіресе елімізде ғажайып ескерткіштер үлгілерінің ашылуымен дараланатын ерте көшпенділер кезеңінің тарихын зерделеуде, оның алдында тұрған қола дəуірінің
соңғы уақыты мен өтпелі кезеңін қарастыру маңызды екенін ұғыну керек. Сонымен бірге соңғы қола дəуіріндегі қоғамда болған жойқын өзгерістердің көрінісін алғашқы қоғам тарихындағы «садақ пен жебенің» пайда болуы немесе «неолиттік революцияның» деңгейімен қатар қойуға болар еді. Қазақстан археологиясының көш басында тұрған Ə.Х.Марғұлан бастатқан отандық ғалымдар тобы өткен ғасырдың қырықыншы жылдарының соңынан бастап қола дəуірінің соңғы кезеңіне байланысты айтылған пікірлерге өз үлестерін қоса отырып, алғашқы қазақ археологиясы зерттеулерінің беттерін ашты. Еуразия кеңістігінде осы кезеңдерде қола дəуірі тың мəліметтермен толығу барысында жəне Қазақстан жерінен табылған деректерге байланысты да ғалымдарымыздың осы мəселелерді қолға алуына себепші болды. Ол мəселен Оңтүстік Сібірдегі Қарасұқ мəдениетінің
қыш ыдыстары мен жерлеу орындары Орталық Қазақстан жеріндегі дамыған соңғы қола кезеңіне жататын Беғазы-Дəндібай ескерткіштерінде ұқсас кездеседі деп айтылуы еді. Осы мəселенің мəн жайын толығырақ ұғыну үшін қола дəуірінің зерттелу тарихына тереңірек үңілу керек сияқты. Еуразияның ұлан-ғайыр далаларында қатар өмір кешкен Андрон жəне Қарасұқ мəдениеттерін зерттеуші ғалымдардың екі мəдениетті де зерттеуге қатысы барлығы ұқсас болуы мен бірге қола дəуіріндегі тайпалық бірлестіктердің көне іздері əр өңірде əр қалай зерттелуінен де мəдениет түсінігіне өз ықпалын тигізді. Нақтырақ айтқанда 1922 жылы Оңтүстік Сібірдегі Хакасия жерінде Батени селосы жанынан алғаш Қарасұқ мəдениетінің үлгісіндегі жерлеу орынын Қарасұқ өзені бойынан ашып зерттеу С.А.Теплоуховтың қайраткерлігіне
бұйырған еді. Кейіннен Енисей жеріндегі бұл ескерткіш мəліметтерін 1911 жылы Ю.П.Аргентовскийдің жетекшілігімен Петропавловск қаласынан 4 шақырым жердегі Пестрое көлі жанындағы қазылған қола дəуірінің жеті жерлеу орны жəне 1910 жылы В.И.Каменскийдің басшылығымен Шығыс Қазақстан жеріндегі Қызыл-су өзені бойынан қазылған Кіші Қойтас, Қараөзек қола дəуірі ескерткіштерін салыстырып, бұл бір үлкен аумақты алып жатқан біртұтас мəдениет деп айтқан болатын. Бұл Қазақстан жеріндегі қола 76
дəуірі ескерткіштерінің ең алғаш ғылыми айналымға енуі мен бірге Қарасұқ жəне Андрон мəдениеттерін біртұтас деп қарастыруға алғаш негіз болған еңбек еді.[2] 1923 жылы С.А.Теплоухов «Андрон мəдениеті» деген терминді енгізгеннен кейін ғана ғалымдар Қазақстан жерінде зерттеле бастаған қола дəуірі ескерткіштерін осы мəдениетке тели бастады. Алғашында С.А.Теплоухов Андрон мəдениетін хронологиялық уақыты жағынан неолиттік Афанасьев жəне Қарасұқ мəдениеттерінің ортасындағы мəдениет деп оның уақытын б.з.д II мыңжылдықтың бірінші жартысы мен I мыңжылдықтың басы деп мерзімдеді. [3] Қазақстанда қола дəуірінің, яғни андронов мəдениетінің зерттелуі 1926-1928 жылдардағы Батыс Қазақстандағы М.П.Грязнов пен Оңтүстік Оралдағы Б.Н.Граков ізденістерінен бастау алады. 1930 жылы жарыққа шыққан мақаласында М
.П.Грязнов қола бұйымдар мəдениетінің хронологиясын Минусин қазаншұңқырымен салыстыра отырып жіктеп шықты. Ғалымның ойынша, ерте қола дəуірінде Минусин далалары андронов мəдениетінің қиыр солтүстігі болды, аталмыш мəдениетке Қазақстанның барлық далалы аймақтары, Сібірдің батысы мен шығысы кірді. Ол қола дəуірі мəдениетін ерте, орта жəне кейінгі деп үш сатылы кезеңдеме ісінің негізін қалады. [4] 1933 жылы М.П.Грязнов Орталық Қазақстан жерінде Қарағанды қаласынан 60 шақырым батысқа қарай Шерубай Нұра өзенінің оң жағасында Дəндібай қорымын ашып зерттеген болатын. Бұл зерттеу нəтижесінде де Орталық Қазақстан жерінде Қарасұқ мəдениетінің үлгілері кездеседі деді жəне сол пікірді ұстанушы ғалымдар тобының болжамдарына түрткі болды. Оның ойынша: Дəндібай секілді ескерткіштер қарасұқ мəдениетінің жергілікті нұсқалары; орталыққазақстандық қарасұқ уақытында өмір сүрген тайпалар мəдениеті алдыңғы андронов мəдениетінің негізінде, көршілес тайпа топтарымен тығыз мəдени қатынастар жасаудың əсерінен қалыптасқан деді. [5] Жаңа қазба мəліметтері толық жинақталмай, жиырма жылға жуық уақыт Андрон жəне Қарасұқ мəдениеттері бір мəдениет деп қарастырылып келді. Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдары Қазақстан Ғылым академиясы Орталық Қазақстан
Археологиялық экспедициясының зерттеулері басталуымен бірге Орталық Қазақстан аумағында өзіндік тың мəдениеттері бар жаңа мəліметтер ашылды. 1947 жылы Қызыларай таулы алқаптарында Беғазы қорымы қазбалары басталды. Беғазы қорымынан нағыз жаңалықтарды мавзолейлер, яғни, кесенелер деген атаулар алған тас мазарларының қазбалары берді.[6] 77
Беғазы қорымы Қарағанды облысы Қоңырат ауданы жерінде алғаш ашылып қазылғаны жəне көпшілік зерттеушілер ол жөнінде таныс емес екендігі жөнінде Ə.Х.Марғұлан мен Л.Р.Қызласовтар өздерінің 1950 жылы жарық көрген «Беғазы қорымының тақта тасты қоршаулары» атты мақаласында баяндады. Онда Беғазы қорымы ескерткіштері ерекше құрылыстар екенін айта отырып бұл Орталық Қазақстан жеріндегі
кездесетін жалғыз ескерткіштер емес деді. Ол 1932 жылғы М.П.Грязнов қазбалары бойынша ашылған Шерубай-Нұра өзені бойындағы Дəндібай ескерткіші мен Нұра өзені бойындағы Алеп-ауыл ескерткіштеріне ұқсас екенін жəне одан табылған қыш бұйымдарды Қарасұқ мəдениетінің ыдыстарынан бастау алады деген тұжырымдар ұзақ уақыт ойландырып келгендігін жазды. Сондай ақ Беғазы қорымының тақта
тасты қоршаулары Монғолия мен Байқалдың ерте скиф кезеңінің жалпақ тасты қорғандарына ұқсайтынын жəне алдағы зерттеулерде бұл болжамдар көне дəуірлердің этникалық байланыстарын айқындауға мүмкіндік туғызады деді. Қазақстан жеріндегі қола дəуірі ескерткіштері өзіне дейінгі тұрғылықты тайпалардың заңды жалғасы бола отырып, кейінгі дəуірлерде де ұрпақ жалғасындағы үрдістер үзілмейтіндігімен бірге, Қарасұқ мəдениетінің ешқандай негізі жоқ екендігін айтты. [7] М.П.Грязнов өзінің 1952 жылы жарық көрген «Памятники Карасукского этапа в Центральном Казахстане» атты мақаласында Ə.Х.Марғұлан мен Л.Р.Қызласовтардың 1950 жылы шыққан мақаласын сынға ала отырып оларға қарсы өз ойын білдірді. М.П.Грязнов жоғарыдағы ғалымдардың Беғазы мен Дəндібай ескерткіштері бір-біріне ұқсас дегендері қате, өйткені
сыртқы құрылысы мен ішкі дəстүрлері мүлдем бөлек деді. Сонымен бірге Беғазы ескерткіштерінде табылған қыш ыдыстар тек сынық күйінде кездесетін жəне тұрпайы жасалған түбі тегіс ыдыстар болумен бірге өрнегі жұтаң тырнақпен сызылған деді. Ə.Х.Марғұлан мен Л.Р.Қызласовтардың айтқан Беғазы жəне Дəндібай ескерткіштеріне Нұра өзені бойындағы Алеп-ауыл жерлеу орны да ұқсас деген пікірге күмəнмен қарады. Алеп-ауыл жерлеу ескерткіштерінің сыртқы құрылысы ғана сақталған жəне ол орналасқан жерде Андрондық жерлеу орындарының ешбіреуінде төрт бұрышты қоршау жоқ дейді. Дəндібай ескерткішінде табылған 12 қыш ыдыстың формасына жəне жасалу əдісіне қарай М.П.Грязнов жергілікті өздігінше дамыған Андрон мəдениетінде Қарасұқ мəдениетін қалдырушы тайпалардың тікелей
əсерімен қола дəуірінің соңына қарай өзінше бір үлгідегі мəдениет қалыптасты деді. Алдағы қазба нəтижелері бұл пікірімді дəлелдей түседі дей отырып, Қарасұқ 78
мəдениетінің ықпалын əлі де Тобыл жəне Торғай далаларына қарай іздестіру керек деді.[8] М.П.Грязновтың осы зерттеу қорытындылары Ə.Х.Марғұлан бастатқан отандық ғалымдардың таласты пікірлерімен ұласып ұзақ жылдар бойы ғылыми айналымда үздіксіз қарастырылып келеді. Дегенмен М.П.Грязновтың зерттеулері қола дəуірін межелеуде кейбір қателіктерге ұрындырғанмен қазіргі Қазақстан археологиясындағы жаңаша көзқарастағы
қола дəуірінің кезеңдеме ісіне бағыт сілтеді десе болады. Ол мəселен елуінші жылдардың соңынан бастап айта бастаған пікірі қола дəуірінің соңғы замараев пен дəндібай кезеңдерін ерекше құбылыс деп атап көрсетуі еді.[9,21-28] С.А.Теплоухов пен М.П.Грязновтар Еуразия даласындағы қола дəуірін ғылыми тұрғыда алғашқы зерттеуші ғалымдар ретінде ерекшелеумен бірге сол уақыттағы мəліметтердің аздығына қарамастан жасаған зор еңбектерін де жоққа шығаруға болмайды. Осы жəне басқа да ғалымдардың еңбегінің жемісінде Андрон мəдениеті бөлініп қана қойған жоқ, оның нақты көршілес Еуропаның қола дəуірі мəдениеттерімен ерекшелігі, ұқсастығы жəне негізгі белгілері анықталды. Сонымен бірге осыншама үлкен аумақты алып жатқан Андрон мəдениетінің тұтастай біртекті болуы мүмкін еместігі
, оның батыс жəне шығыс аудандарға бөлуге болатындығы белгілі болды. Өткен ғасырдың орта тұсында Қостанай облысы жеріндегі ескерткіштер бойынша қола дəуірінің кезеңдеме ісін жасау О.А.Кривцова-Гракованың есімімен байланысты болды. Ол өзіне дейінгі С.А.Теплоухов пен М.П.Грязновтардың андрон мəдениетін батыс жəне шығыс аудандарға бөлу кестесі ізімен қыш ыдыстардың екі түрін бөліп ерекшеледі. Бірінші батыстық үлгіге Повольженің қима-хвалынск мəдениетінің алғашқы кезеңімен сəйкес келетін тік иықты жапсырмасыз ыдыстар болса, екінші шығыстық үлгі жапсырма белдеуі бар ыдыстардың пайда болуы мен көбейуі деп топшылады. Оның бөліп қарастыруындағы бірінші шығыстық үлгідегі ыдыстар Андронның ерте кезеңдерінде Минусин қазаншұңқырынан Повольженің далаларына дейін тарады деді
. Екінші батыстық үлгідегі белдеулі ыдыстар Андрон мəдениетінің соңғы кезеңдерінде пайда болды жəне оларды тек үй тұрмысында қолданды деді. [10] О.А.Кривцова-Гракова жапсырмалы белдеуі бар ыдыстарды-
тұрмыстық деп қана қоймай, оны кейіннен алакөлдік болып аталған ыдыстармен бір уақытта қолданылды деген пікірі жəне оның белдеулі типтегі ыдыстар тұрмысқа арналған деген болжамы көптеген зерттеушілерді көп жылдар бойына шатастырып келді [11, 12]. 79
Зерттеушінің еңбегінде кейбір кереғар пікірлер орын алғанымен Минусин қазаншұңқыры мəдениетінің ықпалы Қазақстанның басқа аудандарына қарағанда Алтай жəне Шығыс Қазақстан жерлерінде басымырақ болды деуі қазіргі таңдағы жаңаша көзқарастарға жақын келер еді. Сонымен бірге оның кезеңдемесіндегі жапсырмалы белдеулі қыш ыдыстардың пайда болуы мен соңы б.з.д.X-VIII ғасырлармен мерзімделіп скифтер кезеңіне дейін өмір
сүрді деді. Бұл кезеңге өз зерттеулеріндегі Алексеев қонысы мен жерлеу орынын жатқызуы да қазіргі зерттеушілер пікірлерімен үндес келетінін айта кеткен жөн. Сондай ақ О.А.Кривцова-Гракова Ор өзенінің оң жағалауындағы Қожамберді жерлеу ескерткіштерін Алексеевка ескерткіштерімен салыстыра отырып онда кездесетін өртеп жерлеу дəстүрі аймақтық емес уақыт ағымына байланысты өзгерген белгілер деді. Яғни Қожамберді ескерткіштері Андрон мəдениетіне жататын ескерткіштердің батыс аудандағы ең көнесі деген тоқтамға келді [12]. О.А.Кривцова-Гракованың зерттеу қорытындылары өзінен кейін кезеңдеме ісін қолға алған К.В.Сальниковтың пікірлерінен қолдау тапқан жағы батыс өңірлерде андрон мəдениеті скифтер кезеңіне дейін өмір сүрді деуі еді. Алайда К.В.Сальниковтың 1948 жылы жасаған алғашқы кезеңдемесіндегі андрон мəдениетінің үшінші кезеңін замарай деп бөлуіне қарсы шықты. Қоланың екінші кезеңінде кездесетін жапсырмалы ернеулі ыдыстар бөлек үшінші кезең ескерткіштері емес ол тек ұй тұрмысында қолданылған дегенін жоғарыда айтып кеткен болатынбыз [13]. Еуразия даласының қола дəуірін зерттеу тарихында К.В.Сальников еңбектері өзіне дейінгі зерттеулердің кейбір бағыттарын сақтай отырып
жасалды. Бұл кезеңдеме ісі Қазақстан жерінде де азды көпті мəліметтер жинақталу нəтижесінде отандық ғалымдардың қола дəуірі проблемаларына араласуының келесі бір белесін бастады. К.В.Сальников Оңтүстік Оралда ірі қазба жұмыстарын бастап Федоров, Алакөл қорымдарын, Кипель, Замараев қоныстарын, т.б. қола дəуірі ескерткіштерін зерттейді. Кейіннен зерттеу қорытындыларын ғылыми талдаудан өткізіп, Оңтүстік Орал төңірегіндегі андронов мəдениетінің үш сатылы кезеңдемесін жасайды. Онда Федоров кезеңі (б.з.д екінші мыңжылдықтың ортасы мен екінші жартысы), Алакөл кезеңі (б.з.д. 11-9 ғасырлар), Замарай кезеңі (б.з.д.8-7 ғасырлар) [14]. К.В.Сальников та өзіне дейінгі С.А.Теплоухов пен М.П.Грязновтардың кезеңдемелік үлгісінде өз қорытындысын жасады 80
десе болады. Себебі олар К.В.Сальниковқа дейін ақ феодоровтық типтегі ыдыстарды (шығыстық), алакөлдік типтегі ыдыстарды (батыстық) деп бөліп қойған болатын. Бірақ К.В.Сальников үш кезеңнің ескерткіштерінің нақты ерекшеліктері мен белгілерін көрсетуге талпынды. Алғашқы екі кезеңнің ерекшелігі деп федоровта өртеп жерлеу дəстүрі тəн болса, алакөлде өртемей жерлеу орын алған деді жəне О.А.Кривцова-Гракованың өртеп жерлеу дəстүрі қоланың ерте кезеңдеріне сəйкес келеді деуін қуаттады. Үшінші замарай кезеңіне осы аттас қоныстың материалдарын енгізіп, Алексеев қонысындағы сияқты жапсырмалы белдеуі бар қыш ыдыстар ерекшеленеді деді. К.В.Сальниковтың бұл үшінші кезеңді ерекшелеуі де өзіне дейінгі дайын тұрған О.А.Кривцова-Гракованың ойларын
пайдаланып дамыту ғана еді. Бірақ кейіннен К.В.Сальниковтың бұл концепциясы да түпкілікті өзгеріске ұшырады. Автор көрсеткен алғашқы кезеңдестіру олқы тартып тұрғандығын федоров кезеңінің жалпылама түрде берілуінен ақ байқауға болады. Оның хронологиялық шегінің (ғасырлары) нақты айқын еместігі де байқалады. Мысалы, В.С.Стоколос алакөлдік жəне федоровтық ыдыстардың бір ескерткіштен ұшырасатындығын
, тіпті алакөл қыш ыдыстары федоровтық ыдыстармен көмкерілгендігін айтып, кезеңдестіру мəселесіне сын көзбен қарау қажет екендігіне назар аударды. Мұның барлығы кезінде бірнеше рет қайта-қайта өзгерістер арқылы дамытылған К.В.Сальников ұсынған кезеңдестіру мен хронологияны қажетсіз ете бастады [15]. Орталық жəне Солтүстік Қазақстан жерлеріндегі Ə.Х.Марғұлан бастатқан ғалымдарымыздың мақсатты түрде жүргізілген зерттеулері нəтижесінде азды көпті мəліметтер жинақталып осы өңірлердің ескерткіштерінің кезеңдестірілуін жасауға мүмкіндік туды. Қазақстан жеріндегі кезеңдеме ісін К.А.Ақышев (1953), Ə.М.Оразбаевтар (1958) тарапынан жасалған үлгілері сол уақыттағы ғылыми айналымда үстемдік құрған К.В.Сальниковтың кезеңдемесі негізінде жасалды дегенмен де, өзіндік ұстанған бағыты, бағдары бар еді. Олар үш кезеңнен тұратындығы мен
атауларының біркелкілігін сақтағанмен жергілікті мəдениеттердің өзіндік ерекшеліктерін жəне ұқсастығының ара жігін ажырата отырып өз кезеңдемелерін ұсынды. Сондай ақ жоғарыда атап көрсеткендей К.В.Сальниковқа дейінгі зерттеушілердің еңбектерін де қолданғанын ескеруіміз керек. К.А.Ақышев пен Ə.М.Оразбаевтардың кезеңдеме жұмыстары жинақталған мəліметтердің аздығымен бірге сол уақыттағы Қазақстан жерінің қола дəуірін зерттеуде жеделдету қажеттілігі де асығыс 81
пікірлер орын алуына əсер етті. Сонымен бірге ғалымдарымыздың зерттеулеріндегі бір ізділік бір орталықтан бағындырылған кеңестік ғылымның жүйесіндегі осал тұсы болуымен бірге зерттеушілердің ұшқыр қиялы мен қарымды қаламына да салқынын тигізді. Алайда ғалымдарымыз қола дəуірінің соңғы кезеңдерінің жергілікті аймақтық нұсқаларының өзіндік ерекшеліктерін тани отырып жеке мəдениет ретінде қарастырумен қатар жаңа атауларын ұсынды
. К.А.Ақышев Орталық Қазақстанның қола дəуірінің соңғы кезеңін дəндібай кезеңі деп атады. Ол осы кезеңнің мəдениетіне жеке тоқталып, бұған дейін айтып кеткен қарасұқ мəдениетінің ықпалы жоқ дей отырып, жергілікті алакөл кезеңі мəдениетінің даму нəтижесі болып табылады деді. Беғазы-Дəндібай мəдениетінің ежелгі жергілікті халықтардан шығуын басып айта келе, К.А.
Ақышев ММУ университетінің профессоры С.В.Киселевтың бұл молалардан табылған керамика Оңтүстік Сібірдегі қарасұқ мəдениетінің ыдысынан бастау алады деген пікірмен келіспейді. Бұған дейін С.В.Киселев 1951жылы жарық көрген «Древняя история Южной Сибирии» атты еңбегіндегі Қарасұқтық тайпалардың орналасу, таралу аймағына байланысты тарауында былай деген болатын. « Қытай жерінде б.з.д. XYIII-XYII ғғ
өмір сүрген Шан-
Иньдіктер өздерінің солтүстігінде мекендеген дин-лин тайпаларын ығыстырған»- дейді. Бұл қытай жеріндегі тайпалардың солтүстікке қарай жылжуы кейінгі Чжоу дəуірінде де орын алған. Бұл тайпалардың бірін-бірі ығыстыруы Қарасұқ кезеңінде Томск өңірі, Обь өзенінің батысына қарай тіпті Орталық Қазақстан жеріне дейін жеткен дейді. Ал осы Қарасұқ мəдениетінің Алтай жəне Қазақстан жеріне тигізген əсері Кафказ бен Қара теңіз бойындағы қола дəуірінің тайпаларына Алдыңғы Азияның өте жоғары дамыған мəдениетінің ықпалындай əсер етті дейді [16]. Мəскеу археологының бұл тұжырымдамасын Ə.Х.Марғұлан да орынды сынға алып, былай деп жазған болатын «Беғазы-дəндібай мəдениеті қарасұқ мəдениеті тайпаларының қоныс аудару нəтижесінде пайда болған жоқ ..., ол атасу кезеңі мəдениетінің прогрессивті жəне жүйелі дамуының нəтижесі болып табылады» [17]. Келесі еңбектерінде де Ə.Х.Марғұлан осы жаңа ашылған мəдениеттің шығу тегі жайлы өз ойын нақтылай түсіп: «ол Оңтүстік Сібірдегі қарасұқ мəдениетімен ешбір байланыссыз, толығымен өз алдына дамыған мəдениет» деп тұрып қадап айтты [18]. Бірақ бұдан кейін де Қарасұқ мəдениеті мен
Беғазы-дəндібай мəдениеттерін қоса қарастыру тұрғысы жалғасын таба берді, тіпті əлі күнге сол пікірді ұстанушы ғалымдар тобының үлкен шоғыры қалыптасты. Бұл жөнінде А.З.Бейсенов пен В.В.Варфоломеевтердің 82
еңбектерінде жан жақты талданып жүйеленгенін айта кетуіміз керек [11]. Онда «беғазы-дəндібай мəселесі бойынша жарты ғасырлық уақыт ішінде дереккөздер молайуымен бірге қарама-қайшылықсыз жəне дəйекті шешімдер ұсынатын нұсқа жасауға негіз беріп отыр дейді» Беғазы-Дəндібай мəдениетінің кешендері жоғары əлеуметтік мəртебесі бар адамдарды жерлеуге арналған құрылыстар ретінде қарастырылады жəне осы мəселені зерттеушілердің арасындағы келіспеушіліктер қыш ыдыстарына түсінік беру кезінде пайда болады дейді. Сондықтан, археологиялық деректердің осы аталған компонентін қарастыру маңызды болмақ дей отырып, Сарыарқаның белдеулі қыш ыдыс мəдениеті кезеңінің қоныстары мен қорымдарының жарияланған жəне əлі ғылыми айналымға енбеген мəліметтері бойынша 3418 ыдысты есепке алып салыстырмалы тəсіл бойынша қыш ыдыстың екі категориясын бөліп шығарды. Бірінші
категория - көп кездесетін тұрпайы жасалған жұтаң өрнекті жергілікті жерде жасалған ыдыстар бұл нағыз беғазы-дəндібай ыдысы оны Сарыарқа тұрғындары күнделікті қолдануға жасаған дейді. Екінші категория – аз кездесетін шеттен келген сапалы, мұқият жасалған, арнайы тегістеліп жылтыратылған қабырғалары жұқалау келген ыдыстардың табылымдарын Беғазы-Дəндібай тұрғындарының алыс аймақтағы тайпалармен күшті байланыста болғандығымен түсіндіреді. Сібір мен Орта Азия тайпаларымен маңызды қарым-қатынасты ұстанып өздерінің мол металл қорының арқасында сый тарту таралғы алумен ұштасуы мүмкін дейді. Бұл яғни Беғазы-Дəндібай мəдениетінің жергілікті Андрондықтардың жалғасы екендігі, Қарасұқтық үлгідегі немесе шеттен келген ыдыстар тек саяси байланыстар мен металлдың мол қоры арқасында сауда саттық ісінде келген тарту таралғы екенін
анықтап берді. Сондай ақ бұл зерттеулер қорытындысы Ə.Х.Марғұлан мен К.А.Ақышевтың «Беғазы-Дəндібай мəдениеті» ешқандай келімсектердің қоныс аударуымен қалыптаспаған деген тұжырымдарын қуаттай түседі. Беғазы – Дəндібай мəдениетінің жергілікті Андрондықтардың жалғасы екендігі, Қарасұқтық үлгідегі немесе басқа шеттен келген ыдыстар тек саяси байланыстар мен металлдың мол қоры арқасында сауда-саттық ісінде келген тарту таралғы екені анықталды. Қола дəуірінің соңғы кезеңдерінде тұрпайы жұтаң өрнекті ыдыстардың əлеуметтік дəрежесі төмен жерлеу орындарында кездесуі не себепті жергілікті болуын зерттеуші ғалымдар тек көп кездесуімен ғана ерекшелейді. Бұл дегеніміз соңғы қола дəуірінде қоғамда болған өзгерістерге байланысты қыш ыдыс жасау өндірісінің шаруашылықтан ығыстырылып тек аз мөлшерде ішкі қажеттілікті
қамтамасыз етуге 83
ғана немесе жерлеу салтына арналып жасалумен шектелген. Бұл кезеңдерде мол металл қорының арқасында металл қазандар қыш қазандарды ығыстырып жəне көшпенді шаруашылыққа бейімделген мал терілерінен жасалған «мес», «торсық» сияқты тұрмыстық заттар сынғыш қыш ыдыстардан қажеттілігі артты. Ал шеттен келген əдемі ыдыстардың тек бай жерлеу рəсімінде қолданылуы, өздеріне дейінгі бабаларының қыш ыдыс қою
дəстүрін сақтай отырып шеттің əдемі ыдысын сый ретінде жерленушіге арнауы мүмкін. Қола дəуірінің соңғы кезеңін зерттеудегі өзекті мəселелердің бірі болған Қарасұқ мəдениетінің Беғазы Дəндібай ескерткіштеріне ықпалы жөнінде уақытында Ə.М.Оразбаев зерттеулерінде жеке ғылыми мақала арналмағанымен, отандық əріптестерінің тарапында болғанын бірнеше еңбектерінен көруге болады. 1958 жылы Ə.М.Оразбаев Солтүстік Қазақстанға жасаған кезеңдемесінде андронов мəдениетінің федоровтық жəне алакөлдік сатыларын бөліп, қарапайым өрнегі жұтаң əрі белдеулі қыш ыдыс шыққан қоныстарды жеке мəдениет деп қарастырып, оған «замараев» деген атау берді. Ғалымның пікірінше, замараев мəдениеті Солтүстік Қазақстан мен Оңтүстік Орал өңірінде тараған. Қостанай облысындағы Алексеев жəне Садчиков қоныстарын Челябинск өңіріндегі Замараев қонысымен салыстырып, олардың мəдени
бірнеше қабаттылығын екі мəрте қоныстанумен байланыстырды [1]. Сондай ақ Орталық Қазақстан мен Солтүстік Қазақстанның қола дəуірі бір бірінен айырмасыз дамыған мəдениеттер деп қарастырды. Əсіресе Андрондық ыдыстарға қарағанда соңғы қола кезеңіндегі қоныстарда да жерлеу орындарында да қалай болса солай тұрпайы жасалған қалың қабырғалы өрнегі нашар ыдыстар кездеседі. Ыдыстардағы бұл өзгеріс табуды өзіндік жеке мəдениеттік ерекшелік деп танып, алдағы зерттеулер бұл ойымызды анықтап береді деген болатын [1]. Кейіннен Əбдіманап Медеуұлы өзінің 1959 жылы жарық көрген «Орталық Қазақстанның қола дəуірі ескерткіштері» атты мақаласында Қарағанды облысы, Шет ауданы мен Қоңырат ауданы жерлерінде 1957 жылы қазылған Елшібек, Беласар, Егізқойтас, Қанаттас қорымдарын тыңнан ашылған ескерткіштер дей отырып олардың жерлеу құрылысы мен қоса жерленген заттарына қарағанда қола дəуірінің орта жəне соңғы кезеңдерімен мерзімдеуге болады дейді. Қоланың орта кезеңіне жатқызылған ескерткіштердің ұқсас үлгілерін көршілес Солтүстік Қазақстан мен Челябинск өңірлерінен кездесетінін айтты. Ал соңғы қола дəуіріне Беласар қорымындағы №60 қоршау мен Қанаттас қорымындағы №7 қоршауды жатқызды. Олардың басты назар аудартқаны қоршаулардың ерекше монументальды құрылыстармен
84
құрылуында дейді. Яғни күрделі жерлеу құрылыстары соңғы қола дəуіріндегі жеке патриархалды бай отбасылардың құрылуының көрінісі деуге болады дейді. Осы Қанаттас қорымындағы № 7 қоршау мен Беласар қорымындағы № 60 қоршау арасында өзара мəдени байланыс пен қоршаудың күрделі құрылысындағы ортақтастықтар байқалғанымен Қанаттас № 7 ескерткішінде андрондық белгілер басым дейді. Бұл дегеніміз екі ескерткіштің де бір
мəдениетке жататынын дəлелдеумен бірге өзіне дейінгі жергілікті андронмен де тікелей байланысы бар екенін растап отыр. Сондай – ақ осы екі ескерткіштің күрделі құрылыстарын қайталайтын жерлеу орындары М.П.Грязнов қазбалары бойынша 1932 жылы Қарағанды облысы жеріндегі Шерубай – Нұра өзені бойындағы Дəндібай №11 ескерткішінде кездесетінін келтірді. Яғни Дəндібай №11ескерткішінің ешқандай Қарасұқтық үлгідегі емес қайта жергілікті Қанаттас № 7 жəне Беласар№ 60 сияқты қоршаулар арасында өзара ұқсастық болуымен бірге олардың өзіне дейінгі андрондықтармен тікелей жалғасатынын дəлелдеп берді [19]. Орталық Қазақстан мен Солтүстік Қазақстанның соңғы қола дəуіріне байланысты маңызды деректерді отандық ғалымдардың «Орталық Қазақстанның көне мəдениеті» («Древняя культура Центрального Казахстана») атты ұжымдық монографиясынан кездестіреміз. Еңбекте жергілікті ашылған ескерткіштердің негізінде атасу мен нұра кезеңдері қола дəуірінің ерте кезеңдері деп межеленіп андрон мəдениетінің феодоров жəне алакөл кезеңдерімен қатар қойылды. Ал соңғы қола кезеңін беғазы – дəндібай мəдениеті деп бөлек қарастырды [17]. Осы еңбектегі соңғы қола дəуіріне қатысты кейбір тұжырымдар жөнінде А.З.Бейсенов пен В.В.Варфоломеевтердің 2008 жылғы Беғазы зиратына қатысты тың
зерттеу қорытындыларында біршама талдау жасалған болатын. Онда Ə.Х.Марғұлан бастатқан ғалымдардың соңғы қола кезеңінің қорымдары беғазы – дəндібай мəдениетіне, ал қоныстарын замараевқа жатқызылады деп таңданыспен жазды. Сондай ақ бұл қарама қайшылықтар кітапта айтылмағанмен, ескерткіштердің екі категориясының сатылы үйлесімділігі аталып өтіледі деген болатын [11, 14]. Бұл біріккен ұжымдық еңбектің «Орталық Қазақстанның көне мəдениеті» соңғы қола дəуірін зерттеудегі құндылығы əрі қазіргі көзқарастармен сəйкес келетіндігі Солтүстік пен Орталық Қазақстан өңірлерін біртұтас айырмасыз табиғи аймақ деп қарастыруы жəне жерлеу орындары мен қоныстардың мерзімдік үйлесімділігін аңғара білгендіктері еді. Ал қарама қайшылық деп танылған жерлеу 85
орындарының беғазы – дəндібайға, қоныстардың замараевқа жатқызылу себебіне өз зерттеулерімізде біршама көз жеткізгендей болдық. 1964 жылы Қазақ ССР Ғылым Академиясының мемлекеттік тапсырысы бойынша ғылыми монография шығаруға жоспар жасалады. Алғашында монография «Орталық жəне Солтүстік Қазақстанның қола дəуіріндегі қоныстары» деп аталып жұмыстың жетекшісі сол кездегі дəрежесі бойынша, профессор Ə.Х.Марғұлан, негізгі орындаушы Ə.
М.Оразбаев болып тағайындалады. Жұмыс алғашында Ə.М.Оразбаевтың жеке зерттеу қорытындылары бойынша кіріспеден, төрт тараудан құралады, төртінші тарау соңғы қола мəдениетіне арналып «Суықбұлақ – замараев мəдениетінің қоныстары» деп аталады. Соған қарағанда ғалым сол уақыттың өзінде Солтүстік пен Орталық Қазақстанның соңғы қола дəуірінің мəдениеттері біртекті екенін аңғарған. Əсіресе ондағы белдеулі қыш ыдыстардың
екі аймаққа да тəн екендігін тануы өте маңызды шешім еді. Алайда кейіннен ерте темір дəуірінің мəліметтері қоса беріліп, жұмыс «Орталық пен Солтүстік Қазақстанның қола жəне ерте темір дəуірлері» деп өзгертіледі. Осы екінші нұсқасында Ə.М.Оразбаевқа бірінші тарауы беріледі де, онда жалпы Орталық пен Солтүстік Қазақстанның қола дəуірі қоныстарын жазу
жүктеледі. Екінші тарауы «Орталық Қазақстанның соңғы қола мəдениеті» деп аталып онда тек Орталық Қазақстан жеріндегі ескерткіштер қамтылады. Бұл тарауын Ə.Х.Марғұлан жазатын болып бекітіледі. Үшінші тарауы «Орталық Қазақстанның ерте темір дəуірі» деп аталып М.К.Қадырбаевқа бекітіледі. 1966 жылы монография авторларының құрамына А.К.Акишев қосылып, зерттеушінің Орталық Қазақстанға қатысты зерттеулері ғылыми жұмысқа қосылады. Орталық Қазақстанға байланысты мəліметтер көбейе түсуіне орай еңбектің аты «Орталық Қазақстанның көне мəдениеттері» деп өзгертіледі. Солтүстік Қазақстан жеріндегі Ə.М.Оразбаев зерттеулері бұл еңбекке енгізілмей ығыстырылып, тек ғалымның соңғы қола дəуірі қоныстарының негізгі зерттеушісі болғандықтан қоныстардың мəліметтері замарай мəдениетіне жатқызылған еді. Ал жерлеу орындары Ə.Х
.Марғұлан мен А.К.Ақышевтардың зерттеу нысаны қатарында Беғазы – Дəндібай мəдениетіне жатқызылды [20]. Əбдіманап Медеуұлы 1966 жылы «Орталық Қазақстанның көне мəдениеті» атты монография жарық көргеннен кейін де, Орталық пен Солтүстік Қазақстанның қола дəуірі мəдениеттерін қоса қарастыруды жалғастырды. 1966 – 1968 жылдардың жоспарында «Орталық пен 86
Солтүстік Қазақстанның соңғы қола жəне ерте темір дəуірі» атты монография авторлары Ə.Х.Марғұлан, Ə.М.Оразбаев, М.К.Қадырбаевтар болып 20баспа табақтан тұратын еңбек ұсынылды. Монография үш тараудан құралып; бірінші тарауы «Орталық Қазақстанның Беғазы мəдениеті», екінші тарауы «Солтүстік Қазақстанның қола дəуірі қоныстары», үшінші тарауы «Сарыарқаның шығыс аудандарының көне мəдениеті» деп
аталды. Жұмыстың өзінің берілген мінездемесінде аталған өңірлердің соңғы қола дəуірлерінен бастап түркі жəне қыпшақ кезеңіне дейінгі аралықты қамтитын уақыттың тарихына археологиялық мəліметтер бойынша анализ жасаудан тұрады делінген. Ғылыми еңбектің аяқталғаны жөніндегі рефератында Қазақ ССР ҒА ның академигі, тарих институтының директоры А.Н.Нүсіпбеков пен жұмыстың жетекшісі академик Ə.Х.Марғұлан қол қойған нұсқасы бар болғанымен, қалайда еңбек жарыққа шықпаған. 1968 жылы Ə.М.Оразбаевтың өз зерттеулері бойынша жоғарыдағы еңбектер негізінде «Солтүстік Қазақстанның қола дəуірі қоныстары» атты монография жазылып қайтадан жеке нұсқасы жасалған болатын, бірақ олда жарыққа шықпаған еді. Ғалымның бұл еңбегінде Солтүстік Қазақстан жерінде өз қазбалары бойынша ашылған Шағалалы қонысындағы 14 тұрғын үйдің жəне Садчиков қонысындағы 2 тұрғын үйдің деректері қамтылды. Қоныстардың хронологиялық уақыты соңғы қола дəуіріне жататынын дəлелдеумен бірге көршілес жатқан Шығыс, Орталық Қазақстанмен жəне Оңтүстік Оралмен тікелей байланыста болғанын ашып көрсетті. Қоныстардың құрылыстарындағы өзіндік ерекшеліктерімен қатар дамыған соңғы қола дəуіріндегі металл өндірісі мен басқа да шаруашылық мəдени жағдайлардың ерте андроннан бастап үздіксіз
дамығанын жəне кейінгі дəуірлерде де жалғасын тапқанын баса айтты. Ол жөнінде Ə.М.Оразбаевтың осы монографиясындағы мына бір жолдарды қысқаша келтіре кетуге болады. «Огромное количество зафиксированных и исследованных памятников эпохи бронзы Казахстана указывают на то, что племена андроновской культуры и их преемники племена дандыбай – бегазинской и замараевской культуры, как скотоводы, были жителями степных просторов и горных ущелий. Подобно поздним кочевым народам (казахам, киргизам, алтайцам) они обычно селились в местах с богатыми пастбищами, в луговых долинах степных рек и в межгорных равнинах, где можно пасти скот круглый год» [21]. Аталған монографияның жарыққа шықпайтынына əбден көзі жеткен Əбдіманап Медеуұлы ғылыми жұмысты Қазақ ССР ҒА
ның 87
тарих, археология жəне этнография институтының ғылыми мұрағатына тапсырған. Қазіргі таңда Ə.Х.Марғұлан атындағы археология инсититутының мұрағатында сақтаулы ғылыми еңбекте дамыған соңғы қола кезеңіндегі этномəдени жəне шаруашылық үрдістердің ерте андрон кезеңдерінен бастау алып кейінгі қазақ халқының өмір тұрмысында жалғасын табатынын айтумен қатар белдеулі қыш ыдыстар мен металл өндірісінің даму қарқынына байланысты
жергілікті жерде өзіндік үлгідегі мəдениет қалыптасты деген пікіріне нүкте қойды. Өйткені бұл тұжырымы іш пікірінде соңғы əрі нақты жауап ретінде қабылданды жəне жетпісінші жылдардың басында Ə.М.Оразбаевтың белдеулі қыш ыдысты ескерткіштер шеңберін мəдениет дəрежесінде негіздеуі С.Я.Зданович пен В.В.Евдокимов сынды зерттеушілер тарапынан қолдау тапты. С.Я.
Зданович Атбасар қаласының маңындағы Жабай өзенінің бойынан Сарғара қонысы мен қорымының мəдени кешенін қазып зерттеді. Бұл екі ескерткіш тек белдеулі қыш ыдыстардың табылымдарымен ерекшеленді. Бұл факт белдеулі кешендерді жеке мəдениет деп қарастыруға қарсы болған барлық пікірлерді жоққа шығарды. Сондай ақ В.В.Евдокимов белгілі Алексеев қонысында жүргізген өзінің қазба жұмыстарының материалдарын
жариялады. Бұл жерде ол белдеулі қыш ыдысты бір мəдени қабаттан тұратын үйдің орнын ашты. С.Я.Зданович пен В.В.Евдокимовтың осы жұмыстары арқасында белдеулі кешеннің жеке мəдениет екендігі дəлелденді [11, 15]. Олар сондай ақ Қазақстан жеріндегі белдеулі қыш ыдыстар мəдениетіне өз зерттеулері бойынша жаңа атау беруді ұсынды. Өйткені Қазақстанның жəне Оңтүстік
Орал өңірінің соңғы қола кезеңдерін зерттеу еңбектерінде айтылатын «замараев кезеңі» немесе «замарай мəдениеті» деген терминдер далалық мəдениеттер үшін жат екенін оның Замараев қонысы сияқты орманды өңірлердің ескерткіштеріне ғана атау бола алатынын төмендегі ғалымдар еңбектерінен бірнеше қайтара кездестіруге болатын еді. (Стоколос, 1972, Потемкина, 1979; Обыденов, 1981, Сол себепті С.Я.Зданович белдеулі қыш ыдыстар мəдениетін сарғара мəдениеті деп атауды ұсынса (Зданович, 1974), 70 – жылдардың соңына қарай Т.М.Потемкина соңғы қоланың далалық жəне орманды – далалық белдеулеріне байланысты жинақталған барлық материалдарды талдап, белдеулі ескерткіштердің мəдениеттік ерекшеліктері туралы қорытынды жасады. Аталмыш мəдениетті Тобыл өзенінің бойындағы Алексеев қонысының атымен алексеев мəдениеті деп атауды ұсынды. (Потемкина, 1979). Уақыт өте келе қолданысқа сарғара – алексеев мəдениеті деген жаңа атау ғылыми айналымға енгізілді [11, 15]. 88
Əбдіманап Медеуұлы Оразбаев зерттеулерінің бағыты жетпісінші жылдардың соңына қарай мүлдем басқа арнаға бұрылып тек өз қазбаларындағы мол мəліметтер берген Шағалалы қонысының жекелеген əлеуметтік шаруашылық мəселелеріне ден қойды. Ал соңғы қола дəуірі мəселесіндегі мəдени байланыстар мен жергілікті жекелеген ерекшеліктер жөнінде өз тұжырымдарының Г.Б.Зданович, В.В.Евдокимов, Т.М.Потемкиналар тарапынан
қолдау тапқаны ғалымды іштей қуантып жүргені анық еді. Оның дəлелі Ə.М.Оразбаевтың жеке мұрағатындағы сақтаулы хаттардан жетпісінші жылдардың соңында соңғы қола дəуірі мəселелеріне байланысты Г.Б.Здановичпен жиі пікір алмасқанын көруге болады [22]. Қазіргі таңда Ə.М.Оразбаев зерттеулері қола дəуірінің соңғы кезеңдерін қарастыруда өз бағасын алуда, əсіресе оның белдеулі замараевтық қыш ыдыстар мəдени тұрғыдан алып қарағанда жеке деген пікірі өте – мөте маңызды болды. Қазақстандық зерттеушінің уақыттан озған бұл пікірі 20 жылдан соң, яғни ХХ ғасырдың 70 – ші жылдарында ғана толығымен расталды [11, 13]. Қазіргі таңда Қазақстан жерінде кеңінен тараған белдеулі қыш ыдысты мəдениеттер бірлестігі жөніндегі оң пікірді ұстанушы В.В.Варфоломеев беғазы – дəндібай , сарғара
– алексеев, трушниково мəдениеттерін бір мəдениетке біріктіруді мүмкін деп санайды. Белдеулі қыш ыдыс мəдениеттері қауымдастығының шығыс ареалын алып жатқан бұл мəдениет Орал тауларының шығыс қапталы мен Алтай бөктерлерінің аралығындағы кең аумаққа тараған. А.З.Бейсенов деректердің қазіргі деңгейін ескере отырып, бұл көзқараспен келісуге болады деп санайды. Егер негізгі деген белгілерді алатын болсақ, Қазақстан далаларында шынындада бір ғана мəдениет тараған сияқты. Дала өлкесінің ұланғайыр аумағында кейде жергілікті (аудан, өңір) ерекшеліктер мəдениетті біртұтас деп қарастыруда таласты пікірлер туындатуы мүмкін, бірақ жергілікті табиғи жағдайларға немесе келесі бір туыстас көрші аймақпен араласу нəтижесіндегі аздаған өзгешеліктер тұжырымымызды жоққа шығара алмайды деді [11, 17]. Əбдіманап Медеуұлы Оразбаевтың ғылыми өмірінің соңғы
кезеңдерінде Шығыс Қазақстан облысы жерінде Қазақ Ұлттық университетінің археологиялық экспедициясына жетекшілік етіп қола дəуірінің Баймұрат, Қойтас, Черновая ескерткіштеріне қазба жұмыстарын жүргізген болатын. Осы Черновая ескерткіштері арасында екі қоршау жерлеу дəстүрі мен салт жоралғысына қарай энеолит дəуірі деп мерзімделіп Оңтүстік Сібірдің Афанасеф мəдениеті ескерткіштерімен ұқсастыра қарастырылған болатын. Бұл зерттеулердің ғылыми есебі жəне қорытындылары сол уақытта 89
жасалғанмен жарыққа шықпаған болатын. Кейіннен Ə.М. Оразбаев өзі көз жұмғаннан кейін, ғалым ұзақ жылдар қызмет еткен университет қабырғасында 1998 ж ғалымға арналған жинақ еңбекте осы зерттеу қорытындылары жарияланды [23]. Осы еңбектің қорытындысында Шығыс Қазақстандағы өмір сүрген қола дəуіріндегі тайпалардың этникалық тарихында, андрон мəдениетінің жергілікті ерекшелігі жəне қалыптасуы мен тарих сахнасынан жоғалуы жөнінде мəселе қарастырылған. Шындығында Андрондықтар қарасұқ мəдениетін қалдырушылар ықпалымен дамыды ма? - əлде сырттан келген көшпенді тайпалар ығыстырып шығарды ма – немесе ішкі қоғамдық экономикалық даму секірісі нəтижесінде андрондықтар жаңа дамыған мəдениет үлгісіне көтерілді ме? Сөзсіз соңғысы болғаны анық, бірақ бұл археологиялық қазба материалдарымен дəлелдеуді қажет етеді деген болатын. Ə.М. Оразбаев тарапынан жасалған Шығыс Қазақстандық ескерткіштердің ғылыми сараптамалық қорытындылары өзіндік жеке ұстанымға ие дербес пікірлерде жасалды. Əсіресе жергілікті жерде табан аудармай өмір сүрген көне Шығыс Қазақстандықтар неолит дəуірлерінен бастап ақ көршілес жатқан Оңтүстік Сібірдегі Афанасьев жəне Орталық Қазақстандық тайпаларымен мол металл қорлары арқасында саяси, қоғамдық байланыстар орнатып үздіксіз даму үстінде болды. Оның
кейінгі дəуірлердегі көріністерін тас жəшіктерде Құла жорға мəдениеттерінен де көруге болады дейді [23]. Əбдіманап Медеуұлы Оразбаевтың Қазақстан жеріндегі қола дəуірі ескерткіштеріне жүргізген елу жылға жуық ғылыми ғұмырында қоныс материалдары мен жерлеу ескерткіштерінің деректерін тек қазақ халқының өмір тұрмысымен сабақтастыру бағытында жұмыс жасады. Өмірінің соңына дейін Қазақстан жерінде мекендеген көне тайпалар неолит дəуірлерінен бастап ақ автахтонды болғандығын айтып кетті. Ғалым мұралары қазіргі таңда зерттелу үстінде болғандықтан əлі де тың деректермен тұжырымдармен толығады деп сеніммен айта аламыз. ___________________________ 1. Оразбаев Ə.М. Труды Института Истории археологии и Этнографии. Том 5. Северный Казахстан в эпоху бронзы. А.,1958 2. Теплоухов С.А. Древние погребения в Минусинском крае. Материалы по этнографии. Т. III, вып 2. Л.,1927. Стр 27 3. Граков Б.Н. Ближащие задачи археологического изучения Казахстана / Вестник Центрального Музея Казахстана. 1930. №1. 4. Грязнов М.П. Погребение бронзовой
эпохи в Западном Казахстане. Казаки: Антропологические очерки. Л., 1930. Вып. 2. С.149-162. 5. Рыков П.С. Работы в совхозе «Гигант» Известия ГАИМК.Археологические работы на новостройках в 1932-33 гг. вып 110. 1935, стр 49. 90
6. Бейсенов А.З. Шығыс Сарыарқа. Қарқаралы өңірінің өткені мен бүгіні. Алматы.,2004. 186 бет. 7. Марғұлан Ə.Х., Кызласов Л.Р. Плиточные ограды могильника Бегазы. КСИИМК. АН СССР. 1950. Вып ХХХІІ. 8. Грязнов М.П. Памятники Карасукского этапа в Центральном Казахстане. ИИМК АН СССР. Советская археология. Вып ХҮІ. М.Л.,1952. 9. Грязнов М.П .Этапы
развития хозяйства скотоводческих племен Казахстана и Южной Сибири в эпоху бронзы. КСИЭ, 1957. №26. 10. Кривцова-Гракова О.А. Садчиковское поселение(раскопки 1948 г.) // МИА. – 1951. № 21. 11. Бейсенов А.З., Варфоломеев В.В. Беғазы зираты. Орталық Қазақстан Беғазы-Дəндібай дəуірінде. Алматы., 2008. 12. Кривцова-Гракова О.А. С Алексеевское поселение и могильник.»Труды ГИМ» вып
. ХҮІІ, 1948 13. Кривцова-Гракова О.А. Садчиковское поселение. Раскопки 1948. «МИА», 1951 № 21. 14. Сальников К.В. К вопросу о стадиях в памятниках андроновской культуры Зауралья. Первое Уральское археологическое совещание. Пермь, 1948. 15. Құрманқұлов Ж.Қ., Байгунаков Д.С. Қазақстанның қола дəуірі.Зерттелу тарихы мен негізгі мəселелері. Алматы 2008. 16. Киселев С.В. Древняя история Южной
Сибирии. АН СССР.ИИМК, М.,1951. 17. Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. «Древняя культура Центрального Казахстана» А., 1966 18. Маргулан А.Х. Бегазы – дандыбаевская культра Центрального Казахстана. А., 1979 19. Оразбаев А.М. Памятники эпохи бронзы Цетрального Казахстана. Труды Института истории археологии и этнографии. Том.7. А.,1959. 20.Ə
.Х.Марғұлан атындағы археология институтының мұрағаты «План раздела Поселения эпохи бронзы в Центральном и Северном Казахстане» Срок исполнения; 1964-1968 гг. объем – 10 п.л. испольнитель – Оразбаев А.М. 21. Ə.Х.Марғұлан атындағы археология институтының мұрағаты. Фонд № 64. дело № 1067. 22. Алматы Қалалық Мемлекеттік Орталық мұрағаты. №282 қор. № 47іс. 23. Оразбаев А
.М., Омаров Г.К.. «Проблемы изучения и сохранения исторического наследия». А.,1998. В.И. Кутюков, ВКГУ им. С. Амажолова ИЗОБРАЖЕНИЯ КОЛЕСНИЦ В ПЕТРОГЛИФАХ АНДРОНОВСКИХ ПЛЕМЕН КАЗАХСТАНА Племена андроновской культурно-исторической общности, населявшие территорию Казахстана в эпоху бронзы, оставили много памятников, в которых нашли отражение колесницы этого периода. На протяжении многих лет на территории Казахстана велись 91
археологические исследования, в результате которых были исследованы многочисленные памятники эпохи бронзы. О значении колесниц у андроновцев говорят многочисленные изображения на петроглифах Сары-Арки, Моинкумов, Тамгалы в Каратау, Смагул, Мойнак и Талапты-I в Восточном Казахстане, Саймалы-Таш на Тянь-Шане, Копал, Текке-Таш и Акджилга на Памире. Колесницы у андроновцев были предметом
особого почитания. Изображения колесниц иногда встречаются на керамических сосудах эпохи бронзы. Установлено, что в XVI-XII вв. до н.э. на обширной территории Старого Света – в евразийских степях, Подунавье, микенской Греции, Передней Азии, Египта и позже в Китае господствовала колесничная тактика боя. Чаще всего колесницы изображены как бы в плане, с распластанными колесами по сторонам кузова. Лошади показаны одна над другой или одна против другой, чаще спинами друг к другу, как они лежат в погребениях. Вероятно, эта стилистическая манера изображения колесного транспорта обусловлена утвердившимся в степях еще с энеолита обычаем класть снятые с оси колеса по углам могилы. «Плановая» трактовка изображения колесного транспорта
характерна для большой зоны северной Евразии, начиная от Скандинавии и вплоть до Монголии. В другой зоне Старого Света – в Передней Азии – господствовало профильное изображение колесниц. Так они представлены на печатях и на рельефах. Так же трактованы колесницы на микенских стелах, в росписях, печатях, керамике и в микенской письменности. Скорее всего, это две различные художественные традиции. По стилистическим признакам колесницы Казахстана и Средней Азии особенно близки изображениям на петроглифах Алтая, Тувы и Монголии, составляя единую центрально-
азиатскую провинцию [1]. Наскальные изображения повозок обнаружены в предгорных районах, ограничивающих степное пространство региона на юге и востоке, но также представлены и в степной зоне. В центральной
части Урало-Казахстанских степей найдено два изображения колесниц (Кестелетас, Саяк). Многофигурная сцена с двумя четырехколесными повозками обнаружена в долине р. Байконур. В восточной части, в гроте Акбаур, охрой нанесено изображение распряженной арбы. Две подобные повозки выбиты в урочище Мойнак, четырехколесная распряженная телега – в окрестностях села Курчум. Два изображения колесниц найдены вблизи села Покровка и в урочище Мойнак [2]. 92
Крупная серия из 49 изображений повозок скопирована на Каратау. Наиболее информативной для данного обзора является сцена охоты на колесницах (Арпаузен). Другая важная сцена выбита на камне памятника Койбагар-II. Здесь в колесницу дышловым способом запряжена пара верблюдов. [3]. На скалах урочища Тамгалы выбито 7 изображений колесниц [4]. На святилищах Ешке-Ольмес (долина р. Коксу) и
Жалбаракташ (граница Казахстана и Киргизии) найдены большие серии изображений повозок. Ряд исследователей указывают на значительное сходство изоб-
ражений колесниц в петроглифах Центральной и Средней Азии, которые имеются в Казахстане, Монголии на Алтае, в Туве. Четырехколесные повозки представлены в северных аналогиях, а в Средней Азии - в виде глиняных моделей. П.М
.Кожин выделяет две изначальные традиции развития колесничных сюжетов в петроглифах Центральной Азии: схематичную (в Туве) и более реалистичную (в Монголии), а в Казахстане наблюда-
ется их смешение. Отдельное направление исследований связано с интерпретаци-
ей колесничных сюжетов. Все авторы подчеркивают их связь с индоиранской мифологией. Данные петроглифов свидетельствуют об использовании в
ура-
ло-казахстанских степях, в качестве основных тягловых животных -
лошадей и верблюдов, менее представлено применение быка. Профильное изображение повозки представлено на алакульском сосуде из курганной группы у села Спасское в Южном Зауралье. Китайские экземпляры и изображения колесниц на петроглифах позволяют реконструировать тип более древней андроновской колесницы. Вероятно, это был одноосный двухколесный экипаж с дышлом и ярмом с двумя рогатками, куда впрягались кони. Вращающиеся колеса крепились к неподвижной оси, на перекрестье оси и дышла помещалась рама кузова, иногда сдвинутого вперед перед осью. Размеры колесниц были меньше иньских. Большое количество изображений колесниц известно в наскальном искусстве Южного Казахстана. К ним относятся петроглифы Койбагара
, Кокбулака, Арпа-узена в Южном Каратау [5]. На петроглифах Койбагара встречена парная конская запряжка. На второй композиции этого памятника изображено две колесницы. Рядом с колесницей изображен дикий бык. Вероятно, они выполнены в одно время, поскольку глубина, техника выбивки и степень 93
патинизации рисунков одинаковы. В запряжке колесницы из группы Койбагар II - два верблюда. В композиционной связке с ними еще три верблюда и два плохо сохранившихся изображения каких-то животных. В третьей группе три колесницы выбиты без упряжных животных, причем у одной из них с правой стороны изображен верблюд, а с левой - схематичная фигура человека и четыре козла. На четвертой колеснице отчетливо видна парная конская упряжка. Уникально по сюжету и мастерство исполнения изображение челове-
ка, впрягающего в легкую колесницу двух лошадей. Колесница с парной запряжкой известна из Кокбулака. В принципе изображение не отличается от рисунков колесниц Койбагара I и III, но здесь ремни идут к лошади не от грузовой площадки, рас-
положенной между колесами, а от центральной части дышла. В ином плане, чем описанные колесницы, выполнены два рисунка из Койбагара III и Арпа-узена, на которых изображены повозки с верблюдами. На первой гравюре мы видим в профиль четырехколесную повозку с очень схематичным возничим и тремя сюжетно связанными
с ней фигурами людей. Арпа-узенское изображение двуплановое. Четырехколесная повозка, как и большинство других рисунков, показана сверху, а верблюд, тянущий повозку, и человек, ведущий его в поводу, - в профиль [5]. Основная масса колесниц однотипна. Наиболее существенно, что у всех колесниц очень архаичный дышловой способ запряжки. Его можно безошибочно определить по поперечному брусу, или, иначе, ярму, который отчетливо виден даже на тех изображениях, где дышло «теряется» среди ременных сплетений. Лишь в четырех случаях из 19 плохая сохранность упряжной части колесниц не позволяет проследить наличие ярма. Неясным в связи с этим остается и вопрос об упряжках, но многое можно восстановить по таким существенным деталям. На всех изображениях колесниц, где достоверно определяется конская запряжка, по обеим сторонам дышла выбито от двух до шести линий, под которыми можно подразумевать ременные вожжи. Напротив, там, где нарисована, как на Койбагаре II, верблюжья упряжка, изображено только дышло. Исходя из этого вполне возможно, что все колесницы с дополнительными линиями имели конские упряжки
, а без добавочных линий - верблюжьи. Очень характерно для всех изображений постоянное число спиц в колесницах. Оно везде не больше четырех. Основной вопрос, однако, состоит в том, как понимать содержание наскальных рисунков колесниц. Можно ли считать их 94
своего рода зарисовкой с натуры или эта близкая к реальной, на все же схематичная в своей солярной символике повозка? Второе, по-видимому, ближе к истине, хотя многие вопросы, связанные с проблемой содержания наскального искусства, все еще дискуссионны. Изображения колесниц в Казахстане не единичны. Дышловая повозка с четырехспицей парой колес, по существу
повторяющая ка-
ратауские изображения, обнаружена на скалах Кара-Жартаса в Моин-
кумском районе Джамбульской области. Известны рисунки двух колесниц из урочища Тамгалы. Несколько двухколесных повозок, по сообщению А. Х. Маргулана, имеется среди петроглифов Центрального Казахстана. Еще одна колесница зафиксирована А.Г. Медовым в юго-западном Прибалхашье [6]. Продолжая аналогии, можно указать на территориально близкие и более отдаленные гравюры из Саймалы-таша, Мугур-сарыс-хола, Хобдо-Сомона Беркей и т. д. Известны изображения колесниц в памятниках Алтая. В местонахождении Елангаш было изучено 82 изображения колесниц различной степени завершенности и сохранности. Здесь преобладают изображении колесниц, при котором упряжные животные переданы спинами к дышлу. У упряжных
животных (вероятно, лошадей) преобладает изображение всех четырех ног. В местонахождении Калбак-Таш-I учтено 19 колесниц, большая часть из которых характеризуется как многодышловые с наличием возницы в кузове. В имеющейся литературе можно выделить две основные концепции развития иконографии колесниц в наскальном искусстве Средней и Центральной Азии. Первая предполагает стадиальность в эволюции изображений, вторая - наличие двух изначальных традиций, смешение которых породило все многообразие вариантов. С методической точки зрения, применялись два подхода к исследованию: в одном случае схема создавалась на материалах одного местонахождения, а полученные результаты распространялись затем на весь регион, в другом - рассматривалась вся совокупность изображений. Обе концепции, как и применяемые подходы, основаны на
признании единства «художественной стилистики» на всей указанной территории. Более обоснован метод, при котором исследование должно строиться на изучении каждого компактного региона в отдельности, что устранит вероятность локальных различий, затем полученные данные могут быть подвергнуты сравнительному анализу. Такому подходу препятствует крайняя ограниченность материала. Для одних регионов она объясняется небольшим 95
количеством последнего, для других отсутствием детальной публикации при обилии материала [8]. В рамках «евразийской» традиции можно выделить ряд основных иконографических особенностей, характерных для колесниц степного региона: 1) в Казахстане и Средней Азии достаточно широко представлены рисунки колесниц типа «профиль», а в Минусинской котловине они преобладают, на Алтае абсолютно преобладает положение животных спинами к дышлу; 2) с точки зрения композиционной схемы, совершенно нехарактерны изображения, на которой возница был бы показан идущим за колесницей. Наряду с этим наблюдается определенное единство сюжетов, связанных с образом колесницы в петроглифах Казахстана, Средней Азии и Алтая, а иногда и в изобразительном искусстве и мифологии всего Старого Света: 1) непарная упряжка
