close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

ГОЛОССАРИЙ каз

код для вставкиСкачать
1
МС
ПЕДАГОГИКАЛЫ? ШЕБЕРЛ?К ОРТАЛЫ?Ы КЕМБРИДЖ УНИВЕРСИТЕТ?Н?? Б?Л?М БЕРУ ФАКУЛЬТЕТ?МЕН Б?РЛЕС?П ?З?РЛЕГЕН ?АЗА?СТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ПЕДАГОГ ?ЫЗМЕТКЕРЛЕР?Н?? Б?Л?КТ?Л?Г?Н АРТТЫРУ КУРСТАРЫНЫ? ДЕ?ГЕЙЛ? БА?ДАРЛАМАСЫНА АРНАЛ?АН ГЛОССАРИЙ О?у-?д?стемел?к ??рал
?АЗА?СТАН-АСТАНА, КАЗАХСТАН-АСТАНА, KAZAKHSTAN-ASTANA ?НАЗАРБАЕВ ЗИЯТКЕРЛ?К МЕКТЕПТЕР?? ДББ?
ПЕДАГОГИКАЛЫ? ШЕБЕРЛ?К ОРТАЛЫ?Ы
КЕМБРИДЖ УНИВЕРСИТЕТ?Н??
Б?Л?М БЕРУ ФАКУЛЬТЕТ?
ЦЕНТР ПЕДАГОГИЧЕСКОГО МАСТЕРСТВА АОО ?НАЗАРБАЕВ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫЕ ШКОЛЫ?
ФАКУЛЬТЕТ ОБРАЗОВАНИЯ КЕМБРИДЖСКОГО УНИВЕРСИТЕТА
CENTER OF EXCELLENCE
AEO ?NAZARBAYEV INTELLECTUAL SCHOOLS? FACULTY OF EDUCATION UNIVERSITY OF CAMBRIDGE
3
2
УДК 371
ББК 74.26
Г 49
Баспа?а ?Назарбаев Зияткерл?к мектептер?? ДББ?
Педагогикалы? шеберл?к орталы?ыны?
?д?стемел?к ке?ес? ?сын?ан
Рецензенттер: Ш?мшидинова К.Н.
?араев Ж.А., Бейсенова Ж.С.
Г 49 ?Педагогикалы? шеберл?к орталы?ы Кембридж университет?н?? Б?л?м беру факультет?мен б?рлес?п ?з?рлеген ?аза?стан Республикасы педагог ?ызметкерлер?н?? б?л?кт?л?г?н арттыру кустарыны? де?гейл? ба?дарламасына арнал?ан глоссарий?: О?у-?д?стемел?к ??рал ? Астана: ?Назарбаев Зияткерл?к мектетер?? ДББ? Педагогикалы? шеберл?к орталы?ы. ? 2012 164 б.
Осы басылым Педагогикалы? шеберл?к орталы?ы Кембридж университет?н?? Б?л?м беру факультет?мен б?рлес?п ?з?рлеген ?аза?стан Республикасы педагог ?ызметкерлер?н?? б?л?кт?л?г?н арттыру курстарыны? де?гейл? ба?дарламасына арнал?ан ??ымдар мен санаттар глоссарий?нен ж?не ес?мнамасынан т?рады. Глоссарий ?ш т?лде (?аза?, орыс, а?ылшын) жасал?ан ж?не б?л?м беру ?йымдары мен педагог ?ауым?а арнал?ан.
УДК 371
ББК 74.26
ISBN 978-601-80263-6-2 © ?Назарбаев зияткерл?к мектептер?? ДББ? Педагогикалы? шеберл?к орталы?ы (?аза?стан)
Кембридж университет?н?? Б?л?м беру факультет? (?лыбритания)
МАЗМ?НЫ
1.Ал?ыс?з 4
2.
1-тарау. ?аза?стан Республикасы педагог ?ызметкерлер?н?? б?л?кт?л?г?н арттыру кустарыны? де?гейл?
ба?дарламасыны? ??ымдар мен санаттар глоссарий? 5
3.
2-тарау. ?аза?стан Республикасы педагог ?ызметкерлер?н?? б?л?кт?л?г?н арттыру кустарыны? де?гейл? ба?дарламасыны? ес?мнамасы
43
5
4
АЛ?Ы С?З
?аз?рг? кезде Педагогикалы? шеберл?к орталы?ы Кембридж университет?н?? Б?л?м беру факультет?мен б?рлес?п ?з?рлеген ?аза?стан Республикасы педагог ?ызметкерлер?н?? б?л?кт?л?г?н арттыру курсыны? де?гейл? ба?дарламасын (б?дан ?р? ? Ба?дарлама) ?ске асыруда.
Ба?дарлама?а ?аз?рг? батысты? басылымдар мен б?л?м беру ж?йелер?нде о?ыту мен о?у т?ж?рибес? м?селелер? бойынша ?олданылатын к?с?би термино-
логия енг?з?лген. Ба?дарлама материалдарын т?с?ну мен ?абылдауды же??лдету ма?сатында с?здерд?? назарлары?ыз?а ?сынылып отыр?ан ?Педагогикалы? шеберл?к орталы?ы Кембридж университет?н?? Б?л?м беру факультет?мен б?рлес?п ?з?рлеген ?аза?стан Республикасы педагог ?ызметкерлер?н?? б?л?кт?л?г?н арттыру курсыны? ба?дарламасына арнал?ан глоссарий? (б?дан ?р? ? Глоссарий) ?з?рленд?.
Ба?дарламаны? санаттар аппаратына енг?з?лген к?птеген санаттар мен ??ымдар (мысалы, ?скаффолдинг?, ?коучинг?, ?менторинг? ж?не т.б.) ?аза?стан Республикасыны? педагог ?ауымы ?ш?н жа?а болып табылады.
Батыс елдер?нде ж?не Жапонияда ?здер?н?? жо?ары н?тижелерге ?ол жетк?зуге м?мк?нд?к берет?нд?г?н д?лелдеген ж?не б?к?л ?лемге танылып отыр?ан Action Research (с?збе-с?з ? ?с-?рекеттег? зерттеу) ж?не Lesson Study (с?збе-с?з ? Саба?ты зерттеу) сия?ты педагогикалы? т?с?лдер ?дей? аударылмай, Глосса-
рийде т?пн?с?а т?лде бер?л?п отыр. Себеб? осы басылым авторларыны? п?к?р?нше, этимологиялы? т?р?ыдан м??ият талдау жасап, ?аза?станды? б?л?м беру ж?йес?не бей?мделет?нд?г?н ескере отырып, ?аза? ж?не орыс т?лдер?нде барабар балама табу-
ды ?ажет етед?.
Осы Глоссарий (лат. glossarium ? с?здер, т?ркестер жина?ы) Ба?дарламаны? о?у-?д?стемел?к кешендер?нде ?олданылатын мамандандырыл?ан ??ымдар мен са-
наттар ж?йес? болып табылады. Глоссарий ек? тараудан т?рады. Б?р?нш? тарауда Ба?дарламаны? ??ымдары мен санаттары ?амтыл?ан. Олар ?л?пби рет?нде орнала-
стырылып, с?збе-с?з аудармасы, этимологиялы? тарихы, т?с?н?ктемелер?, ?лг?лер?, орыс ж?не а?ылшын т?лдер?ндег? баламалары бер?лген.
Глоссарийд?? ек?нш? тарауы ? Ба?дарламаны? ес?мнамасы осы Ба?дарлама?а нег?з ет?п алын?ан теориялар мен т?ж?рибел?к зерттеулерд?? авторлары, ?алымдар туралы ?ыс?аша а?парат бер?лген.
Авторлар ?жымы осы басылымда ?сыныл?ан ??ымдар мен санаттарды? т?з?м?н ж?не мазм?нды? сипатын жет?лд?ру ж?н?ндег? сындарлы сын мен ?сыныстарды ?абылдау?а дайын.
С?ра?тары?ыз бен ?сыныстары?ызды ?Назарбаев Зияткерл?к мектептер?? ДББ? Педагогикалы? шеберл?к орталы?ыны? электронды адрес?не (info@cpm.kz) ж?беруд? с?раймыз.
1-ТАРАУ
?АЗА?СТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ПЕДАГОГ ?ЫЗМЕТКЕРЛЕР?Н?? Б?Л?КТ?Л?Г?Н АРТТЫРУ КУСТАРЫНЫ? ДЕ?ГЕЙЛ? БА?ДАРЛАМАСЫНЫ? ??ЫМДАРЫ МЕН САНАТТАРЫНЫ? ГЛОССАРИЙ?
7
6
Action research (с?збе-с?з - ?с-?рекеттег? зерттеу) - о?ыту мен о?у т?ж?рибес?н жет?лд?ру ма?сатында б?р?зд?, т?збектелген, жоспарлан?ан ?с-?рекеттерд? орындауды, сондай-а? зерттеу бары-
сында алын?ан н?тижелерге ж?йел? т?рде мониторинг ж?рг?зуд? к?здейт?н ?дер?с. ?А?ын? / ?Поток? / ?Flow? - б?л ??ымды психология ?ылымына Чикаго университет?н?? профессоры Михай Чиксентмихай енг?зд?. Адамны? белг?л? б?р ?с-?рекетт? орындау кез?нде о?ан толы?ымен бер?лет?н ?шк? у?ж?н?? о?тайлы к?й?н б?лд?ред?. Ерк?нд?к, ?уаныш, толы? ?ана?аттанушылы? ж?не ?з?н?? шеберл?г?н т?йс?нумен сипатталатын ж?не адам кейб?р ?ажетт?л?ктерд?, соны? ?ш?нде уа?ыт, ашты?, ?з?н?? ?леуметт?к р?л? ж?не т.б. сия?ты нег?зг? ?ажетт?л?ктерд? де елемейт?н к?й. А?паратты? сауаттылы? / Информационная грамотность / Digital literacy ? к?птеген санды? технологияларды ?олдану ар?ылы а?паратты ти?мд? ж?не сыни ?р?ктеп, талдап ж?не ??ра б?лу, сонымен ?атар сол технологияларды? ??рамдас б?л?ктер? мен функцияларын б?лу.
Америкалы? Психологиялы? ?ауымдасты?, АП? / Американская Психоло-
гическая Ассоциация, АПА / American Psychological Association, APA ? б?к?л ?лемге танымал беделд? психологтер б?рлест?г? деп мойындал?ан А?Ш, Канада ж?не бас?а да елдерд?? к?с?би психологтер?н?? б?рлест?г?. АП? миссиясы - пси-
хологияны ?ылым, к?с?п рет?нде ж?не психологтер?н?? адамдарды? ?л-ау?атын, психологиялы? денсаулы?ын, б?л?м?н жет?лд?ру ??ралы рет?нде танымал ету. АП?-ны 1892 жыл?ы ш?лде айында Кларк университет?н?? 26 психолог? ??р?ан. АП? т???ыш президент? ? Г. Стенли Холл. Б?г?нг? та?да ?ауымдасты? ?ылым мен т?ж?рибен?? салалары бойынша б?л?нген 54 б?л?мше мен А?Ш пен Канадада?ы 58 ???рл?к б?л?мдерден т?рады.
А
Ассимиляция / Ассимиляция / Аssimilatio (лат. assimilatio ? ?осылу, ??сау, те?дест?ру) ? белг?л? б?р материалды ?аз?рг? кезде бар м?нез-??лы? ?лг?лер?не с?йкес ме?геру, шынайы уа?и?аны индивидт?? танымды? ??рылымдарына ?жа?ындату?. Жан Пиажен?? зиятты? даму т?жырымдамасында ассимиляция бар да?дыларды жа?а жа?даят?а бей?мдей алу ?аб?лет? деп т?с?нд?р?лед?.
Ассоциация / Ассоциация / Association - (лат. associatio - ?осылу, ?зара байланыс) ? ойлау ?дер?с?нде психика элементтер?н?? арасында пайда болатын байланыс. Оны? н?тижес?нде б?р элемент пайда бол?анда, ?андай да б?р жа?дайларда онымен байланысты, бас?а элементт?? бейнес? пайда болып жатады. Ассоциациялы? о?ыту / Ассоциативное обучение / Associative learning - т?с?н?ктер мен да?дыларды? б?рт?ндеп ?алыптасуын ?амтамасыз етет?н ассоциа-
циялар, мнемоника, шыны?у жатты?улары, ел?ктеуш?л?к, н?с?аулар ар?ылы о?у. Ассоциациялы? о?ыту на?тылы жа??ырту мен жа?сы есте са?тау?а к?мектесед?. Аффектт?к фактор / Аффективный фактор / Affective (лат. affectus ? жан тол?уы) ? адамны? ?м?р? мен ?ызмет?не ?сер етет?н, жо?ары эмоционалдылы?пен, тере? к?йзел?спен сипатталатын, к?шт?, ай?ын пайда болатын ж?не ?ызу?анды ?тет?н психикалы? жа?даймен байланысты фактор.
Аффектт?к теория / Аффективная теория / Affective theory ? педагогика мен психология саласында?ы теория, ол жай ?ана ?абылдау, ?ызы?ушылы? б?лд?ру, ?ам жеуден бастап ??ндылы?тар ба?дарын игеру мен оларды? ?ызметте к?р?н?с та-
буы сия?ты ?орша?ан орта ??былыстарына эмоционалды?-адами ?арым-?атынас ?алыптастыру?а нег?зделед?.
?леуметт?к-сындарлы о?ыту / Социально-конструктивное об-
учение / Social constructivist teaching and learning - тал?ылау, п?к?рталас, ынтыма?тасты?, б?л?мд? б?рлес?п ??ру сия?ты диа-
лог ж?рг?зуд?? т?рл? ?д?стер?н ?олдана отырып т?с?н?ктер мен да?дыларды ?алыптастыру ар?ылы о?у.
?
9
8
??г?ме / Беседа / Talk - о?ушыларды? ой ?рекет?н жандандыру ма?сатында ?олданылатын о?ыту т?с?лдер?н?? б?р?; ??г?мелесу ?дер?с?нде о?ушылар м??ал?м ?ой?ан ж?не ??рдастарында пайда бол?ан с?ра?тар?а жауап бере отырып, жа?а б?л?м алады, бар б?л?мдер?н ?айталап, бек?тед?.
? ??г?ме-дебат / Беседа-дебаты / Disputational talk ? оны? барысын-
да ?атысушылар арасында ой-п?к?рлерде ?лкен алша?ты? болады ж?не ?р?айсысы ?з шеш?мдер?нде ?алады. ??г?ме-дебат ынтыма?тасты??а ба?дарланба?ан б?секелест?кке нег?зделед?.
? Диалогт?к ??г?ме / Беседа диалогическая / Dialogic talk - белг?л? б?р та?ырып?а ба?ыттал?ан диалог ж?рг?зуге нег?зделген вербалды-
коммуникативт?к ?д?с. Диалог барысында идеялар ек? ба?ытта ж?р?п, о?ушыны? ?ар?ынды б?л?м алуына септ?г?н тиг?зед?. Диалог барысында о?ушылар (сондай-а? оларды? м??ал?мдер?) те? ???ылы сер?ктестер болып табылады. Олар бар к?штер?н кел?с?лген н?тиже алу?а ж?мсайды ж?не Мер-
сер (2000) айт?андай, б?рлескен б?л?м алу немесе ?п?к?р алмасу? ?дер?с?не тартылады.
? Зерттеуш?л?к ??г?ме / Беседа исследовательская / Exploratory talk - б?л ??г?ме т?р?нде ?рк?мн?? идеясы пайдалы деп ?арастырыл?анымен, олар егжей-тегжейл? ба?алаудан ?тед?. Зерттеуш?л?к ??г?меге ?атысушылар б?р-
б?р?не с?ра? ?ойып, б?р то?там?а келу ?ш?н олар?а нег?зд? жауап беред?. Алай-
да зертеуш?л?к ??г?меде кел?с?мге келу емес, кер?с?нше оны ?здеу ?дер?с? ма?ызды болып табылады.
? Кумулятивт?к ??г?ме / Беседа кумулятивная / Cumulative talk - б?л ??г?ме т?р?не ?атысушы ?рб?р адам бас?а адамдарды? айт?анын ?абылдайды ж?не олармен кел?сед?. Кумулятивт?к ??г?ме б?л?м алмасу ма?сатында ?олданылады, б?ра? ??г?меге ?атысушы адамдар б?р-б?р?н?? идеялары-
на т?з?мд?л?кпен ?арайды. Кумулятивт?к ??г?ме ?дер?с?нде идеялар ?алыптасады, ?айталанады, б?ра? ?нем? егжей-тегжейл? ба?алана бермейд?.
??г?ме ж?рг?зуд?? сократты? ?д?с? (майевтика) / Сократический метод ве-
дения беседы (майевтика) / Socratic dialogue (грек. ?????????, с?збе-с?з аудар-
масы - босанатын ?йелге к?мек к?рсету) - с?ра?тарды шеберл?кпен ?ою ар?ылы адам бойында?ы жасырын б?л?мд? жары??а шы?ару ?д?с?. Педагогикада ??г?ме ж?рг?зуд?? сократты? ?д?с? ба?ыттаушы с?ра?тар мен п?к?рталастар орталы? орын алатын о?ыту т?р? деп т?с?нд?р?лед?. Сократ, м??ал?м рет?нде, е? алдымен о?ушыларды? а?и?ат туралы т?с?н?г?н б?зып, кей?н олар ?з ?станымдарын ?ор?ай отырып, оны ?айтадан ?алыптастыратындай ет?п б?р с?ра?тан кей?н б?р с?ра?ты ?оя берген. ??г?ме ж?рг?зуд?? сократты? ?д?с?н?? м?н? ? ??г?мелесуш?н?? ?барлы? н?рсе жайлы б?лем?н? деген орны??ан п?к?р?не ?арамастан, шынды?ына келген-
де, к?п н?рсен? б?лмейт?нд?г?не к?з?н жетк?зу. ??зден?сс?з ?м?р с?руд?? ?ажет? жо?. Мен ешк?мге еш н?рсе ?йрете алмаймын, мен оларды тек ойлану?а ?ана м?жб?рлей аламын? ? ??г?ме ж?рг?зуд?? сократты? ?д?с?н т?с?ну ?ш?н осы ойды желеу ету ?ажет болады.
?р?птеспен ке?есу / Консультирование с коллегой / Counseling - ?с-т?ж?рибеде туында?ан к?с?би м?селелерд? шешуге ба?ыттал?ан, белг?л? б?р жолмен ??рыл?ан ??г?ме ар?ылы ?ске асырылатын ?р?птеспен ж?рг?з?лет?н ?арым-?атынас.
Ба?дар картасы / Маршрутная карта / Moving-on map - белг?л? б?р тапсырма, сондай-а? жалпы саба? к?лем?нде о?уды? со??ы н?тижес?не жетуге ба?ыттал?ан ж?не о?ушылар?а арнал?ан ?адамдап к?рсет?лген н?с?аулы?; о?ушыларды? ?з бет?мен ж?мыс ?стеу ?аб?лет?н дамытады, о?ушыларды шы?армашылы?пен ойлау?а ба?ыттайды, тапсырмаларды орындауда ?олданылатын креативт? т?с?лдерд? дамытады.