2) двое возниц, изображения которых некоторые исследователи связывают с культом близнецов; 3) запрягание колесницы; 4) возница держит в поводу лошадь, идущую за повозкой [8]. Таким образом, петроглифы, изображающие колесницы позволяют воссоздать общую картину транспортных средств, которыми пользовались андроновцы как в бою, так и в хозяйстве. ___________________________ 1.Кузьмина Е.Е. Откуда пришли индоарии. – М.,1994. 2. Самашев З.С. Наскальные изображения Верхнего Прииртышья. – Алма-Ата, 1992. 3. Кадырбаев М.К., Марьяшев А.Н. Наскальные изображения хребта Каратау. – Алма-Ата, 1977. 4. Максимова К.Г., Ермолаева А.С., Марьшев А.Н. Наскальные изображении урочища Тамгалы – Алма-Ата, 1985. 5. Кадырбаев М.К., Марьяшев А
.Н. Каратаусские колесницы // Археологические исследования в Казахстане. – Алма-Ата, 1973. 6. Медоев А.Г. Гравюры на скалах Сары-Арки и Мангышлака – Алма-
Ата, 1979. 7.Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев А.М., Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана – Алма-Ата, 1966. 8. Слободзян М.Б. Изображения колесниц в петроглифах Алтая (местонахождение Елангаш и Калбак-Таш-I) // Северная Евразия в эпоху бронзы. Пространство. Время. Культура. – Барнаул, 2002. 96
Е.И. Винокурова, ВКГУ им. С. Аманжолова ДЕМОГРАФИЧЕСКИЙ АСПЕКТ ИЗУЧЕНИЯ АНДРОНОВСКОГО ОБЩЕСТВА ВЕРХНЕГО ПРИИРТЫШЬЯ Андроновская культурно-историческая общность урало-
казахстанских степей и юга Западной Сибири археологически достаточно хорошо изучена. Качественные источники, включая антропологические данные, на современном этапе позволяют выти на уровень исторических реконструкций. Постановка новых задач социально-исторического характера заставляет обратиться к более детальному рассмотрению содержания погребальных памятников, анализу их с точки зрения того, каким
образом в них нашли отражение те или иные социальные явления. Одной из актуальных проблем этого направления является изучение социальной организации и демографических процессов. В Верхнем Прииртышье в настоящее время известно около 30 погребальных памятников андроновской культурно-исторической общности, в которых раскопано 191 погребение. К сожалению, часть могильников изучена частично – в них вскрыта лишь часть погребальных конструкций, некоторые из них уже невозможно изучить вследствие разрушения. Наиболее полно изучены могильники Канай, Маринка, Березовский, Барашки, Меновное-9. В большинстве памятников изучено в среднем по 10 погребений. При изучении демографических аспектов возникает ряд сложностей. Одна из них состоит в том, что большая часть погребений ограблена. При анализе их возрастной
принадлежности были получены следующие данные: неограбленные захоронения взрослых составляют 15-20% от числа захоронений взрослых, а неограбленные захоронения детей – 90-95% от числа детских захоронений. Трудность анализа материалов состоит в том, что антропологическое определение погребений не проводилось. Исключение составляет один памятник андроновского времени на территории Восточного Казахстана. Это могильник Малый Койтас, остеологический материал которого был исследован антропологом, д.и.н. О.И. Исмагуловым [1]. Объектом исследования палеодемографии на материалах эпохи бронзы Верхнего Прииртышья является размещение населения, состав 97
населения, миграции населения и некоторые другие аспекты. Изучение состава населения включает вопросы определения половой, возрастной, социальной, профессиональной принадлежности. Одной из проблем палеодемографического изучения андроновской культурно-исторической общности является определение численности населения. Однако для этого очень сложно использовать антропологический материал, так как неясно, каков срок использования могильников, сколько поколений захоронено, какая часть
популяции погребена за их пределами. Более точные данные можно получит на основании поселенческих комплексов. Количество поселений и могильников может свидетельствовать о плотности населения. Интересной и малоизученной проблемой является определение средней продолжительности жизни андроновцев. В материалах по степной зоне Европейской части России показатели среднего возраста смерти взрослых по разным культурам эпохи бронзы наблюдаются от 20,6 до 25,2 года [2]. Небольшую продолжительность жизни андроновцев косвенно может подтверждать минимальное количество захоронений людей пожилого возраста. В целом это свидетельствовало о тяжелых жизненных условиях, при которых до старости не доживали. К концу эпохи бронзы и началу раннего железного века продолжительность жизни населения увеличивается. Это объясняется тем, что подвижные скотоводы в отличие от оседло-земледельческого населения ведут более здоровый образ жизни. Частая смена поселений обеспечивала более благоприятную санитарно-гигиеническую обстановку. Для характеристики андроновского общества важно также иметь представление о соотношении мужского и женского населения. В большинстве культур эпохи бронзы наблюдается равенство мужских и женских смертей в репродуктивном возрасте, при этом
женщины умирали при родах, а мужчины гибли в войнах [2, с. 89]. Определение пола андроновцев возможно проводить лишь по сопутствующему костякам инвентарю методом прямых реконструкций (поэтому полученные данные весьма условны). Наличие украшений, как правило, таких как височные кольца, серьги, браслеты, бусы и т.д. свидетельствовало о женских захоронениях. Наличие оружия свидетельствовало о захоронение мужчин. Очень сложно определить пол умерших без остеологического анализа костяков. Это удалось сделать в 14 % погребений взрослых, из которых четвертую часть составляли мужские захоронения. Женские украшения встречены в 26 % погребений, оружие – в 10 %. Возможно, это соотношение 98
объясняется тем, что мужские захоронения грабились чаще из-за большей ценности погребального инвентаря (для изготовления оружия требовалось гораздо больше металла, чем для женских украшений). Следующей проблемой является детская смертность и регулирование рождаемости. Детские погребения составляют 38,5% от общего числа захоронений. По мнению большинства исследователей, процент детских погребений в какой-то мере отражает
процент детской смертности. Наиболее вероятна точка зрения о том, что в третьем тысячелетии до нашей эры детская смертность приближалась к 50%. Это характерно и для памятников эпохи бронзы Верхнего Прииртышья, где известны грунтовые детские могильники с единичными захоронениями взрослых в эпоху ранней бронзы (могильник Маринка), детские сепаратные кладбища эпохи средней бронзы
(могильник Барашки) и единичные захоронения детей в могильниках со взрослыми (могильники Березовский, Меновное-IX). Известны также парные одновременные захоронения женщин с младенцами. В андроновских погребальных памятниках Верхнего Прииртышья были обнаружены погребения 66 детей и подростков. Наименьший процент умерших составляют подростки, что, скорее всего, объясняется большим здоровьем и меньшей подверженностью заболеваниям. Из 66 погребенных детей – 84,8 % детские погребения, 15,2 % подростковые погребения. Детские погребения дошли до нас в гораздо лучшей сохранности, что существенно облегчает работу археологов-исследователей. По мнению ряда исследователей, высокая детская смертность была не только вследствие естественной гибели от болезней, эпидемий, но и в результате искусственного умерщвления младенцев для регулирования численного состава населения [3]. Проблема рассмотрения семейных отношений эпохи бронзы Верхнего Прииртышья возможна на примере парных захоронений мужчины и женщины. В настоящее время большинство таких погребений характеризуется как захоронения мужчины и женщины. В начале прошлого века в археологии господствовала гипотеза, что наличие нескольких погребений в одном погребении объясняется помещением в могилу подчиненных личностей, умерщвленных с ритуальной целью
. Как отмечает В.М. Массон, стремление похоронить в одной могиле двух людей бесспорно указывает на какую-то форму их близости. При разнополом захоронении, вероятнее всего, это члены парной или малой семьи. Эпизодически парные захоронения 99
встречаются и в верхнем палеолите и в мезолите, но как массовое явление они более показательны для эпохи металла [4]. В памятниках бронзы Верхнего Прииртышья погребения мужчины и женщины составляют очень маленький процент (1,5%) от общего количества погребений, для примера, в Центральном Казахстане около 10 %. Можно предположить, что количество парных погребений изучаемого региона могло составлять
больший процент. Это объясняется тем, что известно большое количество ограбленных погребений, среди которых известны и те, которые содержали предположительно, по два костяка. Парные погребения Казахстанского Прииртышья не выделяются сопровождающимся инвентарем, что свидетельствует об отсутствии в обществе патриархальной семьи и зависимого положения женщин. Парные погребения мужчины и женщины по типу положения в могиле можно разбить на категории: 1. мужчина и женщина лежат на спине с подогнутыми вверх коленями, рядом друг с другом (могильник Канай); 2. мужчина на правом боку, женщина на левом боку лицом друг к другу (могильник Маринка); 3. мужчина за спиной женщины, оба на левом боку (могильник Темр-Канка). Таким образом, умершие чаще всего лежат в могиле в тех основных позах, когда возможна половая близость, необходимая для продолжения рода в загробном мире. В могильнике Маринка изучено тройное погребение мужчины, женщины и ребенка. Причем, вероятнее всего первоначально были похоронены женщина и ребенок, а позднее в эту же могилу подхоронили мужчину. Многие исследователи (М
.И. Артамонов, С.В. Киселев, М.А. Итина) рассматривают совместные погребения мужчины и женщины эпохи бронзы как погребение мужа и неравноправной с ним жены-
наложницы, убитой с ритуальной целью. По словам М.И. Артамоновой, совместные погребения - это результат умерщвления женщины со смертью мужчины в период перехода от матриархата к патриархату в связи с практикой похищения женщин. С.В. Киселев приводит много данных о парных погребениях афанасьевской, андроновской и карасукской культур, также считая, что в совместных погребениях мужчины и женщины, женщина была умерщвлена с ритуальной целью. А.П. Окладников, рассматривая население Прибайкалья от неолита до бронзового века, выделяет совместные погребения как мужчины
и женщины, так и двух мужчин, что, по его мнению, может свидетельствовать о наличии рабов и наложниц. По 100
мнению М.А. Итиной в совместных погребениях мужчины и женщины в бронзовом веке женщина могла быть только рабыней-наложницей, лишенной обычных прав свободной женщины. Она считает, что жена при экзогамии находится под защитой рода, поэтому ритуальное убийство ее невозможно. А.И. Треножкин видит в парных погребениях просто склепы, в которые клали
умерших членов одной и той же семьи или родовой группы [3, с. 86-87]. По мнению Н.А. Рычкова в эпоху бронзы уже могло существовать рабство хотя бы в зачаточных формах и первоначально как рабство женщин. Этнографические параллели свидетельствуют, что положение жен у многих племен носит следы первоначального их рабства, а ритуальное умерщвление жен-наложниц – весьма распространенное явление. Например, австралийки редко умирали естественной смертью, поскольку их убивали раньше, чем они успевали состариться. Наличие совместных погребений мужчины и женщины считается свидетельством переходного периода от матриархата к патриархату, причем наибольшее количество их должно относиться к переходному периоду. Ко времени же установившегося господства патриархальных отношений таких погребений
становится меньше, так как похищение жен было заменено соглашением. В условиях раннескотоводческого хозяйства большая семья является основной ячейкой общества, а малой моногамной семьи как общественной формы не существовало. Для большой семьи характерны сильные родовые связи, благодаря которым законная жена главы патриархальной семьи находится под защитой своего рода и в связи с этим на может быть погребена на родовом кладбище мужа, даже в случае ее естественной смерти, не говоря уже об ее ритуальном умерщвлении со смертью мужа [3, с.96]. Наиболее верной для территории Казахстана можно считать точку зрения А.А. Ткачева. По его мнению, в обществе эпохи бронзы Казахстана отсутствовала патриархальная семья и
зависимое положение женщин. Он считает, что в парных захоронениях находят отражение два равноправных действия, основанных на принципах экзогамии: запрет брака с членами одной группы и одновременно обязательность с членами другой. Если запрет может фиксироваться в погребальном обряде, то почему не могло получить отражение и второе действие, проявившееся в совместных захоронениях одновременно умерших членов разных групп, в силу обязательности брака. Случайность такого соединения подтверждается разным возрастом умерших мужчин и женщин, обнаруженных в одновременных захоронениях [5]. Эти данные, скорее всего, 101
подтверждаются очень небольшим процентом совместных парных погребений мужчины и женщины в Восточном Казахстане и свидетельствуют в пользу естественной одновременной смерти обоих. ___________________________________ 1. Оразбаев А.М., Омаров Г.К. Некоторые итоги археологического исследования Восточного Казахстана // Проблемы изучения и сохранения исторического наследия. – Алматы, 1998. 2. Сорокин В.С. Могильник Тасты-Бутак-1 в Западном Казахстане. – МИА. - № 120. – М.-Л., 1962. 3. Бобров В.В., Михайлов Ю.И. Демографический аспект изучения андроновского общества в восточных районах культурного ареала (по детским погребениям) //Экология древних и современных обществ. – Тюмень, 1999. – С. 94-98. 4. Массон В.М. Экономика и социальный строй древних обществ. – Л., 1976. 5. Ткачев А.А. Культура населения Центрального Казахстана в эпоху бронзы. – Автореф. к.и.н. ист. наук. – М., 1991. А.Н. Садыкова, ВКГУ им. С. Аманжолова СЕМЬЯ И ОБЩЕСТВО ПЛЕМЕН ЭПОХИ БРОНЗЫ ЕВРАЗИЙСКИХ СТЕПЕЙ ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ ИСТОЧНИКАМ В настоящее время накоплен большой археологический материал по памятникам бронзового века евразийских степей, который позволяет реконструировать общественные отношения древних племен региона. В бронзовую эпоху практиковались разновременные погребения мужчин и женщин в одной могиле, что дает дополнительный материал для суждения об уровне развития и формах семейно-брачных отношениях. В настоящее время принято
считать, что андроновские племена стояли на последней ступени родоплеменной общественной организации, конкретно – на ступени патриархально-родового устройства, с большой патриархальной семьей как господствующей формой семейно-брачных и хозяйственных отношений. Это мнение основывается, с одной стороны, на общих представлениях о закономерностях исторической смены форм семьи и общества, установленных исторической наукой, а с другой – на данных археологии. Развитие общества от доклассового к классовому, от родоплеменного строя к государственному предполагает на 102
заключительной фазе первого зарождение новых экономических отношений, основанных на возникновении частной собственности. Этот процесс связывается с изменением в общественном устройстве: в переходе от материнского рода к отцовскому, к возникновению неравенства с господствующей ролью мужчины в семье и патриархального рабства. Поскольку родоплеменное устройство в неолитическую эпоху не вызывает сомнений, а ранний железный
век бесспорно совпадает с крушением родоплеменных отношений, на бронзовый век падает время патриархального родового устройства. Археологически это подкрепляется наличием крупных, рассчитанных, на многочисленный коллектив жилищ и парными погребениями мужчин и женщин. Семейная община эпохи патриархата исторически является одной из форм семейной общины, свойственной всей эпохе первобытно-общинного строя. Она появляется на смену семейной общине матриархального родового строя в то время, когда на основе роста производительных сил происходят изменения в производственных отношениях родового общества, конкретно, когда изменяется в пользу мужчины его роль в производстве, создается прочная патрилокальность брака, совершается переход к моногамии и постепенно возникает частная собственность. В первичной своей форме патриархальная
семейная община подобна семейной общине матриархального родового строя. Она, как и последняя, представляет собою совместно живущую группу из 4-5 поколений ближайших родственников, однако исключительно по мужской линии, включающую в свой состав также жен взрослых мужчин. Являясь семейно-производственным коллективом, она основывается на коллективной собственности как на средства, так и на продукты производства. Для нее характерен внутренний демократизм, т.е. равенство всех взрослых членов общины, мужчин и женщин, в решении хозяйственных и семейных вопросов и добровольное подчинение «старшему» мужчине, как, так сказать, исполнительной власти, основанное на признании его авторитета, с вытекающими отсюда сплоченностью, единством и дисциплиной всего коллектива. Внутри общины нет антагонистических начал
, и между ее членами господствуют самые мирные, товарищеские отношения. Характерной особенностью этой первобытной фазы патриархальной семейной общины является отсутствие в ней малой или индивидуальной семьи как общественной формы. Для нее, как и для предшествующей ей матриархальной семейной общины, характерна парная семья, не имеющая общественного значения и веса, с ее непрочной, легко 103
расторжимой связью мужчины и женщины при отсутствии власти мужа над женой и отца над детьми. Следующая ступень в развитии патриархальной семейной общины возникает как следствие начала разложения, распада первобытно-общинного строя. Развивающийся обмен принимает все более и более товарный характер, возникает частная собственность. Нужно, однако, учесть, что процесс разложения первобытно-
общинных
отношений идет вне общины гораздо более интенсивно и более быстрым темпом, чем внутри нее. Производительные силы еще не настолько развиты, чтобы коллективный труд, обусловливающий коллективность собственности семейной общины, перестал быть исторической необходимостью. Этим объясняется сопротивление семейной общины экономическим процессам, протекающим в обществе, ее экономический консерватизм, ее натурально-
хозяйственная замкнутость. Особенно важно отметить, как эти новые явления в области экономических отношений патриархальной семейной общины влияют на ее внутренние отношения. Прежде всего, расширение и усиление внешних экономических связей общины отражается на функциях и власти его главы. Необходимость постоянно поддерживать внешние экономические связи и согласовывать с ними внутреннюю производственную жизнь общины приводят к расширению
функций и усилению власти «старшего» мужчины. Естественно возникает его стремление полностью присвоить себе право распорядителя труда и имущества общины, что встречает энергичное сопротивление со стороны общинников. С другой стороны, внешние экономические связи и рыночные отношения приводят к появлению отдельной собственности взрослых мужчин, членов общины, а в связи с этим внутри общины зарождается новая форма семьи — индивидуальная, или малая, семья. Возникает стремление к созданию отдельного, обособленного хозяйства малой семьи. Дальнейшее развитие указанных процессов может иметь двоякий результат: либо временно победят консервативные силы общины и она, войдя в классовое общество в качестве пережитка, представит собою один из составляющих его укладов, либо частнособственнические отношения
взорвут ее изнутри, и патриархальная семейная община перестанет существовать, уступив свое место выделившейся из нее малой семье, которая к этому времени приобретает моногамный характер. Конечно, на обширной территории, занятой андроновскими племенами, существовали различные варианты не только в характере 104
хозяйства и формах быта, но и в уровне общественного развития, однако это не меняет общей картины. Таковы современные представления относительно хозяйства, быта и общественного устройства андроновского общества. Но нарисованная выше картина, в основе которой лежат археологические исследования, конечно, далеко неполна. В ней нет, в частности, представлений и правовых норм, которые неизбежно
должны были существовать в андроновской среде, порожденные развивающимися в ней экономическими отношениями. Археологический материал сам по себе здесь недостаточен, но с помощью этнографии можно попытаться дополнить картину. Несомненно, что люди андроновской культуры не представляли исключения в части взглядов на продолжение жизни после смерти. Поэтому мы можем принять как весьма вероятную возможность господство во взглядах андроновского общества на потустороннюю жизнь «теории продолжения», которая получает благодаря новым археологическим материалам новое и весьма убедительное подтверждение. В самом деле, если мужчина становится отцом своих детей только посредством брака с женщиной и если дети, рожденные этой женщиной, единственно признаются его детьми, наследниками принадлежащего ему имущества, и
если, далее, после своей смерти он будет существовать в загробном мире на тех же бытовых, хозяйственных и правовых основаниях, что и в действительной жизни, то, само собой разумеется, женщина, бывшая его женой при жизни, должна оставаться таковой и после его или своей смерти, иначе он будет лишен возможности оставить детей, своих наследников, не только на этом, но и на том свете. Вероятно, аналогичной была и основа умертвления и погребения вместе с мужчиной жен-наложниц, поскольку их похищение и порабощение мужчиной имело в своей основе именно переход к счету родства по отцу, вызванному возникновением новой формы собственности в результате возрастания хозяйственной роли
мужчины. Однако, так как жена-наложница не была женой в собственном смысле слова и даже, что нам представляется более правильным, вообще не являлась женой, а просто добычей, личной собственностью мужчины, то и ее дети принадлежали мужчине не только и не столько в силу его отцовства — хотя тут оно представляется более бесспорным, чем при любой форме брака, — сколько в силу того же захватного права. Естественно, что такая «жена» не должна была оставаться в живых, когда умирал ее господин, 105
так как, оставив ее на этом свете, последний терял над ней всякую власть, переставал владеть ею точно так же, как утрачивал возможность владеть ее детьми, рожденными после его смерти. Здесь необходимо напомнить, что речь идет об отражении семейно-брачных отношений в погребальных обрядах патриархального общества на сравнительно ранней ступени исторического развития
. Можно думать, что именно поэтому этнографические наблюдения приводят к мнению, что умертвление женщин и погребение их вместе с их владыкой-мужчиной практикуются исключительно в среде привилегированной, выделяющейся своим богатством родоплеменной верхушки, причем речь идет не о женах, а о рабынях-наложницах. В отношении же к рассматриваемому нами обществу эпохи бронзы такое объяснение совершенно неприменимо, так как высокий процент парных разнополых погребений этого времени и отсутствие в них в подавляющем большинстве случаев каких-либо признаков богатства и власти исключает возможность признания их чем-либо иным, кроме как погребениями рядовых общинников. Возникновение прочных брачных отношений не могло не породить и определенных этических взглядов
, оказывающих могучее воздействие на поступки людей распадающегося родоплеменного общества. Нельзя исключать и воздействие личной привязанности на решение принять добровольную смерть, так как личная привязанность супругов отнюдь не исключается на относительно ранних ступенях развития семейных отношений. ______________________________ 1. Проблемы теории и методики в современной археологической науке. М., 1990. 2. Масон В. М. Экономика и социальный строй древних обществ. Л. 1976. 3. Человек и окружающая среда в древности и средневековье: материалы совещания 25-26 января 1983 г. М., 1985. 4. Скифо-сибирский мир. Новосибирск, 1987. 5. Тэйлор Э. Первобытная культура. М., 1939. 6. Социальная дифференциация общества. М., 1993. 106
Н.Е. Кусманова, ВКГУ им. С. Аманжолова МОГИЛЬНИКИ БРОНЗОВОГО ВЕКА НА ТЕРРИТОРИИ ВОСТОЧНОГО И ЦЕНТРАЛЬНОГО КАЗАХСТАНА. ЗАХОРОНЕНИЯ В ЦИСТАХ Захоронения в цистах на сегодняшний день представляют особый интересов для исследования. Во-первых, тема до конца не изучена, имеются еще много вопросов по данной проблеме. Интересен тот факт, что не все погребения из одной группы представляют цисты, а только некоторые, хотя сопровождающий инвентарь погребений не особо отличается. Во-вторых, если, посмотрим
на археологию других стран, то можно встретить захоронения в цистах, но также без ответов на многие вопросы. Например, субмикенская культура Древней Греции (II тыс. до н.э.), где мы также встречаем подобные виды погребений. Если говорить о Казахстане, то цисты мы находим в могильниках Восточного и Центрального Казахстана (данные территории были рассмотрены автором – прим.авт.). Это такие могильники, как Меновное 9, Березовский, Канай, Беткудук, Джартас, Бугулы 1, Акшатау и комплекс Ботакара. Могильник Меновное 9 находится в Восточно-Казахстанской области близ города Усть-Каменогорск. Могильник сильно разрушен при озеленении первой надпойменной террасы Иртыша. Исследовано 5 курганов и 7 оград, из которых 4 курган и 3 ограды четко фиксировались на
современной поверхности и исследовались отдельными раскопками. В этом могильнике треть погребений составляют цисты. Курган 4. Диаметр 12 м, высота 0,3 м. В центре насыпи фиксировалась овальная западина, вытянутая в широтном направлении, размером 4,5х3,5 м, глубиной 0,2 м. По основанию насыпи прослеживается ограда диаметром 10 м из глыб белого кварца и крупных гранитных плит длиной 0,3-1 м. Местами сохранилась вертикальная кладка в 2-3 слоя. Высота сохранившейся кладки достигает 0,3-0,4 м. Стратиграфия: дерн – 0,1 м, темно-коричневая глиняная насыпь 0,2-0,4 м, погребенная почва – 0,1 м. В центре огражденной площадки расположена грунтовая яма прямоугольной формы с закругленными углами, размером 3,6х2,5 м, ориентированная З-В. В восточной половине северной стенки расположен выступ размером 2х0,4 м, где
был прорыт грабительский лаз, уничтоживший 107
почти половину восточной и часть северной стенок могилы. В заполнении могилы встречены обломки гранитных и сланцевых плит от перекрытия и цисты. В разрушенной части ямы, на глубине 0,6 м, зафиксированы уступчики шириной 0,4-0,7 м. В яму, уменьшившуюся до размеров 2,8х1,4 м, впущена циста, сложенная из сланцевых и гранитных плит. Внутренние размеры цисты 2,3х
0,8 м, глубина 0,7 м, ориентирована З-В. Общая глубина ямы 1,3 м. Западная часть цисты перекрыта плитой размером 1,9х1х0,2 м. Под плитой сохранились остатки деревянных плах, перекрывавших цисту и служивших основой каменным плитам перекрытия. На дне обнаружены разрозненные кости скелета человека, и фрагмент от придонной части сосуда. Отчет по результатам АЭ
1998 г. ВКГУ им.С.Аманжолова, с.60. Кроме цист было изучено 9 грунтовых могил, размер которых был примерно 1,7х1,4х1 м – для взрослых и 1х0,5х0,9 м – для детей, ориентированные также в широтном направлении. К сожалению, практически все погребения оказались ограблены. Было исследовано 4 детских захоронения и 10 взрослых. Могильник Джартас (Каменный Яр
) расположен на подпрямоугольной второй надпойменной террасе, отстоящей от левого берега р.Иртыш приблизительно на 1 км. Могильник состоит из двух разновременных групп памятников. Памятники эпохи бронзы образуют вторую группу и представляют собой невысокие, уплощенные по основанию округлые или подквадратные оградки из положенных на дневную поверхность камней или врытые ребром каменных плит. Вскрыто 6 погребений, в двух из них не удалось выявить надмогильных сооружений, так как они были разрушены более поздними погребениями. (Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской ГЭС, под ред. Акишева К.А., Алматы, 1987 г.,34-36) Могильник Беткудук расположен в 3-4 км на ССВ от села Беткудук слева от дороги, ведущей по пойме Иртыша в с. Ковалевку, на верхней надпойменной террасе. Могильник располагается двумя компактными группами, разделенными низиной шириной более 100 м. В группе насчитывается около 60 оград эпохи бронзы, расположенных бессистемно. (Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской ГЭС, под ред. Акишева К.А., Алматы, 1987 г.с 34) Могильник Березовский находится в 7 км западнее с. Березовский Глубоковского района
Восточно-Казахстанской области. Могильник объединяет больше 40 погребальных сооружений. Среди конструкций 3 кургана высотой 0,1 – 0,3 м, диаметром 8-12 м. 108
Основная часть погребальных сооружений включает безнасыщенные ограды. 1993-1994 гг. исследовано 26 оград. (Винокурова Е.И. с 30) Группа Акшатау, расположенная в 2 км к западу от рудника Акшатау. Могильник состоит из шести оград и семи курганов, вытянутых цепочкой с севера на юг на 600 м. В сезоне 1949 г. были исследованы две ограды (12 и 13), лучше сохранившиеся по своему внешнему виду, чем другие. К памятникам Нуринского этапа андроновской культуры Центрального Казахстана относится группа Акшатау, расположенная в 2 км к западу от рудника Акшатау. Могильник состоит из шести оград и семи курганов, вытянутых цепочкой с севера на юг на 600 м. Причем весь могильник как бы делится на три группы. Южная группа, состоящая из трех оград, находится на расстоянии 140 м от средней, насчитывающей три кургана и одну ограду. В северной имеется четыре кургана и две ограды, разрыв между ней и средней группой - 70 м. В сезоне 1949 г. были исследованы две ограды (12 и 13), лучше сохранившиеся по своему внешнему виду, чем другие. Ограда 12 имеет форму правильного круга (диаметр 6 м), выложенного по краю обломками камня в один ряд по ширине. В центре было разбросано несколько таких же камней. Ограда почти никакой насыпи не имеет (высота 5 см). В середине круга во время раскопок обнаружено несколько лежащих плашмя плит. Под ними находился склеп в виде цисты квадратной формы. Размер его: длина с внешней стороны - 1,22 м, с внутренней - 1,5 м, ширина северо-восточной стороны снаружи - 0,7 м, с юго-западной снаружи - 0,85 м, соответственно внутри - 1,02 и 1,05 м. Высота кладки - 1 м. Склеп ориентирован с юго-запада на северо-восток. В нем кроме мелких истлевших обломков костей найдены фрагменты сосудов, орнаментированных зубчатым
штампом. Судя по черепкам от венчика и дна, сосуды имели плоское дно и слегка отогнутый наружу венчик, линия перехода плечика в тулово была закруглена. Орнамент в виде косых прямоугольников покрывал сплошным полем шейку и плечики сосудов. Погребальные сооружения и керамика довольно типичны для нуринского этапа культуры эпохи бронзы Центрального Казахстана. Ограда 13 несколько овальной формы, которую можно угадать по небольшим обломкам камней на поверхности. Внутренняя площадь круга приподнята на 10 см. Диаметр ограды с севера на юг 5,2 м, с востока на запад - 6 м. Внутри круга найдена каменная кладка, 109
образующая контур прямоугольной цисты, вытянутой с запада на восток. При раскопке под дерновым слоем обнаружена каменная плита длиной более 1 м, плотно прикрывавшая могилу. Погребальное сооружение - типа склепа (циста) - сложено из плоских каменных плит горизонтальной кладкой. Внутренняя сторона цисты гладкая, каждая плита тщательно пригнана к другой. Склеп книзу значительно расширяется, ориентирован с
запада на восток. Его размер: длина снаружи - 1,4 м, внутри - 1,54 м; ширина снаружи - 1 м, внутри - 1,2 м. Высота каменной кладки склепа - 1 м. Общая глубина могилы -1,1 м. Разборка стен кладки показала, что плиты скреплены между собой вязкой зеленоватой глиной. В склепе найдено несколько фрагментов сосуда с прямым, слегка отогнутым наружу венчиком. Переход шейки в тулово плавный. По венчику сосуд орнаментирован косыми гребенчатыми полосками, вокруг шейки пальцем нанесены пять параллельных каннелюр. Циста давно ограблена. Поэтому, кроме фрагментов керамики, ничего не обнаружено. От скелета сохранились отдельные обломки костей рук, ног и позвонков. (Древняя культура Центрального Казахстана, под ред. А.Х.Маргулана, Алматы, 1966 г., с. 71-72) Бугулы 1
- это обширный комплекс, он исследован в 1952 г. Могильник расположен в 6-7 км к западу от долины р. Шерубай-Нуры, в 40 км к северо-востоку от станции Жарык, у подножия известной в Центральном Казахстане горы Бугулы. Большое количество курганов всех времен, находящихся здесь, свидетельствует о том, что предгорье Бугулы еще в древности было облюбовано человеком для жительства. (Древняя культура Центрального Казахстана, под ред. А.Х.Маргулана, Алматы, 1966 г.,с.73-75) Ботакара - могильник находится в Ульяновском районе Карагандинской области, в 8 км к западу от поселка Ульяновского, в 0,5 км к северу от р. Нуры. Он тянется с запада на восток примерно на километр состоит из оград эпохи бронзы. Ограды сооружены из камней, положенных плашмя в один или два круга. Некоторые из них имеют невысокую кладку – 15-20 см. раскопано семь оград. (Древняя культура Центрального Казахстана, под ред. А.Х.Маргулана, Алматы, 1966 г., с 86) Во всех этих могильниках погребения представляют собой особый вид захоронений – циста. Циста – это каменный ящик для захоронения, состоящий из тонких плит. Основной упор автор делал на описание этих погребений, сравнений цист Восточного и Центрального Казахстана. Но в связи мало изученностью таких видов 110
погребений, сделать определенный вывод по данному вопросу представляет сложность. Дальнейшие исследования в этой области смогут дать точные ответы. Основная часть погребений в этих могильниках представлены оградой, только в Меновном 9 – курганы. А нам известно, что в курганах хоронили не рядовых, а знатных людей. Над цистами могильника Меновное 9 были насыпаны небольшие земляные курганы
, что указывает на более высокий статус погребенных в них людей. Почти все погребения-цисты были ограблены. Поэтому неизвестно какой инвентарь клали в могилы вместе с умершими. Судить о том было или нет богатым инвентарь сложно, но все если погребения подвергались ограблению, значит в них действительно были ценный инвентарь. А это свидетельствует об одном – похороненные в цистах являлись богатыми, знатными в свое время. При раскопках на погребениях были обнаружены в основном глиняные сосуды. В кургане 6 могильника Меновное 9 – бронзовый наконечник стрел; в могильнике Канай – бусина из зеленоватой стекловидной массы и бронзовая бляшка; в могильнике Джартас в ограде 14 – сосуд и наливные бляшки, в ограде
17 – кости крупного рогатого скота. В оградах могильника Бугулы 1 обнаружены бронзовая пронизка, бронзовые бусин и круглое бронзовое зеркало, а также сосуды. В погребениях комплекса Ботакара были найдены кости домашнего скота и обломки сосудов. Размеры цист во всех могильниках примерно одинаков – среднее 1,8х1х09 м. Умершие лежали скорченно на левом боку головой на запад. Хотя точно утверждать об этом сложно из-за того, что все кости практически находили разбросанными по всему ящику. Все могилы орентированы на З-В, что связано с культом солнца. Пол и возраст умерших определен только в могильнике Канай – взрослый человек, Беткудук – взрослый и рядом скелет грудного ребенка, Джартас – скелет
мужчины 50-60 лет. В могильниках Центрального Казахстана сложно определить пол и возраст. Во-
первых, очень мало костей было обнаружено, во-вторых, во многих погребениях встречаем обряд трупосожжения. Таким образом, захоронения в цистах – это особый вид погребений. Наиболее приемлемая версия – это то, что в них хоронили 111
людей знатного происхождения. Хотя этот вопрос еще остается открытым. Научный руководитель: старший преподаватель кафедры «Истории Казахстана» Е.И. Винокурова. 1. Арсланова Ф.Х. Памятники андроновской культуры из восточного Казахстана//Советская археология №4, 1973. 2. Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской ГЭС. - Алма-Ата, 1987. 3. Винокурова Е.И., Лысенко Ю.А. Охранные раскопки погребального комплекса около города Усть-Каменогорска//Сохранение и изучение культурного наследия Алтая. Вып.11. - Барнаул, 2000. 4. Древняя культура Центрального Казахстана
, под ред. А.Х.Маргулана. - Алматы, 1966. 5. Ткачев А.А., Центральный Казахстан в эпоху бронзы. - Тюмень, 2002. 6. Черников С.С.Восточный Казахстан в эпоху бронзы//МИА. М-Л, 1960. З.С. Самашев, Г.С. Джумабекова, Г.А. Базарбаева, Институт археологии им. А.Х. Маргулана КН МОН РК К ИЗУЧЕНИЮ РИТУАЛЬНОГО УБРАНСТВА БЕРЕЛЬСКИХ КОНЕЙ Благодаря многолетним работам на археологическом комплексе Берел, осуществлявшихся в рамках реализации задач государственной программы «Культурное наследие», к настоящему времени накоплена представительная серия данных, позволяющая объективно оценить уровень развития культуры населения берельской долины 4-3 вв. до н.э. Несмотря на то, что берельские курганы подвергались сильному ограблению как в древности так и в
более позднее время, в них наименее всего пострадали те конструктивные элементы погребального комплекса, в которых находились захоронения коней. Это обстоятельство позволяет получить наиболее полную научную информацию, необходимую для реконструкции основных элементов погребального обряда. В искусстве древнего населения алтайского субрегиона репрезентативную серию находок представляют элементы парадного конского снаряжения. В ходе исследования материалов из берельских 112
курганов проблема реконструкции убранства коней определена в качестве одного из стратегических направлений. Под термином «ритуальное убранство» подразумеваются элементы конского снаряжения, декорированные анималистическими изображениями. Убранство коня составляет корпус предметов, оформленных в традициях скифо-сибирского звериного стиля и имеющих глубокое семантическое значение. Содержание на элементах убранства образов животных и их определенное взаиморасположение придает
снаряжению смысл ритуализованности. В историографии изучения памятников пазырыской культуры первый опыт по реконструкции комплектов конского снаряжения принадлежит М.П. Грязнову, воссоздавшему облик всех десяти наборов из Первого Пазырыкского кургана [1]. В работах С.И. Руденко в сжатой форме дается покомплектное описание конских уборов из исследованных им археологических комплексов Пазырык, Башадар, Туэкта [2-3]. В конце 20 в. на плато Укок экспедициями В.И. Молодина и Н.В. Полосьмак в курганах могильников Ак-Алаха и Верх-Кальджин были получены новые материалы по курганам с мерзлотой, в том числе по конскому снаряжению [4-7]. В начале 21 в. международной экспедицией под руководством Д. Цэвендоржа, Г. Парцингера и В.И. Молодина
в Монгольском Алтае на могильнике Олон-Курин-Гол было раскопано погребение, сопровождавшееся двумя верховыми конями, также находившееся в линзе вечной мерзлоты [8-9]. За всю историю изучения могильника Берел изучено свыше 20 комплексов сакского времени [10-13]. Информативность материала берельских курганов позволяет подробнее рассмотреть предметы конского снаряжения. Убранство каждого верхового коня состоит из узды, седла, ремней оголовья, нагрудных и подхвостных. Поскольку облик коней преображался в новый персонаж, то снаряжение дополнялось масками, чехольчиками для челок (начельниками), грив (нагривниками) и хвостов (нахвостники). Ремни декорировались бляхами, различными по параметрам и насыщенности теми или иными образами, композициями, сюжетами, орнаментальными мотивами. В зависимости от степени сохранности материала, а также методики исследования захоронения коней, представляется возможным в дальнейшем реконструировать составляющие элементы конского убранства. В ходе исследования берельских курганов с мерзлотой были апробированы две методики полевых исследований. В основе первой - 113
изъятие содержимого внутримогильного погребального комплекса (ВПК) блоками и перевозка их в авторефрижераторе в г. Алматы, где исследование происходит в лабораторных условиях. Второй метод предполагает исследование содержимого ВПК в полевых условиях. Во время раскопок кургана № 11 использовался первый метод. Раскопки погребальной камеры были начаты весной, затем, в условиях наступавшего жаркого лета, для предотвращения процессов разложения органики была использована методика изъятия содержимого погребальной камеры блоками, которые определенным образом маркируются и переносятся в авторефрижератор. Блоки разбираются в лабораторных условиях, позволяющих тщательно произвести фиксирование, отбор и проведение анализов специалистами различных областей естественных и других наук, а также консервацию находок. В кургане № 10 сохранность материалов была
слабее из-за нарушения температурно-влажностного режима, обусловленного неоднократным ограблением, а также выборкой камня с наземной конструкции для хозяйственных нужд, поэтому был применен второй метод – обычная зачистка и разборка погребального комплекса на месте в присутствии реставратора. Преимущество первого метода заключается в лучшей сохранности предметного комплекса, возможности в случае необходимости немедленно привлечь нужных специалистов, отобрать все необходимые пробы на анализы, более тщательной фиксации отдельных элементов ВПК. Второй метод позволяет получить целостное представление обо всем комплексе. Следует заметить, что все сопогребенные с человеком кони в берельских курганах укладывались в определенном порядке. Иногда под головы лошадей устанавливались каменные плиты, удерживающие их в вертикальном положении
. Приведем таблицу, в которой отразим количество сопогребенных коней по курганам, исследованным в период 1865-2008 гг., что теоретически соответствует количеству уздечных наборов. Таблица – Количество коней в берельских курганах сакского времени Номер кургана Количество коней Примечание 1 17 По описанию - 16 коней за стенкой сруба и 1 в пределах сруба. О месте хранения 114
костяков информация отсутствует 2 5 О месте хранения костяков информация отсутствует. Снаряжение не сохранилось 3 3 - //- 4 3 Частично восстанавливаются элементы 1 комплекта 9 5 Частично восстанавливаются отдельные элементы 3 комплектов 10 10 11 13 16 8 Восстанавливаются отдельные элементы снаряжения 2 комплектов 18 3 Снаряжение не сохранилось 23 1 - //- 31 2 - //- 32 1 - //- 34 2 - //- 36 1 71 2 Снаряжение сохранилось у первого коня 72 1 Снаряжение сохранилось частично и представлено пряжками, бронзовыми удилами и пронизью. 74 1 Снаряжение сохранилось частично и представлено подпружной пряжкой ВСЕГО: 78 В целом, из 78 комплектов до настоящего времени сохранилось 31. Из них 23 комплекта сохранилось в 2 курганах №№ 10 и 11 - благодаря феномену образования линзы вечной мерзлоты, 2 – изготовлены из рога и клыка (курганы №№ 36, 71) и 6 – сохранилось частично (курганы №№ 4, 9, 16). В кургане № 4 из трех животных, сопровождавших погребение, лишь у ведущего коня частично реконструируется снаряжение, от которого сохранились рога горного козла, венчавшие 115
маску и седельные подвески в виде изображения рыб. Таким образом, в декоре снаряжения использовано два анималистических образа - горный козел и рыба. Еще у одного коня, располагавшегося вторым от ведущего, мы наблюдаем лишь остатки желтой фольги, некогда являвшейся обкладкой нахвостника. Следовательно, этот конь также был преображен в облик мифологического существа, но от
всего убранства до нашего времени сохранился лишь один элемент снаряжения. В кургане № 9 ведущий образ представлен орлиноголовым грифоном, помещенным на бляхах оголовья. Остальные бляхи не сохранились. Седла коней сохранились частично, в виде характерного мощного тлена, очерченного следами седельных дужек. К седлу одной из лошадей был приторочен маленький щит. Предположительно, комплект
парадного убранства еще одного коня включал образ кошачьего хищника, судя по найденной in situ скульптурной голове животного. Третий комплект, видимо, состоял из блях, вырезанных из бересты в виде витиеватых орнаментальных мотивов, сверху покрытых оловом. Кони в кургане № 10 были уложены в три ряда, в пространстве между срубом и стеной могильной ямы. Первый
ряд состоял из четырех лошадей, второй и третий – из трех. Для удобства маркирования животных, кони обозначены буквами латинского алфавита. Изобразительный текст комплекта коня «К», уложенного первым от сруба, отличается от всех остальных наличием рогов горного козла, венчавших наголовную маску. Кроме того, в составе парадного конского убранства присутствуют бляхи с образами копытных и орнаментальными композициями, составленными из мотива «бегущей волны». Комплект коня «I», покоившегося рядом с конем «К», состоит из трехмерных блях, выполненных в виде орлиного грифона. Этот образ декорировал узловые точки узды переносья и оголовья. В комплекте коня «H» органично переплетаются образы орлиного грифона, представленного реалистично и в сильно стилизованной манере, а также
птицы с расправленными крыльями, дополняют набор так называемые рубчатые бляхи (рис. 1, 5), расположенные на ремнях оголовья и груди. В комплекте коня «G», последнего из данной четверки, органично переплетаются стилизованные элементы витиеватой орнаментальной композиции, помещенной на подвесных бляхах, 116
псалиях и изображения фигур стилизованных орлиноголовых грифонов в сочетании с пятилучевыми розетками в декоре седла. Реконструировать убранство коня «F» несколько проблематично из-за того, что на него пришлась воронка грабительского лаза. На гипотетическом уровне можно предположить, что в комплекте данного коня ведущий анималистический образ – олень, представленный стилизованными изображениями сдвоенных головок животного, декорирующих
подвесные бляхи, фрагменты которых были выявлены в лазе, оставленном грабителями. В убранстве коня «E» гармонично совмещаются образы ихтиоморфного персонажа и синкретического существа. В числе компонентов убранства коня «D» присутствуют солярные символы, что логично сопоставляется с рыжей мастью животных. В погребальном обряде, фиксируемом по материалам могильника Берел, в основном использовались кони рыжей масти. Ведущий образ комплекта коня «С» – кабан, представленный сокращенным изображением – клыком. Комплект коня «В» выполнен на основе сочетания нескольких образов. Здесь присутствуют изображения птицы, орлиноголовые ушастые грифоны, кабаны, представленные сокращенно – клыками. В убранстве коня «А» использовано несколько анималистических образов: орлиный грифон, кабан, сфинксы. Кони в кургане № 11 были уложены в два
яруса: в верхнем - 6 и в нижнем – 7. При сравнении декора парадного снаряжения животных обоих ярусов выявлен ряд отличий. В верхнем ярусе, несмотря на меньшее количество погребенных коней, присутствуют две пары деревянных рогов горных козлов, венчавших маски и выполненных в натуральную величину. Причем рогами были увенчаны те животные, в декоре снаряжения которых ведущий анималистический образ представлен у одной лошади изображениями горных баранов (рис. 1, 3, 10), у другой – лосями. Трактовка рогов в обоих случаях разная: в комплекте с лосями представлены самые мощные во всей коллекции рога, а с архарами - наоборот, наиболее изящные, тонкие, с едва намеченными бугорками. Анализируя содержание остальных четырех комплектов, следует, что здесь присутствуют
фантастические существа, представленные как одиночными изображениями, так и в композициях с реально существующими животными. Из-за того, что верхний ярус сильно потревожен грабителями, пока не выяснена ситуация с комплектами лошадей А и D. 117
Итак, декор парадного снаряжения остальных коней, за исключением упомянутых комплектов с горными баранами и лосями, содержит следующие ведущие анималистические образы: 1) орлиный грифон с головой копытного в клюве и стилизованные грифы (конь А или Д); 2) кошачий хищник с щитком в виде изображения вихревой композиции, составленной из протом орлиных грифонов, орлиные грифоны
и растительные мотивы; 3) тигрогрифон с «вырастающими» из него орлиными грифонами, рыба. Комплекты парадного убранства коней нижнего яруса представлены следующим образом: 1) кошачий хищник и козлогрифон; 2) гриф, горный козел и стилизованный орлиноголовый грифон; 3) тигрогрифон, орлиный грифон, олень и гусь; 4) олень; 5) кошачий хищник, лоси, сильно стилизованные орлиные грифоны, неопределимые копытное и синкретическое животное, растительные мотивы; 6) кошачий хищник с антропоморфными чертами, тигрогрифон и сильно стилизованные орлиные грифоны. Разительное отличие нижнего яруса от верхнего заключается в следующем: - присутствием лишь одной маски, увенчанной рогами горного козла; - наличием щита; - отсутствием комплектов, которые были бы декорированы только изображениями травоядных; - присутствием большего количества оригинальных изображений с кошачьими; - комплектом, в декоре которого представлен образ хищной птицы; Еще одно интересное отличие обнаруживается в манере подачи изображений в комплектах коней нижнего яруса. Здесь в организации композиции трехмерных блях присутствует тот же принцип, но решение выглядит несколько иным, в несколько сокращенном варианте. Например, в комплектах верхнего
яруса фигуры животных представлены целиком – это лось и тигрогрифон. В рассматриваемом случае манера подачи оригинальна. Принцип организации композиции хотя и сочетает технику скульптуры и барельефа, но изображения поданы в несколько иной форме, здесь мы видим не целые фигуры, а 118
лишь части, представленные только головами, к которым изображения как бы приставлены. Смысл такого приема представляется рассмотреть двояко: либо это изображения «вырастающих» из конечностей зверя существ, показанного сокращено, или же это один из вариантов выражения сцены терзания, представленной также в усеченном виде. В этом отношении в качестве логического продолжения стоит остановиться на
особенностях композиционного построения налобников/наносников, где целые фигуры двух животных, синкретических существ, изображены приставленными к массивной голове кошачьего. Таким образом, мы наблюдаем, видимо, очень схожий прием решения одной конструктивной задачи тремя способами. Совершенно нетрадиционный для берельской долины декор конского снаряжения зафиксирован в кургане № 16. Как отмечено в таблице, в ходе
раскопок этого объекта выявлено сопроводительное захоронение 8 коней. О былой роскоши убранства свидетельствует тот факт, что конское захоронение в кургане № 16 очень сильно пострадало от рук грабителей. Хотя мы не исключаем вариант осквернения могилы в древности. Тем не менее, головы всех восьми коней оказались в пределах грабительского лаза. Убранство ведущего коня состоит из рубчатых бляшек, покрытых желтой фольгой; круглых пластинок с отверстием в центральной части; пластинок желтой фольги округлой формы (?); нахвостник был декорирован подпрямоугольной пластиной, вырезанной из желтой фольги. Убранство второго коня включало, по-видимому, нагривник, декорированный витыми проволочками из желтой фольги, бляшками треугольной формы и фигурными пластинками, сердоликовыми бусинками. Комплект коня
из кургана № 36 наиболее многочисленный. Большинство предметов содержит зооморфные образы, представленные как в явном (лосегрифон, орлиный грифон), так и в скрытом виде, также в большом многообразии представлены знаки-
символы (рис. 1, 4, 6-8). Снаряжение коня из кургана № 36 могильника Берел состоит из блях, изготовленных, судя по заключению археозоолога П.А. Косинцева, из рога оленеобразных. По мнению специалиста, в древности в районе расположения могильника могли обитать четыре вида оленевых: лось, благородный олень, косуля и северный олень. Убранство одного из двух коней в кургане № 71 состояло из кабаньих клыков, один из которых был декорирован изображением 119
орлиного грифона и находился на перекрестье ремней (рис. 1, 2). Декорирование узды кабаньими клыками широко практиковалось древними кочевниками алтайского региона, это были предметы не только оригинальные (натуральные), но и вырезанные из дерева. Опыт первичной реконструкции конского снаряжения свидетельствует о тщательном подборе анималистических образов при создании комплектов парадного конского снаряжения. Используемые персонажи логично выстраиваются
в изобразительные тексты, гармонично сочетаясь с наборами коней, расположенных рядом. Так, ведущий конь кургана № 10 представлен собирательным образом, состоящим исключительно из копытных: горные козлы, помещенные и на маске и на подвесных бляхах, травоядные, запечатленные на трехмерных бляхах (олени?) в комплексе с орнаментальными композициями, образуют единый текст. Промежуточную позицию в захоронении занимает комплект, в облике которого преобладают изображения рыб. Завершает цепочку конь, в облачении которого использован образ сфинкса. Замыкает композицию всего конского захоронения тройка коней, в убранстве которых использован образ кабана в сокращенном варианте. В материалах кургана № 11 кони уложены в два яруса. Пожалуй, главным отличием может являться количество масок в том
и другом ярусе, если в верхнем ярусе их две, то в нижнем – одна. Кроме того, если ведущие образы в первом случае представлены копытными, то во втором – птицей. Интересно проследить сочетание: горный баран – горный козел, лось – горный козел. В обоих случаях использовано два рогатых животных: горный баран и лось, усиленные изображениями
рогов горного козла на маске. Присутствие образа лося в курганах №№ 11 и 36 сближает данные объекты, несмотря на разительное отличие, прослеживаемое в количестве сопогребенных коней. Убранство коня в кургане № 36 выполнено из более долговечного, чем дерево, материала – рога, количество деталей комплекта наиболее многочисленное среди всех имеющихся наборов Береля. Анализируя элементы конского убранства, полученные из кургана № 16, отметим, что основные мотивы декора представляют собой знаки и символы. Если в убранстве коней из курганов №№ 9-11, 36, 71 присутствие ведущего зооморфного образа традиционно, то по материалам объектов №№ 16 и 18 такой вывод сделать на данном этапе исследований не представляется возможным. Круглые бляхи с подквадратным отверстием в центре отдаленно напоминают аналогичные по форме золотые монеты. Использование в декоре 120
конского убранства сердоликовых бусинок впервые зафиксированный элемент погребального обряда древнего населения берельской долины. В кургане № 36 весь комплект выполнен из рога марала и состоит из 68 предметов художественной резьбы. В данном случае образ коня трансформирован в образ лосегрифона, природа которого усилена качеством очень символичного материала. Может быть, этим отчасти объясняется отсутствие рогов
в комплекте. Комплект парадного убранства, выполненный из рога марала, является в алтайском регионе пока единственным, состоящим из 68 различных элементов, декорированных зооморфными образами, представленными, как в явном виде – образами лосе- и орлиного грифонов, а также в элементах, так называемого скрытого зооморфизма, представленного отдельными содержательными признаками, распознаваемыми в «чешуйчатом» орнаменте, каплевидных фигурах и знаками-символами. Сохранность находок в берельских курганах, представляющих собой изделия из дерева, войлока, кожи позволяют проводить их изучение на этнографическом уровне. Материалы комплексного исследования деревянных предметов, введенные в научный оборот, ставят Берел на одну ступень с эталонными Пазырыком, Туэктой, Башадаром и др. Комплекс полученных предметов позволяет наглядно представить хозяйственный уклад
и занятия древних жителей Казахского Алтая. Образы реально существующих животных, запечатленных на предметах художественной культуры (рис. 1), знаками зооморфного кода отражают особенности хозяйственно-
культурного типа древнего населения региона, практиковавшего наряду со скотоводством, охоту, являвшейся неотъемлемой частью экономики. Количество декорированных изделий и уровень их исполнения позволяют также высказать некоторые предположения относительно степени развития ремесел. Один комплект коня в среднем состоит из 20 предметов. Если на изготовление одной пары псалиев затрачивалось примерно 8 часов чистого времени, то на создание небольшого комплекта затрачивалось около 60 часов рабочего времени [14]. Снаряжение, в декоре которого присутствует анимализм, позволяет обозначить образы исследуемых коней термином «конегрифон». Этим термином именуются изображения коней, дополненные признаками других животных, как реально существующих - олень, лось, горный баран, кошачий хищник, так и 121
фантастических - персонажей, обитавших только в мифологических представлениях. Произведения искусства, выполненные в традициях скифо-
сибирского звериного стиля, представляют собой истинные шедевры творчества древних скотоводов, в которых посредством сложной системы из образов животных знаков-символов отражались представления о мироздании. Подрисуночная подпись: Рисунок 1 – Могильник Берел. Анималистические образы и знаки-
символы в элементах конского снаряжения: 1, 5, 9 – курган № 10; 2 – курган № 71; 3, 10 – курган № 11; 4, 6-8 – курган № 36. _____________________________
1 Грязнов М.П. Первый Пазырыкский курган. – Л.: Гос. Эрмитаж, 1950. – 90 с. 2 Руденко С.И. Культура населения Горного Алтая в скифское время. – М.: Наука, 1953. - 555 с. 3 Руденко С.И. Культура населения Центрального Алтая в скифское время. – М.-Л.: Наука, 1960. – 359 с. 122
4 Полосьмак Н.В. «Стерегущие золото грифы» (ак-алахинские курганы). – Новосибирск: Наука, 1994. – 125 с. 5 Полосьмак Н.В. Всадники Укока. – Новосибирск: Инфолио-пресс, 2001. – 336 с. 6 Полосьмак Н.В. Погребальный комплекс кургана Ак-Алаха 3 // Феномен алтайских мумий. – Новосибирск: ИАЭ СО РАН, 2000. – С. 57-85. 7 Молодин В.И. Культурно-историческая характеристика погребального комплекса кургана 3 памятника Верх-
Кальджин 2 // Феномен алтайских мумий. – Новосибирск: ИАЭ СО РАН, 2000. – С. 86-119. 8 Парцингер Г., Молодин В.И., Цэвендорж Д. Раскопки в долине Ойгор-
Гол на Монгольском Алтае // Тезисы докладов «Международной конференции по археологии скифов и археологии Алтайских гор». – Гент, 2006. – С. 8. 9 Molodin V.I., Parzinger H., Ceveendorz D., Garkusa J.N., Grisin A.E., Myl’nikov V., Nagler A., Piezonka H., Sljusarenko I. Das skythenzeitliche Kriegergrab aus Olon-Kurin-Gol. Neue Entdeckungen in der Permafrostzone des mongolischen Altaj. Vorbericht der russisch-deutsch-mongolischen Expedition im Sommer 2006. // Eurasia Antiqua. - № 14. – Berlin, 2008. – P. 241-265. 10 Самашев З. Некрополь Берел //Археология Казахстана. – Алматы, 2006. – С. 122-140. 11 Самашев З., Джумабекова Г., Базарбаева Г., Чотбаев А., Онгар А., Киясбек Г., Толегенов Е. Некоторые итоги работ на некрополе Берел // Изучение памятников археологии Павлодарского Прииртышья. – Павлодар, 2006. – Вып. 2. – С. 168-174. 12 Самашев З., Чотбаев А., Толегенов Е., Джумабекова Г., Базарбаева Г. К изучению культуры древних кочевников Казахского Алтая (Некоторые итоги раскопок
Берельских курганов в 2007 г. // Вестник КарГУ. - № 4(52). Серия история, философия, право. - Караганда, 2008. - С. 4-9. 13 Самашев З., Джумабекова Г., Базарбаева Г. Берельский курган № 16 // Маргулановские чтения - 2009: матер. междунар. научн. конф. - Петропавловск: СКГУ им. М. Козыбаева, 2009. - Т. 1. - С. 81-86. 14 Самашев З., Мыльников В. Деревообработка у древних скотоводов Казахского Алтая (материалы комплексного анализа деревянных
предметов из кургана 11 могильника Берел). – Алматы: Общественный фонд «Берел», 2004. – 312 с. Ғ.Қ. Омаров, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ, аға оқытушы Ə.М.ОРАЗБАЕВТЫҢ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕРТЕ ТЕМІР ДƏУІРІН ЗЕРТТЕУГЕ ҚОСҚАН ҮЛЕСІ Шығыс Қазақстанның ерте темір дəуірін зерттеуге үлкен үлес қосқан археологтардың бірі – ұстазымыз Ə.М.Оразбаев еді. Өзінің бағамды ғұмырындағы археологиядағы алғашқы қазба жұмыстары осы өлкемен тығыз байланысты болды. А.А.Жданов атындағы Ленинград университетінің тарих факультетінің археология бөлімінде оқып жүргеннің өзінде-ақ 1948 жылы С.С.Черников басқарған Шығыс 123
Қазақстан археологиялық экспедициясына қатысқанын Ə.Х.Марғұлан атындағы Археология институтының мұрағаттарымен танысқанымда көз жеткіздім. Самар ауданы Құлажорға ауылы жанындағы осы аттас қорымдағы №18 жəне 30 қорғандарды қазу кезі бейнеленіп қалыпты. Осынау балаң жігіттің ерте көшпелілердің қорғандарын қазуға бар ынта-ықыласымен құлшына кіріскені фотосуреттердің өзінен де айқын аңғарылады [1]. Бұл жылы Құлажорға қорымында ерте
көшпелілердің 13 қорғаны, ал Баты қорымында 11 қорғаны қазылып зерттелінді. Алайда бұл қазбалардың материалдарының барлығы толықтай саралаудан өтіп, ғылыми мақала, не монография болып ғылыми айналымға енбеді [2]. Қай адамның болсын мамандығындағы мəңгілікке мұрат етіп алар ісіндегі түйінді сəті жас шағынан басталары анық. Қазба жұмыстарын қазу əдістерін толықтай сақтап өте таза қазуды орыс археологиясының
атасы, ұстазы – М.П.Грязновтан қабылдап, шəкірттеріне көп жылғы тəжірибесі негізінде толықтырылып беріп келді. М.П.Грязнов, С.С.Черников секілді Ленинград археология мектебі өкілдерін жəне қазақстандық мол тəжірибелі археологтарды 1971-1973 жылдары КазГУ-дің археология жəне этнография кафедрасына басшылық жасап жүрген уақытында студенттер алдында үнемі дəріс оқуға арнайы шақырып отыратын [3]. Қазақстан
жерін мекендеген қола дəуірі адамдары мен олардың заңды ұрпақтары ежелші көшпелілер тарихына үлкен үлес қосқан тұлға ретінде қарағанымызбен, алайда ұстазымыздың археологиялық зерттеулерінің əлі де байыбына толықтай жетіп аңдамаған тұстарымыз баршылық. Өмірінің соңғы жылдары археологиялық экспедицияда жүргенде қола дəуірінің жерлеу орындарындағы кездесетін тас жəшіктер мен ерте темір дəуіріне жататын құлажорғалықтардың қабірлеріндегі тас жəшіктер арасында мəдени сабақтастық, генетикалық жалғастық барын үнемі айтып отыратын. Ұстазымыздың тағы бір ерекше қасиеттерінің бірі – ерте темір дəуірінің қорғандарын қазып жатсақ та, міндетті түрде сол маңнан өзіне алабөтен жақын қола дəуірі ескерткіштерін тауып, зерттегенде ғана көңілі тыныштанатын. Бұқтырма ГЭС-ін салуға байланысты су жайылымындағы археологиялық зерттеу жұмыстары 1956 жылы өз
мəресіне жетті. Бұл жылы С.С.Черников басқарған ШҚАЭ 4 отрядқа бөлініп жұмыс істеді. Ерте темір дəуірі отрядын Ə.М.Оразбаев басқарды [4]. Қазба жұмыстары Құлажорға жəне Усть Бөкен ауылдары маңында жүрді. 1948 жылы зерттелген ерте көшпелілердің жыл санауымыздың басталар межесіндегі ерекше локальдық топқа жататын қытай жылнамаларындағы у-ге, у-дзе тайпаларымен баламалау 124
мүмкіндігі туған Құлажорға ескерткішінде сол жылы 18 қорған қазылды. Бұл қорғандарды 1948 жылы қазылған Құлажорға Баты, Славянка, Қызыл ту, Түсқайың жəне Пчела секілді құлажорға мəдениетіне тəн ескерткіштерге жатқызып, б.д.д. III-I ғғ мерзімдеген [5]. Ертіс бойындағы басқа қорғандардан сыртқы түрімен-ақ бірден ерекшеленетін 1947 жылғы барлау жұмыстары кезінде анықталған 54 қорғаннан тұратын топырақ үйінділі Усть Бөкен қорымында 1956 жылы б.д.д. V-IV ғғ. мерзімделетін 22 қорған қазылды. Зерттеушілер қазба нəтижесіне қарап бұл қатардағы жерлеу орындарының тайпа көсемдері Шілікті алқабындағы зəулім қорғандарда жерленгендігіне, сондай-ақ бұл қорғандардың скиф қорғандарына ұқсастығына назар аударады. Осы жағынан Геродоттың скифтер шығыстан батысқа қарай қоныс аударған деген мəлімдемесіне жаңаша көзқараспен қарау керектігін айтады. Бұл
ескерткішті пазырық жəне құлажорға мəдениеттерінен жерлеу ғұрпы мен тұтыну бұйымдары жағынан нақты айырмашылығы барын, əрі көп жағынан ұқсастығы бар Шығыс Қазақстанның ерте көшпелілерінің этникалық тобына жатқызады [6]. Ə.М.Оразбаев басқарған Бұқтырма археологиялық экспедициясы 1958 жылы Зайсанның сол жағалауында Шиліқарым қорымында 2 қорған, Көкжар қорымында 9 қорған жəне Мөнөкей қорымдарында 2 қорғанына зерттеу жұмыстарын жүргізді [7]. Шығыс Қазақстанның ежелгі тарихын зерттеуде қажырлы еңбек еткен С.С.Черников пен Ə.М.Оразбаевтың қоян-қолтық бірге қызмет жасаған күндері сол жылдармен шектеліп қалмайды. С.С.Черников басқарған Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясының 1958 жылғы зерттеу жұмыстарында да ерте темір дəуірі отрядын Ə.М.Оразбаев басқарды. Қос ғалымның бірігіп жұмыс істеуіне ғылымға
деген кəсіби көзқарастарымен бірге екеуінің де Ұлы Отан соғысына қатысқан ардагерлер екендігі де себеп болған болуы керек. Жоғарыда айтқандай Ə.Х.Марғұлан атындағы Археология институтының мұрағаттарындағы С.С.Черниковтың материалдарымен танысу барысында Шілікті алқабындағы зерттеу жұмыстарына да толықтай болмаса да қатысқандығын барлау кезінде қорымдардың сызбаларын көз мөлшерімен түсірген жоспарларынан аңғардым. Бұл ойымды 2003 жылы үшінші «Алтын адам» шыққан Бəйгетөбе қорғанын қазу кезінде Жалши ауылының орта мектебінің тарих пəнінің мұғалімі, Ə.М.Оразбаевтың КазГУ-де оқыған шəкірті ұстазының өз аузынан естіген 1949, əлде 1959 жылдары Шағаноба қорымынан қайтып келе жатқандағы болған оқиға бойынша дəлелдей түсті. 125
КазГУ-дің тарих факультеті археология жəне этнография кафедрасының Ə.М.Оразбаев басқарған экспедициясы 1985 жылы Семей облысы Абай ауданы Шыңғыстаудың оңтүстік беткейіндегі қола жəне ерте темір дəуірінің - Суық бұлақ (Томарша), Тақтай бұлақ, Қарасу, Шаған, Базаралы (Көлден) ескерткіштерін есепке алды. Соның ішінде Абай ауылынан 25 км оңтүстіктегі Базаралы сайындағы ескерткіште қазба жұмысы жүргізілді. [8]. Қорғандар
оңтүстіктен солтүстікке қарай тізбектеле орналасқан. Қорымның солтүстік бөлігіндегі диаметрі-6м, биіктігі-0,5м тастан салынған қорған қазылды. Тоналғандықтан ескерткіштің мерзімін анықтайтын ақыреттік заттарының қалмағандығына қарамастан, ішкі-сыртқы құрылысына, құрылымына, жерлеу рəсіміне қарағанда Жетісудың үйсін қорғандарына ұқсастығы анықталды. 1986 жылы осы экспедиция өз жұмысын Қатонқарағай ауданында жалғастырды. Черновая 1,2,3 ескерткіштерінен 15 қорған қазды. Черновая 1 ескерткішінде
№2 қорғаннан, Черновая 3 ескерткішінде №6 қорғаннан ағаш табытқа жерлеу дəстүрі анықталды. Бұл дəстүр Қазақстанның басқа жерінде бұрын соңды кездеспеген жаңалық еді. Мұндай ғұрып ерте темір дəуіріне жататын Пазырық қорғандарынан, [9] Шығыс Алтай мен Тыва [10] жерлеріндегі ескерткіштерден белгілі болатын. Черновая ескерткіштері б.з.д. VIII - VI ғасырларымен мерзімделеді. [8]. Осы жылы Марқакөл ауданында да археологиялық
барлау жұмыстары жүргізілді. Бұрын белгісіз Архиповка, Қалжыр, Бала Қалжыр, Бестөбе, Қароба, Успенка, Горное ( қазіргі Ақбұлақ) жəне Бобровка ауылы жанындағы ескерткіштер өзіндік ерекшеліктерімен көзге түседі. Соңғы жылдардағы зерттелген Берел қорымындағы № 11, 10 тоң басқан қорғандар сияқты ру ақсүйектері не тайпа көсемдері жерленген, диаметрі 50м, биіктігі 6 метрге дейінгі тас қорғандар Бобровка ауылынан 15км шығыста тау арасындағы жазықта орналасқандығын жазып қалдырды жəне өмірінің соңғы жылдарына дейін осы қорғандарды қазуды армандап кетті. 1987жылы Черновая-3 №1қорған, Черновая-4 №1,2,3 қорғандар, Черновая-5 №1қорған жəне Екіаша қорымындағы №1,2,3 қорғандар зерттелді. 1988 жылы Күршім ауданындағы ерте көшпелілердің Сарыкөл ескерткіштері зерттелді. Өкінішке орай бұл ескерткіш туралы фотосуреттерінен басқа ешқандай материал
жоқ. 1989 жылдан бастап Ə.М. Оразбаев, Ə.Т. Төлеубаев бастаған экспедиция бұрынғы Семей облысының оңтүстік-батыс аудандарында археологиялық зерттеу жұмыстарын атқарды. Бұл өңір бірлі-жарым саяхатшы, өлкетанушы жəне басқа мамандық иелерінің жазбаларынан 126
басқа археологтар тарапынан арнаулы зерттеулер жүргізілмеген ақтаңдақ өңір. Тарбағатай тауының теріскейінен Шар өзеніне дейін, Ертістің сол жағалауынан Аякөз өзеніне дейінгі аралықта арнаулы археологиялық экспедициялар мүлде жұмыс істемеген. [11]. 1989 жылы экспедиция Семей облысының Ақсуат ауданында Ашылы 1, Ақтүбек, Ескеалмас, Масалы ескерткіштерін зерттеді. Жалпы алғанда 7 қорған, 4 қоршау қазылды. Ашылы 1 ескерткіштерінің ішінде ерекше көңіл аударған — №4 қорған. Қорған таудың қорым тасынан үйілген, диаметрі 20м, биіктігі 1,5 метрге жуық. Қорғанның сыртынан таудың жақпар тастарынан екі қатар (арасы 1,3-1,5м) дөңгелек қоршау салынған. Қоршаудың диаметрі 75м. Қазба 6 метрге дейін жүргізілді. Адам сүйектері немесе ешқандай зат шықпады. Жалпы қорғанның сыртқы құрылымы, формасы бұл ескерткіштің ерте көшпелілердікі екендігін білдіреді. Сонымен қатар бұл
қорғанда адам жерленгендігінің белгісі болмағандығы /адам, мал сүйегінің, ешқандай заттың шықпауы/ мүмкін бұл қорған жау қолында өліп, не сүйегі табылмаған бір батыр, ру басы не қолбасшыға арналып салынған белгі- зират /кенотаф/ па деген ойға қалдырады. Қазіргі таңда Ашылы қорған – кенотафындағы сыртқы шеңбер мен негізгі қорған ортасындағы арба дөңгелегі шабақтарын елестетін тас қатарлары Аржан, Шілікті-2 қорымындағы №1 қорғанының қабірхана құрылысындағы радиалды орналасқан ағаш бөренелердің аналогиясы екендігіне көз жеткізуге болады. Тывада 1950-70жж. скиф уақытындағы адамдардың діни өмірін зерттеуге едəуір мүмкіндік беретін көп салалы жерлеу комплексінде зерттеулер жүргізілді. Бұдан бұрын да осы мəселеге байланысты Орта Азияда ашылған ежелгі көшпелілердің салған күн храмы зерттеліп, негізгі
материалдар алынған болатын. Үлкен қорған Тува храмына жүргізілген Улуг-Хорум қазбасының маңызы зор. Зерттеу нəтижесінде монументті ғибадат комплексі, Ұлы даладағы ерте көшпелілердің күнге табынатынынан мəлімет беретіндігі анықталды. Саглындық Улуг-Хорумның құрылысы алып дөңгелек 32 “шабақты” сəулелі, күн сияқты [12]. Дөңгелек бұл тек қана күнді білдіріп қоймайды, сонымен бірге оның қозғалысының символы. Яғни күн, планета жəне жұлдыз жүйесін білдіреді. Улуг-Хорум кең көлемдегі ғарыш жүйесінің айналуын көрсетеді. Күн храмы Орта Азиядағы ерте көшпелілердің діни идеологиясы күнге табынумен байланысты екендігін жəне оның кең көлемде таралғандығын көрсетеді. Күнге табыну сақтар мен массагеттерде де кең таралған. Геродот бойынша массагеттер: “Құдай деп тек күнді есептейді, оған құрбандыққа жылқыны
шалады. Құрбандықтың маңызы сол, барлық құдайлардан жылдам, жүйріктік 127
жануарға тəн”[13]. Страбон мынандай мəлімет береді: “Олар құдай ретінде күнді есептейді жəне оған құрбандыққа жылқыны шалады.” Олай болса Ашылы қорымындағы №4қорған да сақтардың арнайы ғұрыптық орыны болуы да мүмкін. Осы қорғанға ұқсас нысандарды 2006 жылы мақала авторы Тарбағатай теріскейіне жасаған барлау барысында жолықтырды. Осы қорғанды қазу барысындағы ұстазымыздың бір айдай қазған еңбегіміздің еш кеткеніне қатты налығаны көз алдымнан кетпейді. Сол күні ешкіммен жақ ашып сөйлеспей, күні бойы өз шатырының айналасында ғана болып еді. Олай болса Ашылы қорымындағы №4 қорған да сақтардың арнайы ғұрыптық орыны болуы да мүмкін. Осы қорғанға ұқсас нысандарды 2006 жылы мақала авторы Тарбағатай теріскейіне жасаған барлау жұмыстары барысында көптеп
жолықтырды. Мұндай археологиялық ескерткіштердің керексурлар түріне жататын қорғандарының шеңберлі жəне төртбұрыш, яки квадрат түріндегі қоршаулары Мұңғылия, Тыва жəне Саян-Алтай жерлерінде тіпті XIX ғасырдың екінші жартысынан белгілі болса, [15] ал Тарбағатайдың теріскейіне кеңінен таралғандығын соңғы кезде ғана аңғарғандаймыз. Аталмыш қорғанды қазу барысындағы ұстазымыздың бір айдай қазғанда ешқандай заттай бұйымдардың шықпай, еңбегіміздің еш кеткеніне қатты налығаны көз алдымнан кетпейді. Сол күні ешкіммен жақ ашып сөйлеспей, күні бойы өз шатырының айналасында ғана болып еді. Семей университетінің 2009 жылғы археологиялық экспедициясы жоғарыда аталған ескерткіштердің жанындағы Мешел елді мекеніндегі қоралардың бірінен бұғы тасты тауып алуы оның Ашылы-1 қорымындағы №4 қорғанның сыртында тұрған ба деген ойға жетелейді. Олай болса
Мұңғылия жерінде кездесетін керексурлармен бұл ескерткіштің өзара сабақтастығы бар екендігіне алдағы уақыттағы ізденістер көз жеткізе ме деген ойдамын. Ашылы даласындағы жəне Ақтүбектегі басқа 6 қорған өзінің сыртқы формасы, ішкі құрылымы, адам жерлеу дəстүрі, табылған қыш заттарға қарағанда усунь дəуірі ескерткіштеріне келеді, шамамен б.з.д. III жəне б.з. II ғасырларының арасында салынған
ескерткіштер [14]. Ақсуат өлкесіндегі қазба ерте көшпелілер қорғандарын зерттеу жұмыстары 1990 жылы да Құлбабас қорымында өз жалғасын тапты. Усунь дəуіріне жататын №17, 18 қорғандарындағы қазба барысында қабір шұңқырда екі жағы ақымдалып келіп, басы батысқа бағытталып, ұзыннан сұлай жерленген адам қаңқасы табылды. 128
Мұндай жерлеу дəстүрі Жетісу усуньдарының жерлеу дəстүрімен өте ұқсастығын сол кездің өзінде-ақ Ə.М.Оразбаев аңғарып, келешекте Зайсан көлінің сол жағалауында 1958 жылы зерттелінген қорғандармен салыстыра зерттеу керектігін айтып еді. Осы қорымдағы тағы бір сақ дəуірі қорғаны қазылғанымен, өкінішке орай одан тоналып кеткендігіне байланысты мардымды ештеңе табылмады. Бұл шағын мақалада Шығыс Қазақстандағы Ə.М.Оразбаевтың ерте темір дəуірін зерттеудегі барлық қырын көрсете алдық деп айта алмаймын. Оған басты себеп мұрағат материалдарының аздығы, археологиялық қазба жұмыстарының фото суреттері, сызбаларының толық болмауы жəне кей жылдардағы құжаттарының мүлде жоқ болуы да басты себеп. Осы олқылықтардың орынын толтыру алдағы күндердің еншісінде. Шығыс Қазақстанның ерте темір
дəуірі ескерткіштерін қазіргі таңда Ə.М.Оразбаевтың шəкірттері Ə.Т.Төлеубаев жəне мақала авторы, сондай-ақ шəкірттерінің шəкірттері жалғастыруда. __________________________ 1. Черников С.С. Предварительный отчет о работе Восточно-
Казахстанской экспедиции в 1948г. Архив. Ф.11, опись 2, дело 120 Черников С.С. Отчет о работах ВКАЭ 1948 года //Известия АН КазССР №108, серия археологическая, вып.3. А-Ата 1951. С.85-89. 2. Создание кафедр археологии в Алма-Ате и Самарканде. // Успехи Среднеазиатской археологии. Вып.2.Л., Наука, 1972. С.54. 3. Черников С.С.Отчет о работе Восточно-Казахстанской археологической экспедиции ЛОИИМК АН СССР 1956г. Опись-2. Дело 420. Связка 28. 4. Черников С.С. Работы Восточно-Казахстанской археологической экспедиции в 1956 году. КСИИМК, вып.73I, 1959г. С.99-106. 5. [ЧерниковС.С.Отчет о работах Восточно- Казахстанской экспедиции 1948г.//Известия АН Казахской ССР. Серия археологическая, вып.З. № 108. Издательство АН Каз ССР.- А-Ата, 1951.- С.64-81] 6. Черников С.С. Отчет о работе Восточно-Казахстанской археологической экспедиции ЛОИИМК АН СССР 1956г. Опись-2. Дело 420. Связка 28 7. Архив И.А. Бухтарминская археологическая экспедиция. 1958 год. Дневник раскопок. Фонд 11, опись 2, дело 518, 519 связка 33. 8. 0разбаев А.М., Омаров Г.К. Некоторые итоги археологического исследования Восточного Казахстана. //Проблемы изучения и сохранения исторического наследия. Алматы, 1998. С.9-70. 9. Грязнов М.П. Первый Пазырыкский курган.Л.,1950.Табл.II,2; Руденко С.И. Горноалтайские находки и скифы. М.-Л., 1952. С.240, рис.142. 10. /Грязнов М.П. Аржан – царский курган раннескифского времени. Л.,1980. С.18, рис. 8./ 11. Археологическая карта Казахстана. –Алма-
Ата, 1960 12. Липс Ю., 1954. Происхождение вещей (из истории культуры человечества). М., с 199 129
13. Штернберг Л.Я., 1936. Первобытная религия в свете этнографии. (исследования, статьи, лекции). Л.С. 373. 14. Омаров Г.К. Могильники раннего железного века в предгорьях Тарбагатая. //Проблемы изучения и сохранения исторического наследия. Алматы, 1998. С.225-239. 15. Савинов Д.Г., Сэрээтрийн Урантугс. Опыт типологии херексуров. //Алтае-Саянская горная страна и история освоения ее
кочевниками. Барнаул. Изд-во Алтайского государственного университета. 2007. – С.142-145. Ж. Утубаев, Ə. Х. Марұлан атындағы археология Институты, кіші ғылыми қызметкер ШІРІК-РАБАТ Б.З.Д. I-МЫҢЖЫЛДЫҚТЫҢ АСА МАҢЫЗДЫ ЕСКЕРТКІШІ Арал теңізінің шығысындағы Сырдарияның ежелгі арналарының аралығындағы кең байтақ жазық даласы археологиялық жəне тарихи ескерткіштермен ерекшеленеді. Олардың көпшілігінің тіршілік мерзімі б.з.д. І мыңжылдық пен б.з. І мыңжылдығына жатады. Жоғарыда аталған Сырдарияның ежелгі оңтүстік арналары – Іңкəрдария мен Жаңадария бойында Шірік-рабат мəдениетін құрушы – сақ тайпаларының жерлеу құрылыстары мен мекен
еткен орындары орналасқан. ССР ҒА Хорезм археология, этнографиялық экспедициясы ғалымдарының 50-70 жж. зерттеулері нəтижесінде кейінгі қола дəуірінің Түгіскен жəне б.з.д. ҮІІ-Ү ғ.ғ. Ұйғарақ қыраттарындағы екі обалар қорымы, «шлакты» обалар деп аталатын бір-бірінен бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан жиырма шақты обалар жəне сақ тайпаларының көптеген елді мекендері мен тұрақтары анықталды. Сырдарияның төменгі ағысындағы сақ тайпаларының тарихы қола дəуірінің соңғы кезеңіндегі жергілікті аймақ тұрғындарының этникалық-мəдени ортасынан басталады. Оған Солтүстік Түгіскен мавзолейіндегі ежелгі жерлеу құрылыстары, жерлеу лақаттардың бағанды конструкциялары жəне жерлеу салтында кең тараған отқа табынушылық сияқты өздеріне тəн ерекшеліктерінің сəл өзгерістерге ұшырап, Ұйғарақ пен Оңтүстік Түгіскен қорымдарындағы жерлеу құрылыстарында
орын алуы дəлел болады. Бірақ Арал маңын мекен еткен халықтардың этникалық-мəдени дамуы тек жергілікті бағытпен шектесіп қалмай, Орталық Қазақстан ескерткіштерінен табылған деректерімен жəне Оңтүстік Орал маңы мен Солтүстік-Батыс Қазақстандағы савромат тайпаларының мəдениетімен көп жағынан 130
ұқсас келеді. Сонымен қатар Арал маңы далаларының тұрғындары қола дəуірінің соңғы кезеңінен бастап Орта Азия егіншілік оазистерінің тұрғындарымен де үнемі байланысты болған. Сырдария атырабының табиғат жағдайлары, сол сияқты б.з.д. ҮІІ-ҮІ ғасырларда суармалы егіншілік дамыған Амударияның төменгі бойындағы территориялық жағынан жақын егінші тұрғындарымен мəдени байланыстар да Арал маңындағы сақтардың
шаруашылығында егіншілік ролінің артуы, сөйтіп оларда жартылай көшпелі шаруашылықтың таралуына себепші болған. Казіргі кезеңде Сырдың төменгі ағысындағы антикалық жəне ортағасырлық қалаларды, олардың тұрғындарының жерлеу орындарын зерттеу халқымыздың тарихына қосылар зор үлес болмақ. Соған орай біз бұл шағын мақалада ең ірі ескерткіш, апасиак тайпалық одақтарының астанасы – Шірік-рабат қаласына тоқталып өтуді жөн көріп отырмыз. Шірік-рабат қала жұрты Қызылорда облысы Қармақшы ауданында, Қызылорда қаласынан оңтүстік батысқа қарай 300 шақырым, Жаңақала ауылынан оңтүстік - оңтүстік-батысқа қарай 99 шақырым жерде, қазіргі уақытта суы тартылған Жаңадария өзенінің сол жақ жиегінде, солтүстіктен оңтүстікке қарай 850 х 600 м созылған табиғи төбе үстінде орналасқан. Қала мықты бекініс жүйесімен бекітілген. Төбенің етегінде
ені 40 метр, тереңдігі 4,5 метр ормен қоршалған. Одан шығарылған топырақтан сыртқы дуал құрылысы тұрғызылған. Оның қазіргі уақыттағы сақталған биіктігі 3 метр, табанындағы ені 8-10 метр [1]. Төбенің ең биік тұсында екі үлкен оба мен үш биік қабырғалы дөңгелек қоршаулар орналасқан. Олардың оңтүстік жағында шағын қала орны сақталған. Бұл обалар негізі билеуші топтың зираты, ал қалашық тұрғындары осы зираттың күтуші-шырақшылары болғанға ұқсайды. Аса маңызды көне зират пен кіші қала топырақ дуалмен тағы да қоршалған. Бұл құрылыстар б.з.д. VIII-V ғғ. кезеңіне жатады. Шірік-рабат мəдинетінің екінші кезеңінде яғни б.з.д. IV-II ғғ. кезінде жоғарғы қоршау ішінде жəне оның сыртына қам кесектен жəне жұмбаздалған саз балшықтан
мавзолейлер мен храмдар салынады. Үлкен обалар аралығына жерлеу құрылыстары да орын тебеді. Жəне де ескерткіштің оңтүстік бөлігіндегі сыртқы топырақ дуал алынып, саман қабырғалар салынады. Оның ені 3-3,5 м., биіктігі 3-5 м. жетеді. Қабырға үсті тегіс сырт жағында оқ атар ұя орындары сақталған. Бұл қабырға төбені көнденеңінен екіге бөліп тұр. Ертеде қалаға тек оңтүстік жағынан кіретін етіп жол қалдырылып, ішкі ор үстінен қтетін 131
аспалы қақпа салынған сияқты. Кейініректе батыс қабырғадан екінші қақпа салынған. Жаңадариядағы судың б.з.д. І мыңжылдықтың аяғында суалып қалуына байланысты Шірік-рабатта тіршілік тоқтайды. Тек IX-XI ғғ. кезінде біраз уақыт тағы су келгенде Шірік рабат қалашығы қайта жанданды. Цитадель ішінде бірнеше уй-жай салынады. Дегенмен ол да тез уақытта бұзылады. Шірік
-рабат кешенін 1946 жылы Хорезм археологиялық-
этнографиялық экспедициясының барлау отряды ашты. Ондағы зерттеу жұмыстары 1948-1949, 1957-1958 жылдары жүргізілген. Жарты ғасырға жуық үзілістен кейін бұл аймаққа 2004 жылы бастау алған мемлекеттік «Мəдени мұра» бағдарламасының аясында іске асып отыр. Аталмыш бағдарлама бойынша Ə.Х. Марғұлан атындағы Археология Институтының Тас жəне Қола дəуірінің зерттеу бөлімінің меңгерушісі, т.
ғ.к. Ж. Құрманқұлов жетекшілік еткен, Шірік рабат археологиялық экспедициясы ескерткіштегі əр кезеңді қамтитын бірнеше нысанға қазба жүргізіп келеді. Олардың кейбірі толық зерттеліп бітсе, енді біреулері əлі қазылып жатыр. Соның бірі № 1-нысан деп аталатын жерлеу орны қала жұртының солтүстігінде, екінші қамалының ішіндегі сақ дəуіріне жататын солтүстік-шығыстағы І обадан оңтүстікке
қарай 20-25 м, бір шетін үшінші бекініс қамалы жанап өтетін оңтүстік-батыстағы ІІ обадан шығысқа қарай 5-7 м. жерде орналасқан. Қазбаға дейін ескерткіш диаметрі 8 м болатын ойпат түрінде болды. Қазба барысында бұрын бізге белгілі болып келген қабір құрылыстарының ешбіріне ұқсамайтын күрделі қабір құрылысы шықты. Пішіні төртбұрышты болып келген бұл қабір құрылысы ішінен бір-біріне ұқсас батыс жəне шығыс лақаттар (катакомбалар) табылды, Лақаттардың бір-бірінен ара қашықтығы 2,5-3 м. Лақаттың ауыздары қам кесектермен өріліп жабылған. Қесектердің көлемдері əртүрлі, шамамен 45 х 35 х 15 см, 30 х 17 х 15 см. Айта кететін жайт батыс лақат ерте заманда ұрланған. Оның аузына қаланған кірпіш қалдықтары, жерленген адамға салынған бұйымдар, адам сүйектері шашылып қалған. Ұрылар кіріп аса қымбат ірі заттарды алғанымен, аса бұзылмаған шығыс лақат болды. Ұзындығы 2,85 м, ені 1,75 м болып келген шығыс лақаттың төбесі күмбез тəрізді. Лақаттың аузын жапқан қабырғаның биіктігі еден деңгейінен 165 см-ді құраса, ені екі қам кесек қалыңдығына сəйкес келеді. Лақат ішін қазып тазалау барысында үш ересек адамның мəйіттері
шықты. Бастарымен оңтүстікке қаратылып жерленген олардың шығыс іргедегі екеуі бірінің үстіне бірі қабаттастырылып 132
қойылған. Лақатты тазалау барысында мəйіттермен қоса көмілген жеке бұйымдар да табылды. Атап айтар болсақ, батыс жақтағы жеке жатқан мəйіттің сол жақ жанынан ұзындығы 1 м-ден асатын семсер мен белінің тұсынан белдіктің қоладан жасалған жапсырмалары мен тоғасы табылды. Ұзындығы 20 сантиметр келген семсердің сабы ағашпен қапталып, ою-өрнекпен безендірілген іздері бар. Семсердің ромб
тəрізді болып келетін жетесі мен конус тəріздес балдағы қоладан құйылған. Сонымен қатар осы мəйіттің оң жағынан, жамбас сүйегінің тұсынан темір қанжардың сынығы табылды. Жоғарыда атап кеткеніміздей бір-біріне қабаттастырыла қойылған шығыс беттегі екі мəйіттің астыңғысының белінен қайыс белдіктің қалдықтары мен киімдерге жапсырылып тігілген алтыннан, пастадан жəне жартылай асыл тастардан жасалған моншақтар шықты. Мəйіттердің сол жағында құрбандық малының сүйектері, əсіресе бас жағынан сыртында парфяндық жазу үлгісіне, сонымен қатар Есіктен табылған күміс тостағандағы таңбаларға да ұқсас болып келетін жазуы бар қыш құмыра-көнек пен күміспен құрсауланған ағаш тостағанның қалдығы шықса, ал аяқ жағынан қыштан жасалған шамдал табылды. Сол сияқты мəйіт маңынан парча тəрізді
алтын жіптермен əсемделген мата, ағаш зембілдің қалдықтары шықты. Табылған қыш құмыра-көнектегі жазу көптеген ғалымдардың назарын аударды. Мысалы: Дизайнер-
рунолог Тайжан Досановтың пікінінше бұл бес белгіден тұратын, солдан оңға қарай жазылған – руна жазуы. Таңбалардың арасындағы үш нүкте сөйлемді үш сөзге бөліп тұр деп есептейді. Ғалымның айтуынша бұл сөздердің мағынасы: «Ет! Ти! Ас, банар!» ал аудармасы: «Өз ісіңді жаса! Өмір сүр! Жолың болсын, банар!» деген мағына береді [2]. Ал Құрманқұловтың пікірінше мұндағы таңбалар көне парфян үлгісіне жақын жəне Есік обасынан табылған таңбаларға ұқсас келеді [3]. Кейбір ғалымдардың берген нұсқалары бойынша бұл сөздер «Тир құдайының шапағатымен (мейірімін) өмір сүрген адам!» деген мағына береді. Бірақ
бұл аудармалар тек болжамдар екенін ескеруіміз керек. Лақаттар ұзындығы 1,2 м, ені 35 см болатын сатылы дəлізбен жалғанған. Дəліздің солтүстік жəне оңтүстік бөлігінде биіктігі 150 сантиметр, ені 1 метр болатын шикі кесектерден қаланған сандықшалар орналасқан. Негізгі қабір шұңқыры төрт бұрышты қабір екені анықталды. Қорыта келгенде, Шірік-рабат ескерткіштер кешені мен оның айналасындағы ескерткіштерге жүргізілген зерттеулер тың деректер беруде. Əсіресе жерлеу орнынан табылған заттар (б.з.д. IV-II ғғ.) Шірік рабат қалашығы Амудария мен Сырдарияның аралығындағы керуен 133
жолдарының түйіскен жерінде орналасқан жəне Бактриямен, Парфиямен, Қосөзен аңғарындағы мемлекеттермен, Мысырмен саяси жəне сауда-саттық байланыста болғанын корсетеді. _______________________________ 1. Толстов С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. М., 1962. 2. Досанов Т. Три коротких слова // Экспресс К, 2006, 17 февраль 3. Құрманқұлов Ж.Қ., Жетібаев Ж., Утубаев Ж., Байтілеу Д., Искаков А. Шірік-Рабат ескерткіштер кешені мен оның айналасындағы ескерткіштерге жүргізілген археологиялық зерттеулер // Мемлекеттік «Мəдени мұра» бағдарламасы бойынша 2005 жылғы археологиялық зерттеулер
жайлы есеп. Алматы., 2005 А. 88-91 беттер. Б. Б. Бесетаев, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ, тарих факультетінің магистранты БЕРЕЛ ҚОРЫМЫНДАҒЫ АТПЕН ЖЕРЛЕУ САЛТЫНЫҢ КЕЙБІР ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН МАЗМҰНЫ Б.з.д. ІІ мыңжылдықтың ортасынан бастап жылқының шаруашылық пен əскери саладағы мəнінің артуы он бес ғасырдан соң жылқының культтік обьектіге айналуына, күрделі танымның қалыптасуына, оны құрбандыққа шалуға жəне соңында адаммен бірге жерлеуіне əкелді. Ерте темір дəуірінің орта кезеңінен бастап Толстов С. П. айтқандай, “адаммен қоса жылқыны жерлеу ежелгі тотемдік идеологияның
сарқыншағы” [1] болудан қалып, енді жылқы, керісінше, басында рулық əулеттің, кейіннен қоғамдағы жауынгерден 134
бастап патшаға дейінгі əлеуметтік дəрежесі жоғары топтардың негізгі байлығы, қасиетті меншігіне айналғандай. Сондықтан да табиғи табиғи- климаттық жағдайы сұрапыл, алтын бесік- Алтайда жылқы малы шаруашылық сипатқа тез енді, тотем ретінде санадан кетті [2]. Орталық Азиядағы 160 жылқы жерленіп, 15- 20 жылқының құйрығы құрбандыққа шалынған жəне 300- дей жылқы құрбандыққа шалынған Аржан жерлеу- ғұрыптық кешені жерлеудің аталмыш
түрінің ежелгілерінің, əрі күрделілерінің бірі [3]. Шығыс Қазақстанда Аржанмен уақыты жағынан тұтас, мол мəліметтер беретін ірі обалар қазыла қоймаса да, б.з.д. VІІІ- V ғасырларға жататын зерттелінген обаларда адаммен қоса жылқыны жерлеудің үш түрі: адамға арналған жылқыны толығымен жерлеу (Күрті ІІ, №2 оба; Зевакино, №36 қоршау, №38 қоршау, №104 қоршау, №99
г қоршау, №99е қоршау; Құрық ІІ, №6 оба; Қызылтас, №47 оба), қабірге жылқының терісін, бассүйегін не сүйегін салу (Зевакино, №7 қоршау; №83 қоршау; Измайловка) жəне тек ат əбзелін (ауыздық, суылдырық жəне т.б.) жерлеу толықтай кезігеді (Камышинка олжасы, Измайловка). Дегенмен де осындай жерлеудің кеңінен таралған өңірі- таулы аймақ, ал шарықтау
шегі б.з.д. ІV- ІІ ғасырлар болса керек. Бұған дəлел пазырық мəдениетіне жататын жерлеу кешендеріндегі ашылған сансыз жылқы жерлеулері. Алтай тау тізбегінің оңтүстік- батыс бөлігінде жатқан, жан- жағынан тау жоталары қоршаған ерте темір жəне түрік дəуірінің жетпістен астам обалары шоғырланған Берел аңғары да осы мəдениеттің бір тармағына жатады. Мұндағы З. С. Самашев бастаған Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясының кешенді зерттеу жұмыстары 1998 жылдан бері үзілмей жүргізіліп келеді. Осы уақыт аралығында ежелгі көшпелілердің №№11, 18, 31, 32, 34, 36, 71, 23, 10, 9, 4, 72, 73 сынды оншақты обалары қазылды. Бұл қорымдағы ерте темір дəуірі обаларының көбісін жерленгеннен кейін- ақ оңтүстік- шығысынан кіріп тонап кетсе де, №11 жəне №36 обада жылқылар қойылған бөлікке тиіспеген. Сондықтан да бұл мақалада жоғарыда аталған жерлеу кешендерінен алынған мəліметтер негізінде берелдіктердің адамды жерлеуде жылқыны бірге қоюы, құрбандыққа шалуы т.б. мəселелер қарастырылады. Солтүстіктен оңтүстікке қарай аздап ауытқымалы түрде созылған төрт тізбектен тұратын, “жұмыртқа” пішіндес тас үйінділері мен бұрыштары дөңгелене келген төртбұрышты қабір шұңқырлары С, СШ- О, ОБ- қа бағытталған, орташа
обаларының диаметрі 15- 20 метр, биіктігі 1,3- 1,7 м болатын, тереңқазылатын Берел қорымындағы қабірлерге адамды қима- тағанға немесе ағаш рамаға жерлеу мен оның 135
сыртына солтүстігінен əлеуметтік дəрежесіне қарай жылқыны əшекейлеп, ер- тұрманмен бірге қоюы тəн. Қима тағанның үстінен алты- жеті қатар етіп ұзынынан тақтайлар салып, оның үстін жəне жылқы жатқан бөліктегі киізбен жəне қайыңның қабығын қабаттай жапқан. Енді сол обалардағы жылқы жатқан бөлікті ретімен толық сипаттап өтсек: Қорымды зерттеу, əсіресе ең ірі оба- үлкен
Берел обасын қазу 1865 жылы В. В. Радловпен жүргізіліп, кейіннен С. С. Сорокиннің толықтай зерттеуімен басталады [4]. Обаның қабір шұңқырында төрт қатарға қойылған, бастары шығысқа қаратылған он алты жылқы мен қима- тағанның ішіне жерленген тағы бір жылқыны қосқанда 17 жылқы ақсүйекті алыс жолға аттандырған. Алдыңғы екі қатардағы сегіз жылқының темір ауыздығы, ағаштан ойылып
жасалып, алтын фольгамен қапталған əбзел əшекейлері болды [5]. Қорымдағы ең ұзын тізбектің солтүстігінде жеке дара тұрған №11 обада (диаметрі 33,5*22,8 м, биіктігі 1,8 м) екі қабатқа (астыңғы қабатта- жетеу, үстіңгісінде алтау) 13 жерленген екен. Жылқының бастары С, СШ-қа бағытталған, аяқтарын бауырына сала қойған. Қабаттардың ортасына курил шайын сала отырып, қалың қабат қайын қабығын жапқан. Бірнеше жылқының төбесінде чеканмен ұрғаннан қалған тесік бар. Жылқылар əшекейленген, ерттелген, ал бастапқы екі жылқыда ағаштан жасалған тау ешкінің мүйізі болды жəне осы екі жылқының бірінің жалы тері қапталған. Тау ешкі мүйізі доға пішіндес, ішкі беті тегіс, сырты рельефті, түбіне қарай қалыңдай береді. Мүйіздің салаларына жұқа алтын фольгаларды жабыстырған. Бас
жағы мен түбінде екі жерден арнайы тесілген. Ауыздық дөңгелек пішінді, темірден жасалған, ал суылдырық, тізгін сияқты т.б. əбзелдер сақ- скиф аң стильі дəстүрінде ағаштан, əртүрлі əдістермен барельеф жəне мүсіндеу техникаларын енгізе отырып дайындаған жəне оң жақ бетін көркем туындының алтын, не күміс фольгамен қаптаған. Мұндағы сақталған ер Пазырық обаларында кездесетін ерлерге əбден ұқсайды, яғни ері тоқым тəріздес, көпшікке жүн, не шөп салған. Ердің беті тұяқты (бұлан) жануармен грифонның айқасы бейнеленген аппликациямен əшекейленген. Көбінесе жирен түсті, жастары 13- 20 шамасындағы, жалымен қоса есептегенде биіктігі 136- 144 см жылқыларды, алғашқы болжам бойынша, көктем мезгілінде жерлеген. Обалар тобының солтүстік- шығысында, үш обадан тұратын тізбектің ортасында орналасқан №
18 обада (диаметрі 18,3 м, биіктігі 1,05 м) тас құрылымдық ерекшелігі жақсы ашылса да, қабірі тоналып кеткен. Тек 3,6 метр тереңдіктен қабірдің солтүстік- батыс бөлігін бойлай тас баспалдақта төрт жылқының қаңқасы жатты. Тек бір 136
жылқы сүйегі in situ түрінде сақталған. Бұл жылқылар да чеканмен ұрылып өлтірілген. Олжалардан дөңгелек пішінді, темір ауыздықтан басқа ештеңе табылмады [6]. №10 оба (диаметрі 32*25 м, биіктігі 2 м). Қабір шұңқырының түбінде, 3, 35 м. тереңдікте, қабырғаның оңтүстік- шығысындағы ағаш табыттан солтүстік- батысқа қарай аттар жерленген. Қабір шұңқырың барлық жері, ұзындығы 2 м. жететін, 7 қабат қайың қабығымен, оның үстінен
куриль шайының бұтақтарымен жабылған. Жылқылар қарынымен жатқызылып, аяқтарын бауырына қарай икемдеп қойған. Барлық жылқылар салтанатты түрде ерттеліп, үш қатар болып орналасқан; Біріншісінде- сыңарланып орналасқан төрт аттың бастары жоғары болу үшін плита тастарды тіктеп қойған. Бұл аттар бірінші болып жерленген. Келесі, екінші жəне үшінші қатардағы жылқылар үш- үштен орналасып, əр- қайсысының бастары алдындағы аттардың жамбастарына сүйелген. Бірінші қатардағы бірінші аттың басы ағаш табыттың бір бұрышын орай орналасқан. Осы атта тау ешкінің мүйізі сынды ағаштан жасалған мүйіз- əшекейі бар. Сонымен қатар ең басты айта кетерлік мəселе тоқымдарының сақталу дəрежесі өте жоғары болғаны соншалық, киіз тоқым бетінде фантастикалық полиморфты бейне сақталған. Дəл осындай табыс
Орта Азияда бірінші рет кездесіп отыр. Ат əбзелдері барельеф техникасы бойынша түрлі тəсілдерді қолдана отырып жасалған. Осы табылған бүкіл заттардың беткі бөліктері алтын фольга жəне қалайымен əшекейленген. Ат əбзелдерінен басқа да көптеген заттар кездеседі: таутекелер, арқарлар, бұлан жəне грифондар [7]. Қорымдағы жылқы мүрделері көп табылған əзірше жоғары сипаттап өткен үш оба болып тұр. Енді орташа топтардың жерлеу орны болып табылатын қорымның оңтүстік- батысындағы тізбектегі əрқайсысынан екі жылқы сүйегі табылған №34 жəне №31 обаларды сипаттайық: №34 оба (диаметрі 14,3* 14,6 м). Оңтүстік- батыстан солтүстік- шығысқа қарай бағытталған, тереңдігі 2,4 метр қабір шұңқырында екі адам, екі жылқы жерленген. Жерлеу ғұрпы басқа обалардан өзгеше бұл обада денесінен бөлектеп
алған адамның бас сүйектері жылқының алдыңғы аяғы тұсында жатыр [8]. №31 оба (диаметрі 14* 10,3 м, биіктігі 0,68 м). Қима- тағаннан солтүстік- батыс қабырғасында бастары шығысқа қаратылып, аяқтарын бауырына жия қойылған екі жылқы жерлеуі ашылды. Солтүстігіндегі жылқының басы жерге тігінен, мойны иіле (археозоолог П. Косинцевтің ойынша, жылқының басының бұлай қойылуы тек басын байлап тастаған
жайда ғана кездеседі) жатыр жəне 137
жылқыны алдыңғы аяғын соза, ал артқы аяғын бауырына жия оң жамбасымен қойған. Сол жақ жамбасымен жатқан оңтүстігіндегі екінші жылқының жамбасында жатқан көлемі 0,8*039*0,2 метр тасқа қойылған. Бұл соңғы жылқы жетекте кетіп бара жатқандай əсер қалдырады. Жылқыларда дөңгелек, темір ауыздықтар сақталған. Осы тізбектегі обалардың жерлеу құрылысынан айнымайтын тағы бір жерлеу №11 оба орналасқан
ортаңғы ірі тізбектің оңтүстігіндегі №71 обадан 2004 жылы ашылды. Мұнда да екі жылқының мүрдесі адаммен қоса ағаш раманың солтүстік- батысынан жерленген. Жылқылардың басы солтүстік- шығысқа қараған, аяқтары бауырына жиылған. Екі жылқының да оң жақ маңдайынан 1,5* 2,5 см көлемдегі чеканмен ұрған тесік көрінеді. Сол жақ жамбасымен жатқан алдыңғы жылқының басы тігінен, тұмсығынан арнайы салынған қара түсті органика – “киіз” үстіне қойылған жұмыртастарға (4*4*1,5, 6,5*5*3 см) тірей қойған. Жылқының ауыздығы қоладан жасалған, дөңгелек пішінді. Сулығы ағаштан, сақталған ағаштың ұзындығы – 11 см, қалыңдығы – 1,5 см. Жылқы бассүйегінің əр жағында бес- бестен ұшы бірқырлап тегістелген, түбі 3- 5 см енде тесілген жүгеннің əшекейлері- қабанның тістері кездеседі. Таулы Алтай ежелгі көшпелілерінің жерлеулерінде жиі кездесетін бұл əшекейлер аттың омырау тұсында да оншақтыдан табылды. Яғни мұнда өмілдірікті əсемдеген болса керек. Оңтүстік- батысқа қарай төменірек жерленген екінші жылқыдан қабан терісінен жасалған əшекейлер табылмаса да дөңгелек пішінді, қола ауыздық пен ортасында тесігі бар, қоладан жасалған, жүгеннің əшекейлері табылды. Бұл жылқы да сол жамбасымен қойылған, бірақ басы алдыңғы жылқының сол
жағына қойылған. №31, №34 обалар орналасқан солтүстікке қарай аздап ауытқымалы түрде жатқан тізбектің солтүстігінде 2002 жылы диаметрі 16 метр №32 оба қазылған еді. Мұнда да қима- тағанның солтүстік- батысында аяқтарын бауырына сала тұмсығымен тік қойылған жылқы мүрдесі ашылды. Жылқының маңдай, мойын, арқа, жамбас сүйегі мен одан оңтүстік- батысқа қарай қара түсті, майлы
, жұқалау органика кездеседі. Аттың маңдайынан тұмсығына дейін күмістен жасалған фольгалар қара түсті органикамен араласа жабысып жатыр. Күміс фольгалар аттың жамбас сүйегі тұсында да кездеседі. Жылқы темір ауыздықты. Бассүйектің сол маңдайында ені 1, 2 см чеканмен ойылған ойық бар. Жылқының құйрық сүйегі тұсында қызыл- қоңыр түсті органика жатыр. Бұл аттың құйрығына ораған, не буған материал қалдығы болуы мүмкін. Астау- табыттан 11 қой омыртқасы мен аттың құймышағы табылды. 138
№11 обадан солтүстік, солтүстік- шығыста 80 метр жерде жатқан №36 оба қорымдағы басқа обалардан ішіне тігінен тіреуіш плиталар қойылған цисталы жерлеу камерасының болуымен жəне үстін ұзынша жəне дөңгелек, ірі тас блоктарымен (салмақтары 200- 500 кг) жабуымен ерекшеленеді. Құрылымы Берелден көрі, құлажорға кезеңі ескерткішіне ұқсас бұл камераның түбі жұмыртастармен толтырылып, қима- таған салынған. Қызығы, цистаның солтүстік- батыс қабырғасының ішінде жылқыны қою үшін түбі жалпақ тастармен жабылған орын дайындалған, соған жылқының басын солтүстік- шығысқа қаратып жерлеген. Жылқы жетпістей сүйектен жасалған жүген, суылдырық, өмілдірік т.б. əшекейлермен əсемделген [9]. Қорымдағы обалардың орналасуы мен қабірдегі қойылған жылқылардың санына қарай жерленген адамның өз қоғамында қандай беделі, дəрежесі болғандығын байқауға болатындығын зерттеушілердің көбі бүгінде мойындады. Берел қорымындағы үлкен Берел обасы, №11 обасы жəне №18 обаларды тайпа немесе тайпалық одақтың басшылары мен оның туысқандары, ал басқа бір- екі жылқы жерленген обаларда жанұя басшылары немесе жауынгерлер жерленуі мүмкін. Берел обаларындағы жерленген, адамды аттандырушы жылқылардың барлығының басы С, СШ қарай бағытталған, аяқтары ішке қарай
бүгіле “тынығу” түрінде жатыр. Алдыңғы жылқының бассүйегін қандай əдіспен болсын (байлап, не жақсылап жығылмастай жағын бекітіп) тігінен, тұмсығымен қойған, ал екінші жылқының басы ылғи да алдыңғының оң, не сол жамбасында жатады. Сонымен қатар тек солтүстік- шығысқа қарай бірінші қойылған жылқыны ғана əбзелімен қоймаған, екінші жылқыда да ауыздық, сулығы т.б. болған. О дүние барлығына, онда өлген туыстарымен жəне мал- жануарымен де кездесеміз дегенге сенген ежелгі көшпелілердің жерлеу ғұрпына жылқының тек жерлеу инвентары ретінде ғана емес [10], сонымен қатар өлген адамды тасымалдауға қызмет ету үшін қатысқандығын жоғарыдағы археологиялық деректер (жылқы мүрдесі, əбзел жабдықтары т.б.) растауда. Қабір шұңқырының жанына əкелінген, жабдықталған жылқының маңдайын
чеканмен ұрып өлтіре бірге жерлеу сол адамға есті жануары- арғымағын арнау ғұрпы орын алғандығын байқатса керек. Бұған қазақтағы жалы қырқылып, құйрығы өрілген- тұлданған ат (якуттардағы idik- ыдық аты) қызметі сəйкес келетіндей [11]. Себебі пазырық жылқыларының құйрығы қос өрімнен бес өрімге дейін өрілген, жалында 25 см шоқтық қалдырылып қырқылған жəне оған қалың киізден жасалған мойын жапқыш (нагривник) кигізілген [12]. 139
Адамды жылқымен қоса жерлеудің мəнін түсіну үшін сақ- скиф мифологиясы мен космогониясындағы аттың рөлін ашу қажет. Бұл үшін олардың діни- мифологиялық түсініктері сақталған- түркітілдес халықтардың этнографиясындағы жылқыға байланысты ырым- тыйымдар, сенімдер мен ғұрыптарды қарастыру керек сияқты. Нəресте дүниеге келген ат- бəсіре мал енгізген (башқұрт, қарақалпақ, қазақ), азан шақырып ат қойып, атқа
(ашамайға) отырғызып той жасаған көшпелілер ат пен батыр бір бүтін, өлсе- сүйектері бір жерде, тірі жүрсе оларға- бір өмір деп түсінсе керек. Арнау аттың иесін жерлеуге ерін теріс қарата ерттеп, жерлеу ғұрпын орындайтын керуеннің басын бастап барып, тек қатысып қайтуы (тұлданып), бар мəлімет бойынша пазырық мəдениетін жасаушылар көктем, не күз айларында жерленуі, қыста ірі көлемді, терең шұңқыр қазып, адамды жерлеудің оған үйінді тұрғызудың қиын болатындығы адамның өлгеннен кейін біраз уақыт сақталынып, жылы жыл мезгіліне қарай жерленуі мүмкін деген ойға итермелейді. Тұлданған ат бір жылдай үйірде жүріп, жыл өткен соң ерттеліп, үстіне иесінің барлық киімі салынып, қара киізбен жабылып, сосын барып сойылған