Ба?алау / Оценивание / Assessment - о?у ?дер?с? мен н?тижелер?н ж?йел? т?рде ж?не сыни талдау, соны? нег?з?нде а?ымда?ы ж?не кей?нг? о?у ?дер?с?не ?атысты т?жырым жасап, шеш?м ж?не/немесе ?сыным шы?ару?а ба?ыттал?ан ?ызмет. ? Критериалды ба?алау / Оценивание критериальное / Criteria assessment - о?ушыны? о?у н?тижелер?н б?л?м беру ма?саттары мен мазм?нына с?йкес келет?н, б?л?м беру ?дер?с?не ?атысушыларды? (о?ушылар, мек-
теп ?к?мш?л?г?, ата-аналар, за?ды т?л?алар ж?не т.б.) барлы?ына алдын ала таныс, ?жым тал?ысынан ?ткен, на?ты аны?тал?ан ?лшемдер ар?ылы о?ушыларды? о?у жет?ст?ктер?н салыстыру?а нег?зделген ?дер?с. Критери-
алды ба?алауды? ек? т?р? бар ? жиынты? ж?не ?алыптастырушы.
?Жиынты? ба?алау (о?уды ба?алау) / Оценивание сумматив-
ное (оценивание обучения) / Summative assessment (assessment of learning) - о?ытуды? н?тижелер?н ж?ктеу, сертификаттау ж?не т?ркеу ма?сатында о?ытуды? ?орытындыларын шы?ару. Жиынты? ба?алау о?у циклдер? мен сатылары ая?тал?анда ж?зеге асырылып, о?ушыны? белг?л? б?р кезе?дег? дайынды? де?гей?н?? к?рсетк?ш? болып табылады, б?рт?тас ба?алау критерийлер? нег?з?нде ?ске асырылады.
Б
11
10
??алыптастырушы ба?алау (о?ыту ?ш?н ба?алау) / Оце-
нивание формативное (оценивание для обучения) / Formative assessment (assessment for learning) - м??ал?мдерд?, о?ушыларды ж?не педагогикалы? ?дер?ст?? бас?а да ?атысушыларын о?уды жет?лд?ру ?ш?н ?ажет а?паратпен ?амтамасыз етет?н о?уды? а?ымда?ы ба?алануы. ?алыптастырушы ба?алау сыныпта?ы к?ндел?кт? ж?мыс барысында ж?зеге асырылып, о?ушыны? а?ымда?ы о?у ?лгер?м?н?? к?рсетк?ш? болып табылады. О?ушы мен м??ал?м арасында кер? байла-
нысты ?амтамасыз ет?п, о?у ?дер?с?не уа?тылы ?згер?с енг?з?п отыру?а м?мк?нд?к беред?.
Ба?алау критерий / Критерий оценивания / Assessment criterion - ?сыныл?ан талаптар?а с?йкес б?р н?рсен? ба?алау бойынша шеш?м ?абылдау ережес?, нег?здемес?. ?р критерийд?? дескрипторлары (?рб?р на?ты ж?мыс ?ш?н) болады, онда мектеп тапсырмасыны? орындалу н?тижес?н?? д?рысты?ы туралы на?ты т?с?н?к бер?лед?. Дескриптор?а с?йкес ба?алау о?ушыны? ?ой?ан ма?сатына жету?н аны?тайды.
Ба?алауды реформалау тобы / Группа реформы оценивания / Тhe Assessment Reform Group - ба?алау р?с?мдер?н??, сондай-а? о?ыту мен о?у т?ж?рибес?н?? б?л?м берудег? релевантты? н?тижелерге сай болуын ?амтамасыз ету ма?сатында 1989 жылы Б?л?м беру саласында?ы зерттеулер бойынша британ ?ауымдасты?ы (а?ылшын т?л?нде British Educational Research Association (BERA)) ?йымдастыр?ан ер?кт? зерттеуш?лер тобы. Сонымен ?атар б?л топ ба?алау р?с?мдер?н?? ма?сатын, м?ндеттер?н ж?не к?т?лет?н н?тижелер?н аны?тау ма?сатында м??ал?мдер, м??ал?мдер ?о?амдасты?тарымен ж?не б?л?м беру ?йымдарымен ты?ыз ынтыма?тасты?та ж?мыс ?стед?. Топ 2010 жылы ?з ж?мысын то?татты. ?Бастама-жауап-кей?нг? ?рекет? (БЖ?) / ?Инициатива-ответ-последующее действие? (ИОД) / Initiation ? Response ? Follow-up (IRF) - диалог ж?рг?зу ?лг?с?. Оны? барысында м??ал?м сыныпта ??г?мен? бастап, оны? ?ске асырылуын ба?ылап отырады (Mercer, 1995). БЖ? о?ушылар?а диалогт?к ??г?меге ?атысу?а м?мк?нд?к беруд? к?здемейд?.
Басымды? / Приоритет / Priority (лат. prior ? б?р?нш?, а?а) ? белг?л? б?р ?с-?рекетт? ж?зеге асыруды? уа?ыт жа?ынан б?р?нш? кезекте болуы.
Белсенд? о?у / Активное обучение / Active learning ? педагогикалы? (дидактикалы?), сондай-а? ?йымдастырушылы?-бас?ару ??ралдарын ке??нен ж?не м?мк?нд?г?нше кешенд? пайдалану ар?ылы о?ушыларды? о?у-танымды? ?ызмет?н жан-жа?ты жандандыру?а ба?ыттал?ан о?у ?дер?с?н ?йымдастыру ж?не ж?рг?зу.
? Белсенд? о?у ?д?стер? / Методы активного обучения / Active learning methods ? о?у материалын ?з бет?нше, бастама жасай отырып, шы?армашылы?пен игеруде о?ушыларды? о?у ?дер?с?не толы??анды ой-
лану ар?ылы тартылуын к?здейт?н ?рекеттер мен амалдар. Белсенд? о?у ?д?стер?не дебат, п?к?рталас, р?лд?к ойындар, жоба ж?рг?зу, т.б. жатады.
Блум таксономиясы / Таксономия Блума / Blooms? taxonomy of learning objectives ? 1956 жылы америкалы? психолог Бенджамин Блум ?сын?ан танымды? салада?ы о?ытуды? педагогикалы? ма?саттарыны? ж?ктелу?. О?ан ойлау да?дыларыны? алты де?гей? к?ред?: б?лу, т?с?ну, ?олдану, талдау, жина?тау, ба?алау. ? Б?лу / Знание / Knowledge - деректерд?, жа?дайларды, нег?зг? т?жырымдамалар мен жауаптарды к?рсету ар?ылы ?т?лген материалды? есте са?тал?анын растау.
? Т?с?ну / Понимание / Comprehension - нег?зг? идеяларды ?йымдастыру, са-
лыстыру, т?с?нд?ру, сипаттау ж?не бек?ту ар?ылы деректер мен идеяларды т?с?нген?н к?рсету.
? ?олдану / Применение / Application - жа?а б?л?мдерд?, ?д?стерд? ж?не ережелерд? т?рл? н?с?ада ?олдану.
? Талдау / Анализ / Analysis ? б?рт?тас объект?н? жа?сылап зерттеу неме-
се оны? м?н-ма?ынасын т?с?н?п-б?лу ма?сатында ?са? ??рамдас б?л?ктерге б?лу ?дер?с?.
? Жина?тау / Синтез / Synthesis - ал?ашында б?л?нген ??ымдарды б?рт?тас б?р?кт?ру ?дер?с?.
? Ба?алау / Оценка / Evaluation ? объект?н?? ??ндылы?тарын, кемш?л?ктер?н, ма?ыздылы?ын ж?не бас?а да сипаттамаларын белг?л? б?р критерийлер мен стандарттар нег?з?нде аны?тау ?дер?с?.
Б?л?м беру порталы / Образовательный портал/ Virtual learning environment - о?у ма?сатында?ы а?паратты? ресурстар?а ?атынауды ?амтамасыз етуге, ти?ст? б?л?м беру ?йымдарына б?л?м беру ?ызметтер?н к?рсетуге, жа?а коммуникациялы? ке??ст?к ??рып, б?л?м беру жел?л?к ?о?амдасты?ына ?атысушыларды Интернет жел?с?н?? ??ралдарымен ?амтамасыз етуге арнал?ан Интернет телекоммуникациялы? жел?с?ндег? компьютерл?к ж?йе (серверлер жиынты?ы немесе мультисервис сервер?).
Б?л?м берудег? парадигма / Парадигма в образовании / Educational paradigm -педагогикалы? ?ылыми зерттеулермен аны?талатын ж?не на?тылы б?р кезе?де педагогикалы? ?ауымдасты? мойында?ан т?й?нд? педагогикалы? т?жырымдамалы? ережелер мен идеялар жиынты?ы.
13
12
Б?л?м беруд? бас?ару / Менеджмент в образовании / Management in education - б?л?м беруд?? ти?мд?л?г?н арттыру?а ба?ыттал?ан б?л?м беру ?дер?с?н бас?аруды? ?а?идаттары, ?д?стер?, ?йымдастырушылы? нормалары мен технологиялы? амалдарыны? кешен?.
Б?л?мн?? педагогикалы? аспект?с? (БПА) / Педагогический аспект знаний (ПАЗ) / Pedagogical knowledge - б?л?м беру м?нм?т?н?нде н?тижел?л?кт? ?амтамасыз етет?н аналогия (??састы?), суреттеу, мысалдар, т?с?нд?ру ж?не к?рсету ?д?стер?н ?олдана отырып, о?ытуда ?ылыми идеяларды ?олдануды? барынша ти?мд?, о?тайлы нысан-
дары болып табылады. Мысалы, жаратылыстану ?ылымдарыны? б?л?кт? м??ал?м? ?ылыми идеялар мен ?дер?стерд? о?ушыларды? ?з бет?нше зерделеу?н ?амтамасыз ет?п, о?ушыларды? белг?л? б?р тобына ?сыну ?ш?н абстракт?л? ??рамдас б?л?ктерге б?луге ?аб?летт? болуы ти?с. Б?л?мн?? технологиялы? аспект?с? (БТА) / Технологический аспект знаний / Technological knowledge - технологиялы? б?л?мдер (ТБ) мен п?нд?к б?л?мдерд?? (ПБ) ?зара ?рекеттесу?н?? т?с?л?. Б?л?мн?? технологиялы? аспект?с? м??ал?мн?? ?з? саба? берет?н п?нд? ?ана емес, о?ыту технологияларын ?олдану ар?ылы осы п?нд? жет?лд?ру т?с?лдер?н де б?лу?н к?здейд?.
Вебинар (онлайн-семинар) / Вебинар (онлайн-семинар) / Webinar - шынайы уа?ыт реж?м?нде интернет жел?с? ар?ылы ?тк?з?лет?н веб-конференцияларды?, онлайн-кездесулер мен таныстырылымдарды? б?р т?р?. Вебинар кез?нде ?р ?атысушы ?з?н?? компьютер?н?? алдында отырады, ал оларды? арасында?ы байланыс Интернет жел?с? ар?ылы ?рб?р ?атысушыны? компьютер?нде орнатыл?ан ?осымшаларды? к?мег?мен немесе веб-?осымшалар ар?ылы ж?ред?.
Волонтер / Волонтер / Volunteer ? ер?кт?, бастама б?лд?руш?.
Воркшоп / Воркшоп / Workshop - ?атысушылар е? алдымен ?здер?н?? ат?ар?ан белсенд? ж?мыстарыны? н?тижес?нде б?л?м алатын ?ар?ынды о?у ?с-шарасы.
В
Дарынды ж?не талантты о?ушылар / Одаренные и талантливые ученики / Gifted and talented children ? Ба?дарламаны? нег?зг? идеяларына с?йкес ?дарынды? ж?не ?талантты? деген ??ымдар ?дарынды ж?не талантты? деп б?р?кт?р?лген болатын. Б?л санатта?ы о?ушылар ?здер?н?? о?уларыны? н?тижел?л?г?н арттыру ?д?стер?н ?здеуге ж?не ?з?н ?з? ба?ылау ?аб?лет?не ие; олар а?паратты талдау?а, толы?тыру?а, та?дау?а, пайдалы ж?не орынсыз деп саралау?а, оны? ма?ынасын б?рден т?с?нуге; проблеманы аны?тап, бас?а о?ушыларды? ?сын?ан шеш?мдер?нен ?згеше баламалы шеш?мдерд? та?дау?а; ?ызы?ушылы?ты арттыру ма?сатында ана??рлым к?рдел? ойындар мен тапсырмаларды ??растыру?а ?аб?летт? болып келед?; олар ерте жаста назарын ?за? уа?ыт?а б?р н?рсеге сырт?ы м?жб?рлеус?з шо?ырландыру сия?ты айры?ша ?аб?летке ие; сондай-а? осындай балалар ?арым-?атынас жасау?а, о?у?а ж?не жазу?а деген ?аб?леттер?н ерте жастан бастап к?рсетед?.
Д?лелдеу / Аргументация / Argumentation ? белг?л? б?р к?з?арасты жеке немесе ?жымды? реципиентт?? т?йс?н?п, т?с?ну? ж?не/немесе ?абылдауы ма?сатында нег?здеу ?ш?н ж?рг?з?лет?н логикалы?-коммуникациялы? ?дер?с.
Дескриптор / Дескриптор / Standard - о?ушыны? белг?л? б?р тапсырма бойынша орында?ан ж?мысыны? де?гей?н немесе сапасын сипаттайтын т?жырым.
Джигсо (мозаика) / Джигсо (мозаика) / Jigsaw - Эллиот Аронсон ?сын?ан, о?ушыларды? б?л?мд?к м?ндеттерд? шешу ма?сатында ынтыма?тасып ж?мыс ?стеу?н к?здейт?н о?ыту мен о?у ?д?с?. Диалогт?к о?ыту / Диалогическое обучение / Dialogic teaching - м??ал?мн?? о?у материалын о?ушылар?а т?с?нд?р?п, о?ушыларды? сол о?у материалын ме?геру? ма?сатында о?у материалын дайындауды? ж?не баяндаушы ??г?ме ж?рг?зуд?? на?тылы реттеуш? ережелер?н ескере отырып ??рыл?ан о?ыту мен о?у т?с?л?. О?ушыларды м?селен? (проблеманы) аны?тап, оны шешуге итермелейд? ж?не оларды? о?уда?ы ?с-?рекеттер?н белсенд? етуд? к?здейд?.
Д
15
14
Дивергентт? ойлау / Дивергентное мышление / Divergent thinking - б?р м?селен?? (проблеманы?) б?рнеше шеш?м?н ?здеу ма?сатында ?олданылатын шы?армашылы? ойлауды? т?р?.
Дислексия / Дислексия / Dyslexia (к?не грек. ???- с?зд?? о? ма?ынасын тер?ске шы?аратын ?осымша ж?не ????? ? с?з, с?йлеу) ? о?у?а жалпы ?аб?летт?л?кт?? са?талуы жа?дайында о?у да?дыларын ме?геру ?аб?лет?н?? ?ш?нара неврологиялы? б?зылуы. Ол с?здерд? жылдам ж?не д?рыс тану, ?айта код беру, д?рыс жазу да?дыларын игеруге ?аб?летс?зд?г?мен сипатталады. Дислексия кез?нде бала ?с-
?рекеттерд?? бас?а да к?птеген салаларында ас?ан ?аб?леттер к?рсету? м?мк?н: спортта, сурет ?нер?нде, музыкада, математикада немесе физикада. Дислексияны? нег?зг? белг?лер?: с?здерд? баяу буындап немесе ?р?птеп о?у, болжап о?у, о?у кез?нде ?р?птерд? ауыстыру ж?не алмастыру сия?ты ?ател?ктер ж?беру; о?ыл?ан д?ниен?? м?н-ма?ынасын т?с?нуд?? б?зылуы. Диспраксия / Диспраксия / Dyspraxia (грек. praxis ? ?ызмет) ? ?оз?алыс аппараты мен дене ?йлес?м?н?? б?зылуы ар?ылы к?р?нет?н созылмалы неврологиялы? б?зылу. Диспраксия кез?нде бала ма?сатты ?рекет жасауда ?иыншылы? к?ред?.
Драфт н?с?а / Драфт версия / Draft - ал?аш?ы н?с?а, жобалы? н?с?а.
Жады / Память / Memory - 1. А?паратты са?тау?а, жина?тау?а ж?не жа??ырту?а арнал?ан психикалы? функциялар мен а?ыл-
ой ?ызмет?н?? б?р т?р?. 2. Сырт?ы ?лем о?и?алары мен а?за реакциялары жайлы а?паратты ?за? мерз?м бойы са?тау ж?не келес? ?с-?рекетт? орындау ?ш?н сол а?паратты б?рнеше рет саналы т?рде ?олдана б?лу ?аб?лет?.
? ?ыс?а мерз?мд? жады (ж?мыс жадысы) / Память кратковременная (рабочая память) / Short-term memory - нег?зг? фунциясы ?за? мерз?мд? жадыдан алын?ан а?паратты на?тылы ?олдану (мысалы, тапсырмаларды орындауда, м?селелерд? шешуде, ?арым-?атынас жасау ?дер?с?нде немесе ?шк? ойлану кез?нде) ма?сатында жандандыру болып табылатын жадыны? ?осал?ы ж?йес?. ?ыс?а мерз?мд? жады серп?нд? болып келед?, сонды?тан да ол ?ыс?а уа?ыт?а: б?рнеше секундтан б?рнеше минут?а дей?н ?ана со-
зылады.
Ж
? Р?с?мд?к жады / Память процедурная / Procedural memory - на?тылы б?р ?рекеттерд? ?алай орындау керект?г? жайлы б?л?мн?? са?талуына жауапты ?осал?ы ми ж?йес?. Мысалы: ?асы?пен ?алай тама? жеу керек, т?ймен? ?алай та?у керек, ?алай сек?ру керек, велосипедт? ?алай тебу керек, ?арындашпен ?алай жазу керек, допты ?алай ла?тыру керек. Осындай ?рекеттерд? ?алай ж?зеге асыру керект?г? жайлы жады немесе б?л?мдер енжар к?йде са?талады ж?не саналы вербалдау?а к?нбейд?.
? Семантикалы? жады / Память семантическая / Conceptual memory - уа?и?алармен, т?ж?рибемен ж?не ме?гер?лген б?л?мдермен байланысты жалпылаулар мен бейнелерге нег?зделген, ?лем туралы жалпы ережелер, ??ымдар ж?не идеяларды? са?талуына жауапты жадыны? ?осал?ы ж?йес?.