. Жылқының бірге жерлеу қазақтарда ұзақ уақыт бойы сақталған. Мысалы, И. А. Кастанье былай дейді: “Случалось даже, что с покойником хоронили лучшую его лошадь” [13]. Салт аттылар заманында өлген адамға тың жылқы малын арнап, көлікпен қамтамасыз ету сыртында оған сыйыну, оны тамақтандыру т.б. мақсатында жылқыны құрбандыққа шалған. Жылқы құрбандыққа оба айналасында шалынып, еті түгел желініп, белгілі бір сүйектері (бассүйегі, құймышағы, тұяғы т.б.) бүтіндей, не сындырылып, не отқа жағылып күлімен бірге қабір шұңқыры ішіне, не үйінді шетіне қойылған. Сонымен бар мəліметтерге сүйене отырып, жерлеу ғұрпындағы жылқы екі мақсатта: өген адамды о дүниеге жеткізетін желдей жүйрік, тұяғы тас қопарар, Көктен туылған, ер- тұрманды арғымақ пен сол адамды еске алу, тамақтандыру т.б. үшін құрбандыққа шалынатын жылқы ретінде пайдаланылған деген қорытынды жасауға болады. Қазақ Алтайындағы малшылар қауымы құрбандыққа көбінесе қой мен жылқыны шалғандай. №31 обада қыш құмыра ішінде қой омыртқасын салып, адамның оң жағына қойылуы, №71 обада ағаш раманың оңтүстік- шығыс бұрышында қой
омыртқаларының ұзынша түрде жатуы, ал №32 обада адам сүйегі мен жылқы құймышағының табылуы осыны растайтындай. Сонымен қатар №11 жəне №10 оба үйінділерінің оңтүстік- шығыс, оңтүстік жақ шетінен де жылқы сүйектері кездескен- ді. Мыңдаған үйірден жоғалған бір жылқыны біле алатын көшпелілер жылқының түсі, жүрісі, мінез- құлқына ерекше назар 140
аударған. Көктен жаралған жануар жөніндегі наным- сенімге сүйене, ырымдай отырып ат мінген. Өлген адамға арналған жылқыны діни- мифологиялық түсініктеріне сай жерлеуге арнайы жасалған əбзел, əшекейлермен əсемдеген [14]. Жерленген пырақтардың бассүйегін кебіндеп (маска жасап), арнайы тұмсығымен тік қойған. Тұмсығының үстіне қара түсті органика- киіз салынған жұмыртастар (№71 оба) салған жайт та кездеседі. Жол
бастайтын жылқыларға ағаштан жасалған тау ешкі мүйізін тағып, төбесіне жолбарыс тəріздес грифон мүсінін қойған. Пуллэблэнктің айтуынша, қытай мифологиясында chi- lin деп аталған (“көктен жаралған” дегенді білдіретін юечжий эпитетіне келеді) бұғы денелі, ат тұяқты, жирен түсті, жылқы- грифон культі болған. Chi - chi атты басқа жылқы- грифон жылқы жемістілік, физикалық күш жəне патшаның мəңгі бақилығы нышанын
білдірген жəне “патшалық” эпитетін алды [15]. Бұл культтің өзіндік фантастикалық жануар бейнесі- грифоны болған алтайлықтарға қатысы бар. Таулы Алтайдағы Пазырық, Құтырғантас, Ақ- Алаха қорымы жерлеу орындарынан жəне В. В. Радловтың Бұқтырмадағы бір жерлеуден алтын пластинаға ойылып жасалған шошақ бөрікті салт аттының бейнесінің табылуы [16]. Алтайды мекен еткен малшылар да Жетісу сақтары сынды шошақ бөрік киген деген ой салады. Егер сол бөріктің төбесіндегі жануар бейнелері өзінше сол адамның əскери дəрежесін, атағын білдіреді десек [17], Пазырық І обасынан табылған теріден жасалған бұғы мүйізді жəне төбесінде жолбарыспен айқасып жатқан қанатты грифон мүсіні бар жылқы кебіні (маскасы); Пазырық ІІ обасындағы ақ түсті, жұмсақ киізден жасалған тау ешкі (сырты
киіз, іші ағаштан) мен құстың (киізден) мүсіні бар жылқы баскиімі; Пазырық V обасындағы мүйізі мен құлағы теріден жасалған бұғының ағаш мүсіні бар тері баскиім сияқты жылқы кебінің төбесіндегі бейнелердің де өзіндік оқылмаған сыры бар. Бұл жылқы - грифон, жылқы- тау ешкі, жылқы- бұғы- фантастикалық қосынды бейнелер Алтай көшпелілерінің өнерінде жақсы дамыған. Сонымен ежелгі көшпелілер заманында өлімге ұшыраған иесімен бірге ер- тұрманы, əбзел əшекейлерімен қоса жерленуінен жылқының күнделікті өмірде қандай орын алғандығын аңғару қиын емес. Бір адамның ортадан о дүниеге кетуі Қаратүнек ретінде саналса, оны өлгенінен кейін бастап жерленгенге дейін, жерлеу жəне жерленгеннен кейінгі ғұрыптары əр уақытта атқарылатын күрделі процесстер. Бұл ғұрыптар сол қоғамда
қалыптасқан салт- дəстүр, наным- сенім жəне ырым- тыйымдарға сүйене, бұлжытылмай орындалды. Сондықтан да Қазақ Алтайы малшыларының жерлеу ғұрпындағы жылқының рөлін, мəнін тек қабір шұңқырында қойылуы, 141
бағытталуы, жатысы, түр- түсі анықтағанда ғана емес, сонымен қатар жүген, кебін, ер, өмілдірік жəне жабынды əшекейлеріндегі аң стильдерін талдаған да ғана ашуға болады. Жылқы - Көктен жаратылған жануар, жылқы- билік нышаны, жылқының антропотемдік мəні жəне жылқының Жерасты əлемімен байланысы сияқты жылқыға қатысты ежелгі көшпелілердің дүниетанымын қайта жаңғыртуға үлкен үлес қосар тақырыптарды халық
ертегілері мен батырлар жырларында сақталған бейнелерімен қоса зерттеу бүгінгі таңдағы өзекті, кезегін күттірмес мəселе болып тұр. Көшпелілердің баскиімі мен жылқы кебіндеріндегі жануарлар мүсіндерінің өзі жеке зерттеуді қажет етеді. _______________________________ 1. Толстов С. П. 1948, с. 303 2. Руденко С. И. 1953, с. 336. 3. Грязнов М. П. 1980, с. 24 4. Сорокин С. С. Большой Берельский курган (Полное издание материалов раскопок 1865 и 1959) // Архив ИА. 5. Радлов В. В. 1989, с. 450 6. Самашев З. С., Базарбаева Г. А., Жумабекова Г. С. 2000, №6. 7. Самашев З. С. Джумабекова Г
. С., Базарбаева Г. А., Чотбаев А. Е., Толегенов Е. Т., Киясбек Г. К. 2006, с. 272- 277 8. Самашев З. С., Толеубаев А. Т., Исин А. И. И и др. 2002, №1. 9. Самашев З. С., Жумабекова Г. С., Кущ Г. А., Суворова Г. А. 2003, №1. 10. Беленицкий А. М. 1978. Вып. 154, с. 31; Липец Р. С. 1982, с. 214 11. Руденко С. И. 1953, с. 148; Толеубаев А. Т. 1991, с. 67 12. Руденко С. И. 1953, с. 150 13. Кастанье И. А. 1911, с. 180. 14. Грязнов М. П. 1950, с. 54 15. Pulleyblank E. 1966. 1-2 page 16. Радлов В. В. 1989, с. 477 17. Полосьмак Н. В. 1994, с. 42 А.С. Жунисханов Л.Н. Гумилев атындағы Евразия Ұлттық Университетінің магистранты ЕРТЕ КӨШПЕЛІЛЕР ҚОРҒАНДАРЫНЫҢ ТІЗБЕКТЕЛУІ (БЕРЕЛ МАТЕРИАЛДАРЫ НЕГІЗІНДЕ) Ерте темір дəүірінің желеу материалдарын қара» отырып, ерте көшпелілерде ата-баба аруғына табыну ғұрпы болғандығын аңғаруға болады. Ата-баба культының шығу себебі өлген тумаларының рухы мəңгі жасап, о дүниеде де, жердегі туыстарын қолдап, жебеп жүреді деген сенімге негізделе отырып пайда болған. Осыдан барып, мəйіттің 142
жанына беделіне қарай, қауымдағы рөліне байланысты мүліктің қоса жерлеу ғұрпы мен əр бір тайпалы одаққа тəн, күрделі жерлеу кешендері қалыптасқан [1]. Осы жерлеу ғұрпы негізінде əр əлеуметтік топқа жататын қауым өкілдерінің үлкенді-кіші көлемдегі,əр түрлі биіктіктегі қорғандары бір жерге шоғырлана, не жүйесіз түрде немесе тізбектеле бір бағытта əр уақытта салынып отырған
. Ерте темір дəүірінде қорғандардың орналасу тапографиясы мен тізбектелуі туралы əр түлі болжамдар бар. Марсадолов, П. И. Шульга т.б ғалымдар қорғандар тізбегі қыстау маңында орналасқан десе [2], Қазақстандық ғалым З.С. Самашевтың пікірі мен өзге ғалымдардың пікірлері бойынша қорғандар тобы, қасиетті деп саналатын жер жəннатында орналасқан [3]. Тақырыбымыздың өзегі болып отырған ерте темір дəүіріндегі сақ қоғамындағы қорғандардың тізбектеле орналасуына келер болсақ, Қазақ Алтайындағы Берел қорымындағы тізбектер, жалпы пазырықтықтардағы қорғандардың орналасуына тəн. Пазырық уақытында үлкен қорымдардың тізбек пен топтарға бөлінуі тəн. (Башадар, Тұяқты, Берел). Əр тізбекте салыстырмалы түрде қорғандардың аз болуын (16 үймеге шейін) топшалай отырып, үлкен əлеуметтік құрылымдар туралы сөз қозғау жөн емес (қауым
, ру) [4]. Қорғандардың микротізбекте орналасуы, отбасылық жерлеулермен байланысты болуы мүмкін. Қорғандар саны көбірек кездесетін қорымдар бірнеше туыс отбасылармен руларға тисілі болуы ғажап емес. Пазырық мəдениетіндегі қорғандар тізбегінің туыстық қатынасы туралы болжамды алғашқылардың бірі болып С.И. Руденко айтқан болатын [5]. Қорымда орналасқан қорғандар мен олардың ішкі құрылысы, шынайы өмірде болған тұрғын үймен
, қоныстардың нақты жоспарлануымен байланысты. Осыған байланысты қорғандар тізбегі көнеде шынайы өмірмен о дүниедегі туыстардың қатары деп қабылданған. Осындай ойға ортағасырлық материалдар негізінде И.Л. Кызыласов келген болатын: «қорымдағы тізбектердің орналасуы ұрпақ бойынша үйлердің орналасуына сəйкес келеді. Осындайды этнографияда хаккас қоныстарындағы –аилдардан көруге болады» дейді [6]. Мұндай мəліметтреді қазақ, башқұрт этнографиясынан да байқауға болады. Қазақстан мен Таулы Алтайдағы ерте көшпелілер қорғандарының орналасуы кейінгі көшпелілердің жəне қазақ рулық топтарының үйлерінің жоспарларымен ұқсас. Бұлай жоспарлану бір жағынан дəстүр болса, екіншіден шаруашылық жағынан тиімді. Отандық археология ғылымының көш бастаушысы Ə.Х.Марғұланның жазуынша "қазақтың жайлауда отырған ауылына қарасаңыз мынадай көрініс байқалады: жарты ай тəрізді дөңгелене тұра
аққаздай киіз 143
үйлердің желден ық жағында ру ақсақалының үйі елден ерекше, бозарып тұр. Ал орта тұста кешкілік төлді қамайтын қоршаулар бар" [7]. Тағы айта кететін жайт қолда бар мəліметтерге сүйене отырып, жеткілікті дəрежедегі тізбектің ұзындығы, бір жанұя мүшелерінің рет бойынша жерленуін көрсетпейді. Мұнда барлығы дерлік бағытталуы менен қорған аралық интрвалдың айырмашылығымен ерекшеленетін микротізбектерден тұрады. Көбінесе қорым (тізбек) жат жерлеулер мен микротізбектерден тұрады. Осы арада айтайық дегеніміз қорған тізбектері-о дүниеде шынайы қоныстар немесе шартты туыстардың өмір сүретіндігі туралы идеяны елестеткен. Олай деуіміздің себебі қорғандардың көбі меридионалдық бағытта салынған. Қорғандардың мередиональдық бағытта тізбектеле орналасуы, «өлгендер қонысының» иммитациясын берген. Бұл ойымыздың айғағы ретінде, пазырық қорғандарындағы, қабір
ішіне қойылған кілем, ағаш үйдің қаңқасына келетін қима тағанды атауға болады [6]. Таулы Алтайдағы сақ қорғандарынның тізбектелуін зерттеу барысында, жеке дара тұрған қорғандарды байқауға болады. Ол қорған еш қандай тізбекке жатпай, мыслаға Ақ-алаха ІІІ қорымының 1 қорғанындағы əйел адамның мүрдесі абыз əйелдікі болған сынайлы. Жалғыз тұрған қорған пазырық қоғамында жерлеу рəсімдерінде қалыптасқан туыстық белгілері бойынша жерлеу ғұрпын дөрекі түрде бұзады. Қорғанның сондай-ақ Ақ-алаха өзенінің орталық аңғарында тұрғызылуы, əйел адмның осылайша осы аңғарда жерленген бүтін пазырықтықтарға жататын ру, тайпаларға ортақ болған сыңайлы [4]. Қазақ Алтайындағы қорғандардың тізбектелуінің тағы бір ерекшелігі микро тізбектердің болуы. Аталмыш тізбектер қорымдағы негізгі тізбекте жерленген адамдармен туыстық қатынаста
болғанға ұқсайды. Микро тізбектердің қабір аланыңда да, орналасуы да өзгеше келеді. Пазырық уақытындағы қорғандарың тізбектелуі солтүстіктен оңтүстікке қарай бағытталып, ең ірі қорған солтүстіктен басталып салынса, Берел қорымындағы, № 1 қорған салынуы жағынан, оңтүстіктен бастап салынып, солтүсікке қарай созылады. Мұндай тізбектеле орналасу, біздің ойымызша, солтүстікте орналасқан əлемдік тауға бағытталағандығын білдірсе керек. Азия халықтарының мифологиясында күн мен жұлдыздар айналған жүрген əлемдік тау мен əлемдік байтерек деп түсінілген [6]. Оймызды қорытар келе, пазырық уақытысындағы Қазақ Алтайындағы сақ қорғандарының тізбектелуі отбасылық сипатта болып, əлі де болса ірі тайпалық бірлестіктер қалыптаса қоймағандығын аңғаруға болады. Алдағы кезекте тізбектекте 144
жерленген адамадардың, қаншалықты деңгейде туыстық қатынаста болғандығын анықтау өзекті мəселелер қатарына шығуда. ОНы шешу жолында, жаратылыстану ғылымдарының жетісіктерін барынша пайдалану қажет. Қорғандардың тізбектелуі Саян-Алтай аймағы мен Қазақ сахарасында мекен еткен халықтардың жайлауларда, айлдарда тұрғын үйлерін қайталағанын көріп, ежелгі сақтармен, кейінгі замандағы халықтар арасындағы генетикалық сабақтастықты табу жолында, этнографиялық мəліметтерді негізгі
алуға болады деген ойға келіп отырмыз. Келесі шешімін тауды қажет ететін мəселелер қатарына ақ алаха қорғанындағы əйел адамның жеке дара, еш тізбекке қосылмай жерленуі. Яғни пазырық қоғамындағы əйел абыздардың рөлі мен əйел адамның қоғамдық ролі ___________________________ 1. Раевсжий Д. С, Модель мира скифской культуры - М..1985. 2. Кубарев В.Д. Курганы Юстыда. Новосибирск. 1991-190стр 3. Самашев 3-С, Берел, - Алматы., 2000, 57с. 4. Кубарев В.Д. Пазрыкская культура (курганы Чуй и Урсула): монография- Барнаул.2007-282. 5. Васютин С.А. «Проблемы изучения социальной организации кочевников скифского времени Горного Алтая по материалам погребений
» 6. Руденко С.И. Горно-Алтайские находки и скифы. -М.1952. 7. Маргулан А.Х, Акишев А.К. , Кадырбаев А,К., Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана, -Алма-Ата. 1966. А.Ж. Амаргазиева, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ магистранты САҚТАРДЫҢ ƏЛЕУМЕТТІК - ЭКОНОМИКАЛАҚ ЖАҒДАЙЫ (Мысал ретінде: «Патша» қорғандары) Осыдан 2700-2800 жылдардың алды - артында, яғни сонау ерте темір дəүрінде Орта Азияның ұлан байтақ даласы мен Еуропаның жайламды өңірлерінде мекендеген ірі тайпалар сақ мемлекетінің құрамында болды. Батыстың «Тарих атасы» атанған Герадоттың, байырғы Грекияның география жəне тарих ғалымы Страбонның, ежелгі Рим жазушысы Гаюс Плинос Секундостың, байырғы Грекия ғалымы 145
Птоломей мен тарих жəне география ғалымы Арриянос қатарлы адамдардың «Тарихнама», «География», «Жаратылыс шежіресі», «Географиялық бағытнама», «Ескендірдің ұлы жорығы» қатарлы бүгінге жеткен еңбектерінде, сақтардың ұлттық ерекшелігі, өріс-
қонысы, шаруашылық өмірі, саяси жəне əскери қимылдары жөнінде жазылған. Қазіргі заман жапон оқымыстысы Еңами Намио былай деп қарайды: «Сақтардың қимылы батыстағы ұлттарға үрей салып қана қойған жоқ, сонымен бірге, Еуро – Азия ішкі құрлығындағы щөлейтті аймақ ұлттарының ат құлағында ойнап, мал шарушылығымен шуғылдануына зор əсер жасап кетті» [1]. Қытайдың тарихи жылнамалырында сақ туралы ең алғашқы естеліктер «Ханнама Батыс өңір баянында» кездеседі, сақтарды қытай тарихнамаларында «Сайжұң» деп атаса керек. Сонымен қатар Қазақ жерін мекен еткен сақтар жайында синьзян
университетінің тарих факультетінің профессоры Су Бейхай да аз жазған жоқ. Осындай деректер негізінде жəне де сонымен қатар еліміздегі бүгінгі күнге дейінгі жүрігізіліп келген археологиялық қазба жұмыстары, əсірісе Есік қорғанынан табылған «Алтын адам», Аралтөбе «Алтын адамы», Берел мен Шілікті «Алтын адамы» тағы басқа да дерек көздері, мəселен: Қытайдағы Іле өңірінен табылып
дəлелденген сақ жауынгерінің мүсіні, түрлі тұрмыстық бүйымдар жəне сол сияқты еліміздің іші-сыртында да археологиялық жұмыстардың нəтижесінде табылып дəлелденген құнды жəдігерлердің бəрі де ежелгі сақтардың мекендеген аумағын, əлеуметтік - экономикалық жағдайын көрсете отырып əлемдік өркениеттегі орнының қалай болғанынан хабардар етеді. Негізгі деректерге сүйене отырып Азия сақтарының тіршілік орталығы Алтай тауы мен Іле аңғары болғандығын көрсете аламыз. Неге десеңіз Шілікті обасынан шыққан алтын адамның бағасы өте құнды, өйткені бұл жəдігер жас жағынан бəрінен үлкен б.з.б. ҮІІ –ҮІІІ ғасырлар емес б.з.б. ІХ-Хғғ тəн. Əрі тап-таза сом алтын. Сақ тайпаларының əлеуметтік – экономикалық жағдайы жайында бүгінгі күнге дейін талас - тартыстар
көп болды, бірі еуропацентристік пікір. Олардың пайымдауы бойынша Азия сақтарында алғашқы қоғамдық қауым ыдырай бастаған, оларда мемлекет болған емес, əлеуметтік - экономикалық жағдайы төмен, таптық қоғамның енді ғана қалыптасқан кезеңі болған. Алайда археологиялық деректер сақтарда қоғамды өкімет пен басқаруды ұйымдастырудың формасы болғандығын, сонымен қатар адамдық, ал кейін барып жанұялық меншіктің шықанын айқын көрсетеді. Осындай əлеуметтік институт белгілері б.э.д ІІ мың жылдықтың аяғында І мың жылдықтың басындағы таңбалардан, қыш 146
ыдыстар мен кей бір қола заттарға салынған жеке меншік белгілерінен көрінеді. «Патша» қорғандарын қазу нəтежесінде шыққан аклтын əшекейлердің көптігіне де байланысты жоғарыдағыдай пікірлер айта аламыз. Бірақ алтынның коптігінде емес, мəселе оны іске асыратын технологиясында. Алтынды өндіріп алу, оны қалыпқа салып өңдеу, жұмысты ұйымдастыру оңай шаруа емес. Ұйымдасқан мемлекеттік сана, қалыптасқан қоғамдық
тəртіп қажет. Əйтпесе алтынныңда кұны балмас та еді ғой [2]. Алтынның бағасы сонау сақ заманында-ақ бағаланған. Сол заманда мұндай тау – кен жұмысын жүргізу үшін қаншама күш, уақыт, қанша білім, тапқырлық қажет. Осы жерде де мемлекеттік деген ұғым шығады. Мемлекеттікке əкелетінде экономиканың дамуы, сол арқылы əлеуметтік жаңа формалары қалыптасады. Сақтарда əлеуметтік теңсіздіктің айқын көрінісінің бірі «Патша» қорғандары. Таптардың қалыптасуы жəне мемлекеттің орныға бастауы Бесшатыр мен Есік, Шілікті, Берел үлгісіндегі жерлеу құрлыстарының көлемдері мен құрылымдарынан айқын аңғарылады. Сақтардың көсемдері қатардағы қауым мүшелерінің қарапайым обаларының арасында таудай болып тұратын биік обалар салдырып, өздерінің қауым арасандағы үстемдік жағдайын өлгенен кейін де сақтап қалуға тырысса керек. Бесшатыр обалары əлеуметтік үш топтық өкілдерінің молалары үстіне үйілген обалар деп топшалады. Ең ірі обалар Іле өзенінің алқабы мен Іле Алатау беткейін мекендеген тайпалар көсемдерінің молалары үстіне үйілген. Сақ патшаларының обалары, сірə орныққан салт бойынша, диаметрі 50 метірден 100 метірге дейін жəне одан артық, бйіктігі 8 метірден 15 метірге дейін жеткізіп үйілсе керек. Ақсүйектер
мен жауынгерлерін көсемдер қабірлерінің жанына жерлеген. Бірақ олардың басына диаметрі 30-45 м жəне биіктігі 5-6 м шағынырақ обалар үйілген. Қорым кіші обалары (диаметрі 6-18 м жəне биіктігі 1-2 м) – бұл ерен ерлік жасаған жəне осы үшін патша мен ақсүйектердің молаларымен қатар жату құрметіне ие болған қатардағы жауынгерлер зираттары. Сонымен қатар обалардан табылған əшекей бұйымдардың көптігінде де айырмашылықтар бар. Осыған байланысты Бесшатыр обалары үйінділерінің мөлшерлері жерленгендердің тегіне, əскери ерлігіне, тайпаның саны байлығына байланысты болды. Осындай бір керемет көріністерді Есік қорғанынан да көрүге болады. Іле Алатауы баурайында жатқан бұл қорған 1969-1970 жж. зерттелінді. Сақ ескерткішінің архитектурасына келер болсақ, обаның диаметрі 60 м, биіктігі 6 м. Топырақ үйіндісі бір неше қабаттан
тұрады, 147
астында екі қабыр - орталықтағы жəне бүйірдегісі бар. Орталық қабыр тоналған. Бүйірдегісі аман жетті. Жерленген 18 жасар ханзада. Ол киіндіріліп, қару-жарақ таққан күйінде жерленген. Ыдыс-аяқтар, бүйіріне 26 таңбадан тұратын екі жол сөз жазылған күміс тостаған жатыр. Өліктің басына биік былғары қалпақ – дулыға кигізілген, оның сыртына алтын бұтақтарына құстар қонған, сирек ағашты тау
бейнеленген. Дулығаның төбесіне тəж ретінде титімдей арқар бейнесін қойған. Марқұмның мойнына ұшы барыс бастарымен безендірілген алтын өңіржиек салынған, құлағына бирюзадан салпыншағы бар сырға тағылыпты. Екі саусағында алтын жүзіктері бар. Белбеуінің оң жағына қызыл түсті ағаш қынапты, ұзын семсер ілініпті. Семсер темірден, оралмалы-орам бедері бар сабы имек. Сол жағына ақинақ – қанжар ілінген. Есік обасының салынған кезі б.з.д. VI ғ. деп есептеледі. Сонымен онда 4000 дана алтын шықан. Бұнда да ел басын, көсемдері мен жауынгерлерін аса құрметтегендігін, олардың қоғамдағы орнының ерекше екендігін байқаймыз. Жоғарыда айытып кеткендей сақ қоғамында əлеуметтік теңсіздіктің орын алғанына пайдаланылған құрлыс материалдарының – топырақтарының, қиыршық тастың, тас пен ағаштың жəне
жұмсалған адам еңбегінің ауқымында да маңызды дəлел бар. 1998 – 1999 ж.ж. зерттелген Берел қорымындағы №11 қорғанның диаметрі 30 м, биіктігі 2 м астам. Қорған тек тас үйіндіден емес бір неше қабаттан тұрады, арнайы таңдалған ірі тастар мен жақпар тастар жəне малта тастардан. Берел қорымының 11-ші қорғанда табылған көсемнің өз заманындағы биік ирархиясындағы орынды
иеленгені мəлім, оған табылған заттар мен мəйіт қасына қойылған он үш ат дəлел. Аттар біркелкі түсті жирен жылқылар екі қатарға тізілген, ал ат əбзелдері алтынмен қапталған. Патшайымның денесі кезінде бальзамдалған да муздаққа көмілген. Мысырлықтар адамды мумиялау үшін мүрдені алдымен теңіздің тұзды суына салып, қақтап бальзамдаса, сақтарда сынап пайдалану арқылы жүзеге асырылған. Міне бұнда да біз бір ерекшелік байқаймыз, кəзіргі таңда бұндай істі техника арқылы жүзеге асырсақ, сақ бабаларымыз табиғаттың қыр-сырын жетік білген ұшқыр оймен, қолмен - ақ жасаған. Шілікті «Алтын адамына» келер болсақ сақ мемлекетінен қалған бай мұралардың бірі ретінде, сол заманның ерекше куəсі ретенде ерекше мəн беретін құнды жəдігер. «Алтын
адам» обалар арасындағы ең оңтүстік шетінде, оқшаулау тұрған № 1 обадан шықты, бұл обаны Бəйгетөбе деп атайды екен. 148
Оба үш қабаттан тұрады, ең үстінгі қабатта топырақ, шым, қиыршық тас араласқан. Ортасындағы қалыңдығы 3 – 3,5м, шет жағы 7 м. дейін. Одан кейін тас оба, периметрі 65м, биіктігі 4,5 м. Тас үйіндінің орта шетінің қалыңдығы 1,5 м, шет жағы 3,5 - 4 м. Осы тас үіндінің астында қарағайдан жасалған қабірхана, диаметрі 30 – 45 см, екі қатар бөренелерден тұрады. Бөренелер айқастырылып
салынған бос жерлері таспен толтырылған. Қабірханаға кіретін есікте бар, ол қабірхананың шағыс жақ қабырғасының солтүстік жағынан қалдырылған. Қабірхана жер бетіне салынғандай, ішкі еденнің көлемі 33,6 кв м. Обаның топырық қабатында 4 құрылыс кезеңі анық байқалады, бұл дегеніңіз оба төрт кезекпен салынған деген сөз. Əр құрлыс қабатының арасында болымсыз ғана жиналған табиғи топырақ қабат бар. Бұл мəселе жалпы арнайы мамандар ақыл –кеңесін талап етеді [3]. Осындай «перамида» салу үшін қаншама күш, қанша күн қажет, ал жалпы айтқанда бұндай таңғажайыпты тұрғызу үшін ой өрістің кеңдігі қажет. Сақ патшалары өте мəртебелі болған, өз халқын, бұқара жұртты көсемділігімен, ақыл-парасатымен өзіне бағындыра білген. Сондықтан патшалар мен ерекше əлеуметтік
орынды иеленгендерді жерлеу салтанатты түрде өткізілсе керек, əйелдері, аспаздары, атбегілері көз тірісінде мінген аттары патшаның қасына қойылған, содан ел қабір басына тас қалады. Бір жыл өткенен соң тағы да 50 құл, 50 жылқы патша рухы үшін құрбандыққа шалынды, хəм патша моласының қасына көмілді [4]. Сауда қатынысы. Көшпелі жəне жартылай көшпелі мал шаруышылығымен айналысқан сақ қоғамында металлургия өндірісі, сауда- саттық та, айырбас қарқынды дамыған. Темір мен мыс, қалайы мен қорғасын, алтын мен күміс өндіру жоғары дəрежеде дамыған. Мəселен, Имантау кен орнында 3 млн. пұт мыс рудасы, ал Жезқазған мен Успенскден 10 мың жəне 26 мың пұт руда өндірілген, сонда сол руданың көбісі сақтар заманында өндірілгені анықталды [5]. Ең алғашқы
адамдар арасындағы сауда түрі айырбас болды, мысалы, тұз, жүн, алтын, металл, дəрі шөптер, асыл тастар айырбасқа түсті. Содан адамдар тауарлармен айырбас жасады: ішіп жем, мал, матамен, т.б. Əуелде басқа-бас болған, кейіннен сатып алу шықты, ақша пайда болды. Сөйтіп экономиканың дамуының қайнар көзі ашылды. Ал халық арасындағы сауда мемлекеттер арасында дамыды. Еуразия далаларын сақтар билеген кезде Батыс пен шығысты, Жерорта теңізі мен Қытайды байланыстырған халықаралық өтпелі сауда басталады. Б.з.д. 1 мыңжылдықтың орта кезінде дала жолы 149
пайда болады. Геродот жазуына қарағанда, дала жолы Қаратеңіз өңірімен жүріп, Дон жағалауына сосын Оңтүстік Орал өңіріндегі савроматтар жерінен Ертіс бойына, одан əрі Алтайдағы аргиппейлер еліне жеткен, содан əрі Моңғолия мен Қытайға қарай кететін болған. Сақтар ең алдымен Жоу династиясымен байланыс орнатып Қытайдың жібегі мен шынысын жəне басқада бағалы заттарын Орта Азия
мен Еуропаға алып барса, тағы бір жағынан ежелгі парсылармен соғыс салып, оларды бағындыра білді. Тағы бір жағынан Қаратеңіз бойындағы грек бодандығындағы базарларға басып кіріп, грек тауарларына қол жеткізіп отырды. Сөйтіп, олардың өзгеше тұрмыс тəсілімен əлеуметтік ұйысімі батыс пен шығысқа өшпес əсер қалдырып кетті. Соның бір дəлелі сақ обаларынан шыққан Қытай жібегі, ал Қытай жерінен табылған «Аңдық стилінде» жасалған түрлі бұйымдардың табылғаны. Дəлірек айтсақ 1955 жылдардан бастап Шичжайшан мен Тайбайшан жерлеріне жасалған қазба жұмыстарының нəтежесі осыған дəлел бола алады. Ғалымдардың пайымдауынша Қытай жеріне «Аңдық стилді» таратушылар Іле алқабы мен Памир үстіртін мекендеген сақ тайпалары [6]. Бұның бəрі Азия Сақтары мен Шығыс елдерінің тығыз байланыста
болғандығын көрсетеді. Сөйтіп Сақтар өз заманына сай əлеуметтік – экономикалық жағдайын іреттестіріп көрші мемлекеттермен дипломатиялық жəне де сауда қатынасын жандандырып отырды, ірі мемлекет ретінде сақ елі Батыс пен Шығысты ұштастырушы болды. ______________________________ 1. У Янчун. Сақ – Шығыс пен Батысқа мəшһүр ежелгі көшпелі ұлт. «Көрші». (қытайдан аударған: Т.Əбенайұлы), 2007, №7. 2. З. Самашов. Есік қорғаны, Атырау өңірі, Шілікті-Берел обаларынан табылған алтын адамдардың арасында үлен сабақтастық бар. // Астана хабары. 26 маусым № 76 (2240) 3. Төлеубаев Ə. Т. Шілікті жазығы –сақтардың алғашқы мемлекетінің ту еткен ордасы. // Қазына №26 (2864), 2 шлде 2004. 4. Су Бейхай. Сақтар мəдениеті. // Қазақ тарихы. 2000, № 1, 2. 5. Ұлы дала мемлекеттері, Алматы; «Адамдар» 2006. 6. Байпақов К. М. Великий Шолквый Путь на территории Казахстан. Алматы. «Адамдар», 2007. Қосымша əдебиеттер 7. Акишев К. А. Древняя культура саков и усуней долины р. Или. Аалматы 1989. 8. Акишев К.А., Кушаев Г
.А. Древняя культура саков и усуней долины реки Или А.,1963. 9. Акишев А.К. Древние золото Казахстана А.,1983 10. Маргулан А. Х., Акишев К. А., Кадырбаев М. К., Оразбаев А. М. Древняя культура Центрального Казахстана. Алматы, 1966. 11. Құрманқұлов Ж.Қ., Байгунаков Д.С. Қазақстанның қола дəуірі (зерттелу тарихы
мен негізгі мəселелері). А., 2008 150
Б.Ч. Карикулова, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың магистранты ЖЕТІСУ ӨҢІРІНДЕГІ САҚ ЕСКЕРТКІШТЕРІ ЖƏНЕ ОЛАРДЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ Біздің заманымызға дейінгі ҮІІІ-ІҮ ғасырларда Орта Азия мен кең-байтақ Қазақстан территориясында тарихтың атасы Геродот «скиф» атаған, ал грек географы Страбон «сақ» деп атаған тайпа өмір сүрді. Сақ тайпалары туралы зерттеу еңбектері аз емес. Жалпы темір дəуірін ғылыми тұрғыда зерттеу мəселесі Кеңес өкіметі орнағаннан кейінгі 1930 жылдардан бастап-ақ жүргізілді. Олардың арасында үлкен ғалымдар, археологтар болды. Мəселен, М.П. Грязнов, Б.Н. Граков, А.Н. Бернштам. Ал біз қарастырып отырған аймақ, яғни Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу аймағын зерттеушілердің қатарында көрнекті ғалымдарымыз Е.И. Агеева, К.А. Ақышев, Г.А. Кушаев, А.Г. Максимоваларды атауымызға болады [1-2]. Қазақстан территориясында жүргізілген бұл зерттеу жұмыстары
темір ғасырының кезінде өмір сүрген ру-тайпалардың саяси, əлеуметтік, эконмикалық жəне мəдени жағын дерліктей қарастырып өтті деп айта алмаймыз. Көрнекті ғалым К.Ақышев 1954-
1957 жылдардағы Іле экспедициясының негізінде жазылған «Саки Семиречья» атты еңбегінде сақ тайпаларының материалдық мəдениетінің аз зерттелгендігін айта келіп, тек А.Н. Бернштамның Жетісу жерінде Қара-Шоқы ескерткішіне зерттеу
жүргізгендігін атап өткен болатын [3]. Бұдан кейінгі тұста К.Ақышев пен Г.А. Кушаевтың біріккен «Древняя культура саков и усуней долины реки Или» атты зерттеу еңбектерінде сақ жəне үйсін тайпаларына қатысты мəселелер көтіріледі [4]. Аталған еңбекте əсіресе Жетісу аймағындағы Бесшатыр обасы кеңінен сөз болады. Жалпы темір дəуірінде өмір сүрген рулар мен тайпалар
турасында обалардан алынған материалдар мол мағұлұмат береді. Сол сияқты темір дəуірінде аз да болса жазба деректер кездеседі. Зерттеуші мамандар тобы сол заттай деректер мен азын-аулақ жазба дерек материалдарына сүйеніп, өзіндік талдаулар береді. Сақ тайпаларын зерттеуші көрнекті маман, үлкен ғалым К.Ақышев екендігі белгілі. Ол өзінің ғылыми еңбектеріне сүйене отырып, жазбаша деректер тобын археологиялық деректер тобымен салыстырып қарастырады. К.Ақышев мол зерттеу еңбектеріне Жетісу аймағында тиграхауда сақтары, яғни шошақ бөрікті сақтардың өмір 151
сүргендігін дəлелдейді. Сондай-ақ, Жетісу аймағындағы сақ обалары өте биік, аумағының кеңдігімен ерекшеленетіндігі де сөз болады. Аймақтағы ең биік обалар 20-30метр, ал аумақтары 60-90 метрге дейін жетеді. Жетісу аймағындағы Қарғалы І, Қарашоқы обалары зерттелген. Аталған обалардан алынған материалдар тобы олардың б.з.б. ҮІІІ-ІҮ ғасырларға жатқызады. Ал Жуантөбе І. Қадырбай ІІІ
обалары ҮІІ-ҮІ жəне ҮІ-ІІІ ғасырларға жатқызылған. Жетісу аймағында ғалымдар тобына үлкен қызығушылық туғызған оба Іле өзенінің сол жағына қарай орналасқан, Есік қаласының түбіндегі «Алтын адам» обасы мен оң жағалауда орналасқан Бесшатыр обалары болды. Есік обасы Алматының шығысында 50 шаршы шақырым жерде. Ол 1969-1970 жылдары. зерттелінді. Іле Алатауы баурайында орналасқан. Обаның диаметрі 60 метр, ал биіктігі 6 метр. Топырақ үйіндісінің астында екі қабыр - орталықтағы жəне бүйірдегісі бар. Орталық қабыр тоналған. Бүйірдегісі аман жетті. Жерленген 18 жасар ханзада. Ол киіндіріліп, қару-жарақ таққан күйінде жерленген. Ыдыс-аяқтар, бүйіріне 26 таңбадан тұратын екі жол сөз жазылған күміс тостаған жатыр. Өліктің басына биік былғары қалпақ-дулыға кигізілген, оның сыртына
алтын бұтақтарына құстар қонған, сирек ағашты тау бейнеленген. Дулығаның төбесіне тəж ретінде титімдей арқар бейнесін қойған. Марқұмның мойнына ұшы барыс бастарымен безендірілген алтын өңіржиек салынған, құлағына бирюзадан салпыншағы бар сырға тағылған. Екі саусағында алтын жүзіктері бар. Белбеуінің оң жағына қызыл түсті ағаш қынапты, ұзын семсер ілінген. Семсер темірден, оралмалы-орам бедері бар сабы имектен. Сол жағына ақинақ-қанжар ілінген. Бұл оба ұрланып-тоналғанына қарамастан, жерлеу салтының өзіне тəн ерекшелігімен жəне мол жəдігерлердің табылуымен белгілі болып отыр. Аталған обаларды зерттеп, ғылыми жұмыс жасаған көрнекті ғалым, археолог К.Ақышев болды [5]. Ал Бесшатыр обасы өзінің ауқымдылығымен археолог-
ғалымдар тобына танымал болып, ол тіпті ғылыми
əдебиеттерде «патша қорғандары» деп те аталады. Бесшатыр қорғандары өз ауқымдылығымен қатар, оның əр бір қорғандары салыгну құрлысы жағынан күрделі болып келеді. Археолог-ғалымдар соған сəйкес қорғандар тобын үлкен, орта жəне кіші қорғандар деп бөліп, зерттеп келді. Ал еліміз егемендік алып, етек-жеңін жинаған кезеңде мол мəдени мұраларымызды қайта зерттеп, жинақтаудың
кезі келген болатын. Осы тұста біздің археолог-ғалымдарымыз да аянып қалған жоқ еді. Соның бір мысалы – 1994 жылы қазақ-американ бірлескен жобасы негізінде сақ жəне үйсін тұрақтарын кеңінен зерттеудің қолға 152
алынуы болды. Жоба бойынша Жетісу жеріндегі біршама қоныстар зертелді. Солардың бірі –Талғар шағын ауданы қоныстары еді. Талғар жобасының негізгі мақсаты – сақ дəуірінен бастап орта ғасырларға, жəне одан кейінгі кезеңдерді қамти отырып, ХХ ғасырға дейнгі Талғар аумағындағы жасаған қоырымдардың экономикалық жəне мəдени-тарихи жағынан даму ерекшеліктерін айқындау болды. Жоба негізінде аталған Талғар
шағын ауданының табиғи-климаттық жағдайымен бірге, Жетісу жерін мекен еткен халықтардың шаруашылық жəне мəдени өмірін зерттеуге баса назар аударылды. Археологиялық зерттеулермен қатар, күйген тұқымдардың қалдығын палеоботаникалық талдау, өсімдіктер тұқымы мен ұрықтарын микроталдаудан өткізу жұмыстары жасалды. Жоба негізінде сақ тайпаларының Түзусай тұрағына зерттеу жұмыстары жасалды. Ол Алматы қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 24 шаршы шақырым, Түзусай ауылынан батыс бағытта 1 шаршы шақырым қашықтықта, құрғақ жылғалы сайдың сол жағалауында орналасқан болатын. Сайдың беткей бйіктігі 3-5 метр құлама жарлы болып келсе, ал жоғарғы ернеуінің ені 15-20 метр, түбінің ені 7-10 метрді құрайды. Аталған тұрақты алғаш зерттеген Ф.П. Григорьевтің дерегі бойынша, қоныстың оңтүстік-шығысына тақау жерде оңтүстік-шығыс жəне солтүстік-батыс бағытын бойлай 11 қорғаннан тұратын оба орналасқан. Оладың көлемі əр түрлі болып келеді. Алайда, 1980-1981 жылдары аталған жерді ауыл шаруашылығына пайдалану мақсатындағы жер жырту жұмыстары обаларды бүлдіріп жіберген. Қалған тек екі обаны зерттеу археолог Б.Н. Нұрмуханбетовке мүмкіндік берді. Жалпы тұрақтың 16 шаршы метр аймағында зерттеу жұмыстары жүргізіліп, оның стратиграфиясы жəне жоспары
жөнінде жаңа деректер тобы мəлім болды. Обада күл-қоқыстар төгетін 7 ұра, құрлыс қалдықтары анықталып, қыш жəне тас заттардың колллекциясы жиналып алынды [6]. Сол сияқты аталған жоба негізінде тағы да бір Жетісу сақтарына қатысты Цыганка -8 қонысы да зерттеліп, ашылды. Ол Алматы қаласынан шығысқа қарай 20 шаршы шақырымдағы Панфилов кентінің оңтүстік шетінде, Цыганка өзенінің оңтүстік-
шығыс жағасында орналасқан қоныс болатын. Қонысты зерттеу барысында ғалымдар тобы оның б.д.д. 775 жылдан 370 жылға дейін жəне б.д.д. 350-300 жылдардан 220-50 жылдарға дейін өмір сүргендігін анықтады [7]. Аталған аймақтан табылған мəдени ескерткіштер тым көне замандкі болғанымен, кездейсоқ ұшырасқан (ауыздық, 153
зооморфтық жебелер, белдік тоғалары) сақ мəдеиетінің мəдени қабаттарының бар екендігін естен шығармайды. Жетісу аймағындағы сақ-үйсін тайпаларының тағы бір ескерткіші Орман І, Орман ІІ қоныстары болып отыр. Орман І қонысы Талғар қаласынан 5 шаршы шақырым қашықтықта Орман ауылынан шығыс бағытта 2 шаршы шақырым қашықтықта орналасса, ал Орман ІІ қонысы бірінші қоныстан батысқа қарай
1 шақырым жерде орналасқан. Алайда бұл жерде де ауыл шаруашылығына қатйсты игеру жұмыстары қоныстарды мүлдем қиратып жіберген деп айтуымызға болады, зерттеуші ғалымдар тобы қоныстың кейбір тұстарын ғана зерттеуге мүмкіндіктер алып, тек олардың үстінгі қабаттарға шығып қалған көне жəдігерлерін бағамдап, анықтауға мүмкіндіктер туған [8]. Ал Есік маңындағы «Алтын адам» обасы мен Бесшатыр обасын зертеу барысында олардың өзіне тəн жерлеу ғұрпы мен басқа да аймақтағы сақ тайпаларына қатысты ұқсастықтарының бар екендігімен мəлім болған. Мəселен, ағаштан арнайы қиылып жасалынған табыттар Алтай-Сібір аймақтарында жер асына түсіріліп қойылса, ал Жетісу аймағында бұл табыттар жер үстіне салынған. Табыт үсіне үйілген топырақ үйіндісін орналастыру да өзіндік ерекшеліктерге ие болып
келеді. Яғни, үйіндінің алғашқы қатары тас-құм болса, келесі қатары жыңғыл бұталардан, ал үшінші қатары топырақ қабатынан тұрады. Бұл қатар бірнеше рет қайталана отырып, оба биіктігі 20-30 метрге дейін биіктетілген. Алайда Есік обасынан табылған алтын киімді адамның табыты ағаштан қиылып жасалып жəне жерді қазып қоюымен ерекшеленіп отыр [9]. Сақ тайпаларының ескерткіштеріне жүргізілген зерттеу жұмыстары олардың өмір сүруі, соған сəйкес олардың əдет-ғұрпы, салт-санасы туралы мəліметтер береді. Мəселен, сақ тайпалары өз кезегінде əшекей бұйымдарын жасауда нағыз шеберлер болғаны белгілі. Олардың қолдарынан шыққан зергерлік бұйымдары өте сəнді-салтанатты болумен қатар, оларда айтарлықтай ұшқыр қиялдан туындаған ерекше сезім бейнеленген. Есік қаласынан табылаған алтын киімді бозбаланың
бас киімінде кездесетін зергерлік бұйымдар жасаушы адамның керемет суретші, зергер, мүсінші екендігін айғақтайды. Ғалым Сəйден Жолдасбайұлы аталған баскиімнің зергерллік көрінісіне өз таңданысын білдірумен бірге, ондағы əр бір бұйымның өзіндік ерекшеліктеріне талдаулар да жасап өтеді. «сəукеленің ұшар басындағы қасқая қарап тұрған арқардың мүсіні – келбеті бекер тұрған жоқ. Арқар жусап тұрған өз үйірінің тыныштығын күзетіп, жартастың ұшар басында тұрған сақшы-күзетші. Бұл көрініс сол кездегі ру - тайпалардың бірін-бірі жаулап алу, бірін-бірі бағындырып алуға əрекет 154
жасаған, тынымсыз, жаугершілік заман болған кез. Сондықтан да зергер суретші сəукелеге берген көріністе (пейзажда) тіршілігінде өз тайпасының немесе өз руының тыныштығының күзетшісі, қолбасшысы болған адамға о дүниеде де сондай болуына жалпы, жалпы мəңгі тыныштықтың болуын армандаған қиялыи ойы сияқты», - деп анықтама беріп өтеді [10]. Ал күнделікті сақ тұрмыс-тіршілігіндегі тұтыну бұйымдары арасында
ағаш астау, ағаш шөміш, тостаған түрлеріне ұқсас көзе тостағандар, дүңгіршек, ағаш тобатай тəрізді ыдыстар тобы ХІХ ғасырдағы қазақ халқының ыдыстарына ұқсас болып келеді. Сол сияқты темір, қола металдарынан жасалған да қазандар көптеп кездеседі. Жетісу аймағынан табылған қазандардың бір ерекшелігі – қазанды көтеріп тұрған үш аяқғы арқардың басымен алдынғы екі аяғына немесе кеудесіне ұқсайды. Мұндай көріністер Жетісу аймағындағы қазақтардың темір ошақтарында да кездеседі. Сондай-ақ сақ тайпаларының жерлеу салты – олардың діни наным-сенімдерінен көрінеді. Діни нанымдарының арасында қола дəуірінен бері қарай сақталып келе жатқан «о дүниеге сену», «отқа табыну» дəстүрлері сақталған. Темір дəуіріндегі жаңа ерекшелік аспан денелеріне, күнге табыну, тайпа немесе ру ақсақалдарына
олардың əруағына сиыну, «көсемдер культі» сақ тайпаларының о дүниедегі өмірінде де, бұл дүниедегі өмірде болсын өте жоғары мəнге ие болған. əрине бұл мəселелер Жетісу аймағы сақтарына да қатысы жоқ деп айта алмаймыз [11]. Зерттелген обалардан алынған заттар мен оба көлемдерінің əр түрлі болып келуі темір дəуірі кезіндегі тайпалар арасындағы өзара əлеуметтік теңсіздіктердің болғандығын көрсетеді. Əсіресе, Есік қорғанынан таылған алтын киімді бозбаланың сырт келбеті де осыны айғақтай түсері сөзсіз. Ал Бесшатыр қорғаныдағы ағаш табыттың өзіндік ерекше етіліп жасалуы- олардың белгілі бір үстемдік жасағанынан мəлімет берері сөзсіз. Қорыта келгенде, б.з.б. ҮІІ- ІҮ ғасырдарда темір дəуірінің алғашқы кезінде өмір сүрген сақ тайпалары өзіндік
мəдениеті дамыған, жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан, саяси тарихы бар, мемлекеттік дəрежеге көтерілген тайпа екені белгілі. Олар Орта Азиямен қатар Қазақстан территориясында, соның ішінде «Жер жанаты» атаған Жетісу аймағында да молынан қоныс теуіп, өмір сүргендігін зерттеу еңбектері дəлелдеп отыр. Яғни, Бесшатыр, Есік, Боралдай, Түрген, Талғар, Алексеев, Кеген, Қоғалы кесенелері Жетісу аймағындағы сақ тайпалары мəдеиетінің бірегей ескерткіштері болып отыр. Олай болса, Жетісу аймағындағы сақ тайпаларынан қалған 155
мəдени ескерткіштерді бұдан да ары зерттеп, тарихымыздың беттеріне қоса түсу өскелең ұрпақ ұшын де, тарихымыздың ақтаңдақ беттері үшін де қажет екендігі сөзсіз. ______________________________ 1. Агеева Е.И. Керамика городов и поселений среднего течения Сырдарьи и Каратау. // Известия ан Каз ССР. Серия археолог., в 2. № 67. 1950. 2. Акишев К.А., Кушаеев Г.А. Древняя культура саков и усуней долины реки Или. –Алматы, 1963. 3. Байпаков К.М. Вопросы археологии Казахстана. – Алматы, 1978. 4 . Акишев К.А Курган Иссык. –Алматы, 1978. 5. Акишев К.А., Кушаеев Г.А. Древняя культура саков и усуней долины реки Или. –Алматы, 1963. 25-27 бб 6. Акишев К.А Курган Иссык. –Алматы, 1978. 7. Байпақов К.М. Жетісу мен Алматы аумағындағы сақ пен үйсіндердің қоныстары. // Мəдени мұра: Археология ескерткіштері бағдарламасы. – Алматы, 2008. 8. Байпаков К.М.., чанг К. Новые данные о хозяйстве саков и усуней Семиречья. // Евразийское сообщенство. Экономика, политика, безопастность. –Алматы, 1997. С. 53-68. 9. Байпаков К.М.., чанг К. Новые данные о хозяйстве саков и усуней Семиречья. // Евразийское сообщенство. Экономика, политика, безопастность. –Алматы, 1997. С. 53-58. 10. Бұл да сонда., 59 б 11. Сəйден Жолдасбайұлы. Ежелгі жəне орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы. –Алматы, 1996. Ж.Н. Токтарбаева, магистрант КазНУ им. аль-Фараби ВКЛАД ЦЕНТРАЛЬНО-КАЗАХСТАНСКОЙ АРХЕОЛОГИЧЕСКОЙ ЭКСПЕДИЦИИ В ИССЛЕДОВАНИЕ РАННЕГО ЖЕЛЕЗНОГО ВЕКА А.Х. Маргулан был организатором и руководителем Центрально-Казахстанской археологической экспедиции, которая покрыла своими маршрутами Сары-Арку. Им были обследованы выдающиеся памятники и обнаружена самобытная культура раннего железного века Центрального Казахстана [1]. Им был очерчен ареал распространения курганов с «усами» и определена первая граница этих сооружений, не встречающихся в таком количестве нигде
кроме Центрального Казахстана. Алькей Хаканович непосредственно исследовал курганы с «усами» Орезайыр, Тогызбайколь на Улытау, а также целую серию разных памятников в Актогайском, Шетском районах, вошедших затем в одну из ранних публикаций М.К. Кадырбаева (1958 г.). Им был получен, таким 156
образом, важный круг источников, создавших первую базу для изучения культуры саков Центрального Казахстана. После этого, его учеником и продолжателем его исследований по Центральному Казахстану М.К. Кадырбаевым, возглавившим по инициативе Алькея Хакановича Маргулана отряд раннего железного века в составе ЦКАЭ, в результате шидертинских раскопок 1959-1963 гг. была открыта и охарактеризована новая культура
[2]. С начала планомерного изучения культуры древних номадов Центрального Казахстана прошло полвека. Проведенные за этот период работы можно разделить на три основных этапа. Первый этап исследований охватывает период 1946-1959 гг. И начался раскопками ЦКАЭ серии курганов с каменными грядами на западе Центрального Казахстана- в Улытауском районе. Ко второму этапу относится работы 1959-1968 гг., когда основной центр их сместился на северные и центральные районы Восточной Сарыарки. М.К. Кадырбаев, с 1957 года возглавивший отдельный отряд раннежелезного века в составе ЦКАЭ, в течении 1959-1963 гг. Открывает блестящие памятники северной группы в могильниках Тасмола-1,2,3,5,6, Карамурын-1,2, Нурманбет-1,2,4 на реке Шидерты в Екибастузском районе Павлодарской области. Материалы этих раскокок М.
К. Кадырбаевым сразу же были опубликованы. Работы следующих трех лет, 1964-1966 гг., были посвящены изучению памятников центральных районов Восточной Сарыарки. В бассейне реки Талды в Шетском районе раскапывались курганы в могильниках Кызылкой, Талды-2, Аксу-2. В конце второго этапа, в 1967-1968 гг. Основное внимание уделялось курганам юго-восточной периферии Восточной Сарыарки-
северо-восточного Прибалхашья
. Была раскопана серия курганов в могильниках Котанэмель-1,3, Жалгызтау, Тесиктас-1,2 и др. С 1970-х гг. С приостановлением стационарных исследований памятников раннего железного века на территории региона, до конца 1980 гг. изучаются лишь единичные памятники, в том числе несколько курганов с «усами» [3]. Ниже мы остановимся уже на основных годах истории исследования, разделив их
по годам проводимых работ Центрально-Казахстанской археологической экспедиции по раннему железному веку в Центральном Казахстане. В 1947 г. с целью определения памятников эпохи раннего железа была продолжена разведка в северной и северо-западной частях Бетпак-Далы [4]. В 1957 г.экспедиция работала в Северной Бетпак-Дале двумя отрядами, один из которых поставил свою задачу, выяснить южную 157
границу распространения культуры раннего железа Центрального Казахстана [5]. Центрально-Казахстанская археологическая экспедиция в полевом сезоне 1957 года занималась в основном изучении памятников эпохи бронзы и курганов ранне - кочевнического времени. Исследования производились в двух районах Карагандинской области (в Шетском и Коунрадском). В этом же году ценный материал дали «курганы с усами» в них найдены
: золотая диадема на бронзовой основе, украшенная техникой зерни и инкрустацией из цветного камня, и тонкие пластины - обкладка деревянного предмета; бронзовые наконечники стрел; железные удила, кинжалы, костяные пряжки и другие вещи [6]. С 1959 года начинается работы отрядом ЦКАЭ во главе М.К. Кадырбаевым в среднем течении р. Шидерты в Экибастузском районе Павлодарской области проводится раскопки курганов могильников Тасмола 1-6, Карамурын 1,2, Нурманбет 1,2,4. Параллельно с ним другой отряд во главе А.М. Оразбаевым изучил несколько курганов могильников Акбулак 1,2. Полученный в результате раскопок яркий и обильный материал лег в основу выделения ныне хорошо известной тасмолинской культуры, датированный VII-VI вв. до н.э., второй V-III вв. до. н.э. [7]. В
1961-1963 гг. проводились работы в Баян - Аульском районе, наибольшее количество памятников эпохи раннего железа сохранилось в горах Далба, Желтау (Жумырткалы), Аулие-Кзылтау (Кобдик, Мергентас, Коргантас, Жантайма), в долинах р. Ащису Алка-
Мерген. 1971 г. Обследована группа больших курганов раннескифского времени, расположенная в верховьях р.Токраун, в урочище Байштын-Карашокысы. В 1972 г. Экспедиция
провела большую работу по выявлению и фиксации многочисленных наскальных рисунков относящихся к раннему железу [8]. Первые памятники группы Нуркен раннего железного века были открыты М.К. Кадырбаевым в 1960 годах. На данный момент раскопано 30 объектов [9]. В 1989 году Центрально-Казахстанская археологическая экспедиция проводила свои исследования древних памятников на территории Джезказганской области. В соответствии
с двумя направлениями, которая одна из них считалась пятилетней плановой темой «Древняя металлургия и горнорудное дело племен Центрального Казахстана в эпоху бронзы и раннего железа». Из памятников последующей эпохи ранних кочевников или раннего железа - часто встречаются отдельно стоящие курганы и курганы с каменными грядами (усами), дугообразно вытянутыми к востоку [10]. Таким образом, свои планомерные работы ЦКАЭ проводила по раннему железному веку. Как видим, большая территория была 158
охвачена по Центральному Казахстану. Работы проводимые Центрально-Казахстанской экспедицией были плодотворными и легли в основу изучения исследования в сегодняшнем дне. И в будущем покажет свою значимость в новых исследованиях. ____________________________ 1. Байпаков К.М. А.Х. Маргулан - выдающийся исследователь археологического наследия. // 100-жылдыққа арналған академик А.Х. Марғұланның «көшпенділер өркениеті мен рухани мəдениеттің тарихы» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның пленарлық мəжілісі материалдары. т.1. Павлодар., 2004. 2. Бейсенов А.З. Памятники раннего железного века Центрального Казахстана// Қазақстандағы тарихи-мəдени үрдістердің өткені, бүгіні мен болашағы. Марғұлан оқуларының ғылыми жинағы. Жезқазған., 2000./ 3. Восточная Сарыарка. Каркаралинский регион в прошлом и настоящем. А., 2004 г. 4. Маргулан А.Х. Отчет о работе Центрально-Казахстанской археологической экспедиции за 1947 год.// Известия АН КазССР, серия археологическая., 1949. Вып.2/. 5. Оразбаев А.М. Памятники эпохи бронзы Центрального Казахстана. // Труды ИИАЭ АН КазССР., т.7., 1959/. Которые
легли в основу диссертации М.К. Кадырбаева /Кадырбаева М.К. памятники кочевых племен Центрального Казахстана (VII в. до.н.э. - VI в.н.э.). автореферат. А.,1959. 6. Оразбаев А.М. Тезисы. О работе Центрально-Казахстанской экспедиции-1957 г. 7. Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. А., 1966. 8. Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. А., 1979. 9. Бейсенов А.З., Мукажанов М.Ф., Умиткалиев У.У. Об основных направлениях изучения памятников раннего железного века Центрального Казахстана. // Древняя и традиционная культура Казахстана в исследованиях молодых ученых. Караганда., 2004 г. 10. Научный отчет ЦКАЭ за 1989 г. А
., 1990 г. Архив ИА МОН РК. Ғ.Қ. Омаров, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ, аға оқытушы Ж.Н. Тоқтарбаева, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың 2 курс магистранты БЕҒАЗЫ-ДƏНДІБАЙ ЕСКЕРТКІШІ МЕН ТҮГІСКЕН ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ ҰҚСАСТЫҒЫ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ Беғазы-Дəндібай мəдениет ескерткіші тек Орталық Қазақстанның көрнекті ескерткіші ғана емес, сонымен қатар, Евразияның ерекше ескерткіштерінің біріне жатады. Өткен ғасыр мен 159
жаңа замандағы Беғазы-Дəндібай ескерткіштеріне 1940-1970 жылдары Ə.Х.Марғұлан, Ə.М.Оразбаев, К.А.Ақышев, М.Қ.Қадырбаев сияқты көрнекті ғалымдар үлкен мəн беріп, зерттелуіне зор еңбек сіңірді. Қазiргi таңда Археология Институтының ғалымдары Ж.Қ. Құрманқұлов, А.З. Бейсенов, А.С. Ермолаева. Сонымен қатар, Қарағанды қаласындағы Е.А. Букетов атындағы
ҚарМУ бір топ мамандары В.В. Евдокимов., С.О. Жауымбаев, В.В. Варфоломеев, В.Г. Ломан ғалымдары қосуда. Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы қола дəуірінің бірегей ескерткіші - Түгіскен кесенесін С. Толстов., М. Итина, Л.Т. Яблонский, (Хорезм экспедициясы) ......үлкен зерттеулер жүргізді [1].
Арал алқабының Түгіскен үстіртінде орналасқан Түгіскен қорымы екі дəуір ескеркіштерінен тұрады. Алғашқы тобы Солтүстік Түгіскен б.з.б X-VIII ғасырларға жататын қорымдар. Ол өз кезегіндегі екі кешенге бөлінеді, олардың біріншісі 9, екіншісі 27 обадан тұрады. Оңтүстік Түгіскеннің барлық сақ обалары б.з.б. 7-5 ғасырларында тұрғызылған. Бұл қорымда шамамен 50 қорған, оның 38-не қазба жұмыстары жүргізілген [2]. Түгіскеннің тым ертеректегі мазарлары қыш кірпіштен салынған. Оны жоспарлауға негіз болған, əсіресе – сыртқы қабырғалар шаршасына үйлестірілген шеңбер. Оның ішінде, шеңбер бойын қуалай 8 немесе 12 тікбұрышты қыш ұстын тұр, олар екі метр биіктікте сақталып қалған. Одан əрірек, ішкі бетте тағы да 8 немесе 12 əлгідей ұстын бар, бірақ олар тікбұрыш бойында тұр. Яғни, негізгі
композициясы шеңберлі жəне крест тəріздес (күмбез, крест жəне дөңгелек тəрізді фигуралардан тұрады, бұл ұқсастықтар Қазақстанның көптеген тарихи нысандарынан да көрініс табады. Мысалы: киіз үй құрылысында). Қазіргі тілмен айтқанда, байырғы тарихи пішінінің қазіргі жаңа дамыған түрі ретінде қалыптасты, ол екі негізгі бағытта: 1. ол кешенді ядроны құрап, қалған құрылыстар басқаларына жанасады. 2. екінші жағдайда, архитектура төрт перпиндикулярлы блоктан құрылған, ол төрт бағытта жанасып, бір сақиналы платформаға үйлеседі. Қыш ұстындарға қоса, оларды қайталанғандықтан, ағаш бағандар тұр, еденде астау тəріздес қазылған қабір шұңқыры бар. Мазар ішінде орналасқан бөлмелер мен дəліздерге керамикалық бұйымдар қойылған, мұнда қоладан жасалған қару- жарақтар, алтын əшекейлер табылған. Орталық бөлмеде қойылған өлікті
, мазармен бірге өртеп жіберетін болған. Түгіскен қорымдарының мəдени тегін анықтауда өте үлкен ізденістер жүргізілген. Бірінші, жағынан алсақ, бұдан Андронов мəденитінің дəстүрін көруге болады. Мазарлардың жоспарлануы Беғазы - Дəндыбайдың Орталық- Қазақстандық үлгісіне жақын, қыш ыдыстардың түрі мен өрнектері Андронов мəдениетінде кездесетін 160
өрнектер түріне сəйкес ұқсастықтар кездеседі, екінші жағынан, оңтүстік мəдениетінің күшті ықпалы сезіледі. Беғазы кесенелері өзінің қабырғалық құрылысымен ғана емес, мəдениетімен, бұл кесенелерден андрон мəдениетіне өтетін архаикалық элементтерін аңғаруға болады. (Мазарлардың жоспарлануы Беғазы - Дəндыбайдың Орталық Қазақстандық үлгісіне жақын, қыш ыдыстардың түрі мен өрнектері андроновтікі тəріздес), екінші жағынан, оңтүстікке мəдениетінің күшті ықпалы сезіледі. (Түгіскен мазарлары дала мен отырықшылар мəдениеттерінің өзара жақындасып, ықпалдасып жатқан бастапқы кезеңдерінен хабар береді.) [3].
Беғазы мəдениет жайында, алдыңғы мақаламда айтқандықтан, енді, негізгі ерекшеліктер мен ұқсастықтарына тоқталмақпыз. Беғазы - Дəндыбай этникалық мəдениетінің дамуының ерекше негізгі кезеңі деуге болмас, бірақ ол қола дəуірінің орта кезеңінен бастау алып, ұзақ уақыт аралығында қарапайымнан күрделі жүйеге өту кезеңі. Мұндай негізгі кезеңде өтпелі кезең бар, ол Атасу өзені мен Ертіс өзені аралығындағы
көптеген ескерткіштермен белгілі. Егерде, Орталық Қазақстанның этникалық тайпалық құрамы ешқандай өзгеріске ұшырамаса, ал тұрмысында үлкен прогресс байқалады, олар: архитектура құрылыс өнері, керамика, металл өңдеу т.б. Беғазы қоршауларын моңғол немесе Байкалдағы қоршауларға жатқызу қате. Осы жəне басқа ескерткіштер өзінше қабір түр құрылыстары екі бөлек болып табылады. Беғазы кесенелері өзінің қабырғалық құрылысымен ғана емес, мəдениетімен, бұл кесенелерден андрон мəдениетіне өтетін архаикалық элементтерін аңғаруға болады /4/. Беғазы ескерткіштеріне ұқсас санаулы ғана ескеркіштер бар, олардың кейбіреулері тек керамика жағынан ұқсас болса, кейбіреулері қоршауынан ғана т.б. Олар: Батыста Маңғыстау жеріндегі Дікілтас, Измаиловка, оңтүстікте Түркменістанда Намазга 6, Текке-тепе [3], Тоголок, Саппали (оңтүстік Өзбекістан), Бішкент жəне Вахш мəдениеттері (Тəжікістан)
[5] т.б. Ал, андрондықтардың ескерткішетері: Дашти-Козы (Тəжікістан), Бурманчап, Кетмен-Төбе (Қырғыстан) т.б. Қазіргі таңда, Шыңжанда, Өскеменде де, Ертіс өзені маңында ашылып жатыр. Негізгі ерекшеліктеріне тоқталсақ, Беғазы кешеніндегі құрылыстары төртбұрышты жəне шығысқа бағытталған дəлізі бар. Дəліз бен негізгі құрылыс арасында кірпіш қойылмадан жасалған, дəлізі екі жұқа қабырғамен қоршалған. Беғазы қоршауларында биік тасты бағана болса, Түгіскенде кірпіш бағаналармен салынған. Екі кешенде де, қабарғалары төртбұрышты құрылыс, массивті, ұзындығы орта шамамен, Беғазыда 2,5 м ал, Түгіскенде 3 м. Алайда
, Беғазы қоршаулары тасты плиталармен қоршалса, ал Түгіскенде қым кірпішпен (сырцовой кирпич) салынған. Қарап отырсақ, Түгіскен қоршаулары сəл Беғазыға қарағанда үлкендеу болып келеді. 161
Беғазы ескерткіштеріне дəл келетін, Түгіскеннің ерте кезеңіне жататын кесенелер, олар 4,5,7. Бұллардың негізгі шикізаты тік төртбұрышты қым кірпіш болғандықтан, сыртқы жəне ішкі бөлме қабырғалар арасында дəлізі Беғазы №1,2 кесенлерінде, ені 2 м- ге жететін ұқсастық бар. Беғазы кесенелеріне ұқсас Түгіскен 6 кесенесі астыңғы жақ қабырғалары материк грунтындағы вертикальды кескіннен, тереңдігі 1,3 м котлован түзелді. Ал
, мұндай котлован Беғазыда 1,2 м., котлован беті балшықты қоспадан жасалған кірпішті қойылма түрінде кездеседі. Ал, Беғазы 1,2 кесенелерінде дəл сондай сұйықты қаттырмалы қоспамен жасалған, үлкен тасты блоктармен жабылған. Беғазы мəдениетінен метериалдық мəдениетке жататын табылған заттардың ұқсастығынан басқа, жерлеу рəсімі де түгіскендіктермен ұқсас. Əсіресе, алтарьлық құрылысы мен 3 ұзын солтүстік пен оңтүстіктегі қабырғаларына бағытталған менгирлер жəне олардың қасында астау тəріздес қазылған шұңқыр бар. Түгіскендегідей №7 кесенеде де, осындай менгирсіз алтарьлық құрылыс бар. Қарап отырсақ, Түгіскен кесенелері Беғазы жерлеу орындарымен айырмашылығы аздау. Алайда, Сырдария мен Қызылқұм гранитті массивтер болғандықтан, дəл Беғазылық құрылыстағы биік менгирлер салынуына мүмкіндік берген жоқ. Ең бастысы, Сырдариялық құрылысшылар балшықтан Беғазы қоршауларына ұқсас
плиталар жасауға тырысқанмен, Орталық Азияға сипатты емес [6]. Түгіскен кесенелерінде граниттік плиталар қалың қамыс пен қабырғаларына кошма, киіз ілінген [8]. Ол Беғазы ескерткіштерде кездейсоқ емес, керамикасы жағынан да ұқсас басқа кесенелер бар. Түгіскенде металлдық заттар өте аз, бұл жерде тек ұзындығы 9 см қоладан жасалған ине табылды. Пішіні мен ұзындығы жағынан №5 Беғазы кесенесі мен Бұғылы 3 ескерткіштерінде табылған инеге ұқсас. Мүмкін, бұл бұйым Орталық Қазақстанның бір қоныстан жасалып, сауда айналымы немесе көшпелілік кезінде, Түгіскен аймағына түсуі шарт болар (Орталық Сырдарияға). Бұл көшпелілікке дəлел келтірсек, бұл уақытта, Ежелгі Яксарт жиегінде меридиандық көшу түрі болды [7]. Сондағы, Түгіскен мəдениеті мен Орталық Қазақстандағы Беғазы - Дəндібай ескерткіштерін ұқсастыруға əбден
мүмкін. Түгіскен мен Беғазы ескерткіштерінің басты ерекшелігі керамикалары жағынан басым. Беғазыда тайпа құрамы, өте үлкен болатын, бұл тайпалар Арал теңіз маңына миграция ретінде көшкен уақытта, жергілікті тайпаларға сіңіп, солардың мəдениетін сіңірген [9]. Дегенмен, беғазылықтар өз ата - баба жерлеу дəстүрін сақтап қалды, (ол екі ескеркіштерінде ұқсас), ал керамикасының 25-30 пайызын оңтүстіктегі Өзбекістан, Түркіменістан
шекаралас жерден сіңірген. 162
Негізгі керамикасы қолдан жасалған. Ал, тағы бір керамика түрі Жетісудан келгенін де көруге болады [8]. Қорытындыға келсек, əрине ескерткіштердің құрылысы жер бедеріндегі географиялық орынға байланысты еркешелінетіні анық [9]. Осындай үлкен Орталық Қазақстан территориясын қамтитын Беғазы қорым ескерткіштері мен Арал алқабының Түгіскен үстіртіндегі Түгіскен қорым ескерткіштері қазақ тарихында асыл да, бай мұра. Құрғақшыл жəне ауыспалы табиғатына қарамастан, бұндай алып құрылыстарды салу көпшіліктің қызығушылығын танытатын ескерткіш болып саналады. Бұл ескерткіштердің ашылуының тарихи мəні тек оңтүстік мəдениетімен байланыстылығын (сырцовой кирпич, станковая керамика /сосуды сделанные на круге) ғана байқау емес, сонымен бірге, олардың араласу себебіне жəне басқа Азия аймақтардағы кездесетін ұқсас ескерткіштердің де зерттелуіне жаңа көзқарастың қалыптасуы
ғылымға үлкен ізденіс береді. Бұл қорымдағы кесенелерге қарап, археология, сəулет өнеріне, əр бір ғылымға тиер пайдасы мен мұрасы баршылық. ____________________________ 1. Кузьмина Е. Е. Древнейшие скотоводы от Урала до Тянь-Шаня. Фрунзе 1986. 2. Глава 1. Часть 1. Саки Приаралья. // Степная полоса Азиатской части ССР в скифо-сарматское время. М., 1992. 3. Итина М.А. Древние Хорезмские земледельцы // История, археология и этнография Средней Азии. М., 1988. 4.
Мандельштам А.М. Памятники эпохи бронзы в Южном Таджикистане. М., 1968.
5. Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. А., 1979. 6. Акышев К.А., Байпаков К.М. Вопросы археологии Казахстана. А., 1979. 7. Қазақстан тарихы очерктері. А., 1993. 8. Кадырбаев М. К., Курманкулов Ж. Культура древних скотоводов и металлургов Сарыарки. А., 1992. 9. Кармышева З.В., Рачковская Е.И. Ботаническая география степной части
Центрального Казахстана. Л., 1973. И.С. Суворова, ВКГУ им. С.Аманжолова ИСТОРИЯ ИЗУЧЕНИЯ ПАМЯТНИКОВ РАННИХ КОЧЕВНИКОВ ВОСТОЧНОГО КАЗАХСТАНА Основную группу источников по изучаемой эпохи ранних кочевников составляют археологические памятники – в первую очередь погребальные конструкции. 163
Первые достоверные упоминания об археологических объектах появились более 300 лет назад, когда началось интенсивное освоение Сибири. В записках главы русского посольства в Китай Федора Байкова имеются сведения об остатках древних архитектурных сооружений и строений на берегах Иртыша. В 1733-1743 годах в Сибирь была направлена первая академическая экспедиция, целью которой было изучение природных богатств
, а также этнографических и археологических объектов огромного края. Руководитель экспедиции академик Г.Ф.Миллер впервые провел раскопки на территории нашей области. Материалы исследования курганов близ Усть-Каменогорска вошли в четырехтомный труд Г.Ф.Миллера «История Сибири». Курганы, развалины архитектурных объектов, древние рудники и прочие археологические памятники Восточного Казахстана изучали участники
второй Академической экспедиции И.Г. Гмелин, П.С. Паллас, И.П. Фальк. В 1793 году ботаник Сиверс раскопал два позднекочевнических богатых кургана с погребением коня у подножия Нарымского хребта. В 1865 были проведены первые научные раскопки, связанные с именем академика В.В. Радлова. Именно им был зафиксирован так называемый «алтайский феномен» - курганы с вечной мерзлотой. Тогда в Берельской степи им были раскопаны семь курганов. Значительную роль в археологическом изучении Восточного Казахстана сыграли Русское географическое общество, его Западно-
Сибирский отдел в Омске, подотдел в Семипалатинске. На основе собственной коллекции, собранной в результате раскопок в Семипалатинской губернии, политический ссыльный Е.П. Михаэлис в 1883 году создал археологический отдел в местном краеведческом музее. В сборе сведений о древностях, описании памятников, проведении раскопок активно участвовали Н.Я.Коншин, В.Никитин, братья А.Н. и В.Н.Белослюдовы, Ф.Н. Педащенко, А.В.Андрианов. В 1910 году Русским комитетом для изучения Средней и Восточной Азии была отправлена в Верховья Иртыша экспедиция под руководством В.И.Каменского. В урочище Малый Койтас на реке Кызылсу им было раскопано несколько курганов на могильнике бронзового века. Описание и рисунки отдельных находок даны в трудах М.П. Грязнова, С.А. Теплоухова и С.С. Черникова. Систематические и целенаправленные археологические исследования в Восточном Казахстане начались с
установлением советской власти. В 1927 г. С.И. Руденко под Катон-Карагаем раскопал три кургана. После С.И. Руденко археологические работы в 164
верховьях Бухтармы не производились в течение почти трети века: они были возобновлены в 1959 году, когда для систематических исследований в этом районе Государственный Эрмитаж организовал Южно-Алтайскую археологическую экспедицию под руководством С.С. Сорокина. Он в 1959-1963 гг. изучил Большой Берельский курган, провел широкую разведку и раскопки под Катон-Карагаем и на левом
берегу Бухтармы. Однако в 1949 году С.С. Черников во главе экспедиция Ленинградского отделения Института Истории материальной культуры АН начал исследование Чиликтинской долины. Впоследствии у неё здесь проходили полевые сезоны в 1959-
1962, 1966, 1972. Самым удачным оказался сезон 1960, когда был раскопан курган № 5 – «золотой курган». В 60-70-е годы, благодаря работам археологического отряда Усть-Каменогорского
пединститута под руководством Ф.Х.Арслановой и Восточно-Казахстанского областного краеведческого музея под руководством А.А.Чарикова, список археологических памятников Восточного Казахстана пополнился новыми, тщательно изученными объектами, характеризующимися широким хронологическим диапазоном. Наиболее известные памятники, материалы которых нашли отражение в специальной литературе, стали могильники Кызылтас (Уланский район) и Зевакинский погребальный комплекс (
Шемонаихинский район). В 1977, 1980-1983 годах в зоне будущего водохранилища Шульбинской ГЭС на Иртыше были проведены исследования Шульбинской археологической экспедиции ИИАЭ имени Ч.Ч.Валиханова АН КазССР под руководством А.Г. Максимовой и С.М. Ахинжанова, результатом которой стало исследование памятников различных эпох, начиная с палеолитических стоянок и заканчивая памятниками средневековых кочевников. В
1985-1990 годах в Восточном Казахстане работала археологическая экспедиция кафедры археологии и этнологии КазГУ имени Аль-Фараби под руководством А.М. Оразбаева, изучившая памятники энеолита, эпохи бронзы и раннего железного века Катон-
Карагайского, Большенарымского, Маркакольского районов ВКО и Аксуатского района бывшей Семипалатинской области. С начала 90-х годов ХХ века изучение археологических памятников связано с деятельностью Верхне-Иртышской археологической экспедиции под руководством А.А.Ткачева, созданной на базе Восточно-Казахстанского государственного университета. Большие исследования Верхне-Иртышская археологическая экспедиция развернула в Усть-Каменогорском 165
микрорайоне. В 1994-1998 годах здесь были изучены около двадцати разновременных археологических объектов, начиная от эпохи неолита и заканчивая ранним средневековьем. В конце 90-х годов ХХ века в Катон-Карагайском районе Восточно-Казахстанской области проводила широкие исследования археологическая экспедиция Института Археологии имени А.Х. Маргулана под руководством З.С. Самашева. Ею были исследованы
могильник Берель, Майемер-II, Тар Асу, относящиеся к сакской эпохе. К уникальным археологическим открытиям «золотого кургана в Чиликтах» С.С. Черникова теперь добавились не менее уникальные открытия в долине еще одного «золотого кургана» другого археолога, профессора из Казахского государственного университета имени аль-
Фараби – А.Т. Толеубаева. Экспедиция работала в Чиликтинской долине в течение шести полевых сезонов – 2003-2008 гг. В раскопках принимали участие и студенты Восточно-Казахстанского Государственного университета им. С.Аманжолова под руководством старшего преподавателя кафедры истории Казастана Винокуровой Е.И. Планируется и дальнейшее изучение памятников Чиликтинской долины. ______________________________ 1. Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской ГЭС. – Алма-Ата, 1987 – 280 с. 2. Самашев З.С., Базарбаева Г.А., Жумабекова Г.С. и др. Археологические изыскания в Казахском Алтае / З.С. Самашев, Базарбаева Г.А., Жумабекова Г.С. и др. // Известия НАН РК. Серия общественных наук. – Алматы, 2004 - №1. – С. 223-227. 3. Самашев З.С., Жумабекова Г.С., Сунгатай С. Новые исследования на могильнике Берел в Восточном Казахстане / З.С. Самашев, Г.С. Жумабекова, Сунгатай Г.С. // Итоги изучения скифской эпохи Алтая и сопредельных территорий. – Барнаул, 1999. – С. 109-113. 4. Самашев З.С., Франкфорт А.П., Ермолаева А.С. и др. Исследование культуры древних кочевников Казахстанского Алтая / З.
С. Самашев, А.П. Франкфорт, А.С. Ермолаева и др. // Проблемы изучения и сохранения исторического наследия. – Алматы, 1998. – С. 174-184. 5. Очерк археологического изучения Казахстана // Материалы и исследования по археологии. – М., 1966. – С. 39-60. 6. Арсланова Ф.Х. Археологические находки в Казахстане / Ф.Х. Арсланова // Бронзовый век степной полосы Урало-Иртышского междуречья: Сб. статей. – Челябинск – 1983 – С
.102-106. 7. Оразбаев А.М., Омаров Г.К. Некоторые итоги археологического исследования Восточного Казахстана / А.М. Оразбаев, Г.К. Омаров // Проблемы изучения и сохранения исторического наследия. – Алматы, 1998. – С. 27-30. 166
8. Ткачев А.А. Полевые археологические исследования на территории Восточно-Казахстанской области в 1996-1997 гг. / А.А. Ткачев. – Усть-
Каменогорск, 1997. – 342 с. 9. Черников С.С. Загадка золотого кургана / С.С. Черников. – М., 1965 - 220 с. А.М. Досымбаева, Институт археологии им. А.Х. Маргулана МЕСТО И ЗНАЧЕНИЕ АРХЕОЛОГИЧЕСКОЙ ТЮРКОЛОГИИ В СРЕДНЕВЕКОВОЙ АРХЕОЛОГИИ КАЗАХСТАНА Тюркологическая археология является разделом исторической науки, целью которой является изучение проблемы формирования и развития культуры населения Казахстана и реконструкция жизнедеятельности общества в средневековый период. Достижение основной цели исследований должно быть направлено на решение задачи, связанной с изучением археологических памятников, эпохи средневековья на территории Казахстана. И если учесть что сама археология Казахстана
, как научное направление, формировалась с конца 40-х годов XX столетия до конца 80-х годов, то характерной особенностью ее развития в последующие годы, стало отсутствие целенаправленной стратегии и политики, направленной на реконструкцию жизнедеятельности древних и средневековых обществ, внесших вклад в формирование этнической культуры казахов. Важным направлением археологии также должно было быть решение основной задачи, выраженной в исследовании особенностей культурогенеза на территории казахской степи и ее взаимная связь с процессом развития мировой культуры. В исторически сложившихся природных условиях, на пространстве казахских степей, культура средневекового населения нашла свое выражение в различных типах археологических памятников, изучение которых в разные периоды истории Казахстана проводилось с разной степенью
интенсивности. В концептуальном плане, полное отсутствие в стратегии развития археологической науки целостного представления о предмете и объекте научного исследования послужило следствием разрозненности и отсутствия связи между отдельными направлениями средневековой археологии. Предметом исследования средневековой археологии являются археологические памятники. Памятники эпохи средневековья на территории Казахстана представлены различными типами культурного 167
наследия, общая характеристика которых позволяет объединить их в два основных блока археологических источников. Объединение археологических источников в самостоятельные блоки объясняется историческим содержанием большого количества памятников, нашедших отражение в различных типах и формах предметов исследования. Памятники оседло-земледельческой культуры, получившие широкое распространение в эпоху средневековья на территории Казахстана и длительное время, являющиеся
основным приоритетом развития археологической науки и предметом изучения археологии, представлены многочисленными городами, поселениями, замками и др. Изучение структуры памятников городской культуры свидетельствует, что характерной особенностью города является замкнутое жилое пространство. Исследования, проведенные на наиболее известных памятниках городской культуры, позволили установить структуру жилого пространства, характерных составляющих мест обитания оседлого населения. Неотъемлемой частью города являлись внешние и внутренние оборонительные сооружения, жилые постройки, места отправления различных культов, храмы, церкви, мечети. Частью обитаемого пространства являлись бани, базары и городские некрополи, в которых хоронили жителей города (Байпаков, 1986, с. 41; 79-81; 174-181). Совершенно другие типы памятников, получившие повсеместное распространение на территории казахской степи в эпоху средневековья и объединенные в следующий
крупный блок археологических источников представлены в иных формах культурного наследия. Памятники культуры кочевников, занимают все обитаемые пространства номадов, в предгорных долинах и террасах рек, по всей степной зоне, где когда- то была вода и до современности сохранились источники воды. Археологическое наследие номадов средневековья на территории казахской степи сохранилось в форме различных типов памятников. Погребальные конструкции – курганы, различные типы мемориальных и ритуальных сооружений с каменными изваяниями, со стелами, сотни тысяч памятников тюркского наскального искусства, многочисленные родовые тамги тюркских племен, высеченные на скалах, валунах, памятники рунической письменности, также высеченные на скалах, камнях, представляют собой многообразие форм культуры номадов. Описываемые, археологические памятники тюркских кочевников
, как правило, расположены, непосредственно в пространстве степи, вдали от замкнутого жилого пространства города и вне их оборонительных 168
укреплений. В непосредственной близости от мест расположения культовых памятников расположены поселения, замки. На данном этапе разрабатывается направление, связанное с изучением жилого пространства представителей степной культуры, особенностей топографии расположения поселений и укрепленных сооружений тюркской знати. Если исходить от основной цели исследования, то объектом изучения средневековой археологии в целом, является реконструкция особенностей жизнедеятельности
общества во всем многообразии форм проявления, решение которой возможно только при условии проведения комплексных исследований, нацеленных на решение основной задачи, направленной на изучение процесса закономерности, развития археологических памятников эпохи средневековья на территории Казахстана. Выше было отмечено, что опыт исследования географии расположения памятников степной культуры, нашедших отражение в сотнях погребальных, культовых
и мемориальных памятников тюрков, показывает на их топографическую изолированность от замкнутого жилого пространства города. Созданные, на открытом пространстве степи, места захоронений в виде курганов, ритуальные сооружения с каменными изваяниями обожествленных предков, памятники наскального искусства, родовые тамги, характеризуя особенности культуры кочевников, являют собой яркие образцы этнической самобытности средневековых тюрков. Исследование содержания культовых памятников с каменными скульптурами и памятников наскального искусства, родовых тамг свидетельствуют, что территории их массовой концентрации, на определенных участках степи, представляли собой сакральные места, служившие для проведения социально значимых ритуалов поклонения верховным божествам Тенгри и Жер Су и духам обожествленных предков/аруахам. Сравнительный анализ материалов из комплексов тюркских памятников с
таковыми по всей степной полосе казахских степей, Восточной Европы, Алтая, Тувы, Монголии позволяют очертить основные ареалы распространения культур. Историческая проекция средневековых культур номадов позволяет сделать выводы по развитию и формированию этнической географии тюркских народов, в рамках тюркских государств современности (Досымбаева, 2009, с. 25). Из общего обзора основных предметов исследования средневековой археологии Казахстана
, становится очевидным различное содержание археологических источников, получивших 169
распространение в одну и ту же эпоху. Не вызывает сомнения, что противоположностью культовым памятникам степной культуры тюрков являлись храмы, кумирни, мечети, церкви и др. близкие по назначению объекты, расположенные в замкнутом пространстве средневекового города. Имеем ли мы дело с различными формами проявления культуры одних и тех же этносов, населявших территорию Казахстана
в средневековый период? Почему в регионе между реками Шу и Талас сосуществовали десятки памятников оседлой культуры, представленные городами, замками с мощными оборонительными сооружениями, такие как Тараз, Кулан, Мерке, Аспара, Костобе и др. и тюркские культовые святилища Мерке и Жайсан с многочисленными каменными скульптурами, петроглифами, алтарями, тамгами? Как решаются задачи средневековой археологии в научных работах исследователей, занимающихся изучением памятников, расположенных в Шу-Таласском регионе? Проблемы изучения генезиса оседло-земледельческой и городской культуры, до конца 80-х годов XX столетия, рассматриваемые в русле концепции о так называемой «согдийской колонизации городов Семиречья и Южного Казахстана» не преодолены до сих пор (Бернштам, 1950, с. 34-43, Байпаков, 2009, с. 127-130). В последние
годы наметилась тенденция, априори называть все города тюркскими, что довольно часто, без теоретического обоснования звучит в докладах некоторых ученых. Как правило, научному решению проблемы об этническом облике жителей, населявших и строивших города на территории Жетысу, могут содействовать данные смежных дисциплин, в частности, антропологический анализ костных останков людей (Исмагулов, 2008, с. 22-24). Вместо этого, материалы из некрополя городища Костобе, именуемого Джамукатом и расположенного рядом с Таразом, исчезли вовсе. В литературе сохранились лишь незначительные сведения о 20 наусах и погребениях костей в хумах, датируемых по находкам в пределах VI-XII вв. (Байпаков, 1998, с. 101-103). Мы были свидетелями варварских раскопок некрополя городища Костобе и видели, как с истлевшими на солнце
, костями погребенных в наусах людей, играли дети с близлежащих аулов. Мы обращались к начальнику археологической экспедиции, с просьбой произвести документацию раскопанных объектов и направить костные останки на антропологический анализ. В научной печати информации о результатах антропологического анализа не опубликовано. Одним из показательных фактов, на который следует обратить внимание, является интерпретация средневекового памятника 170
Акыртас, который в разные годы назывался, то недостроенным дворцом арабского полководца, буддийским храмом, а сегодня стал именоваться как замок карлукского хакана (Байпаков, 1998, с. 57; Байпаков, Воякин, 2007, с. 10; Молдакынов, 2007, с. 84). Действительно, памятник Акыртас, обозначенный в Списке памятников Государственной программы «Культурное наследие», на данном этапе воссоздается как дворец тюркского хакана. Архитекторы пишут, что недостроенный
дворец на Акыртасе, был сооружен из больших каменных блоков, среди которых по всей территории дворца, обнаружено «большое количество корытообразных каменных блоков огромных размеров» (Шарденова, 1999, с. 115). О связи понятия Акыртас именно с каменными корытами пишут сами исследователи памятника и дают расшифровку понятия акыр (Шарденова, 1999, с. 115). В казахской лексике слово акыр, имеет два значения. Во-первых, оно обозначет специальную емкость, корыто, в которое помещали корм для животных. Существует другое обозначение термина акыр, как понятия о конечности, конце света, которое непосредственно связано с представлениями о «конце Света» – акыр заман, адамнын акыры келдi – человек умер. Но наиболее достоверным и убедительным является современный топоним, который дошел и сохранился с эпохи средневековья в казахскойязыке: Акыр тобе - наименование местности, на территории расположения памятника). В связи с археологическими исследованиями, которые на протяжении многих лет, проводятся на Акыртасе, возникает вопрос о наличии культурного слоя памятника, который должен характеризоваться находками многочисленных материалов, обычно остающихся на местах проживания людей, в обитаемом
, жилом пространстве. Существовали ли на памятнике системы отопительного и других сооружений, без которых не мыслима жизнь человека? Археологические находки в виде остатков различных вещей, керамики, металлических изделий, монет и проч. служат основанием для определения времени функционирования любого памятника. Культурного слоя на Акыртасе не выявлено. На вопрос о том, действительно ли Акыртас являлся дворцом тюркского хакана, со ссылкой на предположение академика К.М. Байпакова, озвучена версия о его назначении как «летней резиденции тюркского хакана» (Молдакынов, с. 84). И так как дворец не был достроен, нет остатков кровельных конструкций, отсутствуют материальные остатки, нет фрагментов керамики и проч., значит никто из карлукских ханов не успел отдохнуть в своей летней резиденции. В результате раскопок 171
одного из так называемых караван-сараев, расположенных в непосредственной близости от «дворцового» комплекса Акыртаса выявлены материалы, относящиеся к XIII –XIV вв (Шарденова, 1999, с. 118). Следовательно, между периодами бытования «дворца карлукского хакана» и караван-сарая не существует ни культурной, ни хронологической взаимосвязи. За многие годы изучения Акыртаса, за исключением графических планов и аэрофото сооружений, созданных
из камней циклопических размеров и каменных корыт ничего не опубликовано. И если архитекторы ранее полагали, что они «смогут приблизиться к раскрытию еще многих тайн этого загадочного памятника» (Шарденова, 1999, с. 118), то некоторые специалисты, до сих пор пишут «о таинственности и загадочности многих построек комплекса» (Молдакынов, 2007, с. 85).) Соглашаясь с выводами об уникальности памятника Акыртас, мы еще раз хотим обратить внимание на характер абсолютно вольной интерпретации культурного наследия, более похожего на умышленную фальсификацию истории культуры средневекового населения Казахстана. Каждый археологический объект всегда расположен на конкретном участке земли. История изучения древней, средневековой и традиционной культуры казахов показывает на непосредственную связь процесса развития топонимов с
историей развития и формирования культуры коренного населения. В рассматриваемом ключе, топонимы Акыртас и Акыр тобе (район локализации памятника), совместно с многочисленными акырами/корытами, которые найдены в так называемом «дворце тюркского хакана» являются одними из самых основных аргументов, которые указывают на направление поиска интерпретаций. Регион древнего и средневекового Тараза являет собой уникальную территорию своеобразного перекрестка миров. В письменных источниках имеются многочисленные упоминания о различных верованиях населения Тараза и его округи (Агеева, 1972, с. 114 - 117, 178; Зуев, 2002, с. 220-221; Зуев, Торланбаева, 2002, с. 141-
142). Автор одного из новых исследований, посвященного изучению религий и культов древнего Тараза справедливо отмечает, что одной из форм, получившей широкое распространение в Таразе, являлся
зороастризм. В работе вновь приведены данные об особенностях постулатов зороастризма, относящихся к особенностям погребального обряда, т.к. на Тектурмасе, вблизи Тараза изучены захоронения последователей зороастрийской религии (Лукьянова, 2007, с.98-102). Автор подчеркивает, что захоронению в специальных емкостях – 172
оссуариях, подвергались только костные останки умерших людей. Г.И. Пацевич, исследовавший описываемый памятник, обратив внимание на сохранность всех костных останков людей в оссуариях, выразил сомнение в достоверности перевода текста, в котором упоминается «что труп выносили на высокие горы и оставляли на растерзание диким зверям и хищным птицам» (Лукьянова, с. 100). Последующие находки на территории древнего Тараза, специальных приспособлений (железной вилки с загнутыми остриями и жаровни), привели Г.И. Пацевича к выводу об использовании их в процессе отделения мышечных тканей от кости. Исследователь высказал также мысль, что для очищения костей могли использовать специальных собак (Лукьянова, с. 100-101). Приведенные выше краткие сведения об особенностях
погребального обряда зороастрийцев, населявших Тараз и его округу, могут быть использованы в связи с интерпретацией загадочного памятника Акыртас. Вероятно, здание было построено в качестве места, куда свозили умерших людей, последователей зороастрийской религии. Многочисленные каменные корыта – акыры, предназначались в качестве последнего смертного ложа, в котором находились трупы умерших людей, до того периода когда они начинали разлагаться. Акыр – емкость для корма животных. Акыр/корыто, вместе с телом покойного, по прошествии определенного периода времени, мог выставляться на поедание животным и птицам. Весь процесс, полного разложения и очищения костей человека от мышечных тканей, до помещения в специальные керамические сосуды – оссуарии и последующего захоронения их на
кладбище, могла осуществлять определенная каста людей, обслуживающих ритуал и проживающих в непосредственной близости от самого храма молчания - дахмы. Версия о недостроенности «дворца карлукского хакана», ввиду отсутствия конструкций перекрытий не убедительна. Вероятно, здание, предназначенное для определенных целей и служившее в качестве своеобразного «морга» последователей зороастризма было построено без перекрытий, что могло способствовать доступу воздуха. В дальнейших умозаключениях необходимо учитывать также факторы, повлиявшие на развитие особенностей традиционного домостроительства на казахской земле. Все жилые и оборонительные сооружения, созданные людьми в качестве обитаемого пространства, на территории Казахстана, в эпоху средневековья, создавались из глины. Камень использовался жителями средневековья для сооружения погребальных, мемориальных и культовых сооружений. 173
Объяснение данному феномену кроется в основах традиционного мировоззрения, в котором одним из главных понятий было представление о Жер/Земля, которое, наряду с понятием Су/Вода являлось обозначением одного из верховных божеств тюркского пантеона – Жер-Су. Историческая проекция традиционных представлений тюрков о том, что земля является обителью, убежищем, напрямую указывает на составляющую
основу принципов домостроительства, на территории средневекового Казахстана. Сохранение в казахском языке таких, в достаточной степени определенных и веских обозначений, как Жер – пана/Земля – обитель; Жер – Ана/Мать – Земля свидетельствует не только о преемственности и генетической связи мировоззренческих представлений, средневековых тюркских этносов и казахов, но и указывает на составляющие основы жизненной деятельности средневекового и современного общества. Содержание основополагающих понятий археологической науки: предмет и объект исследования, в контексте изучения проблемы развития культуры средневековых обществ на территории Казахстана подразумевают единство и неразрывность основных задач, направленных на достижение цели. Достижение основной цели – реконструкции жизнедеятельности общества, во всем многообразии форм проявления, на любом хронологическом периоде развития
, возможно путем решения задач, направленных на постижение истинных ценностей, способами и методами комплексных исследований. В достаточной степени перспективным направлением в названной области, можно считать комплексные исследования, произведенные в бассейне реки Арысь (Подушкин, 2000). В результате систематизации большого количества, разнотипных по своему содержанию археологических источников, в число которых вошли, как остатки жилых, обитаемых объектов, в форме поселений, так и места захоронений, выраженные в форме могильников и произведенной типологической классификации памятников, функционировавших в период с I в. до н.э. – VI н.э, автор исследования пришел к ряду выводов. Привлекают внимание выводы автора о том, что «типологическое многообразие (или единообразие) археологических объектов, на компактной территории, напрямую связано с конкретной формой хозяйственно-культурной деятельности, которую практиковали древние насельники Южного Казахстана» (Подушкин, с. 21-33). Обратив внимание на фактор концентрации «местонахождений памятников на территории конкретных оазисов, 174
представляющих собой стратегически важные районы, через которые либо протекают крупные водные источники, либо проходят караванные пути локального или международного значения», исследователь полагает, что применение метода комплексных исследований, может послужить основой для «последующих культурологических и этнополитических реконструкций» (Подушкин, с. 33). ________________________________ 1.Байпаков К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья. Алма-Ата. «Наука». 1986. 2. Айман Досымбаева. Западный Тюркский каганат в культурном наследии казахской степи //Мəдени Мұра/Культурное наследие. №1(22). Астана, 2009. С. 17-25. 3. Бернштам А.Н. Согдийская цивилизация Семиречья //Краткие сообщения Института материальной культуры. Л. 1940. Вып. 6. С. 34-43. 4. Байпаков К.М. Западнотюркский и Тюргешский каганаты: тюрки и согдийцы, степь и город //Известия НАН РК. Серия обществ. наук. 1, 2009. С. 105-146. 5. Исмагулов О. Антропология Казакстана //Мəдени Мұра/Культурное наследие. №1(16). Астана, 2008. С. 22-24. 6. Байпаков К.М. Средневековые города Казахстана на Великом Шелковом пути. Алматы. «Ғылым». 1998. 7. Карл Байпаков, Дмитрий Воякин. Археология Казахстана: раскопки и виртуальная реальность
– пути спасения и сохранения памятников //Древний Тараз и тюркская цивилизация». Материалы международной научно-
практической конференции. Тараз, 2007 г. 22-24 октября. С. 3-18. 8. Такен Молдакынов. Акыртас //Древний Тараз и тюркская цивилизация». Материалы международной научно-практической конференции. Тараз, 2007 г., 22-24 октября. С. 83-85. 9. Шарденова З.Ш. Археолого-архитектурные исследования на комплексе Акыртас //Известия МН и ВО РК. Серия обществ. наук. 1999. №1. С. 115-119. 10. Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз. Алма-Ата. «Наука». 1972. 11. Зуев Ю.А. Ранние тюрки. Очерки истории и идеологии. Алматы. «Дайк-Пресс», 2002. 12. Зуев Ю.А., Торланбаева К. У. Культурно-религиозное значение Таласа до арабского завоевания //Тараз: диалог тысячелетий и цивилизаций. Материалы научно-теоретической конференции. Тараз
. 26-27 сентября. 2002 г. С. 141-142. 13. Лидия Лукьянова Религии и культы древнего Тараза //Древний Тараз и тюркская цивилизация». Материалы международной научно-практической конференции. Тараз, 2007 г. 22-24 октября. С. 98-102. 14. Подушкин А.Н. Арысская культура Южного Казахстана. IV в. до н.э. – VI в.н.э. Туркестан. Изд. центр МКТУ им. Х.А. Яссави. 2000. 175
Б. Есбергенова, Ə.Х. Марғұлан атындағы археология институты ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЕЖЕЛГІ ТҮРК КЕЗЕҢІНДЕГІ ПЕТРОГЛИФТЕРДІҢ ЗЕРТТЕЛУІ Петроглифтер бейнелеу өнерінің бір түрі ретінде Қазақстан территориясында өткен замандарда туындап қазіргі күнге дейін сақталып қалған. Жартастағы бейнелеу өнері ерте кезден кейінгі уақытқа дейін қоныс еткен халықтар мен тайпалардың өзіндік мəдениетін танытады. Қазақстандағы петроглифтерді зерттеу өз кезегінде сонау XIX ғасырлардан басталды. Бұл кезең Россияның Қазақстанға экономикалық жəне саяси ене бастауымен байланысты. Қазақстан
территориясында негізінен Жетісу аймағы мен Оңтүстік Қазақстандағы петроглифтер тобы барынша жете зерттелген. Бұл сонау заманнан бері осы аймақтың өмір сүруге қолайлы болғандығын көрсетеді. Бұларға Таңбалы, Ешкіөлмес, Құлжабасы, Баян Жүрек, Ой-
Жайлау, Жайсан, Мерке, Қарақыр, Қаратау тауларындағы жəне т.б. петроглифтер тобы жатады. Аталған ғибадатханалардағы петроглифтер тобының əрқайсысында түрк кезеңіне тəн петроглифтер нақты көрсетілген жəне бұл ғибадатханалар аталған кезең суреттерінің ең көп кездесетіндері. Жетісу аумағындағы петроглифтерді зерттеу XIX ғасырдың екінші жартысынан бастау алған. Жетісу жеріндегі петроглифтер туралы ең алғашқы дерек Ш. Уəлихановтың мəліметі арқылы жеткен болатын (Валиханов, 1971, 82, 85 бб.). Жетісу территориясындағы ең ірі ғибадатхана болып табылатын Таңбалы петроглифтері 1957 жылы А.Г. Максимова жетекшілік еткен
Қазақ ССР Ғылым Академиясының жүргізген экспедициясы барысында табылып, кейіннен бірқатар зерттеушілердің зерттеу жұмыстарымен жалғасып, нəтижесінде ғылыми еңбектер жарияланды (Максимова, 1958; Максимова, Марьяшев, Ермолаева, 1985; Марьяшев, Горячев, 2002; Самашев, 2006. 29-88 – бб.; Байпақов, Марьяшев, Потапов, 2006 ж. жəне т.б.). Онда «ортағасырлық кезеңде жартастағы бейнелеу өнеріндегі негізгі образдың бірі тек далалық эпостың ғана емес, сонымен қатар белгілі
бір өмір ағымындағы шынайы оқиғаның да көрінісі болып табылатын жауынгер-салт атты адам бейнесі» болғандығы атап өтілген (Максимова, Марьяшев, Ермолаева, 1985, 20-б.). Яғни сенімді түрде кезеңделген ортағасырлық петроглифтерден «жеке орналасқан тудың суреті мен салт аттылы 176
бейнені» атап көрсетеді (Байпақов, Марьяшев, Потапов, 2006, 16 б.). Ортағасырлық салт аттылылар ғибадатханадағы 4 жəне 6 – топта барынша көп қашалған. Зерттеу жұмыстары барысында Таңбалының ортағасыр кезеңіндегі петроглифтерін үш топқа бөліп топтаған. Бірінші топқа терең емес етіп ойылған салт аттылылардың, садақшылардың, бұғылардың, таутекелердің жəне жылқылардың суреттері жатады. Екінші топты салт аттылылардың суреттері мен оларға ілесе салынған
жануарлар мүсіндері құрайды. Түрк кезеңіне тəн белгілер ат əбзелдерінің жетілген детальдары, басында туы бар найзалар екендігін атап көрсетеді. Ортағасырлық суреттердің үшінші тобын неғұрлым схемалық əрі онша терең етіп ойылмаған жануарлардың жекелеген мүсіндері мен ту ұстаған салт аттылар құрайды (Байпақов, Марьяшев, Потапов, 2006 ж, 19-б.). XX ғасырдың 90-жылдары – XXI ғасырдың басында Таңбалы шатқалындағы зерттеулерді
материалдық мəдениеттің ескерткіштерін ғылыми-зерттеу Институты жүргізді. Петроглифтерді зерттеу жұмыстары барысында суреттерді құжаттау, олардың кезеңделу мəселесіне байланысты жұмыстармен қатар суреттері бар қабыршақтанған кесектерді желімдеу, суреттердегі жарықтарды жамау т.б. консервациялық жұмыстар атқарылды. Түрк кезеңінің жартастағы бейнелеу өнерінен мол мəлімет беретін екінші бір ескерткіш ретінде Ешкіөлмес тауларындағы петроглифтерді атауға болады. Ешкіөлмес тауындағы жартастағы бейнелеу өнерін зерттеу жұмыстары 1982 ж. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының зерттеу тобы алғаш айналысқан болатын. Осы кезден 1990 жылдарға дейінгі зерттеу жұмыстарының нəтижесі бірқатар зерттеушілердің еңбектерінде қамтылған (Марьяшев, Рогожинский, 1991; Байпаков, Марьяшев, Потапов, Горячев, 2005). Жетісудағы петроглифтер бейнеленген ескерткіштер ішінде Ешкіөлмес ортағасырлық суреттердің барынша жарқын бейнеленген ескерткіші болып табылады. Мұнда да Таңбалыдағы секілді түрк кезеңіндегі суреттер негізінен жартастың жоғарғы бөлігінде қашалған. Ескерткіштің тағы бір ерекшелігі ортағасырлық суреттердің көп мөлшерде алғаш табылуы болды. Ешкіөлмес тауларындағы ортағасырлық петроглифтер негізінен №10, 13 жəне 18 шатқалдарда шоғырланған (Байпаков, Марьяшев, Потапов, Горячев, 2005, 35-б.). Мұндағы петроглифтердің негізгі бөлігін соғыс көріністері құрайды. Сонымен қатар ту ұстаған салт аттылылар да біршама кездеседі
. Бір көріністе «ту ұстаған үш салт атты қашау жəне ойманы қатар пайдалану əдісімен берілген» 177
(Байпаков, Марьяшев, Потапов, Горячев, 2005, 35-б.). Ғибадатханадағы түрк кезеңінің сюжеттерінің арасында шайқас немесе аң аулау барысындағы қару-жарақ, ат əбзелдері мен киімнің бөлшектері ерекше ден қойылып жасалынған. Қару-жарақтың ұқыпты орындалуы ортағасырлық суреттерді бірден анықтауға мүмкіндік береді. Қарудың мұндай түріне бірінші кезекте жебе ұштары жатады. Ешкіөлмес жартастарында бейнеленген ортағасырлық жебе ұштары ірі жалпақ ұштар мен ромб тəрізді ұштар болып екі түрге бөлінеді (Байпаков, Марьяшев, Потапов, Горячев, 2005, 36-б.). Ортағасырлық петроглифтердің айшықты үлгілерінің қатарына Баян-Жүрек, Құлжабасы петроглифтері де жатады. Баянжүрек тауындағы петроглифтер туралы алғашқы мəліметтер XIX ғасырдың соңына қарай өлкетанушы Н.Н. Пантусовтың зерттеулерінен белгілі бола бастады. Ол Жетісуға жасаған сапарларында Жоңғар Алатауы сілемдеріндегі жартас беттеріндегі суреттерді тауып тіркеген. 80-
жылдардың бас кезінде Баянжүрек тауындағы көптеген жаңа петроглифтер тобын Абай атындағы КазПИ-дің археолог мамандары ашып фотоға түсіріп тіркеген болатын. Аталған ескерткішті кешенді түрде зерттеу жұмыстары 90-жылдардың басында жүзеге асты. З.С. Самашевтің басшылығымен жүргізілген зерттеу жұмыстары нəтижесінде суреттердің орналасу схемасы жасалынып, петроглифтердің көшірмелері алынды
. Ал 2002 жылдан бері Баянжүрек тауларының етегі мен беткейлеріндегі суреттерді зерттеумен археология Институтының зерттеу тобы айналысып келеді (Байпақов, Марьяшев, 2008.; Марьяшев, Горячев, 2002; Самашев, 2006). Баян-Жүрек таулары ежелгі түрк петроглифтері сақталған орындардың бірі. Зерттеулер барысында Баян-Жүрек тауларында көрініс тапқан петроглифтер өз кезегінде бес топқа бөлініп қарастырылған. Мұнда аумақтағы ортағасырлық көшпелілердің өнеріндегі қайталанатын үлгілер мен сюжеттерді бөліп қарастыруға болады. Бұл «атты əскер-ту алып жүрушілер, найзамен шайқасу көріністері, қасқырдың суреттері, аң аулау көріністері, жекпе-жек катафрактариялық суреттер» (Байпақов, Марьяшев, 2008, 28-б.). Сондай-ақ жаяу мергендердің садақпен жекпе-жекке шыққан көрінісі ерекше назар аудартады. Мұнда кішігірім ұрыс алаңының сұлбасы бейнеленген. Мұндай көріністер Ешкіөлмес петроглифтерінің арасында
да кездеседі (Байпаков, Марьяшев, Потапов, Горячев, 2005, 35-б.). 2000-жылдардан бері Құлжабасы тауындағы петроглифтерді Ə.Х. Марғұлан атындағы археология институтының мамандары 178
зерттеп келеді (Байпаков, Марьяшев, 2004). Құлжабасы тауындағы петроглифтер арасында түрк кезеңінің бейнелері салыстырмалы түрде 4-шатқалдағы 2-шоқыда аз мөлшерде кездеседі. Мұндағы бейнелерді шынайы суреттелген кейбір белгілерден, яғни ат əбзелдерінен, ердің биік келген қасынан, қарулары бойынша ажыратуға болады. Сондай-ақ найзалы жəне ту ұстаған салт аттылылар бейнелері де кездеседі. «Қасқырдың басын еске түсіретін
, ортасында тілігі бар ту» зерттеушілердің назарын өзіне ерекше аударады (Байпаков, Марьяшев, 2004, 12-б.). Қарақыр ғибадатханасындағы жартастардағы бейнелеу өнерін зерттеу өз кезегінде бірнеше жылдар бойы жалғасып келеді (Марьяшев, Горячев, 1998; Потапов, 2007). Қарақыр тауларындағы ерте түрк кезеңінің петроглифтерінің де басты кейіпкері аттылы адам болып табылады. Мұның қатарына түйелі адам, түйелі керуендер көрінісі кіреді. Зерттеушілердің көрсетуінше «ғибадатхана ерте түрк кезеңінде қандай да бір рудың немесе тайпаның ғана емес, керісінше бүкіл əскери топтың культтік орталығы болған. ... Қарақыр секілді ғибадатханалар ерте түрк кезеңінде əскери өнер мен культті сақтау мен одан ары дамыту үшін қажет болды» (Потапов, 2007, 65-б.). Кіндіктас тауындағы Ой-Жайлау шатқалындағы петроглифтер тобында да түрк кезеңі
петроглифтері бірқатар зерттеушілердің еңбектеріне негіз болды (Марьяшев, Асанкина, 1992; Марьяшев, Горячев, 1998). Ортағасыр кезеңінде түрктердің мəдениетіндегі жарқын бір көрініс жартастағы сурет өнерінің бір тобы Батыс Түрк қағанатының орталығы болған Жетісу өлкесінде, ортағасырлық түрктердің ескерткіштері көптеп шоғырланған Жайсан ғибадатханасында орын алған. Зерттеліп отырған мəселеде түрк көшпелілерінің ғибадатханасындағы мемориалда көрініс тапқан, өзінің мазмұны бойынша əр түрлі жартастағы сурет өнерінің тақырыптары мен сюжеттері аз қызығушылық тудырмайды. Жайсан ғибадатханасы ғибадатханасындағы петроглифтерді ғылыми айналымға енгізу автормен, т.б. зерттеушілермен жүргізілді (Досымбаева, 2006; Есбергенова, 2007; 2008; 2009/. Жайсан ғибадатханасының территориясында бұлақ маңдарына жақын орналасқан жерлерден, атап айтқанда Жиделісай, Үңгірлі, Теректі, Қасқырсай, Қызылсай жерлеріндегі жартас беттерінен петроглифтер шоғыры анықталды. Солтүстік жəне солтүстік - батыс
, оңтүстік жəне оңтүстік - шығыс бағытқа созылған жазық келген тау жоталары табиғи күйген қалпында сақталған. Жартастардың шығар 179
аузында тік жəне көлбеу орналасқан табиғи күйген қалыптағы жартас беттері кең мағынада түрік əлемінің картинасын көрсеткен көшпелілердің табиғи көрмесі ретінде қолданылған. Бақылаулар бойынша суреттердің негізгі бөлігі петроглифті шоқылы-таулы жартастардың алдында ашық алаңқайлары бар жерде шоғырланады. Ол жерлердің қандай да бір ғұрыптық рəсім өткізуге арналған жер болуы мүмкін. Жайсан ғибадатханасындағы жартаста
бейнеленген суреттер қатарында бірнеше тарихи кезеңнің суреттері, яғни қола, ерте темір дəуірі, ортағасыр кезеңінің суреттері жəне рулық таңбалар кездеседі. Ғибадатхана аумағында жиі кездесетіні ешкілерді ғұрыптық аулау тақырыбына арналған сюжеттік композициялар болып табылады. Қасқырсай мен Жиделі сайдағы бір көріністе екі жаяу садақшы көрсетілсе, ал басқасында аң аулауды иттерін ерткен бес салт атты жүргізеді /Досымбаева А.М., 2007, 52 б./. Аң аулау көрінісінде салт аттылылар мен жаяу аңшылардың қолдарында көрсетілген садақ түрлері анық берілген. Сонымен қатар, егер алғашында қарапайым түрдегі садақпен қаруланса, одан кейінгі салт аттылылардың садақ адырналарының иілуі ортағасыр кезеңіндегі бейнелеудің екінші түрі секілді (Есбергенова, 2009). Аң аулау көрінісіне, аттылы жауынгерді бейнелеуге Казақстанның, Алтайдың, Монғолияның
көптеген жартастағы суреттері арнау болған жəне зерттеушілер аттылы адам бейнесінің монументалды өнерде сонау қола кезеңінен бастап дамуын көрсетіп берді. Ертетүрік кезеңіндегі табиғи галереяларда «садақ атып тұрған, қалыптасып болған орталық-
азиялық аттылы адамның прототипі» кездеседі (Кубарев В.Д., 2004, 65-81 бб.). Ат, аттылы жауынгер ерте замандардан бері көшпелілердің күнделікті тұрмыс-тіршілігінде (аңшылық, жаугершілік
т.б.) маңызды рөл атқарып келген. Ізіне ит ерткен немесе əр түрлі қару ұстаған күйдегі салт атты адам Жайсан ғибадатханасындағы петроглифтер арасында біршама кездеседі. Зерттеушілер «жылқы мен салт аттылылар ерте көшпелілер кезеңінде өнер бұйымдарында қалай болса, алтайлық петроглифтерде де сондай ең тартымды сюжет» болғандығын атап өтеді /Кубарев В.Д., Цэвээндорж Д., Якобсон Э., 2005, 99 б./. Қазақстанның ортағасырлық жартастағы сурет өнерінде аталған тақырып кеңінен таралады жəне зерттеушілердің атап өткеніндей, «жиі кездесетіні аттылы жауынгерлер, аң аулау көрінісі жəне аттылы садақшылар бейнесі» /Марьяшев А.Н., Горячев А.А., 1998, 42-43 бб./. 180
А.Н. Марьяшев пен А.А. Горячевтің пікірі бойынша «ту ұстаған аттылылар көрінісі ортағасырлардағы түрк жəне монғол халықтарының жаңа жерге орналасуымен сəйкес келеді» /Марьяшев А.Н., Горячев А.А., 1998, 43 б./. Жартас беттерінде тік, бұтақты келген мүйізі бейнеленген бұғылар ғибадатханадағы Үңгірлі, Теректі, Жиделі сай, Қасқырсай, Қызылсай алқаптарындағы петроглифтер шоғырының арасында көрсетілген. Бұғылар
негізінен жалғыз-жарым күйде кездеседі. Бұғы бейнелерінің барлығының дерлік ұқсас стильде бейнеленуі назар аудартады. Бұғылар бейнесінің ерекшелігі мүйіздерінің бейнелену стилі болып табылады. Бұғының барлық тіркелгендерінің мүйіздері тік, параллельді, бұтақты келген күйде (Есбергенова, 2009). Зерттеушілердің пікірі бойынша «бұғы – үнді-ирандық жəне түрік-монғолдық мифологияда басты кейіпкердің бірі болып саналады» жəне петроглифтерде күн бейнесіндегі фантастикалық жануар ретінде есептелінеді /Кубарев В.Д., Цэвээндорж Д., Якобсон Э., 2005, 59 б./. Жайсан ғибадатханасындағы Үңгірлі, Жиделі сайларындағы жартастардағы петроглифтер арасынан тасқа қашап салынған, аналогтары жоғарыда аталған ғибадатханаларда кездесетін түрктік үлкенді-кішілі түйе бейнелері кездеседі (Есбергенова, 2008). Қаратаудағы жартастағы сурет өнерін зерттеу барысында жеткен нəтижелер бойынша «қола дəуірі мен ерте темір дəуірінің
петроглифтерінде түйе бейнесі оқиғаның барлығы айналасында дамыған көптеген көріністердің орталық кейіпкері болды». Бұл турасында зерттеушілер «түйе образы қатысқан көптеген көріністердің культтік сипаты жануардың ірі көлемімен жəне айналасындағы басқа бейнелердің пропорционалсыз ұсақ бейнелерімен ерекше көңіл аударатынын» жазады. Осындай бір культтік көрініске Арпаөзен шатқалындағы күрделі композицияны атауға болады. Бұл жерде де аяқтары тұсаулы екі өркешті түйе ортадағы негізгі мүсін болып табылады. Арпаөзен ІІІ тобындағы алысқан екі түйе (бура) бейнесі де өніп-өрбу идеясын көрсетеді /Кадырбаев М.К., Марьяшев А.Н., 1977, 177-178 бб., 192 б., 213 б./. З.С. Самашевтың зерттеулерінде Ертіс бойындағы, Шығыс Қазақстандағы жартастағы бейнелеу өнері толығымен қамтылған (Самашев, 1992; 2006). Зерттеу жұмыстары жан-жақты салыстырулар
арқылы жүргізілген. Жартастағы бейнелеу өнерінде ерте түрктік қабатты айқындайтын негізгі элемент ретінде туды, қару-жарақ құралдарын атайды (Самашев, 1992, 174-180 бб.). «Ерте ортағасыр кезеңіндегі бедерлер аттылы əскерлердің əр түрлі шынайы 181
болмыстары жəне атрибуттары бейнеленген бейнелері арқасында оңай айырылып танылады» (Самашев, 1992, 183 б.). Сарыарқа петроглифтері туралы алғашқы мəліметтерді, оның ішінде түрк кезеңі петроглифтерін Ə.Х. Марғұлан зерттеулерінен білеміз. Ə.Х. Марғұлан XX ғасырдың ортасында бірнеше жыл қатарынан Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясын басқарған кезінде Сарыарқаның жартас суреттерін ашып, алғашқы зерттеулерін жүргізе бастаған болатын. Кейін бұл