? ?за? мерз?мд? жады / Память долгосрочная / Long-term memory - а?паратты шекс?з уа?ыт ж?не шекс?з к?лемде са?таумен сипатталатын жадыны? ?осал?ы ж?йес?. Оны? ти?мд?л?г? а?паратты ж?йел? т?рде ?айталау ар?ылы ай?ындалады. Себеб? ж?йел? ?айталан?ан б?л?м ассоциациялы? байланысты? орнауына себеп болады. Ол ассоциациялы? байланыс ар?ылы барлы? а?парат ке??ст?г?нен ?андай да б?р а?паратты еске т?с?руге м?мк?нд?к туындайды.
? Эпизодты? жады / Память эпизодическая / Episodic memory - адамны? ?м?рл?к т?ж?рибес? ж?н?нде уа?и?алы? а?паратты ?амтитын ?осал?ы ми ж?йес?. Онда мысалы, орын, уа?ыт ж?не жа?дай сия?ты м?нм?т?нд?к ?асиеттер ма?ызды болып табылады.
Жа?ын арада?ы даму айма?ы (ЖАДА) / Зона ближайшего развития (ЗБР) / Zone of Proximal development (ZPD) - Л.Выготский енг?зген ??ым; о?ушыны? ?алыптас?ан да?дылары, ?аб?леттер? мен о?ушы ?з?рше ?з бет?нше орындай алмайтын, орындау ?ш?н скаффолдерд?? к?мег?н ?ажет етет?н тапсырмалар ау?ымында ?алыптасатын да?дылар арасында?ы о?у кезе??. Скаффолдер р?л?нде м??ал?м немесе ана??рлым жа?сы о?итын сыныптастары болуы м?мк?н. Жас ерекшел?ктер? / Возрастные особенности / Age-related differences - индивидт?? белг?л? б?р жас кезе?дер?не т?н танымды?, у?ждемел?к, эмоционалды?, перцептивт?, психологиялы? ерекшел?ктер?. Олар дамуды? жас кезе?дер?н?? ауысу ?дер?с?не с?йкес ?згер?п т?рады.
Жел?л?к ?о?амдасты? / Нетворкинг / Networking ? ?скерл?к ?атынастар жел?с?н орнату, байланыс орнату, к?с?би а?паратпен алмасу.
17
16
Жо?ары де?гейл? ойлау да?дылары / Навыки мышления высокого порядка / High-order thinking skills - Блум таксономиясына с?йкес талдау, жина?тау ж?не бер?лген а?парат?а байланысты ?орытынды жасау сия?ты да?дылар. Т?мен де?гейл? ойлау да?дыларына (бер?лген а?паратты есте са?тау ж?не жа??ырту) ?арама-?арсы келед?. Жо?ары де?гейл? с?ра?тар (ашы? с?ра?тар) / Вопросы высокого порядка (открытые вопросы) / High-order questions (open questions) - о?ушыны? белг?л? б?р а?паратты ?олдану, ?айта ??ру, ке?ейту, ба?алау ж?не талдау сия?ты ?аб?леттер?не ба?ытталатын с?ра?тар.
Жоспарлау / Планирование / Planning - ма?сат пен м?ндет ?ою, сондай-
а? ?ойыл?ан ма?саттар?а ?ол жетк?зуге арнал?ан ?д?стер мен стратегияларды ?р?ктеумен байланысты ?ызмет т?р?.
?Зерде теориясы? (ЗТ) / ?Теория разума? (ТР) / Theory of mind - бас?а адамдарды саналы делдал рет?нде т?с?нуд?? айры?ша танымды? ?аб?лет?. Себеб? оларды? ?алыптас?ан к?з?арастарын ?станым ж?не ?алау сия?ты теориялы? т?жырымдаманы? терминдер?мен т?с?нд?ру ?ажет. Зерде теориясы ?с-?рекеттерге ж?рдемдесет?н ой-сана жа?дайларыны? (?станым, т?лектер, ниеттер, т?с?н?ктер, эмоциялар ж?не т.б.) к?птеген т?рлер?н?? болуын к?здейд?. Осыны? барлы?ын ?орытындылай келе ?зерде теориясын? ?абылдау деген?м?з ?з?нд?к сана мен бас?а адамдарды? санасы ж?н?нде ойлана б?лу ?аб?лет?н б?лд?ред?.
Зерттеу саба?ы / Урок-исследование / Research lesson - о?ытуды жет?лд?руд?? ерекше т?с?л?, ол б?рнеше кезе?нен т?рады: проблеманы белг?леу, оны шешу шарттары мен жолдарын тал?ылау, экспериментт? жоспарлау ж?не ?тк?зу, алын?ан н?тижен? талдау ж?не ?орыту, ?орытынды жасау ж?не а?парат алмасу. З
Инклюзивт? о?ыту / Инклюзивное обучение / Inclusive education - б?л?м алу барлы?ына да ?олжет?мд? деген ?а?идат?а нег?зделет?н о?ыту. О?ытуды о?ушыларды? т?рл? ?ажетт?л?ктер?не, соны? ?ш?нде ерекше ?ажетт?л?ктер?не бей?мдеу.
Кейстер ?д?с? / Метод кейсов / Case method - шынайы экономикалы?, ?леуметт?к, ?скерл?к ж?не педагогикалы? жа?даяттарды суреттеуд? ?олданатын о?ыту ?д?с?. Кейстер ?д?с?н ?олдану барысында о?ушылар жа?даятты талдап, проблеманы? м?н-ма?ынасын т?с?н?п, оны? болжамды шеш?мдер?н ?сынып, оларды? ?ш?нен е? жа?сысын та?дайды. Кейстер ?д?с? шынайы на?ты материалдар?а нег?зделед? немесе мазм?ны жа?ынан шынайы ?м?рден алын?ан жа?даят?а жа?ын болуы ти?с. Кер? байланыс / Обратная связь / Feedback - белг?л? б?р ?рекетт? немесе о?и?аны т?с?ну, игеру, онымен кел?с?п, кел?спейт?нд?г?н к?рсетет?н белг?л? б?р ?рекет немесе о?и?а туралы п?к?р, ба?а беру, жауапты реакция.
Когнитивт? психология / Когнитивная психология / Cognitive psychology - адам сана-сез?м?н?? танымды? ?дер?стер?н зерттейт?н, адамны? м?нез-??лы? ?рекеттер?не емес, е? алдымен ойлау ?ызмет?не басымды? беруге нег?зделген психология б?л?м?. Когнитивт? психологтер адам санасында белг?л? б?р материалды т?с?нген? не болмаса т?с?нбеген? ж?н?нде болып жат?ан ?дер?стерге ?атысты м?селелерд? зерттейд?
Когнитивт?л?к / Когнитивность / Сognitive (лат. cognitio - таным, зерделеу, т?йс?ну) - сырт?ы а?паратты саналы ?абылдау ж?не ??деу ?аб?лет?.
Конвергентт? / репродуктивт? ойлау / Конвергентное/репродуктивное мышление / Convergent thinking (лат. cоnvergere ? ?осылу) ? белг?л? б?р тапсырманы орындауды? алдын ала игер?лген алгоритмдер?н на?ты пайдалану?а нег?зделген ойлауды? т?р?. ?Репродуктивт?? с?з?мен б?рге ?олданылады, себеб? И
К
19
18
осындай ойлау проблеманы шешуге д?ст?рл? т?с?лд? ?олдануды ме?зейд?, соны? н?тижес?нде сол т?р?здес идеялар туындайды. Б?л ойлау т?р? дивергентт? ойлау?а ?арама-?айшы.
Коуч / Коуч / Coach - ?р?птестер?не на?ты та?ырыптар т?р?ысынан ?з?н?? к?с?би б?л?м?н, б?л?г?н ж?не да?дыларын жа?сартып, жет?лд?руге к?мектесет?н тренер, маман, сарапшы. Б?л ?ш?н коуч б?л?м алушы не ?стеу керект?г?н т?с?н?п, ?алаулы н?тижеге ?ол жетк?зуге к?мектесет?н т?с?лдерд? ?з бет?нше аны?тау?а жа?дай жасайды.
Коучинг / Коучинг / Сoaching - с?збе-с?з дайындау, жатты?тыру; ?р?птестерд?? ??пия, белсенд? ж?не жасампаз ?зара ?рекеттест?к ?дер?с?. Оны? барысында ?олданыста?ы о?ыту т?ж?рибелер?н б?рлес?п ойластыру, идеялармен алмасу, коуч тарапынан рефлексивт?к диалог?а тарту нег?з?нде ?р?птестер ?з ж?мысыны? жекелеген салаларын жет?лд?ру, оларды тере??рек дамытып, ана??рлым жо?ары сапалы? де?гейге к?теру ж?не ?ске асыру ж?н?нде шеш?м ?абылдау ма?сатында к?с?би б?л?м?н, игерген да?дылары мен т?ж?рибес?н жет?лд?ред?. Коучинг ?дер?с? т?л?мгерл?к ?дер?с?мен байланысты: коучинг на?ты та?ырып бойынша ?р?птес?н?? к?с?би м?мк?нд?ктер?н ашу?а ба?ытталса, т?л?мгерл?к о?ан ж?йел?, жан-жа?ты к?с?би ?олдау к?рсетуд? к?здейд?. К?з?арас / Видение / Vision ? ?орша?ан ортаны ?абылдау ж?не ба?алау ?аб?лет?; белг?л? б?р м?селе бойынша п?к?р; болжамды т?уекелдерд? ескере отырып, барлы?ы ойда?ыдай бол?ан жа?дайда ?ол жетк?зуге болатын б?р н?рсе туралы орны??ан п?к?рлер, к?з?арастар ж?йес?.
К?пт?к зият (зиятты? ?ырлары) теориясы / Теория множественного интеллекта / Theory of multiple intelligences - 1983 жылы Говард Гарднер ?сын?ан ж?не зиятты ?рт?рл? на?ты жа?дайларда ?арастыратын, б?р н?рсе жасауда жал?ыз жалпы ?аб?летт?л?к болады дегенд? жо??а шы?аратын теория. Гарднерд?? айтуынша, зият ?н?рсе? емес, ол субъект?н?? басында орналас?ан белг?л? б?р ??рыл?ы, оны? ?леует? индивидке м?нм?т?нге на?ты с?йкес келет?н ойлау т?рлер?н пайдалану?а м?мк?нд?к беред?. Гарднер зиятты? б?р б?р?мен байланыспайтын, ?р?айсысы жеке ж?йе (немесе модуль) сия?ты ж?не ?з ережелер? бойынша ж?мыс ?стейт?н алты т?р?н аны?та?ан. Олар: а) лингвистикалы?; ?) логика-математикалы?; б) ке??ст?кт?к; в) музыкалы?; г) дене-кинетикалы?; ?) жеке т?л?алы?.
Креативт?л?к / Креативность / Creativity (а?ыл. create ? жасау, creative ? жасампаз, шы?армашыл) - индивидт?? д?ст?рл? немесе к?пш?л?к ?абылда?ан идеялардан ауыт?итын, т?бегейл? жа?а идеяларды ?абылдау мен жасау?а дайынды?ымен ерекшеленет?н ж?не т?уелс?з фактор рет?нде дарындылы? ??рылымына к?рет?н шы?армашылы? ?аб?лет?, сондай-а? проблемалар?а ?згеше ?арап, оларды ерекше т?с?лдермен шешу ?аб?лет?.
?ада?алау / Наблюдение / Observation - 1. Белг?л? б?р ??былысты? ?ар?ынын немесе ба?ылау объект?с?нде болып жат?ан ?згер?стерд? к?руге м?мк?нд?к берет?н жоспарлы т?йс?ну. 2. ?орша?ан орта объект?лер? туралы бастап?ы т?с?н?кт? т?зу, факт?лерд? жина?тауды ма?сат етет?н сез?мд?к тануды? белсенд? нысаны. ?ада?алау ??сас факт?лерд?, ?асиеттер мен ??былыстарды топтастыра б?луд?, оларды? ??састы?тары мен айырмашылы?тарын а??арып, оларды ж?ктей б?луд? ж?не м?мк?нд?г?нше, ?дер?с немесе ??былыс барысыны? ?ада?аланатын жа?дайлар?а байланыстылы?ын ай?ындай алуды к?здейд?. ?ада?алау барысында ?ада?алау объект?с?мен байланысты деректерд? интерпретациялау ж?рг?з?лед?. Оны? н?тижес?нде ?орытынды жасалады.
? ?ада?алау объект?с? / Объект наблюдения / Object of observation ? ?ада?аланатын адам, ?дер?с, ??былыс, зат немесе т.б.
? Интерпретация / Интерпретация / Interpretation (лат. interpretatio ? ма?ынасын жетк?зу, т?с?нд?ру) ? ?андай да б?р ??былыс, о?и?а, ?дер?с не-
месе м?т?нн?? м?н?н ашып, ма?ынасын ажырату, т?с?нд?ру ж?не ма?ынасын жетк?зу дегенд? б?лд?рет?н ойлау ж?мысы.
? ?орытынды / Заключение / Conclusion - б?р н?рсен?? нег?з?нде жасал?ан ?орытынды немесе б?р н?рседен туында?ан салдар болып табылатын пай-
ымдау, ой-п?к?р, т?жырым.
??ара ж?ш?к? / ?Черный ящик? / The Black Box - ?ылым мен техника саласынан алын?ан метафора, онда ??ара ж?ш?к? оны? ?шк? ??рылымы туралы еште?е б?лместен, я?ни оны? ?алай ?олданылатыны ай?ын емес (?ара), тек ?ана енг?зу, шы?ару, беру сипаттамалары т?р?ысынан ?арастыру?а болатын ??рыл?ы, ж?йе не объект рет?нде ?арастырылады. Кез келген затты (??былысты) ??ара ж?ш?к? деп атау?а болады: транзистор, алгоритм немесе адам санасы. Ал педагогика ?ылымында ??ара ж?ш?к ?ш?ндег? ж?мыс? деген метафора сынып?а ?атысты ?олданылып, б?л?м беру мекемес?н?? ??рылымымен шектелген жа?дайды ме?зейд?.
??ндылы?тар (т?й?нд? ??ндылы?тар мен ?станымдар) / Ценности (ключевые ценности и убеждения) / Core values ? баянды, мыз?ымас нег?зг? ?шк? ?а?идаттар ?
21
20
мен стандарттар. Т?й?нд? ??ндылы?тар ?те т?ра?ты болып келед?, ал ?згерсе ?те баяу, ?р? ?за? уа?ыт бойы ?згеред?. Т?й?нд? ??ндылы?тар б?зд?? ?м?р, ?з?м?з ж?не б?зд? ?орша?ан адамдар, жалпы адамдарды? ?леует? ж?не ?орша?ан адамдарды? ?леует? туралы к?з?арасымызды? ?алыптасуына нег?з болады. Сондай-а? ??ндылы?тар деген?м?з б?зд?? сенет?н д?нием?з, олар б?зд?? ?орша?ан орта?а деген ?арым-?атынасымызды ж?не м?нез-??л?ымызды аны?тайды. ??рылымдалмай б?л?нген топтарда?ы топты? ж?мыс / Групповая работа с неструктурированным делением на группы / Unstructured group work - топты? ж?мысты ?йымдастыру нысаны. Б?л?м беруш? б?л?м алушыларды? ?аб?леттер?н, к?шбасшылы? ?асиеттер?н ескермей, кездейсо? та?дау ?д?с?мен топ?а б?лед?.
??рылымдалып б?л?нген топтарда?ы топты? ж?мыс / Групповая работа со структурированным делением на группы / Structured group work - топты? ж?мысты ?йымдастыру нысаны. Б?л?м беруш? б?л?м алушыларды ша?ын топтар?а б?луд? б?к?л топты?, сондай-а? жекелеген б?л?м алушыларды? ерекшел?ктер?н (мысалы, о?у ?лгер?м?, атал?ан п?нд? о?у?а деген ?аб?лет?, к?шбасшылы? ?асиеттер?, ?арым-?атынас жасау ?аб?лет?н?? де?гей?) ескере отырып, алдын ала жоспарлайды. ?ызмет теориясы / Теория деятельности / Action Theory - психикалы? феномендерд? зерттеуд?? ?д?снамалы? ж?не теориялы? ?а?идаттар ж?йес?. Онда?ы нег?зг? зерттеу нысаны психикалы? ?дер?стерд?? аралы? т?й?н? болып табылатын ?с-?рекет. Б?л теория 1920-1930 жылдары Л.С.Выготский ?сын?ан сындарлы т?с?л нег?з?нде ?з?рленд?. Оны? нег?з?н ?алаушы А.Н.Леонтьев пен С.Л.Рубинштейн болып саналады. Теорияны? нег?зг? тезис? былай деп т?жырымдалады: ?с-?рекетт? сана-сез?м аны?тамайды, кер?с?нше ?с-?рекет сана-сез?мд? ай?ындайды. Сана-сез?м тек субъект?л?к ?арым-?атынастар ж?йес?, сондай-а? субъект? дамитын ?дер?стег? субъект?н?? ?с-?рекет? ар?ылы танылады. Lesson Study / Lesson Study / Lesson Study - м??ал?мдер т?ж?рибес? саласында?ы б?л?мд? жет?лд?руге ба?ыттал?ан ынтыма?тасты? педагогикалы? т?с?л. Б?л т?с?л Х?Х ?асырды? 70-ш? жылдарында Жапонияда нег?з? ?алан?ан.
Lesson Study-ге жоспарлау, о?ыту, ?ада?алау, о?ыту мен о?уды талдау, ?з ?орытындыларын т?жырымдап, ??жаттауды Л
б?рлес?п ж?зеге асыратын м??ал?мдер тобы ?атысады. Lesson Study-д?? цикл?н ?тк?зген со? м??ал?мдер педагогикалы? т?с?лдерд? т?рленд?р?п немесе жет?лд?р?п, кей?ннен ашы? Lesson Study, таныстырылым ?тк?зу, баспада жариялау ар?ылы ?р?птестер?не таратады. ?аз?рг? кезде о?ыту ?д?стемес?н жет?лд?ру, о?ушыларды? бастауыш ж?не орта мектептег? нег?зг? п?ндер бойынша б?л?м де?гей?н арттыру, сондай-а? т?жырымды педагогикалы? т?с?лдерд? жасау ма?сатында Жапониямен ?атар Сингапур, Гонконг, ?ытай, А?Ш, ?лыбритания, Швеция ж?не Канадада ойда?ыдай ?олданылады. Лейбл / Лейбл / Label - тапсырманы орындау де?гей?н?? сипаттамасы. ?аза?стан Республикасында лейбл рет?нде 1-ден (немесе 0-ден) 5-ке дей?нг? ба?алар ?сынылады. Дегенмен лейбл рет?нде ??зд?к?, ?озы??, ?жетк?л?кт??, ?толы?тырылма?ан?, ?толы?тыруды ?ажет етед?? деген сипаттамалар да ?олданылуы м?мк?н. Маслоу ?ажетт?л?ктер пирамидасы / Пирамида потребностей Маслоу / Maslow?s hierachy of Needs - адам ?ажетт?л?ктер?н?? иерархиялы? модел?. Америкалы? психолог А. Маслоу ?сын?ан идеяларды? ?арапайым т?рде баяндалуы. Атал?ан модель ке? тара?ан ?р? танымал у?ж теорияларыны? б?р? ? ?ажетт?л?ктер иерархиясы теориясын к?рсетед?. Ол теория?а с?йкес сатыны? е? т?менг? де?гей?нен биологиялы? ж?не физиологиялы? ?ажетт?л?ктер орын алса, жо?ары сатысында ?з?н-?з? таныта б?лу орналас?ан.