зерттеулері бірнеше ғылыми еңбектерді қамтыды (Марғұлан, 1948; 1950; 1997; 2003). Сарыарқа өңірінде көптеп кездесетін жоғарыда келтірілген түрктік сюжеттерді талдай келе, бөрілі басты туға аса тоқталып өткен. «Бөрілі басты тулар культтік қызмет атқарып, ертедегі түрктердің санасында олар жебеуші аруақтың мекені, ру-тайпаның бірлігінің белгілері, тайпа бірлігінің сыртқы белгісі жəне көсемнің осы бірлік мүшелеріне деген шексіз билігінің қасиетті аманаты болатын» (Марғұлан, 2003, 12-б.). Петроглифтердің шоғырланған жерлері бойынша зерттеу нəтижелері, бөлек бейнелердің, тақырыптар мен көріністердің анализі олардың көп шоғырланған жəне топтасқан жерлерінің ғұрыптық рəсім өткізетін белгілі бір территория болғандығын дəлелдейді. Кең ауқымды дəстүрлі түрк қоғамындағы жартастағы сурет өнері түрк көшпелілерінің мəдени мұрасының бөлінбес бөлігі болып табылады. Сурет шоғырларының қорғандар
мен тас мүсінді құрылыстарға жақын арада орналасқан жері ата - бабалар культі басты орын алған дəстүрлі ғұрыптық белгілердің əр түрлі бөліктерінің бөлінбейтіндігіне дəлел болады. _________________________ 1. Байпақов К.М., Марьяшев А.Н., Потапов С.А. Тамғалы петроглифтері. Алматы, 2006 ж. - 86 б. 2. Байпақов К.М., Марьяшев А.Н. Баян-Жүрек петроглифтері. Алматы, 2008. - 200, 64 қосарбет. 3. Байпақов К.М., Марьяшев А.Н. Петроглифы в горах Кульжабасы. Алматы, 2004. - 22 с., илл. 86. 4. Байпаков К.М., Марьяшев А.Н., Потапов С.А., Горячев А.А. Ешкіөлмес тауындағы петроглифтер. Алматы, 2005. 5. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений. Алма-Ата, 1971. Т. V. 6. Досымбаева А.М. Западный Тюркский каганат. Алматы, 2006. - 166 с. 7. Досымбаева А.М. Батыс Түрік қағанаты. Алматы, 2007. - 166 с. 8. Кадырбаев М.К., Марьяшев А.Н. Наскальные изображения Каратау. Алматы, 1977. 9. Кубарев В.Д., Цэвээндорж Д., Якобсон Э. Петроглифы Цагаан-Салаа и Бага-Ойгура (Монгольский Алтай). Новосибирск–Улан-Батор– Юджин, 2005. 10. Есбергенова Б.С. Түрктік Жайсан мəдени кешеніндегі петроглифтер// «Əл-Фараби атындағы ҚазҰУ ғалымдарының «Мəдени мұра» 182
бағдарламасын іске асыруға қосқан үлесі: жетістіктері жəне даму бағыттары» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция. Алматы, 27 ақпан 2009 ж. 11. Есбергенова Б.С. Жайсан ғибадатханасындағы жаңадан ашылған түрктік петроглифтер// «Марғұлан оқулары - 2009» халықаралық ғылыми конференциясы. Алматы, 22-25 сəуір 2009 ж. 12. Есбергенова Б.С. Тюркские петроглифы в контексте культурного наследия кочевников Центральной Азии // Бірінші Халықаралық Евразия Археологиялық Конгресі. 21-27 мамыр, 2007 г. Измир, Түркия. 13. Есбергенова Б.С. Түрік кезеңіндегі жартастағы сурет өнеріндегі түйе образы // «АҚЫНЖАНОВ ОҚУЛАРЫ - 2008» атты ғылыми конференция. Алматы, 2008 ж. 14. Максимова А.Г., Ермолаева А.С., Марьяшев А.Н. Наскальные изображения урочища Тамгалы. Алма-Ата, 1985. - 144 с. 15. Максимова А.Г. Наскальные изображения из ущелья Тамгалы// Вестник Академии наук КазССР, №9, 1958. - с. 108-110. 16. Марғұлан Ə.Х. Шығармалары. Т. 3-4. Сарыарқа петроглифтері. Бөрі тотемі бейнеленген жартас гравюралары. Ұлытау төңірегіндегі тас мүсіндер. Алматы, 2003. 17. Маргулан А.Х. Мир казаха. Алматы, 1997. - 57 с. 18. Маргулан А.Х. Из истории городов строительного искусства древнего Казахстана. Алматы, 1950. 19. Маргулан А.Х. Археологические разведки в Центральном Казахстане (1946 г.)// Известия
АН КазССР, серия историческая, вып. 4, №49. Алма-Ата, 1948. - стр. 119-128. 20. Марьяшев А.Н., Рогожинский А.Е.. Наскальные изображения в горах Ешкиольмес. Алма-Ата, 1991. 21. Марьяшев А.Н., Горячев А.А. Наскальные изображения Семиречья. Алматы, 1998. 207 с. 22. Марьяшев А.Н., Асанкина С.Н. Наскальные изображения Ой – Джайляу// Античность и общечеловеческие ценности. Алматы, 1993. 23. Самашев З.С. Наскальные изображения Верхнего Прииртышья. Алматы, 1992. - 288 с. 24. Самашев З.С. Наскальные изображения Тамгалы// Семь чудес Казахстана. Алматы, 2006. с. 8-29. 25. Самашев З.С. Петроглифы Казахстана. Алматы, 2006. - 200 с. Ж. Жетібаев, Ə. Х. Марғұлан атындағы археология институты ҚАЗАҚ ПЕТРОГЛИФТЕРІНДЕГІ ТҮЙЕ ОБРАЗЫ Қазақ петролгифтерінде кескінделген түйеге байланысты көріністердің ауқымы алуан түрлі. Олардың дені күш-көлікті, байлықты құрайды. Бір-ақ та олардың арасынан малды бағып-қағудың көптеген тəжирибесін жинақтаған ата-бабамыздың іс-əрекеттеріне арналған көріністерді де кездестіруге болады. Сондай көріністің бірінде бес адамның түйенің екі түрін, яғни екі өркешті түйе (бура 183
немесе інген) мен бір өркешті түйені (үлек немесе аруана) шағылыстырайын деп жатқан сəті бейнеленген (1-сурет). Бұдан біз ата-бабамыздың – “жампознар”, “қолтуманар”, “біртуған” немесе “бекпатшанар” сияқты түйенің жаңа түрлерін ала білгендігін көрсек, ал екінші көріністе ішінде ботасы бар аруана мен оны ұзын арқан арқылы ұстап тұрған адам бейнеленген (2-сурет). Суреттерден көріп отырғанымыздай, бұл көріністердің екеуінде де түйелер өте шеберлікпен берілсе, ал адамдар, жоғарыда айтып өткеніміздей бет-
əлпеті өңсіз, бос болып, кеудесі мен қол-аяқтары жай сызықтармен бейнеленген. Түйе – бұл сонау көне замандардан кең жатқан образдардың бірі. Оған, əсіресе, скиф-сақ-сармат бейнелеу өнерінде ерекше орын берілген. Бұл образдарға да көне замандағы бұғы
бейнелері сияқты əр түрлі хайуанаттардың белгілері жинақталған, яғни тұяқты шөпқоректі жануар бейнелеріне жыртқыштардың кейбір сипаттары (имек тұмсық, азулы етіп көрсету) берілген. Бұлар ғұрыптық практика мен скифтік өнердің бейнелеу дəстүріндегі мифологиялық текст пен зооморфты кодтарға қажетті заңды құбылыс болып саналады Түйенің аталған өлке қазақтарының халық суреттеріде көптеп кездесуінің өзіндік ерекшеліктері бар. Ол ерекшеліктер: түйе – ерте замандардан күні-бүгінге дейін Маңқыстау сияқты сусыз шөлдері мен құлазыған құмдары бір-біріне ұштаса араласып жатқан өлкелер мен аймақтардың күнделікті тұрмысында өте үлкен рөл атқарып келе жатқан үй жануары. Яғни, ол – жер бетіндегі шөлге жəне аштыққа ең шыдамды жануарлардың бірі. Сонымен қатар ол – мінсе, жүк артса жəне
жексе – күш-көлік, сойса – ет, сауса – сүт, шұбат, жүнін қырқып, қажетіне жаратса – киім-кешек, көрпе-жастық. Міне, осындай қасиеттерін бағалаған бабаларымыз иір мойын, өркешті ойсылқараны айрықша қадірлеп, кие тұтып, қысылғанда пана, тарыққанда талғажу еткен. Оның “ақылымен” санасып, мінез-құлқына қарай іс қылған. Ыстық пен суыққа, аштық пен шөлге төзімді түліктің мойымастығын дəріптеген ата-бабаларымыз небір асыл азаматтарын “нар жігіт екен” деп мақтан тұтып, оның (түйенің) бойындағы нышан, белгі, сипаттарды, түстер мен реңкетерді түгелдей өнер тіліне көшіріп. Ежелгі көшпелілер өнерінің керемет үлгілерін Қазақстан жерінен көптеп кездестіуге болады. Солардың бірі Арпаөзен петроглифтеріндегі (Қаратау) екі түйенің айқасы. Айқас өте шеберлікпен əрі дəлдікпен берілген. Түйелердің
кейпінде имек тұмсық, төгілген кекіл, əукесін жүнді етіп кейбір жыртқыш аңдардың белгілері қоса берілген. Олардың біреуі алдыңғы аяғымен қарсыласының саның теуіп жатса, екіншісі өзге біреуін өркешінен 184
тістеп жатыр [1]. Бұл жерде айта кететін бір жəйт: ежелгі көшпелілер өнеріндегі ең көп тараған сюжет – екі бураның шайқасы, сондай-ақ түйенің қасқыр, жолбарыс не грифондармен айқасы. Сонымен бірге түйе тек басының ғана бейнесінде кеңінен мəлім. Ол көбінесе белгілі бір киелі мəнге ие ою-өрнегі бар (жүген, ғұрыптық ыдыстардың тұтқасы, аса таяқтың
ұшы) əр түрлі қажеттілікке арналып көркемделіп жасалған заттарда кездеседі. Оларда жануардың көзге ұрып тұратын өзіндік сипатары – мойнындағы қалың жүні, үшкіл əрі алдыға түсіп тұратын “кекілі”, грифонның келбетіне ұқсайтын имиген тұмсығы, азу тісті ақсиған ауызы айқын көрсетілген. Бұл детальдарды əсірелеп бейнелеу, оған баса назар аудару буырқанған, асау да қаһарлы бураны елестетеді. Мығым қуат, қаһар, күштілік – байырғы замандағыларды тамсандырған еуразия далаларындағы ірі жануарлардың қасиеттері/, арман-мақсаттарын соларды бейнелеу арқылы айшықты жеткізіп, образын наным-сенімдері мен аңыз-əңгімелеріне, сондай-ақ мақал-
мəтелдеріне тиек еткен. Сол наным-сенімдер мен аңыз-əңгімелерді талдап, сұрыптар болсақ, түйекеш-түйе ел түсінігінде төмендегіндей бірқатар функциялар мен символдарды атқарып келеді
. Түйе – мықтылық пен алып күштің символы. Аңыз-
əңгімелерге, этнографиялық материалдарға назар аударсақ, түйе түлігі - ең алдымен, мықтылық пен алып күштің символы ретінде көрінеді. Оны қазақтың “Нар жолында жүк қалмас” деген мақалынан-ақ байқауға болады. Мəселен, ол - Авестада “қатал”, “қуатты”, “дүниедегі еркек жыныстылар ішіндегі ең күштісі əрі əлдісі” деген теңеу алса, ал көне замандардағы иран тілдес тайпалар оны жеңіс жəне найзағай құдайы “Веретрагнаға” теңеп табынған. Міне, осындай қасиеттерін бағалаған ата-бабаларымыз нардай мықты, күшті болсын деп жаңа туған балаларына Нарұл, Нарқыз, Нартай жəне т.б. есімдер берген. Түйе – киелі жануар. Түйе – кешегі қазақтар мен Орта Азияның басқа да халықтарында болмыстан тыс жақсы қасиеттерге ие киелі үй жануары. Тіліміздегі “Түйелі бай - киелі бай” немесе “Түйелі жолаушы - киелі жолаушы” деген сөз орамдары осының айғағы. Мысалы, қазақтың мына бір наным-сенімі бойынша түйенің етін жеген науқас адам ауру-сырқаудан тез арада айығатын болған. Түйенің кие санаудың келесі бір көріністерін қазақтың мына əдет-ғұрыптарынан да байқауға болады. Бұл əдет-ғұрыптар бойынша бір қоныстан екінші қонысқа көшкенде үйдің дүние-мүлік, жиһаздары, жаугершілік замандарда мерт болған ерлердің, кенеттен тыс қайтыс болған беделді адамдардың денесі түйеге таңылып жеткізілетін. Соңғысы XVIII 185
ғасырдың екінші жартысында өмірден кеткен Қамысбай атына байланысты аңызда жақсы аңғарылады. Қамысбай Төлекұлы деген ауқатты адам жаз жайлауға шығу үшін көш керуен түзегенде жол-жөнекей дүние салыпты. Руластары беделді адамды артта қалған алыстағы ата қауымға жерлегенді жөн көріп, өлікті түйеге артқан екен. Шіліңгір шілденің қапырық ыстығында өлік артқан түйе “жол тағдырын
нар шешкен” демекші жетекке көнбей тұрып алады. Бұйдасынан тарта- тарта, мұрындығы жырылуға айналғанда əбден запы болған атан бақырып жатып қалады. Шөккен түйенің ырқына көнген көш мұны ырым етіп, малдың “ниетінен” қорқып, марқұмды кідірген жерге қабірге салады [2, 3]. Сол оқиға өткен Қарадөң бүгінгі Қамысбай Ата қорымы аталады. Осыған ұқсас аңыз XVII ғасырда Жетісуда
өмір сүрген қазақ батыры Райымбектің есімімен де тығыз байланысты. Бұл аңыз бойынша Райымбектің мүрдесі ақ түйеге артылып, тоқтаған жеріне жерленген екен [2]. Сол түйенің тоқтап, шөккен жері Алматыдағы қазіргі “Райымбек” даңғылының бойы. Ол жерде қазір күн нұрымен таласқан күмбез жəне “ақ түйенің” гранит тасынан қашалған мүсіні орнатылған. Қазақтар түйе малын кие тұтып, ерекше қадірлегені сонша, жаңа туған ботаны тіл-көзден сақтау үшін екі жеті бойы киіз үйдің ішінде немесе жабық қорада ұстап, бұйдасына (шекесіне) “үкі” таққан. Егер бөтен біреу кездесоқ та көріп қойса, онда оған сол арада “тіл-
көзім тасқа” деген сөзді айтқыза отырып, үш рет түкірткізетін болған. Белгілі этнограф Г.Н
.Потаниннің айтуынша, қазақтар, сондай-
ақ ересек түйелерге де ішінде 7 қара тасы бар үшбұрышты болып келген киіз тұмарлар таққан [4]. Сонымен қатар қазақтар да оны басынан ұруға немесе тебуге қатаң тыйым салынған. Егер де біреудің ұрып жатқанын көріп қойса,онда сол адамды дереу айыпқа тартқан. Түйе - өніп-өрбу символы. Түйе қазақтарда сондай
-ақ өніп-өрбу ғұрыпымен де тығыз байланысты. Оған қазақтың мына бір наным-
сенімдерін мысал ретінде алуға болады. Бұл наным-сенімдердің бірінде екі қабат əйел түйе етін жеуден аулақ болған. Себебі, оның етін жеген əйелдің жүктілігі ұзаққа, яғни түйенікіндей 12 айға созылса, ал екіншісінде босанатын уақыты созылып бара жатқан əйелдер тез əрі жеңіл босану үшін шөгіп жатқан түйенің мойнын (матамен арнайы жабылған) аттап өтетін болған. Түйе – ерекше құрбандық малы. Қазақтың ескіден келе жатқан наным-сенімі бойынша түйе-құрбандыққа өте сирек шалынатын түлік. Өйткені, түйе – халық ұғымында “киелі” саналып, ерекше құрмет көрсетілетіндіктен тек мынадай жағдайларда ғана құрбандыққа 186
шалынған. Атап айтсақ олар: қауіпті жорық, сапаларға кеткендер алыс жолдардан аман-есен оралғанда; жанұяда көптеп күткен мұрагер дүниеге келгенде жəне басқа да қуанышты жағдайларда. Мəселен, алғашқысында егіз туған сұр бура құрбандыққа шалынса, ал соңғысында – ақ түйе. Ел арасындағы “Ақ түйенің қарны жарылды” деген қанатты сөз осыдан қалса керек. Бұл салт-дəстүр
қазақтарда XIX ғасырдың соңына дейін өмір сүріп келген [5]. Түйе – байлық көрсеткіші. Түйені қазақ елі байлық басы білген. Сондықтан қазақтар “Түйе-байлық, қой-мырзалық, жылқы-сəндік” дейді. XX ғасырдың басына дейін орын алып келген дəстүр бойынша үлкен ас пен тойда, балуан күресінде бас бəйгеге əр уақытта бура берілген. Бұл да түйе малын құдірет деп танып, құрметтегендіктің белгісі. Ғасырлар бойы көшпелі тұрмыста көштің негізінен түйе көтереді. Сондықтан қазақтар “Нар жолында жүк қалмас” дейді. Түйені қастерлеп, құрметтеудің, ежелгі магиялық түсініктің іздері қолөнері бұйымдарынан да байқалады. Ол қазақтарда “Түйе табан”, “Бота мойын” жəне тағы басқа да ою-өрнектермен белгілі. __________________________________ 1. Кадырбаев М. К., Марьяшев А. Н. Наскальные изображения хребта Каратау. - Алма-Ата: 1977. - 232 с. 2. Аргынбаев Х. Народные обычаи и поверья казахов, связанные со скотоводством // Хозяйственно-культурные традиции Средней Азии и Казахстана. - М.: Наука, 1975. – С. 194-205. 3. Байекев Б. Түлікті төресіндей көрген // Маңғыстау. 1991, Тамыз. 4. Потанин Г. Н. Сказание о предке коров Зенги-баба
, предке лошадей Джилкиши-ата, верблюдов - Ойсыл-кара и овец – Шопан-ата // ЗЗСОРГО. - Омск, 1888. Кн. X. 5. Уəлиханов Ш. Ш. Таңдамалы. 2 - басыл. – Алматы: Жазушы, 1985. – 560 б. 187
1-сурет 2-сурет 188
Н.Н. Кəдірімбетова, Ə.Х. Марғұлан атындағы Археология институты БАТЫС ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТҮРК ДƏУІРІ ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ ЗЕРТТЕЛУІ Бүгінгі таңда Қазақстан археологиясының алдында тұрған үлкен міндеттердің бірі орта ғасырлық көшпелілердің тарихи жəне мəдени даму ерекшеліктерін зерттеу болып табылады. Бұл бағыттағы басты кедергілер жеке аймақтардың аз зерттелуіне байланысты туындайды. Сондай аймақтардың бірі Батыс Қазақстан даласы. Берілген мақалада Батыс Қазақстанда орналасқан түрк дəуірі ескерткіштері жөніндегі мəліметтер жазба жəне археологиялық деректер бойынша
беріледі. Сырдарияның орта жəне төменгі бойында жəне оған жалғасып жатқан Батыс Қазақстан территориясында IX-X ғасырларда оғыз тайпаларының əуелгі феодалдық мемлекеті қалыптасты. Оғыз конфедерациясы кірме элементтердің Оңтүстік жəне Батыс Қазақстанның байырғы тұрғындарымен араласуының нəтижесінде құрылды. Оның құрамына қанғар-печенегтердің біразы жəне Сырдария аңғарының, Арал маңының жəне Каспийдің солтүстік төңірегіндегі басқа да далалық тайпалар енді. Олардың бірсыпырасы Арал теңізінен Каспийдің шығыс жағалауына дейінгі даланы мекендеген аландар, астар болды (Каз ССР тарихы, 1980, 365-366 бб). Орта ғасырларда үстірт оғыздары жайында мəліметтерді А.П. Ковалевский түсініктеме беріп басып шығарған, Бағдат халифы əл-
Мұқтадирдің еділ бұлғарларының патшасы Алмышқа 921-922 жылдары жіберген елшілігінің хатшысы Араб миссионері Ибн-
Фадланның қолжазбалары береді. Ахмет
Ибн Фадлан қолжазбаларында Хорезмнен елу фарсах қашықтықтағы Джурджаммо (А.П. Ковалевский 123 б), одан шамамен 30 км жерде ораналасқан түрктердің қақпасы Замджан, Замджаннан күндік жердегі Джит деп аталатын түрк мекендерінің атаулары кездеседі. Ал-Муккадидің деректерінде «Джит – оғыздардың жеріндегі халқы жиі қоныстанған үлкен бекіністі қала» (А.П. Ковалевский, 125 б). Оғыз мемлекетінің əлеуметтік стратификациясы
мен қоғамдық өміріндегі əдет-ғұрыптар мен рəсімдер жөнінде Ахмет Ибн Фадлан: «...Таудан асып түрк тайпалары ғұздардың еліне келдік. Бұлар басқа түрк тайпалары тəрізді көшпелі халық. Киіз үйде тұрады. Киізден тұрғызылған үйлерін бір жерден екінші жерге тігіп, көшіп жүреді. Ғұздар аллаға мойынсұнбайды, ғылым дегенді білмейді жəне ештеңеге 189
табынбайды. Өздерінің ақсақалдарына сиынып, оларды құдайдай көреді. Бұлардың мəселелері кеңесте шешіледі» дейді (Сонда…). Оғыздардың үйлену салтына байланысты мынадай мəліметтер келтіреді «...Егер жігіт бір отбасының қызына құда түсетін болса, сол отбасының отағасына хорезмдік киім сыйлауға міндетті. Осыдан кейін қалыңдықты əкетуіне болады. Күйеу қалың малды түйе тағы сол сияқты нəрселермен төлейді. Қалың малды
төлеп бітпейінше қалыңдықпен қосыла алмайды. Егер отағасы қайтыс болса, оның балаларының бірі əкесінің əйеліне (өзінің анасы болмаған жағдайда) үйленеді» (А.П. Ковалевский, 126 б). «...Қонақ келген жағдайда түрктер барынша күтуге тырысады. Қой алдырады. Қойды олар бауыздамайды, ұрып өлтіреді» (Сонда…). «...Белгілі ақсүйектердің біреуі қайтыс болған жағдайда, оған арнап үй тəріздес үлкен шұңқыр қазады. Марқұмды шұңқырға жатқызып, тон кигізіп, садақ пен кісенін қойып, қолына сусын құйылған құмыра ұстатады жəне осындай сусыны бар ыдысты оның алдына қояды. Марқұммен бірге шұңқырға оның мүлкі қойылады. Одан кейін үй шұңқырдың төбесі жабылып, топырақпен үйіледі. Содан кейін марқұмның əлеуметтік жағдайына байланысты бір, жүз немесе екі жүз бас жылқы
құрбандыққа шалынады. Басы, терісі, сирағы мен құйымшағы ағаш сырықтарға ілініп « бұл атпен марқұм жұмаққа жетеді» деген сөздер айтылады. Егер марқұм батыр болып, тірі кезінде адам өлтіріп ерлік танытқан болса, өлтірілген адам санына байланысты, ағаштан олардың бейнесі мүсінделіп, мола басына қойылып: «Бұлар саған жұмаққа барғанда қызмет етеді» - делінген (А.П. Ковалевский
, 128 б). «...Түрк ғұздарының патшасы йабғу, бұл билеушілердің лауазымы. Оның орынбасарлары көзеркін деп аталады. Оғыз мемлекетінде маңызды рольді ру ақсүйектері иеленді. Ру ақсүйектерінің иелігінде он мыңдаған жылқы, жүз мыңдаған қойға дейін болды» дейді (Сонда…). Оғыздардан қайтар жолда печенегтерге соққан Ахмет Ибн-
Фадлан печенегтердің тіршілігін оғыздарға керісінше сипаттайды. «... Келбеттері қара-торы, сақал
-мұрттары қырылған печенектердің оғыздармен салыстырғанда тіршілігі əлдеқайда төмен» (А.П. Ковалевский 130 б). Тарихи тұрғыдан Батыс Қазақстан даласы туралы ең алғаш дерек осы кезеңмен байланысты айтылады. Батыс Қазақстан даласында дəлірек айтсақ, Маңғыстау мен Түпқараған аудандарында ортағасырмен байланысты төрт елді мекен қалдықтары белгілі. Солардың бірінің қазіргі атауы – Қызылқала. 190
Қызылқала Шерқара тауына жақын Ақмыш деген жерде орналасқан. 2004 жылы Қызылқаланың аздаған жеріне археологиялық қазу жұмыстары жүргізілді. Қазу жұмыстарын жүргізу барысында табылған əйнек ыдыстың сынықтары бойынша Қызылқаланың құрылысы 10-11 ғасырлар кезеңінде орын алғандығы анықталды. Қызылқаладан қазіргі кезде 13 мұнараның кескіндері байқалады. Мұнараның тастық қаланымы саздан сыланған. Қазіргі кездегі тас қабырғалардың биіктігі 4 м құрайды
. Зерттеушілер Қызылқаланы əйгілі Манғышлақ қаласы деп болжайды. Осыған орай мынадай дəлелдер келтіріледі: Біріншіден қаланың гүлденген шағы XI-XII ғғ, екіншіден, Қызылқала бекінісінің іргетасы X ғасырдың екінші жартысынан бұрын қаланбаған жəне Маңғыстауға географиялық жағынан жақын Орта Азия қалалық мəдениетінің орталығы Хорезмге тəн сəулет тəсілдері сақталып салынған. Үшіншіден XI ғасырда мəдени көлденең сызығының өзара орналасуына сəйкес қабырғаларына жақын баспана құрылысының есебінен бекініс қабырғалары кеңейтіліп, қайта жасауға көпе-көрнеу мəжбүр еткен бір оқиғадан кейін таспен қаланған (З.З. Самашев, 2007, 293, 316-317 бб). Батыс Қазақстан даласында ортағасырлық түрк тайпалары қалдырған археологиялық ескерткіштердің бірі - жерлеу орындары. Осы аймақтағы түрктердің жерлеу ескерткіштеріне Болгарка I қорымындағы №4 қорғанның 3 жерлеу орны (А.А. Бисембаев, С
.Ю. Гуцалов, 1996 г); Атпа II, қорған № 2 (А.А. Бисембаев, С.Ю. Гуцалов, 1996 г); Уркач қорымындағы № 15 қорғанның 3 жерлеу орны (А.А. Бисембаев, С.Ю. Гуцалов, 1996 г); Есен-Амантау (Лебедевка II) қорымындағы қорған № 10 (А.А. Бисембаев, С.Ю. Гуцалов, 2002 г); Солянка қорымындағы №19 қорған жатады (А.А. Бисембаев, Г.С. Тасмагамбет, 2004 г). Болгарка I қорғандары Алға ауданының оңтүстік батыс бөлігінде Сары-Хобда өзенінің оң жағалауында орналасқан. Болгарка I қорғанында 4 жерлеу орны бар. 3 жерлеу орны қорғанның оңтүстік шығысында орналасқан. Ақымды жерлеу орнының кіре берісіне көлемі 1,7 х 0,9 м тікбұрышты қабір шұңқыры қазылған. Қабір шұңқыры оңтүстік батыстан - солтүстік шығысқа бағытталған. Қабір шұңқырының 1,45 м тереңдігінде шығыс қабырғаға
жақын ұзындығы 2,05 м, солтүстік-шығыс қабырғасының ені 0,4 м, оңтүстік-батыс қабырғасының ені 0,6 м ақым қазылған. Ақымда ер тұрманы жəне жүгенімен бірге жылқы қойылған. Ақым ішіне ұзындығы 1,74 см ағаш табытқа шалқасынан созылған қалпында басы оңтүстік-батысқа бағыттала əйел адам қойылған. Мəйіттің беті жоғары қараған, оң қолы кеудесіне қойылса, сол қолы шынтағынан
бүгілген. Мəйіт үстінде 191
шапан тəріздес киім қалдықтары сақталған. Оң қолының жеңіне мыс немесе қола жапсырмалардан тұратын əшекей жапсырылған. Аяқтарының тұсында киімге арналған ірі жапсырмалардан тұратын алқа, бас сүйегінің сол жағында ұштары бірікпеген сақина тəріздес алтын сырға, оң жағында көлемі 14 х 12 см ағаш құты орналасқан. Құтыға дөңгелек қола айна салынған. Айнаның сыртқы беті циркульді дөңгелектерден
тұратын орнаментпен өрнектелген. Қабірден ат əбзелдерінен ер тоқым қалдығы мен тік бұрышты ілгекті, аяқбасқышына ұзынынан үш дөңес түскен жалпақ темір үзеңгілер бар. Үзеңгі белбеулерінен тікбұрышты қапсырмалар ғана сақталған. Əр белбеуде көлемі 5 х 5,7 см болатын 5 жапсырмадан болған. Үзеңгілердің мұндай түрлері IX-X ғғ ескерткіштер арасында жиі кездеседі. Үзеңгілерден басқа күміс пен алтынның ізі байқалатын жүгеннен қалған 11 жапсырма мен салпыншақтар, жоғарғы қабаты алтындалған өсімдік орнаментімен өрнектелген ақ металды жұқа пластинадан тұратын, төменгі қабатындағы темір пластина жоғарғы бөлікке төрт бекіткішпен бекітілген екі қабатты, көлемді жүрек тəрізді маңдайлық жəне ромб тəріздес, эллипсоидальді формалы мұрындық қаңылтыр белгілер табылды. Бұлардың анологиялық белгілері X-XI ғғ Шығыс Европа, Сібір, Орта Азия далаларында
жəне VIII-X ғғ Орта Азия жəне Қазақстан ескерткіштерінде кездеседі. Бұл жерлеу орнының уақыты зерттеушілер тарапынан X-XI ғғ деп белгіленді (А.А. Бисембаев, С.Ю. Гуцалов, 1996, 245-247 бб). Атпа II қорымы Талдық өзенінің сол жағалауында орналасқан. Қорғандар батыстан шығысқа тізбектеле созылған. №2 қорған диаметрі 6,9 м, биіктігі 16,8 см топырақ үйіндісінен тұрады. Қорғанның оңтүстігіне таман көлемі 0,9 х 1,75 м тікбұрышты қабір шұңқыры орналасқан. Солтүстік батыстан-оңтүстік шығысқа бағытталған қабір шұңқырының түбінде 0,9 см тереңдікте басы солтүстік батысқа бағыттала шалқасынан созылған қалпында ағаш құрылымға мəйіт жерленген. Мəйіт жанынан ішінде темір жебе ұштары бар ұзындығы 40 см болатын ағаш қорамсақ, күміс перстень, көлемі 0,9 х 1,5 см тікбұрышты, сопақ күміс обоймалар, жиектері сопақ болып келген
темір тілшікті күміс қапсырма, жүрек тəріздес, диаметрі 4,5 см дөңгелек күміс жапсырмалар, ай жəне жапырақ тəріздес декоративті доға, күміс сырға мен қоңырау табылды. Мұнда сондай-ақ ұзындығы 15 см сүйекті садақ жапсырмасы мен мəйіттің киім қалдықтары да кездеседі №2 қорғанынан табылған белдік жапсырмалары VII-VIII ғғ, IX-X ғғ түрк тайпалары арасында кеңінен қолданылған (А.А. Бисембаев, С.Ю. Гуцалов, 1996, 247-248 бб). 192
Уркач қорымындағы №15 қорғанның 3 жерлеу орны ақымды. Қабір шұңқыры солтүстік-солтүстік шығыстан оңтүстік-оңтүстік батысқа бағытталған. Ақым биіктігі 0,45 м, ені 0,75 м. Ақым түбінде басы солтүстіктен-солтүстік шығысқа бағыттала үлкен адам шалқасынан созылған қалпында жатыр. Мəйіт беті шығысқа қаратылған, қолдары денесінің жанында созылған қалпында, аяқтарының басы бірге қойылған. Қабір шұңқырының шығыс қабырғаларына
жақын қойдың сүйегі, мəйіт бас сүйегінің оң жағында ұсақ малдың қабырғасы мен асық сақталған. Мал сүйектерінің жанында ұзындығы 1 м енді, ернеуінің жоғарғы бөлігі қысылыңқы қабықты қорамсақ орналасқан. Қорамсақта темір жебе ұштары бар. Жебе ұштарының біреуіне екі сүйекті сақина киілген. Жебе ұштарының анологиялық белгілері IX-XI ғғ тəн (А.А. Бисембаев, С.Ю. Гуцалов, 1996, 250 бб). Қорамсақтың жоғарғы бөлігіне тері бау тағылған. Қорамсақ бауына алтын жалатылған крест тəрізді, үштесікті, доға тəріздес жапсырмалар тігілген. Мəйіт жанында сондай-ақ сабы иіліңкі темір пышақ сынығы, ағаш ер, садақтың алдыңғы сүйекті жапсырмасы, дөңгелек қапсырма, жүген қалдықтары, дөңгелек сақиналы бір құрамды темір ауыздықтар мен ілгекті аяқ басқышы жалпақ үзеңгілер сақталған
. Дөңгелек сақиналы бір құрамды темір ауыздық түрлері X –
XI ғғ оңтүстік орыс далаларына тəн болса, ілгекті аяқ басқышы жалпақ үзеңгілер VIII-X ғғ Сібір, Қазақстан, Орта Азия жəне Шығыс Қазақстан далаларында кездеседі (А.А. Бисембаев, С.Ю. Гуцалов, 1996, 250 бб). Мəйіт белінде алтын жылжымалы тілшікті белдік қапсырмасы, белдік ұшы, тікбұрышты обоймалар мен жапсырмалар сақталған. Мұндай жапсырмалар салтово-маяцк мəдениетіндегі IX ғ жапсырмаларға ұқсас. Мұнда сонымен бірге бірнеше қабатты мата қалталар табылды. Астыңғы қалтаға ағаш түймелер тігілген. Мəйіт үстінде жалпақ, сегіз санына ұқсас алтын жапсырма-
дискілер мен бұралмалы сырға да бар. Сырғаның түрі VII- VIII ғғ Солтүстік жəне Орталық Қазақстан, Орта Азия далаларындағы түрік ескерткіштерінде кездеседі. Берілген жерлеу орны
VIII-X ғғ кезеңделді (А.А. Бисембаев, С.Ю. Гуцалов, 1996, 248-252 бб). Есен-Амантау қорымы Батыс Қазақстан облысының батыс-
оңтүстік батыста Лебедевка елді мекенінен 7 км жерде жəне солтүстікте 9 км қашықтықтағы Егіндікөл елді мекені маңында орналасқан. 193
Диаметрі 26 м, ұзындығы 1,5 м болатын №10 қорған гумысы 10-15 см. Қорған үйіндісі гумысты құмдақтан тұрады. Қорғанның орталық бөлігінен екі жерлеу орны ашылды. Тікбұрышты формалы 1 қабір шұңқыры өсі бойынша батыстан-
шығысқа бағытталған. Ұзындығы 2,7 м, ені 0,6 м қабір шұңқырының тереңдігі 1,0 м. Қабір түбінде үлкен адам мен қой сүйектері кездесті. Мəйіт сүйектері қабірдің батыс қабырғасына таман топтала жатыр. Сүйектердің арасынан қола жапсырмалар табылды. Тікбұрышты формалы 2 қабір шұңқырының ұзындығы 3,0 м, ені 2,1 м. Солтүстіктен-оңтүстікке бағытталған. Қабір шұңқырының орталығында 1,5 м тереңдікте адамның қабырға сүйектері мен қабір шұңқырының солтүстік қабырғасына жақын геометриялық өрнектер түскен банкі формалы ыдыс жатыр. Қорғаннан табылған жапсырмалар қорған уақытын IX-XI ғғ деп белгілеуге мүмкіндік
берді (А.А. Бисембаев, С.Ю. Гуцалов 2002,11-12 бб). Солянка қорымы Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы Солянка өзенінің оң жағалауында орналасқан. №19 қорған диаметрі 10 м, биіктігі 0,7 м тасты үйіндіден тұрады. Үйіндіні тазалау барысында қорғанның оңтүстік шығыс бөлігінен жылқы малының жəне оңтүстік шығыс бөлігінен қойдың тістері кездесті. Үйінді тазаланғаннан кейін күл қалдықтары мен жылқының бас сүйегі табылды. Қорғанның орталық бөлігінде көлемі 1,9 х 1,3 м өсі бойынша солтүстіктен - оңтүстікке бағытталған қабір шұңқыры орналасқан. Қабір шұңқыры қиыршық тасты құммен толтырылған. Зерттеушілердің пайымдауынша қорған VI-VIII ғғ жатады (А.А. Бисембаев, Г.С. Тасмағамбет, 2004, 69-70 бб). Батыс Қазақстан даласындағы түрк дəуірінің ескерткіштер тобын Ақтөбе облысының тарихи-өлкетану мұражайындағы тас мүсіндер тобы толықтыра түседі. Мүсін №1. Биіктігі 98 см, ені 42 см ашық-сары құмтастан мүсінделген. Мүсін келбетінде ірі мұрыны, мұрнының жоғарғы бөлігіне жалғасқан қастары, аузы мен көздері анық көрсетілген. Сəл томпайған кеуде бөлігі мен қарын тұсына қойылған қолдары байқалады (А.А. Бисембаев, 2000, 78 б). Мүсін №2 ашық-сұр гранит тасынан ойылған. Биіктігі 78 см
, ені 35 см. Мүсіннің бет пішіні анық. Квадрат болып келген бетінен мұрнын, көздерін, үлкен аузы мен сақал-мұртын байқауға болады. Мүсіннің денесі мен басы кішкене мойны арқылы жалғасқан. Мойнында киім жағасы көрсетілген (Сонда ...). Мүсін №3. Биіктігі 80 см, ені 46 см қара-сұр граниттен ойылған. Мүсіннің үлкен басында бас киімге ұқсас зат көрсетілген. Құлақтары, 194
мұрны, қастары мен көздері анық мүсінделсе, мұрты мен аузы əрең байқалады. Қысқа мойны иықтарымен жалғасқан. Қолдары қарын тұсына қойылған. Қолдарының саусақтары анық көрсетілген. Мүсін қолдарымен құмыра тəріздес ыдыс ұстаған. Мүсін отырған кейіпте берілген (А.А. Бисембаев, 2000, 79 б). Мүсін №4. Ашық-сұр түсті гранит тасынан нүктелеу əдісімен орындалған мүсін көлемі 78 х 35 см
. Оңға қарай созылыңқы келбетінде миндаль түріндегі көздері, үлкен мұрны қастарымен бірге ойылған. Сопақ болып келген аузы мен үшкір иегі, мойнына жалғасқан иықтары жəне қолдары көрсетілген (Сонда ....). Мүсін №5. Сары-сұр құмтасынан орындалған мүсін басында конус түріндегі бас киімі байқалады. Мұрны, көздері, аузы мен сол жақ құлағы анық көрсетілген. Құлағына сұрақ белгісіне ұқсас сырға тағылған. Мүсіннің сақталған бөлігінің көлемі 24 х 18 см (Сонда ....). Сипатталған мүсіндердің ішінде 2 жəне 4 мүсіндер ұқсас келеді. Бұлардың анологиялық түрлері X-XII ғғ Шығыс Қазақстан мен Урал тас мүсіндеріне тəн. 1 мүсін уақыты 2 жəне 4 - мүсіндермен шамалас. 3 - мүсіннің анологиялық түрлері Жетісу жəне Шығыс Қазақстандық мүсіндерде кездеседі. Мүсін қолындағы ыдыс VII ғ кеңінен таралған
. 5 - мүсін орындалу стилі жөнінен X-XIII ғғ Шығыс Европа мүсіндеріне тəн (А.А. Бисембаев, 2000, 82 б). Қарастырылып отырған аймақтағы мүсіндердің анологиясы орындалу стилі, иконаграфиясы мен сюжеті жөнінен Жетісу, Алтай, Оңтүстік Орал жəне Шығыс Европа мүсіндеріне жақын (А.А. Бисембаев, 2000, 83 б). Түрк дəуірі бүгінгі ұрпаққа өз мəдениетінің тамаша археологиялық жəне жазба ескерткіштерін қалдырды. Бұлар қазақ халқының тарихи мұрасы ретінде ұрпақтан-ұрпаққа ауысып, бүгінгі күнге дейін сақталды. Археологиялық ескерткіштер жазба деректермен үндесіп сол аймақтың тарихи оқиғаларынан сыр шертеді. Қазірде бұл ескерткіштерді қазақ даласының əр аймағына байланысты кешенді түрде зерттеуде мүмкіндік өте зор жəне қолға алынып, өз жемісін де бере бастады. Сондай жетістіктердің бірі Арал мен
Каспий аралығындағы Үстірт жазығы мен Маңғыстау түбегінің археологиялық жəне архитектуралық жəдігерлеріне арналған археолог З.З. Самашевтің бастауымен жазылған «Үстірт пен Маңғыстау қазыналары» атты монография болып табылады (З. Самашев, Қ. Көшербаев, Е. Аманшаев, А. Астафьев, 2007). _______________________________ 1. Қазақ ССР тарихы , Алматы, 1980 ж. 2. Ковалевский А.П., Книга Ахмеда Ибн-Фадлана о его путишествии на Волгу в 921-922 гг, Харьков, 1956 г. 195
3. Самашев З.С., Көшербаев Қ., Аманшаев Е., Астафьев А., Үстірт пен Маңғыстау қазыналары, Алматы, 2007 ж. 4. Бисембаев А.А., Гуцалов С.Ю., Средневековые погребения с территории Актюбинской области // Вопросы археологии Западного Казахстана, Самара, 1996 г. 5. Бисембаев А.А., Гуцалов С.Ю., Отчет Западно-Казахстанской комплексной археологической экспедиции за 2002 год. // Архив Института археологии им. А.Х.Маргулана МОН РК. 6. Бисембаев А.А., Тасмағамбет Г.С., Исследование Аварийного могильника Солянка // Известия НАН РК, 2004 г, №1 7. Бисембаев А.А., Серия каменных изваяний из фондов Актюбинского областного историко-краеведческого музея // Известия НАН РК, 2000 г, №1 Ғ.Қ. Омаров, Д.С. Байгунаков, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Абай атындағы ҚазҰПУ Ф.Х.АРСЛАНОВА – ЕЖЕЛГІ ЖƏНЕ ОРТА ҒАСЫРЛАР ТАРИХЫНЫҢ ЗЕРТТЕУШІСІ Қазақстан археология ғылымында ғана емес, жалпы əлемдік тарихнамада өз биігі, өресі бөлек өз кеңістігі бар, артында өшпес ғылыми мұра қалдырған Фирая Хабибуллақызы Арсланова (1934-
1995) сынды біртуар ғалымның өмір белестеріне, ғылымдағы өнегелі жолына зер салу əрі терең талдаудан өткізу төл тарихымыздың кейбір беттерін қайта паралауға мол мүмкіндік береді. Бұл зерттеушінің ғылымдағы бүкіл іс-əрекетінен, татымды ой-
пікірлерінен, шығармашылық келбеті мен археологияға сіңірген еңбегінен көне тарихтың шынайы қатпарлы беттері хатталып өрілгендігін, ұзақ жылдар бойы дала кезіп қол жеткізген табыстарынан туындаған ғылыми көзқарастары мен пікір тұжырымдарының айқындылығын уақыттың өзі-ақ дəлелдеген болатын. Олай деуге, ең алдымен, іргелі ғылыми еңбектерінің жасампаздығы, жасаған пайымдауларының өміршеңдігі де дəлме
-дəл дəлел болып табылады. Асылында Ф.Х.Арсланова Қазақстаннан шыққан алғашқы түрік тілді əйел археологтардың бірі. Өзі меңгерген археология ғылымына оның саналы ғұмырында адал болып қалуы, оны өмірінің мəніне айналдыруы өрісі кең өзгеше қасиеттерімен үйлесіп, үндесіп жатқандығын да көрсетсе керек. Биыл Ф.Х.Арсланованың туылғанына 75 жыл толып отыр. Сондықтан да оны атап өту, кем дегенде шағын көлемде ғұмырбаяндық мақала жариялау, сол арқылы өскелең ұрпақтың археология ғылымына деген сүйіспешілігін арттыру отандық археологтардың парызы іспеттес. Бізге дейін жазылған азды-кемді еске 196
алу сынды мақалаларға қарағанда ғалымның ғұмырнамасы былайша өрбітіледі: Фирая Арсланова 1934 жылы 10-наурызда Ақтөбе облысы Темір ауылында зиялы татар отбасында дүниеге келеді. 1952 жылы орта мектепті Ақтөбе қаласында тəмəмдайды. Ол сол жылы геолог мамандаған игермек болып Алматыға қарай жол тартады. Жолай белгілі ғалым С.П.Толстов басқарған Хорезм археологиялық этнографиялық экспедициясының археологтарына кезігіп
қалады да, солардың əңгімесін ұйып тыңдап, ақырында өмірін археологияға арнауға шешім қабылдайды. Алматыға келгеннен кейін ҚазМУ (қазіргі əл-Фараби атындағы ҚазҰУ) тарих факультетіне құжаттарын өткізеді де, емтихандарын тапсырып, университетке қабылданады. Келесі жылы Фирая Арсланова сол кездері Шығыс Қазақстанда еңбек етіп жүрген С.С.Черников археологиялық экспедициясының далалық жұмыстарына қатысады. Мұнда қатарынан үш маусым жұмыс істеп, мол тəжірибе жинақтайды. Университетті тəмəмдаған соң Ш.Ш.Уəлиханов атындағы Тарих, археология жəне этнография институтының археология бөліміне кіші ғылыми қызметкер болып қабылданады. Бұл аралықта ол археолог К.А.Ақышев басқарған Солтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының құрамында бірнеше жыл жұмыс істейді. Ертіс өңірінде өзі жүргізген қазба материалдарын мұқият
ғылыми талдаудан өткізген Ф.Х.Арсланова 1964 жылы кандидаттық диссертация қорғап шығады. Одан кейін отбасымен бірге Өскемен педагогикалық университетіне келіп, КСРО тарихы кафедрасына жұмысқа қабылданады. Мұнда он жылдай қызмет етіп, «Археология негіздерінен» дəріс берумен қатар археологиялық практикаларды да ұйымдастырады. Кейіннен отбасы жағдайына (ұлының дімкəстануына) байланысты Тверьге көшіп кетеді. 1974 жылы Тверь мемлекеттік университеті тарих факультетінің КСРО тарихы кафедрасына жұмысқа қабылданып, бұнда да Археология негіздері бойынша дəріс оқиды. 1980 жылдары Калинин мемлекеттік университетінде қызмет етіп жүріп Қазақстан археологиясына қатысты бірнеше мақалалар даярлап, бірнеше күрделі проблемаларды қаузады. 1995 жылы наурыз айында дүниеден өтеді [1]. Өмірінің соңына дейін ол археология ғылымынан қол үзбей кетті, оның жекелеген проблемаларына, əсіресе, орта ғасырлардағы Дала өркениетінің сауалдарына қатысты кесек-кесек мақалалар жариялады. Еңбектері сонысымен де өз құндылығын əлі күнге дейін жоғалта қойған жоқ. Қазақстаннан жырақта жүрсе де, Ф.Х.Арсланова республика аумағынан табылған қолындағы мағлұматтарды ғылыми айналымға үнемі енгізіп отырды. Шығыс Қазақстан облыстық музейінің 197
шақыртуымен осында бернеше жыл археологиялық зерттеулер де жүргізді. Бұл жайында төменде кеңірек баяндап өтеміз. Алғашқыда бірқатар археологиялық экспедиция құрамында жұмыс істеген Ф.Х.Арсланова 1960 жылдан бастап жеке-дара экспедиция отрядтарын басқара бастаған. Осы кезден бастап ол іргелі мақалаларын жариялай бастады. Айталық, 1960-1961 жылдары ол басқарған отряд Павлодар облысы Лозов ауданыны Леонтьевка ауылынан
солтүстік-шығысқа қарай орналасқан шағын қорымды түгелдей дерлік қазып шыққан. Бұл қорым Ертістің оң жағалауында, Павлодардан 70 км төмен жерде орналасқан. Қорым топырақпен үйілген он екі обадан тұрады. Оба үйінділері жоспары бойынша сопақша келген, диаметрі 8-30 м, биіктігі 0,3-1,2 м аралығында. Қорымнан түрлі дəуірлерге жататын тоғыз оба қазылған. Олардың №3, 5, 6, 7, 12 обалары б.з
.б. ІҮ-ІІ ғасырларға, №1-2, 4, 11 обалары ІХ-ХІ ғасырларға жатады. Ерте кезеңге жататын бес обадан 20 мола аршылған [2, 77]. Алынған материалдарды Ф.Х.Арсланова терең ғылыми талдаудан өткізіп, іргелес өңірлердің (Обь бойы, Іле алқабы, Шығыс Қазақстан, т.б.) ескерткіштерінен табылған заттар кешенімен салыстырған. Оның ойынша, жерлеу ғұрпы мен аршып алынған заттар кешенінің алдыңғы уақыттағы материалдармен байланысы байқалады, яғни қола дəуіріне тəн көне дəстүрлер жалғастығы, оттың тазалаушы күшіне сену, сонымен қатар молада қойдың бас сүйегін, аяқтарын, терісін қалдырып кету секілді ғұрыптар сақталған. Сонымен қатар қола дəуіріндегі тұрмыстық бұйымдар мен қару-жарақтардың тұрпатына ұқсас темір заттары көптеп табылған. Бұл ескерткіштен кейін Ф.Х.Арсланова іле
-шала Бобров қорымын да зерттеді [3]. Бобров-1 қорымынан №5, 8-9, 12, ал Бобров-2 қорымынан №1-9, 11, 13 обалары аршылады. Одан алынған материалдарды жəне Ертіс өңіріндегі Трофимов-1-2 қорымдарының материалдарын зерделеген ғалым бірқатар ғылыми жетістіктерге қол жеткізеді. Ол Павлодарлық Ертіс өңіріндегі ескерткіштерді мұқият талдаудан өткізе келе мынадай қорытынды жасайды: ҮІІ-ҮІІІ ғасырларға жататын обалар Алтай, Сібір өңірлеріндегі түрік ескерткіштеріне ұқсастау, ал ҮІІІ-ІХ ғасырларға жататын археологиялық нысандар кешені Шығыс Қазақстан, Хакасия жəне Тува территориясында жиірек ұшырасады. Ф.Х.Арсланова əрбір өлке ескерткіштері арасындағы өзгешеліктерді де байқаған. Зерттеуші ҮІІ-
ҮІІІ ғасырлардағы Алтай жеріндегі əйел адам мен ер азаматтар қабірлеріне мəйітпен бірге жылқы жерленгендігін, ал шамамен осы кездердегі Павлодарлық Ертіс
қорымдарындағы обалардағы ер адам қабірлеріне малдың көбіне бас сүйек пен аяқтары сынды жекелеген 198
сүйектері қойылғандығына баса назар аударады [4, 110-111]. Мұндай жерлеу ғұрыптарының ерекшеліктері арқылы Ф.Х.Арсланова əрбір өңірде тіршілік еткен тайпалардың өзіндік этникалық айырмашылықтарын көрсетуге талпынды. Осыдан кейін Ф.Х.Арсланова Өбе [5], Қараоба [6] сынды бірқатар ескерткіштерді зерттеп, тың мағлұматтар ала бастайды. Алғашқы аталған археологиялық нысаннан қола дəуіріне жататын материалдардың шығуы ғалымның тікелей өзінің зерттеу
нысандары ауқымын кеңейте түсті. Осы кездері ол қола дəуірінен бастап дамыған орта ғасырларға дейінгі ескерткіштер кешенін зерттеумен кеңінен шұғылдана бастады. Оны ерте темір дəуірінде тіршілік еткен тайпалар мен халықтардың да мəдениеті қатты қызықтырған еді. Бұл кезеңдерді ғалымға біртұтастықта тану тəн еді. Зерттеу проблемаларының ауқымы кең болғандықтан ғалымға жекелеген сауалдар бойынша ой түюге де тура келді. Ол тіпті кездейсоқ табылған олжаларды да мұқият саралаудан өткізіп, тың ғылыми пайымдаулар жасай білді. Мəселен, Шығыс Қазақстандағы Камышинка (Шемонаихин ауданы) мен Чистый Яр (Самар ауданы) ауылдарынан табылған археологиялық олжаларды зерделеп шыққан. Бұл олжалар ат əбзелдері, қола пышақтар, садақ ұштары сынды бірқатар қару-жарақтар мен бұйымдардан тұрады
. Оларды басқа өңірлерден табылған осындай артефактілермен салыстыра келе Ф.Х.Арсланова мынадай қорытынды жасайды: Шығыс Қазақстан жерінен табылған материалдардан екі қанатты (жақты) төлкелі жебе ұштары қола дəуірінен бастап ерте темір кезеңіне дейін сақталғандығын көруге болады. Қазақстандық мұндай типтегі төлкелі жебе ұштары б.з.б. ҮІІ-ҮІ ғасырларға жатады, ал Минусин қазаншұңқырындағы осындай заттар б.з.б. Ү ғасырға жатқызылған. Сірə, Н.Л.Членованың б.з.б. ҮІ ғасырда Шығыс Қазақстаннан Минусинге қарай жылжыған тайпалар миграциясы туралы айтып жүрген пайымдауы дұрыс дей келе ғалым: «андроновтық ескерткіштерге тəн тас жəшіктегі жерлеу ғұрпы, жəне де негізгі тұрпаты қола дəуіріндегі металдан жасалған заттарға келіңкірейтін табылған
заттар арасында бұйымдардың ерте кезге жататын түрлерінің (пышақ, жебе ұшы) болуы, сақ мəдениетінің қайнар-бастауы андроновтық тайпалармен өзара байланыста екендігін дəлелдейді» деп тұжырымдайды [7, 82-83]. Сондай-ақ Ф.Х.Арсланова «К датировке металлических изделий эпохи бронзы казахстанского Прииртышья» атты мақаласында да кездейсоқ табылған қола дəуіріне жататын артефактілерді де талдап шығады. Автор 1975 жылы
Семей облысы 199
(қазіргі ШҚО – авт.) Жарма ауданындағы Кезімбай шатқалынан (Семей қаласынан оңтүстікке қарай 70 км жерде) табылған бір жүзді, құйылған сабы тік, жүзінің қарсы беті аздап дөңес келген қола пышақты басқа өңірлерден табылған осындай бұйымдармен салыстырып шығады. Ол бірқатар кеңестік археологтардың (М.П.Грязнов, Е.Е.Кузьмина, Н.Я.Мерперт, В.А.
Сафронов, Н.А.Аванесова, Н.Л.Членова, К.Ф.Смирнов, В.А.Городцов, С.С.Черников, т.б.) зерттеулерінде айтылған пайымдауларды жүйелей келіп, қола пышақтың хронологиялық мерзімін анықтауға тырысады да, оны шамамен қола дəуірінің соңына жатқызады. Спектральды талдау арқылы қола пышақтың жергілікті металлургтер өнімі екендігін дəлелдейді. Оның ойынша: қола дəуірінің соңғы
кезеңінде Ертіс алабындағы қару тұрпатын дайындау мен дамуы екі жол арқылы өткен. Олардың бірі федоровтық қанжарларды жасау əдісінен бастау алса, келесісі Еділ мен Орал маңындағы қима-андроновтық əдістен туындаған. Соңғысы батыс өңірлерге көбірек тəн болып келеді. Ал жергілікті туындылардың жарқын нұсқасы зевакиндік пышақтар болып табылады [8, 95]. Былайша айтқанда, ғалым қанжарлардың жасалу жолын ғана емес, Ертіс өңіріндегі қару-жарақтар арқылы жергілікті тайпалардың металлургиялық өндірісі жоғары дəрежеде дамығандығын, оның өзіндік ерекшелігін де көрсетуге ұмтылды. Ал «Погребение золотордынского времени в Павлодарской области» деп аталатын мақаласында 1959 жылы Павлодардан солтүстікке қарай 120 км жерден кездейсоқ табылған қаңқа жанынан алынған темірден жасалған ат əбзелдерін, айна, күміс тоғалар (14 дана) мен
бас киімді сипаттап берген. Ф.Х.Арсланова табылған заттардың əрқайсысына жеке талдаудан өткізіп, бұйымдарды Алтын Орда дəуіріне жатқызады. Əсіресе конус пішінді жұқа (0,2 мм) күмістен жасалған, бүйірлері жіппен тігілген шошақ бас киімге (биіктігі 43,5 см) ерекше мəн береді. Өйткені осындай бас киімдер ерте темір дəуіріндегі ескерткіштерден (Пазырық №5 обасы) бастап кездесе бастайды да, ерте орта ғасырларда Сібір мен Қазақстанның аудандарында кеңінен таралады. Кейбір ғалымдар (Л.А.Евтюхова, Я.А.Шер, т.б.) мұндай бас киімдер тас мүсіндерде, жартас суреттерінде көптеп ұшырасатындығын дəлелдегендігін əрі ортағасырлық саяхатшылар (Рубрук, Плано Карпини) да оны толымды түрде сипаттап бергендігін айта келіп, оның тұрпатын (формасын) қазақ халқының арасында кеңінен тараған сəукелемен байланыстырады. Хронологиясы бойынша аталмыш бас киім автор тарапынан ХІІІ-ХІҮ ғасырларға жатқызылады да, қимақ-қыпшақ тайпалар конгломератына кірген рудың ақсүйек əйелге тиесілі болған деп пайымдалынады [9, 58-59]. Бұл еңбегінде 200
автор қазақ халқының материалдық мəдениеті ілкі замандардан бастау алатындығын, оның этногенезінде қыпшақ тайпалары елеулі рөл алатындығын нақтылады. Сонымен қатар зерттеуші 1961 жылы Жданов қорымындағы №14, 17 обаларынан аршылған екі əйел қаңқаларының қалдықтарынан да дəл осындай бас киімдер бөліктері табылғандығын айта келе, өз пайымдауына археологиялық дəлелдердің жеткілікті екендігін де көрсетіп береді. Мұнымен қатар Ф
.Х.Арсланова өзінің жары А.А.Чариковпен бірлесіп жазған «Бронзовые котлы из музеев Восточно-Казахстанской области» атты мақаласында да облыстық өлкетану музейіндегі кездейсоқ табылған бірқатар жəдігерлердің ғылыми анықтамасын жасап берді [10]. Онда авторлар 1947 жылы Күршім ауданындағы Чердояк кен орнынан, 1965 жылы Большенарым ауданы Көктерек ауылы жанынан, 1966 жылы Ұлан ауданындағы Ленинка ауылы төңірегінен табылған қазандарға сипаттама жасады да, олардың жанынан шыққан өзге заттармен (қола пышақтар, т.б.) жəне республика аумағында кездескен осындай бұйымдармен салыстырды. Нəтижесінде авторлар Шығыс Қазақстанның қола қазандары сібірлік жəне жетісулық қазандарға тəн белгілері бар екендігін, мұндай ұқсастық көршілес отырған тайпалардың өзара мəдени байланысын, материалдық мəдениетінің біртұтастығын көрсететіндігін тілге тиек етеді. Авторлардың
пікірінше, мұндай қауымдастық өзге де əшекейлік бұйымдар, қару-жарақтар, ат əбзелдері бойынша да байқалады жəне де бұл жерде шығысқазақстандық тайпалардың екі мəдени ошақтың аралығында орналасуы көп жайтты аңғартады [10, 154]. Ерте темір дəуіріндегі заттық мəдениет қола дəуірімен астасып жатқандығын да айтқан – зерттеушілер – қазандарды б.з.б. ҮІІІ-ҮІІ ғасырларға жатқызады. Бұл, терең талдаудан əрі нақты археологиялық мағлұматтардың ұштасуынан туындаған тұжырым еді. Музейдің құнды жəдігерлерін құрайтын шығысқазақстандық қазандардың осы археологтар тарапынан жүйеленуі кейіннен табылған осындай бұйымдардың хронологиясын анықтауға, жасалу жолдарын нақтылауға жол ашқан болатын. Негізінен алғанда, Ф.Х.Арсланованың Қазақстанда жүргізген белсенді ғылыми зерттеулерін екі кезеңге бөліп қарастыруға болады. Алғашқысына Өскемен педагогикалық университетінде қызмет
етіп жүрген кезі кірсе, кейінгісіне Шығыс Қазақстан облыстық өлкетану музейінің шақыруымен 1980-1987 жылдары зерттеулер жүргізуін жатқызған жөн. Бірақ, қалай болғанда да Ф.Х.Арсланова Қазақстан археологиясының проблемаларын қарастырумен үнемі шұғылданып отырды. Əсіресе археологиялық мол мағлұматтарды Ф.Х.Арсланова 201
1964-1974 жылдары Өскемен педагогикалық институтында жұмыс істеп жүрген кезінде осы жоғары оқу орнының археологиялық экспедициясын басқарып жүрген кезінде жинастырды. Жыл сайын далалық практиканы мүмкіндігінше пайдаланған зерттеуші қола дəуірінен бастап дамыған орта ғасырларға дейінгі мерзімді қамтитын көптеген ескерткіштер ашып отырды. Олардың кейбірінде қазба жүргізсе, енді кейбіріне тек сипаттама жасаумен шектелді. Əрбір археологиялық барлау кезінде ондаған ескерткіштер ашып отырды. Айталық, 1965-1967 жылдары Өскемен педагогикалық институтының студенттерін археологиялық практикадан өткізу кезінде Ф.Х.Арсланова Предгорненск, Шемонаих жəне Тавр аудандарынан түрлі дəуірлерге жататын 23 қорымды тауып, бірқатарында қазба жұмыстарын жүргізеді [11, 43]. 1969 жылы Ұлан ауданы Ленинка ауылы маңынандағы Қызылтас қорымы ашылады (З.Самашев). 1972 жылы Ұлан ауданы Точки ауылы қасынан «мұртты
» оба табылады [12, 117]. 1972-1973 жылдары Ленинка ауылы жанындағы Қызылтас-1 қорымының қола дəуірі қоршаулары қазылды. Асубұлақ кен орнынан кездейсоқ табылған қола дəуірінің бұйымдары ғылыми талдаудан өтті [13, 119]. Тізе берсе, мұндай зерттеулер ауқымы кеңейе түседі. Айта кететін бір жайт, Ф.Х.Арсланова экспедициясының белді мүшелерінің бірі Ленинка ауылы мектебінің сол кездегі мұғалімі З.С.
Самашев болды. Ол бірнеше жыл Ф.Х.Арсланова басқарған археологиялық экспедиция құрамында жұмыс істеді. Кейіннен өз ұстазының жолын қуып, жарқын археологиялық ашылулар жасады. Қола дəуірінің проблемалары Ф.Х.Арсланова зерттеулерінің өзегін құрады десе де болады. Ол «Некоторые памятники позднего бронзового века Верхнего Прииртышья» [14], «Погребения эпохи бронзы Зевакинского могильника» [15], «Новые источники по
эпохе бронзы степного Прииртышья» [16], «Археологические находки в Казахстане» [13] секілді мақалаларында қола дəуірінің сан алуан мəселелерін көтерді. Зерттелген археологиялық нысандар арасынан Зевакино қорымының маңызы зор. Өйткені аталмыш қорым қола дəуірінен орта ғасырларға дейінгі уақыттарға жататын 500-ден астам обалардан тұрады. Қорым Ертістің оң жағалауында, Зевакино ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде орналасқан. Ф.Х.Арсланованың пайымдауынша зевакиндік қола дəуіріне жататын ескерткіштер үш топтан тұрады. Олардың бірі (39 нысан) Ертістің бірінші сатысында (террасасында), екінші тобы (20 нысан) одан 2,5 км солтүстік-батыста, ал үшінші тобы (25 нысан) екіншісінен солтүстік-
батысқа қарай 900 м жерде орналасқан. Қасында үш қоныс бар. Қазба жұмыстары барысында алынған материалдарға қарап, Ф.Х.Арсланова 202
зевакиндік қола дəуірі ескерткіштерін федоров заманына жатқызады [15, 77-78]. Ал Қызылтас шатқалындағы Қызылтас-1 қорымынан ол 30-дан астам қола дəуірінің нысандарын анықтайды да, алынған түрлі материалдарды саралап шығып, қоршауларды кейінгі қола мерзімімен белгілейді [13, 119-122]. Сонымен қатар Асубұлақ карьерінен (Ұлан ауданы) кездейсоқ табылған артефактілерді (жебе ұштары (28 дана), бігіз (6 дана), түйреуіш, сырға бөлігі, екі моншақ, айылбас
түрлері, түйме, т.б.) саралап шығып, заттардың басым бөлігін басқа жерлердегі нұсқаларымен салыстырып, мерзімін б.з.б. ІХ-ҮІІІ ғасырларға (б.з.б. ҮІІІ-ҮІІ ғасырларға да жатуы мүмкін екендігін айтады) жатқызады [13, 124]. Зерттеуші осы пайымдауы арқылы қола ғасыры мен ерте темір дəуірлері аралығындағы өтпелі кезеңге ерекше мəн берді. Екі тарихи
-
мəдени дəуірдің өзара байланысын, яғни өз кезегінде бірін-бірі жалғастырғандығын, Шығыс Қазақстандағы мəдени байланыстардың осы кездегі үздіксіз дамуын да көрсетуге тырысқан еді. Ерте темір дəуірі де əрдайым ғалымның назарында болды. Ондағы бірқатар проблемаларға қатысты өз ойын білдірді. Əсіресе «мұртты» обалар Ф.Х.Арсланованың зерттеу нысандарының бірі болған еді. Ғалымның оны
зерделеуге арналған бірнеше мақалалары бар. 1965 жылы Шығыс Қазақстан Шемонаих ауданындағы Зевакино ауылы жанындағы түрлі дəуір ескерткіштерін қамтыған қорымнан төрт «мұртты» оба, 1969 жылы Ұлан ауданы Ленинка ауылы маңынандағы Қызылтас қорымынан тағы да төрт «мұртты» оба, 1972 жылы осы аудан аумағындағы Точки ауылы жанынан бір «мұртты» оба тауып, оның бесеуінде қазба жұмыстарын жүргізген
. Зевакино қорымынан екі оба, Ұлан ауданы жерінен үш оба қазылған [12, 116-117]. Ғалым құрылысы бойынша мұртты обаларды үш типке бөлген. Бірінші тип – солтүстіктен оңтүстікке қарай орналасқан көлемі əртүрлі тас обалар, əрбір обадан шығысқа қарай тас қатары тізіле қойылған. Екінші тип – үлкен жəне кіші обадан тұрады, кішісі үлкен обаның шығысында орналасады. Тас қатары обалардан шығысқа қарай бағытталына орналасады. Үшінші тип – жеке тас обадан тұрады, одан қаланды тас қатары шығысқа қарай созылып жатады. Жерлеу кешені бойынша алғашқы типтегі обалардағы жерден қазылған шұңқырда ер адам мен баланың қабірі (солтүстік оба), қыш ыдыс жəне ас берілетін үйінді обада (оңтүстік) жылқының сүйектері табылған. Екінші типтегі кешеннің батыс обасында
тас жəшікке мүрде қойылып, қыш ыдыс шыққан жəне шығыс оба үйіндісінен жылқы сүйектері жиыстырылған. Ал үшінші типтегі обалардан қыш ыдыс пен жылқының жекелеген сүйектері алынған. Қабірлерден алынған заттарға (қыш ыдыс, сүйек қапсырмалы құрылымы күрделі садақ, темір жебе ұштары, семсер, кісе 203
белдік, əшекейлер) қарап, зерттеуші ескерткіштерді б.з. ІІІ-Ү ғасырларына жатқызған [17, 28-29]. Сондай-ақ автор мұндай ескерткіштердің хронологиясын əлі де нақтылай түсу қажет екендігін ескертеді. Біздің ойымызша, бұл құптарлық жағдай. Айта кететін бір жайт, М.Қ.Қадырбаев белгілеген Орталық Қазақстандағы тасмола мəдениетінің хронологиясы басқаша. С.М.Ақынжанов зерттеген Жаңақорған өңіріндегі «мұртты» обалардың
мерзімі де өзгеше. Одан басқа да қарастырылмаған мəселелері жеткілікті. Сол себепті де келешекте мұндай мұртты обалардың проблемасын айқындаған іргелі ғылыми ізденістердің қажет екендігі байқалады. Сайып келгенде, Ф.Х.Арсланова кезінде М.Қ.Қадырбаев ғылыми айналымға енгізген осы тасмола мəдениетінің немесе «мұртты» обалардың сол кездегі шығыстағы шекарасын белгіліп берген еді. Ф.
Х.Арсланова отандық тарихнамада ерте орта ғасырлар қарсаңындағы уақыт мүлдем қарастырылмай жатқандығын қынжыла баяндай отырып, өзі осы кездегі жəне одан кейінгі уақыттардағы бірқатар мəселелерді шешуге талпыныс жасады. Солардың бірі «мүрдесі өртелген обалар» жайы еді [18]. Зерттеуші Зевакино ауылы жанындағы қорымнан (он бір оба), Камышинка ауылы қасындағы қорымнан (екі оба), Ново-Камышинка ауылы төңірегіндегі қорымнан (бір оба) қазылған осындай ескерткіштердің жай-жапсарын толымымды түрде сипаттап, алынған ғылыми ақпараттар легін бір жүйеге келтірді де, осы бағыттағы зерттеулерге бастама жасады. Ф.Х.Арсланова жеке жəне топты жерлеу ғұрпы сақталған мəйіті өртелген мұндай ескерткіштер тас немесе топырақ үйінді астында, немесе тастан қаланған қоршауларда кездесетіндігін жазады. Автордың пікірінше: жер бетінде немесе қабірге қойылған жерлеудің екі типі айрықша көзге түседі; қабірлерден алынған заттар кешеніне қарағанда олардың екеуі де бір мезгілде жасалынған; мүрдені өртеу моладан тысқары жерде атқарылған, кейіннен кремациядан соң қайтыс болған адамның қалдығы «қажетті» заттарымен бірге қабірге қойылған; мүрдемен бірге тұрмыстық заттар мен ат əбзелдері жерленген; бай
қабірлерден қару-жарақтар шыққан. Осыған қарап зерттеуші жерленгендердің басым бөлігі қатардағы қауым мүшелері болғандығын, көбіне ер адамдарды өртеу ғұрпы қоғамда орын алғандығын, əйелдер мен жас балалар мүрдесі өртелмегендігін айтады жəне де материалдары бойынша бұл археологиялық нысандар ҮІІІ-ІХ ғасырларға жататындығына тұжырым жасайды [18, 75]. Ф.Х.Арсланова өз тарапынан Шығыс Қазақстан өңіріндегі ортағасырлық мүрделерді өртеу ғұрпын бір ізге түсіре алды деуге болады. Ол мұндағы материалдық мəдениттің Тувадағы хакастарға өте 204
жақын екендігін де айтып өтеді. Автордың Шығыс Қазақстан мен Тува жеріндегі ерте ортағасырлық ескерткіштер арасындағы мəдени байланыстарды заттық дерек кешенінен байқауы, өз кезегінде оған алдын-ала көптеген пайымдаулар жасауға мүмкіндік бергенімен, оны нақтылау келешектің ісі екендігін де көрсеткен еді. Қазіргі таңда антрополог мамандардың (О.Ысмағұлов) зерттеуінше қазақ халқына туыстығы жақынан хакастар
өте жақын тұратындығы анықталған. Əсілі бұл қимақ-қыпшақ тайпалар одағына енген осы шығысқазақстандық қауым мүшелері мен ежелгі хакастардың өзара тек мəдени ықпалдастық қана емес, өте тығыз саяси байланыстар орнатқандығын да байқатады. Нəтижесінде екі халықтың этногенезіндегі негізгі бетбұрыс та осы кездері қалыптасқан сияқты. Жоғарыда Ф.Х.Арсланованың 1980-1987 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық өлкетану музейінің шақыртуымен осы өңірде қазба жұмыстарын жүргізгенді айтылды. Бұл уақыттағы зерттеу жұмыстары кезінде түрлі дəуірлерге жататын көптеген ескерткіштер кешені ашылды. Олардың ең негізгілеріне шолу жасап та кетуге болады. Мəселен, 1980 жылы Тавр ауданындағы археологиялық барлау барысында тоғыз обалық топ, бұғытас пен бес антропоморфты құлпытастар табылады. Жартас, Ковалевка жəне Ертіс өзендері алабында
орналасқан Ковалевка-1-4, Жартас-1-3 секілді қорымдардан қола дəуірінен бастап орта ғасырларға дейінгі аралықты қамтитын жүздеген ескерткіштер ашылады [19, 430]. 1981 жылы Ф.Х.Арсланова басқарған Шығыс Қазақстан облыстық өлкетану музейінің археологиялық экспедициясы Қызылсу, Канайка, Күршім жəне тау беткейіндегі аңғарлардан қола дəуірінен кейінгі орта ғасырларға дейінгі уақыт аралықтарына жататын 20 обалық топтарды (Күршім ауданынан 11 топ белгіленген) анықтайды. Олардың арасында жартас суреттері, антропоморфты құлпытастар да бар [20, 430-431]. Сонымен қатар Ф.Х.Арсланова осы кездері Шүлбі археологиялық экспедициясының отрядтарында да жұмыс істеді. Мұнда Семей облысы (қазіргі ШҚО – авт.) Ново-Шульба ауданындағы Қарашат жерлеу кешенінде (Қарашат-1-3) бірнеше оба қазып, тың материалдар алды [21, 465]. Осы кездері алынған мағлұматтар ғалымның бұрынғы ой-тұжырымдарын одан
сайын бекіте түсті. Ендігі кезектегі қолдағы материалдарды саралау авторға Ертіс өңіріндегі ұзын обалар жайын, қимақ əйелдерінің бас киіміндегі құс бейнесін, қимақтардың жебе ұштарын, əйел адамдар қабірлерінен шыққан моншақтар секілді көптеген проблемаларды бір ізге түсіруге мүмкіндік ашқан еді [22]. Тағы да қозғай кететін бір жайт, Ф.Х.Арсланова Ресейде жүрген кезінде Еділ жағасындағы Избрежье селосы маңындағы 205
славяндық қорымда қазба жүргізіп, мол материалдар жинастырды. Алынған материалдарын жариялап, славян көне мұраларын зерделеуге де қомақты үлесін қосты. Университетте жинақталған жəдігерлер негізінде музей ашты. Кейіннен музейге университет педагогтарының шешімімен ғалымның есімі берілді [1, 220]. Қорыта айтқанда, Ф.Х.Арсланова Азия мен Еуропа көне мəдениеттерін қатар зерттеген ғалым, əсіресе ол көшпелі өркениетті зерттеуге қомақты
үлес қосты. Оның ғылыми мұрасы кешенді зерттеуді қажет етеді. Бұл бағытта жасалып жатқан еңбектер некен-
саяқ екендігі белгілі. Біз тек кейбір мəселелерге тоқталумен ғана шектелдік. Əлі де қарастыратын, ой-пікірлерін қорытатын тарихнамалық бағыттағы еңбектердің қажеттілігі байқалады. Ол жазған 80-нен астам шығармашылық еңбектер ғылыми құндылығымен, өзіндік бірегейлігімен əрі мазмұндылығымен ерекшелінеді. Басқа авторлардан оның айырмашылығы əрбір ескерткіштің материалдарын қайталай бермейді. Əр кезде жаңа мағлұматтарды баяндап, тың да соны нəтижелер алуға ұмтылады. _____________________________________ 1. Могильников В.А., Плетнева С.А. Памяти Ф.Х.Арслановой // Татарская археология, 2000. №1-2 (6-7). С.214-224 2. Арсланова Ф.Х. Могильник ранних кочевников на правобережье Иртыша // Известия АН КазССР, 1962. Сер. истории, археологии и этнографии. Вып. 2 (19). С.77-94 3. Арсланова Ф.Х. Бобровский могильник // // Вестник АН КазССР, 1963. №10. С.68-69 4. Арсланова Ф.Х
. Памятники Павлодарского Прииртышья // Новое в археологии Казахстана. А.-А., 1968. С.98-111 5. Арсланова Ф.Х. Курганный могильник эпохи бронзы у с. Убинский форпост // Материалы ҮІІІ научной сессии конференции профессорско-
преподавательского состава. Усть-Каменогорск, 1966 6. Арсланова Ф.Х. Могильник Кара-Оба на левобережье Иртыша // Материалы ІХ научной сессии конференции профессорско-преподавательского состава. Усть-Каменогорск, 1967 7. Арсланова Ф.Х. Новые материалы ҮІІ-ҮІ вв. до н.э. из Восточного Казахстана // Бронзовый и железный век Сибири. Новосиб., Изд. «Наука», СО. 1974. С.77-83 8. Арсланова Ф.Х. К датировке металлических изделий эпохи бронзы казахстанского Прииртышья // Археологические исследования древнего и средневекового Казахстана. Алма-Ата: «Наука» КазССР, 1980. С.82-95 9. Арсланова Ф.Х. Погребение золотордынского времени в Павлодарской области // По следам древних культур Казахстана. А.-А., 1970. С.54-59 10. Арсланова Ф.Х., Чариков А.А. Бронзовые котлы из музеев Восточно-Казахстанской области // Скифо-сибирское культурно-историческое единство. Материалы І Всесоюзной археологической конференции. Кемерово, 1980. С.147-155 206
11. Арсланова Ф.Х. Погребение тюркского времени в Восточном Казахстане // Культура древних скотоводов и земледельцев Казахстана. А.-А., 1969. С.43-57 12. Арсланова Ф.Х. Курганы «с усами» Восточного Казахстана // Древности Казахстана. А.-А., «Наука» КазССР, 1975. С.116-129 13. Арсланова Ф.Х. Археологические находки в Казахстане // Бронзовый век степной полосы Урало-Иртышского
междуречья. Межвузовский сборник. Уфа, изд. Башкирского ун-та, 1983. С.119-125 14. Арсланова Ф.Х. Некоторые памятники позднего бронзового века Верхнего Прииртышья // СА, 1974. №1 15. Арсланова Ф.Х. Погребения эпохи бронзы Зевакинского могильника // Первобытная археология Сибири. Л., 1975. С.73-78 16. Арсланова Ф.Х., Кущ Г.А. Новые источники по эпохе бронзы степного Прииртышья // Маргулановские чтения (сб. мат. конф.). А.-А., 1989 17. Арсланова Ф.Х. Курганы с «усами» в восточном Казахстана // Ранние кочевники Средней Азии и Казахстана. Краткие тезисы докладов на конференции. Ноябрь 1975 г. Л., 1975. С.28-29 18. Арсланова Ф.Х. Курганы с трупосожжением в Верхнем Прииртышье // Поиски и раскопки в Казахстане. А
.-А., 1972. С.56-76 19. Арсланова Ф.Х. Разведочные работы в Восточном Казахстане // Археологические открытия 1980 года. М., 1981. С.430 20. Арсланова Ф.Х. Работы в Восточном Казахстане // Археологические открытия 1981 года. М., 1983. С.430-431 21. Самашев З.С., Арсланова Ф.Х. Исследования комплекса Карашат // Археологические открытия 1982 года. М., 1984. С.465 22. Арсланова Ф.Х. Длинные курганы Прииртышья // Источники по истории Западной Сибири. История и археология. Омск, 1987; Арсланова Ф.Х. Образ птицы на головных уборах кимакских женщин // Маргулановские чтения (сб. матер. конф.). А-А., 1989; Арсланова Ф.Х. Языческая символика в обрядовой женской одежде кимаков и кипчаков // Исторические чтения памяти Михаила Петровича Грязнова. Часть ІІ. Омск, 1992; Арсланова Ф.Х. Некоторые образцы наконечников стрел кимаков Верхнего Прииртышья // Проблемы средневековой археологии Южой Сибири и сопредельных территорий. Новосиб., 1993; Арсланова Ф.Х. Женские погребения ІХ-Х вв. с бусами из Казахстанского Прииртышья // Вопросы археологии Казахстана. Вып. 2. А., М., 1998. Г. Жармаханова, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың магистранты ТҮРКІСТАН ОАЗИСІНДЕГІ ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ҚАЛАЛАР МЕН ЕЛДІ МЕКЕНДЕРДІҢ 2004 ЖЫЛҒА ДЕЙІНГІ ЗЕРТТЕЛУІ Түркістан оазисіндегі ортағасырлық қалалар мен елді мекендердің жүз жылдан астам зерттелу тарихы бар. Ортағасырлық қала мəдениеттерін зерттеуде Қазақстанның археология ғылымы айтарлықтай жетістіктерге жетті. Қазақстанның оңтүстігі мен 207
Жетісудағы қала орталықтарынан, Отырар, Тараз, Құлан, Сауран жəне басқа да қалаларда жүргізген, көпжылдық тұрақты қазбалар, олардың дамуы мен қалыптасуындағы өзіндік тарихи орнын көрсетті. Қалалар тағдыры, ел мен мемлекеттің тағдыры секілді өзінің қайталанбастығымен қызықты. XVIII-XIX ғғ. Түркістан қаласының бекініс жүйесі, ішкі құрылысы мен үйлері туралы К.Абаза, М.К.Терентьев, А.Г
.Добромысловтың еңбектерінде жазылған [1]. 1865-1866жж. Түркістан қаласында болған уфалық судья М.Бекчурин Ахмет Ясауи кесенесін суреттеп жазып, оның жанына жерленген тұлғалардың кейбіреулеріне кесене тұрғызылып, енді біреулерінің басына аттары арабша жазылған құлпытастар қойылғанын көрсеткен [2]. Археологияны ұнатушылардың Түркістандық үйірмесінің мүшелері П.Н.Ахмеров, А.А.Диваев, Н.С.Лыкошин, С.Г.Маллицкийдің зерттеулері Түркістандағы Ахмет Ясы кесенесімен ғана шектелді, олар Түркістан оазисінде археологиялық жұмыстар жүргізген жоқ, ал В.В.Бартольд өзінің еңбектерінде Ясы-Түркістан-Шауғар қалаларын баламалауды ұсынды [3]. Түркістан оазисіндегі бірқатар археологиялық ескерткіштердің ашылып, ғылыми айналымға енуі Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының ( жетекшісі А.Н.Бернштам) 1947 ж. Қаратау мен Сырдария өзенінің орта ағысында жүргізген
зерттеулеріне байланысты. Жүргізілген барлау жұмыстары кезінде Түркістан оазисінен Шойтөбе, Ішкент, Иқан, Садықтөбе, Шорнақтөбе, Қаратөбе, Жаңаасар, Əбді Мəлік Бабаата қалалары мен елді мекендері ашылып, бұрыннан аттары белгілі Түркістан, Сауран, Міртөбе қалалары қайта зерттелді [4]. Зерттеу барысында ортағасырлық қалалар мен елді мекендердің тарихи-топографиялық жобалары сызылып, ескерткіштердің орналасқан жері көрсетіліп, суреттеп жазылды жəне олардың үстінде жатқан ыдыс сынықтары жиналып, ескерткіштердің өмір сүрген уақыты туралы болжам жасалды[5]. 1960 ж. жарық көрген «Археологическая карта Казахстана» атты жинаққа Түркістан оазисінде орналасқан 29 археологиялық ескерткіштер кірген, олардың қатарында 13 ортағасырлық елді мекендер, қалалар бар [6]. 1966 ж. Хорезм археолого-этнографиялық экспедициясының (ХАЭЭ) Сырдария бағыты тобы Түркістан оазисі арқылы барлау жүргізген кезде Сырдария өзенінің оң жағасында, Түркістан қаласынан оңтүстік-батыста 18 км жерде орналасқан Ақтөбе жəне 21 км жердегі Қостөбе (оңтүстік) елді мекендері ашып, Шорнақтөбе, Садықата қалаларында қосымша зерттеу жұмыстарын жүргізді [7]. 208
1969 ж. Отырар археологиялық экспедициясы (К.А.Ақышев) ортағасырлық Сауран қаласын жəне оның шаруашылық аймағында зерттеу жұмыстарын жүргізу кезінде ұшақтан түсірілген планды, перспективалы аэросурет түсірісті жəне жермен жүргізілген барлау жұмыстарын қатар жүргізудің барысында қаланың тарихи-
топографиялық құрылымын толықтыра түсетін деректер алынып, оның суландыру жүйесінің жоғары деңгейде болғанын көрсететін кəріздері ашылды . Сауранның екі қатар болып тізбектелген кəріздері ХVI ғ. басында қазылған /8/. 1969-1970 жж. Отырар археологиялық экспедициясы Сырдарияның орта ағысы мен Қаратау беткейлерінде бағытты - іздеу, архео-топографиялық, аэротүсіріс, аэробарлау жəне байқау қазба жұмыстарын жүргізу кезінде Түркістан оазисіндегі Төрткүлтөбе 1, Төрткүлтөбе 2,Жөйнек,Бершінтөбе,Жиделітөбе, Ақтөбе, Шаға, Қызыл əскер қалалары мен елді мекендерін ашып, олардың жобаларын түсіреді [9]. 1979 ж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының ирригациялық тобы Түркістан оазисінде барлау жұмыстарын жүргізген кезде басы ортағасырлық Сауран қаласынан оңтүстік-шығыстағы шағын өзеннен басталатын ені 7м, тереңдігі 1,8м келетін каналды ашқан, осы канал 3км-ден кейін кəрізге қосылып қалаға қарай аққан [10]. Сонымен қатар, барлау жұмыстары кезінде ортағасырлық Түркістан қаласының төңірігенен əртүрлі ұзындықта сақталған 3 арық, Қаратаудан ағып шығатын Иқансу өзенінен бастау алатын Дəулетбай жəне Тентексай арықтары ашылды [11]. 1979 ж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының Қаратау тобы Дəуленбайтөбе елді мекенінде қазба жүргізіп, оның І-V ғғ. кезінде өмір сүрген ескерткіш екенін анықтап берді /12/. 1980 ж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (К.А.Ақышев) Түркістан оазисіндегі Ибата
, Қарартөбе, Ақтөбе (Ибаталық жəне Текелік), Қорыстөбе, Шаға 2, Шаға3 қалалары мен елді мекендерін ашып, 1970 ж. ашылған Шаға 1 елді мекенінде қайта зерттеу жүргізді [13]. 1981-1984 жж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының Түркістан археологиялық тобы (Е.А.Смағұлов) Күлтөбенің оңтүстік жағындағы құлама жиегінен көлемі 70м
2 келетін стратиграфиялық қазба жүргізіп, оның ІV-V-ХІХ ғғ. аралығында өмір сүргенін анықтады [14]. 1990-1992 жж. Қазақстанның Жаңақұрылыс археологиялық экспедициясы (Л.Б.Ерзакович) ортағасырлық Шойтөбе қаласының 209
цитаделінде қазба жұмыстарын жүргізіп цитаделдің 2-құрылыс горизонтына жататын 20-ға жуық бөлмелер орналасқан бөлігін ашып, олардың ІХ-Х ғғ. кезінде өмір сүргенін анықтады [15]. 1996 ж. Əл - Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік университетінің Қаратау археологиялық экспедициясы (М.Елеуов) Түркістан оазисінің тарихи-мəдени мұра ескерткіштерінің Жинағын жасау мақсатымен Қаратаудың күнгей беткейіндегі Өгізтау шатқалында археологиялық барлау жұмыстарын жүргізіп, осы шатқалда орналасқан ерте ортағасырлық елді мекенді, Қазақ хандықтары кезіндегі қаланып, зерттеу жұмыстарын жүргізді [16]. 2001 ж. А.Ясауи атындағы халықаралық қазақ – түрік университеті Археология ғылыми – зерттеу орталығының Тұран археологиялық экспедициясы ( М. Елеуов ) ортағасырлық Қарашық қаласының тарихи – топографиялық құрылымын зерттеп, цитаделінде қазба (қазба 1 ) жүргізіп ХІІІ – ХІҮ ғғ. кезіндегі құрылыстарды, ал қаланың шаруашылық аймағындағы қазбадан қала өмірінің соңғы кезіндегі құмдандар кешенін ашты [17]. 2002 ж. Тұран археологиялық экспедициясы Қарашық қаласында қазба жұмыстарын жүргізді. Цитаделіндегі қазбаны жалғастыру барысында ХІ –ХІІ ғғ. кезіндегі бөлмелер ашылды, ал оның шығыс бөлігінде салынған кесік он құрылыс кезеңдерінің қалдықтарын ашып, цитадельдің ҮІ – ХІҮ ғғ. кезінде өмір сүргенін анықтады. Қарашықтың шаруашылық аймағындағы қазбадан ХІІІ –
ХІҮ ғғ. кезіндегі құмдандар мен пештер ашылды, рабадтың қамалына салынған кесіктен əбзелдерімен жерленген жылқының сүйегі табылып, қамалдың екі кезеңде салынғаны белгілі болды [18]. 2002 ж. Түркістан археологиялық экспедициясы « Түркістан оазисі » бағдарламасы бойынша жұмыс жүргізген тобы Түркістаннан солтүстік – батысқа қарай үш жерден кəріз тізбектерін ашты, олар: Шорнақ ауылынан солтүстік – шығыста, Бабайқорғанға бұрылатын жолдың оң жағында (ұзындығы 100 – 1200м ); Бабайқорған ауылының тау жағындағы кəріз құдықтары 0,8 км аралықта сақталған; Қарашық өзені мен Ермексай құрғақ өзенінің аралығындағы кəріз құдықтары 0,7 – 0,8 км жерді алып жатыр. Ашылған кəріздер суретке мотодельтапланмен түсірілген [19]. 2004 ж. Тұран археологиялық экспедициясы Түркістан оазисіндегі археологиялық зерттеулерін шығысында Ойық ауылынан, батысында Қаражон ауылына дейінгі
аралықта, Қаратаудың тау алды жазығында жəне Біресек, Қызылата шатқалдарында жүргізіп бұрын ғылымға белгісіз болып Көкбұлақ, Күлтөбе, Шаға, Ташанақ, 210
Қызылата, Серт, Майдантал, Алмалысай, Есекбел елді мекендері мен Шаға, Төрткүлі ашылып, Қырыққыз, Балақорған қамалдарында қосымша зерттеулер жүргізілді [20]. 2004 ж. Мемлекеттік « Мəдени мұра » бағдарламасы бойынша Түркістан оазисіндегі ортағасырлық Сауран қаласындағы қазба жұмыстары солтүстік – шығыс қақпадан шығыста 210 м жердегі төбеде екі қазба салынды [21] жəне Түркістан археологиялық экспедициясы Cидақ қаласында бірнеше нысандарда ( 1 – 4 қазбалар ) қазба жүргізді [22]. Сонымен, Түркістан оазисінде ХҮІІІ ғ басы – 2004 ж. аралығында жүргізілген зерттеу жұмыстарының нəтижесінде барлығы 541 археологиялық ескерткіштер ашылып зерттелген, олардың қатарында 115 ежелгі, ортағасырлық елді мекендер мен қалалар, 4 кəріз, 6 канал,арық бар [23]. Қорыта айтқанда, Түркістан оазисіндегі ортағасырлық қалалар мен елді мекендерді – тарихи орын ретінде біздің ұлттық байлығымызды жан – жақты зерттеп жəне олардың жер бетінен жойылып кетуінен сақтануымыз керек. Əйтсе де, барымызды бардай етіп ұлылауды əлі күнге бір ізге түсіре алмай келеміз. Тек Түркістан оазисіндегі қалалар мен елдімекендер ғана емес, сонымен қатар Қызылорда облысындағы əлі зерттелмей жатқан елдімекендер мен қалалар қаншама осы ескерткіштерді көзіміздің қарашығындай сақтауды үйренсек екен. ______________________________ 1. Абаза К. Завоевание Туркестана.- СПб.,1902. 1.-С.78; Терентьев М.А. История завоевания Средней Азии. Т.1.СПб.,1906.-С.279; Добромыслов А.И. Города Сырдарьинской области. Чимкент Туркестан.-Ташкент,1912.-С.14. 2. Бекчурин М. Туркестанская область. Заметки статского советника Бекчурина.- Казань,1872.-С.52, 55-56 3. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия //Сочинения том 1. -М.,1963.-С.234,317. 4. Бернштам А.Н. Проблемы древней истории и этногенеза Южного Казахстана // Известия АН КазССР.1949.-№ 67. Серия археологическая.-Выпуск 2. -С79-84; Агеева Е.И., Пацевич Г.И. Из истории оседлых поселений и городов Южного Казахстана //Труды ИИАЭ АН КазССР. Том 5, археология. -Алма-Ата, 1958. -С.92-107. 5. Агеева Е.И., Пацевич Г.И. Из истории оседлых поселдений и городов.- С.94-96, 102-103, 104-107. 6. Археологическая карта Казахстана. -С.228-231, №3346-3373; с.244-
245, №3489-3494; с.246, №3512 7. Левина Л.И. Керамика нижней и средней Сырдарьи в І тысячелетии н.э. //Труды ХАЭЭ.Том ІІ, 1971. -С.206-211. 8. Акишев К.А., Байпаков К.М. Кяризы Саурана //Вестник АН КазССР. № 4(336), 1973. -С.78. 211
19. Акишев К.А., Байпаков К.М.,Ерзакович Л.М. ДревнийОтрар. –Алма-
Ата: Наука, 1972. –С.170-178. 10. Грошев В.А. Ирригация Южного Казахстана в средние века. –Алма-
Ата: Наука, 1985. –С.98. 11. Грошев В.А. Ирригация Южного Казахстана в средние века. –
С.100-103 12. Адильгереев Б.Х. Работы в зоне Ойыкского вохранилища //Археологические открытия 1979 года. –
М., 1980. –С.428. 13. Свод памятников истории и культуры Казахстана. Том 1. Южно-
Казахстанская область. –С.292, №601; с.304-305, №623-626; с.306, №629-630; с.311-312, №641-642, 644-646. 14. Смагулов Е., Григорьев Ф., Итенов А. Очерки по истории и археологии средневекового Туркестана / Раскопки на Куль-тобе/. -Алматы: Гылым, 1998. –С.79-113. 15. Ерзакович Л.Б. и др. Отчет о полевых работах Новостроечной экспедиции в 1992 г. /Архив ИА. -Алма-Ата, 1993. –С.89-114. 16. Елеуов М. Археологические памятники урорища Огизтау //Археология жаңалыќтары. №1. Қантар-маусым 1997. 104-105-бб.; Ғылыми-
зерттеу жұмысы туралы есеп. Түркістан ескерткіштері (аралық). Алматы, 1996./Əл Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті Археология жəне этнология кафедрасының архиві, 9-10-бб. 17. Ғылыми-зерттеу жұмыстары туралы есеп. Тұран археологиялық
экспедициясының 2001 жылы Түркістан ауданында жүргізген зерттеулері (аралық).- ХҚТУ Археология ғылыми-зерттеу орталығының архиві. 2002. 1-
кітап, 76-77-бб. 18. Елеуов М. Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің археология ғылыми-зерттеу орталығына екі жыл //А.Ясауи университетінің хабаршысы, 2,2004. 81-86-бб.; Соныкі. Ортағасырлық Қарашық 1 қаласының цитаделіндегі кесік //Отан тарихы.2003, .-7-12-бб.; Ғылыми-зерттеу жұмыстары туралы есеп. Тұран археологиялық экспедициясының 2002 жылғы Оңтүстік Қазақстан облысында жүргізген зерттеулері (аралық). Түркістан 2003 /ХҚТУ Археология ғылыми-зерттеу орталығының архиві.2-кітап, 28-35; 58-76; 77-114-бб. 19. Смагулов Е.А. Кяризы Туркестанского оазиса //Известия НАН РК. Серия общественных наук. 2003, 2 –С.172-189. 20. Ғылыми-зерттеу жұмыстары туралы есеп. Тұран археологиялық экспедициясының 2004 жылғы Оңтүстік Қазақстан облысында жүргізген зерттеулері (аралық). Түркістан 2005 /ХҚТУ Археология ғылыми-зерттеу орталығының архиві.5-кітап, 28-189-бб. 21. Бейсебаев А.И., Шербаев Р.Қ. Сауран қала жұртындағы археологиялық зерттеулер жайлы есеп //Мемлекеттік «Мəдени мұра-2004» бағдарламасы бойынша 2004жылы. Археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы:
ИД Credo, 2005. 74-75-бб.; 22. Смағұлов Е.А. Сидақ қала жұртындағы зерттеулер // Мемлекеттік «Мəдени мұра-2004» бағдарламасы бойынша 2004жылы. Археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы:ИД Credo, 2005.-76-78-бб.; қосымша 18-19-бб. 23. Извлечения из письменных источников о средневековых городах Сауран и Сыгнак /Автор предисловия и составитель М.Елеуов.-Туркестан: Международный казахско-турецкий университет имени Ходжа Ахмеда Ясави, 2005. -С.6-48. 212
Е.Б. Оспанов, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың магистранты ОРТА ҒАСЫРЛЫҚ ҚЫЗЫЛҚАЛАНЫҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ Орта ғасырлық Қызылқала қаласы Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданының орталығы Шетпеден 18 км солтүстік-батыста, Шайыр ауылдық округінің жерінде, Шайыр ауылынан 13 км шығыста, Ақмыш бұлағының жағасында орналасқан. Географиялық координаттары С.44˚14'808", Ш.051˚59'279", т.д.б. 166 м. Қызылқаланы зерттеу жұмыстары 1978 жылы басталған.Сол жылы қыркүйек айында КСРО Ғылым академиясы Археология институтының (КСРО ҒА
АИ) ғылыми қызметкері Л.Л.Галкин басқарған Волга-Орал экспедициясы Шетпеден Шайырға баратын жолдың 24 км-де, Ақмыш бұлағының жағасында орналасқан ортағасырлық қаланың орнын тауып, оны “Шерқала” – деп атап,онда зертеу жұмыстарын жүргізді [1]. Л.Л. Галкин бұл қаланың алып жатқан көлемі 400х400 м болады деп, оның тарихи-топографиялық құрылымын анықтап, бекініс пен рабадқа бөлді. Көлемі 110х110х120х105 м бекіністі қоршап жатқан қамал ірі тастан қаланған, оның ені 2-2.3м. Оған кіретін жалғыз қақпа оңтүстік-батыс қабырғада орналасқан. Рабад алып жатқан жерде 100-ден астам құрлыс орындары сақталған, құрлыстардың орташа көлемі 15х8 м болған [2]. 1981 жылы Волга-Орал экспедициясы ұйымдастырған 2- авиабағыт Шевченко – Түпқараған, Шерқала
– Шевченко бойынша жүргізілген зерттеу жұмыстары барысында ортағасырлық Шерқала ескерткіші ашылып, Қызылқалада № 2-усадьбада қазба жүргізіліп, Қызылқаланың зираты табылды [3]. Ортағасырлық Шерқала қаласы Шетпеден Шайырға баратын жолдың 17 км-де, Шерқала тауының солтүстік-батыс етегінде, Қызылқаладан солтүстіке 2 км жерде орналасқан. Жобасында төртбұрышты болып келген ескерткіш оңтүстік-батыстан солтүстік-
шығысқа қарай 400 м-ге созылып жатыр, ені 200 м. Төрткүлді қоршап жатқан қамалдың қабырғасы тастан қаланған , оның осы күнге дейін сақталған жеріндегі биіктігі 0,3-0,5м. Төрткүлдің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан, көлемі 50х100 м алаңда жекелеген құрылыс қалдықтарының орны сақталған. Төрткүлдің үстінен табылған ыдыс үлгілеріне қарағанда Шерқала ХІ-ХІІ ғғ. өмір сүрген ескерткіш [4]. 213
1981 жылы Қызылқаладан 0,5 км батыстағы төбенің үстінде орналасқан 3 оба мен кесененің құландысы табылды. Тастан үйілген обалар 0,1-0,15 м биіктікте сақталған. Обаларда Қызылқаланы мекендеген тұрғындар жерленген [5]. 1982 жылы Волга-Орал экспедициясы Ақмыш-Шетпе-
Қаратаудың шығыс адырлар қырқасында барлау, Қызылқалада жəне оның төңірегінде қазба жұмыстарын жүргізді [6]. Ақмыш-Шетпе-
Қаратаудың шығыс адырлы қырларында жүргізілген барлау экспедиция
Шетпеден 20 км жерден өндірген кен орнын ашты , оның ұзындығы 30-50 м, ені 5 м, тереңдігі 2-3 м болған [7]. 1982 жылы Қызылқаладағы археологиялық қазба жұмыстар Қызылқаладан батыста 1км жерде орналасқан қорымдағы №1 жерлеуорнында, ХІІғ кесенеде, Қызылқаладан батыста орналасқан обалар тобындағы (3) 1-обада жүргізілді . Қызылқаладағы зерттеу жұмыстарын 2004-2005 жж. Маңғыстау мемлекеттік тарихи-мəдени қорығының (директоры Ф.К.Таймова
) ғылыми қызметкері А.Е.Астафьев басқарған тобы жалғастырды. 2004 жылғы зерттеулер Қызылқаланың батыс тарихи-
топографиялық жобасын жасау мақсатында қаланың бекініснде, рабады көлемінде жəне оған іргелес жатқан жерлерде жұмыстар жүргізіліп, оның жалпы көлемін, жекелеген бөліктерінің көлемін, олардың ерекшеліктерін анықтау бағытында жұмыстар атқарылды. Зерттеушінің пікіріншпе, Қызылқаланың алып жатқан жер көлемі, оған іргелес жатқан
жерлеу орындары, суландыру жүйесін жəне жеке-жеке тұрғын үйлерді (усадьбаларды) қоспағанда 24 га жерді алып жатқан [8]. Қызылқаланың өмір сүрген уақытын, оның əртүрлі бөліктеріндегі мəдени қабатының қалыптасу тарихын анықтау үшін 2004 жылы 2байқау қазбасы (шурф-1, шурф -2) жəне кең көлемде 2 қазба (қазба-1, қазба-2) жүргізілді. Қала цитаделінің ішінде, оның батыс бөлігінде жүргізілген 1-байқау қазбасы (2
х2 м) бұл жердегі мəдени қабатың қалыңдығы 0,9 м екенін анықтады, ал оңтүстік бұрыштан шығыста 3 м жерде жүргізілген 2-байқау қазбасы (2х2 м), қалыідығы 2,25 м болатын мəдени қабатты ашып, оның əртүрлі қалыңдықтағы 6 горизонтқа бөлініп жатқанын анықтаған [9]. Қызылқалада 2005 жылы қаланың толық тарихи-
топографиялық құрылымын жəне оның жоғарғы құрылыс кезеңінің өмір сүрген уақытын белгілеу үшін
шағын көлемде қазба жұмыстары жүргізілген. Қызылқаланың əртүрлі бөліктерінде жəне оған іргелес жатқан жерде орналасқан археологиялық ескерткіштерді қоса алғанда 214
қаланың көлемі 70-га-ға жуық жерді алып жатқандығы белгілі болды [10]. 2005 жылғы археологиялық қазба кезінде, 2004 жылғы қаланың оңтүстік бұрышынан 30 м жерде, қамалдың сыртында жүргізілген 1-
қазба оңтүстік–шығыс бағытында бағытында 325 м²-ге кеңейтілді. Жүргізілген қазба жұмыстарының нəтижесінде екі мəдени горизонт (0 жəне 1) ашылып, Қызылқаланың жоғарғы қабатынан алынған деректерге байланысты, қаладағы тіршіліктің XIII ғ. басында
тоқтағаны анықталда [11]. 2008 жылы Қызылқалада зерттеу жұмыстарын «Археолог халықаралық ғылыми-зерттеу орталығы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің Қызылқала археологиялық экспедициясы (М. Елеуов) жүргізді. Экспедиция қаланың тарихи-топографялық құрылымын зерттеп, цитадельдің шығыс бұрышының ішкі жағында қазба 1 (көлемі 12x16 м), шығыс бұрышында қазба 2 жəне осы бұрыштан оңтүстік-
шығыста 62 м жерде, рабадта қазба 3-ті жүгізіп, қазба 2-
ден ашылған цитадельдің шығыс мұнарасының, оңтүстік-шығыс қабырғасының бұзылған жерлерін қайта қалпына келтірді. Қызылқала туралы ауызекі деректерді жинап, қала аймағында археологиялық барлау жұмыстарын жүргізіп, ашылған құрылыстарды уақытша сақтау, бекіту шараларын жүргізді. 2008 жылы Қызылқалада жүргізілген зерттеулер қаланың көлемі 110x115м цитадельін айнала, барлық жағына қоршап жатқан рабадтың шекараларын жəне алып жер көлемін анықтау мақсатында жүргізілді. Ол үшін Қызылқаланың ұшақтан түсірілген суреті (1-
cурет), 2004 жылы А.Е.Астафьев түсіріп, 2005 жылы қайта толықтырған қаланың бас жобасы басшылыққа алынды. 2008 жылғы топографиялық зерттеулер кезінде аэросурет пен қаланың қолдан түсірілген бас жобасын пайдалана отырып, рабадтың барлық бөліктерін жаяу аралап, оның жер жағдайымен танысты. Рабадтың алып жатқан жерімен танысу барысында, оны қоршап жатқан табиғи белгілер (бұлақты, өзек, жылғаның жағасы, табиғи сай, т.б), рабадта орналасқан құрлыстың тығыздығы, сиректігі, мəдени қабаттың бар не жоқтығы есепке алынды. Рабадты аралап көру кезінде оның шекарасын белгілеуге көмек беретін əр бір нүкте цитадельдің төрт бұрышындағы үш нүктеден өлшеніп, нүктелердің орны анықталып оның жобасы 2005 жылы
толықтырылған қаланың бас жобасында көрестілді. Рабад орналасқан жердің жер жағдайын, ондағы құрлыстардың орналасу ерекшеліктерін ескере отырып, рабадтың тарихи-топграфиялық шекарасын анықтауға қол жеткізген. 215
Экспедиция 2008 жылы Қызылқаланың тарихи-топографиялық құрлымын лазерлі теодалит бойынша түсіру жұмыстары басталған. Қорыта келгенде, 2008 жылы Қызылқалада жүргізілген тарихи-
топографиялық зерттеулердің, қазба жұмыстарының нəтижесінде ортағасырлық қаланың рабадының көлемі анықталып, цитадельден ІХ-
ХІІ ғғ. кезіндегі бөлмелер, қамалының қабырғалары мен шығыс мұнарасы ал рабадтан ХІІ-ХІІІ ғғ. бас кезіндегі бөлмелер ашылып, оларды уақытша сақтау
, бекіту шаралары іске асырылды. Қызылқаланың аймағында жүргізілген археологиялық барлау жұмыстары алғашқы нəтижесін бере бастады [12]. __________________________ 1. Галкин Л.Л. Отчет о полевых исследованиях в Гурьевской, Мангысшлакской областях в 1978 г. /Архив отдела археологии ИИАЭ АН Каз ССР. Дело № 1862. Инв. 351.С.10-20. 2. Галкин Л.Л. Отчет о полевых исследованиях в Гурьевской, Мангышлакской областях в 1978 г.,С.10-11. 3. Галкин Л.Л. Отчет о работе Волго-Уральской экспедиций ИА
АН СССР в Северо-Васточном Прикаспии в 1981 г./ Архив отдела археологии ИИАЭ АН Каз ССР. Дело №1905. Инв.409.С.2-19. 4. Галкин Л.Л. Отчет о работе Волго-Уральской экспедиций ИА АН СССР в Северо-Васточном Прикаспии в 1981г., С.6. 5. Галкин Л.Л. Отчет о работе Волго-Уральской экспедиций ИА АН СССР в Северо-Васточном Прикаспии в 1981г., С.7-17. 6. Галкин Л.Л. Отчет о работе Волго-Уральской экспедиций ИА АН СССР в Северо-Васточном Прикаспии в 1981г., С.19. 7. Галкин Л.Л. Отчет о работе Волго-Уральской экспедиций ИА АН СССР в 1982 г. в Северо-Васточном Прикаспии / Архив отдела археологии
ИИАЭ АН Каз ССР. Дело №1974. Инв.С.5,11-18. 8. Астафьев А.Е. Отчет по археологическому исследованию средневекового городища Кызылкала, расположенного на территории Мангыстауской области в 2004 году / Архив Института Археологии МОН РК им А.Х.Маргулана. Дело №2651. С.45-53. 9. Астафьев А.Е. Отчет по археологическому исследованию средневекового городища Кызылкала, расположенного на территории Мангыстауской области в 2004 году / Архив Института Археологии МОН РК им А.Х.Маргулана. Дело №2651. С.103, рис. 75; с.104,рис.77; с.122, рис.113. 10. Архив Института Археологии МОН РК им А.Х.Маргулана. / 2005 жылғы есеп. С.3. 11. Архив Института Археологии МОН РК им А.Х.Маргулана. / 2005 жылғы есеп. С.14. 12.Архив
Института Археологии МОН РК им А.Х.Маргулана. / 2008 жылғы есеп.С.21-30.С.86. 216
Б. Байбугунов, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың магистранты ШУ ӨҢІРІНДЕГІ ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ҚАЛАЛАРДЫҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ Қазақстанның оңтүстігі соның ішінде Шу өңірінде де ортағасырлық қалалар көп. Осы қалалардың пайда болуын, дамуын, олардың тарихи топографиялық құрылымын, қалыптасу кезеңдерін жəне осы қалалардың мəдениетін зерттеу бүгінгі таңдағы Қазақстан археологтарының алдында тұрған аса өзекті мəселелердің бірі болып табылады. Қазақстанның ортағасырлық қалаларын зерттеуші мамандар, қалалар көп орналасқан аудандарды екі тарихи географиялық бөлікке
бөліп қарайды: Оңтүстік Қазақстанға Сырдария өзенінің алқаптары, Қаратаудың солтүстік беткейі жатады. Шу өңірінің географиялық жағдайына келетін болсақ, өзінің орта ағысында солтүстігінде Шу-Іле таулары мен оңтүстігінде Теріскей Алатауымен Қырғыз қыраттарымен, шығысында Күнгей Алатауының қыраттары мен Шу өзені, Ыстық көлмен, батысында жазық дала басталып Мойынқұмға дейін созылады. Батыстан шығысқа қарай 250 км-
ге, солтүстіктен оңтүстікке қарай шығыс бөлігі 20 км, батыс бөлігі 100 км дейінгі ара қашықтықты алып жатыр. Шу өңірінде Шу өзенінің оңтүстік жəне солтүстік жағалаулары егіншілікке өте қолайлы, жері құнарлы, суы мол, сонымен қатар мал шаруашылығына да өте ыңғайлы /1/. Шу өңірінен өзі Қазақстан мемлекетінің археология ғылымында əлі күнге дейін бір құпиясын ашпай келе жатқан өңір болып табылады. Мысалы: Ақтөбе (Баласағұн) қаласы қазіргі таңда үлкен талас тудырып отырған мəселе. Бұл өңірден Қазақстан тарихының өткен уақытына байланысты əр кезеңді қамтитын тарихи заттай ескерткіштерді көптеп кездестіруге болады. Сонымен бірге бұл жерден үлкен керуен жолдары өткен, керуен сарайлар жəне сауда орталықтары болған. Ұлы Жібек жолы Шу өңірінің
бірнеше қалаларын басып өтіп шығысында Қытаймен, батысында сонау орыс жерлеріне дейін жетті. Шу керуен жолы жəне Шу өңірі ерте кезден-ақ тарихқа өте бай, тереңдей зерттеуді қажет ететін, небір тарихи сырларды, оқиғаларды, байлықтарды бойына жасырып жатқан өлке. Жалпы отырықшылықтың дамуы, қалалардың гүлденуі, оның көшпелілермен байланысы жайлы мəселелер 217
археология ғылымындағы негізгі зерттеуді қажет ететін жұмыстардың бірі болып табылады. Жазба түп деректері мен археологиялық қазба жұмыстары барысында табылған заттай деректерді қорыта отырып, Қазақстан территориясындағы VI-XII ғғ одан да кейінгі уақыттарда қалалардың дамуын көруімізге болады /2/. Қазіргі кезеңде тек Шу өңірінің ғана емес Жетісудың, Таластың, Сырдың бойында қалалардың сары-сұр дуалдары көрініп тұрады
. Айналасы мықты дуалдармен қоршалған қалалардағы құрылыс балшықтан жиі етіп салынған. Қорғаныс бекіністер – қалалардың қалыптасуына, өмір сүруінде, дамуында маңызды роль атқарды. VIII-X ғасырлар аралығында қарлұқтар дəуірінде Жетісу мен Қазақстанның оңтүстігінде елеулі өзгерістер болды. Қарлұқтар, түргештер, жікілдер, оғыздар сияқты көшпелі жəне жартылай көшпелі түрік халқының,отырықшылыққа ауысу процесі жүрді. Ал X-XII ғасырлар Орта Азия
мен Қазақстанда отырықшылық пен жер өңдеу шаруашылығының гүлденген кезі болып табылады. Ортағасырлық ғалым Макдисидің жазба деректеріне қарағанда Xғ Қазақстан территориясында, жуық шамамен 200-ге тарта қала болған. Бірақ, бұл жан-жақты, толық деректер негізіне сүйеніп жазылған санақ деп айтуға болмайды. Бұл да əлі күнге дейін шешімін таппаған түйіндердің бірі болып табылады
. Шу өңірінің ортағасырлық қалаларын зерттеу көптеген зерттеушілердің назарларынан тыс қалған жоқ. Мысалға А.Н.Бернштам /1950-51/, Г.И.Пацевич /1954/, П.Н.Кожемяко /1950/, К.М.Байпақов /1966,1978,1981,1986/, Д.Д.Горячева /1980,1982,1982/. Шу өңірінде археологиялық қазба жұмыстар бір ғасырға жуық уақыт бойы зерттеліп келе жатса да, ортағасырлық қалалар мен қоныстардың қорғаныс бекіністері салыстырмалы түрде аз зерттелген. 1980-1990 жылдары Шу өңіріндегі қалалар мен қоныстарды археологиялық картаға түсіру мақсатымен барлау жұмыстары жүргізілген. Нəтижесінде бұрын белгілі 108 қала жəне жаңадан ашылған 35 тенаса қаланың нақты орналасқан орны, пландары, мəдени қабаттары, қорғаныс бекіністері анықталып, жаңадан археологиялық материалдар жиналған. Сонымен қатар, бұл қалалар мен қоныстардың қалыптасу уақыты мен танысу мақсатында бірнеше траншея мен шурфтар, кішігірім қазба жұмыстарын жүргізген. Қалалардың қабырғалары ішкі жəне сыртқы бекіністері зерттелген. Ескерткіштерді археологиялық, топографиялық зерттеу нəтижесінде жазба деректеріне, картографиялық материалдарға жəне авиа барлау материалдарына сүйеніп зерттелген. 218
Шу өңірінің қалалары туралы ең алғашқы жазба деректі 629-630 жылдан бастап кездестіруге болады. Осы жылдарда Қытай саяхатшысы Сюань-Цзянь Жетісуда болған. Сөйтіп Шу өңірінің қалалары туралы жазып қалдырған. Оның қолжазбаларында Суяб қаласы туралы, Суябтан солтүстік батысқа қарай жалғасқан қалалар тізбегі туралы айтылған. Сондай-ақ Мыңбұлақ қорығы туралы жақсы мəлімет келтірген. Суяб қаласы
қазіргі Красная речка болуы мүмкін. Қытай деректеріне қарағанда Шу бойындағы қалалар бір-біріне бағынбаған, олардың барлығы түріктерге бағынған. Сонымен қатар Қытай деректерінде Шу өңіріндегі қалаларда егіншілік болғаны баяндалады. Əсіресе жүзімдіктер туралы жақсы айтылады. Шу өңірінің қалаларында жаңа Таң империясында жəне Хиау деген шығармада айтылған. Араб-парсы тілдес деректерде Шу өңірінің қалалары VIII-XIX ғғ бастап кездеседі. Əл-Хорезми, Худдама, Ибн-Хордабек шығармаларында ертедегі Құлан, Тараз т.б қалаларға тоқталып кеткенін, ал Макдисидің жазба деректерінде Құлан қаласы жайлы кеңірек білуге болады. Өзінің еңбегінде Құланға сипаттама береді. Осы Макдисидің еңбектерінен сондай-ақ алғаш рет осы күнге дейін белгісіз қалалардың бірі болып тұрған XI-XIIғғ бірінші жартысында
Қараханидтердің астанасы болған Баласағұн қаласы жайлы деректі де кездестіреміз /3/. Бұл жерде айта кету керек монғолдар Баласағұн қаласын қарсыласпай берілгені үшін «Гобалын» / жақсы қала/ деп атаған. ОртаАзия мен Қазақстан территориясындағы қалалардың бүліншілікке ұшырауына бірден-бір себепкер монғол шапқыншылығы болып табылады. Рубрук жазбаларына қарағанда жер өңдеу бүліншілікке ұшырап, мəдениет, сауда орталықтары болған қалалар жайылымға айналған. Жалпы Шу өңірінің қалалары туралы деректер аз, дегенмен де аз да болса да болса мəлімет алуға болады. Шу өңірінің қалаларының зерттелу тарихының бес кезеңі бар. Бірінші кезеңінде-бұл кезең туралы Чиканскийден, Уалиханов, Тынышпаевтардан аздаған мəлімет алуға болады. Сонымен қатар Бартольдтың жəне ол ұйымдастырған əуесқой археологтардың Түркістандық үйірмесімен байланысты
. Бұл кезеңге байланысты есте болатын нəрсе Бартольд ұсынған «Жетісуды соғдылықтардың отарлау мəселесі, бұл мəселе Орта Азия, Қазақстан жөніндегі əдебиеттерде кең тараған соңғы кездерде жүргізіліп жатқан қазба жұмыстары, жазба деректер Жетісуды соғдылықтардың отарлауы туралы мəселеге сын көзбен қарауға шақырады. XIXғ ІІ ширегінде Қазақстан 219
территориясындағы тарихи ескерткіштерді зерттеумен Ресей Археологиялық комиссиясы айналысты. Археологиялық комиссияның алғашқы жұмысы Қазақстан т.б территориялардағы археологиялық ескерткіштер, кездейсоқ табылған заттар жайлы өздерінің баспаларының беттерінде жазып тұруға ғана болды. Сонымен бірге осы комиссиямен қатар Қазақстан территориясын Орыс географиялық одағының Батыс Сібір бөлімі де қатысты. Қазақстандағы ескерткіштерді оқып-білуде қазба жұмыстарын жүргізуде
, материалдар жинауда: Түркістан археология сүюшілерінің үйірмесі, Орынбор архивті оқу комиссиясы, Орыс Географиялық одағы, Археологиялық комиссия т.б көптеген жұмыстар атқарды. Ал енді Түркістан əуесқой археологтарының үйірмесіне тоқталсақ, ол 1985 жылы 2 декабрьде құрылды, Ташкент қаласында. Үйірменің құрылатыны жайлы, оған қатысамын деушілерге қойылатын талап т.б туралы алдын-ала баспа бетінде жарияланды, оған əр түрлі мамандықтың иелері мүше болды. Атап айтқанда əскери офицерлер, діни қызметкерлер, чиновниктер, адвокаттар,мұғалімдер, т.б. Олардың ішінен ғылымға шын бет бұрғандары болды. Мысалыға В.А.Каллаур, Н.А.Пантусова сияқты. Үйірме жыл сайын экспедиция ұйымдастырып, табылған заттар,ескерткіштер орындарын ,қалалар мен обалар орындары т.б жайлы үйірменің отырысында баяндамалар
жасап, оны «Туркестанский ведомость» газетінің бетінде жариялап тұрды. Бұл үйірменің белсенді мүшесі ғалым В.В.Бартольдтың осы үйірме жұмысын жақсартуда атқарған қызметі зор.Ол Талас, Іле, Шу өзендерінің жағасындағы ескерткіштерді де зерттегенін айта кету керек. Дəлірек айтқанда 1893-1894 ж.ж ішінде Орта Азия мен Қазақстанға зерттеу жұмыстарын жүргізді. Бартольдтың Қазақстанға зерттеу жұмыстарын жүргізді. Бартольдтың Қазақстан территориясындағы тарихи ескерткіштер, өткен тарихын білуде «К истории орошении Туркистана» деген еңбегінде ерте кездегі түп-
деректер негізінде жазылған, қалалар жайлы қызық сілтемелерге кездесуге болады. Сонымен бірге «Туркистан в эпоху монголского нашествия», «Отчет о поездке в Среднюю Азию с научной целью в 1893-1894г.г» -деген еңбектерінің маңызы зор. Ал «С древнейших времен до позднего средневековья »-деген еңбегінде Шу өңірінің саяси тарихына сипаттама береді. Бартольдтың көтерген көптеген мəселелері зерттеушілердің еңбектерінде өз шешімін тапты жəне алдағы уақытта өз шешімін табуды қажет ететін мəселелер өте көп. Жетісу мен Шу өңірі тарихын ғылыми тұрғыдан зерттеу жұмысының негізін В.В.Бартольд қалады, оның
«Очерк истории Семиречья » деген еңбегінде толық, жан-жақты жазылған. Ол Жетісу мен Шу өңіріндегі 220
тарихи ескерткіштерге жалпы шолу жасап қана қоймай,оларға қысқаша сипаттама берді, құлаған, қираған қалаларды зерттеп, олардың бастапқы аттарын табуға тырысты .Мысалға, «В отчете о поездке в Среднюю Азию с научной целью 1893-1894г.г» деген еңбегінде Құлан, Шаштөбе, Төлек, Ақбешім, Бурана , Ново-
Николаевск т.б қалаларға сипаттама беріп өтеді. 1897ж. В.
А.Каллаурдың Шу өңірінің ескі керуен жолында орналасқан ескерткіштері жөнінде жазылған мақаласы жарияланған. Ол ертедегі қалалар жайлы, оның топографиясы жайлы, топонимика т.б туралы деректер жинап бұл жайында ертедегі авторлар еңбектерімен салыстырады, оны «Древние местности Аулие-
Атинского уезда на старом караванном пути на запад от Аулие Аты к границе Чимкентского уезда
»-деп аталатын жəне «Развалины древних кропностей по реке Яны-Дарье»-деген еңбектерінде келтіреді. Шу өңірін зерттеуге көп еңбек сіңірген ғалымдардың бірі ғалымдардың бірі В.Д.Горедецкий. Ол 1915 ж. Георгиевка ауылынан 2шақырым ,солтүстігінде орналасқан қоныстарды зерттеген /9/. ІІ-кезең 1917ж -1935ж аралығында археологиялық зерттеу барысында елеулі өзгеріс болған жоқ. Зерттеулердің барысында тəсілдері
бұрынғысынша болып қалады. Ескерткіштерді зерттеу жəне қорғау мақсатында 1920ж. ноябрьде Ташкентте ертедегі тарихи ескерткіштерді, өнер, табиғатты зерттеу жəне музей жұмысын ұйымдастыру жөнінде Түркістан комитеті құрылды. Оның алдына қойған мақсат тарихи ескерткіштерді қорғау ғана емес,сонымен қатар зерттеу де, болып табылады. 1925ж. Городецкий мен Шмидтің қатысуымен болған экспедициялар Шу өңірі мен Ыстық көлінің батыс жағын зерттеген. Бурана қаласынан қыш ыдыстардың сынығын жинаған. Сол кездерде И.И. Иванов Шу өңіріне бірнеше Ключевск , Краснореченск, Қысымшы, Шəміш, І,ІІ қалаларын зерттеді. 1929ж. А.И.Терножкин Шу өңірінің Шөміш І, Қысымшы, Новониколаевск т.б қалалары мен қоныстарын зерттеген /6/. Шу өңірінің қалаларын зерттеудің жаңа кезеңі 1936ж. басталдады
, оның жұмысы басталады, оның жұмысы негізінен Жетісу археологиялық экспедициясының жұмысымен тығыз байланысты. 1936ж.А.Н.Бернштам бастаған Жетісу археологиялық экспедициясы құрылды. А.Н.Бернштам бастаған Жетісу жəне Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы 1936-1951 жылдары аралығында Жетісу өңірі мен Оңтүстік Қазақстан өлкелері Қазақстанның өткен тарихын оның экономикасын, саяси құрылысын т.б білуде үлкен
маңызы зор. Себебі үйсіндер, қаңлылар, Батыс түрік қағанаты кездеріне жататын тарихи ескерткіштер, сондай-ақ ертеректе жер өңдеумен айналысқан 221
халықтардың мекен-жайлары, феодалдық қалалар т.б көптеген тарихи ескерткіштер көптеп табылды. Экспедиция коллективі осы зерттеу жұмыстарына байланысты тарихи–археологиялық карта, археологиялық ескерткіштерге сипаттама, анықтама т.б жасады. 1940 жылы Бернштам бастаған ЖАЭ-сы Фрунзе-Мерке бағытымен археологиялық барлау жүргізді. 1941ж. археологиялық жұмыстар Үлкен Шу каналының маңында жүргізілді. Жамбыл археологиялық экспедициясы 20-дай
қала мен қоныстарды ашып зерттеді. Сондай-ақ жаңа түп-деректерге сүйене отырып орта ғасырлық қалалардың зерттелу тарихы Жетісу өңірі мен Оңтүстік Қазақстанға отырықшылық пен жəне мал шаруашылығымен айналысқан халықтардың ықпалы, қалалардың орналасуы, топографиясы т.б мəселелер төңірегіндегі сұрақтарға толық болмаса да жауаптар табылғанын айтады. Сонымен қатар А.Н.Бернштам Шу өңірінің қалаларының дамуында соғды колонизациясының ролін көрсетті./7/ Археологиялық зерттеудің 3-кезеңіне тəн үлкен ғылыми жетістік ең алғаш рет Шу өңіріндегі қалалардың дамуын көшпенділермен салыстыра отырып жəне олардың рухани, материалдық мəдениетінің даму сатысын өзара байланыстыра отырып зерттеді. Ортағасырлық археологияның дамуындағы 3-кезең 1946ж. Қазақ жəне Қырғыз Академияларына байланысты дамыды. Сол кезеңнен бастап археологиялық жұмыстар
Шу өңірінің Қазақстан территориясындағы бөлігінде тарих институтының археология-этнография бөлімі жəне Қырғыз ҒА-ның тарих институтының археология-этнография бөлімі жүргізді. 1947ж. Ə.Х.Марғұлан бастаған Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (ОҚАЭ) Шу өңірінің төменгі ағысында орналасқан Тасты қаласында зерттеу жұмысын жүргізді. 1948ж. А.Н.Бернштам бастаған Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы Қызылқорған 2 мен Тастыда зерттеу жұмысын жүргізді.Осы Қазақстаннның Шу өңіріндегі белгілі қалалар мен қоныстар Қазақстанның археологиялық картасына енгізілді. 1952-1953 жж П.Н.Кожемяко Шу өңірінің ірі-ірі қалаларында зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ол осы зерттеулерінің нəтижесінде қыш ыдыстардың хронологиялық классификациясын ұсынды /8/. Шу өңірін зерттеудің 5-кезеңі 1960 жылдан басталды. 1963-1965 ж.ж Байпақов бастаған Құлан-Сүмбе отряды
Шу өңірінің ортағасырлық қалалары мен қоныстарын зерттеу мақсаттарымен Құлан маңында Луговое ,Луговое усадьбасына қазба жүргізіп зерттеді. 1964-1965ж.ж Л.Б.Ерзакович бастаған отряд Аспара қаласының кейінгі ортағасырлық қабатын зерттеді. 1974 ж. Ақтөбе қаласында Əль-
Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік Ұлттық Университетінің 222
профессоры У.Х.Шалекенов бастаған археологиялық экспедициясы алғаш қазба жұмысын жүргізді.Қазба жұмыстары цитадельде, шахристанда, шаруашылық аймағында жүргізілді. Ақтөбе (Баласағұн) қаласының ортағасырлық топографиясын анығырақ білу мақсатымен 1980 ж қаланың орталық бөлігінде аэросьемка жүргізілген,масштабы І 2000. 1978-1980 ж.ж Жамбыл облыстық тарихи өлкетану музейінің экспедициясы Шу өңірінің Қазақстан бөлігіндегі ортағасырлық қалалары мен қоныстарын қарап
шықты /14/. 1970 ж М.Елеуовтің басшылығымен Университетттің археологиялық экспедициясының отряды Шу өңіріндегі барлық қалалар мен қоныстар (бұл жерде Қырғызстан территориясындағы ескерткіштер қосылып) зерттелінді. М.Елеуовтің зеттеуінің нəтижесінде жаңадан 35 қала ескерткіш ашып зерттелінді. Бұл ортағасырлық қалалар археологиялық картаға түсірілді /10/. __________________________________ 1.Агеева Е.И. Пацевич Г.И. Из истории оседлых поселений и городов Южного Казахстана. ИИАЭ АН КазССР. Алматы, 1958, т. 5 2. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Работы Семиречинской экспедиции. - АО, 1977, М., 1978 3. Алепчеев С., Байбасынов К. Свод памятников истории и культуры Джамбулской области. Джамбул: 1982. 4. Байпаков К.М. Средневековые города и поселения Семиречья /ҮІІ - XII вв/. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. Алма-Ата: 1966. 5. Бартолъд В.В. Отчет о командировке в Среднюю Азию. Спб., 987. 6. Бернштам А.Н. Археологические работы в Казахстане и Киргизии. ВДИ, 4, 1939. 7. Бернштам А.Н. Памятники старины Таласской долины. Алматы1941. 8. Бернштам А.Н. Труды Семиречинской археологической экспедиции 9.Елеуов М.Е. Этапы развития крепостной стены шахрйстана городища Актобе. - В кн.: сб. 10.Елеуов М.Е. К вопросу о системе обороны ранне средневековых городов и поселений Чуйской долины. - В сб.: Средневековые города Южного Казахстана. Алма-Ата: 1966. 11.Кожемяко П.Н. Раннеередневековые города и поееления Чуйской долины. Фрунзе: 1959. 12.Кожемяко П.Н. Оседлые поселения Таласской долины. Фрунзе:1963. 13.Шалекенов У.Х. Қазіргі Аңтөбе - бүрынғы Баласағүн. - В сб.: Вопросы., 1978. 14.Шалекенов У.Х. Актобе - средневековый памятник. - В сб.: История., 1980. 223
ҚАЗІРГІ ЭТНОГРАФИЯ ҒЫЛЫМЫНЫҢ ПРОБЛЕМАЛАРЫ _______________________________________________________ А.Т. Төлеубаев, Б.К. Калшабаева, Əл-Фараби атындағы ҚазҰУ, АҢ ҚҰСТАРЫН АҢҒА САЛАРДА ЖАСАЛАТЫН БАПТАУЛАРМЕН, АУРУ ТҮРЛЕРІ ЖƏНЕ ОНЫ ЕМДЕУ ТƏСІЛДЕРІ Қазақстан Республикасы халқымыздың тарихи-мəдени мұрасын түгендеу жəне толықтыру мақсатында ел ішіндегі көнеден келе жатқан мұрамызды жинап, халқымыздың тарихы үшін маңызды материалдарды жоғалып кетуден сақтап қалуды міндет етіп отыр. Солардың бірі ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырған тарихи мəдени мұраларымыздың бірі, дəстүрлі өнері аңшылық. Аңшылық ұзақ ғасырлар бойына ұрпақтан – ұрпаққа жетіп, осы күнге
дейін жалғасын тауып келе жатқан кəсібіміздің бірі. Қазақ этнографиясындағы бұл сала зерттеуден сырттап қалған тұстары да болды. Бұл өнердің жастарды халқының мəдениетін, асыл мұрасын қадірлеуге, Отан сүйгіштікке тəрбиелеуде маңызы зор. Сондықтан да қазіргі кезеңде тіпті оны жаңғырту, жандану мəселесін мемлекеттік тұрғыдан көтеру үстінде. Қазақ халқының дəстүрлі аңшылығын жаңғырту арқылы, қоршаған ортаны сақтау, экологиялық мəдениетін көрсету. Республика ішіндегі туризмді дамытуға дəстүрлі аңшылықты үйлестірудің де маңызы зор. Аң аулауда саятшылықтың орны ерекше. Себебі, қазақ халқы ертеден аңға салынатын құстардың тегін жақсы біліп, оларды қолға үйретудің небір амал-əдістерін жақсы білген. Оның ішінде аңға салардың алдындағы баптауларының өзі қаншама кəсіби ептілікті көрсетеді. Құсты аңға
саларда құс ішін
тазалау қажет болады. Себебі, құсбегілер қолындағы құсты бабына келтіру үшін, күйіне қарай ашықтыруы, құстыруы, шаятыны (ішін жүргізу) болады. Ол үшін қызыл тұз - ас тұзын шайға салатын мөлшерде ерітіп кұс ішіне кұйып жібереді. Бұл тəсіл жем сіңбей, құс аңға ұшпай қалғанда сол кезде қолданады. Бұл тəсіл құстың жемсауын, жұмыршағын күйдіріп, құстың қозғалысын
шапшандатып, тағатсыздандырады. Сонымен бірге қызыл тұзды құстың көзіне бүркіп жіберетін əдіс бар. Бұл құстың көзі қанталап аңға өшіге шабуылдайды. 224
Ал, тойған бүркітті дереу аңға салу қажет болған жағдайда күшəлəні тарыдай ғып ұнтақтап, суға араластырып, құстың жемсауына түтікпен үрлеп жібереді. Бүркіт бар ішкен-жегенін құсып тастайды. Мұнан басқа мұсатырды белгілі мөлшерде суға салады да, ертіндісін түтік арқылы құс аузына құяды.
Мұсатыр құсты дереу құстырады, ішін айдайды. Ол бүркіттің ішін қыл-қыбырдан тазартатын, жасанды жем тəріздес нəрсе. Құстың ішін тазартатын тағы бір əдіс қоя арқылы тазарту. Қояны киізден, қызылшадан, шөптен жəне сүйек, терек, талдан, ағаштан, жылқының жамбасын, бұғының қу мүйізін күйдіріп, өртеп мықты шүберек не дəкеге орап түйіліп жасалынады [1]. Ондағы ағаш, сүйек
, күл қоялар майдан арылтса шөп, киіз қоялар кыл-қыбырдан тазартады. Олар саусақтын ұзындығындай жуандығы екі елідей, бір жағы сүйірлеу болады. Мұзқоя деген де болады. Ол басқа қоялардан кішірек болады. Оны сүйірлеп жонып, суға салып, сонан соң құсқа бірден екіге дейін асатып жұтқызады. Мұз қоя толған құстың жемсауы салдырлап тұрады. Қоялар жемсауда еріп, құстың ішін шайып, тоңдырып арытады. Кейде киіздің қырдасын қара сабынның көбігіне малып, сықпа қылып, жұтқызып жібереді, бұны да қоя салу деп атайды. Ол мұны біраздан кейін қайта құсады. Бұл біріншіден, оның жүрегін қарайтып, жемге обырландырады жəне арықтатады. Екіншіден, жұмыршағын удай ашытып қинайды да одан əрі күйсіздендіреді. Бұл кезде қарсыласудан
қалады. Осы орайда томағасызда, томағасымен де үнемі сылап-сипап, мазасын ала берген жақсы. Қолға да қондыру керек. Осындай қимылмен бір апта айналысқан соң амалсыз жуасиды. Бергеніңді қайтармайтын, тіпті тілеп тұратын болады, тіршілігі адамға бағынышты болады, ежелгі еркін өмір есінен шыға бастайды Құстың ішін ілімімен тазалауда кездеседі. Ілімі дегеніміз қант қосқан қызыл шай. Алғаш құс ұстап, оны арыту үшін де қолданылады. Аң аулап түзде жүргенде, де қолданыла береді. Қант қосқан қара шай, құстың ішін тазалауға пайдалы, етін қатырады, денесін сергітеді, яғни құсты ширатып, аң ұстау қабілетін арттырып шынықтырады деген сөз. Құстың ішіне қант салып, сықпаланған қарды жүтқызып жіберсе, бүркіт аздан соң саңғырады
. Қыранның қарны ашып жүрегі қарайып, көзі өлгектеніп, шабыты келіп аң ұстайтын болады. Сықпа қарды бір рет түлкімен алысып, еті қызған құстың ішін денесін салқындату үшін түзде береді. Оны кұртқа ұқсас етіп жасап алып, құсқа бестен-алтыға дейін береді. Түзде қансонарда бүркітке томыртқа да жұтқызады. Томыртқа дегеніміз-аздап су тамызған күртік қарды қолмен сығымдап мұзға айналдыру. Бүркіттің əліне қарап осы 225
мұз сықпадан бір-екеуін немесе бірнешеуін құсқа асатып жібереді. Кейде томыртқаға қант бүркеді. Мұнда да құстың іші мұздап аңға шабу ықыласын арттырады. Құсты артық тойғызып алғанда, немесе өзі аңдарды ұстап ұрлап жеп қойғанда құстың ішін еттен арылту қажет болады. Бұл салбурын кезінде, немесе құсты дереу аңға салу керек болса жемін сығуға
тура келеді. Ол үшін құстың жеген жемін бүркіттің қарнына түсірмей, еппен сығып құс аузынан шығарып тастайды. Мұны «жемді сығу» деп атайды. Кейде құс аңға түспесе зерде салатын да əдіс бар. Зерде дегеніміз-түйенің шудасына орап кұсқа салған тұз. Тұз бен шуда бүркітті дереу құстырады, ішін
айдайды. Бүркіттің аң ұстауы, арық не семіруі, түлеуі, мінезі бəрі жеген жеміне байланысты. Жемді қалай ұқыптап берсе, құстың бабы да солай болады. Сол үшін жемді айырып, оны дайындап құсқа уақытымен бере білу үлкен шеберлік болып табылады. Жемнің көптеген түрлері болады. Оларды аңға алып шығарда, шақырғанда, қайырғанда, тояттатқанда, түлеткенде деп əр кездері
уақытымен, мөлшерімен береді. Құстың халі берілетін жемнің түрлеріне, арық, семізіне, сөлді-сөлсізіне байланысты. Балапанды ұядан алған болса онда оның жүнін, тез жетілтіп, денесін өсіру үшін жемді құнарлысынан таңдап көптеп береді. Егер құс семіз болса, оны үйретіп, ырғаққа көндіру жəне атқа алып жүру үшін етін қатырып баптауға жемді мөлшерлеп, аз-аздап береді. Бүркіттің жеміне қойдың, сиырдың, жылкының еті жақсы болады. Мəлін, сасықкүзен, ешкінің етін аң аулайтын құсқа беруге болмайды [2]. Бұл еттерді құсты бұзады деп аңшылар бүркітке бермейді. Аңның етінен қоян, түлкінің етін күнделікті көп пайдаланады. Бүркітке жас жылы жем берудің маңызы зор. Сол үшін қазақтар қаршыға, сұңқар, лашындарды бүркітке жылы жем ұстатып
беруге пайдаланып келген. Құсқа бірінші рет түлкі алдыру – бау аштыру деп аталады. Қай кезде де аңшының алған алғашқы түлкісін «тырнақ алды» деп атайды. Мұнда мейлі қол бала, мейлі түз құсы болсын бау ашқаннан кейін де аң ұстау қабілетін көтеріп отыру керек. Құс бұзылса, түлкіге түспейді. Түскенімен қоя береді немесе түлкіні қанатымен қағып, ойнап, шалықтап жүріп алады. Шақыруға да сараң келеді. Бұл көбінесе етінің көтеріңкі болуына байланысты. Сол себепті түлкі алған күні азықтануын, етінің қандай дəрежеде екенін есте сақтау керек. Етінің қандай дəрежеде екенін білу үшін, аңға шығарда қара санын тұтамдап ұстап, бұлшық еттің тұтамға толған – толмаған, нығыз, əлде болбыр екендігін белгілеп
қою керек. Сол күні құс түлкіге түссе, осы қалпын сақтау керек. Себебі, бүркіттің арықтауы қиын, семіруі оңай. Арықтап 226
түлкіге жете алмай қалған құсқа мойын еті сылып алынғаннан кейінгі қойдың қу мойынын жатарда жаншып берсеңіз таңертең семіріп шығады. Құсбегілер құстың етін қалыпты ұстау үшін жемінің сөлін шығарып тастап, ақ жем қылып, қандай жем бергенде де қант бүркіп беретіні осыдан. Кей бүркітті таңертең аңға алып шыққаныңда қанша түлкі көрсетсеңізде түспей қойып
, түстен кейін алады. Бұл оның түстің алдында тоқ, түстен кейін азықсырағына байланысты. Ал түстен кейін кезіккен түлкіге де түспей қойса, дереу қарды сықпалап қоя салу керек. Осыдан кейін – ақ тілене бастайды. Құстың аяғы түлкіге тигеннен кейін шайып жем бермей өзі алған түлкісінің бір борбайына қант беріп қызылдай жегізіп кешке алуға келіп жайланған соң түтіктен бір шыны су беріп аңға салады. Үйретуде де қайыруда да қысымшылық көрмеген құс өте кең мінезді болады. Қыран құстар кекшіл де болып келеді, егер ол бір аңды ала алмай қалса, оны міндетті түрде бір кезде алатын болған. Қырандар азулымен алысқанда талай рет тұяқтары аңның азуына түсіп қырқылып
қалу яки тұқылынан суырылып қалып сыртқы қабының түсуі көп кездеседі. Саусақтарын да талай – талай қажатады. Бірақ бұл қыранды сескендіріп жүрексіздендірмейді қайта кектеніп өштесіп қырандығы арта түседі. Сондықтан аңшылар қыранның бір қаруы кекшілдігі деп айтады. Қайыру өнері дегеніміз: бүркіттің етінің жоғары-төмен болмай, дəл бабында болуы, «зердесі» бар құстың зердесін алу, майының бөлінбеуінен тыс, көптеген шарттарды əзірлеп, бүркітті түлкі алуға дағдыландыру, - деген сөз. Зерде дегеніміз – бүркіттің ішегінің қуаты төмендегендіктен жеген тамағынан тоқтап байланған зат [3]. Ерекше қыран – «Май жеп отырып ала беретін» бүркіт баптап қайыруды аса қажет етпей-ақ, аңды ала береді. Аңшылар ең алдымен құсты аңға саларда алдымен шырға тартып сынап алады. Шырға тартудан бұрын бүркітке жем беруге болмайды. Шырға деп түлкінің терісі не түлкі өңдес мысықтың терісін айтады. Құсты азықсыратып алған соң, шырғаға ұзын шыжым тартып, ұрымтал жерден сүйрей жөнеледі. Егер құс зерделі болса, шырғаны жұмарлап əкетеді. Онда ісіңіз сəтті болғаны. Ертеңінде дəл сондай бабында жүрексінбей түлкі көрсетуіңізге болады. Түзден түскен
бүркітті баптап аңға салудың алдында, оның қайыс қыран сынына толатындығын жақсы ажыратып соған қарай баптау қажет. Олай дейтін себебіміз: қыранды жаратылысы бойынша «Батыр құс» яғни «Май жеп отырып ала беретін» жəне «күйшіл (мырза)» деп екіге бөледі. Күйшіл құс жемді тарта беріп, су құю, қоя салу тəсілдерімен арықтатып жіберіп, онан соң «бөрітпе» беріп, қайта 227
көтеріліп, майын арытып, сар етімен арықтатқанда ғана жөнге келеді. Бұлай істемегенде, семіз күйін сақтап, түлкі алмай қояды. Мұндай құстарды: «күйшіл құстар» дейміз. Күйшіл құсқа істейтін əдісті күйсіз қыранға қолданса денсаулығына зиян болып, алдағы жерде керекке жарамай қалады. Бүркіттің асқазаны басқа жануарлардікінен ерекше болады. Құс қанды ет, сүйек, майды да сіңіре береді
. Жеген тамағына (жеміне) тас, таза топырақ, аң-құс, жəне шөп қатарлы заттардың араласуы ешқандай зиян болмайды. Мұның бүркіттің ішінде «зерде» қалмауына көмегі тиеді. Бүркіттің ішкі құрлысының тағы бір ерекшелігі: егер жеген жемінің ішінде жарыққа сүйек кетіп, ол ішегіне қадалса, оны қайта толқытып, құсып, жемсау қалтасына шығарып алады. Ине, шеге болса сыртқа құсып тастайды. Қолда бір екі жыл немесе онан көп жыл тұғыр теуіп, түлкі алып жүрген бүркітті семіртіп, майландырып түлетеді. Мұндай құсты қайыру асау құсты қайыруға ұқсамайды. Шұғыл арықтатса майы бөлініп қалады. Май бөлінген құс түзелмей, түлкі алмайды. Бұған алдымен «бөртпе» береді. Ол мол болуы керек. Мұның артынан қанын кетіріп, шайып
«ақ жем» беріледі, қоя салынады. Ішінде «зердесі», ыстығы болса, зерде ыстық қайтаратын мүсəтір, қарандыз, ырғай салса болады. Осы талаптар толық орындалмай, күтімі жақсы болмай қалған бүркітті: «бағудан шүйеліп қалған құс» дейді. Сонымен бірге бүркітте ауруларда кездеседі. Аңға салынып жүрген бүркіт арық болған жағдайда не зорлап ішін шайып, ішінен ас кетіріп қоректік нəр қалмай қалған жағдайда, қолда тұрған бүркіт көзі алақтап, шалқайып серектеп, қолма-қол талып кету іспетті бейне көрсетеді. Бұл кезде қойындағы жылы жемді аузына апарсаңызда көрмей шалқалап серектейді. Мұны көз қараю деп атайды [4]. Осы кезде дереу жылы жемді аузынан ырғап көмейінен өткізіп жіберсе бүркіт құтқарылып, жемді өзі жұлып жейтін қалпына келе алады. Бүркіттің бит басып құрт саңғуын кейбіреулер «битті қыран, құртты қыран» деп атайды екен. Бұл негізіне жетіп айтылған сөз емес, сонымен бірге бүркіт те бит болу, құрт болу қырандықтың нышаны да емес, дегенмен де, күн көріс тіршілігінде жүдеу бас болған бүркіттерде пайда болады. Олар бүркіттің мойын желке шоудаларының арасында
жабысқақ қара бит болып сырттан күн нұры түсіп жылу білінгенде желке шуданың сыртына қаптап өріп шығады. Суық тисе немесе қол тигізсеңіз жүннің түбіне қарай қашады. Олар бүркіттің түбітін жойып, қауырсынын қалдыратындықтан бүркіт тоңғақ келеді. Ішіндегі жалпақай қызыл құртта бүркіттің азықтық нəр сіңіруіне зиянды. 228
Бүркіттің жазғы бабы жақсы болғанда – семіз, нəрлі етпен қоректеніп отырғанда битте құртта өздігінен жоғалып бүркіт түлегі жақсы жетіледі. Қышытудан қырқылып, бүркіт денесінде қалатын қауырсын тікенектерден арылады. Құрттан тез, өнімді арытудың бір шарасы жаңа сойылған семіз жылқының ішкі майынан бір екі тойғыза берілсе бүркіт құрттан тазарады. Мұндай бүркіттердің осыдан кейін қырандығы үдей
түседі. Биттің қышуынан құс өз жүнін өзі жұлып, денеде тікенек қайырсын қалып отырады. Мұны «тартынақ» деп атайды. Осындай тартынақ құсқа қыс іші болса бүркіт зияндалмайтын шарт астында, битке дəрі жағып, құсты беинеттен арылту қажет етіледі. Мəлін шайнаған құс не кем болады не өледі. Мəлін тісінің уыты төтенше қатерлі екенін көріп, құсбегілер бұған ем таба алмай келеді. Осы жөнінде Қытайдан алынған бір деректе аңшы былай дейді: 1984 жылы қыста менің бүркітімнің бір аяғын мəлін шайнады, мəлін өлтіріп алынды, тісі тиген орын табылмады. Іңірде үйге қайтып келгеннен кейін бүркіттің бір аяғындағы төрт саусағы домбығып іскені байқалды, мен келе сала йодты сыбап жақтым, мəлінді сойып
, өтін ұқыптап алып, майына орап бүркітке жұтқызып жібердім. Уытқа қарсы қуаттану үшін мəлін етіне сылқита тойғызып қойдым. Ертесі қара йодтты тағыда жағып, шөп дəрілер ұстаған емшілерден бүйі шаянның шағуына қарсы жағатын ұнтақ, күреңдеу сарғыш шуңхуаң деген дəріні алып, суға сілемейлеп көбірек ісіп тұрған ортан саусағына жəне төрт саусақ терісінің іші-
сыртына сыбап жақтым. Əр күні осы дəріні де йодты да жағып отырғанан кейін жеті күнде құстың аяғы қалпына келді. Мұнан соң аңға шығып талай түлкі алғыздым. Жазғытұрым төртінші айда мəліннің уыты табанының сырт жақ шетінен бармақ тұяғынан үлкенірек болып томпайып ісіп шықты. Бұл томпаққа бір см бойы қандайыр бойлатқанда, тек беріш
ғана болып қан сөл ешнəрсе шықпады. Бұл қандауыр орнына шуңхуаң дəрісін салып, айналасына йод жағып емдедім. Бір жеті шамасында томпақ ісігі қайтып, құс аяғы дақсыз жазылып, тағыда талай түлкі алды, - деп жазады [5]. Құс шаң тозаң, көмір, ағаш, темекі түтіні бар лас ауада отырғандықтан, суық өтіп кеткендіктен жəне арықтап қалғандықтан – осы үш себептен маңқа ауруына жолығады. Бұл маңқа дертіне ұшырай сала тұмсығынан суақпай қалады. Маңқа дертінен құтқару үшін бұл бейнені алдын ала сезген адам құсқа үкі, мəлін, борсық қатарлы майлы аң-құс етін немесе семіз қой етін күн сайын жұтқызып семірту керек. Егер танауынан су ақса жазылғаны. Уақыты өткенде бүркіт тұмсығы бітіп
, іріңдеп, құс отырған үй сасып кетеді. Бұл дерт өкпе, ішкі құрылысқа өтсе өледі. Өкпеге өтпесе күштеп семіз етпен семірту 229
арқылы құсты жазып алуға болады. Жазылғанымен бүркіт кеңсірігі бүлініп су жолы бітеліп қалатындықтан су тұмсық танауынан ақпай, аузынан ағып қатарға қосылады, тағы да аң алатын болады. Алайда танаудың сасығы бір жола жоғалмай көтерген адамға жеркеніш тудырып отырады. Мұндай бүркітті байлап қойып қарамай, маңқасын жазуға тырысу керек. Аңмен көп алысып, жазда көбінше
ағаш тас тұғырда көп отырған бүркіттің табан аумағынан томпайған шығу шығып бұл қажала келіп асқынып, өлетін кезі болады. Бұл дерттің пайда болу себебі – аңның тісі өтіп, уыты қалып жəне құрғақ қатты тұғырда үнемі отырудан болады. Бұл дертті де шуңхуаң дəрісімен жəне құрғақ шым тұғырға отырғызып, су жағасына байлау арқылы жазуға болады. Шуңхуаңмен, йодпен емдеген кезде үйде жұмсақ тұғырға отырғызып таза дəкемен орап, тойғызып, томағалап, алаңсыз отырғызу қажет. Шыққан топшыны орнына келтіріп, буынын салып, топшысын еңкейте, шалғысын көтере қымқырып жиырма күннен астам уақыт танып қою керек. Таңу босаса, топшыны иығына жапсыра, ашылғыны көтере, жалпақ дəкемен таңып қойса қалпына келеді. Бұл кезде жемтікке
тойғызып алаңсыз отырғызу керек. Жазылғанын сынау үшін, қолдан бір метр биік жерге отырғызып, есікпен төрдей жерден баяу желге қарсы жемге шақыру керек. Осыған ұшып қона алса аңға шығуға болады. Сондай ақ бүркіттің желөкесі мен екі топшысынан құйымшаққа дейін жонына дəл келетін қайың, тал ағаштарынан иіп, екі ұшын біріктіріп байлаған сопақша ағаш «құндақ» деп аталады [6]. Бұған үш жерден кергішше жіп байланады. Құсбегі ұзап кетіп кеш қайтарда осы құндаққа бүркітін ат көрпесімен орап танып алып, бүркітті мойынға асып алып желдетіп қайтады. Бұл бүркіттің кешкі суықта қолда отырып үсініп қалудан сақтану амалы. Қорыта келгенде құсбегілікте халқымыз қырандарды қызығына, енді біреулері тірлігіне бола пайдаланған. Құстардың
тетігін тауып, осындай мақсатқа жету – осы бір түз тағысы мақұлықтан саралап талдап, нақ басып таңдап қыранын тану, оны жетілдіру, оның тілін біліп, ойлағаныңды істеткізу, ырқына көндіру оңай да іс емес. Халқымыз – құсбегілікпен ұзақ уақыт айналып, бүркіт, қаршыға, лашын, сұңқар, тұйғын, қырғи, тұрымтай қатарлы көптеген қыран құстардың ерекшелігін жете аңғарған сұңғыла құсбегі халық.
_________________________ 1 Қызырұлы, З. Бүркіт жəне саятшылық // Мұра. – Шыңжаң, 1984. - №34. – 7-16 бб. 2 Балапанұлы, Б. Бүркітшілік // Тарбағатай. - Тарбағатай аймағы, 2008. - №1. - 59-60 бб. 230
3 Жұмашұлы, Ғ. Бүркіт жəне құсбегілік // Ұлттар ынтымағы. - 1996. - №4. - 13-25 бб. 4 Қызықанқызы, Н. Қазақтың аңшылық құралдары мен əдіс амалдары // Мұра. – Шыңжаң, 1984. - №3-4. - 32-37 бб. 5 Шығыс Қазақстан облысынан жиналған материалдардан. М. Алпысбес, д. и.н, доцент кафедры Евразийских исследований ЕНУ им. Л.Н. Гумилева ИСТОЧНИКИ ИСТОРИЧЕСКОГО ФОЛЬКЛОРА ТЮРКО-МОНГОЛЬСКОГО МИРА В ПЕРСИДСКОЙ ИСТОРИОГРАФИИ В культурной системе тюрко-монгольских народов особенное место принадлежит традиции шежире. Она сложилась под влиянием многих естественных факторов их истории. Традиционная система верования тюркских кочевников Евразии с главенством культа предков изначально предопределило значимость системы историко-
генеалогических знаний в традиционном обществе. «Знатоки генеалогий, как известно, досконально изучавшие все родственные связи своих фамилий
и их ответвлений за многие поколения бережно передавали эти знания детям. Именно поэтому родословные книги имеют значение первоисточников» - отмечала в своих монголовед исследованиях Л.Л. Викторова [1]. Изучение традиционного историко-
генеалогического знания тюрко-монгольских народов имеет много противоречивых моментов. Данная проблема, довольно таки мало освещенная исследователями, в реальности имеет достаточно важное
научно-историческое значение. Между тем, генеалогические разделы шежире, в сопоставлении с другими источниками, дают уникальный материал для выводов для этногенетических исследований [2]. Исследователи из среды царской колониальной администрации и русские востоковеды в дореволюционное время обращали должное внимание на исторические, литературные и религиозные произведения монгольских, тюркоязычных и ираноязычных народов Центральной Азии. Безусловно, для них было немаловажным ближе знакомиться с этими культурными памятниками. Для изучения традиционного хозяйства и быта, этногенеза народов и их этнокультурных связей представляют наибольший интерес именно эпические жанры – предания и легенды, а также героический эпос, так как основная 231
функция произведений этих жанров и состоит в освещений исторического прошлого народа [3]. Интерес к данным шежире было не случайным, потому что именно они в большей мере нашли широкое применение в их исследованиях – сведения о родовом устройстве и этническом составе тюркских народов, родословные аристократических групп, родовые генеалогии, связанные с ними устные рассказы, исторические
предания. «Значительный интерес в качестве исторического источника представляют сообщения о родо-племенной структуре народа, а также народные генеалогии в действительности только низкие звенья генеалогий, нередко повествующих об переходных корнях крупных родов и племен того или иного народа и степени их родственной близости – обычно через их родоначальников – эпонимов» [4]. В большинстве шеджере наряду с генеалогией племен содержится более или менее подробное полулегендарное изложение исторических событий, хотя и сильно смещенных во времени и предания о родине исходном. Путях формирования и путях передвижения отдельных племен и родов. Предания о родине обычно входят в состав шеджере, но довольно часто бытует и самостоятельно [5]. К числу ранних письменных источников, где мы впервые встречаем термин "шежире", относится словарь тюркских наречий М. Кашгарского "Диуани лу’ат ат-тюрк". В нем слово "шежіре" в форме "сежə" (сеже), и звучит в огузском диалекте. «Я эту книгу писал основываясь на мудрых высказываниях, сежі (сеже), пословицах и поговорках, поэмах и эпосах и других литературных
формах» – пишет он [6]. Ср.: сежі ~ сежіле ~ седжле ~ седжре ~ шеджре – у современных туркмен; шежіле ~ шежіре (казахи); шежере (башкиры); шаджара (татары); санжыра (кыргызы). Из числа нетюрских этносов Центральной Азии, свои генеалогические летописи сохраняли арабы, возводящие свое происхождение от пророка. «Каждый род сейидов и ходжей имел свою родословную – шаджара, подтверждающую его происхождение от пророка и его сподвижников, – пишет Б.Х. Кармышева. Большинство этих родословных были поддельными и значительно более поздними по времени, чем арабское завоевание и их владычество в Средней Азии [7]. Шежире – память, этногенеалогическая, культурно-
историческая. В условиях устной культуры, память и устная речь явились самым востребованным, важным свойством человека, а «
каждое слово, созданное в те времена, было сначала названием письменного знака-первоиероглифа» [8]. Как пишет О.О. Сулейменов, 232
«когда устная письменность (система устных знаков), созданная за тысячелетия, перестала нуждаться в графической поддержке, "самоопределились" в качестве самостоятельного средства передачи информации, стало возможно обходиться без изобразительного письма» [9]. По мнению автора, еще в доистории тюркские праДиалекты и Праязыки имели образные письменности, когда языки формировались как устная письменность. В фольклорно-литературных традициях тюрко-монгольских народов бытовало "устное письмо". «Обычай сообщаться "устными письмами", - писал С.А. Козин, широко практиковался не только в бесписьменный период монгольской истории, но и наряду существованием письменности в ХIII столетии» [10]. В силу широкого бытования шежире как устной истории и генеалогии в народной среде, оно характеризуется отдельными исследователями как историко
-
фольклорное наследие. Вместе с тем, шежире представляют собой нередко историко-литературное повествование в устной форме, причем как завершенное произведение. Между иранцами и тюрками в Центральной Азии существовали различные хозяйственно-культурные, духовные, политические связи. Форму такой культурной связи, в первую очередь, представляет собой уже сам изучаемый нами объект – источники исторического фольклора, отложившиеся в историографии персидских и арабских авторов. «Джувейни уже пользовался устными рассказами монголов, может быть также какими-нибудь записями; некоторые из его выражений прямо указывают на монгольский источник» (В.В. Бартольд) [11]. Именно эти памятники устной письменности и литературы нашли отражение в средневековой персидской историографии. «Едва ли таджик Рашид-ад-дин мог
непосредственно пользоваться священной хроникой монголов, – замечает В.В. Бартольд; предания о монголах он черпал главным образом из уст лучшего знатока монгольской истории Пуладчэн-сяна, представителя великого хана при персидском дворе, и из уст самого Газана, уступавшему в знаний истории только одному Пуладу» [12]. Тем не менее, само по себе замечательно, что данные исторического фольклора и генеалогии были увековечены им. Устная традиция исторического фольклора и генеалогии создавалась и хранилась в живом народном предании благодаря лишь искусству народных сказителей. Рашид-ад Дин писал, что «у тюрков же не было ни книг, ни письменности, то они не смогли записать летописи четырех-пяти тысяч лет и
не имеют установленной и достоверной старой летописи, кроме нескольких сказаний, которые ближе к настоящему времени, 233
дошли до них путем изустной передачи, и они внушают их детям» [13]. Но такая ситуация была характерна не только для времен Рашид-
ад Дина, но и применительно к началу ХХ века. «Для восстановления же конкретной истории якутов должны быть использованы фольклорные источники другого рода. Это – исторические предания в собственном и узком смысле слова» - отмечал Г.В. Ксенофонтов [14]. Тюрко-монгольские народы, в силу своего культурного своеобразия умело развивая искусство устной исторической литературы, сумели сохранить историю своего народа в виде историко-генеалогических рассказов. Кроме того, следует учесть, что по сведениям писателя ХІ в. Бируни (Асар аль-Бакия), то «арабские завоеватели, особенно Кутейба бин Муслим
(в нач. VІІІ в.), истребили в Персии, Согдиане и Хорезме жрецов (носителей местной культуры) и их книги; но более ранние источники ничего не говорят о подобном истреблении, которое и само по себе кажется маловероятным» [15]. Из бурятских летописей установлено, что обычай "устного письма" сохранялся как пережиток еще в XVII столетий «в виде своего рода шифрованных депеш, посылавшихся в исключительных случаях…» [16]. Персидские авторы по всей видимости пользовались не только устными сообщениями тюркских сказителей, но и письменными произведенями, созданные ими. Тюркскими сказаниями пользовались также неизвестный автор генеалогической истории монголов, написанной 829/1426 г. под заглавием «Книга, представляющая генеалогии в родословном древе монгольских султанов», где автор ссылается на тюркских историков, монгольских историков и историков ханского рода (урук) [17]. Ш. Акинер в своей книге пишет: «было необходимо знать именно генеалогию, которая, в свою очередь, помогала найти место индивидууму в широком социальном и историческом контексте» [18]. Обыденное понимание феномена шежире ограничивается характеристикой этого явления рамками генеалогии семьи, рода, племени, что исходит из сложившейся в научном понимании трактовки семантики этого понятия, связываемое со значениеми "дерево, древо" > "родословное древо" > "родословная". Шежире в своей основе действительно являются родословными, но помимо этого они включают сведения, приближающие их к историческим летописям. Тем не менее, к большинству шежире, во всяком случае, к наиболее ценным из них было
бы правильно применить термин "генеалогическая летопись" [19]. «Более вероятно, что в Средней Азии, как и в Персиии до эпохи Сасанидов, не было исторических трудов в настоящем смысле слова, а были только 234
народные предания, которые после принятия населением ислама потеряли значение и были забыты» – писал В.В. Бартольд [20]. Шежире как генеалогическая, историко-фольклорная традиция являлась характерной чертой многих тюркских, в том числе и монгольских народов. «Анализируя простейший повествовательный, иногда погодный, текст «Сокровенного сказания», – писал С.А. Козин, мы находим, что вся его большая
вводная часть есть не что иное, как положенное на письмо "словесная устная наука родословной"» [21]. Наиболее простая функция шежире заключалась в объяснениях структуры существующего сообщества людей, системы их социальных взаимосвязей в различных социальных плоскостях. Для кочевых народов было чрезвычайно важны знания о прошлом, поэтому для них «было характерно стремление сохранить в
памяти потомков деяния предков, заботливое отношение к родовым связям и традициям» [22]. Тюрко-монгольская память (шежире) объединяло в себе разножанровые фольклорные произведения: сказания, предания, мифы, саги, эпосы, "устное письмо", сакральные истории, генеалогические летописи и пр. Фольклор, по определению Л.С. Толстовой, «прежде всего искусство слова, использующее определенные художественные приемы». Фольклору присущи обобщенность, приближенность в изображений событий (исторически верно передается лишь общий смысл событий; в фольклоре мы находим поэтическое обобщение реальной исторической действительности), такие приемы, как персонификация, гиперболизация, контоминация событий и образов, и как следствие ее – сдвиги в хронологии, замена одного народа другим и прочее [23]. В памятниках богатырского эпоса тюрко-монгольских народов «сохранилось большое количество этнографических деталей, относящихся к древнему периоду этнической истории монгольских племен содержится много важных сведений исторического характера» [24]. "Устные письма" представляли собой такое же устное народное творчество, как и включенные в памятник многочисленные пословицы, поговорки, изречения и гимны, лирические песни, фрагменты эпических циклов и т.п. [25]. Шежире как культурная
традиция исторически было обусловлено сложившейся системой хозяйства и быта, системой ценностей этих народов и связана с культовыми и семейными обрядами, с традициями родовой власти и управления, межпоколенной трансляцией исторического опыта в рамках единого этноса. В ней прослеживается важное социальное значение и глубокое идеологическое содержание. Шежире формировало и объясняло 235
структурную сущность социальных процессов, особенности системы родства, историю и роль династических групп. Система родства играет первостепенную роль в социально-политической жизни традиционного средневекового общества. Особенно когда речь идет о связях тюрков с различными народами Азии, в разные исторические эпохи. В истории взаимосвязей Дешт-и Кыпчака и Ирана особенно интересными является вопросы
этнических контактов, миграций тюркских и монгольских родо-племенных групп, перемещений политических династий в пределы Ирана. «После установления власти Хулагуидов в Иране и Азербайджане, последние для укрепления своей власти в Персии, поселили в ней приведенные ими двести тысяч тюркских семейств, которые в течение времени переселились отсюда в Азербайджан» - пишет А.С. Сумбатзаде [26]. Тюрки, – пишет Рашид-
ад Дин, «благодаря силе могуществу, власти и завоеваниям, распространились по всем областям Китая, Индии, Кашмира, Ирана, Византии, Сирии и Египта, подчинив себе большую часть государств населенной части мира» [27]. Поэтому очень полезно предпринять опыт изучения источниковых данных этнической генеалогии и исторического фольклора тюркских народов Центральной Азии для исследования
тюрко-иранских связей. Для обозначения покоренного иранского населения Центральной Азии тюрки употребляли слово тат, кроме того, слова таджик происходит, очевидно, от понятия тат. Под наименование тат подразумевались люди оседлой (городской) культуры, земледельцы, торговцы, ремесленники. Татами, по видимому, были не только иранцы, но и уйгуры [28]. Взаимоотношения между скотоводческими и земледельческими народами
в разные исторические эпохи складывались по разному. Махмуд Кашгарский приводит поговорку: «Нет тюрка без тата, нет шапки без головы», что означало власть тюрков над оседлыми. «Между турком и таджиком пути темны, трудно избежать гибели, дружба и родство всегда оканчивались неприязнью..» - писал В.В. Бартольд [29]. Менталитет степняков, безусловно, резко отличался от
образа мышления оседлых земледельцев. Для коневодческих народов было характерно свобода, неприятие чужой власти, отстаивание собственной воли в обустройстве жизни. Из среды кочевых скотоводческих народов выходили представители различных политических династий, распостранивших свою власть в среде иранских народов. Как писал в свое время В.В. Бартольд, «область согдийцев вошла в состав империи Александра, и потом греко-
бактрийского государства; нашествиям кочевых народов она 236
подверглась много раз, по крайней мере со ІІ в. до н.э., может быть и раньше; поэтому здесь не было благоприятной почвы для создания, как в Хорезме, традиции политической самостоятельности» [30]. Тюрки освоили не только пространства древней Согдианы, но и Закавказье, Азербайджан. Обширные области от Средней Азии до Малой Азии, от Кавказского
хребта до Персидского залива по всем военно-политическим делам тон задавали представители знати тюркоязычных племен. Профессор И.П. Петрушевский перечислив представителей рода Сефевидов от шейха Сефи до Имаила І, который основал сефевидское государство, отметил, что при «дворе Сефевидов и в войске в XVI – XVII вв. был принят тюркский язык, понятный в то время всем тюркским племенам Передней Азии... в официальной переписке, согласно старой феодальной традиции, употреблялся персидский язык» [31]. Рост численности тюркоязычных племен в составе населения Закавказья, особенно его подвижной части – кочевников, а также главенствующее положение знати этих племен в государственно-
политической жизни страны способствовали тому, что тюркский язык становился общенародным разговорным языком [32]. Из
числа этих тюрков выходили не только воины и правители, но и ученые, мыслители и поэты. Например, Мухаммед Физули (1491-1556) хотя родился в Ираке, в городе Кербела, отец его Сулеймен принадлежал к тюркскому роду баят, был муфтием в местечке Хилла. При Ильханах, а точнее при Аргун-хане Хулагуиде (1284-1291) из Средней Азии в Иран пришли и племена кара-коюнлу и ак-коюнлу, получившие свое название от черного и белого барана, изображенного на их знаменах... с начала XV в., т.е. после смерти Тимура указанные племена одержав победу над Тимуридами, положили начало в последствии сменявшим друг друга государствами Кара-Коюнлу (1410-1468) и Ак-Коюнлу (1468-1500). Как видно, тюрко-иранские этнокультурные контакты происходили на огромном географическом пространстве от Памира до Кавказа. Происходил процесс сложения тюркских народов в Средней Азии и Закавказье, основным этническим компонентом в которых выступили тюркские родо-племенные группы. Но в этом процессе приняли участие и другие, нетюркские компоненты. Весь этот процесс сложения народностей происходил в условиях
тесных культурно-
хозяйственных связей и обмена между скотоводами и земеледльцами. «Затем киргизы занимаются торговлей между собою и с соседними бухарскими и хивинскими оседлостями. Они везут туда шерсть пережженный гипс, охру, саксауловый уголь, арканы и т.п. и взамен 237
вывозят для себя джугару (вид кукурузы) продукт весьма любимый киргизами, и предметы роскоши: дешевые бумажные ткани, платки и т.п. исключительно русскаго изделия. Торговля внутренняя выражается в обмене или продаже всевозможного скота, войлоков и т.п. Впрочем сборных базарных пунктов нет. Киргизам доступны в известной степени все ремесла. Они шьют для
себя неприхотливую обувь, Выделывают кожи, куют железо, делают седла и стецки для своих юрт и т.д» - писал один из дореволюционных авторов. В литературных произведениях этих народов имело место сатира на культурно-бытовые особенности соседних народов. Один из таких примеров был зафиксирован в исследованиях академика А. Самойловича. Он пишет: «Услужливый мулла Джума-Нияз, доброволено сопровождавший меня в 1908 году от Куня-Ургенча через Ходжели до Порсу, оставил мне на память лоскуток бумаги с сатирой неизвестного хивинскаго поэта на казак-киргизов: О, друзья, стану-ка я повествовать, Выскажу-ка я все что запало в голову. Запало мне в голову много всяких мрачных мыслей, Никто из друзей и приятелей не навещает меня. И вот я снарядившись в путь-дорогу, Не сказался ни отцу ни матери, ни землякам своим, Миновал несколько озер, несколько пустынь, И, наконец, странствуя, добрался до Сыр-дарьи. Живут там люди, Бога не ведающие, Пророков и святых не признающие Озера у них горькие, земля – необработанная, Их пустыни олицетворяют собой все несчастия. Язык у них не подходит для произношения символа веры, Их руки не годятся для разстилания молитвенной подстилки. Opyжие их – «ай-балта» и стрелы, Коренная их родина – голая степь Арабские кони, да верблюд – два жертвенных (у них) животных, Речь их крепка, как репчатый лук. С неладными прозвищами, низкого достоинства и с плохими обычаями Эти безчувственные, как язычники, обладатели малахая. Имена их: Койлы-бай и Курлы-бай, Чурун-бай. и Азнабай, Кёрпе-бай, Тирли-бай и Сырлы-бай, еще Джаркын. Вот какие прозвища дают им при рождении Балта-бай, и Долта-бай, и в том же роде. Да покарает Бoг, мой сих злосчастных. Божее создание – все, но эти подобны «быкам». Пусть, они будут в аду, хотя Богу лучше известно»
(33). Исследователь сопровождает данную сатиру неизвестного хивинского поэта-муллы на казахов следующими пояснениями: форма двустиший обычно употребляется и среднеазиатско-турецкой литературе для стихотворной передачи повестей, рассказов и 238
священных преданий, и наш анонимный автор называет свое произведение просто. Благодаря вольностям в правописании размер соблюдет, в сатире удовлетворительно. Имя казак-киргизов в сатире ни разу не упомянуто, но сомневаться в том, что в ней высмеивается именно этот народ, совершенно нельзя; и мулла Джума-Нияз называл подаренное им мне произведение стихами о казак-киргизах. Не помню, сам-ли Джума-Нияз записал эту сатиру, или продиктовал ее кому-
нибудь; во всяком случае она была записана в моем присутствии по памяти… Язык сатиры – литературный, довольно обильно украшенный арабскими и персидскими словами; последний стих сочииения полностью по-арабски. Все эти особенности свойственны, как известно, языку стихотворных среднеазиатско-турецких нроизведений с древних пор. Для пояснения замечу, что среднеазиатские муллы любят временами уходить из городов и селении в степь, где они не только разгоняют свои «мрачные мысли», но подкрепляют чистым воздухом и кумысом свое здоровье и поправляют свои финансы, эксплуатируя темных и доверчивых кочевников, которых они же высмеивают в свроих стихах. Особенно принято хождение в народ у студентов медресе во время длинных летних каникул. Обобщая свое сведение казак-киргизов в 10-им стихе, автор отмечает неладные прозвища, т. е. немусульманские имена, и плохие обычаи, т.е. кочевой образ жизни, занятие скотоводством, и пренебрежение мусульманскими обрядами, иными словами их, драгоценную и для них самих, и для нас тюркологов, известную самобытность. Сочиняя заключителеный стих на арабском языке, священном для каждаго мусульманина, автор сознательно увеличивает своего перед лицем Бога грозный приговор над казак-киргизами» (34). Таким образом, персидская историография и литературная традиция сохранила в себе много образцов исторического фольклор, данных этнической генеалогии и исторического прошлого, в целом, тюрко-монгольских народов. Изучение всех этих памятников составило собой самостоятельную школу русской ориенталистики. Многое из этого было знакомо и близко казахской ученой интеллигенции, но, к сожалению, темный период тоталитарного прошлого, эпоха «тюрьмы народов» приостановил естественный процесс культурного взаимопознания, вследствие чего было потеряно много полезного времени для научных поисков в данной области. _______________________________ 1. Викторова Л.Л. Монголы. Происхождение народа и истоки культуры. – М.: Наука, 1980. -224с. С. 11 2. Викторова Л.Л. Монголы. Происхождение народа и истоки культуры.... С. 11 239
3. Толстова Л.С. Использование фольклора при изучении этногенеза и этнокультурных связей народов (на среднеазиатском материале) – В кн.: Фольклор и историческая этнография. – М.: Наука, 1983. – 262с. С.10 4. Толстова Л.С. Использование фольклора ... С.12 5. Васильева Г.П. Этнографические данные о происхождении туркменского народа. М.: Наука, 1964.С.3. 6. Қашқари Махмұт. Түрік тілінің сөздігі: (Диуани лұғат ат-
түрік) /Қаз. тіліне ауд. А. Егеубай. Алматы, 1997. 1.Т. С. 31 7. Кармышева Б.Х. Очерки этнической истории южных районов Таджикистана и Узбекистана (по этнографическим данным). – М.: Наука, 1976. -323с. С.152 8. Сулейменов О.О. Тюрки в доистории. – Алматы: Атамұра, 2002. – 320с. С. 316. 9. Сулейменов О.О. Тюрки в
доистории. С. 316 10. Козин С.А. Эпос монгольских народов. –М.-Л.: Изд Ан СССР, 1948. – 248с. С.95 11. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Т.1. Соч. М.: Восточная литература, 1963. – 760 с. С.88 12. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. С.92-93 13. Рашид-ад Дин. Сборник летописей. – М.: 1952. Т
.1., Кн. 1. С.153. 14. «Эллэйада» Г.В. Ксенофонтова. А.П. Окладников. – В кн.: Ксенофонтов Г.В. Эллэйада. Материалы по мифологии и легендарной истории якутов. – М.: Наука, 1977. -247с. С.5 15. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия… С.45 16. Козин С.А. Эпос монгольских народов. –М.-Л.: Изд Ан СССР, 1948. – 248
с. С.95 17. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. С.103-104 18. Акинер Ш. Формирование казахского самосознания. От племени к национальному государству. – А.: Ғылым, 1998. -136с. С.83 19. Башкирские шежере. Составление, перевод текстов, введение и комментарии Р.Г. Кузеева. Уфа, 1960. 20. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. С.45 21.
Козин С.А. Эпос монгольских народов. С.96 22. Викторова Л.Л. Монголы.... С. 11 23. Толстова Л.С. Использование фольклора. С.9 24. Викторова Л.Л. Монголы.... С. 15 25. Козин С.А. Эпос монгольских народов... С.95 26. Сумбатзаде А.С. Азербайджанцы – этногене и формирование народа. – Баку: Элм, 1990. – 304с. С. 179. 27. Рашид-ад Дин. Сборник летописей. – М.: 1952. Т.1. С.74. 28. Бартольд В.В. Таджики. Исторически очерк. //Соч. -М., 1963. Т.2. -1020с. 449-469 С.459 29. Бартольд В.В. Таджики. Исторически очерк. С. 449-469 С.460 30. Бартольд В.В. Таджики Исторически очерк. С. 449-469 С.452 31. Петрушевский И.П. Азербайджан в XV – XVII вв., его соседи и международное положение на рубеже XV – XVII вв
. Баку, 1949. Вып. І. С.205. 240
32. Сумбатзаде А.С. Азербайджанцы – этногене и формирование народа....С. 185. 33. Самойлович А. Хивинская сатира на казак-киргизов. (Посвящается памяти Н. Н. Пантусова). – СПб, 1910. 34. Самойлович А. Хивинская сатира на казак-киргизов. (Посвящается памяти Н. Н. Пантусова). – СПб, 1910.: См. мои краткий отчет о поездке в Ташкент и Бухару и Хивинское ханство в Известиях Русского Комитета для изучения Средней и Восточной Азии. Ср.: татарская сатира на казак-киргизов, сочиненная в 1841 году и изданная сначала В.В. Радловым (Образцы народной литературы тюрских племен, т. IV, 1872 г., текст, стр. 170—188, перевод, стр. 214—233), затем татарскими книготорговцами в 1879 и слдующих годах (несколько изданий) и, наконец, в русском перевод, А.В. Василеевым (Материалы характеристик взаимных отношений татар и киргизов. Оренбург, 1898; перепечатано из «Тургайской Газеты» за тот, же год. Рецензия Н.Ы. Мелиоранскаго Изв. Зап. Вост. Отд. т. XI, стр. 364). В книге А.В. Василеева напечатано еще «Возражение киргиза на татарскую брошюру» и «Состязание татарина с киргизом». О.Х. Мұхатова, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың профессоры, т.ғ.д. ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ ƏЙЕЛ - АНАНЫҢ ОРНЫ МЕН РӨЛІ МƏСЕЛЕЛЕРІНЕН Ананың қоғамда, отбасында алатын орны, атқарар рөлі ұшан - теңіз. Ана - ақылшы, тəрбиеші, үйдің береке – ырысы ғана емес, ол ел мен елді елдестіруші, араздықты бітістіруші, дəнекерлеуші, ол іскер, қаһарман. Əсіресе қазақ қоғамында аналардың алар орны ерекше болған. Сонау ерте замандардағы наным - сенімдердің түп - тамыры да Ана. Ата бабаларымыз аспанда Тəңірі, жерде Ұмай
ана деп табынатын. Ұмай ана - қамқоршы, жарылқаушы, демеуші, жанұя, отбасының пірі. Қазіргі кезеңде қазақстандық қоғамда əйел-ананың рөлі айтарлықтай өзгерген. Бүгінгі қоғамда əйел ана, бала тəрбиелеуші ғана емес, басшы, кəсіпкер, еңбек ері, маман иесі жəне т.б. Əлемдегі жаһандану үдерісі ықпалы əйелдердің қоғамдағы орны мен рөліне əсер етуде. Елімізде гендерлік саясат аясында əйелдердің орны басқа қырынан көрінуде. Нарықтық қатынастар етек алған тұста əйелдің отбасындағы ғана емес қоғамдағы рөлі күшейіп, мəртебесі өсе түсті. Əйелдер қоғамның барлық салаларына араласып, өздерін жан-жақты танытуда. Біздің көрсетілген тақырыпта мақала жазу мақсатымыз – қазақ қоғамындағы əйел ананың орны мен рөлін гендерлік саясаттың 241
жаһанданудың өрістеуіне байланысты өскелең ұрпақ тəрбиелеудегі ұлттық салт-дəстүрге, тəжірибеге, мүддеге негізделген ұстанымдарымызға, жастарға үлгі боларлық тұстарына назар аудару. Енді сол тарихымыздан тағлым аралық қазақ қоғамындағы əйел ананың орны мен рөлін көрсетуге көшейік, Мəселен, түркілер əйел ананы отбасының құты мен ырысы, ұйытқысы мен жылуы деп таныған. Сондықтан да болар түркі дүниесін
терең зерттеген тарихшы - ғалым Лев Гумилев “Көне түіктер” деген іргелі зерттеуінде “Түркілер əйелдерді сал серілердей əдейі қатты құрметтейтін. Баласы үйге кіргесін əуелі шешесіне иіліп, тəжім еткен, содан кейін барып əкесіне сəлем берген. Орхон жазуында да ордада апа қарындастары қалып қойып, оларға ажал қаупі төнгенде, Күлтегіннің оларды жанқиярлықпен қорғап қалғаны зор
шабытпен жырланады... Түркілерде анасының шыққан тегіне айырықша мəн берілген” - деп жазған.[1]. Шындығында да қазақта “Жігіттің жақсы болуы нағашысынан” деген сөз бар. Оның түп мəніне үңілсек, ата - бабаларымыз аналарының, жұбайларының қадір - қасиетіне, оның шыққан тегіне ерекше мəн берген. Мұның өзі қыз баланың ұрпақ өрбітудегі орнының жоғары, жауапты екендігін танытады. Қазақ халқының болмысындағы, дүниетанымындағы бар игі қасиеттерді тілін, ділін, дінін, əдет - ғұрпын, салт - санасын, ұлттық дəстүрін баласынан немересіне, немересінен шөбересіне жеткізуші, дарытушы, дамытушы əйел ана деп санаған. Халқымыздың татулығын, береке - бірлігін келтіруші ана екендігіне тарих куə. ”Ағайын тату болса ат көп, абысын тату болса ас көп” деген халық даналығы осыдан туған. Қазақ хандығында
аналар мен қыздардың өзіндік орны, атқарар рөлі болғандығына жазба деректер мен ауызша тарих айтудың жəдігерлері дəлел бола ала алады. Аналармыздың қоғамдағы орнын қалыптасқан ру - тайпалық қатынастар, дəстүрлі шаруашылық, тамыры тереңнен бастау алатын діл, салт- дəстүр, əдет - ғұрып анықтаған. Қыздарын болашақ ана ретінде санаған дана халық оларды сыйлап, қастерлеген. Перзентінің тұңғышы қыз болғанда “ырыс алды қыз” деп, жақсы ырымға жорып қуанған. “Қыз аз күнгі қонақ” деп тазаны кигізіп, дəмдіні жегізіп, үйдің оң жағынан төрінен орын беріп, аялаған. Алысты жақын, жатты жекжат етер, елмен елді таныстырып, табыстырар дəнекер көріп құрметтеген. Сəн - салтанат құруға мүмкіндігі бар ірі байларды былай қойғанда, шаруасы өзіне жетерлік орта
қазақ отбасының өзі ең алдымен қыз салтанатына көңіл бөлген. Киімнің асылын қыз бала киетін, алтын күмістен жасалатын өте қымбат сəнді əшекейлер де, өте əдемі жəне қымбат ер - тұрмандар мен 242
жүрісі жайлы жорғалар, əдемі сəйгүліктерді парлап жеккен пəуескелер бойжеткенге арналатын “ - деген қазақ халқының белгілі ғалымы, этнографы Х.Арғынбаевтың тұжырымы айтқанымызды айғақтайды.[2] Қазақ қызын “қыздың жолы жіңішке” дей отырып, жан - жақты тəрбиелеген, еш уақытта оны кемсітіп, төмендетпеген. Қайта қыз баланың бойына əдептілік, инабаттылықпен бірге дала əдебіне сəйкес өткірлік, қайсарлық, шынайы намыс тəрізді
қасиеттерді қоса дамытып отырған. Сондай - ақ тəлім - тəрбие, күш - жігер зая кетпеген. Қазақ тарихы жоңғарларға атойлап шапқан Қабанбай батырдың қызы - Назымды, бірнеше шешуші жорықтарда көзге түскен Абылай ханның қызы - Гауһарды, талай ақтық шайқастарда ерен ерлік көрсеткен Айтолқынды, найман жұртшылығының батыр қызы - Жанқайды жадында сақтап, ұрпаққа дəріптейді. Бұлардан өзге ақылдылығымен, əулиелігімен аты шыққан Бегім ана, Бұланбай батырдың жары Айбике, Кенесарының қарындасы, 500 сарбазды басқарып, Ресей отаршылдарына қарсы соғыста ғажап ерлік көрсеткен Бопай, Шоқанның əжесі, бірнеше шығыс тілдерін білген, өз халқының мұң - мұқтажы туралы Ресей Сыртқы істер министрлігінің азиялық департаменті мен үкіметінің Сібір комитетімен хат алысып тұрған Айғаным ханша тəрізді ел арасында беделі жоғары
əйел аналар аз болмаған. Қазақ халқының осындай ерекше тəлімді тəрбиесін, қыздар мен аналардың ұлылығын өз кезегінде ел арасында болған орыс ғалым- зерттеушілері жоғары бағалап, пікірлерін жазып кеткен. Мəселен, зерттеуші А.К.Гейнс: “Жены у киргиз приобретаются, как у всех магометан, покупкою, называемою “калым”, поэтому родителям тем выгоднее, чем у них более красивых дочерей и нередко случается, что бедные киргизы при помощи своих дочерей не только поправляли свое состояние, но даже и очень богатели. С этой целью в некоторых киргизских семействах для сохранения красоты девушек вошло в обычай до замужества избавлять их от всех тяжелых работ и хлопот, ... хвалить красавиц считается у
киргиз поступком благопристойным, красавицы же, заслужившие общую похвалу, нередко прославляются в степях”,-
деп көзімен көргенін хатқа түсірген.[3] Расында да əдемі қыздар аңыз - əңгімелердің, ертегілердің мазмұнын құрап, тартымды оқиғалардағы көркем арулар талайларды тамсандырған. “Ай десе аузы, күн десе көзі бар” сұлулар туралы ертегілер үнемі жақсылықпен аяқталып, оның кейіпкерлері мұраттарына жетіп отырған. Мысалы, ертегілер “ ерте, ерте, ертеде, ешкі құйрығы бөртеде бір бай болыпты, оның бір
асқан сұлу қызы болыпты. Қыздың сұлулығын көрген адам есінен танып қалады екен. 243
Қыз сұлулығымен қатар ақылды болыпты ... деген ертегілер ауыз əдебиетімізде көптеп сақталған. Осындай аңыз ертегілерді естіп өскен ұрпақтың əдемілікке ұмтылары хақ. Қазақ əйелдері ұрпақ тəрбиесінен өзге қоғамның барлық істеріне тікелей болмаса да қатысып, өздерінің көзқарастарын танытқан. Хандар мен сұлтандардың, батырлар мен билердің ақылшы, кеңесшілері ретінде кең далаға танылған. Мұндай жайт өзге халық
өкілдерінен шыққан зерттеушілердің назарынан тыс қалмаған. Мысалы, зерттеуші ғалы