Математика ж?не жаратылыстану ?ылымы бойынша б?л?м сапасын ба?алау ж?н?ндег? TIMSS халы?аралы? зерттеу? / Международное исследование по оценке качества математического и естественнонаучного образования TIMSS / Trends in International Mathematics and Science Study - жоба?а ?атысушы елдерд?? б?л?м беру мазм?нын ескере отырып, 4 ж?не 8-сынып о?ушыларыны? математикалы? ж?не жаратылыстану ?ылымы бойынша даярлы?ыны? сапасын ба?алау ж?н?ндег? халы?аралы? зерттеу. Б?р?нш? TIMSS халы?аралы? зерттеу?-1995 математика, жаратылыстану ж?не о?ылым саласында циклд?к зерттеу ж?рг?зу ?ш?н т?ра?ты нег?з болды ж?не ?рб?р т?рт жыл сайын 4 ж?не 8-сынып о?ушыларыны? б?л?м берудег? жет?ст?ктер? туралы баяндама жасап т?рады. М
23
22
TIMSS зерттеу жабды?ын ?з?рлеу ?TIMSS Assessment Frameworks and Specifications? деген арнайы ??жатты? нег?з?нде ж?рг?з?лед?, онда математика мен жаратылыстану п?ндер? бойынша б?л?м берудег? жет?ст?ктерд? ба?алауда ?олданылатын жалпы т?с?лдер аны?тал?ан; тест?лер мен тест?л?к тапсырмаларды ?з?рлеу; математика мен жаратылыстану п?ндер?н?? тексер?лет?н мазм?ны жазыл?ан; о?ушыларды, м??ал?мдерд? ж?не б?л?м мекемелер?н сипаттайтын нег?зг? факторлар к?рсет?лген, оларды талдау ?ш?н сауалнама барысында а?парат жиналады.
М?нм?т?н / Контекст / Сontext - 1. Ма?ынасы бойынша салыстырмалы т?рде ая?тал?ан ауызек? немесе жазбаша т?лден алын?ан ?з?нд?. Оны? жалпы ма?ынасы о?ан к?рет?н ?рб?р с?зд??, т?ркест?? немесе т?ркестер жиынты?ыны? м?н-ма?ынасын д?л ж?не на?ты ашу?а м?мк?нд?к беред?. 2. Белг?л? б?р ??былысты т?с?ну, т?с?нд?ру ?ш?н ?ажетт? т?рл? факторлар жиынты?ы.
Мектептерд?? жел?л?к ?о?амдасты?ы / Сетевое сообщество школ / Network of schools - о?ушылар жо?ары жет?ст?ктерге ?ол жетк?зу ?ш?н б?р мектеп аясында немесе б?рнеше мектептер арасында о?ыту мен о?у ?дер?стер?н жет?лд?руге ба?ыттал?ан к?птеген ?с-?рекеттерд? жоспарлау, ?ске асыру ж?не оны? мониторинг?н ж?рг?зу ма?сатында б?рлескен мектептер тобы. Б?ндай ?о?амдасты?ты? мысалы рет?нде ХартсКэм жел?л?к ?о?амдасты?ын (HertsCam network) айту?а болады.
?Мен? т?жырымдамасы / Концепция ?Я? / ?Self-conception? - Карл Роджерс жаса?ан т?жырымдама. Барлы? танымды? ж?не аффектт?к компоненттерд? т?рл? жеке сипаттамалармен ?йлест?ру субъект?н? ал?а жылжу?а м?жб?рлейд?, оны? м?нез-??л?ын ба?ыттап, соны? н?тижес?нде ?з?н ?з? ?згертуге арнал?ан ?леуметт?к ынта болып табылады. Т?жырымдама авторы Карл Роджерст?? т?жырымдауынша, о?у ?исын ж?не ?шк? т?йс?к, зият пен сез?мн?? ?йлес?м?нен т?рады.
Метао?у / Метаобучение / Metalearning - о?ушылар ?здер?н?? ?абылдау, о?у ж?не даму стратегияларын т?йс?нет?н ж?не ба?ылайтын ?дер?с. Метао?у сонымен б?рге ??алай о?у керект?г?н ?йрену? деген атпен таныл?ан ж?не о?ушыларда ?здер?н?? о?у т?ж?рибес?н т?с?ну, ба?ылау ж?не ?ада?алап отыру ?аб?леттер?н дамытуды к?здейд?.
Метатану / Метапознание / Metacognition - ?Таным туралы таным? деп аны?талады ж?не ?з?н?? ойлау ?аб?леттер?н т?йс?нуд?? айры?ша т?р?. Мысалы, метатану?а о?ушыларды? ?з?нд?к о?у ж?не проблемаларды шешу стратегияларын т?йс?ну? жатады. Ал?аш рет психология ?ылымына б?л ??ымды Джон Флэйвелл енг?зген болатын (J.H. Flavell, 1976). Авторды? айтуынша метатануды? ма?ызды ?ызмет?н?? б?р? ?здер?н?? танымды? ?ызметтер?н?? ерекшел?ктер? туралы б?л?мдер?н?? нег?з?нде о?ушылар?а танымды? ?ызметтер?н реттеуге м?мк?нд?к берет?н танымды? ?ызметт? рефлексивт? ба?ылау болып табылады.
Метатану стратегиялары / Метакогнитивные стратегии / Metacognitive strategies - б?л?м алушыны? о?у ?дер?с?н ?з?нд?к ба?ылауына ба?ыттал?ан бас?ару т?р?ндег? ?д?стер (мысалы, о?у ?дер?с?н ?з бет?нше жоспарлай б?лу, ма?сат ?ою, ?з?н?? о?у ?дер?с?н ба?алап, оны? мониторинг?н ж?рг?зу ?аб?лет?).
Ми?а шабуыл ?д?с? / Метод мозгового штурма (брэйнсторминг) / Brainstorming - белг?л? б?р проблеманы ?ар?ынды тал?ылау ? шы?армашылы? белсенд?л?кт? ынталандыру жолы. Б?л т?с?л кез?нде ?атысушыларды? ойлау ?дер?с? белг?л? б?р м?селен? шешу ж?н?нде т?рл? идеяларды тал?ылау?а ж?не ойлап табу?а ба?ыттал?ан.
Миссия / Миссия / Mission - индивидуумны? ?аб?летт?л?г?н, бей?мд?л?г?н, жо?ары ма?сатын б?лд?рет?н философиялы? ??ым. Б?лар?а ?ол жетк?зу ?ш?н ол ?з?н?? ?аб?леттер?н барынша о?тайлы ?ске асырып, ?шк? ?леует?н таныта отырып, ?орша?ан ортамен, ?о?аммен ж?не таби?атпен ?йлес?мд? ?зара ?рекет етед?.
Мнемоника / Мнемоника / Mnemonics (грек. ?? ????????? ? есте са?тау ?нер?) - мнемотехника ? ?ажетт? а?паратты есте са?тауды же??лдет?п, белг?л? б?р ассоциациялар (байланыс) келт?ру ар?ылы жадыны? к?лем?н ?л?айтатын арнайы ?д?стер мен т?с?лдерд?? жиынты?ы. Есте са?тауды же??лдету ?ш?н мнемоника абстракт?л? объект?лер мен деректерд? визуалды?, аудиалды? ж?не кинестетикалы? т?с?н?ктер? бар ??ымдар?а ауыстыру, объект?лерд? жадыда са?тал?ан ?р?илы а?паратпен байланыстыру т?р?нде ж?ред?. Модельдеу (симуляция) / Моделирование (симуляция) / Modeling - 1. Таным объект?лер?н оларды? шартты модельдер? нег?з?нде зерттеу. 2. Шын м?н?нде бар объект?лер, ?дер?стер немесе ??былыстарды? модельдер?н ??ру ж?не зерделеу. М?нда?ы ма?сат осы ??былыстарды т?с?ну, сондай-а? зерттеуш?н? ?ызы?тыратын ??былыстарды болжау. Модельдеу адамны? объект?лер туралы б?л?м? мен сол объект?лер арасында?ы ?арым-?атынасты к?рсету ?ш?н ?олданылады, о?ытуда?ы к?рнек? ??ралдарды? б?р?.
25
24
М??ал?мн?? к?шбасшылы?ы / Лидерство учителя / Leadership in teaching ? ?к?мш?л?к м?ндеттермен шектел?п ?алмайтын ж?не м??ал?мге ?к?мш?л?к ?к?летт?к пен жауапкерш?л?кт? ж?ктеуд? к?здемейт?н, кер?с?нше м??ал?мн?? мектепт?? о?ыту мен о?у т?ж?рибес?не ?згер?с енг?зуге бастама жасауды ж?не м?ртебес?н?? ?андайлы?ына ?арамастан б?л ?згер?стерге ?олдау к?рсетуд? ?з ерк?мен та?дауын б?лд?рет?н ?ызмет?. Мектеп т?ж?рибес?н зерттеуш?, коуч, т?л?мгер, м??ал?мдерд?? жел?л?к ?о?амдасты?ын ??ру?а бастама жасаушы р?л?н орындау ?ш?н ?з?не жауапкерш?л?к ала отырып, м??ал?м ?з сыныбынан тыс жерде де мектеп м?дениет?н арттыру?а, о?ыту мен о?у ?дер?стер?н жет?лд?руге, мектептег? ахуалды? сапалы? т?р?ыдан ?згеру?не ы?пал етет?н к?шбасшы?а айналады.
М??ал?мдерд?? к?с?би жел?л?к ?о?амдасты?ы / Педагогическое сетевое сообщество учителей / Professional network of teachers - к?шбасшы м??ал?мдер баста?ан зерттеулер мен инновациялар нег?з?нде ?здер?н?? о?ыту мен о?у т?ж?рибелер?н ти?мд? дамыту?а арнал?ан ?р?с, осы т?ж?рибен? жет?лд?ру ж?не ?р?птестермен т?ж?рибе алмасу тет?г?.
М??ал?мн?? к?шбасшылы?ын дамыту ж?мысы (МКДЖ) / Работа по развитию лидерства учителя (РРЛУ) / Teacher-led development work (TLDW) - мектептерде о?ыту мен о?уды жет?лд?ру т?с?л?. Б?л ?дер?с барысында м??ал?мдер жекелеп те, б?рлес?п те ?з т?ж?рибес?н, сондай-а? ?здер? ж?мыс ?стейт?н мектеп т?ж?рибес?н жа?сарту ма?сатында зерттеу ?ажет болатын м?селелер мен проблемаларды аны?тайды. М??ал?мн?? к?шбасшылы?ын дамыту ж?мысын зерттеумен шатастыру?а болмайды. МКДЖ ба?дарламасы ?м??ал?м зерттеуш? рет?нде? деген ?станым?а емес, ?м??ал?м о?ыту ж?не о?у ?с-т?ж?рибес?н жет?лд?рудег? к?шбасшы рет?нде? деген ?станым?а нег?зделед?. ?М??ал?мн?? ?ш к?мекш?с?? / ?Три помощника учителя? / ?Three apprenticeships? - Шульман теориясы, м??ал?м Бас, ?ол, Ж?рек сия?ты ??ш к?мекш?с?? бол?ан жа?дайда ?ана ??зырлы бола алады (Shulman, 2007) дегенд? ме?зейд?.
?ол ? о?ытуды ж?зеге асыру, т?зету ж?не ба?алау ?дер?с?нде идеяларды бар т?с?лдерд? ?олдана отырып т?с?нд?ру, ж?мыс ж?рг?зу т?с?лдер?н ме?геруд?, техникалы? ж?не т?ж?рибел?к да?дыларды? болуын талап етед?. Бас ? о?ыту мен о?у, сонымен ?атар о?ушылар жайлы жетк?л?кт? ?д?стемел?к б?л?мн?? болуын талап етед?. Ж?рек - м??ал?мдер б?л?м беру саласында?ы ?зге мамандармен ты?ыз байланыста болып, о?ытуды? ??ндылы?тарын сез?н?п, ?абылдау мен т?жырымды п?к?рлерд? б?л?суде ?тымды ?рекеттер мен шынайы ?арым-?атынас ?алыптастыра алады.
О?у / Обучение / Learning ? о?ушыларды? б?л?м, б?л?к, да?дыларды игеру, шы?армашылы? ?аб?леттер? мен ?негел?-
этикалы? к?з?арастарын дамыту ж?н?ндег? белсенд? о?у-танымды? ?ызмет?н ?йымдастыру ж?не ынталандыру?а ба?ыттал?ан ма?сатты педагогикалы? ?дер?с. О?у ? о?ушыны? б?л?м мен б?л?к элементтер?н?? саны мен сапасы о?у ма?сатын ??райтын ти?ст? де?гейге жетк?з?лет?н о?у ?ызмет?н?? т?р?.
О?уды? ма?саты мен м?ндеттер?н жоспарлау / Планирование целей и задач обучения / Planning of learning aims and objectives and tasks
? О?у ма?саттары / Цели обучения / Learning aims and objectives - со??ы н?тижен? к?рсетет?н т?жырым: м??ал?мн?? о?ушылар?а ?йретк?с? келет?н н?рсе. О?ыту ж?не о?у ма?саттарын ??растыруда?ы ай?ындаушы с?ра?тар мыналар болып табылады: о?ушылар ?андай б?л?мд? игеруге ти?с? О?ушылар ?андай т?й?нд? идеяларды т?с?нулер? ти?с? О?ушылар ?андай с?ра?тарды зерделеп, талдаулары ти?с?
? О?у м?ндеттер? / Задачи обучения / Learning tasks - о?у ма?сатына жетуде жасалатын к?ш?г?р?м ?адамдарды б?лд?рет?н т?жырымдар. Жоспарлау кез?нде о?ыту ма?саттары мен м?ндеттер? о?ытуды? к?т?лет?н н?тижелер?не с?йкес болуы ти?с.
О?у стильдер? / Стили обучения / Learning styles - б?л т?с?лдер ар?ылы адамдар ?йренед?. Ал?аш рет о?у стильдер? термин? 1970-жылдары пайда болды, ?аз?рг? та?да о?у стильдер?н?? к?птеген ж?ктеулер? бар. Барлы?ына б?рдей жарамды стиль болмайды деп есептелед?, себеб? адамдар ?андай да б?р жа?дайлар?а ?арай т?рл? о?у стильдер?н ?олданады. Нейл Флеминг (Neil Fleming) ?сын?ан ж?ктеу ке? тарал?ан, ?р? жи? ?олданылатындарды? б?р? болып саналады. Ол о?ушыларды аудиалдар, визуалдар ж?не кинестетиктер (VAK model) деп б?лед?. ? Аудиалдар / Аудиалы / Auditory learners - а?паратты есту ар?ылы ?абылдайтын о?ушылар. Материалды ме?геру немесе т?с?ну ?ш?н аудиалдар?а а?паратты ты?дап немесе ?айталап айтып ?ту керек.
? Визуалдар / Визуалдар / Visual learners - идеялар, т?жырымдамалар ж?не а?паратты визуалды бейнелермен ??састыру ар?ылы ?абылдайтын о?ушылар. Демек б?л о?ушылар а?паратты к?ру органдары ар?ылы ?абылдайды.
О
27
26
? Кинестетиктер / Кинестетики / Kinesthetic learners (к?не грек. ????? ? ??оз?алтамын, ?стап к?рем?н? + ???????? ? ?сез?м, т?йс?к?) ?а?паратты? к?птеген б?л?г?н дене ар?ылы сез?ну жолымен жанасу ар?ылы ?абылдайтын о?ушылар.
?О?ушы ?н?? / ?Голос ученика? / ?Pupil Voice? - 2004 Джин Раддок баста?ан Кембридж университет?н?? зерттеуш?лер? бастама жаса?ан жобасы, олар о?ушыларды? о?у мен о?ыту ?дер?с?не ?атысты ой-п?к?рлер?не назар аударды. ?О?ушы ?н?? жобасыны? м?ндеттер?: о?ыту мен о?у ?дер?с? туралы о?ушыларды? ой-п?к?р?н ??у; о?ушылармен ке?есу ?д?стер? бойынша м??ал?мдерге арнал?ан н?с?аулы? ?з?рлеу; мектептерде ?ызметкерлер, м??ал?мдер, о?ушылар мен мектеп басшылары арасында ?ау?пс?з ж?не ашы? диалог орнату м?дениет?н ??ру м?мк?нд?ктер? мен проблемаларын аны?тау. ?О?ушы ?н?? жобасы аясында к?птеген мектеп м?селелер? бойынша о?ушылармен ке?ес ж?рг?з?лд?, атап айт?анда, мада?тау ж?не жазалау ж?йес?н ?згерту; жоспарлау; сыныпта?ы о?ыту?а кедерг? келт?рет?н немесе к?мектесет?н ахуалды ай?ындау м?селелер? бойынша. Б?дан ?р? ?О?ушы ?н?? жобасыны? нег?зг? идеясы осы аттас теория?а ж?йелен?п, о?ушылармен ке?есу о?ыту мен о?у т?ж?рибес?н ж?не жалпы мектеп ?ызмет?н жет?лд?ру жолдарын ?здест?рудег? нег?зг? шараларды? б?р?не айналды.
О?ушылармен ке?есу / Консультирование с учениками / Pupil Consultation ? Кембридж университет?н?? ?О?ушы ?н?? жобасыны? т?с?л? (Jean Rudduck, 2004), ол о?ушыларда ?з?н-?з? сыйлау?а, мектепке ж?не о?ыту ?дер?с?не, м??ал?мдерге эмоционалды жа?сы ?арым-?атынас ?алыптастыру?а, о?ытуда?ы ?з?н-?з? реттеуд? дамыту?а к?мектесед?. ?О?ушылармен ке?есу? т?с?л?н?? ?леует?н д?рыс ?олдан?ан жа?дайда, ол о?ушылар проблемалары мен оларды? п?к?рлер?н?? шынайылы?ын т?с?нуге, о?ушыны? ?на?ты? жеке т?л?асын, оны? ?аб?лет?н, икемд?л?г?н, бойында?ы дарындылы?ты т?с?нуге ж?не оларды? п?к?р?н одан ?р? жет?лд?ру ма?сатында оны мектепт?? саясаты мен т?ж?рибес?не к?р?кт?руге нег?зделген о?ушылар мен м??ал?мдер арасында?ы ?зара ?арым-?атынасты ?а?идатты т?рде ?згерту ар?ылы мектепт?? о?ыту мен о?у т?ж?рибес?н ?айта ??ра алады.
О?ушыны? ?жайлы? айма?ы / ?Комфортная? зона учащегося / Student?s comfort zone - о?ушылар ?здер?н ана??рлым жайлы сез?нет?н ?м?рл?к жа?даяттар. Мысалы, сыныпты алатын болса?, б?л: о?ушылар орындау барысында шамалы ?ана жайсызды? сез?нет?н тапсырмалар к?лем?. ?детте, о?ушыны? ?жайлы? айма?ы зияткерл?к немесе физикалы? емес, аффектт?к факторлармен байланысты болып келед?.
О?ыту / Преподавание / Teaching - педагог ж?зеге асыратын б?л?м алушыларды? о?у-танымды? ?ызмет?н бас?ару ?дер?с?. О?ыту о?у-т?рбие ?дер?с?н?? компонент? болып табылады ж?не ?арсы ба?ыттал?ан о?у ?дер?с?н?? болуын к?здейд?. О?ыту?а о?у м?ндеттер?не с?йкес келет?н б?л?м ж?не б?л?кт? ме?геру бойынша ?рб?р б?л?м алушыны? ти?мд? ?с-?рекет?н ?йымдастыру к?ред?. Сондай-а? м??ал?мн?? ?с-?рекет? ?з ж?мысын жоспарлау мен ?йымдастыру дегенд? б?лд?ред?. О?ытуда?ы т?с?лдер / Подход в обучении / Educational approach - о?ыту мен о?у ?дер?с?нде ж?йел? т?рде ?олданылатын ?д?стер мен т?с?лдерд?? жиынты?ы.
О?ытуда?ы ?леуметт?к-сындарлы т?с?л / Социально-конструктивный подход в обучении / Social constructivists approach - б?л о?ытуда?ы т?с?л о?ыту диалог (тал?ылаулар, п?к?рталастар, ынтыма?тасты?та ж?мыс ?стеу, б?л?мд? б?рлес?п ??ру, т?с?н?ктер мен да?дыларды ?алыптастыру) ар?ылы о?ушылар ?зара ?арым-?атынас жасауы ?ажет деген идея?а нег?зделген.
О?ытуда?ы бихевиорист?к т?с?л / Бихевиористский подход в обучении / Behaviorists approach - о?ытуда?ы б?л т?с?л о?ыту ?дер?с?нде б?л?м алушы?а жасал-
?ан ?серлер (т?ртк?лер) ж?не сол ?серлерге о?ушыларды? к?рсеткен реакциялары ?ана ескер?лед? деген т?жырым?а нег?зделген. Реакция?а ?келет?н психикалы? ?дер?с объективт?, ?ылыми талдау?а к?нбейт?н ??ара ж?ш?к? деп т?с?н?лед?. ?оз?алыстар жиынты?ымен шектелген м?нез-??лы? зерделенед?. Психологияда бихевиорист?к т?с?л Х?Х ?асырды? ая?ында о?у теориясы саласында пайда болып, ал ХХ ?асырды? басында жалпыпсихологиялы? ж?не нег?з?нен психологияда ?олданылатын т?с?л деп жарияланды. Бихевиоризмн?? нег?з?н салушы Джон Б.Уотсон психология ба?ытталып отыр?ан ?шк? т?ж?рибен? ба?ылау?а болмайтынды?тан, оны жетк?л?кт? де?гейде зерттеу м?мк?н емес деп жорамалда?ан. Осы?ан байланысты зерттеуш? зертханалы? эксперименттерге ж?г?нд?. Н?тижес?нде ?т?ртк? ? реакция? модел? жасалды. Ол модельде орта жеке т?л?а жауап беру? ти?с т?ртк?лерд? тудырушы деп ?арастырылады. Эдвард Л. Торндайк ж?не бас?а да ?алымдар осы идея?а с?йен?п, ?т?ртк? ? реакция? (Т-Р) о?ыту теориясын жасады. Ол теория?а с?йкес м?нез-??лы? н?тижес?нде реакция не к?шейед?, не ?лс?рейд?.
О?ытуда?ы сындарлы т?с?л / Конструктивистский подход в обучении / Constructivists approach (лат. constructivus ? ??румен, ??растырумен байланысты) ? о?ытуда?ы б?л т?с?л о?ыту зерделеу, эксперимент, жетекш?л?к ету ар?ылы ж?рг?з?лет?н зерттеу, тапсырмаларды шешу, ойлану сия?ты белсенд? зерттеулер к?мег?мен т?с?н?ктер мен да?дыларды ?алыптастыру ар?ылы ??рылу керек деген идея?а нег?зделген. О?ыту мен о?уда сындарлы т?с?лд? ?олдану о?ушыларды? 29
28
п?нд? тере? т?с?ну ?аб?лет?н дамытып, о?ушылар?а ?здер?н?? ал?ан б?л?мдер?н сыныптан тыс жерде ?олдану?а жа?дай жасайды.
О?ытуды даралау (дербестенд?ру) / Индивидуализация (персонализация) обучения / Individualization/personalization of education - о?у ?д?с-т?с?лдер?, ?ар?ыны о?ушыларды? жеке ерекшел?ктер?н, оларды? о?уда?ы м?мк?нд?к де?гейлер?н ескере отырып та?далатын о?у ?дер?с?н ?йымдастыру. Барлы? о?ушыларды? дайынды? де?гейлер? ?рт?рл? болуына байланысты ж?не оларды? о?у ?аб?леттер?н дамыту керек бол?анды?тан о?ытуды даралау ?ажет болды. М??ал?мн?? о?ушыларды? жеке ж?не жас ерекшел?ктер?н б?лу?не нег?зделген о?ытуды даралау о?ыту мен т?рбие беруде б?рл?кке жетуге к?мектесед?.
О?ытуды саралау / Дифференциация в обучении / Differentiation - ?рб?р о?ушыны? жеке ?ажетт?л?ктер?не с?йкес н?с?ауларды, тапсырмаларды, материалдарды, ?д?стерд?, т.б. ?р?ктеу ?дер?с?.
О?ытуды? к?т?лет?н н?тижелер?н жоспарлау / Планирование ожидаемых результатов обучения / Planning of learning outcomes
? О?ытуды? к?т?лет?н н?тижелер? / Ожидаемые результаты обучения / Expected learning outcomes- т?с?ну д?режес?н, да?дыны? болуын, саба? со?ында о?ушылар к?рсете алатын ?ызмет немесе ?с-?рекет ?н?м?н аны?тайтын т?жырым. Жоспарлау барысында о?ытуды? к?т?лет?н н?тижелер? келер ша?та?ы ет?ст?к т?р?нде бер?лед?. Мысалы: о?ушылар т?с?нет?н болады, суреттеп к?рсете алатын болады, салыстыра алатын болады ж?не т.б. Жоспарлау кез?нде о?ытуды? к?т?лет?н н?тижелер? ма?сат ж?не м?ндеттерге с?йкес келед?.
О?ытуды? ?леуметт?к-сындарлылы? теориясы / Социоконструктивистская теория обучения / Social constructivist theory of education ? о?уды? сындарлылы? теориясыны? философиясына нег?зделген б?л?м алу туралы ?леуметт?к теория. Нег?зг? идея о?ушылар б?р-б?р?мен ?зара ?рекеттесу ар?ылы б?л?м алады дегенд? ме?зейд?. О?уды? ?леуметт?к-сындарлылы? теориясында?ы нег?зг? м?селе ?б?л?м? ??ымы ?леуметпен ?йлес?мд? ?арым-?атынас ??ра алуды да ?амтитынды?ы болып табылады.
О?ытуды? сындарлы теориясы / Конструктивистская теория обучения / Constructivist theory of education - о?ушыларды? ойлауын дамыту оларды? б?рын?ы ал?ан б?л?мдер? немесе сыныпта т?рл? дерекк?здерден (м??ал?м, о?улы?тар, ??рбылары) ал?ан б?л?мдер?мен астастырыла ж?зеге асады деген т?жырым?а нег?зделген теория. О?ушыларды? б?л?м жет?ст?ктер?н ба?алауды? халы?аралы? ба?дарламасы PISA / Международная программа по оценке образовательных достижений учащихся PISA / Programme for International Student Assessment - Экономикалы? ынтыма?тасты? ж?не даму ?йымы (ЭЫД?) ж?зеге асыратын ба?дарлама. PISA зерттеулер? ?ш жылды? циклмен ?тк?з?лед?. PISA зерттеулер?н?? нег?зг? ма?саты он бес жасар о?ушыларды? б?л?мдег? жет?ст?ктер?н ба?алау болып табылады. Зерттеуд?? басты с?ра?ы ? ?жалпы?а м?ндетт? б?л?м ал?ан он бес жасар о?ушылар ?о?амда толы? ?ызмет жасау?а ?ажетт? б?л?мдер мен б?л?ктерд? игерд? ме? Зерттеу мектеп ба?дарламаларын ме?геру де?гей?н аны?тау?а емес, о?ушыны? мектепте ал?ан б?л?м? мен б?л?г?н ?м?рл?к жа?даяттарда ?олдана алу ?аб?леттер?н ба?алау?а ба?ыттал?ан.
Орын ауыстыру / Ротация / Rotation (лат. rotatio - айналмалы ?оз?алыс, айналу) - айналмалы ?оз?алыс, б?р орыннан ек?нш? орын?а ауысу. ?з?нд?к реттеуге нег?зделген о?у / Саморегулируемое обучение / Self-regulated learning - метатану нег?з?нде ж?зеге асырылатын о?у. Ол о?ушыны? тапсырмаларды орындау ?дер?с?нде ?з?н ?з? ба?ыттауымен, о?ушыны? о?у ма?саты мен проблемаларын ?з бет?нше аны?тауымен, белг?л? б?р ма?сат?а жету ж?не проблеманы шешу ?ш?н ?з бет?нше стратегияларды та?дауымен сипатталады.
?р?стеу / Эскалация / Escalation (баспалда?ты? к?мег?мен жо?арылау) - ке?ейту, ?л?айту, б?р н?рсен? б?рт?ндеп ?ар?ындату, тарату, ?рш?ту.
? Проблеманы ?р?стету / Эскалация проблемы / Escalation ? проблеманы а?ымда?ы де?гейде шешу м?мк?н болма?анда, оны жо?арыра? де?гейде тал?ылау?а шы?ару.
?
31
30
Парадигма / Парадигма / Paradigm (грек. ?????????? - ?лг?, модель) ? ?ылыми ?ауымдасты? ?абылда?ан ж?не кел?скен, сондай-а? ?ылыми ?ауымдасты? м?шелер?н б?р?кт?рет?н нег?зг? ?ылыми ма?саттар, т?с?н?ктер мен терминдерд?? жиынты?ы. П?нд?к б?л?м (ПБ) / Предметные знания (ПрЗ) / Content knowledge - о?ытылатын п?н бойынша ?зект? б?л?мдер. Мысалы, химия п?н?н?? б?л?кт? м??ал?м? заманауи ?ылыми идеялар, т?жырымдамаларды жетк?л?кт? т?рде б?л?п, оны? химия туралы т?ж?рибел?к т?с?н?г? болады. Сонымен ?атар ол химияда ?олданылатын теориялар мен р?с?мдер туралы ?те жа?сы б?лед?. Педагогикалы? техника / Техника педагогическая / Teaching technique - м??ал?мн?? жеке о?ушылар?а, сонымен ?атар жалпы сынып?а педагогикалы? ?сер ету ?д?стер?н т?ж?рибеде ти?мд? ?олдануы ?ш?н ?ажетт? б?л?м, б?л?к ж?не да?дылар кешен?. Педагогикалы? техниканы игеру педагогикалы? шеберл?кт?? ??рамдас б?л?г? болып табылады, ол педагогика мен психология п?ндер? бойынша арнайы тере? б?л?м мен ерекше т?ж?рибел?к дайынды?ты талап етед?. Плагиат / Плагиат / Рlagiarism - бас?а б?реуд?? ж?мысыны? ма?саты мен ?олданыс к?лем?не ?арамастан, академиялы? дерекк?зге с?лтеме жасамай, ?з ж?мысы рет?нде ?сыну. Плагиат мысалдары: к?ш?ру, с?збе с?з жетк?зу, идеяларды ?олдану, дерекк?зге с?лтеме жасамай интернет жел?с?нен а?парат к?ш?р?п алу. Портфолио / Портфолио / Рortfolio (итал. portfolio - ???жаттар са?тайтын папка?, ?маманны? папкасы?) белг?л? б?р кезе?де ж?мысты? орындал?анын, ?рт?рл? ба?ытта?ы ?ызметтер (о?у, шы?армашылы?, ?д?стемел?к, зерттеуш?л?к) бойынша н?тиже бол?анды?ын растайтын ж?не б?р немесе б?рнеше ба?ыттарда ?рлеу ж?не жет?ст?кке ?ол жетк?з?лгенд?г?н к?рсетет?н д?лелдемелерд?? толы? жина?ы. Портфолио критериалды ж?йе бойынша жет?ст?ктерд? (м??ал?мн??, о?ушыны?) ба?алауда ?д?лд?к пен ай?ынды?ты арттыру ма?сатында енг?з?лед?. Портфолионы рес?мдеуд?? критерийлер?: - ?зд?к мониторингт?? ж?йел?л?г? мен жи?л?г?;
- материалдарды? ??рылымдалуы, барлы? жазбаша т?с?н?ктемелерд?? ы?шам-
дылы?ы, ?исындылы?ы;
П
- рес?мдеуд?? ??ыптылы?ы ж?не ?семд?л?г?;
- ?сыныл?ан материалдарды? т?тасты?ы, та?ырыпты? т?р?ыдан ая?талуы;
- таныстырылымны? нег?зд?л?г? мен к?рнек?л?г?.
Постер / Постер / Poster - о?у ма?сатында ?олданылатын рес?мделген плакат.
Праксис / Праксис / Praxis (грек. praxis ? ?рекет) ? толы? ба?ылаумен б?рге ж?рет?н, бас миыны? за?ымдалуы кез?нде б?зылуы м?мк?н лайы?ты д?режеде ?йлест?р?лген ?рекет.
Рефлексия / Рефлексия / Reflection (лат. reflexio ? ?ткенге ж?г?ну) - субъект?н?? назарын ?з?не, атап айт?анда, оларды ?айта ойлап, ?орыту ма?сатында ?з белсенд?л?г?н?? ?н?м?не аударуы. Философияда рефлексия былай деп т?с?нд?р?лед?: 1. Сананы? ж?не ойлауды? ?з?не ж?г?не алу ?аб?лет?. 2. Жа?а б?л?м алу ма?сатында б?л?мд? талдау. 3. Сана мен жанны? к?й?н ?з?нд?к ба?ылау. Педагогикада рефлексия саба?ты? б?р кезе?? рет?нде ?арастырылады. Ол кезде саба? барысында алын?ан б?л?м сыни т?р?ыдан талданып, ме?гер?лген б?л?ммен салыстырылып, ?з?нд?к т?с?н?к пайда болады.
Рефлексивт? о?ыту / Рефлексивное преподавание / Reflective teaching - о?ыту мен о?у ?дер?с?н жа?сарту ма?сатында м??ал?мн?? ?з?нд?к т?ж?рибес?н ж?йел? т?рде талдауына нег?зделген о?ыту т?ж?рибес?.
Рефлексивт?к делдал / Рефлексивный посредник / Reflective mediator - о?ушыны? ?з?н?? о?уына ?атысты рефлексия ж?рг?зу?не к?мек к?рсетет?н адам.
Рефлексивт?к есеп / Рефлексивный отчет / Reflective account - теориялы? материал туралы ?ажетт? б?л?ммен ны?айтыл?ан, т?ж?рибел?к ?с-?рекет?н тере? талдаумен б?рге ж?рет?н м??ал?мн?? т?ж?рибел?к ?с-?рекет?нен алын?ан мысалдар жазыл?ан ??жат. Рефлексивт?к есеп ?з т?ж?рибес?не ?атысты мынадай с?ра?тар?а жауап беруд? к?здейд?: Нел?ктен осындай жа?дай орын алды немесе алмады? ?Кемш?л?ктер?мд?? ?алай ?жет?ст?кке? айналдырамын? Келешекте ?с-
т?ж?рибемд? ?алай жа?сартамын?
Р
33
32
Рефлексивт? практик (м??ал?м) / Рефлексивный практик (учитель) / Reflexive practitioner - ?з?н?? о?ыту ж?не о?у т?ж?рибес?н дамыту, ?згерту ж?не жет?лд?ру ?д?стер?н м??ият ж?не ?нем? ойластырып ж?рет?н педагог.
Рубрикатор / Рубрикатор / Marking Scheme - критерийлер, лейблдер мен дескрипторларды? болуын к?здейт?н, о?ушы ж?мысын ?алай ба?алау керект?г?н т?с?нд?рет?н ??жат.
CIndLe / CIndLe / Child Independent Learning - 3-5 жасар балалар арасында ?з?нд?к реттеуге нег?зделген о?уды? дамуын зерттеген ек? жылды? жоба. Атал?ан жобаны Кембридж университет?н?? мамандары ?з?рлеген. Жобаны? ма?саты: 3-5 жасар балаларды? ?з?н ?з? реттеу?н?? даму ?дер?с?н т?с?ну де?гей?н арттыру; 3-5 жасар балаларды? ?з?н ?з? реттеу?н?? дамуын ба?алау ??ралын жасау ж?не баланы? ?з?н ?з? реттеу?н?? дамуы ?ш?н ?ажетт? ?рекеттер мен т?с?лдерд? аны?тау. Жоба барысында м??ал?мдер сыныпта ?олданатын, о?ушыларды? ?з?н ?з? реттеу?н?? дамуына ы?пал етет?н ж?мыс нысандарын к?рсет?п, оларды тал?ылады. SMART ма?саттары мен м?ндеттер? (а?ылды м?ндеттер) / SMART цели и задачи (умные задачи) / SMART objectives - о?ыту ма?саты мен м?ндеттер?н аны?тауда ?олданылатын, 1981 жылы Джордж Доран (George T. Doran) енг?зген ??ым. Авторды? айтуынша, SMART аббревиатурасыны? ??рамында о?ыту ма?саты мен м?ндеттер?н сипаттау?а ти?с сын ес?мдер ?амтыл?ан:
- S pecific (арнайы, на?ты);
- M easurable (?лшеуге болатын);
- A ttainable (?олжет?мд?);
- R ealistic (шынды??а сай);
- T imed (белг?л? б?р уа?ыт аралы?ымен шектелген).
Санды? технологиялар / Цифровые технологии / Digital technologies - санды? техникалы? ??ралдар. Олар?а интернет жел?лер?, ?ялы телефондар, бейне ж?не фото камералар, IPAD, IPhone ж?не т.б. жатады.
С
Сессия / Сессия / Session (лат. sessio - отырыс) ? тренинг аясында на?ты уа?ытпен шектелген ж?мыс кезе??. Синхронды емес о?ыту / Асинхронное обучение / Asynchronic learning - а?паратты?-коммуникациялы? технологиялар мен ресурстарды ?олдану ар?ылы о?ыту мен о?у нысаны. Б?л ?дер?с барысында м??ал?м/о?ытушы мен б?л?м алушы арасында?ы байланыс уа?ыт жа?ынан кешеу?лдет?п ж?ред?. Синхронды емес о?ыту о?ытуды? сындарлы теориясына нег?зделген, ол б?л?м алушылар?а ?здер?н?? б?л?мд?к ?ажетт?л?ктер?н ?ана?аттандыру ?ш?н жеке о?у ба?ытын ?з бет?нше ?алыптастыру?а м?мк?нд?к беруд? к?здейд?. Сонымен ?атар синхронды емес о?ыту б?л?м беру ба?дарламасыны? жекелеген п?ндер?н, сондай-а? оларды о?у реттер?н та?дауда ерк?нд?к беред?.
Скаффолдер / Скаффолдер / Scaffolder ? скаффолдингт? ж?зеге асыратын м??ал?м.
Скаффолдинг (к?п?ршелер т?р?ызу) / Скаффолдинг (сооружение подмостков) / Scaffolding ? о?ушы?а жа?ын арада?ы даму айма?ымен ж?ру?не ж?не ?з бет?нше орындай алмайтын тапсырманы орындау?а к?мектесу ?ш?н м??ал?м к?рсетет?н интерактивт? ?олдау.
Скрининг / Скрининг / Creening (?р?ктеу, с?рыптау) - педагогикада ? б?регей ?аб?леттер? бар балаларды, соны? ?ш?нде бастап?ыда ?леует? ашылма?ан дарынды ж?не талантты балаларды аны?тау ма?сатында ?олданылатын арнайы тексеру, тест?леу ж?не ?р?ктеу ?д?с?. Сыншы дос / Критически настроенный друг / Critical friend - к?с?би сен?мд? ?арым-?атынас орна?ан, т?ж?рибе??зге сыни талдау жасау ж?не сындарлы кер? байланыс ?сыну ар?ылы о?ыту мен о?у т?ж?рибе??зд? жет?лд?руге к?мектесет?н ?р?птес, коуч, т?л?мгер.
Стратегия / Стратегия / Strategy (к?не грек. ????????? - ?олбасшылы? ?нер?) - 1. ?за? уа?ытты ?амтитын кез келген ?с-?рекетт?? т?пт?штелген емес, жалпы жоспары. 2. Ма?сат?а жету т?с?л?.
? Педагогикалы? стратегия / Педагогическая стратегия / Teaching strategy ? б?л?м беру ма?саттары мен м?ндеттер?не ?ол жетк?зу ?ш?н сыныпта ?олданылатын жоспарлан?ан, ?р? ж?йеленген ?д?стер мен т?с?лдерд?? жиынты?ы.
35
34
Сын т?р?ысынан ойлау / Критическое мышление / Critical thinking - ?ада?алау, т?ж?рибе, ойлану н?тижес?нде алын?ан а?паратты? ма?ынасын тануда, оны ба?алауда ж?не талдауда аналитикалы? т?с?лд?? ?олданылуын к?здейт?н ойлау т?р?. Б?л келес? ?абылданатын ?рекеттерге нег?з болуы м?мк?н.
? М??ал?мн?? сын т?р?ысынан ойлауы / Критическое мышление учителя / Teacher?s critical thinking skills - м??ал?мн?? ?з?н?? о?ыту ж?не о?у т?ж?рибес?ндег? проблемаларды аны?тап, мойындау?а, оларды шешуд?? ти?мд? жолдарын табу?а, т?ж?рибеде болып жат?ан ?згер?стер жайлы орынды д?лелдемелерд? жинап, ж?ктеуге ж?не сен?мд? ?орытындылар жасау?а нег?зделед?. Сындарлы / Конструктивный / Сonstructive - сали?алы, сабырлы, парасатты.
Сындарлы о?у / Обучение конструктивистское / Constructivist learning - талдау, эксперимент, жетекш?л?к ету ар?ылы ж?рг?з?лет?н зерттеу, тапсырмаларды шешу, ойлану сия?ты белсенд? зерттеу ?д?стер?н пайдалану кез?нде т?с?н?ктер мен да?дыларды ?алыптастыру ар?ылы о?у. Сындарлы о?у да?дыларды? ы?палдасып, м?селен?/проблеманы тере? т?с?нуге к?мектесед?.
Сындарлы о?ыту / Преподавание конструктивистское / Constructivist teaching - ма?саты о?ушыны? п?нд? тере? т?с?ну ?аб?лет?н дамыту ж?не о?ушыларды? ал?ан б?л?мдер?н сыныптан тыс жерде ?олдана б?лу?не жа?дай жасау болып табылатын о?ыту.
Сыни талдау / Анализ критический / Critical analysis - ?рекет, ?дер?с не ?н?мн?? н?тижел?л?г?н/??ндылы?ын/нег?зд?л?г?н аны?тау ж?не б?ларды? нел?ктен н?тижел?/
??нды/нег?зд? болу себеб?н ай?ындау ?дер?с?.
Сыныпта?ы ахуал / Атмосфера в классе / Classroom environment - б?р?атар аффектт?к, ?леуметт?к, танымды? факторларды?, оларды? ?ш?нде е? нег?зг?лер? ? т?л?ааралы? ?атынастар мен о?ушыларды о?у-т?рбие ?дер?с?не тарту нег?з?нде ?алыптасатын сыныпта?ы ахуал.
Т
Тактикалы? о?ыту / Тактическое обучение / Tactical education ? тек ?ана тест?леуден ойда?ыдай ?туге дайындау ар?ылы о?ушыларды? жет?ст?ктер?н ?лшеу.
Талдау / Анализ / Analysis (греч. аnбlysis - ыдырату, м?шелеу) - б?рт?тас нысанды, затты, ??былысты о?ан т?н ??рамдас элементтерге ыдырату ?дер?с?, онда?ы жеке тараптарды аны?тап, б?рт?тас н?рсен?? б?л?г? рет?нде ?рб?р элементт? немесе тарапты зерделеу. Талдауды? ек? т?р? бар: 1. Т?ж?рибел?к ?с-?рекет рет?нде. 2. Ой операциясы рет?нде. Адамны? жеке дамуында талдау бастап?ыда на?ты т?ж?рибел?к ?с-?рекет т?р?нде ж?ред?, кей?ннен к?рнек?-?рекетт?ктен к?рнек?-бейнел?кке, со?ынан с?з-логикалы? т?рге дей?н дамиды.
Таныстырылым / Презентация / Presentation (лат. praesento - к?рсет?л?м) - алдында бер?лген тапсырма нег?з?нде орындал?ан ж?мыс туралы есепт? бас?а?а, к?пш?л?кке ?сыну ?дер?с?. Таныстырылым ма?саты ? аудитория?а таныстырылатын объект? туралы а?паратты ы??айлы т?рде жетк?зу. Таныстырылым белг?л? б?р орта?а с?йкес ?йымдастырыл?ан м?т?н, гиперм?т?нд?к с?лтемелер, компьютерл?к анимациялар, графиктер, бейнежазба, музыкадан т?руы м?мк?н. Сонымен ?атар а?паратты о?ай ?абылдау ?ш?н таныстырылымны? сюжет?, сценарий? ж?не ??рылымы болады.
? Мультимедиялы? таныстырылым / Презентация мультимедийная / Multimedia presentation - мультимедиялы? технологияларды ?олдану ар?ылы жасал?ан таныстырылым. Мультимедиялы? таныстырылым жасау?а арнал?ан технологиялар?а мынадай ба?дарламалар жатады: Microsoft PowerPoint, OpenOffice.org Impress, SoftMaker Presentations, Multimedia Builder, ProPresenter, Prezi.
Т?л?м алушы / Подопечный / Mentee - т?л?мгерд?? ?ам?орлы?ында?ы т?л?а. Т?л?мгер / Ментор / Mentor (к?не грек. ??????) - ?з ерк?мен ж?йел? т?рде ?за? уа?ыт бойы ?з?н?? б?л?м? мен т?ж?рибес?н т?ж?рибес? аздау субъект?мен ? т?л?м алушымен б?л?суге дайын жетекш?, м??ал?м, басшы. Б?ны? н?тижес?нде т?л?м алушы ?з?н?? к?с?би да?дыларын дамытып, е?бек жолында айтулы ?згер?стерге ?ол жетк?зу ма?сатында проблемаларды шешу жолдарын ?здейд?. 37
36
Т?л?мгерл?к / Менторинг / Mentoring - ?за? уа?ыт?а созылатын, т?л?мгер мен т?л?м алушы арасында сен?мд?, жеке т?л?а?а ба?ыттал?ан ?арым-?атынас ??ру ?дер?с?. Ол т?л?м алушыны? педагог рет?нде ?алыптасуы ма?сатында ?з?н?? б?л?м?н, ойлауын, т?ж?рибел?к ?с-амалдарыны? ти?мд?л?г?н жет?лд?руде айтарлы?тай ?ар?ын алуына к?мектесед?. Коучинг ?дер?с? т?л?мгерл?к ?дер?с?мен байланысты: коучинг на?ты та?ырып бойынша ?р?птес?н?? к?с?би м?мк?нд?ктер?н ашу?а ба?ытталса, т?л?мгерл?к о?ан ж?йел? к?с?би ?олдау к?рсетуд? к?здейд?.
Технологиялы? б?л?мдер (ТБ) / Технологические знания (ТЗ) / Technological Knowledge - о?ытуды? ?осал?ы ??ралдары (бейне, жел?л?к материалдар, санды? б??аралы? а?парат ??ралдары ж?не т.б.) туралы б?л?м. Б?л санатта?ы б?л?мдер технологиялы? ??рыл?ылар саласында?ы жетк?л?кт? хабардарлы?ты да, оларды бас?ару ?ш?н ?ажетт? да?дылар?а ие болуды да ме?зейд?. Топты? ж?мыс / Групповая работа / Group work - б?л?м алушыларды о?у тапсырмасын б?рлес?п орындау ?ш?н б?рнеше ж?мыс топтарын (5-6 адамнан арты? емес) ??ру ар?ылы ?йымдастыру нысаны. Б?л б?р?н де сырт ?алдырмай барлы? о?ушылар?а ж?мыс?а ?атысып, ынтыма?тасты?, бас?а адаммен ?арым-?атынас жасау да?дыларын ?олдану?а м?мк?нд?к беред?. Т?мен де?гейл? с?ра?тар (жабы? с?ра?тар) / Вопросы низкого порядка (закрытые вопросы) / Low-order questions (closed questions) - бер?лген а?паратты есте са?тау?а ?ана ба?ытталатын с?ра?тар. Олар?а бер?лет?н жауаптар ?д?рыс? немесе ?б?рыс? деп ?ана ба?аланады.
Тренинг / Тренинг / Training (train ? о?ыту, т?рбиелеу) ? б?л?м, б?л?к, да?ды ж?не ?леуметт?к ма?саттарды дамыту?а ба?ыттал?ан белсенд? о?у ?д?с?. Егер жа?а а?парат алуды ?ана к?здемей, ма?сат алын?ан б?л?мдерд? т?ж?рибеде ?олдану бол?ан жа?дайда тренинг айтарлы?тай жи? ?тк?з?лед?.
Т?жырымдама / Концепция / Сonception (лат. conceptio ? т?с?ну, ж?йе) - 1. Басты ой, жетекш? идея. Т?жырымдама ?рекеттер стратегиясын аны?тайды. 2. ?лемде, таби?атта, ?о?амда болып жат?ан ??былыстар?а байланысты ?алыптас?ан к?з?арастар ж?йес?. 3. ?андай да б?р зат, ??былыс немесе ?дер?ст? т?с?нуд?? (т?с?нд?руд??, т?йс?нуд??) белг?л? б?р т?с?л?; зат?а ?атысты нег?зг? к?з?арас, оны ж?йел? т?рде жариялау?а арнал?ан жетекш? идея, ?зара б?р-б?р?мен ты?ыз байланысты ж?не б?р-б?р?нен туындайтын к?з?арастар жиынты?ы, та?дап ал?ан тапсырманы шешу жолдарыны? ж?йес?. Т?жырымдамалы? / Концептуальный / Сonceptual (лат. conceptio ? т?с?ну, ж?йе) - 1. ?з?н?? байыпты т?жырымдамасы бар. 2. Белг?л? б?р т?жырым, идея туралы т?жырымдама?а нег?зделген, т?жырымдамасы бар. 3. Нег?зг?, т?й?нд?, ана??рлым ма?ызды.
Т?жырымдамалы? карта/ассоциациялы? карта / Концептуальная карта/ассоциативная карта / Word map, mind map - ойлау ?дер?с?н?? графикалы? бейнелену?н?? ти?мд? т?с?л?, оны? к?мег?мен т?рл? т?жырым, ??ым, идеяларды? арасында?ы ?зара ?арым-?атынастарды визуалдандыру?а болады. Т?жырымдамалы? карта идеяларды? саба?тасты?ын, т?жырымдаманы? дамуын аны?тап, б?рден к?зге к?р?не ?оймайтын байланыстарын тауып, т?рл? идеялар мен шеш?мдерд? тудыру?а м?мк?нд?к беред?.
Т?збектелген саба?тар топтамасы / Серия последовательных уроков / Sequence of lessons - ?зара ?исындылы?пен байланыс?ан саба?тарды? жиынты?ы (кем дегенде т?рт). Олар орта? та?ырып, о?ыту ма?саттары, м?ндеттер? ж?не к?т?лет?н н?тижелер? ар?ылы б?рлескен.
У?ж / Мотивация / Motivation - белг?л? б?р ма?саттар?а жету ?ш?н ?рекет жасау?а ынталандыру ?дер?с?.
? ?шк? у?ж / Внутренняя мотивация / Intrinsic motivation - жеке т?л?аны? т?лектер? мен ?ажетт?л?ктер?не нег?зделген.
? Сырт?ы у?ж / Внешняя мотивация / Extrinsic motivation ? т?рл? к?термелеу шаралары (ба?а, мада?тау пара?ы т.б.) ар?ылы к?р?н?с тап?ан, ?орша?ан ортаны? факторларына нег?зделген у?ж.
У
39
38
?зд?кс?з б?л?м алу (?м?р бойы б?л?м алу) / Непрерывное об-
учение (обучение в течение всей жизни) / Life-long learning - жалпы?а м?ндетт? ж?не к?с?би даярлы?ты? ?ажетт? де?гей?н ?о?амды? ж?не жеке т?р?ыдан ?стап т?ру ма?сатында адамны? б?л?м, б?л?к ж?не да?дыларды ?м?р бойы ма?сатты ?йрену? ж?не игеру?.
??шт?к зият? теориясы / Теория ?Тройственного интеллекта? / Triarchic Theory - зиятты? ?ш аспект?с?н ? а?паратты ??деумен байланысты ?шк? компоненттерд? (??рамды? зият), жа?а ахуалды игеру ти?мд?л?г?н (эмпирикалы? зият) ж?не ?леуметт?к жа?дайда зиятты? к?р?ну?н (жа?даятты? зият) сипаттайтын б?рт?тас теориясы. Теорияны? авторы америкалы? зерттеуш? Роберт Стернберг болып та-
былады, ол адамны? зияты жеке адам ?м?р?не ?атысты на?ты ортаны бей?мдеуге, ?р?ктеуге ж?не ?алыптастыру?а арнал?ан ой ?рекет? т?р?нде келед? (Sternberg, 1985) деп есептеген, я?ни зият адамны? ?орша?ан ортаны? ?згер?стер?н ?м?р бойы ?алай е?серет?нд?г?н к?рсетед?.
Фасилитатор м??ал?м / Фасилитатор-учитель / Facilitator - жеке т?л?а?а ба?ыттал?ан педагогика идеяларына с?йкес ж?мыс ?стейт?н ж?не де баланы? даму ?дер?с?нде о?ан к?мек к?рсетет?н педагог. Б?л ??ымды Карл Роджерс енг?зген. Флипчарт / Флипчарт / Flipchart - арнайы стенд?ге бек?туге арнал?ан ?лкен ?а?аз пара?ы. А?паратты таныстыру кез?нде ?олданылады.
Форум (веб-форум) / Форум (веб-форум) / web-forum - веб-сайт?а к?руш?лерд?? ?арым-?атынас жасауын ?йымдастыру?а арнал?ан веб-?осымшаларды? т?р?. Фо-
рум тал?ылау ж?рг?зуге арнал?ан тараулар жиынты?ын ?сынады. Форум ж?мысы пайдаланушылар тарауларда та?ырыптар ашып, кей?ннен осы та?ырыптарды? ?ш?нде тал?ылау ж?рг?зу т?р?нде ж?ред?.
?
Ф
Функционалды? сауаттылы? / Функциональная грамотность / Functional literacy - о?ушыны? о?у ?рекет?не (танымды? ?аб?леттерд? игеру нег?з?нде) бай-
ланысты проблемаларды; ?м?р с?ру барысында туындайтын стандартты? пробле-
маларды (ережелер мен алгоритмдерд? ме?геру нег?з?нде); ??ндылы?тар ж?йес?нде бей?мделуге ?атысты проблемаларды (??ндылы?тар туралы б?л?мд? ме?геру нег?з?нде); к?с?би б?л?мге дайындалу барысында туындайтын проблемаларды (т?рек б?л?м мен б?л?кт?, сондай-а? к?с?би б?л?м ж?йес? туралы, к?с?би о?у мекемелер?не ?абылдау ережелер? туралы ж?не оларда о?у ерекшел?ктер? туралы б?л?мд? ме?геру нег?з?нде) шеше алу ?аб?лет?.
Тони Вагнер (?Change Leadership Group? ( Harvard University, Graduate School of Education) жобасыны? ?осал?ы директоры) ?з?н?? ?Табыс?а жетелейт?н да?дылар? деген к?табында адам?а ХХ? ?асырда табыс?а жету ?ш?н ?ажетт? ?асиеттерд? к?рсеткен: сын т?р?ысынан ойлау ж?не проблемаларды шеше алу ?аб?лет?, бей?мделе алу ?аб?лет?, бастамашылы? ж?не к?с?пкер да?дылары, ти?мд? ауызша ж?не жазбаша ?арым-?атынас жасау да?дылары, а?паратты тауып, оны ??дей алу ?аб?лет?, ?уес?ойлы? ж?не ?иял. Шеберл?к сыныбы / Мастер-класс / Master class - б?л?мдер мен да?дыларды тарату ма?сатында м??ал?м ?з?н?? жина?тал?ан к?с?би т?ж?рибес?н ?з?н?? ?р?птестер?не ?сынатын ж?мыс т?р?.
Шы?армашылы? / Творчество / Creativity - адамны? белсенд?л?г? мен ?з бет?нше орындайтын ж?мысыны? е? жо?ары т?р?. Шы?армашылы? оны? ?леуметт?к ма?ызы мен б?регейл?г?не (сонылы?ына) ?арап ба?аланады. Шы?армашылы?ты? объективт?к ж?не субъективт?к жа?тары болады. Объективт?к т?р?ыдан шы?армашылы? ?з?н?? т?пк? н?тижес?мен ? ?ылыми жа?алы?ымен, ?нертап?ышымен, о?тайландыруымен, к?ркем туынды тудыруы-
мен аны?талады. Б?л орайда шы?армашылы? ау?ымы ?рт?рл? бол?анымен, оны? ?леуметт?к ??ндылы?ы мен шеш?м?н?? соны болуы м?ндетт? талап. Субъективт?к т?р?ыдан ал?анда шы?армашылы?ты? т?пк? н?тижес?нде ?леуметт?к ??ндылы? пен жа?алы? болмаса да, оны? ма?ызы шы?армашылы? ?дер?с?н?? ?з?мен аны?талады.
Шынайы / Аутентичный / Authentic? на?ыз, шын, рас, шынайы, т?пн?с?алы?, а?и?ат?а сай, т?пн?с?а?а барабар.
Ш
41
40
Шынайы сынып / Аутентичный класс / Authentic classroom (грек. authentikys ? т?пн?с?алы?) - ?с ж?з?нде бар, ж?мыс ?степ жат?ан сынып.
Шынайы о?ыту ж?не о?у / Аутентичное преподавание и обучение / Authentic teaching and learning - м??ал?м ?рб?р о?ушыны жеке ал?анда ол ?алай о?итыны жайлы ?з?нде бар а?паратты бей?мдеп, осы б?л?мдер нег?з?нде о?ушылар?а арнап тапсырмалар ?з?рлеу ж?не ??растыру?а нег?зделген о?ыту. Ынтыма?тасты? / Коллаборативный / Collaborative (а?ыл. collaborate ? ынтыма?тасып ?ызмет ету/ынтыма?тасу) - б?рлескен; ынтыма?тасты?та ж?зеге ас?ан. Ынтыма?тасты? о?у / Коллаборативное обучение (обучение в сотрудничестве) / Collaborative teaching and learning - б?л т?с?лд?? аясында о?ыту б?л?м беруш?лер мен б?л?м алушылар арасында?ы ты?ыз ?арым-?атынас нег?з?нде ?йымдастырылып, о?ыту ?дер?с?не ?атысушы ?рб?р жеке т?л?аны? жеке ?лес? мен ?аб?лет? мойындалады. ?дер?ске ?атысушылар а?паратты б?рлес?п отырып белсенд? ?здеу, тал?ылау, талдау ж?не жина?тау ар?ылы жа?а б?л?м алады. Ж?мыс ти?мд? болу ?ш?н ынтыма?тасты? о?у жа?дайында ?к?летт?к пен жауапкерш?л?к топ м?шелер? арасында б?л?нед?. Ынтыма?тасты? о?уды? ал?ышарты топ м?шелер?н?? б?рлес?п ?рекет ету? ар?ылы ымыра?а, п?туа?а жетуге нег?зделген.
?с-?рекеттег? рефлексия / Рефлексия в действии / Reflection in action - алды??ы ?адамдарды жоспарлау ж?не орындау ма?сатында ?с-?рекет жасау (мысалы, о?ыту ж?не о?у), ?с-?рекет н?тижелер?н сыни талдау ж?не ба?алау барысында?ы м??ият ойлану ?дер?с?.
Ы
?
Экономикалы? ынтыма?тасты? ж?не даму ?йымы (ЭЫД?) / Организация экономического сотрудничества и разви-
тия (ОЭСР) / Organization for Economic Co-operation and Development (OECD) ? ?к?лд?к демократия мен ерк?н нары?ты? экономиканы? ?а?идаттарын мойындайтын дамы?ан елдерд?? халы?аралы? экономикалы? ?йымы. ЭЫД? 1948 жылы Мар-
шалл жоспары аясында Еуропаны экономикалы? ?айта ??рылымдау жобасын ?йлест?ру ?ш?н ??рыл?ан. ЭЫД? штаб-п?тер? Шато де ла Мюетте орналас?ан. ЭЫД? бас?арушы органы ?йым?а м?ше елдерд?? ?к?лдер ке?ес? болып табылады. Онда?ы барлы? шеш?мдер орта? б?т?м нег?з?нде ?абылданады. ?аз?рг? кезде ЭЫД? ??рамына 34 ел к?ред?. ТМД ж?не Балты? жа?алауы елдер?нен ЭЫД? ??рамына Эстония ?ана к?ред?.
Эпистемиялы? субъект / Эпистемический субъект / Epistemic subject ? зерттеуш? Ж. Пиаже жаса?ан зияткерл?к даму теориясында ?олданылатын т?с?н?к. Осы теорияны? объект?с? м?нс?з жеке т?л?а болады, м?мк?н ондай объект таби?атта жо? та шы?ар, ал болса да оны? логикалы? ойлауы жай адамны? логикалы? ой-
лауынан ерекшеленбейд?. М?ндай м?нс?з жеке т?л?а эпистемиялы? субъект, я?ни еш?андай дара сипаттамалары, жеке ?асиеттер?, жынысы, (оны б?л?м алу?а талпындыратын т?ртк?лерден бас?а) у?ждер? жо? ж?не белг?л? б?р ?лт?а немесе м?дениетке жатпайтын б?л?м иес? болып табылады. ЮНЕСКО / ЮНЕСКО / UNESCO - United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization - Б?л?м, ?ылым ж?не м?дениет м?селелер? бойынша Б?р?ккен ?лттар ?йымы. ?йымны? ?сынатын нег?зг? ма?саттары ? б?л?м, ?ылым ж?не м?дениет салаларында?ы мемлекеттер мен халы?тар ынтыма?тасты?ыны? ар?асында бейб?тш?л?к пен ?ау?пс?зд?кке ы?пал ету; ?д?лд?к пен за?дылы?тарды, н?с?л?, жынысы, т?л? ж?не д?н?не байла-
нысты айырмашылы?тар?а ?арамастан барлы? халы?тар?а арнал?ан Б?р?ккен Э
Ю
43
42
?лттар ?йымыны? Жар?ысында жариялан?ан адамны? нег?зг? ерк?нд?ктер? мен ???ы?тарын ??рметтеуд? ?амтамасыз ету.
ЮНЕСКО б?л?м беру ж?н?ндег? к?таптар, монографиялар, аны?тамалы? матери-
алдарды жариялаумен айналысады. Басылып т?ратын материалдар: жылына б?р рет шы?атын ?ЮНЕСКО статистикалы? альманахы?, ?Шет елде б?л?м алу?, ?Б?л?м беру ж?н?ндег? б?к?л?лемд?к аны?тамалы??, ?Келешек жоспарлар?. 1991 жылдан бер? ек? жылда б?р рет шы?атын ?Б?л?м беру ж?н?ндег? б?к?л?лемд?к баяндамада? б?л?м беру саласында?ы статистикалы? материалдар, шолулар ж?не ?лемд?к ?рд?стер талдауы бер?лед?. ЮНЕСКО ек? жылда б?р рет б?л?м беру бойын-
ша халы?аралы? конференция ?тк?з?п т?рады.
2-ТАРАУ
?АЗА?СТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ПЕДАГОГ ?ЫЗМЕТКЕРЛЕР?Н?? Б?Л?КТ?Л?Г?Н АРТТЫРУ КУСТАРЫНЫ? ДЕ?ГЕЙЛ? БА?ДАРЛАМАСЫНЫ? ЕС?МНАМАСЫ
45
44
А
лександер, Робин (а?ыл. Robin Alexander) ? Британ академиясыны? (BA) м?шес?, Кембридж университет? жанында?ы Вольфсан колледж?н?? м?шес?, Cambridge Pri-
mary Review директоры, Уорик университет?н?? ??рметт? Б?л?м профессоры. Е? ма?ызды зерттеулер? диалогт?к о?ыту бойынша ?Б?л?м диалог рет?нде? (2006) ж?не ?Диалогт?к о?ыту?а: сыныпта?ы ??г?мен? ?айта ойластыру? (4-басылым, 2008) ж?мыстары болып табылады.
Робин Александер ж?мыстары к?птеген беделд? сыйлы?тар, марапаттаулар?а ие бол?ан, ?р? практик м??ал?мдер арасында ке? тара?ан.
Робин Александер ? 260 жарияланымны? авторы.
А
ронсон, Эллиот (а?ыл. Elliot Aronson) (1932) ? жетекш? америкалы? ?леуметт?к психолог, Стэнфорд университет?н?? психология бойынша PhD докторы. ?леуметт?к психологияны тарат?аны ?ш?н ке??нен танылып, ата?ты болды. Э.Аронсон ? т?л?ааралы? аттракция, топты? интеракция, когнитивт? теориялар, эксперименталды? ?д?стер, н?с?амалары ?згерту т?с?лдер? сия?ты проблемалар бойынша к?птеген монографияларды? авторы. Ол о?ушылар арасында?ы н?с?лд?к нег?здег? дауларды азайту ж?не о?ыту ?дер?с?н жа?сарту ма?сатында пайдаланылатын Джигсо (а?ыл. Jigsaw - бас?атыр?ы) о?ыту ?д?с?н ?з?рлед?. Б?дан бас?а, оны? ?ылыми ?зден?с ба?ыттарыны? б?р? когнитивт? диссонанс теориялары саласында?ы зерттеу болып табылады.
Аронсонны? о?ыту саласында?ы ?ызмет? к?птеген педагогикалы? сыйлы?тарды иеленд?. Айталы? ол аса к?рнект? о?ытушы, аса к?рнект? зерттеуш? ж?не аса к?рнект? жариялаушы рет?нде Америкалы? психологиялы? ?ауымдасты?ты? сыйлы?ын ?ш рет ал?ан жал?ыз адам.
Б
лум, Бенджамин (а?ыл. Benjamin Bloom) (1913-1999) ?америкалы? психолог, о?ыту ?д?стер?н зерделеген, ?Блум таксономиясы? атауын ал?ан ж?йен? ??рушы. 1942 жылы Чикаго университет?нде доктор д?режес?н ?ор?а?ан. 1965-66 жылдары А?арту ?с?н зерттеуш?лер б?рлест?г?н?? президент? бол?ан.
1960 жылдары Б.Блум кей?ннен ?Блум таксономиясы? деп аталып кет-
кен т?жырымдаманы? нег?з?н ??ра?ан ек? монография басып шы?арды: ?Ада-
ми м?нездемелер т?ра?тылы?ы мен ?згеру?? ж?не ?Б?л?м ма?саттарын ж?ктеу?. ХХ ?асырды? 60-70 жылдары А?Ш-ты? к?птеген б?л?м беру мекемелер? Блум т?жырымдамасын ?абылда?ан, алайда ол ж?н?нде ?алымдар мен практиктерд?? та-
рапынан к?птеген сын айтылуына байланысты оларды мектепте ?олдану де?гей? ед?у?р т?мендед?.
Б
рунер, Джером Сеймур (а?ыл. Jerome Seymour Bruner) (1915) ? америкалы? психолог ж?не педагог, танымды? ?дер?стерд? зерттеу саласында?ы ?р? маман, ?аз?рг? уа?ытта Нью-Йорк университет? за? факультет?н?? а?а ?ылыми ?ызметкер? болып ?стейд?.
Брунер адамдарды? когнитивт? психологиясы мен о?ытуды? танымды? теориясын дамыту?а, сонымен ?атар б?л?мн?? жалпы философиясы мен тарихына зор ?лес ?осты.
Джером Брунер идеясы ж?ктеу теориясына нег?зделген (??састы? ж?не айырмашылы? т?р?ысынан ?лемд? т?с?нд?ру); ол жасанды ??ымдарды ?алыптастыру зерттеу ?д?стемес?н жасады (?A Study of Thinking? (J.J. Goodnow, G.A. Austin б?рге), 1956).
Брунер мынадай ж?мыстарды? авторы: ?О?ыту ?дер?с?? (1960); ?Танымды? ж?мысты? дамуын зерттеу? (1966, Р.Р.Олвер ж?не П.М.Гринфилдпен б?рге); ?Танымды? ж?мысты дамыту ?дер?стер?: с?би ша?? (1968); ?Шынайы а?ыл, болжамды ?лемдер? (1986) ж?не т.б.
47
46
Б
эддэли, Алан Дэвид (а?ыл. Alan David Baddeley) (1934) ? британ психолог?, Йорк университет?н?? психология профессоры. 1974 жылы Алан Бэддэли ж?не Грэхэм Хитч (а?ыл. Graham Hitch) ?ыс?а мерз?мд? жады на?тыра? модел?н ?з?рлеуге талпыныс жасап, ?Ж?мыс жадысыны? модел?н? ?з?рлед?.
Алан Бэддэли адам жадысы, нейропсихология ж?не когнитивт? психологияны практикалы? ?олдану м?селелер? бойынша зерттеулер ж?рг?з?п, осы салаларда е?бек етт?.
В
ыготский, Лев Семенович (1896-1934) ? ке?ес психолог?, психологияда?ы м?дени-тарихи теорияларды? авторы, психологияда психологиялы? да?дарысты? жа?ымды ма?ынасын аша отырып, адам психикасы дамуыны? ?ажетт? кезе?? рет?нде ?арастыр?ан б?р?нш? адам. Л.В. Выготскийд?? педагогикалы? психология?а ?ос?ан ма?ызды ?лес? деп ?жа?ын арада?ы даму айма?ы? ??ымын санау?а болады. Л. В. Выготский ?м?р?н?? со??ы жылдарында сана ??рылымын зерделеуге басты назар аударды. Л. В. Выготскийд?? м?дени-тарихи теориясы ке?ес психологиясында?ы ?р? мектепт? ту?ызды, оны? ?к?лдер? А. Н. Леонтьев, А. Р. Лурия, П. Я. Гальперин, Л. В. Занков ж?не т.б. болды.
ХХ ?асырды? 70-жылдарынан бастап, Л. В. Выготскийд?? барлы? нег?зг? е?бектер? аударылып, Ж. Пиаже теорияларымен ?атар А?Ш-ты? заманауи б?л?м беру психологияларыны? нег?з?не к?рд?. Л.В.Выготский ес?м? ?леуметт?к сындарлылы? теориясыны? туындауымен байланысты. Л.В. Выготский 275-
тен астам е?бек жаз?ан, оны? ?ш?нде ??нер психологиясы?, ?Сана м?нез-??лы? психологиясыны? проблемасы рет?нде?, ?Жо?ары психикалы? ?ызметтерд?? даму тарихы?, ?Ойлау ж?не с?з? ж?не т.б. монографиялары бар.
Г
арднер, Говард (а?ыл. Howard Gardner) (1943) ? америкалы? психолог, клиникалы? психология ж?не нейропсихология саласыны? маманы, психологияда ке??нен ?олданылатын ?К?пт?к зият? (Multiple Intelligences) ??ымыны? авторы. Гарднер ? сындарлылы?ты? елеул? ?к?лдер?н?? б?р?. Г.Гарднерд?? ?Ойлау шекаралары: к?пт?к зият теориясы? атты жет?нш? к?табында К?пт?к зият теориясын о?ыту мен о?у т?ж?рибес?нде пайдалану проблемасына ек?-а? бет арнал?ан, алайда, ?аз?рг? уа?ытта он т?лде жариялан?ан д?л осы к?тап Гарднерге А?Ш б?л?м беру теориясы ж?не практикасында е? елеул? ?алым д?режес?н иелен?п, халы?аралы? де?гейде ?йг?л? болуына септ?г?н тиг?зд?.
Говард Гарднер алты монография ж?не танымды? даму ж?не нейропсихология м?селелер? бойынша 100-ден астам ?ылыми ма?алалар жаз?ан. Д
ьюи, Джон (а?ыл. John Dewey) (1859-1952) ? америкалы? философ ж?не педагог, философиялы? прагматизм ?к?л?. Дж.Дьюи ес?м?н?? б?к?л ?лемге танылуыны? д?лел? рет?нде ХХ ?асырда?ы педагогикалы? ойлау т?с?л?н аны?та?ан т?рт педагогке ?атысты ЮНЕСКО-ны? (1988) шеш?м?н атау?а болады, оларды? ?атарында: Джон Дьюи, Георг Кершенштейнер, Мария Монтессори ж?не Антон Макаренко. Дьюи логика ж?не таным теориясы саласында?ы прагматикалы? ?д?снаманы жасады.
Дьюи ?з?рлеген педагогикалы? теориялар: педагогикада?ы прагматизм ж?не аспапты? педагогика.
Джон Дьюи 30-дан астам монография, философия, педагогика ж?не п?наралы? проблемалар?а ?атысты мы??а жуы? ?ылыми ма?алаларды? авторы болып табы-
лады.
49
48
Л
евин, Курт Цадек (нем. Kurt Zadek Lewin) - нем?с психолог?, кей?ннен Америка?а к?шкен. Оны? идеялары америкалы? ?леуметт?к психология?а ж?не к?птеген бас?а да мектептер мен ба?ыттар?а, атап айт?анда Л.С. Выготскийд?? м?дени-тарихи даму теориясына айры?ша ?сер етт?. Курт Левин адамды зерттеудег? жа?а ?лшемдер: адамны? м?нез-
??л?ында?ы ?ажетт?л?ктер мен у?ждерд? енг?зу ар?ылы психология тарихында ?з?н?? лайы?ты орнын алды.
Курт Левин субъект ?м?р с?р?п, дамитын ?орша?ан заттарды? ?психологиялы? ?р?с?? теориясыны? нег?з?н ?алаушы рет?нде белг?л? болды. ?р?с теориясында Курт Левин адамны? психологиялы? м?нез-??л?ыны? геометриясын ??ру ?ш?н тополо-
гияны ?олдану?а тырысып, оны годология деп атады. Курт Левин зерттеген к?птеген ??ымдар мен санаттар психологтар ?ш?н нег?зг? ??ымдар?а айналды, атап айт?анда: д?мелер де?гей?, топты? серп?н, ?леуметт?к ест?л?м, ойын жа?даяттары, табыс?а же-
туге ж?не с?тс?зд?ктерд? же?уге ?мтылу, уа?ытша перспектива. Субъект?н?? м?нез-
??л?ында?ы ?андай да б?р ерекшел?ктерд? ?згертуге арнал?ан топты? тренингтерд? ?тк?зу идеясы да Курт Левинге тиес?л?. ?абылдау (Коффка, Рубин), ойлау (Кёлер, Вертгеймер, Дункер), психикалы? даму (Коффка) проблемаларын ?з?рлейт?н гештальтпсихологияны? бас?а ?к?лдер?не ?ара?анда, жеке т?л?аны эксперименталды? зерттеуге арнал?ан гештальтпсихологияны? м??тажды?тар, аффект?лер, к?ш-ж?гер сия?ты ?а?идаттарын таратты (?Ниет, к?ш-ж?гер, м??тажды?тар?, 1926; ?Т?л?аны? динамикалы? теориясы?, 1935; ?Топологиялы? психологияны? ?а?идаттары?, 1936).
М
акинтайр, Дональд (Donald Mcintyre) (1937-2007) ? Эдинбург университет?н?? педагогика магистр?, а?а ?ылыми ?ызметкер. ?зд?кс?з к?с?би б?л?м беру ж?не мектеп м??ал?м?н дамыту, ?мектеп-ЖОО? ж?йес?ндег? ?р?птест?к проблемаларын тере? зерттеп, осы салаларда барынша ?ылыми ?ызы?ушылы? таныт?ан. ?М??ал?мн?? м?ртебес??, ?Шекс?з о?у?, ?О?ушылармен ке?есу?, ?Ба?алау ж?н?ндег? Кембридж жобасы?, ?Б?л?м беру саласында?ы зерттеулерд? ?ске асыру?а ба?ыттал?ан ?мектеп-
ЖОО? ж?йес?ндег? ынтыма?тасты?? деген сия?ты б?к?л ?лемге танымал жобалар-
ды ?з?рлеу бойынша авторлы? топты? м?шес? болып табылады. Атал?ан жобалар о?ыту мен о?уды жет?лд?руге арнал?ан.
М
аслоу, Абрахам Харольд (а?ыл. Abraham Harold Maslow) (1908-1970) ? к?рнект? америкалы? психолог, гуманист?к психологияны? нег?з?н ?алаушы.
Адами ?ажетт?л?ктерд? талдап, оларды иерархиялы? баспалда? т?р?нде орналастыру ? Абрахам Маслоуды? ?Маслоу ?ажетт?л?ктер пирамидасы? деген атпен танымал бол?ан ж?мысы. Маслоу т?жырымдамасы ?У?ж ж?не жеке т?л?а? (Motivation and Personality) к?табында жан-жа?ты баяндал?ан.
Пирамида т?р?нде бейнеленген ?ажетт?л?ктер иерархиясы А?Ш, Европа ж?не Ресейде т?л?аны ынталандыруды? ?йг?л? модельдер?н?? б?р?не айналды. Оны нег?з?нен менеджерлер мен маркетологтар к?п пайдаланады.
М
ерсер, Нил Маккей (а?ыл. Neil Mckay Mer-
cer) (1948) ? Кембридж университет?н?? педагогика профессоры. Б?л?м? бойынша психолог бола отырып, Нил Мерсер сыныпта?ы ?арым-?атынас р?л? ж?не балаларда ойлауды? дамуы проблемасы бойынша мамандан?ан. Оны? е? басты жет?ст?ктер?н?? б?р? рет?нде ?аз?рг? кезде ?Б?рге ойлаймыз? деген атпен белг?л? болып отыр?ан, балаларда пайымдау, т?лдесу, о?у да?дыларын жа?сарту ма?сатында пайдаланылатын о?ыту т?с?л?н атау?а болады. Нил Мерсерд?? ?Б?рге ойлаймыз? зерттеу? бастауыш ж?не орта б?л?мге арнал?ан ?лтты? стратегиялар ж?йес?не енг?з?лд?.
Б?г?нг? та?да Нил Мерсер ?Халы?аралы? б?л?м саласында?ы зерттеулер журналыны?? редакторы болып табылады. 51
50
М
онтессори, Мария (итал. Maria Montessori) (1870-
1952) ? Италияда?ы б?р?нш? д?р?гер ?йел, ?алым, ойшыл, педагог-гуманист ж?не психолог.
1907 жылы М. Монтессори ?аз?р Монтессори ж?йес? рет?нде белг?л? дидактикалы? т?р?ыдан дайындал?ан ор-
тада баланы? ?з бет?нше дамуы ж?йес?н ?сынды. М. Монтессори ?д?стемес?не 100 жылдан ас?анына ?арамастан, ол ?з?н?? ?зект?л?г?н ?л? де жой?ан жо?. Монтессори ?ылыми мектеб? ?збасарларыны? к?пт?г?не байланысты Гиннесс рекордтар к?табына енг?з?лд?. Мария Монтессори кандидатурасы Нобель сыйлы?ын алу?а ек? рет ?сынылды. М.Монтессорид?? ??ылыми педагогика ?д?с??, ?Балалар мен ?лы суретш?лер шы?армашылы?ында?ы ?иял?, ?Бастауыш мектептег? ?з?н-?з? т?рбиелеу мен ?з?н-
?з? о?ыту?, ?Бала санасы? е?бектер? ? ерекше таныл?ан туындылар.
1988 жылы ЮНЕСКО шеш?м?мен М.Монтессори ес?м? ХХ ?асырды? педагогикалы? ойлау т?с?лдер?н аны?та?ан т?рт педагог т?з?м?не енг?з?лд?: Джон Дьюи, Георг Кершенштейнер, Мария Монтессори, Антон Макаренко.
П
иаже, Жан (фр. Jean Piaget) (1896-1980) ? швейцария психолог? ж?не философы, балалар психологиясын зерттеуге арнал?ан ж?мыстарымен ?йг?л?; танымды? даму теориясын ж?не генетикалы? психологияны? (бас?аша ? генетикалы? эпистемология) философиялы?-психологиялы? мектеб?н ??рушы. Пиажен?? о?у ж?не ойлау туралы теорияларында о?ушыны? о?у ?дер?с?не белсенд? ?атысуы, б?л?мд? о?ушыны? ?з? ??ру ?ажетт?г? туралы т?жырымдама ма?ызды болып табылады. Пиажен?? о?у т?с?л? психологияда?ы даму ?дер?с?мен байланысты ?дайынды? т?с?л?? деп аталады.
Пиажен?? авторлы?ымен жары? к?рген 60 к?тап ж?не б?рнеше ж?з ма?ала бар.
Р
аддок, Джин (Jean Rudduck) (1937-2007) ? Кембридж университет?н?? б?р?нш? ?йел-профессоры, ол 1970 жылдары ?лемдег? е? жа?сы зерттеу о?у орталы?тарыны? б?р? болып келет?н Шы?ыс Англия университет?н?? б?л?м беру саласында?ы ?олданбалы зерттеу орталы?ыны? нег?з?н ?алаушыларды? б?р?, Homerton колледж?н?? зерттеулер бойынша директоры (1994), Британды? б?л?м беру саласында?ы зерттеу ?ауымдасты?ыны? президент? (1994), ?О?ушы ?н?? теориясыны? авторы ж?не 1960 жылдарды? ая?ында гуманитарлы? жобалар т?р?ысынан ?з?рленген осы аттас жобаны? бастамашысы болып табылады. Джин Раддок м??ал?мн?? к?с?би дамуында?ы гендерл?к ерекшел?ктер проблемаларын зерттеген. Б?л ретте, Джин Раддок ?О?ушы ?н?? теориясыны? авторы рет?нде ?лемге таныл?анын атап ?ту ?ажет. Атал?ан теория о?у ?дер?с? туралы оларды? п?к?р?н аны?тау, о?ушыны? ?на?ты? жеке т?л?асын, оны? ?аб?леттер?н, бей?мд?л?г?н, бойында?ы дарындылы?ты т?с?ну ж?не мектепт?? саясаты мен т?ж?рибес?н жет?лд?ру ?ш?н о?ушыны? п?к?р?н есепке алу ма?сатында о?ушылармен ке?есуд?? ма?ызды екен?н к?рсетед?.
Р
оджерс, Карл Рэнсом (а?ыл. Carl Ransom Rogers) (1902-1987) ? америкалы? психолог, гуманист?к психологияны ??рушыларды? ж?не к?шбасшыларыны? б?р? (Абрахам Маслоумен б?рге), 1947 жылы Америкалы? психологиялы? ?ауымдасты?ты? (АП?) президент? бол?ан. Директивалы? емес психотерапияны ??ру?а елеул? ?лес ?осып, оны ?Т?л?а?а ба?дарлан?ан психотерапия? деп ата?ан. Роджерс т?л?а ??рылымыны? т?бегейл? компонент? деп субъект?н?? ?орша?ан ?леуметт?к ортамен ?зара ?рекеттест?г? ?дер?с?нде ?алыптасатын ж?не субъект м?нез-??л?ыны? ?з?нд?к реттелу?н?? интегралды? тет?г? болып табылатын ?Мен-т?жырымдамасын? аны?тады. ?Психотерапия?а к?з?арас. Адамны? ?алыптасуы? (1961) к?табында та?даулы эсселер?н жарияла?аннан кей?н Роджерс к?пш?л?к ?ауым?а ерекше танылды. Осы кезден бастап ?алымны? е?бектер?не маман емес о?ырмандар да к?птеп назар аудара бастады. 1960 жылдары Роджерс ?кездесулер тобы? (топты? психотерапия) атауына ие бол?ан ?оз?алысты? к?шбасшысы болды. 53
52
С
ократ (к?не грек. ????????) (б?зд?? заманымыз?а дей?нг? 469-399 жж.) ? ежелг? грек философы, диалектиканы? нег?з?н салушыларды? б?р?, философияда?ы бетб?рыстар осы диалектикадан: таби?ат пен ?лемд? ?арастырудан ? адамды ?арастыру?а к?шуден бастау алды. А?и?атты ?здеуде догмалы? т?жырымдарды сыни ??ынуды к?здейт?н ?Жетекш? с?ра?тар ?д?с?н? (Сократты? ?д?с, майевтика рет?нде белг?л?) пайдаланды. Сократ б?р н?рсен? жазып отыру жадыны ?лс?ретед? деп ойлап, ?з ойларын еш?ашан жазып отырма?ан, ал ?з о?ушыларын диалог ар?ылы шынайы п?к?рд? аны?тау?а жетелейт?н, ол ?ш?н б?р?нш? жалпы с?ра? ?ойып, ал жауап ал?ан со?, келес?с?н ?ойып, осылайша шынды?ты ?зденген. С
тенхауз, Лоуренс (Lawrence Stenhouse) (1926-1982) - британды? зерттеуш?, Шы?ыс Англия университет?н?? Б?л?м беру саласында?ы ?олданбалы зерттеулер орталы?ы (CARE) ??рылтайшыларыны? б?р? болып келед?, 1960-1970 жылдары Британды? ?ылыми-б?л?м беру ?ауымдасты?ыны? (BERA) президент? болды.
Б?л?м беру саласында?ы зерттеулер мен о?у ба?дарламаларын ?з?рлеуде м??ал?мн?? белсенд? р?л?н?? ма?ыздылы?ын айта отырып, м??ал?мн?? зерттеу ж?рг?зу м?дениет?н?? ?М??ал?м зерттеуш? рет?нде? атты идеясына нег?зделген теорияны? нег?з?н ?алаушы болып табылады.
Ф
лэйвел, Джон (а?ыл. John Flavell) (1928) ? америкалы? психолог, Стэнфордта ??рметт? психология профессоры, оны? зерттеулер? балаларды? танымды? дамуына арнал?ан. Флэйвелл зерттеулер?н?? айры?ша ерекшел?г? бас?а зерттеуш?лер зерттемеген ма?ызды танымды? б?л?ктерд? аны?тап, балаларды? балалы? ша?тан бастап дамуын талдау болып табылады. 1963 жылы Джон Флэйвелл балаларды? танымды? дамуына арнал?ан ?Жан Пиаже дамуыны? психологиясы? к?табын басып шы?арды.
1984 жылы Америкалы? психологиялы? ?ауымдасты? Д. Флэйвелд? ?ылым?а ?ос?ан ?ома?ты ?лес? ?ш?н атап ?тт?, ал 1994 жылы ол А?Ш ?лтты? ?ылым академиясына сайланды. 120-дан астам монографияларды? авторы. Х
аррис, Джудит Рич (а?ыл. Judith Rich Harris) (1938) ? т?уелс?з ?алым ж?не теоретик, Нью-Джерсиден (А?Ш) шы??ан психолог. Эволюциялы? психология, ?леуметт?к психология, даму психологиясы ж?не м?нез-??лы? генетикасы салаларында зерттеу ж?рг?зген.
1994 жылы Джудит Харрис топты? ?леуметтенд?руд?? жа?а теориясын жасады, ол теория?а с?йкес баланы ?орша?ан ??рдастарыны? р?лд?к м?нез-??л?ы ата-аналары ж?не педагогтер м?жб?рлеп с???руге тырысатын р?лд?к модельдерден б?рнеше есе басым болады.
Джудит Харрис теориясы 1995 жылы Американы? жетекш? журналдарыны? б?р? ?Психологиялы? шолуда? жариялан?ан ма?аласыны? нег?з?не к?рд?, содан кей?н Америкалы? психологиялы? ?ауымдасты? о?ан психологияны дамыту?а ?ос?ан ?лес? ?ш?н жыл сайын бер?лет?н Джордж Миллер сыйлы?ын тапсырды.
Джудит Харрис 1998 жылы жариялан?ан ?Т?рбие ал?ышарттары? (the Nur-
ture Assumption) к?табыны? авторы болып табылады, б?л басылымда а?ыл-ой ?аб?леттер?, ашы?ты?, ?кпеш?лд?к, озбырлы??а бей?мд?к, ?шк?шт?кке жа?ын болу адамда тумай т?рып ?аланатынды?ы туралы айтыл?ан.
55
54
Х
этти, Джон Алан Клинтон (а?ыл. John Allan Clinton Hattie) (1950) ? педагогика профессоры, Австралияда?ы Мельбурн университет? жанында?ы Б?л?м беру ?ылыми-зерттеу институтыны? директоры.
Джон Хэттид?? ?ылыми жобалары: ?Ба?алау модельдер?н ?з?рлеу?, ?Сыныпта ?ада?алау ?д?стер?н ?з?рлеу?, ?К?зге к?р?нет?н о?у зертханалары?.
Модельдерд? ?лшеу ж?не оларды б?л?м беру проблемаларын шешуде ?олдану, оны? ?ш?нде ?лшеу теориялары ж?не мета-талдау м?селелер?не ?ылыми ?ызы?ушылы? таныт?ан. Джон Хэтти зерттеулер?н?? нег?зг? салалары: о?у да?дылары, к?рсетк?штер ж?не ба?алау, ?з?н-?з? ба?алау, о?ыту мен о?у модельдер?, жас ерекшел?г? ж?не педагогикалы? психология.
Ч
иксентмихайи, Михай (а?ыл. Mihaly Csikszent-
mihalyi) (1934) ? психология профессоры, Чикаго университет? факультет?н?? б?рын?ы деканы, ба?ыт, креативт?л?к, субъективт?к жайлылы? та?ырыптарын зерттеген?мен белг?л? бол?ан. Б?р?нен де ?з?н?? ?а?ын? идеясыны? ар?асында танымал болды. ?алым а?ым к?й?н б?рнеше онжылды?тар бойы зерттеп келген, ол идея?а с?йкес адамдар ж?мыспен ж?не жа?даятпен толы? б?р?гу?н, ы?палдасуына ??сайтын ерекше а?ынды? к?йде болса, ба?ыттыра? болма?. А?ын деген?м?з зей?н, у?ж бен жа?даят ?н?мд?к ?йлес?мд?к немесе кер? байланыс сия?ты б?р н?рсен? тудыра отырып б?р?гет?н к?йд? б?лд?ред?.
Михай Чиксентмихайи ? б?рнеше бестселлерд?? авторы, ол журналдар мен к?таптар?а арнап 120-дан астам ма?ала жаз?ан, психология мен бизнеске ?атысты б?рнеше салаларда?ы д?йекс?здер? ке??нен ?олданылатын психологтерд?? б?р?. Ш
он, Дональд (а?ыл. Donald Schon) (1930-1997) ?о?у модельдер?н, есте са?тау т?с?лдер?н жасау, ?о?амды о?ыту ар?ылы т?ра?ты мемлекет ??ру саласында?ы Бостоннан (А?Ш) шы??ан ?йг?л? гуру. 1960 жылдарды? ортасында Шон ? ?леуметт?к ж?не техникалы? инновациялар ?йымыны? ??рылтайшыларды? б?р?, ал кей?н?рек директоры болды.
Дональд Шон - ??алыпты ?ылым?а? балама рет?нде пайда бол?ан ж?не б?л?м алу?а, ?р? ж?бер?лген ?ателер? т?зетуге м?мк?нд?к берет?н ?кер? байланысты? ?ос ?лмег?? сия?ты ??ымды ?амтитын ??рекет туралы теория? атауымен белг?л? бол?ан теорияны жасаушыларды? б?р?. Д.Шонны? ?ылыми ж?мысы ?йымда о?ыту ?дер?с?н зерттеуге арнал?ан. Дональд Шонны? 1971 жылы жариялан?ан ?Т?ра?ты мемлекет ар?асында? ж?мысы ?лемн?? к?птеген елдер?нде б?рден назар?а ?л?кт?. Д. Шонны? ?Рефлекси-
ялаушы практик: к?с?би шеберлер ?с-?рекет ?ст?нде ?алай ойлайды?, ?Рефлексивт? практик б?л?м?? сия?ты жеке ж?мыстары классика?а айнал?ан.
Ш
ульман, Ли (а?ыл. Lee Shulman) ? педагог-
психолог, Стэнфорд университет?н?? ??рметт? профессоры, Карнегид?? о?ытуды жа?сарту ?орыны? б?рын?ы президент?, Америкалы? б?л?м саласында?ы зерттеулер ?ауымдасты?ыны? б?рын?ы президент?, б?л?м саласында?ы б?рнеше сыйлы?тарды? лауреаты. Шульман педагогикалы? б?л?м, медицина, жаратылыстану ?ылымдары ж?не математика саласында?ы о?ыту мен о?уды ба?алауды зерделеуге ба?а жетпес ?лес ?осты. Шульман (1986) м??ал?мдерд? ти?мд? дайындау ?ш?н б?л?мн?? ек? базасы (м??ал?мн?? п?нд?к б?л?м? ж?не педагогиканы б?лу?) б?рл?кте болу ?ажет екенд?г? туралы ой ?орытып, осы ма?сатта ?Педагогикалы? п?нд?к б?л?мдер? (Pedagogical Content Knowledge) ??ымын енг?зд?. Ли Шульман ?Жаратылыстану ?ылымдары саласында?ы о?у ж?н?ндег? зерттеу?, ?М?ндеттерд? шешу, п?к?р ж?не шеш?м ?абылдауды зерттеу: б?л?м беру саласында?ы зерттеулер ?ш?н салдарлар?, ?Педагогикалы? психология мектепке ?айтып оралуда?, ?О?ыту ж?не саясат ж?н?ндег? н?с?аулы?? ж?не т.б. монографияларды? авторы болып табылады.
57
56
59
58
61
60
63
62
65
64
67
66
69
68
71
70
73
72
75
74
77
76
79
78
81
80
83
82
85
84
87
86
89
88
91
90
93
92
95
94
97
96
99
98
101
100
103
102
105
104
МС
106
Автор
rekodes
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
28 672
Размер файла
12 440 Кб
Теги
голоссарий, каз
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа