close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

detala lernu-gramatiko

код для вставкиСкачать
esperanto gramatiko
Bertilo Wennergren
Detala
lernu!
-gramatiko
©
lernu!
2005
Enhavo
Enhavo
1 En
konduko
..................................................................................................
4
2 Skribo kaj el
parolo
.....................................................................................
7
3 Vorto
specoj kaj fraz
roloj
.........................................................................
11
4 Sub
stantivoj
..............................................................................................
13
5 Adjektivoj
..................................................................................................
15
6 Adverboj
....................................................................................................
18
7 Singul
aro kaj plur
alo
...............................................................................
20
8 Artikolo kaj aliaj difin
iloj
........................................................................
22
9 Apo
strofo
...................................................................................................
29
10 Pro
nomoj
.................................................................................................
31
11 Rol
montr
iloj
............................................................................................
41
12 Tabel
vortoj
..............................................................................................
69
13 Kon
junkcioj
............................................................................................
82
14 Kombin
itaj vort
etoj
................................................................................
87
15 Kompar
ado
.............................................................................................
90
16 Negacio
....................................................................................................
97
17 De
mandoj kaj re
spondoj
......................................................................
100
18 Nombraj vortoj
.....................................................................................
104
19 Kvantaj vortoj
.......................................................................................
116
20 Apozicio
.................................................................................................
120
21 Verboj
....................................................................................................
123
22 Parti
cipoj
...............................................................................................
131
23 Verboj kaj fraz
roloj
..............................................................................
139
24 Sub
frazoj
...............................................................................................
143
25 Nerekta parolo
......................................................................................
161
26 Vortordo
................................................................................................
164
27 Vort
farado
.............................................................................................
168
28 Su
fiksoj
..................................................................................................
180
29 Pre
fiksoj
.................................................................................................
202
30 Afiks
ecaj el
ementoj
...............................................................................
209
3
Enkonduko
1 En
konduko
La Detala lernu!
-grama
tiko estas mal
longig
ita versio de PMEG, la Plena
Man
libro de Esper
anta Grama
tiko. Por pli de
talaj informoj ĉiam indas kon
-
sulti PMEG-on: “http://bertilow.com/pmeg/”. La Detala lernu!
-grama
tiko
tamen uzas tradi
ciajn grama
tikajn esprimojn (kiel “akuzativo”, “sub
-
stantivo”, “pre
dikativo” k.t.p.), kiuj ne aperas en PMEG.
1.1 Simboloj kaj mal
long
igoj
ekz.
ek
zemple
k.a.
kaj aliaj
k.s.
kaj simile, kaj similaj
k.t.p.
kaj tiel plu
→
far
iĝas, estas ŝanĝ
ebla al (k.s.)
=
estas egala al, sig
nifas
≈
estas pro
ksim
ume egala al, sig
nifas
pro
ksim
ume
A
pud
Maj
uskla vokalo montras akcenton en
tiuj lokoj, kie temas pri akcent
ado.
*ek
zemplo*
La ek
zemplo (aŭ sig
nifo) estas erara aŭ
tre mal
rekomend
inda.
1.2 Grama
tikaj term
inoj
Jen mal
longaj klar
igoj de gravaj grama
tikaj term
inoj uzataj en tiu ĉi grama
-
tiko. La klar
igoj estas vort
igitaj el la vid
punkto de la Esper
anta grama
tiko.
En aliaj grama
tikoj (pri Esper
anto aŭ pri aliaj lingvoj) la term
inoj povas esti
uzataj en iom aliaj mani
eroj. La term
inoj en la Detala lernu!
-grama
tiko
sekvas pli-malpli la uzon en la Plena Analiza Grama
tiko
de Kalocsay kaj
Waringhien.
adjektivo
Vorto uzata por pri
skribi sub
stantivon aŭ sub
stantiv
ecan vort
-
eton.
adjekto
Fraz
parto, kiu diras, en kiu mani
ero, en kiu loko, en kiu
tempo, per kiu ilo k.t.p., okazas la ago (aŭ stato) de la pre
-
dikato. Ĉiu fraz
parto krom pre
dikato, sub
jekto, objekto kaj
pre
dikativo, estas adjekto.
adverbo
Vorto uzata por pri
skribi ion, kio ne estas sub
stantivo aŭ sub
-
stantiv
eca vort
eto (t.e. verbon, adjektivon, adjektiv
ecan vort
-
eton, alian adverbon, adverb
ecan vort
eton aŭ tutan frazon).
afikso
Radiko, kiu estas uzata pre
cipe por fari kun
metitajn vortojn:
4
Enkonduko
su
fikso aŭ pre
fikso.
afrik
ato
Kon
son
anto far
ata per kompl
eta baro, kiun oni ek
rompas, sed
nur tiom, ke la aero povas tra
flui kun frota sono.
aktivo
La ordin
ara speco de frazo, en kiu la sub
jekto estas tiu, kiu
faras la agon de la pre
dikato. Vidu pasivo.
akuzativo
La rol
finaĵo -N (§11.2)
.
apozicio
Fraz
parto, kiu (normale) staras tuj post alia fraz
parto montr
-
ante la saman aferon per aliaj vortoj.
epi
teto
Adjektivo, adjektiv
eca vort
eto, adverbo aŭ adverb
eca vort
eto,
kiu rekte pri
skribas alian vorton.
finitivo
Verbo
formo, kiu povas esti uzata kiel pre
dikativo.
frikativo
Kon
son
anto far
ata per nekompl
eta baro (mal
vast
igo), tra kiu
la aero fluas kun frota sono.
futuro
Verbo
formo, kiu esprimas agon aŭ staton en ven
onta tempo.
imperativo
Verba modo, kiu montras ordonon (unu el la uzoj de volitivo
en Esper
anto).
indikativo
Verba modo, kiu montras agojn kaj statojn realajn kaj
efektivajn.
infinitivo
Verba modo, kiu neŭtrale nomas agon aŭ staton, sen montri,
ĉu temas pri re
alaĵo, volo aŭ imago.
inter
jekcio
Ek
kria vort
eto.
kon
dicionalo
Verba modo, kiu montras agojn aŭ statojn nerealajn, imagajn
aŭ fantaziajn.
kon
junkcio
Vort
eto, kiu kun
ligas fraz
partojn, kiuj ludas la saman rolon en
la frazo.
kon
son
anto
Lingvo
sono far
ata per ia baro de la aerfluo.
lateralo
Kon
son
anto far
ata per baro nur en la mezo de la buŝo. La
aero fluas lib
ere flanke de la lango.
modo
Iu el la kategorioj de verbo
formoj, kiuj esprimas diversajn
sintenojn de la parol
anto al la dir
aĵo. La modoj de verboj en
Esper
anto estas infinitivo, indikativo, volitivo kaj kon
-
dicionalo.
nazalo
Kon
son
anto far
ata per kompl
eta buŝa baro. La aero iras ansta
-
taŭe tra la nazo.
negacio
Nea vort
eto.
netransitiva
(pri verbo) Nepov
anta havi objekton.
nominativo
Sub
stantivo aŭ sub
stantiv
eca vort
eto, kiu ne havas rol
montr
-
ilon (pre
pozicion aŭ akuzativan fin
aĵon).
numeralo
Vort
eto, kiu esprimas nombron.
objekto
Fraz
rolo, kiu montras tion, kio estas rekte tra
fata de la ago de
la pre
dikato. Iafoje oni parolas pri “rekta objekto” kon
traste
al “nerekta objekto”. “Nerekta objekto” nom
iĝas en tiu ĉi
grama
tiko al
-adjekto. Ordin
ara (rekta) objekto estas nom
ata
ankaŭ “akuzativa objekto”. Nerekta objekto estas tradi
cie
nom
ata ankaŭ “dativa objekto”.
parti
cipo
Vorto, kiu pre
zentas agon aŭ staton kvazaŭ econ de ĝia sub
-
5
Enkonduko
jekto aŭ objekto.
pasivo
Speco de “inversa” frazo
konstruo, en kiu tio, kio ordin
are (en
aktivo) estas objekto, aperas kiel sub
jekto.
plozivo
Kon
son
anto far
ata per kompl
eta baro, kiun oni ek
rompas per
aerpuŝo.
plur
alo
Grama
tika multe-nombro: pli ol unu afero.
pre
dikativo
Mem
stara fraz
parto, kiu pri
skribas la sub
jekton aŭ la objekton
pere de verbo.
pre
dikato
Ĉef
verbo de frazo. Verbo, kiu ordin
are havas sub
jekton.
pre
fikso
Afikso, kiun oni metas antaŭ aliaj radikoj.
pre
pozicio
Vort
eto, kiu montras la fraz
rolon de la posta fraz
parto.
pre
terito
Verbo
formo, kiu esprimas agon aŭ staton en pas
inta tempo.
pre
zenco
Verbo
formo, kiu esprimas agon aŭ staton en nuna tempo.
pro
nomo
Vort
eto, kiun oni uzas kiel anstataŭ
aĵon de sub
stantiva fraz
-
parto.
singul
aro
Grama
tika unu-nombro.
sub
jekto
Fraz
rolo, kiu (en aktiva frazo) montras tion, kio faras la agon
de la pre
dikato.
sub
junkcio
Vort
eto, kiu en
kondukas sub
frazon lig
ante ĝin al ĝia ĉef
frazo.
sub
stantivo
Vorto, kiu povas roli kiel ĉef
vorto de fraz
parto sub
jekta,
objekta, vokativa, adjekta, epi
teta, suplementa aŭ pre
dikativa.
su
fikso
Afikso, kiun oni metas post aliaj radikoj.
suplemento
Rekta pri
skribo (de neverba vorto), kies ril
aton al la pri
skrib
-
ata vorto montras rol
montr
ilo (pre
pozicio aŭ akuzativa fin
-
aĵo).
trans
itiva
(pri verbo) Pov
anta havi objekton.
verbo
Vorto, kiu esprimas agon aŭ staton, kaj kiu povas roli kiel pre
-
dikato de frazo. Kiel verbon oni tamen kalk
ulas ankaŭ
infinitivon, kvankam tia verbo ordin
are ne povas roli pre
-
dikate.
vibr
anto
Kon
son
anto far
ata per pluraj sin
sekvaj rap
idaj baroj kaj
rompoj.
vokalo
Lingvo
sono, kiu estas far
ata sen baro de la aerfluo, kaj kiu
povas porti akcenton.
vokativo
Fraz
rolo, kiu montras tiun, al kiu la el
diro estas direkt
ata.
volitivo
Verba modo, kiu montras, ke la ago aŭ stato ne estas reala,
sed nur vol
ata.
vort
eto
Vorto, kiu ne bezonas fin
aĵon, sed kiu povas aperi en frazo
tia, kia ĝi estas.
6
Skribo kaj elparolo
2 Skribo kaj el
parolo
2.1 Lit
eroj
Jen la alfa
beto de Esper
anto:
Maj
uskloj:
A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, Ĝ, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M,
N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z
Min
uskloj:
a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p,
r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z
Nomoj:
a, bo, co, ĉo, do, e, fo, go, ĝo, ho, ĥo, i, jo, ĵo,
ko, lo, mo, no, o, po, ro, so, ŝo, to, u, ŭo, vo, zo
2.1.1 Maj
uskloj kaj min
uskloj
Ĉiu lit
ero ek
zistas en du formoj: maj
usklo (granda lit
ero, ĉef
litero) kaj min
-
usklo (mal
granda lit
ero). La min
uskloj estas la normalaj liter
formoj. Maj
-
usklojn oni kutime uzas kiel unuan lit
eron de ĉefa frazo, kaj kiel unuan lit
-
eron de propra nomo.
2.1.2 Super
signoj
Ses lit
eroj estas unikaj por Esper
anto: Ĉ, Ĝ, Ĥ, Ĵ, Ŝ
kaj Ŭ
. Ili havas super
-
signojn. La super
signo ^
nom
iĝas cirkum
flekso aŭ ĉapelo. La super
signo
super U nom
iĝas hok
eto.
Kiam ne eblas uzi la ĝustajn super
signojn, oni povas uzi alter
nativan
skribon. La ofi
ciala alter
nativo estas la H-skribo, kiu trov
iĝas en la Fun
­
damento de Esper
anto
. En la H-skribo oni uzas post
metitan H
anstataŭ la
cirkum
fleksoj, kaj oni tute for
lasas la hok
eton super Ŭ
: ch, gh, hh, jh, sh, u
.
En komput
ila teksto
laboro, en re
tpoŝto, k.s., multaj uzas post
metitan ikson,
X
, anstataŭ cirkum
flekso kaj hok
eto: cx, gx, hx, jx, sx, ux
.
2.2 El
parolo
La lit
eroj A, E, I, O kaj U estas vokaloj
. Ĉiuj aliaj estas kon
son
antoj
. Ĉiu
lit
ero devas esti el
parol
ata. Ne ek
zistas silentaj lit
eroj.
7
Skribo kaj elparolo
2.2.1 Vokaloj
Vokalo
Pri
skribo
Son
simbolo laŭ la Inter
nacia Fonetika Alfa
beto
I
mal
vasta
antaŭa [i]
U
mal
vasta
mal
antaŭa
[u]
E
mez
vasta
antaŭa
[e]
O
mez
vasta
mal
antaŭa
[o]
A
vasta
[a]
Akcento
En vortoj kun du aŭ pli da vokaloj, unu vokalo estas el
parol
ata pli forte ol la
aliaj. Ĝi havas akcenton. La akcento estas ĉiam sur la antaŭ
lasta vokalo (maj
-
uskla vokalo montras akcenton ĉi tie): t
A
blo
, nen
I
am
, rap
I
da
, taks
I
o
,
famil
I
o
, revolv
E
ro
, krokod
I
loj
, esk
I
mo
, disk
U
tas
, m
E
tro
, metr
O
o
, A
pud
,
anst
A
taŭ
, tr
I
cent
, m
A
lpli
, E
kde
, k.t.p.
La fin
aĵo O povas esti anstataŭig
ita per apo
strofo (§9)
. La apo
strofon oni
kalk
ulas kiel vokalon (ne
el
parol
atan), kaj la akcento ne ŝanĝ
iĝas: taks
I
’
,
famil
I
’
, revolv
E
r’
, metr
O
’
.
Vokala vari
ado
La el
parola loko de vokalo povas lib
ere varii inter certaj limoj. Gravas nur,
ke ĉiu vokalo ne tro pro
ksim
iĝu al iu alia el la kvin vokaloj.
La long
eco de la vokaloj estas en Esper
anto tute sen
signifa. Oni povas el
-
paroli ilin longe, mez
longe aŭ mal
longe, laŭ
plaĉe.
Ĉiu Esper
anta vokalo estas el
parol
ata “sen
move”, kio sig
nifas, ke oni ne
aŭd
eble movas la langon de unu pozicio en la buŝo al alia pozicio dum la el
-
parolo de unu vokalo. Ekz. E ne sonu kiel “ej”, O ne kiel “oŭ”.
8
Skribo kaj elparolo
2.2.2 Kon
son
antoj
Kon
son
anto
Pri
skribo
Son
simbolo laŭ la
Inter
nacia Fonetika
Alfa
beto
B
plozivo lipa voĉa
[b]
P
plozivo lipa sen
voĉa
[p]
D
plozivo denta voĉa
[d]
T
plozivo denta sen
voĉa
[t]
G
plozivo vela voĉa
[g]
K
plozivo vela sen
voĉa
[k]
V
frikativo lipdenta voĉa
[v]
F
frikativo lipdenta sen
voĉa
[f]
Z
frikativo denta voĉa
[z]
S
frikativo denta sen
voĉa
[s]
Ĵ
frikativo gingiva voĉa
[ʒ]
Ŝ
frikativo gingiva sen
voĉa
[ʃ]
Ĥ
frikativo vela sen
voĉa
[x]
H
frikativo glota sen
voĉa
[h]
C
afrik
ato denta sen
voĉa
[ʦ]
Ĝ
afrik
ato gingiva voĉa
[ʤ]
Ĉ
afrik
ato gingiva sen
voĉa
[ʧ]
M
nazalo lipa voĉa
[m]
N
nazalo denta voĉa
[n]
L
lateralo denta voĉa
[l]
R
vibr
anto denta voĉa
[r]
J
duon
vokalo mal
vasta antaŭa
[j]
Ŭ
duon
vokalo mal
vasta mal
antaŭa
[w]
9
Skribo kaj elparolo
Duon
vokaloj
La duon
vokaloj J kaj Ŭ estas laŭ la el
parola mani
ero vokaloj, sed ili rolas en
la lingvo kiel kon
son
antoj. Ili estas ĉiam mal
longaj, kaj neniam povas ricevi
akcenton. Duon
vokalo ĉiam aperas antaŭ aŭ post vera vokalo. Ŭ aperas
ordin
are nur en la kom
binoj “aŭ” kaj “eŭ”.
Kon
son
anta vari
ado
Kiam sen
voĉa kon
son
anto staras tuj antaŭ voĉa kon
son
anto, multaj emas
voĉ
igi ĝin: akvo
→
“agvo”, okdek
→
“ogdek”. Kaj inverse, kiam voĉa kon
-
son
anto staras antaŭ sen
voĉa, multaj emas sen
voĉigi ĝin: sub
taso
→
“suptaso”, absolute
→
“apsolute”. Tiaj ŝanĝoj prin
cipe neniam estas
korektaj, sed estas ofte toler
ataj en la prak
tiko, se ili ne kaŭzas mis
kom
-
prenojn. Iafoje iuj eble emus sen
voĉigi vort
finan voĉan kon
son
anton: apud
→
“aput”, sed
→
“set”, hund’
→
“hunt”, naz’
→
“nas”. Tiaj ŝanĝoj tamen ne
estas akcept
itaj, kaj oni evitu ilin.
Anoj de iuj lingvoj emas el
paroli la sin
sekvojn KV kaj GV kiel re
spektive
“kŭ” kaj “gŭ”: akvo
→
“akŭo”, kvin
→
“kŭin”, gvidi
→
“gŭidi”. Ŭ neniam
povas sekvi rekte post kon
son
anto en Esper
anta vorto, kaj tial mis
kom
prenoj
apenaŭ povas est
iĝi, sed tia el
parolo estas ĝene
rale rigard
ata kiel mal
ĝusta.
En kelkaj lingvoj oni el
parolas la sonojn P, T, K, C kaj Ĉ kun aspiracio,
kvazaŭ kun mal
forta H poste. En Esper
anto tiuj kon
son
antoj estas normale
sen aspiracio, sed pri tio ne ek
zistas regulo. Oni povas do el
paroli aspiracie,
se oni volas, sed oni atentu, ke la aspiracio ne sonu kiel plena H.
L estas far
ata per parta baro ĉe la dentoj. Se oni baras nur tie, la L sonas
“hele”. Se oni sam
tempe levas la mal
antaŭon de la lango kontraŭ la velo, la L
sonas “mal
hele” (u-ece). Tia mal
hela L estas tute bona alter
nativo, sed oni
atentu, ke ĝi ne sonu kiel Ŭ. Tio okazas, se la ĉefa baro ĉe la dentoj mal
-
aperas.
Kiam N staras antaŭ gingiva aŭ vela sono, oni emas ŝanĝi N en gingivan
sonon (mal
granda dife
renco), aŭ velan sonon (granda dife
renco), por facil
igi
la el
parolon: tranĉi
, manĝi
, longa
, banko
k.a. Tio estas sen
probl
ema, ĉar ne
ek
zistas gingiva aŭ vela nazaloj, kun kiuj N povus kon
fuziĝi. Simile oni
emas el
paroli M lipdente antaŭ alia lipdenta sono: amforo
, ŝaŭmv
ino
k.a.
Ankaŭ tio estas sen
probl
ema. Sed oni atentu, ke oni ne el
parolu N lipdente:
inf
ero
, enveni
k.a., ĉar tiam oni kon
fuzus N kaj M, kio ne estas akcept
ebla.
Kompren
eble oni povas ĉiam uzi la bazan el
parolon de N kaj M.
R normale estas denta, sed fakte ne gravas, kie en la buŝo oni faras la
sonon. Ekz. vela R estas tute bona alter
nativo. La grava afero pri R estas, ke
ĝi estu vibr
anto. Do ankaŭ vela R pre
fere estu vibr
anto (ĝi estu “rul
ata”), kio
sig
nifas, ke la uvulo tremas kontraŭ la lango. R estu same trem
anta en ĉiaj
pozicioj en la vorto. En ekz. riv
ero
la du R estu same el
parol
ataj. Oni uzas
ankaŭ diversajn aliajn specojn de r-sonoj, kaj tio estas sufiĉe akcept
ita en la
prak
tiko. Oni tamen zorgu, ke la R-sono ne kon
fuziĝu kun alia kon
son
anto,
aŭ kun iu el la kvin vokaloj.
La long
eco de la kon
son
antoj estas en Esper
anto tute sen
signifa. Oni
povas el
paroli ilin longe, mez
longe aŭ mal
longe, laŭ
plaĉe.
10
Vortospecoj kaj frazroloj
3 Vorto
specoj kaj fraz
roloj
3.1 Vorto
specoj
Ek
zistas du specoj de vortoj en Esper
anto: finaĵ
vortoj (§3.1.1)
kaj vort
etoj
(§3.1.2)
:
3.1.1 Finaĵ
vortoj
Plej multaj vortoj en Esper
anto estas finaĵ
vortoj. Finaĵ
vorto baze kon
sistas el
radiko
(aŭ pluraj radikoj) + vort
klasa fin
aĵo
, ekz.: patro
, rozo
, suno
, amo
,
sana
, verda
, ege
, aparteni
, brilas
, estos
.
Radikoj
esprimas plej diversajn aferojn: bestojn, homojn, agojn, kval
-
itojn, abstrakt
aĵojn, kon
kret
aĵojn k.t.p. Radiko ne povas aperi mem
stare kiel
vorto, sed bezonas fin
aĵon. Ek
zistas naŭ vort
igaj fin
aĵoj
: O (§4)
, A (§5)
, E
(§6)
, I (§21.2)
, AS (§21.1.1.1)
, IS (§21.1.1.2)
, OS (§21.1.1.3)
, US (§21.1.3)
kaj U (§21.1.2)
. Se oni aldonas iun el tiuj fin
aĵoj al radiko, ĝi far
iĝas vorto.
Ĉiu ajn radiko povas akcepti ĉiun ajn fin
aĵon: homo
, homa
, home
, homi
,
homas
k.t.p., bluo
, blua
, blue
, blui
, bluas
k.t.p., kuro
, kura
, kure
, kuri
, kuras
k.t.p.
Iuj radikoj estas uzataj ĉefe en vorto
kunmet
ado. Oni nomas ilin afiksoj
(§27.7)
: EBL, UL, MAL, GE k.a.
3.1.2 Vort
etoj
Vort
eto ne bezonas fin
aĵon, sed povas aperi en frazo tia, kia ĝi estas. La vort
-
etoj estas limig
ita grupo de vortoj, kiuj montras tre bazajn ideojn, grama
-
tikajn ril
atojn k.t.p. Ili estas pre
cipe pre
pozicioj (§11.3)
, ekz. al
, de
, en
k.a.;
per
sonaj pro
nomoj (§10)
, ekz. mi
, vi
, ŝi
k.a.; sub
stantiv
ecaj (§4.2)
kaj
adjektiv
ecaj (§5.2)
vort
etoj, ekz. kiu
, tiu
, kio
, tio
, kia
, tia
, kies
, ties
, ambaŭ
k.a.; numeraloj (§18)
, ekz. unu
, du
, tri
, dek
, cent
k.a.; kon
junkcioj (§13)
,
ekz. kaj
, aŭ
k.a.; sub
junkcioj (§24)
, ekz. ke
, ĉu
, se
k.a.; adverb
ecaj vort
etoj
(§6.2)
, ekz.: kie
, tie
, for
, kiam
, tiam
, baldaŭ
, hodiaŭ
, kial
, tial
, kiel
, tiel
,
kiom
, tiom
, ankaŭ
, eĉ
, jes
, ne
; inter
jekcioj, ekz. adiaŭ
, bis
, ho
k.a.
45 el la vort
etoj ŝajnas havi iajn fin
aĵojn, ŝajnas kun
metitaj, sed estas ne
-
kun
met
itaj: tio
, tia
, kio
, kie
, iu
, iel
, ĉiam
, ĉiom
, nenial
, nenies
k.a. Tiujn vort
-
etojn oni nomas tabel
vortoj (§12)
.
11
Vortospecoj kaj frazroloj
3.2 Fraz
roloj
Frazo
estas vico de vortoj, kiuj kune esprimas penson. Fraz
parto
estas
vorto aŭ grupo de vortoj, kiuj rolas kiel unuo en frazo.
La plej grava fraz
parto estas la pre
dikato
. Ĝi estas verbo (§21)
kun iu el
la fin
aĵoj AS, IS, OS, US kaj U (normale ne I): iras
, sidis
, batos
, vidus
,
pensu
k.t.p. Pre
dikato montras, pri kia ago aŭ stato temas.
La pre
dikato estas la centro de la frazo. Ĉiuj aliaj partoj de la frazo ril
atas
en diversaj mani
eroj al la pre
dikato. Ili ludas diversajn fraz
rolojn
, ekz. sub
-
jekto (§11.1)
, objekto (§11.2)
, adjekto (pre
pozicia [§11.3]
aŭ akuzativa
[§11.2]
), vokativo (§11.1)
, epi
teto, suplemento, pre
dikativo (§11.1.4)
. Ek
-
zistas tri rimedoj montri fraz
rolon: nenio (§11.1)
(nominativo), la akuzativa
fin
aĵo N (§11.2)
, kaj pre
pozicioj (§11.3)
.
•
La jun
ulo legas libron.
La verbo legas
estas pre
dikato. La jun
ulo
estas
sub
jekto. Libron
estas objekto. La fraz
rolo de la sub
jekto estas montr
ata
per for
esto de rol
montr
ilo (per nominativo). La fraz
rolon de la objekto
montras ĉeesto de la akuzativa fin
aĵo -N.
•
Ŝi veturis tutan tagon per sia aŭto.
La fraz
parto tutan tagon
estas
akuzativa adjekto (kiu montras, kiel longe daŭris la ago). La fraz
parto
per sia aŭto
estas pre
pozicia adjekto (kiu informas pri la ilo de la ago).
La fraz
rolon de la unua adjekto montras la akuzativa fin
aĵo -N. La fraz
-
rolon de la dua adjekto montras la pre
pozicio per
.
•
Andreo, ĉu vi ren
kontis Paŭlon hodiaŭ?
La fraz
parto Andreo
estas
alvoko.
•
Andreo loĝas en bela aparta
mento kun du ĉambroj.
La adjektivo bela
estas epi
teto de la sub
stantivo aparta
mento
. La fraz
parto kun du ĉambroj
estas suplemento de la sub
stantivo aparta
mento
.
•
La aparta
mento de Andreo estas mal
granda.
La fraz
parto mal
granda
estas sub
jekta pre
dikativo. Ĝi pri
skribas la sub
jekton la aparta
mento
pere de la pre
dikata verbo estas
.
Vidu ankaŭ la liston de grama
tikaj term
inoj en la En
konduko (§1.2)
.
12
Substantivoj
4 Sub
stantivoj
Sub
stantivoj estas nomoj de aferoj, kon
kret
aĵoj, abstrakt
aĵoj, homoj, bestoj,
fenomenoj, agoj, kval
itoj, specoj, individuoj k.t.p. Sub
stantivoj havas en
Esper
anto O-fin
aĵon:
•
tablo
= nomo de kon
kret
aĵo
•
hundo
= nomo de besto
speco
•
saĝo
= nomo de kval
ito
•
amo
= nomo de sento
•
kuro
= nomo de ago
•
martel
ado
= nomo de agado
•
Petro
= nomo de per
sono
•
Jokohamo
= nomo de urbo
Post sub
stantiva O-fin
aĵo povas sekvi J-fin
aĵo por plur
alo (§7)
, kaj akuzativa
N-fin
aĵo (§11.2)
. Oni ankaŭ povas meti ambaŭ, sed ĉiam J antaŭ N:
tabloj
tablon
tablojn
hundoj
hundon
hundojn
Oni povas anstataŭ
igi la sub
stantivan fin
aĵon O per apo
strofo (§9)
, sed nur
kiam ne sekvas J aŭ N: hund’
= hundo
, saĝ’
= saĝo
, am’
= amo
, kur’
= kuro
,
Jokoham’
= Jokohamo
.
4.1 Uzo de sub
stantivoj
Sub
stantivoj, aŭ pli ĝuste fraz
partoj kun sub
stantivo kiel ĉef
vorto, rolas en
frazoj pre
cipe kiel sub
jekto (§11.1.1)
, objekto (§11.2.1)
, adjekto aŭ vokativo
(§11.1.2)
, sed ili ankaŭ povas roli kiel suplementa aŭ pre
dikativa (§11.1.4)
pri
skribo de alia vorto:
•
La bona vir
ino
tra
nkvil
igis sian soifon.
La fraz
parto la bona vir
ino
(kies
ĉef
vorto estas la sub
stantivo vir
ino
) rolas kiel sub
jekto.
•
Mi vidas leonon
.
La sub
stantivo leonon
rolas kiel objekto (kaj havas tial
la akuzativan fin
aĵon -N).
•
Ludoviko
, donu al mi panon.
La fraz
parto Ludoviko
rolas kiel vokativo.
•
Sur la fe
nestro
kuŝas krajono kaj plumo.
La sub
stantiva fraz
parto sur la
fe
nestro
rolas kiel loka adjekto (kaj havas tial la lokan pre
pozicion sur
).
•
La dentoj
de leono
estas akraj.
La sub
stantiva fraz
parto de leono
rolas
kiel poseda suplemento de la sub
stantiva fraz
parto la dentoj
(kaj havas
tial la pre
pozicion de
).
13
Substantivoj
•
Mi
estas muzik
isto
.
La sub
stantivo muzik
isto
rolas kiel pre
dikativa pri
-
skribo de la sub
jekto mi
.
4.2 Sub
stantiv
ecaj vort
etoj
Iuj el la vort
etoj en Esper
anto povas roli sub
stantiv
ece en frazo, sed ili ne
havas O-fin
aĵon. Tiaj estas la per
sonaj pro
nomoj (§10)
, la tabel
vortoj je U
kaj O (§12)
, la nomoj de la Esper
antaj lit
eroj (§2)
, la numeraloj (§18.1)
kaj
la vort
eto ambaŭ
.
Ankaŭ kvantaj adverboj povas roli sub
stantiv
ece. (§19)
4.3 Propraj nomoj
Plene Esper
ant
igitaj propraj nomoj ĉiam havas O-fin
aĵon: Anno
, Petro
,
Teodoro
, Mario
... Ankaŭ ne-Esper
ant
igitaj propraj nomoj estas sub
stantivoj,
sed ili ordin
are ne havas O-fin
aĵon: Anna
, Peter
, Theodore Roosevelt
, Marie
Curie
. Ĉe tiaj nomoj oni povas for
lasi la akuzativan N-fin
aĵon, eĉ se la fraz
-
rolo prin
cipe post
ulas tian fin
aĵon. Legu pli de
tale en la klar
igoj pri N-fin
aĵo
(§11.2)
.
14
Adjektivoj
5 Adjektivoj
Adjektivoj montras ecojn, kval
itojn, apartenojn, ril
atojn k.s. Adjektivoj
havas en Esper
anto A-fin
aĵon:
•
longa
= hav
anta multe da longo
•
ruĝa
= hav
anta ruĝon kiel econ
•
bona
= karak
teriz
ata de bono
•
inteli
genta
= hav
anta inteli
genton, karak
teriz
ata de inteli
gento
•
homa
= ril
ata al homoj
•
mal
aper
inta
= tia, ke ĝi jam mal
aperis
Ankaŭ posedaj pro
nomoj (§10)
kaj vicordaj nombro
vortoj (§18)
estas
adjektivoj, sed en tiuj vortoj la A-fin
aĵo havas speci
alan sig
nifon.
Post A-fin
aĵo povas sekvi J-fin
aĵo por plur
alo (§7)
, kaj akuzativa N-fin
aĵo
(§11.2)
. Oni ankaŭ povas meti ambaŭ, sed ĉiam J antaŭ N:
longaj
longan
longajn
ruĝaj
ruĝan
ruĝajn
miaj
mian
miajn
sesaj
sesan
sesajn
5.1 Uzo de adjektivoj
Adjektivoj estas uzataj pre
cipe por pri
skribi sub
stantivojn.
5.1.1 Epi
tetaj adjektivoj
Adjektivoj povas roli kiel epi
tetoj de sub
stantivoj (rekte pri
skrib
antaj
adjektivoj). Epi
tetaj adjektivoj staras plej ofte antaŭ la sub
stantivo, sed ili
povas stari ankaŭ post ĝi. Eĉ povas esti adjektivoj sam
tempe antaŭ kaj post
la sama sub
stantivo:
•
granda
domo
•
domo granda
•
la tago longa
•
la longa
tago
•
fama Franca
verk
isto
•
fama
verk
isto Franca
•
Lingvo Inter
nacia
(la ori
gina nomo de Esper
anto)
Epi
teta adjektivo, kiu staras post sia sub
stantivo, estas ofte emfaz
ita.
15
Adjektivoj
5.1.2 Pre
dikativaj adjektivoj
Adjektivo povas ankaŭ pri
skribi ion pre
dikative (pere de verbo) (§11.1.4)
:
•
La domo
estas granda
.
Granda
pri
skribas la sub
stantivon domo
pere de
la verbo estas
.
•
Tiuj ĉi verk
istoj
estas famaj
.
Famaj
pri
skribas la sub
stantivon verk
istoj
pere de estas
.
•
Mi farbis mian domon
blanka
.
Blanka
pri
skribas la sub
stantivon domon
pere de la verbo farbis
.
5.1.3 Pri
skrib
ado de aliaj vortoj
Adjektivoj estas uzataj ankaŭ por pri
skribi sub
stantiv
ecajn vort
etojn, ekz.
per
sonajn pro
nomojn (§10)
, ordin
are pre
dikative:
•
Mi
estas feliĉa
.
•
Tiu
estas mia
.
•
Tio
estas bona
.
•
Ili
far
iĝis ko
leraj
.
•
Ambaŭ
ŝajnis dorm
antaj
.
5.1.4 Sub
stantiv
eca uzo de adjektivoj
Kiam adjektivo rolas kiel epi
teto de sub
stantivo, oni iafoje for
lasas la sub
-
stantivon. Tiam la adjektivo kvazaŭ mem trans
prenas la rolon de sub
stantivo.
Tio eblas, kiam la kun
teksto klare montras, kiu sub
stantivo estu sub
kompren
-
ata:
•
La palaco de la imperi
estro estis la plej bel
ega
[palaco]
en la mondo.
•
Mi ne volas tiun ĉi supon, donu al mi alian
[supon]
.
•
Tro mal
multaj
[homoj/aŭskult
antoj]
venis.
•
Kelkaj
[per
sonoj]
el ni alvenis mal
frue.
•
Ni ambaŭ volas la saman
[aferon]
.
(Aŭ: Ni ambaŭ volas la samon.
)
•
Vi estas la unuaj
[per
sonoj]
, kiujn mi vidas hodiaŭ matene.
•
Via pano estas malpli freŝa, ol mia
[pano]
.
•
Estas nun la dua
[horo]
.
•
Mi parolas la Francan
[lingvon]
.
16
Adjektivoj
5.2 Adjektiv
ecaj vort
etoj
Iuj el la vort
etoj en Esper
anto povas roli adjektiv
ece en frazo, sed ili ne
havas A-fin
aĵon. Tiaj estas la tabel
vortoj je A, U kaj ES (§12)
, la vort
eto
ambaŭ
kaj la numeraloj (§18.1)
.
17
Adverboj
6 Adverboj
Adverboj montras mani
erojn, lokojn, tempojn, kvantojn k.s. Adverboj havas
en Esper
anto E-fin
aĵon:
•
rap
ide
= en rap
ida mani
ero, kun rap
ido
•
bele
= en bela mani
ero, kun belo
•
urbe
= en (la) urbo(j)
•
hejme
= en la propra(j) hejmo(j)
•
tage
= en (la) tago(j)
•
matene
= en (la) mateno(j)
•
lunde
= en (la) lundoj, en ĉiu lundo
•
normale
= en normala mani
ero, en normalaj okazoj
•
multe
= en granda kvanto
•
alven
inte
= post (la) alveno
Ĉe lokaj adverboj povas aperi la akuzativa fin
aĵo N por direkto (§11.2)
:
urben
= “al la urbo(j)”, hejmen
= “al la propra(j) hejmo(j)”. Sed adverbo
neniam povas ricevi J-fin
aĵon.
6.1 Uzo de adverboj
Adverbo povas roli kiel adjekto de verbo:
•
Ili manĝas
rap
ide
.
Rap
ide
estas adjekto de manĝas
, kaj montras la mani
-
eron de manĝ
ado.
•
Urbe
trov
iĝas
multaj re
storacioj.
Urbe
estas adjekto de trov
iĝas
, kaj
montras la lokon de la troviĝ
ado.
Adverba adjekto povas ankaŭ ril
ati al tuta frazo:
•
Kompren
eble
mi iros
.
Kompren
eble
ril
atas al la tuta frazo. Ĝi ne montras
la mani
eron de irado, sed komentas la fakton, ke mi iros. Tiu tuta fakto
estas kompren
ebla.
Adverbo povas ankaŭ roli kiel epi
teto de adjektivo, de alia adverbo, kaj de
adverb
eca vort
eto:
•
Ĝi estas sufiĉe
granda
.
•
Li manĝas terure
multe
.
•
Ili re
venos tre
ege
baldaŭ
.
Adverbo povas ankaŭ esti pre
dikativa pri
skribo de infinitiva verbo aŭ de sub
-
frazo (§11.1.4)
:
•
Estas amuze
labori
.
Amuze
pri
skribas la vorton labori
.
18
Adverboj
•
Multe maĉi
estas necese
por bona digesto.
Adjektivoj kaj adverboj estas tre similaj. La afero, kiun oni volas pri
skribi,
de
cidas, ĉu oni uzu adjektivon aŭ adverbon.
Kvantaj adverboj povas esti uzataj kvazaŭ ili estus sub
stantivoj (§19)
: Sur
la arbo sin trovis multe
(aŭ multo) da birdoj.
6.2 Adverb
ecaj vort
etoj
Iuj el la vort
etoj en Esper
anto povas roli adverb
ece en frazo, sed ili ne havas
E-fin
aĵon. Tiaj estas la tabel
vortoj je E, EL, OM, AM kaj AL (§12)
, la vort
-
etoj pli
kaj plej
(§15)
, la vort
eto ne
(§16)
, la vort
etoj ĉi
, for
, ankoraŭ
,
baldaŭ
, hodiaŭ
, hieraŭ
, morgaŭ
, jam
, ĵus
, nun
, plu
, tuj
, ajn
, almenaŭ
, ankaŭ
,
apenaŭ
, des
, do
, eĉ
, ja
, jen
, jes
, ju
, kvazaŭ
, mem
, nur
, preskaŭ
, tamen
, tre
kaj
tro
. (Multaj grama
tikoj nomas ankaŭ tiajn vort
etojn simple “adverboj”, sed
en tiu ĉi grama
tiko ili nom
iĝas “adverb
ecaj vort
etoj” por klare dis
tingi ilin de
tiuj adverboj, kiuj havas E-fin
aĵon.)
19
Singularo kaj pluralo
7 Singul
aro kaj plur
alo
Singul
aro
sig
nifas, ke estas unu. Plur
alo
sig
nifas, ke estas pli ol unu. Plur
-
alon oni montras per la fin
aĵo J. Oni uzas J-fin
aĵon ĉe sub
stantivoj (§4)
,
adjektivoj (§5)
kaj ĉe la tabel
vortoj je U kaj A (§12)
.
Singul
aro
Plur
alo
(unu) tago
(pluraj) tagoj
(unu) granda domo
(tri) grandaj domoj
ilia granda domo
iliaj grandaj domoj
alia homo
aliaj homoj
la unua tago
la unuaj tagoj
iu
iuj
tiu homo
tiuj homoj
tia speco
tiaj specoj
La kato estas nigra.
La katoj estas nigraj.
Ĝi estas granda, sed bela.
Ili estas grandaj, sed belaj.
Vi estas bela.
Vi estas belaj.
Ĉiu miris pri tio.
Ĉiuj miris pri tio.
Kia estis la re
spondo?
Kiaj estis la re
spondoj?
Eventuala N-fin
aĵo staras post J: tagojn
, grandajn
, aliajn
, nigrajn
, iliajn
,
tiujn
, neniajn
.
Se adjektivo pri
skribas plurajn sub
stantivojn, ĝi havu J-fin
aĵon, ĉar la sig
-
nifo estas plur
ala:
•
La tablo kaj la seĝo estas el
uzitaj
.
Unu tablo kaj unu seĝo estas du
aferoj. Ambaŭ estas el
uzitaj.
•
En la ĉambro estis verdaj
seĝo kaj tablo.
Tie estis (unu) verda seĝo kaj
(unu) verda tablo.
Iafoje adjektivo ril
atas al sub
stantivo kun J-fin
aĵo, sed pri
skribas laŭsence
nur unu el la pluraj aferoj. Tiam la adjektivo ne havu J-fin
aĵon:
•
Tie staris pluraj grandaj kaj unu mal
granda
tabloj.
Kvankam mal
­
granda
ril
atas al la vorto tabloj
, ĝi estu sen J, ĉar ĝi pri
skribas nur unu el
la tabloj.
•
Mi volas verdan
kaj ruĝan
krajonojn.
= ...unu verdan krajonon kaj unu
ruĝan krajonon.
•
Venis Franca
kaj Germanaj
gastoj.
= Venis unu Franca kaj pluraj
Germanaj gastoj.
Plur
ala adjektivo kune kun pluraj singul
araj sub
stantivoj povas iafoje ŝajni
kiel stranga miks
aĵo, kvankam tio estas tute logika. Zamenhof ofte evitis tian
mikson, uzante singul
aran adjektivon, pre
cipe kiam la adjektivo estis poseda
pro
nomo, aŭ kiam temis pri pluraj abstraktaj sub
stantivoj:
•
Mia
frato kaj frat
ino
= mia
frato kaj mia
frat
ino
= miaj
frato kaj frat
ino
.
Nun
tempe oni ĝene
rale pre
feras la formon miaj
frato kaj frat
ino
.
20
Singularo kaj pluralo
•
La simpla
lern
ado kaj uzado de Esper
anto
. Simpla
estas sub
kompren
ata
antaŭ uzado
. Alter
native oni povas diri, ke lern
ado kaj uzado
kune estas
unu ideo.
Same Zamenhof ofte evitis uzi plurajn singul
arajn adjektivojn kune kun unu
plur
ala sub
stantivo:
•
Estis inter la sepa kaj oka horo
ves
pere.
= ...la sepa kaj (la) oka horoj
...
Hodiaŭ eble re
komend
indas diri inter la sepa kaj oka horoj
(aŭ inter la
sepa horo kaj la oka oro
).
21
Artikolo kaj aliaj difiniloj
8 Artikolo kaj aliaj difin
iloj
Difin
iloj estas vort
etoj, kiujn oni metas antaŭ sub
stantiva fraz
parto por dif
ini
la ident
econ de la afero. La plej grava difin
ilo estas la dif
ina artikolo la
.
8.1 La
— dif
ina artikolo
La vort
eto la
montras, ke oni parolas pri certa afero kon
ata de la alparol
-
ata per
sono
.
Oni ne aldonas fin
aĵojn al la
, nek J, nek N.
•
la domo
= tiu de vi kon
ata domo
•
la bela junul
ino
= tiu de vi kon
ata bela junul
ino
•
la junul
inoj
= tiuj de vi kon
ataj junul
inoj
•
la altaj montoj
= tiuj de vi kon
ataj altaj montoj
•
la ruĝajn krajonojn
= tiujn de vi kon
atajn ruĝajn krajonojn
Oni povas en iaj okazoj uzi la mal
longig
itan apo
strofan formon l’
(§9)
.
La
staras antaŭ aliaj epi
tetoj de la sub
stantivo. Eventualan pre
pozicion
(§11.3)
oni metas antaŭ la
:
•
en la
domo
•
ĉe la
bela junul
ino
•
pri la
altaj domoj
8.1.1 Individu
aĵoj
Kiam temas pri individu
aĵoj (ne pri speco [§8.1.2]
), la
sig
nifas, ke la parol
-
anto supozas, ke la alparol
ato konas la aferon. La
tiam sig
nifas pli-malpli “vi
scias, pri kiu(j) mi parolas”.
For
esto de la
(aŭ alia difin
ilo) sig
nifas, ke la parol
anto supozas, ke la
alparol
ato ne konas la aferon. Manko de difin
ilo sig
nifas pli-malpli “vi ne
scias, pri kiu(j) mi parolas”. Manko de difin
ilo povas ankaŭ sig
nifi, ke la
ident
eco ne gravas. Neuzo de la
estas do same grava kiel uzo de la
.
•
La rozo
apartenas al Teodoro.
La parol
anto supozas, ke la aŭskult
anto
povas kom
preni, pri kiu rozo temas.
•
Al Teodoro apartenas rozo
.
Nun temas pri rozo, kiun la aŭskult
anto ne
konas.
•
Domo
brulas!
Individua domo brulas, sed la parol
anto ne estas certa, ĉu
la aŭskult
anto scias, pri kiu domo temas.
•
La domo
brulas!
La parol
anto volas informi, ke nun brulas tiu certa
domo, kiun la aŭskult
anto supoz
eble konas (eble lia hejmo).
22
Artikolo kaj aliaj difiniloj
•
Venis multaj gastoj
al via festo, ĉu ne?
La gastoj ja estis certaj
individuoj, sed ĉi tie la fraz
parto multaj gastoj
nur servas por informi pri
la kvanto de gastoj. Iliaj ident
ecoj ne gravas.
Antaŭe menci
ita
Normale io estas kon
ata, ĉar oni jam antaŭe menciis ĝin. La
tiam sig
nifas, ke
oni de
nove mencias ion jam antaŭe pri
parol
itan. Neuz
ado de la
sig
nifas, ke
oni en
kondukas en la rak
onton nova(j)
­
n per
sono(j)
­
n aŭ afero(j)
­
n:
•
Mi havas grandan domon
. La domo
havas du etaĝojn.
Ĉe la unua
mencio la aŭskult
anto ankoraŭ ne scias, pri kiu domo temas. Tial la parol
-
anto ne uzas la
. Ĉe la dua mencio la parol
anto aldonas la
por montri, ke
temas pri la ĵus menci
ita domo. Se li tiam ne uzus la
, la aŭskult
anto devus
supozi, ke temas pri alia domo ol la ĵus menci
ita.
•
En tiu ĉi skatolo estas frukto
. La frukto
estas ronda.
Unue frukto
(sen la
)
en
kondukas novan aferon. La aŭskult
anto do scias, ke ek
zistas frukto en
la skatolo. Poste la parol
anto povas daŭr
igi paroli pri tiu sama frukto per
la vortoj la frukto
.
•
Mi havas tri inf
anojn
. La inf
anoj
ofte ĝoj
igas min.
La
montras, ke temas
de
nove pri la jam menci
itaj inf
anoj.
•
Sur la strato iris tri viroj
. Ili aspektis kiel friponoj
. Sub
ite la tri friponoj
mal
aperis en bankon
. Ŝajnis, ke la banko
estas pri
rabota.
Post la unua
mencio de la tri viroj, kaj la informo, ke ili aspektas kiel friponoj, oni
povas simple nomi ilin la (tri) friponoj
. La fraz
parto la (tri) friponoj
servas kiel okaza propra nomo de ĝuste tiuj tri viroj. Post la unua mencio
de la banko oni povas nomi ĝin la banko
.
Ne necesas uzi pre
cize la samajn vortojn por povi paroli pri la sama afero
kun la
:
•
Tre mal
proksime de ĉi tie loĝis reĝo, kiu havis dek unu filojn
kaj unu fil
­
inon, Elizon. La dek unu fratoj
iradis en la lern
ejon kun stelo sur la
brusto kaj sabro ĉe la flanko.
Kvankam oni unue mencias ilin per la vorto
filoj
, oni povas poste nomi ilin la (dek unu) fratoj
.
Nerekte menci
ita, diven
ebla
Ofte io estas kon
ata, ĉar alia antaŭe menci
ita afero kompren
igas ĝian ek
-
ziston, aŭ ĉar la aŭskult
anto havas la necesajn sciojn pri la mondo:
•
Mi aĉetis aŭton, sed la motoro
ne funkcias.
La motoro mem ne estas
rekte menci
ita antaŭe, nur la aŭto, sed ĉar ĉiu aŭto normale havas
motoron, la aŭskult
anto povas kom
preni, ke temas pri la motoro de la ĵus
menci
ita aŭto. Oni povus ankaŭ diri ĝia motoro
, kio estus eĉ pli klara.
•
Mi manĝas per la buŝo
kaj flaras per la nazo
.
La aŭskult
anto scias, ke la
parol
anto estas homo, kaj ke homo havas buŝon kaj nazon. La buŝo
kaj la
nazo
do egalas al mia buŝo
kaj mia nazo
. Oni povus eble for
lasi la
, sed
23
Artikolo kaj aliaj difiniloj
tiam iom
ete sonus kvazaŭ la parol
anto dubus, ke la aŭskult
anto scias, ke
homo havas buŝon kaj nazon.
Plene pri
skrib
ita
Fraz
parto povas havi epi
tetojn aŭ suplementojn, kiuj kompren
igas, pri kiu
temas:
•
Jen kuŝas la ĉapelo de la patro
.
La suplemento de la patro
klar
igas, pri
kiu ĉapelo temas. Oni sub
komprenas, ke ek
zistas nur unu ĉapelo de la
patro. Se oni ne uzus la
, oni do devus supozi, ke ĝi estas nur unu el pluraj
ĉapeloj de la patro. Povas ankaŭ esti, ke la aŭskult
anto scias, ke unu el
pluraj ĉapeloj apartenas al la patro (dum la aliaj apartenas al aliaj per
-
sonoj), kaj ke nun la parol
anto montras ĝuste tiun ĉapelon.
•
Por la hodiaŭa tago
mi ricevis duoblan pagon.
La epi
teto hodiaŭa
plene
klar
igas, pri kiu tago temas.
•
Mi re
donas al vi la monon, kiun vi pruntis al mi
.
La sub
frazo kiun vi
pruntis al mi
plene klar
igas, pri kiu mono temas.
•
Mi vojaĝis al la urbo Pek
ino
.
La nomo Pek
ino
plene ident
igas la urbon.
Rekte vid
ata
Afero povas esti kon
ata pro tio, ke la aŭskult
anto rekte vidas ĝin, aŭ ali
mani
-
ere rimarkas ĝin:
•
La domo
estas vere bela.
Tiel oni povas diri, kiam la inter
parol
antoj
ambaŭ vidas la domon.
•
La floroj
odoras tre bone.
Tiel eblas diri, kiam la aŭskult
anto mem vidas
aŭ flaras la florojn, kaj do fac
ile kom
prenas, pri kiuj floroj temas.
Ĝene
rale kon
ata, unika
Afero povas esti kon
ata, ĉar ĝi estas tute unika, ĉar ek
zistas nur unu tia afero,
aŭ ĉar ĝi estas tiel el
stara aŭ speci
ala, ke povas temi nur pri ĝi:
•
La ĉielo
estas blua.
Ĉiuj scias, ke ek
zistas ĉielo. Oni povas do nomi ĝin
simple la ĉielo
.
•
La pre
zid
anto de Usono
diris, ke...
La parol
anto supozas, ke la aŭskult
-
anto scias, ke Usono havas ŝtatprezid
anton, kaj nur unu. Pro tio eblas
nomi lin simple la pre
zid
anto de Usono
.
8.1.2 Specoj
Ofte sub
stantivo estas uzata por paroli pri speco, por diri kia
io estas. Oni
povas tion fari en diversaj mani
eroj: sen la
, kun la
, singul
are aŭ plur
ale. Ofte
oni povas uzi ĉiun ajn mani
eron laŭ
plaĉe aŭ laŭ la stilo.
Plej ofte oni ne uzas difin
ilon, kiam oni parolas pri speco. Oni kvazaŭ
rigardas la specon kiel unu nekon
atan individuon, aŭ kiel individuon, kies
ident
eco ne gravas:
24
Artikolo kaj aliaj difiniloj
•
Leono
estas besto
.
Oni volas diri, ke leono estas unu el la multaj besto
-
specoj, kaj ne planto
speco aŭ alia afero.
•
Rozo
estas floro
kaj kolombo
estas birdo
.
Temas pri specoj, ne pri
individuoj.
•
Karlo estas kurac
isto
.
La vorto kurac
isto
ne servas por ident
igi, sed por
diri, kian pro
fesion havas Karlo.
•
El
izab
eto estas patr
ino de tri inf
anoj
.
La fraz
parto patr
ino de tri inf
anoj
estas uzata ne por montri, kiu El
izab
eto estas, sed por informi, kia homo
ŝi estas.
•
Akvo
bolas je cent gradoj.
Oni ne parolas pri certa kolekto de akvo, sed
pri la sub
stanco akvo ĝene
rale.
Iafoje oni rigardas specon kiel unu imagan kon
atan individuon, kaj uzas la
.
Tio estas sufiĉe ofta en for
mala aŭ filozofi
eca stilo. En tiaj okazoj temas
klare pri la tuta speco:
•
La git
aro
estas tre popul
ara instru
mento.
Oni pre
zentas instru
mento
-
specon kvazaŭ temus pri unu certa kon
ata instru
mento. Ankaŭ eblus: Git
­
aro
estas...
•
La kato
pre
feras varman klim
aton.
Oni pre
zentas besto
specon kiel unu
kon
atan individuan beston. Oni ankaŭ povus diri: Kato
pre
feras...
•
La urso
trov
iĝas kaj en Eŭropo kaj en Ameriko.
La dir
aĵo ne povus val
idi
pri unu sola urso. Tial ne eblas diri: *Urso trov
iĝas kaj en Eŭropo kaj en
Ameriko.*
•
La saĝ
ulo
havas siajn okulojn en la kapo, kaj la mal
saĝulo
iras en mal
­
lumo.
La saĝ
ulo
= ĉiuj saĝ
uloj
. La mal
saĝulo
= ĉiuj mal
saĝuloj
.
Se sub
stantivo aperas kiel pre
dikativo, oni nepre ne uzu la
, se temas nur pri
speco: Karlo estas advok
ato
.
Se oni diras Karlo estas la advok
ato
, tiam la
sig
nifo estas “Karlo estas tiu certa advok
ato, kiun vi konas” aŭ “Karlo estas
tiu advok
ato, pri kiu ni nun parolas” aŭ simile.
Se temas pri nombr
ebla afero, oni ankaŭ povas pre
zenti specon per plur
ala
vorto. Kiam oni parolas pri specoj, la dife
renco inter singul
aro kaj plur
alo
ofte estas mal
grava:
•
Leonoj
estas bestoj
.
= Leono estas besto.
•
Rozoj
estas floroj
kaj kolomboj
estas birdoj
.
•
La leonoj
estas bestoj.
•
La rozoj
estas floroj kaj la kolomboj
estas birdoj.
8.1.3 Mal
permesoj de la
Ne uzu la
ĉe fraz
parto, kiu havas alian difin
ilon
. Aliaj difin
iloj estas
posedaj pro
nomoj (§10)
, tabel
vortoj (§12)
je U
, A
aŭ ES
, la vort
eto
ambaŭ
, kaj duon
difina unu
(§8.2)
:
25
Artikolo kaj aliaj difiniloj
Mia
dorso doloras.
Ne: *
La mia
dorso doloras.*
(Sed ja eblas la
mia/via...
, se ne aperas posta sub
stantivo [§10.2]
.)
Tiu
domo estas granda.
Ne: *
La tiu
domo estas granda.*
Ĉiuj
gastoj jam venis.
Ne: *
Ĉiuj la
gastoj jam venis.*
Mi ŝatas ĉiajn
legomojn.
Ne: *Mi ŝatas la ĉiajn
legomojn.*
Kies
gasto mi estas, ties
feston mi festas.
Ne: *
La kies
gasto... la
ties
festo...*
Mi legis ambaŭ
librojn.
Ne: *Mi legis la ambaŭ
librojn.*
Ne uzu la
antaŭ vokativo
:
Keln
ero
, alportu al mi glason da biero!
Ne diru: *
La keln
ero
,
alportu...*
8.1.4 La
anstataŭ poseda pro
nomo
Ofte oni uzas la
anstataŭ poseda pro
nomo (§10)
, se la kun
teksto klare
montras, kiu la posed
anto estas. Tio aparte ofte okazas, kiam oni parolas pri
korpopartoj kaj parencoj:
•
Li levis la kapon
.
= Li levis sian kapon.
•
Mi montris per la fingro
, kien li iru.
= ...per mia fingro...
•
Ŝi lavis al si la piedojn
.
= Ŝi lavis siajn piedojn.
•
Ĉu Karlo venis kun la patro
?
= ...kun sia patro?
•
Diru al la patro
, ke mi estas diligenta.
La patro
= mia patro
(la patro de
la parol
anto). Oni tamen ofte uzas la vortojn Patro
kaj Patr
ino
(kun
komenca maj
usklo) kvazaŭ proprajn nomojn sen la
.
8.1.5 La
anstataŭ ĉiuj
Kiam ne estas risko pri mis
kom
preno, oni povas uzi la
anstataŭ ĉiuj
:
•
La gastoj
ek
sidis ĉe la tablo.
≈ Ĉiuj gastoj ek
sidis...
•
Ĉi­ves
pere la Angloj
pre
zentos teatr
aĵon en la kon
gres
ejo.
La Angloj
≈
ĉiuj Angloj
. La situacio (kon
greso) tamen lim
igas la sencon de ĉiuj
Angloj
. Temas pri (pli-malpli) ĉiuj Angloj, kiuj parto
prenas en la kon
-
greso, kaj ne pri ĉiuj Angloj de la mondo.
8.1.6 La
antaŭ lingvo
nomoj
La
estas uzata antaŭ lingvo
nomoj, kiuj kon
sistas el adjektivo plus la vorto
lingvo
(ofte sub
kompren
ata). Oni uzas la
, ĉar oni rigardas la lingvojn kiel
unik
aĵojn: la Angla (lingvo)
, la Ĉina (lingvo)
, la Neder
landa (lingvo)
k.a.
Sed oni ne uzu la
ĉe tiuj mal
multaj lingvoj, kiuj havas propran sub
stantivan
nomon, ekz. Esper
anto
, Sanskr
ito
, Ido
, Volapuko
k.a.
26
Artikolo kaj aliaj difiniloj
8.1.7 La
antaŭ plej
kaj malplej
Kiam plej
aŭ malplej
(§15)
ĉeestas, temas normale pri io unika, kaj oni uzas
la
:
•
La mal
feliĉa inf
ano for
kuris kaj kaŝis sin en la plej prok
sima arb
aro
.
•
Li estas tre kred
ema: eĉ la plej nekred
eblajn aferojn
, kiujn rak
ontas al li
la plej nekred
indaj homoj
, li tuj kredas.
Se temas pri komp
aro inter du individu
aĵoj aŭ du grupoj, oni uzas kutime la
(mal)
­
pli
anstataŭ la (mal)
­
plej
:
•
Unu vidv
ino havis du fil
inojn. La pli mal
juna
[fil
ino]
estis tiel simila al
la patr
ino per sia karakt
ero kaj vizaĝo, ke ĉiu, kiu ŝin vidis, povis pensi,
ke li vidas la patr
inon.
Kelk
foje plej
ne montras ion unikan, sed plej altan gradon de eco aŭ mani
-
ero. Tiam oni ne uzu la
:
•
Eĉ vulpo plej ruza
fine estas kapt
ata.
Ne temas pri certa kon
ata vulpo,
sed pri iu ajn vulpo maksim
ume ruza.
•
Li estas plej laca
en la mateno.
Ne temas pri komp
aro inter diversaj per
-
sonoj, sed pri komp
aro inter diversaj lac
ecoj de unu sama per
sono en
diversaj tempoj.
•
Kiu venas plej frue
, sidas plej ĝue
.
Plej
ne staras antaŭ sub
stantiva fraz
-
parto, sed antaŭ adverba fraz
parto.
8.1.8 La
ĉe propraj nomoj
Ne uzu la
ĉe vorto, kiu per si mem estas propra nomo, ĉar tiaj nomoj estas
klare difin
itaj per si mem:
•
Pasintj
are mi vojaĝis al Kan
ado
.
Ne diru: *...al la Kan
ado
.*
•
Kie estas Francisko
?
Ne diru: *Kie estas la Francisko
?*
Ĉe ordin
araj vortoj, kiuj far
iĝis propraj nomoj, oni normale ja uzas la
, ĉar
tiaj vortoj ne estas per si mm difin
itaj:
•
Kaj tiam la Nokto
diris: “Tenu vin dekstre kaj eniru en la mal
luman
pinarb
aron, mi vidis, ke tien for
iris la Morto
kun via mal
granda inf
ano.”
La nokto kaj la morto rolas en fabelo kiel per
sonoj kun propraj nomoj
(tion montras la maj
uskla skribo), sed nokto
kaj morto
estas ordin
araj
sub
stantivoj, kaj tial bezonas la
.
Kiam ordin
ara propra nomo havas adjektivon kiel epi
teton, kaj se tiu
adjektivo ne estas mem parto de la propra nomo, oni normale ja uzas la
. Tion
oni faras pre
cipe, kiam temas pri el
ekto (reala aŭ ŝajna) inter pluraj aferoj
kun la sama nomo:
•
Duoble montr
iĝis la bildo de Ven
ero, de la surt
era Ven
ero
.
Ven
ero estas
propra nomo de diino. Unue Ven
ero
aperas sen la
, laŭ la bazaj reguloj por
normalaj propraj nomoj. Poste ĉeestas la epi
teto surt
era
, kaj oni devas
27
Artikolo kaj aliaj difiniloj
uzi la
por montri difinit
econ. Temas kvazaŭ pri du mal
samaj Ven
eroj, la
ĉiela Ven
ero kaj la surt
era Ven
ero.
•
Ĉiuj konas Londonon
, la ĉef
urbon de Britio, sed ne ĉiuj konas la aliajn
Londonojn
en Usono kaj Kan
ado.
Londono
ne havas la
. La esprimo
aliaj Londonoj
tamen havas la epi
teton aliaj
, kaj do ricevas ankau la
.
•
Multaj viz
itis Londonon, la ĉef
urbon de Britio, sed mi viz
itis ankaŭ
aliajn Londonojn
.
Ankaŭ ĉi tie Londono
havas epi
teton, sed oni ne uzu
la
, ĉar ne temas pri ĉiuj aliaj Londonoj, kaj la aŭskult
anto ankaŭ ne povas
scii, pre
cize pri kiuj Londonoj temas.
Aliaj difin
iloj ol la
povas aperi antaŭ ĉiaj propraj nomoj, sed nur mal
ofte
estas bezono de tiaj esprimoj:
•
Ha, tie vi estas, mia El
izab
eto
!
•
Ĉu vi sentas teruron antaŭ tiu Karolo
?
8.2 Duon
difina unu
Iuj lingvoj uzas speci
alan nedif
inan artikolon, kiu ofte estas vorto simila al la
numeralo (§18)
unu
. Nedif
ina artikolo tamen tute ne ek
zistas en Esper
anto.
Plenan nedifinit
econ oni montras simple per neuzo de difin
ilo. Sed oni iafoje
uzas unu
kiel duon
difinan artikolon
. Tia unu
ne montras nombron, sed
individu
econ. Ĝi montras, ke temas pri io, kio estas nekon
ata al la aŭskult
-
anto, sed kon
ata al la parol
anto
:
•
Unu vidv
ino
havis du fil
inojn.
Komenco de fabelo. Ankoraŭ nur la
rakont
anto konas la vidv
inon.
•
Unu ves
peron
far
iĝis granda urag
ano.
La duon
difina artikolo unu
tamen neniam estas dev
iga. Ĝi estas nuanc
ilo,
kiun oni uzu je bezono.
28
Apostrofo
9 Apo
strofo
9.1 Apostrof
ado de O-fin
aĵo
La fin
aĵon O de sub
stantivo oni povas el
lasi. Tiam oni skribas apo
strofon
anstataŭ O. Tia el
laso de O eblas tamen nur kiam ne sekvas iu el la fin
aĵoj J
kaj N. En la parolo la akcento restas sur la sama vokalo, kvazaŭ la O ankoraŭ
ĉeestus:
•
turmento
→
turment’
(
turm
E
nt’
)
•
historio
→
histori’
(
histor
I
’
)
•
metroo
→
metro’
(
metr
O
’
).
•
ĉielo
→
ĉiel’
(
ĉi
E
l’
).
Oni ne povas uzi apo
strofon anstataŭ A-fin
aĵo (§5)
, E-fin
aĵo (§6)
aŭ verba
fin
aĵo (§21)
. Oni ankaŭ atentu, ke ne eblas apo
strofi la finojn ON, OJ kaj
OJN. Har’
egalas ĉiam al haro
, neniam al haron
, haroj
aŭ harojn
.
Ĉe tiuj tabel
vortoj, kiuj fin
iĝas per O (§12)
, la finaj “o”-vokaloj ne estas
veraj O-fin
aĵoj, kaj tial oni ne povas ilin anstataŭ
igi per apo
strofoj. Ne eblas
do uzi *ki’*
, *ti’*
, *i’*
, *ĉi’*
, *neni’*
anstataŭ kio
, tio
, io
, ĉio
, nenio
.
9.2 Apostrof
ado de la
La vokalo “a” en la dif
ina artikolo la
(§8)
povas esti el
lasita kaj anstataŭig
ita
per apo
strofo →
l’
. Tiun mal
longig
itan formon oni pre
fere uzu nur post pre
-
pozicioj, kiuj fin
iĝas per vokalo: de l’
, ĉe l’
, je l’
, tra l’
, pri l’
, pro l’
:
•
Liber
igu nin Dio, de l’
sovaĝaj Normandoj!
9.3 Ĉefe en poezio
Apo
strofoj estas uzataj pre
cipe en poezio por eviti troajn vokalojn.
Post longa migr
ado sur dorna la voj’
Minacis nin ondoj de l’
maro;
Sed venkis ni ilin kaj velas kun ĝoj’
Al verda haven’
de l’
hom
aro.
Post longa batalo, mal
dolĉa turment’
La stela standardo jam flirtas en vent’
el La Tag
iĝo
de Antoni GRABOWSKI
29
Apostrofo
En ordin
ara lingv
aĵo apo
strofoj estas tre mal
oftaj. En parola lingvo apostrof
-
ado apenaŭ okazas entute.
9.4 Dank’ al
Apo
strofo estas ankaŭ tradi
cie uzata en la esprimo dank’ al
= “pro la (favora)
influo de, mal-malgraŭ”. Dank’ al
aperas en ĉia lingv
aĵo, ankaŭ en parola
uzo:
•
Jes, dank’ al
Dio, ĉio estas en bona ordo.
•
Dank’ al
lia instru
ado mi sukcesis en la ek
zameno.
9.5 Un’
Kiam oni kalk
ulas taktojn, ritmojn k.s., oni povas uzi mal
longig
itan apo
-
strofan formon de la numeralo unu
(§18)
:
•
Un’
! du! un’
! du! — La sold
atoj marŝis.
= Unu! du!...
•
“
Un’
, du, tri, kvar”, li kalk
ulis laŭte.
= Unu
, du...
Un’
povas aperi nur en mem
stara, kvazaŭ inter
jekcia uzo, kiel en la ĉi-
antaŭaj ek
zemploj. Ĝi ne povas aperi en ordin
araj frazoj. Ne eblas ekz.: *Mi
havas nur un’ amikon.*
Eblas nur: Mi havas nur unu amikon.
30
Pronomoj
10 Pro
nomoj
Pro
nomo estas vort
eto, kiu povas ansta
taŭi tutan sub
stantivan fraz
parton.
10.1 Per
sonaj pro
nomoj
mi
≈ “la parol
anto” (§10.4)
ni
≈ “la parol
anto kaj alia(j) per
sono(j)” (§10.4)
vi
≈ “la alparol
ato(j)” (§10.5)
li
≈ “la pri
parol
ata vira per
sono aŭ per
sono kun
nekon
ata sekso” (§10.6.1)
ŝi
≈ “la pri
parol
ata ina per
sono” (§10.6.1)
ĝi
≈ “la pri
parol
ata aĵo, besto aŭ infan
eto” (§10.6.2)
ili
≈ “la pri
parol
ataj homoj, aĵoj aŭ bestoj”
(§10.6.3)
oni
≈ “neprecizig
ita(j) per
sono(j)” (§10.6.4)
si
≈ “la sama per
sono kiel la sub
jekto”, se tiu ne
estas mi
, ni
aŭ vi
(§10.7)
Per
sonaj pro
nomoj povas ricevi la akuzativan fin
aĵon N (§11.2)
:
•
Mi amas vin
.
•
Ilin
konas Karlo.
•
Ĉu vi ĝin
vidas?
•
El
izab
eto lavas sin
en la lago.
10.2 Posedaj pro
nomoj
Se oni aldonas la fin
aĵon A al per
sonaj pro
nomoj (§10.1)
, oni kreas posedajn
pro
nomojn
:
mia
“(la)... de mi” (§10.4.1)
nia
“(la)... de ni” (§10.4.2)
via
“(la)... de vi” (§10.5.1)
lia
“(la)... de li” (§10.6.1)
ŝia
“(la)... de ŝi” (§10.6.1)
ĝia
“(la)... de ĝi” (§10.6.2)
ilia
“(la)... de ili” (§10.6.3)
onia
“(la)... de oni” (§10.6.4)
sia
“(la)... de si” (§10.7)
31
Pronomoj
La posedaj pro
nomoj povas ricevi la fin
aĵojn J (§7)
kaj N (§11.2)
same kiel
aliaj adjektivoj (§5)
(ĉiam J antaŭ N): mia ĉambro
— miaj ĉambroj
— mian
ĉambron
— miajn ĉambrojn
.
Kiam poseda pro
nomo aperas antaŭ sub
stantivo, ĝi estas difin
ilo (§8)
, kaj
oni ne aldonas la
(§8)
. La poseda pro
nomo informas pri la posed
anto, kaj tio
estas sufiĉa informo por esprimi difinit
econ. Se oni anstataŭ
igas la posedan
pro
nomon per de
-esprimo, oni normale devas aldoni la
: ilia ĉambro
= la
ĉambro de ili
, mia edzo
= la edzo de mi
.
Kiam poseda pro
nomo aperas sola sen posta sub
stantivo, ĝi ne estas difin
-
ilo, kaj ne montras dif
inan sig
nifon. Por montri difinit
econ oni tiam normale
aldonas la
:
•
Tiu ĉi libro estas mia
.
Ĝi estas unu el miaj libroj — nedif
ina senco.
•
Tiu ĉi libro estas la mia
.
Ĝi estas tiu kon
ata libro, kiu apartenas al mi —
dif
ina senco.
•
Mia aŭto estas difekt
ita. Ni provu la vian
.
La vian
= vian aŭton
.
Sed iafoje oni povas for
lasi ĉi tian la
antaŭ mem
stara poseda pro
nomo, se la
kun
teksto estas tre klara:
•
Li pli ŝatas mian domon ol (la) sian
.
= ...ol sian domon.
10.3 Aliaj pro
nomoj
Ankaŭ aliaj vort
etoj estas pro
nomoj (sed ne per
sonaj), ekz. tabel
vortoj je O,
U kaj ES (§12)
kaj ambaŭ
. 10.4 Unua per
sono
10.4.1 Mi
Mi
estas singul
ara (kaj tute ne montras sekson). Mi
kaj mia
estas uzataj de la
parol
anto por paroli pri si mem. En grama
tiko tio estas ofte nom
ata “la unua
per
sono”:
•
Mi
venas de la avo, kaj mi
iras nun al la onklo.
•
Mi
for
iras, sed atendu min
, ĉar mi
baldaŭ re
venos.
•
Por miaj
kvar inf
anoj mi
aĉetis dek du pomojn.
•
Kiam mi
finos mian
laboron, mi serĉos mian
horloĝon.
•
Mi
prenos miajn
glit
ilojn kaj iros gliti.
32
Pronomoj
10.4.2 Ni
Ni
estas plur
ala (kaj tute ne montras sekson). Ni
kaj nia
estas uzataj de la
parol
anto por paroli pri si mem kaj alia(j) per
sono(j). Ni
povas sig
nifi mi kaj
unu alia per
sono
, mi kaj pluraj aliaj per
sonoj
, mi kaj ĉiuj aliaj homoj
, aŭ mi
kaj vi
. La pro
nomo ni
jen in
kluzivas la alparol
ata(j)
­
n homo(j)
­
n, jen ne. Kiuj
per
sonoj estas inkluziv
ataj, povas montri nur la kun
teksto:
•
Ni
vidas per la okuloj kaj aŭdas per la oreloj.
Ni
= “mi kaj ĉiuj aliaj
homoj”.
•
Ni
dis
iĝis kaj iris en diversajn flankojn: mi iris dekstren, kaj li iris mal
­
dekstren.
Ni
= “mi kaj li”.
•
Kiam vi ek
parolis, ni
atendis aŭdi ion novan, sed baldaŭ ni
vidis, ke ni
tromp
iĝis.
Ni
= “mi kaj aliaj homoj, sed ne la alparol
ato”.
•
La nokto estis tiel mal
luma, ke ni
nenion povis vidi eĉ antaŭ nia
nazo.
•
La jun
ulo aliĝis al nia
militist
aro kaj kuraĝe batalis kune kun ni
kontraŭ
niaj
mal
amikoj.
10.5 Dua per
sono
10.5.1 Vi
Vi
kaj via
estas uzataj de la parol
anto por paroli pri la per
sono(j), al kiu(j) li
parolas. Vi
kaj via
povas in
kluzivi ankaŭ aliajn per
sonojn, kiuj iel apartenas
al la sama grupo kiel la alparol
ato(j). En grama
tiko tio estas nom
ata “la dua
per
sono”. Oni uzas vi
egale al unu aŭ pluraj per
sonoj. Vi
estas do jen singul
-
ara, jen plur
ala. Vi
tute ne montras sekson, kaj estas ankaŭ tute neŭtrala pri
rango aŭ pozicio k.t.p.:
•
Sinjoro, vi
estas neĝent
ila.
•
Sinjoroj, vi
estas neĝent
ilaj.
•
Vi
estas inf
anoj.
•
Ĉu vi
amas vian
patron?
•
Via
parolo estas tute nekompren
ebla kaj viaj
let
eroj estas ĉiam skrib
itaj
tute neleg
eble.
Kiam vi
estas sub
jekto de U-verbo en ĉef
frazo, oni kutime for
lasas ĝin (§21)
.
En kelkaj lingvoj oni iafoje uzas vi
-pro
nomon pri homoj ĝene
rale. Por tio
oni devas en Esper
anto nepre uzi oni
(§10.6)
.
10.5.2 Ci
Ci
estas singul
ara alparola pro
nomo (kiu tute ne montras sekson). Ci
kaj cia
ek
zistas nur teorie, kaj estas preskaŭ neniam prak
tike uzataj. Eblus imagi ci
33
Pronomoj
kiel pure singul
aran vi
, aŭ kiel intiman famili
aran (singul
aran) vi
, aŭ eĉ kiel
insultan (singul
aran) vi
. Sed estas fakte tute neeble diri, kian nuancon ĝi
montras, ĉar ĝi apenaŭ estas uzata. Iuj imagas, ke oni antaŭe uzis ci
en
Esper
anto, kaj ke tiu uzo poste mal
aperis, sed fakte ci
neniam vere estis
prak
tike uzata. Ĝi nur aperis iafoje en eksperi
menta lingv
aĵo k.s. En normala
Esper
anto oni ĉiam uzadis nur vi
kiel alparolan pro
nomon.
10.6 Tria per
sono
Ĉio, kio ne estas mi
, ni
aŭ vi
(aŭ ci
), estas nom
ata “la tria per
sono”. La pro
-
nomoj li
(§10.6.1)
, ŝi
(§10.6.1)
, ĝi
(§10.6.2)
kaj ili
(§10.6.3)
, kaj lia
(§10.6.1)
, ŝia
(§10.6.1)
, ĝia
(§10.6.2)
, ilia
(§10.6.3)
, estas uzataj por paroli
pri io kon
ata, kio estas nek la parol
anto, nek la alparol
ato. Oni
kaj onia
(§10.6.4)
estas uzataj por paroli pri nedifin
ita per
sono. Si
kaj sia
(§10.7)
ansta
taŭas la aliajn tria
personajn pro
nomojn en certaj okazoj.
10.6.1 Li
kaj ŝi
Li
kaj ŝi
estas singul
araj. Li
kaj lia
estas uzataj, kiam oni parolas pri unu vira
per
sono. Ŝi
kaj ŝia
estas uzataj pri unu ina per
sono:
•
Li
estas knabo, kaj ŝi
estas knab
ino.
•
Li
estas mia onklo.
•
Ŝi
estas mia onkl
ino.
•
En la salono estis neniu krom li
kaj lia
fianĉ
ino.
•
Mi ren
kontis vian patr
inon kaj ŝian
kol
egon.
Kiam oni parolas pri per
sono, kies sekso ne estas kon
ata, aŭ kiam oni parolas
ĝene
rale pri homo de iu ajn sekso, oni normale uzas li
. Li
do havas du sig
-
nifojn: la vira per
sono
aŭ la homo
:
•
Ĉiu, kiu ŝin vidis, povis pensi, ke li
vidas la patr
inon.
Li
re
spondas ĉi tie
al ĉiu
, do al ĉiu per
sono
.
•
Se vi iros al kurac
isto, li
povos helpi vin.
Temas pri ĉiu ajn kurac
isto,
sen
dep
ende de la sekso.
Tia ĉi uzo de li
estas iafoje rigard
ata kiel seksa dis
kriminacio, sed estas fakte
nur grama
tika afero. Oni uzas li
ne ĉar oni ignoras vir
inojn, sed ĉar li
estas
dusignifa: vira kaj sekse neŭtra. Tio ja povas iafoje kaŭzi mal
klar
aĵojn. Tiam
oni ne hez
itu esprimi sin pli klare per ekz. ŝi aŭ li
, tiu
, tiu per
sono
k.s.
Noto:
Iuj tamen ne hez
itis pro
poni novajn pro
nomojn por ansta
taŭi la neŭtran uzon de li
. Pli-malpli
ĉiu lib
era kon
son
anto + “i” estas jam pro
ponita sen tre multe da prak
tika re
zulto. Sed nun
tempe oni
povas iafoje ren
konti *ŝli*
kaj *ri*
, dum aliaj ins
istas pri *gi*
aŭ *ĵi*
aŭ ankoraŭ io alia.
34
Pronomoj
10.6.2 Ĝi
Ĝi
estas singul
ara. Ĝi
kaj ĝia
estas uzataj por paroli pri sen
seks
aĵo:
•
La tra
nĉilo tranĉas bone, ĉar ĝi
estas akra.
•
Trov
inte pomon, mi ĝin
manĝis.
•
Mi dis
ŝiris la let
eron kaj dis
ĵetis ĝiajn
pec
etojn en ĉiujn ang
ulojn de la
ĉambro.
Oni uzas ĝi
ankaŭ pri infan
eto, kiu estas tiel juna, ke la sekso ne gravas. Sed
oni povas ankaŭ uzi li
, kiel oni faras por per
sono, kies sekson oni ne scias:
•
La inf
ano ploras, ĉar ĝi
volas manĝi.
•
Mi montris al la inf
ano, kie kuŝas ĝia
pupo.
Sed se oni volas aparte montri la sekson de infan
eto, aŭ se oni parolas pri pli
aĝa inf
ano, oni kompren
eble uzu li
aŭ ŝi
.
Ĝi
estas uzata ankaŭ por paroli pri besto, eĉ kiam ĝia sekso estas kon
ata:
•
“Pip, pip!” diris sub
ite mal
granda muso, kiu el
kuris, kaj post ĝi
venis
ankoraŭ unu.
•
Mi frapos vian ĉevalon sur la kapon tiel, ke ĝi
falos sen
viva.
En speci
alaj okazoj, kiam povus esti mis
kom
preno, oni povas tamen uzi li
aŭ
ŝi
pri besto.
Ĝi
ankaŭ povas re
prezenti singul
arajn grup
vortojn kiel: familio
, popolo
,
armeo
k.s.:
•
Hodiaŭ la pro
blemo inter
esas la publikon, morgaŭ ĝi
povas esti indi
­
ferenta pri ĝi.
La unua ĝi
re
prezentas la publikon (plurajn per
sonojn). (La
dua ĝi
estas la pro
blemo.)
Ĝi
normale re
prezentas aĵon, beston kaj alian klare difin
itan aferon. Tio
estas
uzata por abstrakta ril
ato, por re
prezenti tutan frazon, aŭ por nedifin
ita afero
(= tiu afero
):
•
— Ŝi for
vojaĝis. — Jes, mi tion
scias.
= Jes, mi scias, ke ŝi for
vojaĝis.
10.6.3 Ili
Ili
estas plur
ala. Ili
kaj ilia
estas uzataj por paroli pri pluraj kon
ataj aferoj aŭ
per
sonoj (kiuj in
kluzivas nek la parol
anton, nek la alparol
aton). Ili
ne
montras sekson:
•
Kie estas la knaboj? Ili
estas en la ĝardeno.
•
Kie estas la knab
inoj? Ili
ankaŭ estas en la ĝardeno.
•
Kie estas la tra
nĉiloj? Ili
kuŝas sur la tablo.
•
Donu al la birdoj akvon, ĉar ili
volas trinki.
•
Sinjoro Petro kaj lia edz
ino tre amas miajn inf
anojn; mi ankaŭ tre amas
iliajn
inf
anojn.
35
Pronomoj
En kelkaj lingvoj oni iafoje uzas ili
-pro
nomon pri nedifin
itaj homoj. En
Esper
anto oni devas tiam uzi oni
(§10.6.4)
.
10.6.4 Oni
Oni
kaj onia
estas nedifin
itaj pro
nomoj, kiuj estas uzataj, kiam oni parolas
pri ĉia ajn per
sono, pri multaj aŭ kelkaj nedifin
itaj per
sonoj, kiam ne gravas,
pri kiuj per
sonoj temas, k.s. Oni
estas normale singul
ara, sed povas ankaŭ
esti plur
ala. Oni
tute ne montras sekson:
•
En mal
bona vetero oni
povas fac
ile mal
varm
umi.
•
Kiam oni
estas riĉa (aŭ riĉaj), oni
havas multajn amikojn.
•
Oni
diras, ke la vero ĉiam venkas.
•
Kun bruo oni
mal
fermis la pord
egon, kaj la kaleŝo enveturis en la
korton.
•
Oni
tiel mal
helpis al mi, ke mi mal
bonigis mian tutan laboron.
•
La mal
pura aero mal
sanigas onin
.
•
Kiam oni venas al tiu urbo, oni
devas atenti pri la krim
uloj. Ili kapablas
ŝteli eĉ oniajn
vest
aĵojn.
•
Ne kritiku onin
, ĉar oni
povas ankaŭ vin kritiki.
La formoj onin
kaj onia
estas tre mal
ofte uzeblaj en la prak
tiko. Pro ilia mal
-
ofteg
eco, kelkaj sentas ilin kiel strangajn, kaj evitas ilin.
10.7 Si
Si
kaj sia
estas speci
alaj tria
personaj pro
nomoj, kiujn oni en certaj okazoj
devas uzi anstataŭ la ordin
araj pro
nomoj de la tria per
sono. Si
estas jen
singul
ara, jen plur
ala, de
pende de tio, kion ĝi re
prezentas. Si
per si mem ne
montras sekson.
Ofte okazas, ke tio, kio rolas kiel sub
jekto, aperas ankaŭ en alia rolo en la
sama frazo. Se la sub
jekto estas mi
, ni
aŭ vi
(aŭ ci
), oni simple rip
etas la
saman pro
nomon:
•
Mi
lavas min
.
La du mi
estas la sama per
sono.
•
Mi
vidas mian
fraton.
Mi
kaj mia
montras la saman per
sonon.
•
Ni
lavas nin
.
La du ni
estas la samaj per
sonoj.
•
Ni
vidas niajn
fratojn.
Ni
kaj nia
montras la samajn per
sonojn.
•
Vi
lavas vin
.
La du vi
estas la sama(j) per
sono(j).
•
Vi
vidas viajn
fratojn.
Vi
kaj via
montras la sama(j)
­
n per
sono(j)
­
n.
Sed se la sub
jekto estas tria
persona (nek la parol
anto, nek la alparol
ato), oni
devas uzi si
por la alia rolo. Se oni uzas ekz. li
kaj sub
jekte, kaj en alia rolo,
tiam temas nepre pri du mal
samaj viroj. La samo val
idas por ŝi
, ĝi
kaj ili
:
36
Pronomoj
•
Ŝi lavas ŝin.
Unu vir
ino lavas alian vir
inon.
•
Ŝi
lavas sin
.
Unu vir
ino lavas la propran korpon. Ŝi
kaj sin
montras la
saman per
sonon.
•
Ŝi vidas ŝian patr
inon.
Unu vir
ino vidas la patr
inon de alia vir
ino.
•
Ŝi
vidas sian
patr
inon.
Unu vir
ino vidas la propran patr
inon.
•
La vir
ino
serĉas sian
filon.
La vir
ino serĉas la propran filon.
•
Li lavas lin.
Unu viro lavas alian viron.
•
Li
lavas sin
.
Unu viro lavas la propran korpon. Li
kaj sin
montras la
saman per
sonon.
•
Ĝi lavas ĝin.
Unu besto lavas alian beston (aŭ aĵon).
•
Ĝi
lavas sin
.
Unu besto lavas la propran korpon. Ĝi
kaj sin
montras la
saman beston.
•
La hundo
ludas per sia
pilko.
La hundo ludas per la propa pilko.
•
Ili lavas ilin.
Unu grupo de per
sonoj aŭ bestoj lavas alian grupon.
•
Ili
lavas sin
.
Unu grupo lavas la proprajn korpojn. Ili
kaj sin
montras la
saman grupon.
•
La naĝ
intoj
ne trovas siajn
vest
aĵojn.
La naĝ
intoj ne trovas la proprajn
vest
aĵojn.
•
Oni
ne for
gesas fac
ile sian
unuan amon.
10.7.1 Si
ne povas esti sub
jekto
Si
neniam povas esti mem sub
jekto, nek parto de sub
jekto, ĉar tiam si
re
-
prezentus sin mem. Same sia
ne povas esti parto de sub
jekto. Ne eblas frazoj
kiel: *Si manĝas.*
*Mi kaj si dancas.*
*Petro kaj si fiŝas.*
*Mia kaj sia
fratoj estas samklas
anoj.*
*Sia edz
ino estis kis
ata de li.*
Ne diru do: *
Karlo
kaj sia
frato
pro
menas en la parko.*
Se oni dirus tian frazon, oni verŝajne
intencus, ke sia
re
prezentu Karlon, sed la sub
jekto ja ne estas Karlo
, sed
*Karlo kaj sia frato*
. Diru: Karlo kaj lia
frato pro
menas en la parko.
Tamen
oni povas uzi si
, se oni ŝanĝas la frazon jene: Karlo kun sia frato
pro
menas
en la parko.
Nun la sub
jekto estas Karlo
, kaj sia
ĝuste re
prezentas Karlon.
La fraz
parto kun sia frato
ne estas parto de la sub
jekto, sed kun
-adjekto.
10.7.2 Si
en pasiva frazo
Si
kaj sia
re
prezentas la grama
tikan
sub
jekton. Tio val
idas ankaŭ en pasivaj
frazoj (§22.5)
, kvankam la grama
tika sub
jekto ne estas aganto en tiaj frazoj:
•
Ŝi
estas amata de siaj
instruist
inoj.
•
Karlo
estis akompan
ata de Petro al sia
domo.
= ...al la domo de Karlo.
•
Karlo estis akompan
ata de Petro
al lia
domo.
= ...al la domo de Petro.
37
Pronomoj
•
Li
sendas let
eron al sia
kuzo.
→
Let
ero estas sen
data de li al lia kuzo.
En
la pasiva frazo oni ne povas diri al sia kuzo
, ĉar tiam temus pri la kuzo de
la let
ero.
10.7.3 Sub
frazo
La pre
dikato de sub
frazo (§24)
havas propran sub
jekton. Se oni uzas si(a)
en
sub
frazo, ĝi re
prezentu ĉiam la sub
jekton de la sub
frazo, neniam la sub
jekton
de la ĉef
frazo:
•
El
izab
eto rigardis la viron, kiu
kombis al si
la harojn.
La viro kombis la
proprajn harojn (ne tiujn de El
izab
eto). Si
re
prezentas la sub
jekton de
kombis
, nome kiu
(kaj kiu
re
prezentas la viron).
•
Karlo kaj Petro diris, ke la inf
anoj
jam vestis sin
.
La inf
anoj vestis la
proprajn korpojn (ne tiujn de Karlo kaj Petro).
•
Li vidis, ke la hundo
ludas kun sia
pilko.
La pilko apartenas al la hundo
(la sub
jekto de la sub
frazo).
•
Abimeleĥ, la reĝo de la Filiŝtoj, rigardis tra la fe
nestro, kaj vidis, ke
Isaak
amuz
iĝas kun sia
edz
ino Re
beka.
Re
beka estas edz
ino de Isaak (la
sub
jekto de amuz
iĝas
), ne de Abimeleĥ (la sub
jekto de vidis
). Se estus la
edz
ino de Abimeleĥ, oni dirus lia edz
ino
.
•
Mia avo diris, ke li
tre amis sian
patr
inon.
Sian
re
prezentas la sub
jekton
de amis
, li
, kiu povas esti identa al mia avo
, sed kiu ankaŭ povas esti alia
viro.
Si
ne povas esti mem sub
jekto. Ankaŭ ne eblas uzi si
kiel sub
jekton de sub
-
frazo, nek kiel parton de la sub
jekto de sub
frazo, kun la celo, ke si
re
-
prezentu la sub
jekton de la ĉef
frazo. Ne eblas: *
Karlo
diris, ke si
venos
morgaŭ.*
Nek: *
Karlo
diris, ke sia
frato venos morgaŭ.*
Si
en sub
frazo ĉiam
re
prezentas la sub
jekton de la sub
frazo mem. Oni devas diri: Karlo diris, ke
li
venos... / ke lia
frato venos...
Ankaŭ ne eblas: *
Ŝi
sentis, ke pluvas sur
sin
.*
Oni devas diri: Ŝi sentis, ke pluvas sur ŝin
.
Parti
cipo kun A-fin
aĵo (§22)
estas kvazaŭ sub
frazo:
•
Li ek
vidis la anĝelon de la Etern
ulo
, star
antan sur la vojo kun el
ingig
ita
glavo en sia
mano.
La anĝelo estis star
anta kun glavo en sia mano.
•
Karlo pro
menis kun vir
ino
vest
ita per sia
plej bela vesto.
Ŝi estis vest
ita
per sia plej bela vesto.
Ankaŭ komp
araj esprimoj en
konduk
itaj de kiel
aŭ ol
(§15)
estas kvazaŭ sub
-
frazoj. Si
ene de tia komp
ara esprimo re
prezentu la sub
jekton de la sub
-
kompren
ata verbo:
•
Ŝi
amas lin kiel sin
mem.
Ŝi amas lin, kiel ŝi amas sin mem.
•
Ŝi estas tiel saĝa kiel ŝia frat
ino.
Ankaŭ ŝia frat
ino estas saĝa.
•
Li
punis ilin same kiel siajn
fratojn.
Li punis ankaŭ siajn fratojn.
•
Ŝi
amas lin pli ol sin
mem.
Ŝi amas lin pli ol ŝi amas sin mem.
38
Pronomoj
•
Li estas pli aĝa ol lia frato.
Lia frato estas aĝa (sed malpli).
Kompleksa post
metita epi
teto aŭ suplemento de sub
stantivo povas esti
rigard
ata kiel sub
frazo kun sub
kompren
ata verbo. Tiam si
povas re
prezenti la
sub
jekton de la sub
kompren
ata verbo. Tiu sub
jekto estas ĉiam identa al la
antaŭa sub
stantivo. Pri tiaj frazoj la uzado estas tamen mal
unueca:
•
Ili viz
itis muzeon
faman pro siaj
belaj pentr
aĵoj.
= ...muzeon, kiu
estas
fama pro siaj
belaj pentr
aĵoj.
La pentr
aĵoj apartenas al la muzeo.
•
Picasso viz
itis muzeon faman pro liaj pentr
aĵoj.
= ...muzeon, kiu estas
fama pro liaj pentr
aĵoj.
La pentr
aĵoj estas de Picasso.
•
Ŝi vidis sold
aton kun sia
paf
ilo en la mano.
= ...sold
aton, kiu staris kun
sia paf
ilo en la mano.
10.7.4 Infinitivo
Se oni uzas si
kune kun infinitiva verbo (§21.2)
, si
re
prezentas la sencan
sub
jekton de la infinitivo
. Plej ofte tiu senca sub
jekto estas la sama kiel la
sub
jekto de la pre
dikato, sed ne ĉiam:
•
Ĉiu homo
devas zorgi pri si
mem.
Si
re
prezentas la sub
jekton de zorgi
. Ĝi
estas identa al la sub
jekto de devas
.
•
La sinjoro ordonis al la serv
isto
vesti sin
.
La senca sub
jekto de vesti
estas
la serv
isto
. Sin
re
prezentas la serv
iston.
•
La sinjoro ordonis al la serv
isto vesti lin.
La serv
isto ne vestu sin mem,
sed alian viron, plej verŝajne la sinjoron.
Se la senca sub
jekto de infinitivo ne ĉeestas en la frazo, kaj se ĝi tute ne estas
grava, oni normale lasas al si
re
prezenti la sub
jekton de la pre
dikato:
•
La reĝo
sendis voki sian
kurac
iston.
La senca sub
jekto de voki
ne ĉeestas
en la frazo, kaj estas mal
grava. Sia
tial povas re
prezenti la reĝon. Oni
traktas sendis voki
kiel unu verbon kun nur unu sub
jekto, la reĝo.
•
La reĝo sendis la serv
iston voki lian kurac
iston.
Ĉi tie la sub
jekto de
voki
(la serv
isto) ja ĉeestas. Se oni dirus sian kurac
iston
, la serv
isto
devus voki sian propran kurac
iston, ne tiun de la reĝo.
10.7.5 Aga sub
stantivo
Se sub
stantivo estas klare aga, kaj se ĝia senca sub
jekto ĉeestas, si
normale
re
prezentu tiun sub
jekton. La reguloj estas tamen nefiks
itaj:
•
Petro pacience aŭskultis la plend
adon de Karlo
pri ĉiuj siaj
pro
blemoj.
Karlo plendis pri ĉiuj siaj pro
blemoj. La pro
blemoj estas de Karlo (la
senca sub
jekto de plend
ado
), ne de Petro (la sub
jekto de aŭskultis
).
Kiam sia
staras antaŭ aga sub
stantivo kiel difin
ilo de ĝi, ĝi ĉiam re
prezentas
la sub
jekton de la pre
dikato:
•
Karlo
rak
ontis al Eva pri sia
vojaĝo al Azio.
Karlo vojaĝis al Azio.
39
Pronomoj
•
Karlo de
mandis al Eva pri ŝia vojaĝo al Eŭropo.
Eva vojaĝis al Eŭropo.
10.7.6 Si(a)
en fiks
itaj esprimoj
En kelkaj fiks
itaj esprimoj si(a)
ne obeas al la ordin
araj reguloj. Jen ek
-
zemploj:
•
sia
tempe
= “en tiu tempo, en la kon
cerna tempo, en kon
vena tempo”.
Kiam sia
tempe
havas tiun ĉi speci
alan sig
nifon, oni diras ĉiam sia
tempe
sen
dep
ende de la sub
jekto: Mi volis sia
tempe
pro
poni regulon.
Tiam mi
donos al via lando pluvon sia
tempe
.
•
Sub
stantivo + en si
= “...tia, kia ĝi estas”. Kiam temas pri tiu ĉi speci
ala
sig
nifo, oni uzas si
eĉ se la kon
cerna afero ne estas sub
jekto: Se oni
rigardas la aferon en si
, oni vidas...
= Se oni rigardas la aferon tia, kia
ĝi estas...
40
Rolmontriloj
11 Rol
montr
iloj
Por montri la fraz
rolojn de fraz
partoj oni uzas rol
montr
ilojn:
Nominativo
(§11.1)
Kelkaj fraz
roloj, pre
cipe sub
jekto, re
kon
eblas per tio, ke ili ne
havas rol
montr
ilon. For
eston de rol
montr
ilo oni nomas
nominativo
.
Akuzativo
(§11.2)
La fraz
rolo objekto, kaj ankaŭ kelkaj aliaj roloj, re
kon
eblas
per la fin
aĵo N. Tiun fin
aĵon oni nomas akuzativa fin
aĵo
aŭ
simple akuzativo
.
Pre
pozicioj
(§11.3)
Tre multaj divers
specaj fraz
roloj re
kon
eblas per diversaj vort
-
etoj, kiujn oni nomas pre
pozicioj
.
11.1 Nominativo
Nominativon (sen pre
pozicio, sen akuzativa fin
aĵo) oni uzas por la jenaj fraz
-
roloj:
Sub
jekto (§11.1.1)
Vokativo (§11.1.2)
Nominacio (§11.1.3)
Pre
dikativo (§11.1.4)
11.1.1 Sub
jekto
Sub
jekto estas tiu, kiu faras la agon de la pre
dikato. La sub
jekto estu ĉiam en
nominativo:
•
La patro
donis
al mi dolĉan pomon.
.
•
Ili
pro
menadis
.
•
La sold
ato
pafis
.
•
Sub
ite granda hundo
alsaltis
el inter la arbet
aĵoj.
•
Ĉu vi
aŭdis
jam tiun historion?
•
La folioj
fal
adis
de la arboj.
•
Tio
surprizis
min.
•
Estis
iam mal
granda knab
ino
.
•
Ŝi
estas
tre mal
juna.
11.1.2 Vokativo
La fraz
rolo vokativo montras, al kiu la el
diraĵo estas cel
ata. Vokativo tipe
estas la nomo de la alparol
ato, el
dirata aparte por veki ties atenton. Vokativo
41
Rolmontriloj
estas normale apartig
ita de la resto de la frazo per komo aŭ komoj. Vokativo
estu ĉiam en nominativo:
•
El
izab
eto
, ĉu vi scias, kie la hundo estas?
•
Mi kon
statis, kara Petro
, ke vi ne estis en la lern
ejo hodiaŭ.
•
Mi de
ziras al vi bonan tagon, sinjoro
!
Oni titolas la alparol
aton per la
vorto sinjoro
.
•
Estim
ata pre
zid
anto
, mi ŝatus fari jenan pro
ponon.
11.1.3 Nominacio
Sub
stantiva fraz
parto povas havi epi
teton, kiu montras la ident
econ de la
afero, normale per ĝia propra nomo. Tia nominacio
staras ĉiam post sia ĉef
-
vorto, kaj estu en nominativo:
•
Tio estis en la mon
ato
Majo
.
La mon
ato nom
iĝas “Majo”. Majo
estas
nominacia epi
teto de la vorto mon
ato
.
•
Ni viz
itis la urbon
Seulo
.
•
La ĉef
urbo de Britio estas Londono, sed ankaŭ en Kan
ado kaj Usono oni
havas urbojn
Londono
.
•
Sinjoro
Petro
kaj lia edz
ino tre amas miajn inf
anojn.
Oni povas ofte enm
eti kiu nom
iĝas
antaŭ nominacio: mon
ato, kiu nom
iĝas
Majo
; urbon, kiu nom
iĝas Seulo
; urbojn, kiuj nom
iĝas Londono
.
Ne uzu la pre
pozicion de
(§11.3.4)
antaŭ nominacio: *la urbo de
Nov­
Jorko*
, *la ŝtato de
Keralo*
, *la popola re
spubliko de
Ĉinio*
. Ĝustaj estas
nur: la urbo Nov­Jorko
, la ŝtato Keralo
, la popola re
spubliko Ĉinio
.
11.1.4 Pre
dikativo
Pre
dikativo estas fraz
parto, kiu pri
skribas
la sub
jekton aŭ la objekton pere
de la pre
dikato
. Pre
dikativo normale estas nominativa.
•
Ŝi
estis terure mal
bela
.
Terure mal
bela
estas pri
skribo de ŝi
. La pri
skribo
estas per
ata de la verbo estis
.
•
La juna vidv
ino
far
iĝis de
nove fianĉ
ino
.
•
La ĝojo kaj surprizo faris lin
muta
!
•
Ĉemizojn, kol
umojn, man
umojn kaj cet
erajn similajn objektojn
ni nomas
tol
aĵo
.
11.1.4.1 Sub
jekta pre
dikativo
La verbo esti
estas la ĉefa verbo, kiu ligas pri
skribon al sub
jekto. Aliaj pri
-
skribaj verboj estas ekz. (far)
­
iĝi
, ŝajni
, montr
iĝi
kaj nom
iĝi
.
Sub
jekta pre
dikativo estas plej ofte adjektivo aŭ adjektiv
eca vort
eto:
•
La patro
estas sana
.
Sana
estas pri
skribo de la patro
.
42
Rolmontriloj
•
La dentoj
de leono estas akraj
.
•
Ili
far
iĝis tra
nkvilaj
.
•
Ŝi aspektis ko
lera
.
Kun aspekti
oni tamen tre ofte uzas adverban mani
-
eran adjekton anstataŭ adjektiva pre
dikativo: En la novaj vestoj ŝi
aspektis tiel el
egante
kaj bele
.
.
Sub
jekta pre
dikativo povas ankaŭ esti sub
stantiva fraz
parto en nominativo:
•
Leono
estas besto
.
Besto
estas (speca) pri
skribo de leono
.
•
Janu
aro
estas la unua mon
ato de la jaro
.
•
Mi scias, kio
mi
estas.
•
Mia frato
far
iĝos doktoro
.
Sub
jekta pre
dikativo povas ankaŭ esti sub
stantiva fraz
parto kun pre
pozicio.
Tia pri
skribo montras econ. Oni povas ofte trans
formi tian pri
skribon en
adjektivon:
•
Li
estas hodiaŭ en ko
lera humoro
.
= Li estas hodiaŭ kolerhumora.
•
Ili
estas de la sama speco
.
Oni uzas adverbon kiel pre
dikativon anstataŭ adjektivo, se la pri
skrib
ata sub
-
jekto estas infinitivo (§21.2)
aŭ sub
frazo (§24)
:
•
Resti
kun leono estas danĝ
ere
.
•
Estas pli bone
, ke ni tie ĉi manĝu kaj iru en la urbon ves
pere
.
Oni uzas adverbon anstataŭ adjektivo ankaŭ kiam ne ek
zistas sub
jekto. Tiam
la pre
dikativo pri
skribas la tutan situacion:
•
Estis al mi tiel terure
!
Estis terure
estas ĝene
rala pri
skribo de la situacio.
•
Ĉu hodiaŭ estas varme
aŭ mal
varme
?
Se sub
jekto estas sub
kompren
ata sub
stantivo aŭ pro
nomo, oni kompren
eble
uzu adjektivan formon: La mastro traktis min tre bone, kaj estis tre afabla
.
=
...kaj li
estis tre afabla
.
Estu kuraĝa
!
= Vi
estu kuraĝa
!
11.1.4.2 Objekta pre
dikativo
Kelkaj verboj povas peri pri
skribon de sia objekto. Kvankam tiaj pre
-
dikativoj pri
skribas objekton, ili ne havas la fin
aĵon N:
•
Vi farbas la domon
ruĝan
.
(= Vi farbas la ruĝan domon.
) Ruĝan
estas ĉi
tie epi
teto
de la domon
. = Vi farbas tiun domon, kiu jam estas ruĝa.
Oni
ne diras, kiun koloron ĝi nun ricevas.
•
Vi farbas la domon
ruĝa
.
= Vi farbas la domon tiel, ke ĝi far
iĝas ruĝa.
Ruĝa
estas pre
dikativo
de la domon
, do objekta pre
dikativo. La ruĝ
eco
aperas pro la ago farbi
. Oni ne diras, kiun koloron la domo antaŭe havis.
(Oni povas ankaŭ diri: Vi farbas ruĝa
la domon
.
Sed ne eblas: *Vi farbas
la ruĝa
domon.*
)
Objekta pre
dikativo povas esti adjektivo aŭ adjektiv
eca vort
eto:
•
Ĉu vi farbos vian ruĝan domon
verda
?
43
Rolmontriloj
•
Ne, ni pre
feras ĝin
flava
.
= Ne, ni pre
feras, ke ĝi estu flava.
•
Ŝi trovis la Francajn vinojn
tre bonaj
.
= Ŝi trovis, ke ili estas tre bonaj.
•
Neniam mi vidis lin
tia
.
= Neniam mi vidis, ke li estas tia.
Iafoje ĉi tia adjektiva pri
skribo de objekto sence re
spondas al kiam
-frazo, kaj
montras staton, kiu ne de
pendas de la pre
dikata ago. Tiam oni povas ja uzi
akuzativon:
•
Ni lin
trovis mal
vivan
.
= Ni lin trovis, kiam li estis mal
viva.
La N de mal
­
vivan
povas helpi al klar
eco, sed oni ankaŭ povas ĝin for
lasi. Sen N-fin
-
aĵo la sig
nifo ankaŭ povas esti: Ni lin trovis, kaj trovis, ke li estas mal
­
viva.
•
Mi ŝatas la maten
manĝajn ovojn
mal
molaj(n)
.
= Mi ŝatas la maten
­
manĝajn ovojn, kiam ili estas mal
molaj.
Mi ŝatas, ke la maten
manĝaj
ovoj estu mal
molaj.
Iuj uzas N en tiaj ĉi frazoj. Aliaj pre
feras adjektivon
sen N. La signifo
diferenco prak
tike estas nula.
Objekta pre
dikativo povas esti sub
stantiva fraz
parto en nominativo:
•
Mi el
ektis lin
pre
zid
anto
.
= Mi el
ektis lin, ke li estu pre
zid
anto.
•
Vin mi volas fari
mia edzo
!
= Mi volas fari tiel, ke vi estos mia edzo.
Ĉe iaj verboj oni povas alter
native uzi kiel
-esprimon (§15.2)
: Ili el
ektis ŝin
kiel kas
isto
n
.
Iafoje fraz
parto kun pre
pozicio povas esti objekta pre
dikativo:
•
Ŝi lin
trovas laŭ sia gusto
.
= Ŝi trovas, ke li estas laŭ ŝia gusto.
•
Mi pre
feras ĝin
sen suk
ero
.
Se la objekto estas infinitivo, oni uzas adverbon kiel objektan pre
dikativon.
Tio prak
tike okazas preskaŭ nur kun la verbo trovi
en la speci
ala sig
nifo
“opinii (ke io estas ia)”:
•
Ili trovis saĝe
for
kuri
.
(Ili opiniis, ke for
kuri estas saĝe.)
Noto:
Laŭ iuj gramatik
istoj oni uzu adjektivon en tiaj frazoj, ĉar ili opinias, ke adverba formo povas
esti mis
kompren
ata kiel mani
era adjekto. Ili do re
kom
endas, ke oni diru ekz. Ili trovis saĝa
for
kuri
.
Kon
trolmetodo
Se oni hez
itas, ĉu temas pri epi
teto aŭ objekta pre
dikativo, oni povas
anstataŭ
igi la objekton per pro
nomo (
lin
, ŝin
, ĝin
, ilin
k.s.). Epi
teton oni tiam
emas for
preni, ĉar ĝi estas parto de la objekto. Pre
dikativon oni tamen emas
kon
servi, ĉar ĝi estas mem
stara fraz
parto necesa por la senco de la frazo: Ĉu
vi farbas la domon ruĝan
?
→
Ĉu vi farbas ĝin?
Ruĝan
estas epi
teto. Ĉu vi
farbas la domon ruĝa
?
→
Ĉu vi farbas ĝin ruĝa
?
Ruĝa
estas objekta pre
-
dikativo.
44
Rolmontriloj
11.2 Akuzativo
La rol
finaĵo N estas nom
ata akuzativa fin
aĵo aŭ simple akuzativo. Ĝi povas
almet
iĝi kiel fin
aĵo de divers
specaj vortoj:
sub
stantivoj (§4)
: domo
→
domo
n
, hundo
→
hundo
n
, vir
ino
→
vir
ino
n
,
seĝoj
→
seĝoj
n
, vidoj
→
vidoj
n
adjektivoj (§5)
: ruĝa
→
ruĝa
n
, granda
→
granda
n
, vir
ina
→
vir
ina
n
,
verdaj
→
verdaj
n
, knabaj
→
knabaj
n
per
sonaj pro
nomoj (§10)
: mi
→
mi
n
, ĝi
→
ĝi
n
, ili
→
ili
n
, oni
→
oni
n
tabel
vortoj (§12)
je U, O, A kaj E: kiu
→
kiu
n
, iu
→
iu
n
, ĉiuj
→
ĉiuj
n
,
kio
→
kio
n
, ĉio
→
ĉio
n
, ia
→
ia
n
, nenia
→
nenia
n
, tiaj
→
tiaj
n
, tie
→
tie
n
, ie
→
ie
n
lokaj adverboj (§6)
: urbe
→
urbe
n
, strande
→
strande
n
(adverboj sen
loka sig
nifo ne povas ricevi N-fin
aĵon)
La fin
aĵo N staras ĉiam post eventuala J-fin
aĵo (§7)
: domojn
, hundojn
, vir
­
inojn
, ruĝajn
, grandajn
, vir
inajn
, kiujn
, kiajn
.
Se sub
stantivo havas la fin
aĵon N, tiam ankaŭ ĉiuj adjektivoj kaj tabel
-
vortoj je U kaj A, kiuj estas epi
tetoj
de tiu sub
stantivo, havu la fin
aĵon N:
•
grandan
domon
•
domon ruĝan
•
tiun
domon
•
tiajn
domojn
•
tiun
domon grandan
•
tian mal
grandan
domon antikvan
•
la mal
grandajn
domojn
•
domojn sen ĉiu ajn dubo tre antikvajn
Objekta pre
dikativo
(§11.1.4.2)
tamen ne havu N-fin
aĵon: Mi re
farbis la
flavajn seĝojn blankaj
.
N-fin
aĵo povas montri:
objekton (§11.2.1)
mez
uron (§11.2.2)
tempo
punkton (§11.2.3)
direkton (§11.2.4)
aliajn sig
nifojn (§11.2.5)
11.2.1 Objekto
Objekto estas tio, kio estas rekte tra
fata de ago
. La rekta objekto estas
montr
ata per la akuzativa N-fin
aĵo. Tio ebl
igas uzi diversajn vortordojn.
45
Rolmontriloj
Ĉiuj el la sekvaj frazoj montras baze la saman sig
nifon: kato mordas
hundon
; kato hundon mordas
; mordas kato hundon
; mordas hundon kato
;
hundon kato mordas
; hundon mordas kato
(ĉiu
foje la hundo estas tra
fata de
la mordo). Pro la N-fin
aĵo, ĉiu el la ses sam
signifaj vari
antoj estas klare
kompren
ebla. La vortordo de
pendas nur de stilo kaj gusto.
Mi amas vin
; mi vin amas
; vin mi amas
; vin amas mi
; amas mi vin
; amas
vin mi
. Ĉiuj ses vari
antoj havas la saman bazan sig
nifon: La agon amas
faras
“mi”, kaj la amo iras al “vi”.
Frazon kun objekto oni povas trans
formi en pasivan frazon (§22.5)
. Tiam
la objekto far
iĝas sub
jekto.
Esti
kaj similaj verboj ne estas agoj, kiuj direkt
iĝas al io. Fraz
parto, kiu
ril
atas al esti
, ne estas objekto, sed pre
dikativo (§11.1.4)
, kiu neniam havas
N-fin
aĵon: Tio estas tri seĝoj
.
Mi estas kurac
isto
.
Ŝi far
iĝis doktoro
.
Mia
patro nom
iĝas Karlo
.
La sub
jekto de verbo povas stari ankaŭ post la pre
dikato. Ĉe iuj verboj tia
vortordo estas tre ofte uzata. Ne uzu N-fin
aĵon ĉe tiaj sub
jektoj:
•
Hieraŭ okazis grava afero.
Sub
jekto de la ago okazis
estas grava afero
.
Ne diru: *Hieraŭ okazis grava
n
afero
n
.*
Se oni aŭdas tian frazon, oni
devas sin de
mandi, “
kio
okazis la gravan aferon”. Sed “okazi” ne estas
ago, kiu iras de aganto al io, kio estas tra
fata de tiu ago. La verbo “okazi”
havas nur unu (ĉefan) rol
anton: tio kio okazas. Tiu rol
anto ĉiam aperas
kiel sub
jekto, kaj do ne havu N-fin
aĵon.
•
Restis nur unu per
sono.
La per
sono estas tiu, kiu faris la agon “resti”. Ne
diru: *Restis nur unu per
sono
n
.*
•
Aperis nova el
dono de la libro.
Ne diru: *Aperis nova
n
el
dono
n
de la
libro.*
11.2.2 Mez
uro
Mez
uraj adjektoj kaj suplementoj ofte havas N-fin
aĵon.
11.2.2.1 Tempa mez
uro
N-fin
aĵo ĉe tempa esprimo povas montri mez
uron de tempolongo,
tempodaŭro aŭ oft
eco. Tiaj esprimoj re
spondas al la de
mandoj: kiel longe?
,
(dum) kiom da tempo?
, kiel ofte?
k.s.
Plej ofte tempomezura N-fraz
parto estas adjekto de verbo:
•
Mi veturis du tagojn
kaj unu nokton
.
= ...dum du tagoj kaj unu nokto.
•
Li estas morte mal
sana, li ne vivos pli, ol unu tagon
.
•
La festo daŭris ok tagojn
.
•
Ŝi aĝis tridek jarojn
.
•
La horloĝo mal
fruas kvin minutojn
.
= ...per kvin minutoj.
...je kvin
minutoj.
46
Rolmontriloj
Tempomezura N-fraz
parto povas ankaŭ esti suplemento de adjektivo aŭ
adverbo:
•
Li estis dudek du jarojn
aĝa
.
= ...je dudek du jaroj aĝa.
•
La parol
ado estis du horojn
longa
.
•
Tiu ĉi vojo estas milojn da kilo
metroj
longa
.
•
Unu momenton
poste
ŝi mal
aperis malantaŭ ili.
Unu momenton
montras
la kvanton de tempo, kiu pasis post io.
•
Ŝi estas du jarojn
kaj tri mon
atojn
pli
aĝa ol mi.
Tempomezura N-fraz
parto povas ankaŭ kun
labori kun tempa post
-adjekto aŭ
tempa antaŭ
-adjekto por kune montri tempon: Du tagojn
post tio
ŝi for
­
veturis Norveg
ujon.
Pasis du tagoj post “tio”.
11.2.2.2 Diversaj mez
uroj
Aliaj mez
uroj funkcias tute same kiel tempaj mez
uroj. Povas esti mez
uro de
spaca long
eco, alt
eco, larĝ
eco, dis
tanco, pro
fundo, pezo, kosto k.t.p. Ili re
-
spondas al la de
mandoj kiom?
, kiel multe
, kiel mal
proksime?
, kiel longe?
,
kiel alte?
, kiel pro
funde?
, kiel peze?
k.s.:
•
Ĝi kostas dek mil vonojn
.
•
Vi devas kuri pli ol dek kilo
metrojn
.
•
La vojo larĝis dudek metrojn
aŭ iom pli.
•
Monto Everesto estas ok mil okcent kvardek ok metrojn
alta
.
•
Ili staris nur kelkajn metrojn
for
de mi.
•
La domo estis ducent metrojn
dis
tanca
.
11.2.2.3 Mez
uro sen rol
montr
ilo
Mez
uro povas ankaŭ aperi en fraz
rolo, kiu ne havu rol
montr
ilon: Dek jaroj
estas tre longa tempo.
Dek jaroj
estas ĉi tie sub
jekto. Pasis du tagoj
.
Du
tagoj
rolas kiel sub
jekto.
11.2.3 Tempo
punkto
Fraz
parto kun N-fin
aĵo povas esti adjekto, kiu montras tempo
punkton. Tia
N-adjekto re
spondas la de
mandojn: kiam?
, kiu
date?
, kiu
tage?
, kiu
jare?
, kiu
­
foje?
k.s. Oni povas diri, ke tia N-fin
aĵo estas anstataŭ
igo de tempa pre
-
pozicio, ordin
are en
:
•
Unu tagon
estis forta pluvo.
= En unu tago...
•
Ĉiun mon
aton
li flugas al Pek
ino.
•
Ge
orgo Vaŝington estis nask
ita la dudek duan
de Febru
aro de la jaro
mil sepcent tridek dua.
= En la dudek dua tago de Febru
aro...
Ĉe nomoj de semajntagoj, akuzativa sub
stantivo montras pre
cizan kon
atan
tagon: dimanĉon
= “en certa kon
ata dimanĉo”, eĉ se oni ne uzas la
. Adverba
47
Rolmontriloj
formo de tia tagonomo normale montras, ke temas ĝene
rale pri tiaj tagoj:
dimanĉe
= “en dimanĉoj, en ĉiu dimanĉo”: Mi alvenos en Lyon lundon
la
30­an de Aŭgusto.
En hor
esprimoj (§18.8)
oni uzu je
(§11.3.3)
, pre
cipe se la vorto horo
estas
for
lasita, por ne kon
fuzi horon kun dato (§18.9)
:
•
Tio okazis la dekan
.
= Tio okazis en la deka tago de la mon
ato.
•
Tio okazis je la deka
.
= Tio okazis je la deka horo de la tago.
11.2.3.1 Tempo
punkto sen rol
montr
ilo
Tempo
punkto povas ankaŭ aperi en fraz
rolo, kiu ne havu rol
montr
ilon:
Hodiaŭ estas sab
ato
, kaj morgaŭ estos dimanĉo
.
Sab
ato
kaj dimanĉo
rolas
kiel sub
jektoj.
11.2.4 Direkto
N-adjektoj kaj N-suplementoj povas montri direkton. Tiam ili re
spondas la
de
mandojn al kiu loko?
, en kiu direkto?
k.s.
11.2.4.1 Sola N-fin
aĵo
•
Morgaŭ mi veturos Kinŝason
.
= ...al Kinŝaso.
•
La vagon
aro veturas de Tabrizo Teher
anon
.
Solan direktan N-fin
aĵon oni uzas nur kiam temas pri iro al la interno de io.
Oni ne diras *iri muron*
, *iri kurac
iston*
, sed iri al muro
, al kurac
isto
.
Efektive oni uzas solan direktan N preskaŭ nur ĉe nomoj de lokoj (landoj,
urboj k.s.).
11.2.4.2 N kun en
, sur
kaj sub
Direkta N-fin
aĵo aperas plej ofte kune kun en
, sur
kaj sub
, la tri plej gravaj
lokaj pre
pozicioj (§11.3.1)
. Kiam en
, sur
kaj sub
montras simplan pozicion,
oni uzas ilin sen la fin
aĵo N. Sed se oni volas montri, ke io mov
iĝas al tiu
loko, oni devas komplet
igi per rol
montr
ilo, kiu montras direkton. Oni povus
uzi al
(
al en
, al sur
, al sub
), sed en la prak
tiko oni uzas ĉiam N-fin
aĵon:
•
sur la tablo
= en pozicio sur la tablo →
sur la tablo
n
= al pozicio sur la
tablo, al sur la tablo
•
sub la granda lito
= en loko sub la granda lito →
sub la granda
n
lito
n
=
al loko sub la granda lito, al sub la granda lito
•
La hundo kuras en nia domo
.
= La hundo estas en la domo kaj kuras tie.
•
La hundo kuras en nian domon
.
= La hundo estis ekster la domo sed
kuras nun al la interno de la domo.
•
Mi metis ĝin sur vian tablon
.
= Ĝi estis en alia loko, kaj mi movis ĝin al
la tablo
surfaco.
48
Rolmontriloj
Ĉe aliaj lokaj pre
pozicioj ol en
, sur
kaj sub
oni ofte ne uzas direktan N-fin
-
aĵon, sed lasas al la kun
teksto montri, ke temas pri direkto. Sed oni ja povas
uzi direktan N ankaŭ ĉe aliaj lokaj pre
pozicioj, se tio helpas al klar
eco:
•
La hirundo flugis trans la riv
eron
, ĉar trans la riv
ero sin trovis aliaj
hirundoj.
•
La sago iris tra lian koron
.
≈ La sago plene penetris lian koron.
Se oni
uzas direktan N-fin
aĵon post tra
oni emfazas, ke la tra-movo plene tra
-
iras, kaj pluiras el la loko.
•
La vojo kon
dukis preter pre
ĝejon
.
Se oni uzas direktan N-fin
aĵon post
preter
, oni akcentas, ke la preter-movo plur
iras for de la afero.
•
Siajn brakojn ŝi metis ĉirkaŭ mian kolon
.
Oni iafoje uzas ĉirkaŭ
+ N-
fin
aĵon ankaŭ por montri mov
iĝon al loko, kiun oni atingas per ĉirkaŭ
-
movo ĉirkaŭ io alia: Li kuris ĉirkaŭ la ang
ulon de la domo
.
•
Li kuris kontraŭ la muron
kaj vundis sin.
Por montri, ke kon
traŭmovo
atingas sian celon, kaj kun
tuŝiĝas kun ĝi, oni povas uzi kontraŭ
plus N-
fin
aĵon.
•
Gardu vin, ke vi ne venu plu antaŭ mian vizaĝon
.
= ...al loko antaŭ mia
vizaĝo.
...al antaŭ mia vizaĝo.
•
Mi estis en la urbo kaj iris poste ekster ĝin
.
= ...al ekster ĝi.
•
Li iris inter la patron kaj la patr
inon
.
La celo de la irado estis loko inter
la patro kaj la patr
ino.
•
Morgaŭ mi venos ĉe vin
.
Tradi
cie oni pre
feras: Morgaŭ mi venos al vi
.
En iaj okazoj oni kutimas ne uzi direktan N-fin
aĵon, ĉar la vera celo estas
sub
kompren
ata esprimo. Tiu esprimo havus N-fin
aĵon, se oni enm
etus ĝin:
•
Jakob enfosis ilin sub la kverko
.
La vera celo estas la grundo: Jakob
enfosis ilin en la grundon
sub la kverko.
•
Oni metis antaŭ mi
manĝ
ilaron.
= Oni metis sur la tablon
antaŭ mi
manĝ
ilaron.
Tamen ne estus eraro diri sub la kverkon
kaj antaŭ min
, ĉar ankaŭ tiuj
esprimoj povas esti rigard
ataj kiel celoj en tiuj frazoj.
Lokaj pre
pozicioj estas ofte uzataj en figura senco. Io abstrakta, neloka, estas
esprim
ata kvazaŭ loko. Ankaŭ tiam oni povas uzi direktan N-fin
aĵon por
esprimi figuran direkton, ekz: Mi ŝanĝos ilian mal
ĝojon en ĝojon
.
Kelkaj pre
pozicioj per si mem montras direkton: al
, ĝis
, el
(§11.3.2)
kaj
de
(§11.3.4)
. Tiuj pre
pozicioj neniam montras pozicion. Post ili oni ne uzu
N-fin
aĵon: al la urbo
, ĝis la fino
, el la lern
ejo
, de la komenco
.
11.2.4.3 N post lokaj adverboj
Oni povas meti la fin
aĵon N ankaŭ post lokaj adverboj kun E-fin
aĵo (§6)
, kaj
post lokaj tabel
vortoj (§12)
por montri direkton al ia loko:
•
hejme
= en la hejmo →
hejmen
= al la hejmo
49
Rolmontriloj
•
urbe
= en la urbo →
urben
= al la urbo
•
ek
stere
= ekster io →
ek
steren
= al la ek
stero de io
•
tie
= en tiu loko →
tien
= al tiu loko, en tiu direkto
•
kie
= en kiu loko →
kien
= al kiu loko, en kiu direkto
•
ĉie
= en ĉiu loko →
ĉien
= al ĉiu loko, en ĉiu direkto
•
ie
= en iu loko →
ien
= al iu loko, en iu direkto
•
nenie
= en neniu loko →
nenien
= al neniu loko, en neniu direkto
11.2.5 N por aliaj sig
nifoj
N-adjektoj kaj N-suplementoj montras plej ofte mez
uron (§11.2.2)
, tempo
-
punkton (§11.2.3)
aŭ direkton (§11.2.4)
, sed iafoje tia N-fraz
parto montras
alian rolon, por kiu oni normale uzas pre
pozicion:
•
Mi ridas je lia naiv
eco
.
= Mi ridas pro lia naiv
eco
.
= Mi ridas lian naiv
­
econ
.
•
Neniam ŝi miros pri/pro sia propra mal
altiĝo
.
→
Neniam ŝi miros sian
propran mal
altiĝon
.
Teorie oni povas ĉiam anstataŭ
igi pre
pozicion per N, se la senco ne far
iĝas
mal
klara. Aparte ofte oni uzas N anstataŭ je
(§11.3.3)
. La regulo pri klar
eco
tamen preskaŭ ĉiam mal
ebligas uzi N anstataŭ la de
movaj pre
pozicioj de
(§11.3.4)
kaj el
(§11.3.2)
, ĉar N mem estas almova rol
montr
ilo. Iafoje oni
tamen uzas frazojn kiel: Ili eliris la buson.
En tiaj okazoj temas pri objekta
N-fin
aĵo, la buso estas objekto de la ago “eliri”. Estas tamen plej klare diri:
Ili eliris el la buso.
11.2.6 Akuzativo kaj propraj nomoj
Ĉe plene Esper
ant
igitaj propraj nomoj oni uzas akuzativon tute laŭ la ĉi-
antaŭe montr
itaj reguloj:
•
Mi vidis Karlon
.
•
El
izab
eton
mi ren
kontis hieraŭ en la urbo.
•
Tokion
ni tre ŝatas.
Ne-Esper
ant
igitaj propraj nomoj povas aperi sen O-fin
aĵo. Ĉe tiaj nomoj oni
ankaŭ povas for
lasi N-fin
aĵon, eĉ se la fraz
rolo prin
cipe post
ulas tian fin
aĵon:
•
Ni ren
kontis Zminska
.
Pola nomo rolas kiel objekto, sed sen N-fin
aĵo.
•
Ŝi ludis la Prière d’une vierge
.
Franca nomo de muzik
peco rolas kiel
objekto, sed ne havas N-fin
aĵon.
•
Li admiras Zamenhof
.
La nomo Zamenhof
rolas kiel objekto sen N-fin
-
aĵo.
Se la nomo povas akcepti N-fin
aĵon (se ĝi fin
iĝas per vokalo), tiam oni ja
kompren
eble povas aldoni tian fin
aĵon. Oni ankaŭ povas alm
eti O-fin
aĵon al
50
Rolmontriloj
fremda nomo. Se oni uzas O-fin
aĵon, oni ankaŭ devas uzi N-fin
aĵon, se la
fraz
rolo tion post
ulas. Oni ankaŭ povas antaŭ
meti titolon aŭ similan
esprimon, kiu povas ricevi N-fin
aĵon:
•
Ĉu vi konas Anna
?
La nomo Anna
rolas objekte sen N-fin
aĵo.
•
Ĉu vi konas Annan
?
La nomo Anna
rolas objekte kun N-fin
aĵo.
•
Ĉu vi konas mian amik
inon Anna
?
Anna
estas nominacio (§11.1.3)
de
mian amik
inon
, kaj nepre ne havu N-fin
aĵon ĉi tie.
•
Li ren
kontis Vigdís Finnbogadóttir
.
La Islanda nomo Vigdís
Finnbogadóttir
rolas objekte sen Esper
antaj fin
aĵoj.
•
Li ren
kontis Vigdís
on Finnbogadóttir
.
La antaŭ
nomo havas O-fin
aĵon kaj
N-fin
aĵon. Ofte oni Esper
ant
igas nur la antaŭ
nomon de per
sono, aŭ
aldonas O-fin
aĵon al la ne-Esper
ant
igita formo de la antaŭ
nomo, sed lasas
eventualan postan nomon en ori
gina formo sen Esper
anta fin
aĵo. N-fin
-
aĵon oni tiam uzas nur ĉe la antaŭ
nomo. Tio tamen ne estas regulo, nur
kutimo. (Oni ankaŭ povas skribi Vigdís
­on
kun divido
streko.)
•
Li ren
kontis pre
zid
anton Vigdís Finnbogadóttir
.
11.3 Pre
pozicioj
Pre
pozicioj estas vort
etoj, kiujn oni metas antaŭ fraz
partoj por montri fraz
-
rolojn.
Pre
pozicioj normale staras antaŭ sub
stantivoj aŭ pro
nomoj (§10)
, sed
ankaŭ antaŭ infinitivaj verboj (§21.2)
, sub
frazoj (§24)
kaj kvantaj adverboj
(§19)
. Iafoje oni uzas pre
poziciojn antaŭ lokaj kaj tempaj adverboj. La pre
-
pozicio tiam plipreciz
igas la lokan aŭ tempan sig
nifon.
La jenaj vort
etoj estas pre
pozicioj: al
, anstataŭ
, antaŭ
, apud
, ĉe
, ĉirkaŭ
,
da
, de
, dum
, ekster
, el
, en
, ĝis
, inter
, je
, kontraŭ
, krom
, kun
, laŭ
, malgraŭ
,
per
, po
, por
, post
, preter
, pri
, pro
, sen
, sub
, super
, sur
, tra
kaj trans
.
Jen klar
igoj pri la plej gravaj pre
pozicioj:
Lokaj pre
pozicioj (§11.3.1)
Direktaj pre
pozicioj (§11.3.2)
Je
(§11.3.3)
De
(§11.3.4)
Da
(§11.3.5)
Anstataŭ
kaj krom
(§11.3.6)
Po
(§11.3.7)
51
Rolmontriloj
11.3.1 Mem
staraj pre
pozicioj
Post pre
pozicio normale staras fraz
parto, al kiu la pre
pozicio ril
atas. Sen tia
posta fraz
parto, pre
pozicio ne havas sencon: sur la tablo
, en mia domo
,
ekster tiu ĉi ĉambro
, dum la paŭzo
, anstataŭ tio
, krom Petro
k.t.p.
Se oni volas el
lasi vortojn post pre
pozicio (sub
kompreni ilin), oni devas
uzi la pre
pozicion kun E-fin
aĵo, ĉar la pre
pozicio tiam far
iĝas propra fraz
-
parto, kiu rolas kiel adverbo:
•
Li staras apud mi.
→
Li staras apude
.
•
Ŝi sidas ekster la domo.
→
Ŝi sidas ek
stere
.
•
Tio okazis dum la paŭzo.
→
Tio okazis dume
.
•
Tio okazos post la kon
greso.
→
Tio okazos poste
.
Se tia adverbo montras lokon, ĝi povas akcepti la fin
aĵon N por montri
movon al la loko (§11.2.4)
:
•
Li sidas ekster la domo.
→
Li sidas ek
stere.
→
Li iras ek
steren
.
= ...al
ek
stera loko (al loko ekster la domo).
Se iafoje la ori
gina fraz
parto rolas adjektiv
ece, oni uzas A-fin
aĵon post la
pre
pozicio:
•
Li loĝas en domo apud mia domo.
→
Li loĝas en apuda
domo.
...en
domo apuda
.
Sed oni ankaŭ povas uzi lokan aŭ tempan adverbon en tiaj okazoj: Li loĝas
en domo apude
.
= Li loĝas en domo, kiu trov
iĝas apude.
Ial iuj pre
pozicioj apenaŭ aperas prak
tike kun E-fin
aĵo aŭ A-fin
aĵo. Oni
ekz. preskaŭ neniam diras paroli prie
= “paroli pri tio”, iri dee
= “iri de la
kon
cerna loko”, ala veturo
= “veturo al la kon
cerna loko”, proa agado
=
“agado pro tio”.
11.3.1 Lokaj pre
pozicioj
Lokaj pre
pozicioj montras pozicion en spaco, sur surfaco, sur linio, kaj
simile. Pluraj el ili estas uzataj ankaŭ pri tempo, ĉar oni ofte bild
igas al si
tempon kiel linion. Ankaŭ aliajn ideojn oni montras figure kiel poziciojn. Ĉe
iuj lokaj pre
pozicioj la loka sig
nifo estas la baza sig
nifo, dum aliaj uzoj
povas esti pli oftaj en la prak
tiko.
antaŭ
Pozicio ĉe tiu flanko, kiu estas plej prok
sima al la parol
anto, aŭ
ĉe tiu flanko, kiu estas la plej grava, la ĉefa. La antaŭa flanko de
homo aŭ besto estas la flanko de la vizaĝo kaj okuloj: Antaŭ la
domo
staras arbo.
Pozicio en sin
sekvo: pozicio, kiun sekvas alia: Mi iras antaŭ vi
.
Tempo pli frua ol alia tempo: Antaŭ tri tagoj
mi viz
itis vian
kuzon.
52
Rolmontriloj
malantaŭ
Pozicio ĉe la mala flanko komp
are kun la antaŭa flanko: Tuj
malantaŭ si
ŝi aŭdis viran voĉon.
apud
Pozicio flanke de io. Normale temas pri la dekstra aŭ mal
dekstra
flanko (ne la antaŭa aŭ mal
antaŭa): Li staris tutan horon apud la
fe
nestro
.
ĉe
Pozicio tre prok
sima (inter
tuŝe aŭ ne inter
tuŝe). La sig
nifo de ĉe
tre varias laŭ la kun
teksto. Ofte ĉe
montras simple lokon ĝene
-
rale sen pre
cizigo de la pozicio: Ĉe la ang
ulo de la strato
ŝi
haltis.
Pro
ksimeg
eco tempa: Ĉe la komenco de la tag
iĝo
la arb
aro
aperis bele kovr
ita de prujno.
ĉirkaŭ
Pozicio ĉiu
flanke de io: La rab
istoj sidis en rondo ĉirkaŭ la
fajro
.
Pro
ksim
uma tempo: Ĉirkaŭ la mateno
la vent
ego fin
iĝis.
ekster
Pozicio mal
interne de io, ĉe la mal
interna (ek
stera) flanko de io:
Mi staras ekster la domo
, kaj li estas interne.
en
Interna pozicio: En la ĉambro
estis tri vir
inoj.
Loko, kiun oni rigardas kiel spacon, kvankam striktadire ĝi estas
surfaco: La rusoj loĝas en Rus
ujo
.
Tempo rigard
ata kvazaŭ spaco, interne de kiu io okazas. La
“interno” de tempo
periodo estas inter la komenco kaj la fino de
la per
iodo: En la tago
ni vidas la helan sunon, kaj en la nokto
ni vidas la palan lunon kaj la belajn stelojn.
inter
Pozicio, ĉe kies flankoj trov
iĝas du aŭ pli da aliaj aferoj: Sur la
kameno inter du potoj
staras fera kaldrono.
Ni vojaĝis inter
Pek
ino kaj Ŝanhajo
.
Estas granda dife
renco inter li kaj mi
.
El
ekt
ebloj (du aŭ pli): Ni el
ektis inter Ĉina re
storacio kaj Itala
re
storacio
.
Aparteno al grupo: Inter miaj amikoj
estas multaj Sud­Amerik
­
anoj.
Nepreciza tempo
punkto post unu tempo, kaj antaŭ alia: Estis
inter la sepa kaj oka horoj
ves
pere.
kontraŭ
Pozicio de io, kies antaŭa flanko estas direkt
ita al io alia, pre
cipe
al ties antaŭa flanko. La du aferoj havas do siajn antaŭajn
flankojn direkt
itaj en inversaj direktoj kun spaco inter la du
aferoj: La reĝo sidis sur sia reĝa trono kontraŭ la enir
ejo
de la
domo.
53
Rolmontriloj
(kune kun movaj verboj) Io, direkte al kio io mov
iĝas: Ili pro
­
menis man­en­mane kontraŭ la leviĝ
anta suno
.
Mal
amik
eco, mal
favor
eco, negativ
eco k.s: Mi ne devas agi
kontraŭ mia kon
scienco
.
Io, kion oni donas aŭ ricevas inter
ŝanĝe: Ili donas kon
silojn
kontraŭ kon
tanta pago
.
post
Tempo pli mal
frua ol alia tempo: Post tri mon
atoj
ili ge
edziĝos.
Pozicio en sin
sekvo: pozicio, kiu sekvas alian: Ili staris en vico
unu post la alia
.
Pozicio “malantaŭ”: Ŝi aŭdis post si
bru
eton.
Nun
tempe oni
normale uzas malantaŭ
en tiaj frazoj.
preter
Loko, ĉe kies flanko okazas movo. La movo normale pluiras for
de tiu loko, sed ĝi povas ankaŭ resti ĉe la loko sen iri pluen, laŭ
la kun
teksto: Li pasis preter mi
sen saluto.
sub
Loko pli mal
alta ol io, kio estas pli-malpli rekte super ĝi. Sub
plej ofte sig
nifas “malsuper”. Tiam tio, kio trov
iĝas pli mal
alte,
ordin
are ne tuŝas tion, kio trov
iĝas pli alte: Ĝi kuŝas sub la
tablo
.
Iafoje sub
sig
nifas “malsur”. Tiam la suba afero ja tuŝas
tion, kio trov
iĝas pli alte: Sekaj folioj krakis sub liaj piedoj
.
Loko kovr
ita de io, sen
dep
ende de tio, kiu afero estas pli alta: Ŝi
portas la libron sub la brako
.
super
Loko pli alta ol io, kio trov
iĝas pli-malpli rekte sub ĝi. Inter la du
lokoj ordin
are estas spaco, tiel ke ne estas inter
tuŝo: Super ni
bril
etas la steloj.
Iafoje tamen estas inter
tuŝo, sed tiel mal
grava,
ke oni ĝin ne kon
sideras: Super la tero
sin trovas aero.
Se estas
grava inter
tuŝo, oni uzu sur
.
Kovr
ado sen dis
tingo de alt
eco aŭ inter
tuŝo: Ŝiaj longaj blondaj
haroj pendis super ŝia nuko
.
sur
Loko ĉe la surfaco de io. Normale temas pri apogo, fiksit
eco,
alpr
emo, tuŝa kovr
ado, aŭ alia grava inter
tuŝo. Plej ofte sur
montras inter
tuŝan pozicion pli altan ol la tuŝ
ata surfaco: Sur la
tero
kuŝas ŝtono.
Sed sur
povas ankaŭ montri poziciojn ĉe
surfaco sen dis
tingo de alt
eco: Meze sur la muro
pendis portr
­
eto.
tra
Loko, ene de kiu okazas mov
iĝo. La mov
iĝo komenc
iĝas ekster
la afero, iras en ĝin, kaj pluiras ĝis la alia ek
stremo de la afero.
La mov
iĝo povas ankaŭ komenc
iĝi ĉe unu ek
stremo, kaj daŭri al
la alia ek
stremo. La mov
iĝo povas pluiri for de la loko, aŭ resti
54
Rolmontriloj
ene de ĝi sen iri pluen, laŭ la kun
teksto: Tra la fe
nestro
la
vaporo iras sur la korton.
Ofte tamen la mov
iĝo ne iras strikte de
unu flanko ĝis la alia, sed neprecizig
ite de loko al loko ene de la
afero: La sold
atoj kon
dukis la arest
itojn tra la stratoj
.
Dum la tuta tempo de la komenco ĝis la fino: Ili festis tra la tuta
nokto
.
trans
Pozicio “sur la alia flanko de”. Oni uzas trans
, kiam oni devus iri
super aŭ sur la kon
cerna afero por atingi la alian flankon: Li
loĝas trans la strato
.
maltrans
Pozicio “sur tiu ĉi flanko de”. Oni uzas maltrans
tre
ege mal
ofte.
Pli kutima estas la esprimo ĉi­flanke de
: Pre
fere restu maltrans
la riv
ero
.
= Pre
fere restu ĉi­flanke de la riv
ero
.
Oni ofte uzas lokajn pre
poziciojn kune kun direkta N-fin
aĵo (§11.2.4)
por
montri movon al la kon
cerna loko/pozicio.
11.3.2 Direktaj pre
pozicioj
La baza kaj ĉefa sig
nifo de la pre
pozicioj al
, el
kaj ĝis
estas direkto, sed ili
estas uzataj ankaŭ por diversaj aliaj sig
nifoj:
al
Celo de mov
iĝo: Mi venas de la avo, kaj mi iras nun al la onklo
.
Sen
mova direkto: Ŝi apogis sin per la mano al la muro
.
Tiu, kiu ricevas ion, aŭ kiu (mal)
­
pro
fitas de ago: Donu al la
birdoj
akvon.
Diru al mi
vian nomon.
Ŝi kombas al si
la harojn.
Pardonu al mi
!
Lia babil
ado mal
helpis al mi
fari la hejm
­
taskojn.
Tiu, kiu spertas aŭ sentas ion: Ŝajnas al mi
, ke vi mensogas.
Posed
anto k.s. (ĉe aparteni
): La rozo apartenas al Teodoro
.
Re
zulto de trans
form
ado aŭ ŝanĝ
ado: Li dis
rompis ĝin al mil
pecoj
.
Normale oni uzas en
+ N-fin
aĵon (§11.3.1)
: Li dis
rompis
ĝin en mil pecojn
.
Aldono, adicio k.s. (kun aligi
, aliĝi
, aldoni
k.t.p.): Ĉu vi jam
aliĝis al la kon
greso
?
Tio, kion oni kon
sideras, kiam oni taksas aferon prok
sima aŭ
simila: Prok
sime al la ang
ulo
staris aŭto.
el
Movo for de interno al ek
stero: Li eliris el la ĉambro
.
De
veno, ori
gino, fonto, antaŭa stato, kaŭzo: El kiu lando
vi
55
Rolmontriloj
venas?
Ŝi tra
dukis la libron el la Ĉina lingvo
.
El la knabo
far
­
iĝis jun
ulo.
El surprizo
(= pro surprizo) li preskaŭ falis.
Por
esprimi kaŭzon oni nun
tempe uzas normale nur pro
.
Materialo, kon
sisto: La skatolo estis far
ita el ligno
.
Unu minuto
kon
sistas el sesdek sekundoj
.
Grupo aŭ amaso, kiam oni dis
tingas aŭ apart
igas iujn individuojn
de la grupo, aŭ parton de la amaso: El ĉiuj miaj inf
anoj
Ernesto
estas la plej juna.
Trinku el la vino
, kiun mi enverŝis.
ĝis
Loko, kiun movo atingas, sed ne pasas: Mi akomp
anis ilin ĝis
ilia domo
.
Limo de spaco, tereno aŭ simile: La tuta lago ĝis la transa
bordo
estas kovr
ita de glacio.
Tempo, mez
uro, grado, nivelo aŭ stato, kiun io atingas, sed ne
pasas: Mi laboras de frua mateno ĝis mal
frua ves
pero
.
La tasko
estu preta ĝis la fino de Junio
.
La prezo falis ĝis du eŭroj
.
Ankaŭ la akuzativa N-fin
aĵo (§11.2.4)
kaj la pre
pozicio de
(§11.3.4)
estas
direktaj rol
montr
iloj.
11.3.3 Je
Je
estas pre
pozicio sen difin
ita sig
nifo. La ori
gina intenco estis, ke oni uzu je
en ĉiuj abstraktaj okazoj, por kiuj ne ek
zistas alia pre
pozicio. Tial en la frua
tempo oni uzis je
tre multe. Nun
tempe je
estas pli mal
ofta, kaj montras pre
-
cipe horon (§11.3.3.1)
kaj mez
uron (§11.3.3.2)
. Ĝene
rale oni evitu je
, se pli
bona alter
nativo ek
zistas.
Ofte oni povas uzi N-fin
aĵon anstataŭ je
, pre
cipe por mez
uro (§11.2.2)
kaj
tempo
punkto (§11.2.3)
.
11.3.3.1 Horo kaj aliaj tempo
punktoj
•
Ni prenos la buson je dudek (minutoj) antaŭ la deka (horo)
.
•
Tio okazis je Pasko
.
•
Je la lasta fojo
mi per
mesas al vi fari tion.
11.3.3.2 Mez
uro
•
Vi certe estas je duono da kapo
pli alta ol mi.
= ...duonon da kapo pli
alta ol mi.
Ordin
are oni uzas N-fin
aĵon (§11.2.2)
por montri mez
uron.
56
Rolmontriloj
11.3.3.3 Manko, abundo kaj sopiro
•
Ĝi estas lib
era je mankoj
.
Aŭ ...de mankoj
.
•
Abram estis tre riĉa je brutoj, arĝento, kaj oro
.
•
Glaso da vino estas glaso plena je vino
.
Aŭ ...plena de vino
.
•
Mi sopiras je mia per
dita feliĉo
Aŭ ...mian per
ditan feliĉon
/ ...al mia
per
dita feliĉo.
.
11.3.3.4 Korpa aŭ anima stato
•
Ili suf
eras je astmo
.
•
Ŝi graved
iĝis je ĝemeloj
.
•
Li mal
saniĝis je pro
funda melankolio
.
11.3.3.5 Korpoparton iel tuŝ
atan de preno, kapto, mal
-
sano k.s.
•
Li kaptis min je la brako
.
Je la brako
montras mian brakon. Oni ankaŭ
povas diri ĉe la brako
. Por montri lian brakon (kiun li uzas por kapti
min), oni uzu per
.
•
Li estis lama je siaj ambaŭ piedoj
.
11.3.3.6 Diversaj fiks
itaj esprimoj
•
Ŝi kredas je Dio
.
Kredi je iu
aŭ je io
= “kredi, ke tiu aŭ tio vere ek
zistas”. Kredi ion
, al io
, pri io
= “kredi, ke tio estas vera”. Kredi al iu
= “kredi,
ke tiu diras la veron”.
•
Je mia miro
la afero sukcesis.
= La afero sukcesis, kio mir
igis min.
•
Mi vetis kun ŝi je dek dol
aroj
.
La venk
onto en la veto gajnos la dek dol
-
arojn. Oni povas ankaŭ uzi pri
.
11.3.4 De
La pre
pozico de
havas tre multajn sig
nifojn. Pro tiu mult
signif
eco povas
iafoje ek
esti mal
klar
aĵoj. Tiam oni povas aldoni diversajn klar
igajn
esprimojn, aŭ el
ekti alian pre
pozicion.
11.3.4.1 For
movo
La baza sig
nifo de la pre
pozicio de
estas loko, kie komenc
iĝas movo:
•
Mi venas de la avo
, kaj mi iras nun al la onklo.
•
La vento for
blovis de mia kapo
la ĉapon.
•
Ilia vojaĝo de De
lhio
al Kalk
ato estis tre longedaŭra.
•
Rekta linio estas la plej mal
longa vojo de unu punkto
al alia.
57
Rolmontriloj
•
For de tie ĉi
!
Por klar
eco oni povas je bezono uzi for de
aŭ disde
: La polico prenis la ŝtel
­
itan monon for de la rab
isto
/ disde la rab
isto
.
Se oni dirus: ...la ŝtel
itan
monon de la rab
isto
, oni povus eble pensi, ke temas pri apartena de
(§11.3.4.5)
: “...la ŝtel
itan monon, kiu apartenis al la rab
isto.”
11.3.4.2 Ori
gino, kaŭzo
De
povas ankaŭ montri ori
ginon aŭ kaŭzon:
•
De la patro
mi ricevis libron, kaj de la frato
mi ricevis plumon.
•
La hebreoj estas Izrael
idoj, ĉar ili de
venas de Izraelo
.
•
Francisko de Asizo
= tiu Francisko, kiu de
venas de la urbo Asizo =
Francisko el
(§11.3.2)
Asizo
•
Li pal
iĝis de timo
kaj poste li ruĝ
iĝis de honto
.
= ...pro timo... pro honto.
Por kaŭzo oni tamen normale uzas pro
kaj iafoje el
(§11.3.2)
.
•
Ebria de feliĉo
, mi alkroĉ
iĝis al lia kolo.
11.3.4.3 Mal
simil
eco k.s.
De
ofte montras mal
simil
econ, dis
tingon, apart
econ, mal
proksim
econ, dis
-
econ:
•
Mi povus diferenc
igi la saĝajn de la mal
saĝaj
!
•
Kial Vi kaŝas vin de mi
?
•
Nun mi iom liber
iĝis de la plej urĝaj el miaj kolektiĝ
intaj laboroj
.
•
Ĝi estas lib
era de mal
sanoj
.
•
Ili loĝas mal
proksime de ni
.
11.3.4.4 Tempo
De
ankaŭ povas montri la komencan momenton de daŭra ago aŭ stato:
•
Li laboras de la sesa horo
matene.
•
De nun
mi ne plu manĝos viandon.
•
Mi konas lin de longa tempo
.
Por montri klare, ke temas pri tempo, oni povas uzi ekde
aŭ de post
:
ekde
= “de la komenco de”
de post
= “de la fino de”
Se temas pri tempo
punkto, apenaŭ estas dife
renco inter ekde
kaj de post
, sed
se temas pri tempodaŭro, la dife
renco estas ja granda: de post ŝia vivo
= ekde
ŝia morto
.
58
Rolmontriloj
11.3.4.5 Aparteno
Tre ofte de
esprimas apartenon (= posedon, havon, apud
econ, alligit
econ,
part
econ, parenc
econ...):
•
Jen kuŝas la ĉapelo de la patro
.
La ĉapelo apartenas al la patro kiel
posed
aĵo aŭ hav
aĵo.
•
La dentoj de leono
estas akraj.
La dentoj apartenas al leono kiel
korpopartoj.
•
Sur la bordo de la maro
staris amaso da homoj.
La bordo apartenas al la
maro, ĉar ĝi trov
iĝas tuj apud ĝi.
•
Janu
aro estas la unua mon
ato de la jaro
.
Mon
atoj estas partoj de jaro.
•
La filo de la reĝo
ŝin ren
kontis.
La filo apartenas al la reĝo kiel parenco.
•
Mi legos poemon de Zamenhof
.
La poemo apartenas al Zamenhof, ĉar li
verkis ĝin.
•
Glaso de vino
estas glaso, en kiu antaŭe sin trovis vino, aŭ kiun oni uzas
por vino.
La glaso apartenas al vino, ĉar ĝi estas uzata por vino.
•
Ŝi estas pro
fesoro de mate
matiko
.
La pro
fesoro apartenas al mate
matiko,
ĉar tio estas ŝia fako. Oni povas ankaŭ uzi pri
.
•
Tiu libro estas de Karlo
.
Pli ofte oni uzas aparteni
+ al
: Tiu libro
apartenas al Karlo.
•
Ĝi estas de mi
.
Pli ofte oni diras: Ĝi estas mia.
Ĝi apartenas al mi.
11.3.4.6 Sub
jekto, aganto, objekto
De
-esprimo, kiu estas suplemento de aga sub
stantivo, normale montras la
sencan sub
jekton (la aganton) aŭ la sencan objekton de la ago:
•
La kanto de la birdoj
estas agrabla.
La birdoj kantas.
•
Li tuj faris, kion mi volis, kaj mi dankis lin por la tuja plen
umo de mia
de
ziro
.
Li plen
umis mian de
ziron.
Por cert
igi, ke temas pri senca sub
jekto
, oni povas uzi fare de
: Hodiaŭ post
­
tagmeze okazos akcepto fare de la urb
estro
.
La urb
estro akceptos iun.
Noto:
Iuj mal
long
igas fare de
al far
, sed tiu vorto estas ne
oficiala kaj neuz
inda.
Ril
ate al pasiva parti
cipo, de
ĉiam montras sencan sub
jekton, aganton:
•
Ŝi estas amata de ĉiuj
.
Ĉiuj amas ŝin.
•
Li estis murd
ita de nekon
ato
.
Nekon
ato murdis lin.
•
La montoj estis kovr
itaj de neĝo
.
Neĝo kovris la montojn.
Oni ankaŭ povas uzi fare de
: La inf
ano estis for
pren
ita fare de la patr
ino
.
Sed simpla de
ordin
are sufiĉas ĉe pasiva parti
cipo. Se oni volas uzi ali
-
signifan de
-esprimon ĉe pasiva parti
cipo, oni tamen normale devas tion
montri klare per disde
, for de
, ekde
aŭ simile: La inf
ano estis for
pren
ita
disde la patr
ino
.
Oni for
prenis ĝin de la patr
ino.
59
Rolmontriloj
11.3.4.7 Eco
De
iafoje montras econ, kon
siston aŭ mez
uron:
•
Ŝi estas vir
ino de meza aĝo
.
= Ŝi estas mez
aĝa vir
ino.
•
Li havas harojn de nedifin
ita koloro
.
•
Li estas de meza kresko
.
•
bukedo de rozoj
= bukedo, kiu kon
sistas el rozoj.
•
reto de komput
iloj
= reto, kiu kon
sistas el komput
iloj.
•
La knabo havis la aĝon de nur ses jaroj
.
11.3.5 Da
La pre
pozicio da
ligas kvantan esprimon al sub
stantiva fraz
parto, kiu
montras ion “sub
stanc
ecan” (ion nelimig
itan kaj nedifin
itan):
kvanto
“sub
stanco”
unu kilogramo
da
pano
litro
da
lakto
skatolo
da
rizo
amason
da
komenc
antoj
du mil
ionoj
da
rubloj
iom
da
valizoj
tiom
da
feliĉo
multe
da
pro
blemoj
La kvanta esprimo montras, kiom estas. Ĝi estas sub
stantiva fraz
parto,
kvanta adverbo aŭ kvanta adverb
eca vort
eto.
La “sub
stanc
eca” esprimo montras, el kio kon
sistas la kvanto
•
En la botelo estas litro
da lakto
.
•
Ŝi aĉetis faskon
da ligno
.
•
Tiu ĉi riv
ero havas ducent kilo
metrojn
da longo
.
•
Mi neniam prenas kun mi multon
da pak
aĵo
.
•
En la urbo trov
iĝas multe
da aŭtoj
.
•
La riĉ
ulo havas multe
da mono
.
•
Li havas pli
da mono
, ol li povas kalk
uli.
Numeraloj (§18.1)
(
unu
, du
, tri
, kvar
, kvin
, ses
, sep
, ok
, naŭ
, dek
, cent
, mil
)
ne bezonas da
, sed aperas normale kiel epi
teto de sub
stantivo:
•
Tie loĝas du
Esper
ant
istoj
.
•
Mi havas cent
pomojn
.
•
Tiu ĉi vilaĝo havas du mil
loĝ
antojn
.
Sub
stantivaj nombro
vortoj (§18.2)
kiel mil
iono
, mil
iardo
, deko kaj cento
tamen bezonas da
:
60
Rolmontriloj
•
Tiu ĉi urbo havas mil
ionon
da loĝ
antoj
.
•
En la kesto estas cento
da pomoj
.
Normale da
-esprimo staras tuj post sia kvant
esprimo, sed okaze da
-esprimo
staras sola. Tiam normale la kvant
esprimo trov
iĝas en alia loko de la frazo
(nekutima vortordo). Iafoje tamen la kvanta vorto estas sub
kompren
ata:
•
Da ŝafoj kaj bovoj
li havis multe
.
= Li havis multe
da ŝafoj kaj bovoj
.
•
Da pulvo
ni havas kiom vi volas.
= Ni havas tiom
da pulvo
, kiom vi
volas.
Ne uzu N-fin
aĵon post da
Post la pre
pozicio da
oni neniam uzu N-fin
aĵon. Sub
stanc
eca da
-esprimo
neniam estas mem objekto. La kvanta esprimo antaŭ da
tamen povas esti
objekto: Li portas multon
da valizoj
.
Sed la kvanta esprimo ofte estas kvanta adverbo aŭ kvanta adverb
eca vort
-
eto, kiu ne povas ricevi objektan N-fin
aĵon, eĉ kiam ĝi rolas kiel objekto:
•
La riĉ
ulo havas multe
da mono
.
= La riĉ
ulo havas multon
da mono
.
Nepre ne: *La riĉ
ulo havas multe da mono
n
.*
•
Kiom
da pano
vi volas?
= Kiel grandan kvanton
da pano
vi volas?
Nepre ne: *Kiom da pano
n
vi volas?*
11.3.5.1 Kiam oni ne uzu da
?
Se tute ne temas pri kvanto, mez
uro aŭ nombro, sed ekz. pri speco, oni ne
uzu da
, sed ordin
are de
(§11.3.4)
:
•
Ni manĝis specon
de fiŝo
.
La vorto speco
neniam povas esprimi kvanton,
mez
uron aŭ nombron. Do neniam diru *speco da...*
.
•
Ĉe ni estas manko
de akvo
.
La vorto manko
neniam esprimas kvanton,
mez
uron aŭ nombron.
•
Pro perdo
de kuraĝo
ili ne venis.
La vorto perdo
neniam esprimas
kvanton, mez
uron aŭ nombron.
Neniam uzu da
ril
ate al adjektivo, eĉ se ĝi esprimas kvanton, mez
uron aŭ
nombron:
•
Ni ren
kontis multajn homojn
.
(= Ni ren
kontis multe/multon
da homoj
.
)
Kvantaj adjektivoj, multa(j)
, kelka(j)
, pluraj
k.a., lig
iĝas rekte al la mez
-
urata sub
stantivo kiel epi
teto sen da
.
•
La botelo estas plena
de/je akvo
.
La adjektivo plena
ĉiu
okaze ne
esprimas kvanton, sed staton. Ankaŭ la adverbo plene
ne esprimas
kvanton: Tie estas plene
de/je homoj
.
Neniam diru *plena da...*
aŭ
*plene da...*
.
•
Tie ni trovis ĉambron plenan
de/je rub
aĵoj
.
61
Rolmontriloj
Fraz
parto kun difin
ilo (§8)
(
la
, tiu
, ĉiu
, poseda pro
nomo...) estas difin
ita, do
limig
ita kaj individu
eca (ne-sub
stanc
eca). Sekve ne uzu da
antaŭ tia fraz
-
parto, sed ansta
taŭe de
aŭ el
:
•
Ni manĝis iom
de/el la pano
.
•
Ili aĉetis kelkajn botelojn
de/el tiuj vinoj
.
Per
sona pro
nomo (§10.1)
ordin
are montras unu aŭ plurajn difin
itajn
individuojn. Tial ne uzu da
antaŭ per
sona pro
nomo, sed ansta
taŭe de
aŭ el
:
•
Ni manĝis iom
de/el ĝi
.
•
Ili aĉetis kelkajn botelojn
de/el ili
.
Se la kvanto aŭ nombro jam estas montr
ata per numeralo (§18.1)
aŭ
adjektivo, oni ne uzu da
, sed de
aŭ el
:
•
Ŝi pagis kotizon
de cent eŭroj
.
La vorto kotizo
ĉiu
okaze ne esprimas
kvanton. Sed ja eblas diri ŝi pagis cent eŭrojn
da kotizo
.
•
Ni gust
umis tre multe
de unu vino
.
•
Ili manĝis ĉiom
de/el tuta bovo
.
•
Li trinkis iom
de/el kelkaj bieroj
.
Se singul
ara sub
stantivo jam per si mem esprimas klare limig
itan kvanton,
oni ne uzu da
:
•
Unu tago estas tricent­sesdek­kvinono
aŭ tricent­sesdek­sesono
de jaro
.
Jaro
montras per si mem klare limig
itan tempon.
•
Ili for
tranĉis duonon
de centi
metro
.
Iuj vortoj iafoje esprimas kvanton, ali
foje ion alian. La intenc
ita senco de
-
cidas, ĉu oni uzu da
aŭ alian pre
pozicion:
•
Glaso
de vino
estas glaso, en kiu antaŭe sin trovis vino, aŭ kiun oni uzas
por vino; glaso
da vino
estas glaso plena je vino.
Glaso
jen montras
individu
aĵon, jen kvanton.
•
Ili kon
struis grandan reton
da/de komput
iloj
. Se la esprimo grandan
reton
montras, kiom da komput
iloj estis, tiam oni diru da komput
iloj
. Sed
se grandan reton
montras, kia
mani
ere la komput
iloj inter
rilatas (en la
formo de granda reto), tiam oni diru de komput
iloj
.
La uzo de da
do de
pendas de tio, kion la parol
anto volas diri. Por helpi sin,
oni povas imagi de
mandon, al kiu la frazo povus re
spondi:
•
Kiom
da sold
atoj estis? — Estis grupo da sold
atoj
!
•
Kia
grupo ĝi estas? — Ĝi estas grupo de sold
atoj
!
•
Kiom
da rozoj vi volas? — Mi volas bukedon da rozoj
!
•
Kian
bukedon vi volas? — Mi volas bukedon de rozoj
!
Necesas ofte atenti, ĉu la posta vorto estas pli grava (
→
da
), aŭ la antaŭa
vorto (
→
de
). Grupo da sold
atoj
estas unua
vice sold
atoj
(en grupa kvanto).
Grupo de sold
atoj
estas unua
vice grupo
(kiu kon
sistas el sold
atoj). Bukedo
62
Rolmontriloj
da rozoj
estas rozoj
(en bukeda kvanto). Bukedo de rozoj
(aŭ bukedo el
rozoj
) estas bukedo
(kiu kon
sistas el rozoj).
La prin
cipoj pri da
iom evoluis kaj ŝanĝ
iĝis dum la historio de Esper
anto.
Tial en mal
novaj tekstoj oni povas trovi da
, kie devus esti de
aŭ el
laŭ la ĉi-
antaŭaj klar
igoj.
11.3.5.2 “
Da
-ismo”
En parola Esper
anto dis
vast
iĝis mal
ĝusta mani
ero uzi da
, kiun oni povas
nomi “
da
-ismo”. En tiu uzo da
ne havas postan esprimon, kies rolon ĝi povus
montri. Da
ĉesis esti pre
pozicio. Tiam da
nur montras, ke la antaŭa esprimo
estas kvanta:
•
*Mi havas multe da
.*
•
*Kiom da
vi volas?*
Da
ĉi tie ne
ril
atas al la posta vi
.
•
*Ili kun
portis tiom da
, ke ĉiu povis ricevi iom da
.*
Kulpas pri tio ĉi inter
alie multaj lerno
libroj, kiuj instruas da
kvazaŭ ĝi
apartenus ĉefe al la antaŭa vorto. Sed da
apartenas unua
vice al tio, kio staras
poste.
Iuj diras, ke temas pri ordin
ara sub
kompreno:
•
Mi havas multe da mono
.
→
*Mi havas multe da
.*
•
Kiom da viando
vi volas?
→
*Kiom da
vi volas?*
En tia sub
kompren
ado oni tamen normale for
lasas ankaŭ la pre
pozicion: Li
estas instru
isto de lingvoj
.
→
Li estas instru
isto.
Ne: *Li estas instru
isto
de
.*
Tial, se oni volas for
lasi la vorton post da
, tiam oni for
lasu ankaŭ da
.
Oni do diru simple: Mi havas multe.
Kiom vi volas?
Ili kun
portis tiom, ke
ĉiu povis ricevi iom.
Vortoj kiel multe
, tiom
kaj iom
estas kvantaj per si mem.
Ili neniel bezonas da
por povi esprimi kvantan sig
nifon. Nur se oni volas
montri, el kio kon
sistas la kvanto, oni uzu da
, sed tiam nepre kun sub
stantiva
fraz
parto poste.
11.3.6 Anstataŭ
kaj krom
11.3.6.1 Anstataŭ
La pre
pozicio anstataŭ
montras ion, kies rolon plen
umas io alia, aŭ ion, en
kies loko estas io alia:
•
Anstataŭ kafo
li donis al mi teon kun suk
ero, sed sen kremo.
Li ne donis
kafon, sed ja teon. La rolon de kafo (kiel trink
aĵo) plen
umis teo.
•
Kiam mortis Jobab, ek
reĝis anstataŭ li
Ĥuŝam el la lando de la Teman
­
anoj.
•
Anstataŭ matene
, mi nun hejt
ados la fornon tagmeze.
Mi ne plu hejt
ados
matene, sed tagmeze.
63
Rolmontriloj
•
Anstataŭ ĉia re
spondo
la mal
junul
ino nee skuis la kapon.
Ŝi ne donis
veran re
spondon, sed kapskuo servis kiel re
spondo.
•
Ĉu mi ne helpu vin, anstataŭ tio, ke vi sola faru la tutan laboron
?
Nun
la intenco estas, ke vi sola faru la tutan laboron. Ĉu ne anstataŭ tio mi
helpu vin?
•
Anstataŭ ke ĉiu lernas diversajn lingvojn
, ĉiuj el
lern
adu unu saman
lingvon.
•
La aliaj anasoj pre
feris naĝ
adi en la kanaloj, anstataŭ viz
iti ŝin
.
11.3.6.2 Krom
La pre
pozicio krom
montras aferon, kiun oni kon
sideras aparte. Tiu baza sig
-
nifo donas prak
tike du sig
nifojn: escepta
krom
kaj aldona
krom
.
11.3.6.2.1 Escepta krom
Escepta krom
montras ion, por kio la cet
ero de la frazo ne val
idas. Se la
frazo estas pozitiva, la senco de escepta krom
estas negativa. Tia pozitiva
frazo normale en
havas ĉiu(j)
, ĉio
aŭ tuta
:
•
Tie estis ĉiuj
miaj fratoj krom Petro
.
Petro ne
estis tie.
•
Ĉio
en ŝi estis juna kaj almenaŭ ŝajne serena, krom la frunto
.
La frunto
ne
estis tia.
•
La tuta
teksto estas korekta, krom unu frazo
.
Unu frazo ne
estas korekta.
Se la frazo estas negativa (kun ne
, NENI-vorto aŭ sen
), la senco de escepta
krom
estas pozitiva:
•
En la salono estis neniu
krom li kaj lia fianĉ
ino
.
Li kaj lia fianĉ
ino ja
estis tie.
•
Ne
ek
zistas Dio krom Mi
.
Mi estas Dio, kaj mi ja
ek
zistas.
•
En la lastaj mon
atoj mi, krom miaj pro
fesiaj bezonoj
, preskaŭ neniam
eliras el la domo.
Okaze de pro
fesiaj bezonoj mi ja
eliras. (Oni povas
por klar
eco diri krom pro
miaj pro
fesiaj bezonoj
, sed vidu ĉi-poste pri
anstataŭ kaj krom + aliaj rol
montr
iloj [§11.3.6.2.4]
.)
•
Marta kuŝis sur la mal
mola lit
aĵo sen
ia alia sento krom morta lac
iĝo
.
Mortan lac
iĝon ŝi ja
sentis.
•
Mi nenion
pli post
ulus, krom ke oni montru al mi sindon
econ kaj
estimon
.
•
Ne
ek
zistas alia bono por la homo, krom manĝi kaj trinki
.
11.3.6.2.2 Aldona krom
Aldona krom
montras ion, kio ja val
idas. Al tio oni (poste) aldonas ion alian,
kio ankaŭ val
idas. Normale ankaŭ
(eventuale ankoraŭ
aŭ eĉ
) ĉeestas en la
frazo por for
tigi la aldonan sencon:
64
Rolmontriloj
•
Krom Petro
tie estis ankaŭ
ĉiuj aliaj miaj fratoj.
= Aldone al Petro
ankaŭ ili estis tie.
•
Per pruntedono ofte oni perdas krom sia havo
ankaŭ
la amikon.
=
Aldone al tio, ke oni perdas sian havon, oni perdas ankaŭ la amikon.
•
La luno ne lev
iĝis ankoraŭ
sufiĉe alte, krom tio
estis iom da neb
ulo.
=
Aldone al tio, ke la luno ne lev
iĝis sufiĉe, estis ankaŭ iom da neb
ulo.
•
Krom Karlo
, venis eĉ
lia tuta familio.
= Aldone al tio, ke venis Karlo...
•
Krom tio, ke li venis mal
frue
, li eĉ
kon
dutis tre mal
bone.
11.3.6.2.3 Risko de mis
kom
preno
Normale la kun
teksto klare montras, ĉu temas pri escepta aŭ aldona krom
. Se
ĉeestas ankaŭ
, ankoraŭ
aŭ eĉ
, tiam krom
estas nepre aldona
. Se mankas tia
vorto, kaj la frazo estas negativa, krom
estas nepre escepta
. Por absoluta
klar
eco oni povas por la escepta sig
nifo uzi ansta
taŭe kun escepto de
,
escepte de
, escept(int)
­
e
+ N-fin
aĵon, aŭ eks
kluzive de
. Por aldona sig
nifo oni
povas uzi aldone al
, in
kluzive de
.
11.3.6.2.4 Anstataŭ
kaj krom
+ aliaj rol
montr
iloj
Anstataŭ
kaj krom
estas iom apartaj pre
pozicioj, ĉar ili fakte tute ne montras
fraz
rolon! Ili nur montras, ke io alia plen
umas la rolon de la afero, aŭ ke la
afero estas kon
sider
ata aparte. Kutime la kun
teksto montras, ĉu la trans
pren
-
ita rolo estas tiu de sub
jekto, objekto aŭ ia adjekto. Je bezono oni povas
tamen aldoni alian rol
montr
ilon (pre
pozicion aŭ N-fin
aĵon), kiu montras la
efektivan fraz
rolon:
•
Li faris tion pro ŝi anstataŭ pro mi
.
Se oni dirus anstataŭ mi
, ŝajnus, ke
li ansta
taŭas min kiel aganton, ke li faris tion anstataŭ ke mi farus tion.
Pro
montras, ke mi
ludas rolon de “kaŭzo”, kaj ke ŝi ansta
taŭas min en tiu
rolo.
•
Petro batis Paŭlon anstataŭ Vilhelmon
.
= Petro batis ne Vilhelmon, sed
Paŭlon. Komp
aru kun: Petro batis Paŭlon anstataŭ Vilhelmo
.
= Ne
Vilhelmo, sed Petro batis Paŭlon.
•
Ili veturis al Londono anstataŭ al Bath
.
•
Kiu alportas oferojn al dioj, krom al
la Etern
ulo sole
, tiu estu ek
sterm
­
ita.
Sen al
ŝajnus, ke nur la Etern
ulo povas alporti oferojn al dioj sen esti
ek
sterm
ita. Al
necesas por kompren
igi, ke la Etern
ulo estas la ricev
anto
de la oferoj.
•
Neniu rajtas uzi la novan aŭton, krom en
la okazo
, se mi tion diros.
En
montras, ke okazo
estas tempa adjekto.
•
Krom Vilhelmon
Petro batis ankaŭ Paŭlon.
N-fin
aĵo post krom
estas
fakte ĉiam super
flua, kvankam ne erara en ĉi tiaj frazoj. Kon
fuzo ne
povas est
iĝi. Ĉi tie la loko de ankaŭ
mal
ebligas mis
kom
prenon. Komp
-
aru: Krom Vilhelmo
ankaŭ
Petro batis Paŭlon.
= Krom ke Vilhelmo batis
Paŭlon, ankaŭ Petro faris tion.
65
Rolmontriloj
Oni povas klar
igi tion ĉi ankaŭ per sub
kompren
ata infinitivo: ...anstataŭ fari
tion pro mi.
...anstataŭ peti de vi...
...anstataŭ bati Vilhelmon.
...anstataŭ
veturi al Bath.
...anstataŭ skribi per lit
eroj ordin
araj.
Krom bati Vilhelmon...
11.3.6.3 Mem
stara uzo
Se oni volas uzi anstataŭ
aŭ krom
mem
stare, sen mencio de tio, pri kies rolo
temas, tiam oni devas aldoni la adverban fin
aĵon: ansta
taŭe
= “anstataŭ tio”;
krome
= “krom tio”:
•
Li ne donis al mi kafon. Ansta
taŭe
li donis teon.
= Anstataŭ kafo...
•
Krome
vi devas pagi por maten
manĝo.
= Krom tio, kion vi jam pagis...
Ankaŭ eblas uzi adjektivan fin
aĵon: Ni devis alm
eti la ansta
taŭan
radon.
=
...tiun radon, kiu servas anstataŭ alia rado.
Vi devas pagi kroman
kotizon.
=
...plian kotizon, krom tiu kotizo, kiun vi jam pagis.
Krome
kaj kroma
havas ĉiam aldonan sig
nifon, neniam esceptan.
11.3.7 Po
La vort
eto po
montras dis
tribuon de kvantoj. Ĝi estas tradi
cie klas
ata kiel
pre
pozicio, sed multaj uzas ĝin kiel adverb
ecan vort
eton.
Po
havas sencon nur ril
ate al ia nombro aŭ kvanto. Post po
do ĉiam devas
stari nombro
vorto aŭ alia kvanta esprimo: po kvin
, po dek
, po dudek mil
, po
multe
, po kiom
, po mil
iono
, po duono
, po iom
, po pluraj
, po paro
, po egalaj
partoj
k.s. Iafoje oni sub
komprenas la kvanton: po pomo
= po unu pomo
, po
tutaj boteloj
= po pluraj tutaj boteloj
.
Po
montras porcion de io, kio estas iel dis
tribu
ata al pluraj per
sonoj, al
pluraj aĵoj, al pluraj lokoj aŭ simile. Al ĉiu el la diversaj aferoj apartenas unu
porcio. Por ek
scii la tutan kvanton, la tutan nombron, necesas mult
ipliki la
po
-kvanton per ia nombro. Kiu estas tiu nombro, de
pendas de la kun
teksto:
•
Por miaj kvar inf
anoj mi aĉetis dek du pomojn, kaj al ĉiu el la inf
anoj mi
donis po tri
pomoj.
3 pomoj oble 4 = 12 pomoj. Rimarku, ke la re
zulto
montras pomojn
, ne inf
anojn. Oni mult
iplikis 3 pomojn per la nombro de
inf
anoj, sed la re
zulto estas nepre 12 pomoj, ne 12 inf
anoj. La re
zulto de
ĉi tia kalk
ulo ril
atas ĉiam al tio, kion montras la po
-esprimo.
•
Tie estis viro tre altkreska, kiu havis sur la manoj kaj sur la piedoj po ses
fingroj, sume dudek kvar.
6 fingroj oble 4 (2 manoj + 2 piedoj) = 24
fingroj.
•
Tiu ĉi libro havas sesdek paĝojn; tial, se mi legos en ĉiu tago po dek
kvin
paĝoj, mi finos la tutan libron en kvar tagoj.
15 paĝoj oble 4 = 60
paĝoj.
•
Ŝi ricevis lec
ionojn po dek
eŭroj por horo.
Se la lec
ionoj daŭris sume
ekz. 4 horojn, la kosto estis: 10 eŭroj oble 4 = 40 eŭroj.
66
Rolmontriloj
•
Dume la gastoj trinkis po
glas
eto da vino.
Ĉi tie estas sub
kompren
ata la
vorto unu
: ...
po unu
glas
eto...
Se estis ekz. 10 gastoj, estis sume ankaŭ
10 glas
etoj.
•
Mi fum
adis cigaredojn po dudek kvin
rubloj por cento.
Cento da tiaj
cigaredoj kostas 25 rublojn. Por ekz. 5 centoj tiaj cigaredoj la kosto estas
do: 25 rubloj oble 5 = 125 rubloj.
•
El ĉiuj viv
aĵoj, el ĉiu karno, en
konduku po unu paro
el ĉiuj en la arkeon,
ke ili restu vivaj kun vi.
Se estus ekz. 1000 besto
specoj, estus 2 bestoj (1
paro) oble 1000 = 2000 bestoj (1000 paroj).
•
La urb
estro aranĝas grandajn tag
manĝojn, kie la vino estas trink
ata po
tutaj boteloj
.
= ...po pluraj tutaj boteloj
. En ĉiu tag
manĝo oni trinkas
plurajn tutajn botelojn.
En la ĉi-antaŭaj ek
zemploj po
estas uzata kiel pre
pozicio. En la klar
igoj pri
nuanc
iloj de nombroj (§18.6)
aperas ek
zemploj de po
uzata adverb
ece.
Erara uzo de po
Ofte oni metas po
antaŭ la mal
ĝusta esprimo. Jen tipa ek
zemplo:
•
*Tiu ĉi ŝtofo kostas dek dol
arojn po
metro.*
La parol
anto intencis diri, ke
ĉiu metro de la ŝtofo kostas dek dol
arojn, sed tio estas mal
ĝusta. Po
devas ĉi tie ril
ati al sub
kompren
ata unu
→
po unu metro
. La kalk
ulo do
far
iĝas: 1 metro oble 10 (la nombro de dol
aroj) = 10 metroj
. En la frazo
po
aperas antaŭ la esprimo (unu) metro
. La re
zulto de la kalk
ulo estas do
dek metroj, ne dek dol
aroj. Tiuj dek metroj da ŝtofo kostas sume dek dol
-
arojn. Tio sig
nifas, ke ĉiu metro kostas unu dol
aron. Tio kred
eble ne estis
la intenc
ita senco.
Ĝusta frazo estas:
•
Tiu ĉi ŝtofo kostas po dek
dol
arojn por
metro.
Se estas ekz. 5 metroj, la
kalk
ulo far
iĝas: 10 dol
aroj oble 5 = 50 dol
aroj. Nun la re
zulto montras
dol
arojn, ĉar po
staras antaŭ la esprimo dek dol
aroj
.
Multaj lingvoj uzas en ĉi tiaj frazoj nur unu vorton por esprimi dis
tribuon.
Tiu vorto staras antaŭ metro
. Oni kon
fuzas po
kun tiaj vortoj, kiuj havas tute
alian sig
nifon ol po
. En Esper
anto oni esprimas tiajn ĉi aferojn per du vortoj,
po
kaj unu alia. La alia vorto estas ofte por
, sed de
pende de la kun
teksto
ankaŭ aliaj pre
pozicioj (aŭ adverba formo) povas esti uzataj. En la ĉi-antaŭa
ek
zemplo eblas ekz. laŭ metro
aŭ metre
.
Notu ankaŭ la dife
rencon inter la jenaj frazoj:
•
La aŭto veturis po dek
kilo
metrojn en kvin horoj.
La aŭto veturis sume 5
horojn, kaj ĝi veturis sume 50 kilo
metrojn. (10 kilo
metroj oble 5 = 50
kilo
metroj.)
•
La aŭto veturis dek kilo
metrojn en po kvin
horoj.
La aŭto veturis sume
10 kilo
metrojn, kaj tio daŭris sume 50 horojn. (5 horoj oble 10 = 50
horoj.)
67
Rolmontriloj
For
muloj kun frakci
streko
For
mulo
El
parolo
20$/kg
po
dudek dol
aroj por
kilogramo
120 km/h
po
cent dudek kilo
metroj en
/
por
horo
2 MN/m²
po
du meganeŭtonoj sur
/
por
kvadrat
metro
Ofte oni ankaŭ povas uzi po
kune kun adverbo: po
120 kilo
metroj hore
.
Iafoje oni povas for
lasi po
en tiaj ĉi esprimoj, eventuale aldon
ante ĉiu
,
ekz.: cent dudek kilo
metroj por/en (ĉiu) horo
, dudek dol
aroj por (ĉiu)
kilogramo
, du meganeŭtonoj por/sur (ĉiu) kvadrat
metro
.
68
Tabelvortoj
12 Tabel
vortoj
En Esper
anto ek
zistas 45 vort
etoj, kiuj estas nom
ataj tabel
vortoj
, ĉar oni
povas ilin aranĝi en tabelo laŭ similaj formoj kaj similaj sig
nifoj.
Oni povas diri, ke ĉiu tabel
vorto kon
sistas el antaŭ
parto kaj post
parto, sed
oni tamen ne rigardu la tabel
vortojn kiel kun
metitajn vortojn. La tabel
vortaj
partoj formas apartan, ferm
itan sist
emon, kaj oni normale ne inter
miksu ilin
kun la ordin
araj vort
elementoj en la lingvo.
12.1 Antaŭ
partoj
KI-
de
mando
vorto, ril
ata vorto, ek
kria vorto (§12.3)
TI-
montro
vorto (§12.4)
I-
nedifin
ita vorto (§12.5)
ĈI-
tut
ampleksa vorto (§12.6)
NENI-
nea vorto (§12.7)
12.2 Post
partoj
-U
individuo (§12.8)
-O
afero (§12.9)
-A
eco, speco (§12.10)
-ES
posed
anto (senca objekto, senca sub
jekto) (§12.11)
-E
loko (§12.12)
-AM
tempo, fojo (okazo, kon
diĉo) (§12.13)
-AL
kaŭzo (§12.14)
-EL
mani
ero, grado (§12.15)
-OM
kvanto (emfaz
ita grado) (§12.16)
Kelkaj post
partoj de la tabel
vortoj similas al ordin
araj fin
aĵoj, sed la sig
nifoj
ne estas samaj:
La ordin
ara sub
stantiva O-fin
aĵo (§4)
kaj la tabel
vorta O-parto estas
preskaŭ sam
signifaj, sed la tabel
vortoj je O normale ne akceptas la fin
-
aĵon J (§7)
.
La ordin
ara fin
aĵo U estas verba fin
aĵo por la volitivo/imperativo
(§21.1.2)
, dum la tabela U-parto montras individuojn
— kompl
ete
mal
samaj aferoj.
La ordin
ara adjektiva fin
aĵo A estas ĝene
rala pri
skriba fin
aĵo. (§5)
Ĝi ofte
montras ecojn kaj kval
itojn, sed ĝi ankaŭ povas montri apartenon, ril
aton,
individu
econ k.s. La tabela A-parto montras nur ecojn kaj specojn.
69
Tabelvortoj
La ordin
ara adverba fin
aĵo E (§6)
povas montri mani
eron, tempon, lokon,
mez
uron, okazon kaj ankoraŭ aliajn sig
nifojn. La tabela E-parto
montras ĉiam nur lokon.
12.3 KI-vortoj
La tabel
vortoj je KI estas uzataj pre
cipe kiel de
mando
vortoj
(§17)
kaj kiel
ril
ataj vortoj
(§24.3)
, sed ankaŭ kiel ek
kriaj vortoj
:
•
Kio
estas tio?
De
manda kio
.
•
Kiu
kuraĝas rajdi sur leono?
De
manda kiu
.
•
Kiel
vi fartas?
De
manda kiel
.
•
Fremd
ulo, diru, kiu
kaj el kie
vi estas.
De
mandaj kiu
kaj kie
.
•
La fera bastono, kiu
kuŝis en la forno, estas nun brule varm
ega.
Ril
ata
kiu
.
•
Kiam
mi venis al li, li dormis.
Ril
ata kiam
.
•
Li estas tiu, kies
monon vi prenis.
Ril
ata kies
.
•
Kia
granda brulo!
Ek
kria kia
.
•
Fi, kiel
abomene!
Ek
kria kiel
.
•
Kion
mi vidas!
Ek
kria (kaj de
manda) kio
.
12.3.1 La vort
eto ajn
La adverb
eca vort
eto ajn
montras emfaze nedifinit
econ aŭ indiferent
econ.
Ajn
estas uzata ĉefe kune kun ril
ataj KI-vortoj, sed ankaŭ kun I-vortoj kaj
ĈI-vortoj, iafoje kun NENI-vortoj. Ajn
ĉiam staras post la kon
cerna tabel
-
vorto:
•
Mi kon
dukos vin al ŝi, kie ajn
ŝi estos trov
ebla!
Ne gravas, kie ŝi estas
trov
ebla.
•
Kiu ajn
ŝi estos, mi de
ziras al ŝi feliĉon!
Ne gravas, kiu ŝi estos.
•
Mi donis solenan pro
meson, ke mi silentos, ĝis mi re
venos, kiam ajn
tio
ĉi far
iĝos.
•
Ĉiam ajn
vi estas bonvena ĉe mi.
Venu, kiam vi volas.
•
Kial ŝi for
lasis tiun lokon, en kiu ŝi havis ian ajn
eblon, por ion ajn
labor
enspezi?
Sen tiu loko tute mankas eblo.
•
Nenion ajn
mi diros.
Absolute nenion.
Antaŭ ajn
Zamenhof, pro influo de naciaj lingvoj, kelk
foje uzis ril
atan KI-
vorton, kiam pli logike estus uzi ĈI-vorton aŭ I-vorton. Se ne temas pri en
-
konduko de sub
frazo, ĈI-vorto aŭ I-vorto estas pre
fer
inda. Mi kon
sentas
akcepti kian ajn
pagon.
Pli bone: ...ĉian ajn pagon
aŭ ...ian ajn pagon
.
70
Tabelvortoj
12.4 TI-vortoj
La tabel
vortoj je TI estas montraj vortoj. Plej ofte ili montras ion antaŭe dir
-
itan aŭ ion poste dir
otan. Ili povas ankaŭ almontri ion rekte vid
atan, aŭd
atan
aŭ simile:
•
Mi volas, ke tio
, kion mi diris, estu vera.
Tio
montras antaŭe dir
itan
aferon.
•
Tio
estas mia hejmo.
Tio
montras ion vid
atan (eble kune kun
fingromontr
ado).
•
Li estas tiel
dika, ke li ne povas tra
iri tra nia mal
larĝa pordo.
Tiel
almontras la postan ke
-frazon.
•
Kio estas, kio vin tiel
afliktas?
Tiel
almontras vid
atan aŭ aŭd
atan aferon.
•
Ŝi estis en tiu
momento tre bela.
Tiu
almontras antaŭe menci
itan
momenton.
•
Tiu
ĉi mal
freŝa pano estas mal
mola, kiel ŝtono.
Tiu
almontras ĉeest
antan
aferon (la mal
freŝan panon).
12.4.1 La vort
eto ĉi
Al tabel
vortoj je TI oni povas aldoni la vort
eton ĉi
, kiu montras pro
ksim
econ
al la parol
anto. Ĉi
povas stari ĉu antaŭ, ĉu post la tabel
vorto. Ĉi
ne povas
ricevi fin
aĵojn. Simpla TI-vorto ĉiam montras ion ne tute prok
siman al la
parol
anto. TI-vorto + ĉi
montras ion prok
siman al la parol
anto:
•
tie
= en tiu loko →
tie ĉi
, ĉi
tie
= en tiu ĉi loko prok
sime de mi
•
tiu domo
(for de mi) →
tiu ĉi
domo, ĉi
tiu domo
(prok
sima de mi)
•
tio
= tiu afero (for de mi) →
tio ĉi
, ĉi
tio
= tiu ĉi afero
•
tiel
= en tiu mani
ero →
tiel ĉi
, ĉi
tiel
= en tiu ĉi mani
ero (kiun mi
montras)
Ĉi tiam
aŭ tiam ĉi
ne estas prak
tike uzataj. Ansta
taŭe oni uzas nun
.
Ĉi
estas aparta vorto. Ne uzu divido
strekon. Ne skribu: *ĉi­tiu*
, *tiu­ĉi*
,
*ĉi­tie*
, *tie­ĉi*
, *ĉio­ĉi*
k.t.p. Skribu: ĉi tiu
, tiu ĉi
, ĉi tie
, tie ĉi
, ĉio ĉi
k.t.p.
Sed oni ofte faras adjektivon aŭ adverbon el fraz
parto, kiu en
havas la vort
-
eton ĉi
. Tiam la tuta esprimo far
iĝas unu vorto (§27.6)
. Normale la TI-vorto
mal
aperas. Por klar
eco oni tiam kutimas meti divido
strekon post ĉi
: ĉi tie
→
ĉi­tiea
, en tiu ĉi nokto
→
ĉi­nokte
, sur ĉi tiu flanko
→
ĉi­flanke
, la som
ero
de tiu ĉi jaro
→
la ĉi­jara som
ero
.
12.5 I-vortoj
Tabel
vortoj je I re
prezentas neprecizig
itajn aŭ nekon
atajn aferojn:
•
Ŝi ricevis ion
por manĝi kaj por trinki.
Oni ne diras, kion ŝi ricevis.
71
Tabelvortoj
•
Venis iuj
per
sonoj, kiujn mi ne konas.
Oni ne scias, kiuj estis la per
sonoj.
•
Ili iam
re
venos.
La tempo
punkto estas nekon
ata.
•
Hodiaŭ estas ies
tago de nask
iĝo.
Oni ne diras, kies naskiĝtago ĝi estas.
12.6 ĈI-vortoj
Tabel
vortoj je ĈI havas sig
nifojn tut
ampleksajn, totalajn:
•
Li faris ĉion
per la dek fingroj de siaj manoj.
Ĉio
esprimas la tuton de la
aferoj, kiujn li faris.
•
Ĉiu
homo amas sin mem.
Ne ek
zistas per
sono, por kiu ne val
idas tio.
•
Tiuj ĉi du amikoj pro
menas ĉiam
duope.
Ĉiam
montras, ke ne ek
zistas
fojo, kiam ili ne iras duope.
•
Ĉie
regis ĝojo.
Ne ek
zistis loko, en kiu ne regis ĝojo.
Oni iafoje uzas la vort
eton ĉi
(§12.4.1)
antaŭ aŭ post tabel
vorto je ĈI: ĉio
=
ĉiuj aferoj →
ĉio ĉi
, ĉi
ĉio
= ĉiuj ĉi tiuj aferoj, ĉio tio ĉi.
12.7 NENI-vortoj
Tabel
vortoj je NENI havas sig
nifon nean:
•
La tempon ven
ontan neniu
ankoraŭ konas.
Neniu
esprimas, ke ne ek
-
zistas per
sono, kiu konas la tempon ven
ontan.
•
Mi neniel
povas kom
preni, kion vi parolas.
Neniel
montras, ke ne ek
-
zistas mani
ero, en kiu mi povus vin kom
preni.
•
Kiam mi ien veturas, mi neniam
prenas kun mi multon da pak
aĵo.
Neniam
esprimas, ke ne ek
zistas tia fojo, dum kiu mi prenus multon da
pak
aĵo al vojaĝo.
NENI-vorto sufiĉas por nei la tutan frazon (§16)
.
12.8 Tabel
vortoj je U
kiu
De
mandas pri la ident
eco de unu el pluraj kon
ataj per
sonoj, aĵoj
aŭ aferoj.
tiu
Montras unu certan el pluraj kon
ataj per
sonoj, aĵoj aŭ aferoj.
iu
Montras nekon
atan aŭ nedifin
eblan individuan per
sonon, aĵon aŭ
aferon.
ĉiu
Montras unuope kaj sen
escepte la individuojn de grupo da per
-
sonoj, aĵoj aŭ aferoj.
neniu
Neas la individuojn de grupo da per
sonoj, aĵoj aŭ aferoj.
72
Tabelvortoj
La U-vortoj montras individu
econ kaj ident
econ. Ili estas la plej bazaj el ĉiuj
tabel
vortoj.
La tabel
vortoj je U povas akcepti N-fin
aĵon, kaj J-fin
aĵon. Kun J-fin
aĵo ili
montras plurajn individuojn.
Tabel
vortoj je U estas difin
iloj (§8)
. Tial oni ne povas uzi la
kune kun ili.
Tabel
vortoj je U normale estas epi
teto (difin
ilo) de sub
stantivo, sed la sub
-
stnativo ofte estas sub
kompren
ata. Se nenio en la kun
teksto montras alie, oni
supozas, ke temas pri la vorto “per
sono(jn)”:
•
Kiu
libro
estas via?
→
Kiu
estas via?
•
Tiu
seĝo
ŝajnas bona.
→
Tiu
ŝajnas bona.
•
Ĉiu
homo
devas pensi mem.
→
Ĉiu
devas pensi mem.
•
Kiu
per
sono
venis?
→
Kiu
venis?
•
Ĉu estas iu
[
per
sono
]
en la kuir
ejo? — Jes, Paŭlo estas tie.
•
Jen kelkaj bonaj libroj. Kiun
[
libron
]
vi volas legi? — Mi volas tiun
[
libron
]
.
•
Ĉu vi havas krajonon? — Neniun
[
krajonon
]
mi havas.
Ĉiu(j)
estas ĉiam plur
ala laŭsence, sed oni tamen faras dis
tingon inter singul
-
ara ĉiu
kaj plur
ala ĉiuj
.
Oni uzas ĉiu
, se oni kon
sideras la individuojn aparte.
Oni uzas ĉiuj
, se oni pensas pri la tuta grupo kune.
Iafoje tiu dis
tingo ne estas grava, sed ali
foje la dife
renco estas granda:
•
Por ĉiu
tago mi ricevas kvin eŭrojn.
= Por ĉiu aparta tago...
•
Ĉiu
amas ordin
are per
sonon, kiu estas simila al li.
= Ĉiu aparta homo
amas...
•
Kvinope ili sin ĵetis sur min, sed mi venkis ĉiujn
kvin atak
antojn.
= ...mi
venkis la tutan grupon.
Ĉi tie J estas necesa, ĉar oni mencias la nombron
kvin. Sed oni povus alter
native diri: ...mi venkis ĉiun el la kvin atak
antoj.
Sed tiam oni ne parolas pri unu batalo kontraŭ tuta grupo, sed pri kvin
pli-malpli apartaj bataloj.
•
Post la kur
ado ĉiuj
estis terure lacaj.
Oni parolas pri la tuta grupo de
kur
intoj. Eblas ankaŭ: ...ĉiu estis terure laca.
•
El ĉiuj
miaj inf
anoj Ernesto estas la plej juna.
= El la tuta grupo de miaj
inf
anoj...
•
Nun mi legas, vi legas kaj li legas; ni ĉiuj
legas.
Ni
estas plur
ala vorto.
Tial ĉiuj
nepre devas havi J.
Mem
stara neniu
aperas kutime sen J-fin
aĵo:
•
La tempon ven
ontan neniu
ankoraŭ konas.
Neniu
= neniu per
sono
.
•
Mi konas neniun
en tiu ĉi urbo.
Ankaŭ kun posta sub
stantivo oni normale uzas neniu
sen J:
73
Tabelvortoj
•
Ŝi ne vidis eĉ la ĉielon, ĉar ĝi estis kovr
ita de nuboj kaj neniu
stelo en ĝi
brilis.
Oni povas tamen uzi neniuj
, se oni volas iel montri kon
traston kun la ideo
“pli ol unu”, sed tion oni faras normale nur kiam sekvas sub
stantivo:
•
Ĉe la fe
nestro restis plu neniuj
floroj.
Antaŭe estis tie multaj floroj.
12.9 Tabel
vortoj je O
kio
“kiu afero, kia afero”
tio
“tiu afero”
io
“iu afero, ia afero”
ĉio
“ĉiu afero, ĉia afero”
nenio
“neniu afero, nenia afero”
Tabel
vortoj je O montras aferon, kiun oni ne povas pre
cize nomi per sub
-
stantivo. Ĉi tie la ĝene
rala vorto “afero” estas uzata kiel klar
igo, sed la sig
-
nifo estas eĉ pli ĝene
rala. La tabel
vortoj je O estas uzataj ankaŭ por re
-
prezenti ion abstraktan, kion oni esprimis per tuta frazo.
Tabel
vortoj je O povas ricevi N-fin
aĵon, sed normale ili ne ricevas J-fin
-
aĵon, ĉar ili esprimas ĝene
ralan tuton.
Epi
tetoj de tabel
vortoj je O staras ĉiam post la tabel
vorto: io bona
, kion
novan
, ĉio grava
k.s.
Tabel
vortoj je O estas mem
staraj fraz
partoj. Ili ne povas pri
skribi sub
-
stantivon. Ili re
spondas al U-vorto + afero
:
•
Kio
estas tio
?
= Kiu
afero
estas tiu
afero
?
•
Tio
estas speco de meblo.
= Tiu
afero
estas speco de meblo.
•
Ĉio
restis kiel antaŭe.
= Ĉiu
afero
restis kiel antaŭe.
•
Kion
bonan vi trovis tie?
= Kiujn
bonajn aferojn
vi trovis tie?
•
Nenion
inter
esan mi trovis.
= Neniun
inter
esan aferon
mi trovis.
Iafoje oni povas hez
iti inter tio
kaj ĝi
(§10.6.2)
. Normale oni uzas tio
pri io
nedifin
ita, kion oni ne povas aŭ volas nomi per pre
ciza sub
stantivo. Nepre
oni uzu tio
por re
prezenti ion, kio estis esprim
ita per tuta frazo. Oni uzas ĝi
por io difin
ita, kiun oni antaŭe esprimis per sub
stantivo, kaj kion oni povus
rip
eti per la sama sub
stantivo kun la
aŭ alia difin
ilo:
•
Ŝi rak
ontis belan fabelon
. Tio
estis tre amuza.
Amuza estis tio, ke ŝi rak
-
ontis fabelon. Tio
re
prezentas la tutan antaŭan frazon.
•
Ŝi rak
ontis belan fabelon
. Ĝi
estis tre amuza.
Amuza estis la fabelo. Ĝi
re
prezentas la fraz
parton la
(bela) fabelo
.
74
Tabelvortoj
12.10 Tabel
vortoj je A
kia
“de kiu speco, hav
anta kiun econ”
tia
“de tiu speco, hav
anta tiun econ”
ia
“de iu speco, hav
anta iun econ”
ĉia
“de ĉiu speco, hav
anta ĉiun econ”
nenia
“de neniu speco, hav
anta neniun econ”
Tabel
vortoj je A rolas adjektiv
ece. Ili ricevas J-fin
aĵon kaj N-fin
aĵon laŭ la
samaj reguloj kiel adjektivoj. Sed tabel
vortoj je A montras ĉiam ecojn kaj
specojn, dum veraj adjektivoj (kun vera A-fin
aĵo) povas havi multe pli
variajn sig
nifojn.
Tabel
vortoj je A estas difin
iloj (§8)
. Tial oni ne povas uzi la
(§8.1)
kune
kun ili.
•
Kia
li estas? Ĉu li estas mal
juna aŭ juna?
•
Kian
aĝon vi havas?
•
Kia
estas via nomo?
Aŭ: Kiu [el ĉiuj nomoj]
estas via nomo?
Aŭ pli ofte: Kio estas via nomo?
Zamenhof uzis ankaŭ: Kiel estas via nomo?
Plej ofte
oni tamen diras: Kiel vi nom
iĝas?
•
Be! li staris sen
helpe, tian
re
spondon li ne atendis.
•
Estis tia
vent
ego, ke la tegoloj de
flugis de la tegmentoj
.
•
Restu ĉiam tia
, kia vi estas
!
Tia
almontras la postan kia
-frazon. Se post
tia
ne sekvas tuta frazo (kun pre
dikato), sed sola fraz
parto, tiam oni ne
uzas kia
, sed komp
aran kiel
(§15)
: Li estas tia kiel mi.
•
Mi ne volis trinki la vinon, ĉar ĝi en
havis en si ian
suspektan mal
klar
­
aĵon.
•
Mal
diligent
eco estas la radiko de ĉia
mal
bono.
•
Nenia
kon
struo povas esti sen bruo.
Tabel
vortoj je A montras econ aŭ specon, dum tabel
vortoj je U montras
ident
econ. Ĉe kia/kiu
kaj tia/tiu
la dife
renco normale estas klara. Ĉe ia/iu
,
ĉia/ĉiu
kaj nenia/neniu
estas iafoje nur mal
granda dife
renco:
•
Kia
homo li estas?
Oni volas karak
terizon de la homo.
•
Kiu
homo li estas?
Oni volas ekz. la nomon de la homo por ek
scii lian
ident
econ.
•
Tia
opinio estas tute erara.
Ĉiuj opinioj de tiu speco estas eraraj.
•
Tiu
opinio estas tute erara.
La dis
kutata opinio estas erara. Aliaj similaj
opinioj eble estas ĝustaj.
•
Ni devas enloĝ
iĝi en ia
hotelo.
= ...en hotelo de iu el la diversaj specoj
de hoteloj.
•
Ni devas enloĝ
iĝi en iu
hotelo.
= ...en iu el la diversaj individuaj hoteloj,
kiuj trov
iĝas ĉi tie.
Normale oni simple for
lasas iu
en tia frazo.
75
Tabelvortoj
12.11 Tabel
vortoj je ES
kies
“(la)... de kiu(j)”
ties
“(la)... de tiu(j)”
ies
“(la)... de iu”
ĉies
“(la)... de ĉiu(j)”
nenies
“(la)... de neniu”
ES-vorto, kiu estas epi
teto de sub
stantivo, aldonas difin
itan sig
nifon. ES-
vortoj do estas difin
iloj (§8)
– same kiel la posedaj pro
nomoj – kaj oni ne
povas uzi la
(§8.1)
kune kun ili. Se oni anstataŭ
igas ES-vorton per de
-
esprimo, oni normale devas aldoni la
.
Same kiel posedaj pro
nomoj la ES-vortoj staras antaŭ la sub
stantivo, dum
sam
signifa de
-esprimo devas stari poste: ties libro
= la libro de tiu (per
sono)
.
ES-vortoj ne povas ricevi J-fin
aĵon aŭ N-fin
aĵon.
•
Kies
fil
ino vi estas?
•
Mi efektive ne scias, kies
kulpo ĝi estas.
•
Ili ek
vidis vir
inon, kies
vizaĝon ili en la krepusko ne re
konis.
•
Kies
gasto mi estas, ties
feston mi festas.
Ties
ne estas tre multe uzata.
Normale oni pre
feras posedajn pro
nomojn (
lia
, ŝia
, ĝia
aŭ ilia
).
•
La inf
ano ludis kun sia pupo
, kiam sub
ite ties
kapo frakas
iĝis.
Ties
montras, ke temas pri la kapo de la pupo. Se estus la kapo de la inf
ano,
oni dirus ĝia kapo
.
•
Kiu ĝojas pri ies
mal
feliĉo, tiu ne restos sen puno.
= ...pri la mal
feliĉo de
iu per
sono...
Ies
estas kutime uzata nur pri unu nekon
ata per
sono (ne pri
aĵoj, nek pri pluraj aferoj aŭ per
sonoj).
•
Tio estis la koro de riĉa fama viro, kies nomo estis sur ĉies
lipoj.
= ...sur
la lipoj de ĉiuj per
sonoj.
Ĉies
estas kutime uzata nur pri per
sonoj, ne pri
aĵoj.
•
Mem
oru, ke Esper
anto estas nenies
pro
praĵo.
Nenies
estas kutime uzata
nur pri per
sonoj, ne pri aĵoj.
12.12 Tabel
vortoj je E
kie
“en kiu(j) loko(j)”
tie
“en tiu(j) loko(j)”
ie
“en iu(j) loko(j)”
ĉie
“en ĉiu(j) loko(j)”
nenie
“en neniu(j) loko(j)”
Tabel
vortoj je E ne povas ricevi J-fin
aĵon, sed oni povas aldoni N-fin
aĵon
por montri direkton (§11.2.4)
:
76
Tabelvortoj
kien
“al kiu(j) loko(j)”, “en kiu(j) direkto(j)”
tien
“al tiu(j) loko(j)”, “en tiu(j) direkto(j)”
ien
“al iu(j) loko(j)”, “en iu(j) direkto(j)”
ĉien
“al ĉiu(j) loko(j)”, “en ĉiu(j) direkto(j)”
nenien
“al neniu(j) loko(j)”, “en neniu(j) direkto(j)”
•
Kie
estas la libro kaj la krajono?
•
Mi montris al la inf
ano, kie
kuŝas ĝia pupo.
•
Sonor
ado al li venas, sed de kie
— li ne kom
prenas.
•
Mi volis resti tie
, kie
mi estis.
•
Se li scius, ke mi estas tie
ĉi, li tuj venus al mi.
•
Ĉu vi loĝas ie
?
= Ĉu vi loĝas en iu loko?
•
Mal
saĝulo ĉie
sian nomon skribas.
•
Pli bela re
ĝidino ol ŝi trov
iĝis nenie
en la mondo.
•
Kien
vi iras? — Mi iras en la ĝardenon.
•
Rigardu tien
ĉi.
•
Mi nenien
plu iros hodiaŭ.
12.13 Tabel
vortoj je AM
kiam
“en kiu(j) tempo(j), en kiu(j) fojo(j)”
tiam
“en tiu(j) tempo(j), en tiu(j) fojo(j)”
iam
“en iu(j) tempo(j), en iu(j) fojo(j)”
ĉiam
“en ĉiu(j) tempo(j), en ĉiu(j) fojo(j)”
neniam
“en neniu(j) tempo(j), en neniu(j) fojo(j)”
AM-vortoj ne povas ricevi J-fin
aĵon aŭ N-fin
aĵon.
•
Sed kiam
tio okazis?
Se oni de
mandas pre
cize pri horo, oni tamen ne
uzas kiam
, sed la vicordan de
mand
vorton kioma
(§18.8)
.
•
Li skribis al mi, ke li intencas ĝin el
doni, sed li ne skribis ankoraŭ kiam
li ĝin el
donos.
•
En unu tago, kiam
ŝi estis apud tiu fonto, venis al ŝi mal
riĉa vir
ino.
•
Tub
eto, en kiun oni metas cig
aron, kiam
oni ĝin fumas, estas cigar
ingo.
•
De kiam
vi loĝas ĉi tie?
•
Li vek
iĝis nur tiam
, kiam
la suno lev
iĝis.
•
Ŝajnas al mi, ke ĉi tiun vizaĝon mi jam iam
vidis.
•
Ŝi estis ja la plej bela knab
ino, kiun li iam
vidis.
Iam
re
prezentas iun ajn
pas
intan tempon.
•
Oni diras, ke la vero ĉiam
venkas.
77
Tabelvortoj
•
Bona koro neniam
far
iĝas fiera.
•
La mal
junulo fermos por ĉiam
siajn okulojn.
La esprimo por ĉiam
montras, ke la sekvoj ĉiam restos. La ferm
ado de la okuloj estas nur
momenta, sed la sekvo, la fermit
eco de la okuloj, estos eterna.
12.14 Tabel
vortoj je AL
kial
“pro kiu kaŭzo, pro kiu motivo, pro kio”
tial
“pro tiu kaŭzo, pro tiu motivo, pro tio”
ial
“pro iu kaŭzo, pro iu motivo, pro io”
ĉial
“pro ĉiu kaŭzo, pro ĉiu motivo, pro ĉio”
nenial
“pro neniu kaŭzo, pro neniu motivo, pro nenio”
AL-vortoj ne povas ricevi J-fin
aĵon aŭ N-fin
aĵon.
•
Kial
vi ploras?
•
Mi kom
prenas, kial
vi faris tion.
•
Hodiaŭ estas bela frosta vetero
, tial
mi prenos miajn glit
ilojn kaj iros
gliti.
Rimarku la dife
rencon inter tial
kaj ĉar
. Tial
re
prezentas kaŭzon,
sed ĉar
en
kondukas sub
frazon, kiu montras kaŭzon: Mi prenos miajn glit
­
iloj kaj iros gliti, ĉar hodiaŭ estas bela frosta vetero.
•
Mi vin ial
ankoraŭ ne konas.
•
Vi de
mandas, kial mi amas vin. Mi re
spondas: ĉial
!
La vorto nenial
estas en la prak
tiko tre mal
multe uzata, sed kiam oni ĝin ja
uzas, ĝi neas la tutan frazon (same kiel ĉiuj aliaj NENI-vortoj):
•
Tian Re
gularon por nia Ligo mi nenial
povus aprobi.
= ...mi pro neniuj
motivoj povus aprobi.
•
Vi povus inc
iti lin kiom ajn. Li nenial
ko
lerus.
= ...li pro neniu kaŭzo ko
­
lerus.
Se oni volas esprimi pozitivan sencon, oni uzu sen kaŭzo
, sen
kaŭze
, sen
­
motive
aŭ simile: Ŝi ridis sen
kaŭze.
= Ŝi ja ridis, sed sen motivo.
.
12.15 Tabel
vortoj je EL
kiel
“en kiu mani
ero aŭ grado”
tiel
“en tiu mani
ero aŭ grado”
iel
“en iu mani
ero aŭ grado”
ĉiel
“en ĉiu mani
ero”
neniel
“en neniu mani
ero”
78
Tabelvortoj
La EL-vortoj estas ĝene
ralaj adverb
ecaj tabel
vortoj, kiujn oni uzas, se ne
temas pri tempo/okazo (AM-vortoj [§12.13]
), loko (E-vortoj [§12.12]
),
kaŭzo (AL-vortoj [§12.14]
) aŭ kvanto/nombro (OM-vortoj [§12.16]
). La EL-
vortoj kovras pli-malpli ĉiujn aliajn sig
nifojn, kiujn povas esprimi adverb
eca
vorto. Pre
cipe temas pri grado kaj mani
ero.
EL-vortoj ne povas ricevi J-fin
aĵon aŭ N-fin
aĵon.
•
Kiel
li aspektas?
•
Kiel
vi fartas?
•
Rak
ontu al mi per mal
multe da vortoj, kiel
tio okazis.
•
Mi zorgas pri ŝi tiel
, kiel
mi zorgas pri mi mem.
•
Kiel
alta estas tiu turo?
•
Kiel
longe ankoraŭ tiu mal
nova dom
aĉo staros ĉi tie ĉe la strato kiel
spektaklo por ĉiuj?
•
Tiu ĉi mal
freŝa pano estas mal
mola, kiel
ŝtono.
•
Bojas hund
ido, ĉar tiel
faras la hundo.
•
Ne faru tiel
, faru tiel
ĉi!
•
Ili ambaŭ estis tiel
mal
agrablaj kaj tiel
fieraj, ke oni ne povis vivi kun ili.
•
Mi estas tiel
forta, kiel vi
.
•
Iel
ni sukcesos.
•
Ili ĉiel
helpis al mi.
•
Mi neniel
esp
eris sukceson.
12.16 Tabel
vortoj je OM
kiom
“kiel multe, kia
nombre, kia
kvante”
tiom
“tiel multe, tia
nombre, tia
kvante”
iom
“ne tre multe sed ankaŭ ne mal
multe”
ĉiom
“la tuta kvanto”
neniom
“nenia
nombre, neniakv
ante, neniamezure”
OM-vortoj ne povas ricevi J-fin
aĵon aŭ N-fin
aĵon.
•
Kiom
vi volas, ĉu du aŭ tri?
= Kiel multajn vi volas...
•
Ŝi pri
pensis, kiom
kostos al ŝi la nokta re
stado.
•
Ho, kiom
pli bona estas via amo, ol vino!
•
Kiom
mi vidas, vi havas nur unu filon.
= Laŭ tio, kion mi vidas, vi
havas...
Eble vi havas pli da filoj, sed mi ne povas vidi pli.
•
Sendi 100 ek
zempl
erojn
mi ne povis, ĉar mi nun tiom
ne havas.
•
Mi havas tiom multe
, ke mi ne bezonas ŝpari!
Ofte kiom
kaj tiom
estas
uzataj kune kun multe
(aŭ multaj
). Multe
estas for
las
ebla, sed ĝi iom
79
Tabelvortoj
emfazas la sig
nifon. Oni povas ankaŭ uzi kiel multe
, tiel multe
, sed tiam
ne estas emfazo.
•
Ŝi aĉetis iom
da but
ero.
= ...kvanton da but
ero ne tre grandan sed tamen
kon
sider
indan. Teorie iom
devus sig
nifi “ia nedifin
ita kvanto”, sed en la
prak
tiko ĝi preskaŭ ĉiam montras mal
grandan kvanton. La sig
nifo estas
efektive eĉ pli speci
ala, nome: “ne tre multe, sed tamen sufiĉe multe por
esti kon
sider
ata, por esti sig
nifa”.
Ne kon
fuzu iom
kun mal
multe
: Li
faris iom
da eraroj.
Estis ne tre multe da eraroj, sed tamen sufiĉe por ke
oni mal
laŭdu lin. Li faris mal
multe
da eraroj.
La eraroj estis tiel mal
-
multaj, ke oni devas laŭdi lin.
•
Mi pensas, ke mi ĝin ankoraŭ iom
mem
oras.
= ...ne tre multe mem
oras,
sed ankoraŭ ja mem
oras.
•
Tie supre esting
iĝis la ruĝaj koloroj, dum la suno iom post iom
mal
­
aperis.
La esprimo iom post iom
montras, ke io okazas per multaj mal
-
grandaj apenaŭ dis
ting
eblaj ŝanĝiĝ
etoj.
•
— Kiom
da benz
ino vi volas? — Mi volas ĉiom
, kiom vi havas.
= ...Mi
volas la tutan kvanton da benz
ino, kiun vi havas.
La sig
nifo de ĉiom
ofte
prak
tike far
iĝas tre simila al la sig
nifo de ĉio
(§12.9)
, kiun oni uzas multe
pli ofte.
•
Sur la mezo de la strato estas multe da radoj kaj da ĉevalaj hufoj, sed da
homoj piedir
antaj estas malpli, preskaŭ neniom
.
OM-vortoj estas uzataj kaj adverb
ece, kaj sub
stantiv
ece (§19)
.
Normale por montri gradojn oni uzas kiel
kaj tiel
(§12.15)
. Sed por forta
emfazo, oni povas ansta
taŭe uzi kiom
kaj tiom
: Ĝi estis tiom
bela, ke mi
svenis.
La Esper
ant
istoj tute ne pre
tendas, ke ilia lingvo pre
zentas ion tiom
per
fektan, ke nenio pli alta jam povus ek
zisti.
12.17 Ĉu ALI-vortoj povas esti tabel
vortoj?
Mult
foje oni pro
ponis aldoni al la tabelo la antaŭ
parton *ALI-* kre
ante la
novan serion *aliu*
, *alio*
, *alia*
, *alies*
, *alie*
, *aliam*
, *alial*
,
*aliel*
, *aliom*.
Iuj eĉ prak
tikas tion uzante pre
cipe la vortojn *aliel*
kaj
*alies*
.
En ofi
ciala Esper
anto ALI estas ordin
ara radiko, el kiu oni faras vortojn
per la ordin
araj fin
aĵoj.
•
alia
= ne la sama, dife
renca
•
alio
= io alia
•
alie
= en alia okazo, en alia mani
ero
•
alii
= esti alia, dife
renci (mal
ofte uzata)
Ekuzo de la novaj tabel
vortoj kun
portus drastajn ŝanĝojn en la lingvon. Jen
nur kelkaj ek
zemploj:
80
Tabelvortoj
La normala vorto alie
sig
nifas plej ofte “en alia okazo”, sed ĝi ankaŭ
povas sig
nifi “en alia mani
ero”. La tabel
vorto *alie*
tamen sig
nifus ansta
-
taŭe “en alia loko”. Sekve normalaj frazoj kiel Ni devas alie agi
tute ŝanĝus
sian sig
nifon.
Alia
en normala Esper
anto ne estas tabel
vorto, sed ordin
ara adjektivo, kaj
ĝi sig
nifas “de alia speco” aŭ “kun alia ident
eco”. La nova tabel
vorto *alia*
sig
nifus nur “de alia speco”. Se ek
zistus tabel
vortoj je ALI, oni do devus ne
plu diri ekz. la alia ĉambro estas pli granda
, sed *la aliu ĉambro estas pli
granda*
. Oni ankaŭ devus diri: *ili amas unu la aliun*
anstataŭ la normala
ili amas unu la alian
.
Oni ofte faras kun
metaĵojn kiel: de alia speco
→
ali
speca
. Sed uzantoj de
tabel
vortoj je ALI ansta
taŭe devus diri: *ali
uspeca*
, ĉar oni ne povas for
igi
la post
partojn de tabel
vortoj. Komp
aru kun: de tiu speco
→
tiu
speca
(ne:
*tisp
eca*
).
Ankoraŭ neniu prak
tikis la plenan tabelserion je ALI en kon
sekvenca
mani
ero. Ek
zistas nur sen
pripensa kaj mal
logika uzado de *aliel*
kaj
*alies*
, kaj okaze de *aliu*
. Iuj uzas parte klasikan Esper
anton, parte la re
-
form
itan dialekton. Kiam ili diras ekz. alie
aŭ alia
, oni ne povas scii, ĉu
kom
preni laŭ la Fun
damenta lingvo, aŭ laŭ la nova dialekto. Feliĉe tamen
plej multaj ankoraŭ uzas la lingvon regule kaj logike.
Uzu do nur la jam ek
zist
antajn tabel
vortojn, kaj esprimu aliajn aferojn per
ordin
araj radikoj laŭ la reguloj de la Fun
damenta Esper
anto:
Evit
enda re
formo
Ofi
ciala Esper
anto
*aliu*
alia
*alio*
alio
*alia*
alia
, ali
speca
, ali
eca
*alies*
de alia (per
sono)
, ali
ula
*alie*
ali
loke
*alien*
ali
loken
*aliam*
ali
foje
, ali
okaze
*alial*
ali
kaŭze
*aliel*
ali
mani
ere
, alie
*aliom*
ali
kvante
Noto:
Estis pro
ponitaj la “kom
promisaj” formoj aliio
, aliiu
, aliia
, aliie
, aliiel
k.t.p. (kun
metaĵoj de la
radiko ALI kun tabel
vortoj je I). Tiaj vortoj ja estas regulaj, sed bedaŭr
inde ili estas tute mal
taŭgaj en
prak
tika uzado. Aŭdi la dis
tingon inter aliie
kaj alie
, inter aliia
kaj alia
, k.t.p., ne estas fac
ile. Ne
sufiĉas, ke vortoj estas regule kun
metitaj. Ili devas ankaŭ funkcii en prak
tika komunik
ado.
81
Konjunkcioj
13 Kon
junkcioj
La vort
etoj kaj
(§13.1)
, aŭ
(§13.2)
, sed
(§13.3)
, plus
, minus
(§13.4)
, kaj nek
estas kon
junkcioj. Pri nek
legu en la klar
igoj pri negacio (§16.5)
.
13.1 Kaj
Kaj
ligas du aferojn, kiuj ludas la saman rolon en la frazo:
•
Karlo
kaj
Petro
manĝas.
Du per
sonoj faras la saman agon. Estas du sub
-
jektoj.
•
Karlo manĝas
kaj
trinkas
.
Karlo sam
tempe faras du agojn. Estas du pre
-
dikatoj.
•
Karlo manĝas rizon
kaj
legomojn
.
Du aferoj estas tra
fataj de la sama ago
en la sama mani
ero. Estas du objektoj sam
specaj.
•
Petro manĝas per forko
kaj
tra
nĉilo
.
Du iloj helpas al la sama ago. Se
oni volas, oni povas rip
eti la pre
pozicion: per forko
kaj
per tra
nĉilo
.
•
Petro estas mal
juna
kaj
saĝa
.
•
Petro havas grandan
kaj
luksan
domon.
Kiam du adjektivoj estas epi
teto
de la sama sub
stantivon, oni ofte for
lasas kaj
: Petro havas grandan
luksan domon.
•
Karlo laboras por
kaj
per
Esper
anto.
= ... por Esper
anto
kaj
per Esper
­
anto
.
.
•
Petro legis la gaz
eton
, kaj
Karlo rigardis telev
idon
.
Du lig
itaj ĉef
frazoj.
•
Ili diris, ke ili tre amuz
iĝis
, kaj
ke ili vol
onte re
venos venontj
are
.
Du lig
-
itaj ke
-frazoj.
•
Jen venas tiu knab
ino, kiu savis mian vivon
, kaj
kiu poste mal
aperis
.
Du
lig
itaj kiu
-frazoj.
Se estas pli ol du aferoj kun la sama rolo, oni kutime metas kaj
nur antaŭ la
lasta, pre
cipe se estas tre longa el
nombr
ado de aferoj. Tie, kie mankas kaj
,
oni el
parole povas iom
ete paŭzi. Skribe oni tie metas komon:
•
Petro
, Karlo
, El
izab
eto
kaj
Eva
vojaĝis kune al la kon
greso.
= Petro kaj
Karlo kaj El
izab
eto kaj Eva vojaĝis...
•
Hodiaŭ ni manĝos supon
, sal
aton
, viand
aĵon
, frit
itajn terpomojn
kaj
glaci
aĵon
.
•
Li iras per aŭto
, ŝi iras per trajno
, kaj
mi iras piede
.
En parol
eca stilo oni iafoje plene for
lasas kaj
:
•
Li estas stulta
, mal
aminda
. Mi tute ne ŝatas lin.
•
Venis Karlo
, Petro
, Eva
. Jes, ĉiuj miaj amikoj venis.
82
Konjunkcioj
Por emfazi kaj ins
isti oni povas uzi kaj
antaŭ ĉiuj aferoj, ankaŭ antaŭ la unua
(§14.1)
.
13.1.1 Divers
specaj ril
atoj inter lig
itaj frazoj
Kiam frazoj estas lig
itaj per kaj
, tiu ligo povas re
prezenti multajn diversajn
signiforil
atojn. Kia estas la ril
ato, oni devas kom
preni el la kun
teksto:
•
Mi lavis la vest
aĵojn, kaj
(poste) mi sek
igis ilin.
Kaj
montras tempan sin
-
sekvon. La vorto poste
je bezono povas helpi al kom
preno.
•
Anno estas gaja per
sono, kaj
(kon
traste) El
izab
eto estas silent
ema.
Kaj
montras kon
traston.
•
Ŝi havas brunajn okulojn, kaj
(aldone) ŝiaj haroj estas longaj.
Kaj
montras aldonan informon.
13.2 Aŭ
Aŭ
funkcias same kiel kaj
(§13.1)
. Ĝi povas ligi la samajn aferojn en la
samaj mani
eroj, sed aŭ
montras, ke la lig
itaj aferoj estas alter
nativoj
. Aŭ
montras, ke oni povas fari el
ekton inter la lig
itaj aferoj, aŭ ke estas necerte,
kiu el ili val
idas:
•
Petro
aŭ
Karlo
laboras.
Du eblaj sub
jektoj. Unu el ili laboras, eventuale
ambaŭ.
•
Ni povas manĝi viand
aĵon
aŭ
fiŝ
aĵon
. Kion vi pre
feras?
El
ekto inter du
rektaj objektoj.
•
Vi devas fari tion per fos
ilo
aŭ
(per) hak
ilo
.
•
Ĝi estis ruĝa
aŭ
flava
. Mi ne mem
oras klare.
•
Mi kon
struus lignan
aŭ
ŝtonan
domon.
•
Ĉu eblas kon
strui aŭton kun kvin
aŭ
ses
radoj?
•
La kato trov
iĝas sur
aŭ
sub
la domo.
•
Ĉu mi kapablas plen
umi tiajn laborojn
aŭ
ĉu mi ne kapablas
?
•
Ŝi ne sciis, ĉu ŝi nur sonĝis
aŭ
ĉu tio estis efektiv
aĵo
.
•
La pas
antoj for
flank
iĝis antaŭ ŝi, supoz
ante, ke ŝi estas frenezul
ino
aŭ
ke
ŝi havas ian urĝ
egan bezonon rap
idi
.
•
Glaso de vino estas glaso, en kiu antaŭe sin trovis vino
, aŭ
kiun oni uzas
por vino
.
•
Vi povas vojaĝi per trajno
, buso
, aŭto
aŭ
biciklo
.
•
Kiu povas helpi min? Eble Karlo
, Petro
aŭ
El
izab
eto
.
Normale aŭ
estas eks
kluziva. Tio sig
nifas, ke nur unu el la alter
nativoj povas
val
idi. Iafoje tamen aŭ
estas in
kluziva. Tiam ĝi per
mesas, ke oni el
ektu pli ol
83
Konjunkcioj
unu el la alter
nativoj (eventuale eĉ ĉiujn). Ĉu aŭ
estas in
kluziva aŭ eks
-
kluziva, montras la kun
teksto. Por emfaze montri, ke aŭ
estas eks
kluziva, oni
povas uzi aŭ
antaŭ ĉiu alter
nativo (§14.3)
. Por montri, ke aŭ
estas in
kluziva,
oni iafoje, pre
cipe en skriba lingvo, uzas la esprimon kaj/aŭ
: La vojaĝo
okazos per trajno
kaj/aŭ
buso
.
= La vojaĝo okazos per trajno aŭ
buso, aŭ
per trajno kaj
buso.
La vojaĝo okazos per trajno aŭ buso aŭ ambaŭ.
Normale oni ne uzas kaj/aŭ
en la parola lingvo, nur en la skriba. Ŝajnas re
-
komend
inde eviti kaj/aŭ
ankaŭ en skriba uzo. Pli bone estas rekte el
diri la
eblon el
ekti ĉiujn alter
nativojn.
13.3 Sed
La kon
junkcio sed
ligas frazojn aŭ fraz
partojn, kaj montras, ke ili iel kon
-
trastas inter si:
•
La pap
ero estas tre blanka, sed
la neĝo estas pli blanka.
•
Li amas min, sed
mi lin ne amas.
•
Mi zorgas pri ŝi tiel, kiel mi zorgas pri mi mem; sed
ŝi mem tute ne
zorgas pri si kaj tute sin ne gardas.
•
Nia pro
vinc
estro estas sev
era, sed
justa.
•
Mi volis lin bati, sed
li for
kuris de mi.
•
Mi kriis tiel laŭte, kiel mi povis, sed
neniu min aŭdis, mi estis tro mal
­
proksime.
•
La patro ne legas libron, sed
li skribas let
eron.
•
Tio ĉi estis jam ne simpla pluvo, sed
pluv
ego.
•
Anstataŭ kafo li donis al mi teon kun suk
ero, sed
sen kremo.
Oni supozis,
ke estos ankaŭ kremo en la teo.
Sed
ofte aperas kune kun tamen
, kiu tiam emfazas la kon
traston:
•
Mi ne scias la lingvon hisp
anan, sed
per helpo de vort
aro hisp
ana­
germana mi tamen
kom
prenis iom vian let
eron.
•
Ŝi havis forton kaj ŝi estis labor
ema, sed
ŝi tamen
restis mal
riĉa.
Se oni uzas tamen
, oni povus ofte same bone uzi kaj
anstataŭ sed
, ĉar la kon
-
traston sufiĉe bone esprimas tamen
:
•
Li havis la impreson, ke li sonĝas kaj tamen
ne sonĝas.
•
La lek
anto sentis sin tiel feliĉa, kvazaŭ tiam estus grava festotago, kaj
tamen
tiam estis nur simpla lundo.
Tamen
normale rolas kiel adjekto, dum sed
estas kon
junkcio. Tial sed
aperas
komence de sia frazo, dum tamen
povas aperi en diversaj pozicioj ene de la
frazo. Iafoje tamen
aperas komence de ĉef
frazo, kiu estas tre prok
sime lig
ita
al la antaŭa ĉef
frazo. Tiam tamen
ek
havas ian kon
junkcian rolon. Tamen
tiam
prak
tike egalas al sed
. Oni povus ankaŭ diri, ke sed
aŭ kaj
estas sub
kompren
-
84
Konjunkcioj
ata: Li estas tre ek
koler
ema kaj ek
scit
iĝas ofte ĉe la plej mal
granda
bagatelo; tamen
li estas tre pardon
ema, li ne portas longe la ko
leron kaj li
tute ne estas venĝ
ema.
13.4 Plus
kaj minus
La vort
etoj plus
kaj minus
estas ĉefe uzataj en mate
matikaj kaj similaj
esprimoj (§18.7)
por re
prezenti la simbolojn + (
plus
) kaj – (
minus
). Plus
montras adicion, pozitiv
econ k.s. Minus
montras sub
trahon, negativ
econ k.s.
Sed iafoje plus
estas uzata kon
junkcie anstataŭ kaj
, kiam temas pri adicio
aŭ simile. Minus
povas simile ansta
taŭi sed ne
, kiam temas pri sub
traho aŭ
simile:
•
Ĝi kostas dek eŭrojn plus
kvindek cendojn.
= ...kaj aldone kvindek
cendojn.
•
Necesas sperto plus
zorg
emo.
= ...kaj ankaŭ zorg
emo.
•
Mi pagos al vi 1000 eŭrojn minus
la 100 eŭrojn, kiujn vi ŝuldas al mi.
Mi do pagos sume 900 eŭrojn.
Iafoje oni uzas plus
kaj minus
kiel pre
poziciojn (§11.3)
, simile al kun
kaj
sen
, do ĉiam sen N-fin
aĵo poste. Estas tamen pre
fer
inde ĉiam uzi plus
kaj
minus
kiel kon
junkciojn laŭ la ĉi-antaŭaj ek
zemploj, met
ante N-fin
aĵon, kiam
la fraz
rolo tion post
ulas.
13.5 Kon
junkcioj inter vorto
stumpoj
Iafoje, pre
cipe en skriba lingv
aĵo, oni uzas kaj
por ligi du aŭ pli da el
ementoj
de kun
metita vorto por mal
long
igi frazon:
•
Ili en
­ kaj
el
­iris tre rap
ide.
= Ili eniris
kaj
eliris
tre rap
ide.
•
Tio estas kombin
ita manĝaĵ
­ kaj
gazet
­vend
ejo.
= ...
manĝ
aĵvend
ejo
kaj
gazetvend
ejo
.
•
Li faris multajn erarojn: skrib
­, leg
­ kaj
pens
­erarojn.
= ...
skriber
arojn
,
leger
arojn
kaj
penser
arojn
.
•
Tute mankas sub­
tasoj
kaj
­
tel
eroj
.
= ...
sub
tasoj
kaj
sub
teleroj
.
•
Tio estas manĝaĵ
­ aŭ
gazet
­vend
ejo.
•
Tio estas manĝaĵ
­ sed
ankaŭ gazet
­vend
ejo.
Ĉi tiaj frazoj estas sufiĉe nenaturaj. Ĝene
rale ili estas mal
konsil
indaj, pre
cipe
kiam ili en
havas vorto
stumpojn sen fin
aĵoj, kio normale ne eblas en Esper
-
anto. Oni pre
fere uzu aliajn rimedojn mal
long
igi:
•
Ili iris en la domon
kaj
el ĝi
tre rap
ide.
•
Tio estas kombin
ita manĝ
aĵa
kaj
gaz
eta
vend
ejo.
85
Konjunkcioj
•
Li faris multajn erarojn skribajn
, legajn
kaj
pensajn
.
•
Tio estas manĝ
aĵa
aŭ
gaz
eta
vend
ejo.
•
Tio estas manĝ
aĵa
sed
ankaŭ gaz
eta
vend
ejo.
86
Kombinitaj vortetoj
14 Kombin
itaj vort
etoj
Iuj vort
etoj aperas pare aŭ plur
oble kun speci
alaj sig
nifoj. Oni povas nomi
ilin kombin
itaj vort
etoj.
14.1 Kaj... kaj
Duobla kaj
(§13.1)
estas uzata por emfazi kaj ins
isti. Oni tiam metas kaj
antaŭ ĉiuj kun
ligitaj aferoj, ankaŭ antaŭ la unua. Parole oni tiam normale
emfaze akcentas je kaj
:
•
Kaj
Petro
kaj
Karlo
laboras.
Ins
isto pri tio, ke ne nur unu sed fakte
ambaŭ laboras.
•
Kaj
pluvas
kaj
blovas
.
Ins
isto pri tio, ke ambaŭ agoj okazas.
•
Petro kaj
fumas
kaj
drinkas
.
Ins
isto, ke li fakte faras ambaŭ agojn.
•
Kaj
ilia amo
, kaj
ilia mal
amo
, kaj
ilia ĵaluzo
jam de longe mal
aperis.
Ins
isto, ke ĉiuj tri aferoj mal
aperis.
14.2 Nek... nek
Ordin
ara nek
(§16.5)
sig
nifas “kaj ankaŭ ne”. Plur
obla nek
sig
nifas “kaj ne”.
Kombin
ita nek
estas do egala al kaj... kaj
(§14.1)
plus neado:
•
Mi ren
kontis nek
lin, nek
lian fraton.
= Mi kaj ne ren
kontis lin, kaj ne
ren
kontis lian fraton.
•
Nek
ĝojo, nek
mal
ĝojo daŭras eterne.
= Kaj ĝojo, kaj mal
ĝojo ne daŭras
eterne.
•
Ŝi estis muta, povis nek
kanti nek
paroli.
= Ŝi kaj ne povis kanti, kaj ne
povis paroli.
14.3 Aŭ... aŭ
Duobla aŭ
(§13.2)
montras, ke la pre
zent
itaj alter
nativoj estas nepre la solaj.
Devas esti unu el ili, neniu alia. Parole oni tiam normale emfaze akcentas je
aŭ
:
•
Nun ni devas aŭ
venki
aŭ
morti
!
Ni ne povas fari ambaŭ, kaj ni ne povas
fari ion alian ol tiuj du alter
nativoj.
•
Aŭ
vi faris grandan eraron
, aŭ
mi ĉion mis
kom
prenis
.
Ne ek
zistas alia
alter
nativo.
87
Kombinitaj vortetoj
•
Oni povus diri, ke aŭ
ŝi for
gesis ĉion en la mondo
, aŭ
ŝi ne havis forton,
por iri pluen
.
14.4 Jen... jen
Ordin
ara jen
altiras la atenton al io. Duobla aŭ plur
obla jen
ne havas tian sig
-
nifon, sed en
kondukas alter
nativojn, kiuj alternas, aŭ eblojn, kiuj val
idas
alterne. Jen... jen
= iufoje... ali
foje
:
•
Jen
mi ardas de varm
ego, jen
mi tremas de frosto.
La du statoj alternas.
Iufoje mi estas varma, ali
foje mi estas mal
varma.
•
Ŝia vizaĝo aper
igis jen
mortan pal
econ, jen
koloron de sango.
La vizaĝo
ŝanĝiĝ
adis.
•
Mario vid
eble havis de
ziron jen
ko
leri, jen
ridi, jen
premi la manon al
tiu ventanim
ulo.
•
Li okup
adis sin jen
per tio, jen
per alio.
14.5 Ju... des
Ju
kaj des
estas ĉiam uzataj kune kun pli
aŭ malpli
(§15.1.1)
. Ju
kaj des
kun
-
labore montras, ke unu pli
-esprimo de
pendas de alia. La ju
-esprimo montras
tion, kio regas. La des
-esprimo montras tion, kio de
pendas:
•
Ju pli
da mono ni havos, des pli
rap
ide kaj bone iros kompren
eble nia
afero.
Se la mono pli
iĝos, tiam ankaŭ la rapid
eco kaj bon
eco pli
iĝos.
•
Ju pli
alte staras la lingvo, des pli
rap
ide pro
gresas la popolo.
La pro
-
greso de la popolo de
pendas de la nivelo de ĝia lingvo.
•
Ju pli
da bruo, des malpli
da ĝuo.
•
Ju pli
grandaj ili far
iĝis, des malpli
ili volis tion tol
eri.
Kiam ili kreskis
en grand
eco, ili mal
kreskis en toler
emo.
•
Ju pli
klare vi el
parolas, kaj ju malpli
da mal
facilaj vortoj vi uzas, des
pli
bone oni kom
prenas vin.
Pli
iĝo de la klar
eco kaj mal
pliiĝo de la mal
-
facilaj vortoj kaŭzas plibon
iĝon de la kom
preno.
Iafoje des
aperas sola, sen ju
. Tiam ju
-esprimo estas iel sub
kompren
ata:
•
La salon
eto ne estis vasta, tial des pli
frapis la okulojn la el
egant
eco de
ĝia aranĝo.
Sub
kompren
ata estas la ideo: Ju pli mal
vasta estas el
eganta
salono, des pli la el
egant
eco frapas la okulojn.
Sola des
povas ofte esti anstataŭig
ita per tiom
(§12.16)
.
En kelkaj lingvoj oni povas uzi la saman vorton por la de
penda kaj la re
-
ganta pli
-esprimoj. Tio ne eblas en Esper
anto. *Ju... ju*
ne havas sencon. La
re
ganta (mal)
­
pli
-esprimo havu ju
, kaj la de
penda (mal)
­
pli
-esprimo havu des
.
88
Kombinitaj vortetoj
Ne diru: *
Ju pli
rap
ide vi re
venos hejmen, ju pli
bone.*
Diru: Ju pli
rap
ide
vi re
venos hejmen, des pli
bone.
Kompren
eble ankaŭ *des... des*
ne eblas.
Sed oni ja povas havi plurajn ju
-esprimojn, kiuj kune regas unu aŭ plurajn
des
-esprimojn (aŭ simile): Ju pli
zorge kaj ju pli
mal
rapide vi faros la
laboron, des pli
kon
tenta kaj des pli
ĝoja mi far
iĝos.
89
Komparado
15 Kompar
ado
15.1 Pli
, plej
Por montri gradojn de kompar
ado oni uzas pli
kaj plej
, kiuj normale pri
-
skribas adjektivojn aŭ adverbojn, sed ankaŭ aliajn vortojn.
15.1.1 Pli
Pli
montras, ke la pri
skrib
ata eco, mani
ero, ago aŭ simile, sup
eras ion alian,
kun kio oni komp
aras. Por montri, kion pli
-esprimo sup
eras, oni uzas la vort
-
eton ol
:
•
La pap
ero estas tre blanka, sed la neĝo estas pli
blanka
.
La blank
eco de
la neĝo sup
eras la blank
econ de la pap
ero.
•
Mi havas pli
freŝan
panon, ol vi.
La freŝ
eco de mia pano sup
eras la freŝ
-
econ de via pano.
•
Nu, iru pli
rap
ide
!
Via rapid
eco sup
eru la nunan rapid
econ.
•
Du homoj povas pli
multe
fari ol unu.
La kvanton, kiun povas fari du
homoj, sup
eras la kvanton, kiun povas fari unu homo.
•
Mia frato diris al Stef
ano, ke li amas
lin pli
, ol sin mem.
La frato amas
kaj Stef
anon, kaj sin mem, sed lia amo al Stef
ano sup
eras lian mem
amon.
•
Mieno lia montris
pli
suf
eron
, sed ne ko
leron.
La mieno montris
diversajn aferojn, sed suf
eron ĝi montris pli multe.
•
Ĝi eĉ unu minuton pli
ne povus el
teni.
Pli
= pli longe
.
•
Restas ĉirkaŭ dek per
sonoj, ne pli
.
Pli
= pli multaj
.
Ne kon
fuzu pli
kun la vort
eto plu
, kiu montras, ke ago aŭ stato ne ĉesas, sed
daŭras. Plu
estas tempa vort
eto: Tenu ankaŭ plu
ĝin en sekr
eto.
= Ne ĉesu
teni ĝin en sekr
eto.
Daŭr
igu teni ĝin en sekr
eto.
Ni ne ĉesis labori, sed plu
faris niajn taskojn.
Mi plu
amos vin ĝis la morto.
Pli
povas montri tempon nur se alia tempa vorto ĉeestas aŭ estas sub
-
kompren
ata:
•
Li rak
ontis plu
.
= Li daŭr
igis sian rakont
adon.
•
Li rak
ontis pli
.
= Li rak
ontis pli multe da aferoj.
•
Li ne vivos plu
.
= Li ne vivos pli longe
.
•
Mi pensas, ke ĝi estos kon
stru
ata pli
[longe]
ol tri jarojn.
Ĉi tie ne eblas
plu
, ĉar sekvas ol
-esprimo, kiu post
ulas pli
aŭ similan vorton.
90
Komparado
15.1.2 Plej
Plej
montras, ke la pri
skrib
ata eco, mani
ero, ago aŭ simile, sup
eras ĉiujn
aliajn, kun kiuj oni komp
aras. Povas esti ĉiuj aliaj, kiuj ek
zistas, aŭ ĉiuj aliaj
ene de la kun
teksto:
•
Aŭgusto estas mia plej
amata
filo.
Ne ek
zistas filo, kiun mi amas pli.
•
Ŝi prenis la plej
belan
arĝentan vazon, kiu estis en la loĝ
ejo.
Pli bela
vazo tie ne ek
zistis.
•
Li estas tre ek
koler
ema kaj ek
scit
iĝas ofte ĉe la plej
mal
granda
bagatelo.
•
Li ek
aŭdis bruan tonon, kiu povis ek
timigi la koron eĉ de plej
kuraĝa
viro.
•
Plej
multe
li amas, ke oni lin bone akceptu, ke la re
galado estu bona.
=
Li plej
amas
, ke...
Por montri tiun grupon, ene de kiu val
idas plej
-esprimo, oni uzas normale la
pre
pozicion el
: Ŝi estas la plej saĝa el ĉiuj
, kiujn mi konas.
Oni povas ankaŭ
montri, kie plej
-esprimo val
idas per en
, sur
aŭ alia loka pre
pozicio: Ĝi estas
la plej alta mont
aro en Azio
.
Kiam oni komp
aras ek
zakte du aferojn, mal
aperas la dife
renco inter la pli
kaj la plej
. Se unu afero el du estas pli granda ol la alia, ĝi estas aŭto
mate
ankaŭ la plej granda el ili:
•
Ĝi estas la pli
bona
el la du. = Ĝi estas la plej
bona
el la du.
Se oni diras la pli
, normale nur povas esti du kompar
ataj aferoj, kaj oni ne
bezonas aldoni “el la du”:
•
Ŝi estas la pli
aĝa
.
= Ŝi estas la plej
aĝa
el la du.
Sed en iaj kun
tekstoj ne nepre estas nur du: Ĉu tiu estas unu el viaj malpli
aĝaj frat
inoj? Ne, ŝi estas la pli
aĝa.
Ŝi estas tiu el miaj multaj frat
inoj, kiu
estas pli aĝa ol mi.
Multaj eĉ opinias, ke oni devas uzi la pli
, kiam oni komp
aras du aferojn,
kaj ke la plej
tiam estas mal
korekta. Ĉiu
okaze estas ofte pli el
egante uzi la
pli
.
15.1.3 Malpli
, malplej
Por komp
ari oni ankaŭ povas uzi la formojn malpli
kaj malplej
:
•
Via pano estas malpli
freŝa
, ol mia.
≈ ...
pli
mal
freŝa
...
•
La amaso kuris malpli
rap
ide
ol la vetur
ilo, kiu rul
iĝis tre rap
ide.
≈ ...
pli
mal
rapide
...
•
Ĝuste tie trov
iĝas unu loko, kiu, est
ante malplej
fac
ile
kompren
ebla,
malplej
bone
aperis en la tra
duko.
≈ ...
plej
mal
facile
... ...
plej
mal
bone
...
•
Tiu estas la malplej
taŭga
el ĉiuj.
≈ ...
plej
mal
taŭga
...
•
Li estas la malpli
aĝa
frato
(el la du fratoj). ≈ ...la pli
juna
...
91
Komparado
Iafoje oni povas movi la MAL-pre
fikson laŭ
plaĉe en tiaj ĉi frazoj, sed ofte
estas nuanca dife
renco. La dife
renco eĉ povas esti grand
ega: Li estas malpli
bela ol vi.
Li estas pli
mal
bela ol vi.
La unua vari
anto estas komplimento. La
dua estas insulto.
15.1.4 Kiel eble plej
La esprimo kiel eble plej
montras volon maksimum
igi ion. Ĝi montras, ke
oni uzu ĉiujn eblojn por atingi plej altan gradon:
•
La vort
aro devis havi amplekson kiel eble plej
mal
grandan
.
Ju pli mal
-
granda, des pli bone.
•
Diru kiel eble plej
rap
ide
, per kio mi povas esti utila al vi!
Uzu vian
maksim
uman rapid
econ.
Alia popul
ara vari
anto estas plej
eble
: Faru tion plej
eble
rap
ide!
Ne kon
fuzu kiel eble plej
kun kiom eble (plej/pli)
, kiu havas lim
igan
nuancon. Dum kiel eble plej
inst
igas al maksim
umo, kiom eble (pli/plej)
montras, ke trov
iĝas limoj de la ebloj:
•
Estas de
zir
inde ke ĉiuj uzu la novajn vortojn kiom eble
egale.
Tute plena
egal
eco verŝajne ne estas ebla.
•
Mi kiom eble
evitas tiun vorton.
= Mi vere provas eviti tiun vorton, sed
povas esti, ke tio ne ĉiam eblas.
•
Li devas — kiom
tio estas ebla
— uzi lingvon kiom eble plej
neŭtralan.
Alia vari
anto kun lim
iga nuanco estas laŭ
eble plej
.
15.2 Kiel
kaj ol
Per la vort
etoj kiel
kaj ol
oni povas montri, kun kio oni komp
aras. En tia
uzado kiel
kaj ol
similas al pre
pozicioj (§11.3)
, sed ankaŭ al sub
junkcioj
(§24)
. Oni povas diri, ke ili formas propran vort
kategorion: komp
araj vort
-
etoj
.
Per kiel
oni faras egal
ecajn komp
arojn
, kiuj montras, al kio io similas.
Kiel
povas kun
labori kun TI-vorto aŭ sama/same
, sed ofte tia vorto estas nur
sub
kompren
ata:
•
Tiu ĉi mal
freŝa pano estas mal
mola, kiel ŝtono
.
La mal
moleco de la pano
similas al la mal
moleco de ŝtono.
•
Ŝiaj okuloj estis kiel du steloj
.
= Ŝiaj okuloj similis al du steloj.
•
Nia re
giment
estro estas por siaj sold
atoj kiel bona patro
.
•
Mi ĝojas, ke vi havas tian saman opinion, kiel mi
.
•
Li estis kiel sen
viva
.
= Lia eco similis al sen
viveco.
•
Sentu vin tute kiel hejme
.
92
Komparado
•
Dis
kuti kun li estas same sen
utile, kiel draŝi venton
.
•
Mi zorgas pri ŝi tiel, kiel mi zorgas pri mi mem
.
•
La afero ne estas tia, kiel oni pensas
.
Per ol
oni faras mal
egal
ecajn komp
arojn
, kiuj montras, al kio io mal
-
similas. Ol
normale kun
laboras kun pli
, malpli
, mal
sama
, mal
same
, alia
aŭ
alie
:
•
Lakto estas pli nutra, ol vino
.
= Lakto mal
similas al vino laŭ la nutr
eco.
•
Mi havas pli freŝan panon, ol vi
.
= Se oni komp
aras kun vi (kun la pano,
kiun vi havas), mi havas pli freŝan panon.
•
Vi estas pli ol bel
eta
, vi estas bela!
•
Ŝi estis ankoraŭ pli bela ol antaŭe
.
•
Pli bone ne fari, ol erari
.
•
Ĝi estis al mi pli kara, ol mi povas diri
.
Ĉe pre
feri
(
pre
fere
, pre
fero
k.s.) oni povas montri la mal
prefer
aĵon per ia
vort
eto. Antaŭ infinitivo oni uzas ol
, iafoje anstataŭ
. Antaŭ sub
stantivo aŭ
pro
nomo oni normale uzas al
, sed ankaŭ antaŭ
, kontraŭ
kaj anstataŭ
eblas:
•
Tiam Dio inspiris al mi la ideon ek
brul
igi mian liton, pre
fere neni
igi
mian domon per fajro, ol per
mesi, ke la granda amaso da homoj miz
ere
pereu
.
•
Mia edz
ino pre
paras manĝojn, kiujn mi certe pre
feras al la manĝoj el la
kuir
ejoj de la plej bonaj hoteloj
.
•
Li ne atentas la vizaĝon de princoj, kaj ne pre
feras riĉ
ulon antaŭ mal
­
riĉulo
.
•
Pre
feros la morton ol la vivon
ĉiuj re
stintoj.
= ...ol el
ekti la vivon...
Ol
ril
atas al sub
kompren
ata infinitivo. Tial oni uzas ol
.
15.2.1 Kiel
kaj ol
kune kun rol
montr
iloj
Se post komp
ara kiel
aŭ ol
aperas sub
stantiva fraz
parto (au pro
nomo) sen
rol
montr
ilo, la komp
aro ril
atas al la sub
jekto de la frazo. La kiel
-afero aŭ ol
-
afero iel estas sub
jekto en fraza ideo. Tia kiel
-esprimo aŭ ol
-esprimo ankaŭ
povas re
spondi al alia fraz
rolo, kiu ne havu rol
montr
ilon, ekz. pre
dikativo
(§11.1.4)
.
Se tia komp
ara esprimo estu kompren
ata kiel objekto aŭ adjekto, oni
devas uzi rol
montr
ilon por montri tion:
•
Mi el
ektis lin kiel pre
zid
anto
.
Sub
kompren
ata ideo: Pre
zid
anto el
ektis
lin.
La pre
zid
anto estis mi, la sub
jekto de la frazo.
•
Mi el
ektis lin kiel pre
zid
anton
.
Sub
kompren
ata ideo: Mi el
ektis pre
zid
­
anton.
Pre
zid
anto far
iĝis li, la objekto de la frazo.
•
Li amos sian landon pli ol ĉiuj aliaj landoj
.
(
Ĉiuj aliaj landoj amos lian
landon malpli.
)
93
Komparado
•
Li amos sian landon pli ol ĉiujn aliajn landojn
.
(
Li amos ĉiujn aliajn
landojn malpli.
)
•
Tie la suno lumis multe pli hele ol ni
.
(
Ni lumis malpli hele.
)
•
Tie la suno lumis multe pli hele ol ĉe ni
.
(
Ĉe ni la suno lumis malpli
hele.
)
•
Li uzas Esper
anton, kiel sekr
etan lingvon
.
(
Li uzas sekr
etan lingvon.
)
•
Ŝi havas multe da ne­Esper
ant
istoj kiel amikojn
.
(
Ŝi havas amikojn.
)
•
Al vi kiel al esper
ant
istoj
mi volas nur diri, ke terure altaj kaj dikaj estas
ankoraŭ la inter
popolaj muroj.
(
Mi diros tion al Esper
ant
istoj.
)
•
Estis tie tiel lume, preskaŭ kiel dum la tago
.
(
Dum la tago estas tiel
lume.
)
•
Mia frato diris al Stef
ano, ke li amas lin pli, ol sin mem
.
(
Li amas sin
mem.
)
•
Estas ja pli bone havi ion, ol nenion
.
(
Oni povus havi nenion.
)
•
Neniam mi amis lin pli multe, ol en la tago, kiam li de tie ĉi for
veturis
.
(
En tiu tago mi amis lin multe.
)
•
Antono devis pensi pri io alia ol pri sia ama aflikto
.
(
Li ne pensu nur pri
sia ama aflikto.
)
Iafoje kiel
-esprimo aŭ ol
-esprimo ril
atas nur al epi
teto de vorto. Se tia epi
teto
havas N-fin
aĵon, la komp
ara esprimo tamen ne havu N-fin
aĵon, ĉar la komp
-
ara esprimo ne estas objekto en sub
kompren
ata frazo:
•
Li uzas domon grandan
kiel palaco
.
≈ Li uzas domon. La domo estas
granda kiel palaco.
La komp
aro ril
atas nur al la grand
eco de la domo.
Komp
aru kun: Li uzas grandan domon kiel palacon
.
(
Li uzas palacon.
)
•
Mi neniam ren
kontis homon (
tian
) kiel ŝi
.
≈ Mi ne ren
kontis homon, kiu
estas simila al ŝi.
•
Ĝi havas du okulojn tiel grandajn
, kiel du tasoj
.
≈ La okuloj estas tiel
grandaj kiel du tasoj.
•
Li lernis gravajn
lingvojn, kiel la Angla lingvo kaj la Franca
.
(
La Angla
lingvo kaj la Franca estas tiaj gravaj lingvoj.
) La Angla kaj la Franca
estas ek
zemploj de tiu speco de lingvoj, kiujn li lernis. Eble li ne lernis
ĝuste ilin.
•
Mi havas alian
pro
ponon, ol la ĵus pre
zent
ita
.
(
Mia pro
pono estas alia,
ol la ĵus pre
zent
ita.
)
•
Li havas korpon pli larĝan
ol alta
.
= ... pli larĝan ol ĝi estas alta.
15.2.2 Identa kaj rola kiel
Normale komp
ara kiel
montras simil
econ (
...tia kiel...
, ...tiel kiel...
k.s.), sed
iafoje ĝi montras ident
econ aŭ rolon. Tiam kiel
sig
nifas “est
ante, est
anta, en
la rolo de” aŭ simile:
94
Komparado
•
Mi el
ektis lin kiel pre
zid
anto
.
= ...est
ante pre
zid
anto.
...en mia rolo de
pre
zid
anto.
, ...ĉar mi estas pre
zid
anto.
•
Ŝi estus bona por mi kiel edz
ino
!
= ...est
anta edz
ino!
...en edz
ina rolo!
•
Li nask
iĝis kiel Franco
, sed mortis kiel homar
ano
.
Li estis Franco, kiam
li nask
iĝis, sed homar
ano, kiam li mortis.
Nur la kun
teksto povas montri, ĉu kiel
montras simil
econ, ident
econ aŭ
rolon.
15.2.3 Komp
araj esprimoj — ĉu mal
longig
itaj
frazoj?
Ofte oni povas anstataŭ
igi komp
aran kiel
-esprimon per plena sub
frazo kun
pre
dikato, sed ne ĉiam tio eblas:
•
Li uzas sian hejmon kiel labor
ejon
.
→
Li uzas sian hejmon (tiel), kiel
oni uzas labor
ejon
.
La plena kiel
-frazo havas la saman sig
nifon kiel la
komp
ara kiel
-esprimo.
•
Mi el
ektis ŝin kiel pre
zid
anton
.
→
Mi el
ektis ŝin (tiel), kiel oni el
ektas
pre
zid
anton
.
La plena kiel
-frazo havas alian sig
nifon ol la komp
ara
esprimo. La komp
ara esprimo informas pri la post
eno, kiun ŝi ricevis. La
kiel
-frazo montras la mani
eron, en kiu oni el
ektis ŝin.
Komp
araj kiel
-esprimoj do ne estas (ĉiam) mal
longig
itaj sub
frazoj.
Iuj pensas, ke oni ĉiam uzu tiun KI-vorton, kiun oni uzus en plena frazo.
Ili tiam ofte uzas kia(j)(n)
anstataŭ kiel
por montri egal
ecan komp
aron. Tia
uzo estas netradicia kaj mal
rekomend
inda. Ĝi krome povas iafoje far
iĝi tre
mal
eleg
anta:
•
Li viz
itis tiajn urbojn, kia
estas Parizo.
→
*Li viz
itis (tiajn) urbojn kia
Parizo.*
Pre
fere diru: Li viz
itis (tiajn) urbojn kiel
Parizo.
•
Li loĝas en la sama urbo, en kiu
mi loĝas.
→
*Li loĝas en la sama urbo,
en kiu
mi.*
Pre
fere diru: Li loĝas en la sama urbo kiel
mi.
•
Li nask
iĝis en la sama tago kaj en la sama loko, kiam kaj kie
mi nask
­
iĝis.
→
*Li nask
iĝis en la sama tago kaj en la sama loko, kiam kaj kie
mi.*
Pre
fere diru: Li nask
iĝis en la sama tago kaj en la sama loko kiel
mi.
•
Emilio havis sur si eĉ la saman veston, kiun
ŝi tiam havis sur si.
→
*Emilio havis sur si eĉ la saman veston kiun
tiam.*
Diru kiel Zamenhof:
Emilio havis sur si eĉ la saman veston kiel
tiam.
Se komp
ara esprimo estas plena sub
frazo, oni povas ĝin en
konduki per kia
,
kiu
, kiam
k.t.p., sed se komp
ara esprimo estas sola fraz
parto (aŭ kelkaj fraz
-
partoj sen pre
dikato), oni uzu komp
aran kiel
.
95
Komparado
15.3 Kvazaŭ
En simil
ecaj komp
aroj oni povas uzi kvazaŭ
anstataŭ komp
ara kiel
, se la
simil
eco estas nur ŝajna, nereala, kaj oni volas tion emfazi:
•
Dum momento li staris sen
mova, kvazaŭ ŝtoniĝ
inta
.
Li ne vere estis
ŝtoniĝ
inta.
•
Silente li migris tra la lando, kiu aperis al li kvazaŭ abunda frukto
­
ĝardeno
.
•
Ĉiu statuo sur la riĉaj sarkofagoj ŝajnis kvazaŭ ricev
inta vivon
.
Iafoje oni devas uzi N-fin
aĵon (aŭ alian rol
montr
ilon) post komp
ara kvazaŭ
same kiel ĉe komp
ara kiel
: Tiesto ŝtelis filon de Atreo kaj lin edukis kvazaŭ
sian propran
.
96
Negacio
16 Negacio
16.1 Ne
Por nei frazon oni uzas la vort
eton ne
. Ne
neas tion, antaŭ kio ĝi staras.
Normale ne
staras antaŭ la pre
dikato, kaj se oni neas la pre
dikaton, oni neas
la tutan frazon:
•
Mi ne
dormas
.
Ne estas tiel, ke mi dormas. La tuta afero estas neata.
•
Al leono ne
donu
la manon.
•
La patro ne
legas
libron, sed li skribas let
eron.
La neo trafas la verbon
legas
. La verbo skribas
kaj ĝia tuta frazo restas val
ida.
Negacio en sub
frazo val
idas nur ene de la sub
frazo: Mi diris, ke mi ne
venos.
La negacio trafas nur la sub
frazan pre
dikaton venos
. La tuta frazo restas
pozitiva: Mi ja diris tion.
Iafoje okazas, ke neata pre
dikato estas sub
kompren
ata: Ĉiu povu vidi, kiu
el la vastig
antoj plen
umas sian pro
meson kaj kiu ne
.
La neado trafas la sub
-
kompren
atan verbon plen
umas
: ...kaj kiu ne
plen
umas
sian pro
meson.
Ne
estas ankaŭ re
spond
vorto §17.3.2
.
16.2 Tabel
vortoj je NENI
Por negacii oni povas ankaŭ uzi tabel
vortojn je NENI (§12.7)
. NENI-vorto
sufiĉas por nei la pre
dikaton, kaj do la tutan frazon. La pozicio de NENI-
vorto normale ne gravas, ĝi tamen neas la tutan frazon:
•
La tempo pas
inta jam neniam
re
venos
; la tempon ven
ontan neniu
ankoraŭ konas
.
La pas
inta tempo ne re
venos. Oni ne konas la tempon
ven
ontan.
•
Mi neniel
povas kom
preni
, kion vi parolas.
Mi ne povas kom
preni.
•
La nokto estis tiel mal
luma, ke ni nenion
povis vidi
eĉ antaŭ nia nazo.
Ni
ne povis vidi. La neado kon
cernas nur la ke
-frazon. La ĉef
fraza verbo
estis
restas pozitiva.
•
Neniu
radio al mi lumas
, neniu
varma aer
eto blovas
sur min, neniu
amiko min viz
itas
.
Radio ne lumas. Aer
eto ne blovas. Amiko ne viz
itas.
•
Mem
oru, ke Esper
anto estas
nenies
pro
praĵo.
Esper
anto ne estas ies pro
-
praĵo.
•
Tian Re
gularon por nia Ligo mi nenial
povus aprobi
.
Mi ne povas aprobi
ĝin pro kia ajn kialo. Nenial
neas la tutan frazon.
97
Negacio
16.3 Duobla negacio
Se oni uzas NENI-vorton, kaj aldonas ankaŭ la vorton ne
, la frazo far
iĝas
pozitiva. Tia duobla negacio estas uzebla nur por esprimi tre speci
alajn sig
-
nifojn:
•
Mi ne
amas neniun
.
Ne estas tiel, ke mi amas neniun. Mi do ja amas iun.
•
Ĝi ne
estas nenies
pro
praĵo.
Ne estas tiel, ke ĝi estas nenies pro
praĵo. Ĝi
do estas ies pro
praĵo.
Frazo ankaŭ povas far
iĝi pozitiva, se unu NENI-vorto klare neas la verbon,
kaj ankaŭ alia NENI-vorto aperas en la frazo:
•
Mi ankoraŭ neniam
gajnis nenion
.
= Neniam okazis tio, ke mi gajnis
nenion.
Mi ĉiu
foje gajnis almenaŭ ion.
Sed pluraj NENI-vortoj en la sama frazo ne nepre kreas pozitivan sig
nifon.
Ofte ili nur plifort
igas unu la alian, kaj la negacio restas:
•
Ni mal
utilon alportus al nia afero grandan, kaj utilon ni alportus
al
neniu nenian
.
Ni ne alportus utilon.
•
Neniam, neniam, neniam
li re
venos
.
Li ne re
venos. Ne gravas, ĉu estas
unu, du, tri aŭ eĉ pli da neniam
.
16.4 Parta negacio
Iafoje la vort
eto ne
aperas en frazo tiel, ke ĝi neas nur parton de ĝi. La pre
-
dikato restas val
ida. Ne
neas ĝuste tion, antaŭ kio ĝi staras, sed tio povas esti
la tuj sekv
anta vorto, la sekv
anta fraz
parto, aŭ eĉ pli multe. Nur la kun
teksto
povas montri pre
cize, kio estas neata:
•
Ni faris la kon
trakton ne
skribe
, sed parole.
Ni ja faris la kon
trakton, sed
ni ne faris ĝin skribe.
•
Ne
ĉiu
kresk
aĵo estas manĝ
ebla.
Iuj kresk
aĵoj ja estas manĝ
eblaj. Komp
-
aru kun: Ĉiu kresk
aĵo ne
estas manĝ
ebla.
= Neniu kresk
aĵo estas manĝ
­
ebla.
•
Li estas homo ne
kred
inda
.
Li ja estas homo.
•
En la animo ĉiuj pri
vataj homoj kaj ĉiuj re
gist
aroj ne povas ne
aprobi
nian ideon.
La unua ne trafas la pre
dikaton povas
kaj neas la tutan
frazon. La dua ne
trafas nur aprobi (nian ideon)
. La suma sig
nifo estas:
Ili ne povas rifuzi nian ideon.
= Ili devas aprobi nian ideon.
NENI-vortoj normale negacias la tutan frazon sen
dep
ende de la vortordo,
sed iafoje ankaŭ NENI-vorto povas val
idi por nur parto de frazo. Tiam la
kun
teksto kaj la vortordo devas tute klare tion montri:
•
Mi de
cidis paroli jam plu nenion
pli pri tiu ĉi temo
.
La de
cido estas
reala. La neado trafas nur la infinitivon paroli
kaj ĉiujn fraz
partojn, kiuj
ril
atas rekte al ĝi.
98
Negacio
•
Pli valoras faro nenia
, ol faro mal
bona.
= Faro, kiu ne okazis, ja valoras
pli, almenaŭ komp
are kun faro mal
bona.
La pre
dikato valoras
restas
pozitiva.
Kiam ne
aŭ NENI-vorto estas parto de kun
metita vorto, la negacio val
idas
nur ene de tiu vorto:
•
Sinjoro, vi estas neĝent
ila
.
La frazo diras, ke la sinjoro ja havas certan
econ, nome mankon de ĝentil
eco. Estas nur sub
tila dife
renco disde: Vi ne
estas ĝent
ila.
•
La pastro, kiu mortis antaŭ nelonge
(aŭ antaŭ nelonga
tempo), loĝis
longe en nia urbo.
La neado kon
cernas nur la long
econ de la tempo.
•
Bedaŭr
inde ili estas ne­Esper
ant
istoj
.
Ili estas tiaj homoj, kiuj ne scias
Esper
anton.
16.5 Nek
Nek
sig
nifas “kaj ankaŭ ne”. Oni uzas ĝin, se oni jam uzis ne
, kaj volas nei
ankoraŭ ion. Ĝi estas kvazaŭ vari
anto de kaj
(§13.1)
, kaj sekvas baze la
samajn regulojn kiel kaj
:
•
Li ne vidis min, nek
aŭdis.
= ...kaj ankaŭ ne aŭdis.
•
Mi ne ren
kontis lin, nek
lian fraton.
= ...kaj ankaŭ ne lian fraton.
•
Nenia peno nek
provo donos lakton de bovo.
Ne uzu nek
por ligi du aferojn post sen
. Uzu kaj
: Tiu vir
ino ne for
iru de ŝi
sen kon
solo kaj
helpo.
Ne: *...sen kon
solo nek helpo.*
Nek
ne egalas al ne
+ emfazo. Por emfaze nei oni uzu eĉ
kune kun ne
. Ne
diru: *Mi havas nek
unu amikon.*
Diru: Mi havas eĉ ne
unu amikon.
Aŭ: Mi
ne
havas eĉ
unu amikon.
Oni ankaŭ povas uzi kombin
itan, plur
oblan nek
(§14.2)
.
99
Demandoj kaj respondoj
17 De
mandoj kaj re
spondoj
17.1 KI-de
mandoj
KI-de
mandoj estas far
ataj per tabel
vortoj je KI (§12.3)
. De
manda KI-vorto
re
prezentas informon, kiun oni serĉas. La KI-vorto normale staras komence
de la de
manda frazo:
•
Kion
vi volas?
— Mi volas manĝon
!
•
Kian
manĝon vi de
ziras?
— Mi de
ziras mal
multekostan
manĝon!
•
Kiel
vi fartas?
— Mi fartas bone
!
•
Kiom
da pomoj vi havas?
— Mi havas du kilogramojn
da pomoj!
•
Kies
estas tiu aŭto?
— Ĝi apartenas al Anno
! Ĝi estas de Anno
! Ĝi estas
ŝia
!
•
Kiam
do?
— Morgaŭ
!
Oni uzas KI-vortojn ankaŭ en de
mandaj sub
frazoj (§24.2)
: Ŝi de
mandis,
kion
mi volas.
17.2 Ĉu
-de
mandoj
Ĉu
-de
mandoj estas far
ataj per la de
mand
vorto ĉu
. Ĉu
-de
mando serĉas kon
-
firmon pri la ĝust
eco de la tuta frazo. La re
spondo estas normale jes
aŭ ne
(§17.3)
. Ĉu
staras normale komence de la de
manda frazo:
•
Ĉu
vi kom
prenas min?
— Jes, mi kom
prenas vin!
Ne, mi ne kom
prenas
vin!
•
Ĉu
vi estas Kanad
ano?
— Jes, mi estas Kanad
ano!
Ne, mi ne estas
Kanad
ano!
•
Ĉu
li?
— Jes, li!
•
Ĉu
ĝi estas taŭga?
— Jes, (ĝi) estas!
Ĉu
-de
mando povas ankaŭ esti alternativ
demando. Tiam la re
spondo normale
estas el
ekto inter la diversaj alter
nativoj:
•
Ĉu
vi volas kafon aŭ teon?
— Mi volas kafon!
Mi volas teon!
Mi volas
nek kafon, nek teon!
Mi volas kaj kafon, kaj teon!
•
Ĉu
li aŭ ŝi?
— Ŝi!
Li!
Iu ajn el ili!
Neniu el ili!
Ambaŭ!
100
Demandoj kaj respondoj
17.3 Re
spond
vortoj
Por re
spondi al ĉu
-de
mandoj oni povas simple el
diri frazon (plenan aŭ mal
-
longig
itan), kiu donas re
spondon al la de
mando:
•
Ĉu vi amas min? — Mi amas vin!
•
Kaj ĉu vi longe lernis? — Ho, mi lernis ne malpli ol tri jarojn.
Sed normale oni uzas la re
spond
vortojn jes
kaj ne
. Tia re
spond
vorto estas
kiel tuta frazo per si mem. Ofte oni tamen post la re
spond
vorto aldonas tutan
re
spondan frazon aŭ parton de tia frazo por plia klar
eco.
17.3.1 Jes
La re
spond
vorto jes
donas pozitivan
re
spondon:
•
— Ĉu vi volas kafon? — Jes
!
(= Mi volas kafon.
)
•
— Ĉu vi ion de
ziras? — Jes
!
(= Mi ion de
ziras.
)
•
Ĉu la Universala Kon
greso estos en Eŭropo ĉi­jare? — Mi pensas, ke
jes
!
= Mi pensas, ke ĝi ja estos en Eŭropo ĉi­jare!
La re
spond
vorto jes
ansta
taŭas la tutan re
spondan sub
frazon (krom la en
konduka ke
).
Oni ne uzu jes
ene de frazo por emfazi la ver
econ de io. Por tio oni uzu la
vort
eton ja
. Ne diru: *Tiu ĉi vino ne estas dolĉa, dum tiu alia jes
estas.*
Diru: Tiu ĉi vino ne estas dolĉa, dum tiu alia ja
estas.
17.3.2 Ne
La re
spond
vorto ne
donas negativan
re
spondon:
•
— Ĉu vi volas kafon? — Ne
!
(= Mi ne volas kafon.
)
•
— Ĉu vi ion de
ziras? — Ne
!
(= Mi nenion de
ziras.
)
•
Ĉu li estas blond
ulo aŭ brun
ulo? — Ne
, pli kaŝtanh
ara.
= Li estas nek
blond
ulo nek brun
ulo, li estas pli kaŝtanh
ara.
•
Ha, ĉu efektive la mal
granda Kay mortis? La rozoj estis sub la tero, kaj
ili diras, ke ne
!
= ...ili diras, ke li ne mortis.
Oni atentu pri la dife
renco inter ne
kiel nea vorto ene de frazo (§16)
, kaj ne
kiel re
spond
vorto:
•
Ne venu ĉi tien!
= Mi volas, ke vi ne venu ĉi tien.
Ne
neas la pre
dikaton.
•
Ne, venu ĉi tien!
= Ne! Mi ja volas, ke vi venu ĉi tien.
Ne
estas re
spond
-
vorto, kaj rolas pli-malpli kiel tuta frazo per si mem.
Se tuj post re
sponda ne
sekvas frazo, kiu komenc
iĝas per verbo, oni devas
el
paroli kun klara paŭzo post ne
por eviti mis
kom
prenon.
101
Demandoj kaj respondoj
17.3.3 Jes
kaj ne
ĉe neaj de
mandoj
Ek
zistas du mani
eroj uzi re
spond
vortojn ĉe negativaj de
mandoj. Unu sist
emo
estas pli ofta en okcidentaj lingvoj, la alia sist
emo estas pli ofta en orientaj
lingvoj. Tial oni povas paroli pri okcidenta
kaj orienta
uzado, sed fakte en
multaj landoj kaj lingvoj ambaŭ sist
emoj ek
zistas paralele. Ankaŭ en Esper
-
anto ambaŭ sist
emoj estas hejmaj. Zamenhof pli ofte uzis jes
kaj ne
laŭ la
okcidenta sist
emo, sed li ankaŭ plur
foje uzis la orientan sist
emon.
Okcidenta sist
emo
En la okcidenta
sist
emo jes
re
prezentas pozitivan re
spond
frazon, kaj ne
re
-
prezentas negativan re
spond
frazon. Negativa re
spond
frazo estas frazo kun
nea vorto (
ne
aŭ NENI-vorto) en la ĉef
fraza parto. En la okcidenta sist
emo la
sig
nifo de re
spond
vorto estas sen
dep
enda de la formo de la de
mando. Se la
de
mando estas nea, oni re
spondas per la sama re
spond
vorto, kiun oni uzus,
se la de
mando estus sen nea vorto. Gravas nur la formo de tiu re
spond
frazo,
kiun la re
spond
vorto re
prezentas:
•
Ĉu vi volas kafon?
(pozitiva de
mando)
— Jes
!
(= Mi volas kafon.
)
— Ne
!
(= Mi ne volas kafon.
)
•
Ĉu vi ne volas kafon?
(negativa de
mando)
— Jes
!
(= Mi volas kafon.
)
— Ne
!
(= Mi ne volas kafon.
)
•
Ĉu vi nenion de
ziras?
— Jes
!
(= Mi ja de
ziras ion.
)
— Ne
!
(= Mi de
ziras nenion.
)
Por re
spondi (laŭ la okcidenta sist
emo) jese al nea de
mando, oni povas
ankaŭ uzi la emfazan re
spondon Jes
ja!
= Jes
, tiel ja estas!
(aŭ simile): Ĉu vi
ne volas trinki la mal
varman kafon? — Jes
ja!
(= Jes
, mi ja volas trinki ĝin.
)
Kelkaj uzas tamen
anstataŭ jes ja
.
Orienta sist
emo
En la orienta
sist
emo jes
kon
firmas ek
zakte tion, kion la de
mando en
havas,
kaj ne
mal
konfirmas la tutan de
mando
frazon. En tiu sist
emo jes
kaj ne
inter
-
ŝanĝas rolojn ĉe neaj de
mandoj:
•
Ĉu vi volas kafon?
(pozitiva de
mando)
— Jes
!
(= Mi volas kafon.
)
— Ne
!
(= Mi ne volas kafon.
)
•
Ĉu vi ne volas kafon?
(negativa de
mando)
— Jes
!
(= Mi ne volas kafon.
)
— Ne
!
(= Mi ja volas kafon.
)
102
Demandoj kaj respondoj
•
Ĉu vi nenion de
ziras?
— Jes
, mi nenion de
ziras.
— Ne
, mi ja de
ziras ion.
Du logikoj
Ambaŭ sist
emoj re
spondi al neaj de
mandoj, estas logikaj, sed en mal
samaj
mani
eroj. Estus bone, se nur unu sist
emo ek
zistus en Esper
anto. Prin
cipe oni
povas re
kom
endi la okcidentan sist
emon, ĉar ĝi estas ĝis nun la pli ofte
uzata, kaj klare la pli ofta ĉe Zamenhof. Sed ŝajnas, ke ne estas eble atingi
tute unu
ecan uzon de unu sola sist
emo. Ambaŭ uzoj estas hejmaj en la
lingvo. Oni tial estu singarda pri re
spond
ado al negativaj de
mandoj. Oni pre
-
fere aldonu klaran re
spond
frazon por ne riski mis
kom
prenon.
103
Nombraj vortoj
18 Nombraj vortoj
18.1 Numeraloj
Numeraloj estas vort
etoj, kiuj esprimas nombron. Ek
zistas dek tri numeraloj
en Esper
anto:
nul
0
unu
1
du
2
tri
3
kvar
4
kvin
5
ses
6
sep
7
ok
8
naŭ
9
dek
10
cent
100
mil
1000
Aliajn nombrojn oni esprimas per kombin
ado de la numeraloj. Oni diras
unue kiom da miloj estas, poste kiom da centoj, poste kiom da dekoj, kaj fine
kiom da unuoj. La dekoj kaj la centoj tiam kun
skrib
iĝas (kaj el
parol
iĝas) kiel
po unu vorto, dum ĉio alia dis
skrib
iĝas (kaj el
parol
iĝas kiel apartaj vortoj):
11
dek unu
12
dek du
13
dek tri
14
dek kvar
15
dek kvin
16
dek ses
17
dek sep
18
dek ok
19
dek naŭ
10
dek
20
dudek
21
dudek unu
22
dudek du
23
dudek tri
30
tridek
40
kvardek
50
kvindek
60
sesdek
104
Nombraj vortoj
70
sepdek
80
okdek
90
naŭdek
100
cent
101
cent unu
110
cent dek
111
cent dek unu
200
ducent
232
ducent tridek du
300
tricent
400
kvarcent
500
kvincent
600
sescent
700
sepcent
800
okcent
900
naŭcent
1000
mil
1001
mil unu
1011
mil dek unu
1111
mil cent dek unu
1234
mil ducent tridek kvar
2000
du mil
2678
du mil sescent sepdek ok
3000
tri mil
4000
kvar mil
5000
kvin mil
6000
ses mil
7000
sep mil
8000
ok mil
9000
naŭ mil
10000
dek mil
11000
dek unu mil
12000
dek du mil
20000
dudek mil
30000
tridek mil
42000
kvardek du mil
999000
naŭcent naŭdek naŭ mil
999999
naŭcent naŭdek naŭ mil naŭcent naŭdek naŭ
Dekoj kaj centoj kun
metiĝas al unu vorto: dudek
, tridek
, ducent
, tricent
k.t.p.
Ĉio alia estu skrib
ata kiel apartaj vortoj, ankaŭ miloj.
Dekoj kaj centoj ricevas same kiel aliaj vortoj akcenton je la antaŭ
lasta
vokalo: d
U
dek
, tr
I
dek
, d
U
cent
, tr
I
cent
. Ĉio alia estas el
parol
ata kiel apartaj
vortoj: d
E
k d
U
, d
E
k tr
I
, c
E
nt d
U
, c
E
nt tr
I
, c
E
nt d
E
k d
U
, d
U
m
I
l
, tr
I
m
I
l
,
d
U
m
I
l d
E
k d
U
.
105
Nombraj vortoj
Se el tiaj ĉi bazaj nombraj esprimoj oni kreas vort
kunmet
aĵojn, ekz. sub
-
stantivajn nombro
vortojn (§18.2)
aŭ adjektivajn nombro
vortojn (§18.4)
, oni
tamen povas aŭ devas kun
skribi, eventuale kun divido
strekoj.
Nul
ori
gine estis sustantivo: nulo
(nomo de la cif
ero 0). Sed oni de
longe
uzas ĝin ankaŭ kiel numeralon sen fin
aĵo, ekz.: 0,5 = nul komo kvin
(aŭ nulo
komo kvin
).
Iafoje oni povas uzi la mal
longig
itan formon un’
(§9.5)
anstataŭ unu
.
18.1.1 Uzado de numeraloj
Numeraloj plej ofte aperas kiel epi
tetoj de sub
stantivoj. La numeraloj tiam
ne ricevas la fin
aĵojn N kaj J:
•
Mi havas nur unu
buŝon
, sed mi havas du
orelojn
.
Kiam unu
rolas kiel
pura numeralo, ĝi povas ricevi nek J-fin
aĵon, nek N-fin
aĵon.
•
Li faris ĉion per la dek
fingroj
de siaj manoj.
•
Li havas dek unu
inf
anojn
.
•
Sesdek
minutoj
faras unu
horon
, kaj unu
minuto
kon
sistas el sesdek
sekundoj
.
Iafoje la sub
stantivo estas for
lasita (sub
kompren
ata):
•
Nu, se vi ne havas mil
[rublojn]
, mi petas cent rublojn.
•
Kiun el la tri
[aferoj/per
sonoj]
vi el
ektas?
Nul
normale ne aperas kiel nombra epi
teto. Ansta
taŭe oni uzas neniu
(§12.8)
:
Mi havas neniun mal
amikon.
.
Numeraloj povas ankaŭ aperi mem
stare en diversaj fraz
roloj. Ofte ili kon
-
dutas sub
stantiv
ece. Neniam oni uzas la fin
aĵojn J aŭ N:
•
Kvin
kaj sep
faras dek du
.
•
Tridek
kaj kvardek kvin
faras sepdek kvin
.
•
Ilia nombro estas kvardek tri mil sepcent tridek
.
•
Div
ido per nul
ne estas per
mesita.
•
Tri
estas duono de ses
.
•
Sep
estas sankta nombro.
•
Mi legis num
eron 2
de la jaro 2001
.
Temas pri num
ero de gaz
eto.
•
Ni loĝas en ĉambro tricent tridek tri
en tiu hotelo.
Kiam temas pri num
ero, oni ankaŭ povas uzi ordan numeralon (§18.4)
: la dua num
ero
, la jaro 2001­
a
, la tricent­tridek­tria ĉambro
. Sed povas esti dife
renco inter vicordo kaj num
ero. Ekz. kvara
sig
-
nifas, ke estis tri aliaj antaŭe en vicordo, dum num
ero kvar
sig
nifas, ke la afero havas la cif
eron 4
kiel iasp
ecan “nomon”. En ekz. hoteloj ofte mankas num
eroj, kaj tial ekz. ĉambro cent ne nepre
estas la centa ĉambro. Kaj se oni staras ĉe la fino de strato, oni povas diri, ke domo num
ero unu ne
estas la unua domo, sed la lasta.
106
Nombraj vortoj
18.1.2 Speci
alaj uzoj de unu
La baza sig
nifo de unu
estas nombra. Tiu uzo estas klarig
ita ĉi-antaŭe kune
kun la aliaj numeraloj. Sed unu
havas ankaŭ kelkajn speci
alajn sig
nifojn kaj
uzojn. Inter
alie unu
povas esprimi sam
econ, unik
econ, individu
econ kaj
ident
econ:
•
La loĝ
antoj de unu
regno estas samregn
anoj, la loĝ
antoj de unu
urbo
estas samurb
anoj, la kon
fes
antoj de unu
re
ligio estas samreligi
anoj.
=
La loĝ
antoj de unu sama regno...
•
Ŝin trafis unu
mal
feliĉo post la alia.
Ĉi tie unu
akcentas la individu
econ
de ĉiu mal
feliĉo. En tia senco unu
ofte kun
laboras kun alia
.
•
En unu
tago, kiam ŝi estis apud tiu fonto, venis al ŝi mal
riĉa vir
ino.
Temas pri tago kon
ata al la parol
anto, sed ne al la aŭskult
anto. En tia uzo
unu
estas duon
difina artikolo (§8.2)
.
Unu
estas ankaŭ uzata individu
ece sen posta sub
stantivo. Ofte oni povas diri,
ke sub
stantivo estas sub
kompren
ata, sed iafoje aldono de sub
stantivo nur
ĝenus. Tiam unu
estas uzata pro
nomece:
•
Ŝi estis unu
el la plej belaj knab
inoj, kiujn oni povis trovi.
•
Unu
bab
ilis, alia kantis.
Kiam individu
eca aŭ pro
nomeca (iafoje unik
eca) unu
estas uzata pri pluraj
individuoj, ĝi ricevas la fin
aĵon J:
•
El ŝiaj multaj inf
anoj unuj
estas bonaj kaj aliaj estas mal
bonaj.
•
Dum unuj
artikoloj alportas al nia afero rondon da novaj amikoj, multaj
aliaj, skrib
itaj nelerte, tute per
diĝas sen re
zult
ato.
•
Unuj
[studentoj]
kun gaja rid
eto sur la buŝo, aliaj medit
ante, aliaj en
vigla inter
parol
ado, unuope aŭ duope for
lasas la universit
atan korton.
La formo unu
ne povas ricevi la fin
aĵon N. Tio estas baza regulo, kiu ĉiam
val
idas, ĉu unu
montras nombron, ĉu ĝi montras individu
econ, ĉu unik
econ:
Unu
mi ren
kontis en Londono, alian en Parizo.
Neniam uzu la formon
*unun*
. Sed la formo unuj
ja povas ricevi N-fin
aĵon, ĉar unuj
neniam povas
esti pura numeralo. Ĝi ĉiam montras individu
econ aŭ unik
econ. La formo
unujn
estas tamen bezon
ata nur tre
ege mal
ofte: Unujn
mi ren
kontis en
Londono, aliajn en Parizo.
La regulo, kiu mal
permesas *unun*
, sed per
mesas unujn
, estas stranga el vid
punkto de logiko. Sed
ĝi estas tre bona el vid
punkto de prak
tika uzado. En la prak
tiko la nombra, unik
eca kaj individu
eca
uzoj de unu
ne estas strikte dis
ting
eblaj. Estas multaj lim
okazoj, kaj tial la simpla regulo, ke unu
neniam havu N-fin
aĵon, estas tre prak
tika. Oni ne bezonas cerb
umi ĉiu
foje, ĉu unu
montras nombron,
unik
econ aŭ individu
econ. Unuj
tamen ĉiam montras individu
econ aŭ unik
econ, kaj tial ne estas pro
-
blemo uzi post ĝi N-fin
aĵon, se la fraz
rolo tion post
ulas.
Ne kon
fuzu individu
ecan unu
kun la tabel
vorto iu
(§12.8)
. Individu
eca
unu
montras, ke la parol
anto bone scias, pri kiu individuo li parolas (sed la
aŭskult
anto ne scias). Iu
montras, ke la ident
eco de la pri
parol
ata individuo
estas nekon
ata aŭ nekl
ara, aŭ ke la ident
eco ne estas grava:
107
Nombraj vortoj
•
Loĝas ĉi tie unu
el viaj amikoj.
La parol
anto scias, kiu el la amikoj ĉi tie
loĝas.
•
Loĝas ĉi tie iu
el viaj amikoj.
La parol
anto (verŝajne) ne scias, kiu el la
amikoj loĝas ĉi tie.
Ofte oni povas uzi iu
anstataŭ unu
, kiam ne estas grave montri, ĉu la
individuo estas kon
ata al la parol
anto. Sed unu
estas pli pre
ciza. Ĝi montras,
ke la parol
anto ja scias la ident
econ.
La adjektivo certa
havas iafoje sig
nifon similan al individu
eca unu
, sed
certa
estas pli forta. Ĝi emfaze montras, ke io estas certe kon
ata al la parol
-
anto (sed verŝajne ne al la aŭskult
anto): En certaj
okazoj multe da saĝo estas
pli mal
bona, ol se oni ĝin tute ne havus.
Hieraŭ viz
itis min certa
sinjor
ino
Schmidt
.
La mult
speca uzo de unu
ŝajnas stranga al iuj, inter
alie ĉar lerno
libroj mal
-
ofte klar
igas ĝin. Tial multaj pre
feras uzi unu
nur en pure nombra rolo, kaj
pre
feras por la aliaj sig
nifoj la vortojn iu(j)
, kelka(j)
kaj certa(j)
. Tio estas
mal
riĉigo de la lingvo, ĉar ĉiuj ĉi vortoj esprimas mal
samajn nuancojn, kaj
ĉiuj tiuj nuancoj estas bezon
ataj.
Unu... la alia
Pro
nomeca unu
estas parto de la esprimo unu... (la) alia
, per kiu oni montras
re
ciprok
econ. Unu... (la) alia
re
prezentas tutan mal
longig
itan frazon. Unu
normale estas sub
jekto en la plena frazo, kaj (la) alia
estas objekto aŭ havas
alian nesubjektan rolon:
•
Tiuj ge
junuloj amas unu la alian
.
→
Tiuj ge
junuloj amas. Unu amas la
alian.
Ĉiu el ili amas ĉiun alian el ili.
•
Ili donis florojn unu al alia
.
→
Ili donis florojn. Unu donis florojn al
alia.
Ĉiu el ili donis florojn al ĉiu alia el ili.
•
Li kun
igis kvin tapiŝojn unu kun la alia
.
Li kun
igis unu tapiŝon kun la
alia.
Oni povas preskaŭ ĉiam uzi unu... (la) alia
sen J-fin
aĵoj. Laŭbezone oni
tamen povas aldoni J-fin
aĵon al alia
kaj ankaŭ al unu
de
pende de la cel
ita
senco: La junaj knab
inoj kaj jun
uloj ĉe la lag
eto bab
ilas unuj kun la aliaj
.
Unuj el ili bab
ilas kun aliaj el ili. Iafoje oni devas uzi la formon unujn
: La
re
gist
aroj ĵetas la homojn unujn kontraŭ la aliajn
.
= La re
gist
aroj ĵetas
unujn homojn kontraŭ la aliajn homojn.
Anstataŭ unu... la alia
oni povas kelk
foje uzi la vorton re
ciproke
kune kun
si
aŭ alia pro
nomo: La knab
ino kaj la knabo kisis sin re
ciproke
.
= La knab
­
ino kaj la knabo kisis unu la alian.
Oni ankaŭ povas uzi re
ciproke
kune kun
unu... la alia
por emfazi la re
ciprok
econ: Vi ne estas re
ciproke
egalaj unu al
la alia
en la re
giono de la spir
ito.
Oni povas ankaŭ uzi inter
pre
fiks
ece ĉe
verbo, ofte kune kun si
aŭ alia pro
nomo, aŭ la esprimon inter si
(
inter ni
,
inter vi
), kiu ĉiam sig
nifas unu kun la alia
aŭ simile: Ili sin inter
akuzas
.
= Ili
akuzas unu la alian.
Ili inter
parolas
.
= Ili parolas unu kun la alia.
Ili estis
108
Nombraj vortoj
tre amikaj inter si
.
Oni neniam uzu la pro
nomon si
kune kun unu... la alia
.
Ne diru: *Ili amas sin
unu la alian.*
Diru simple: Ili amas unu la alian.
18.2 Sub
stantivaj nombro
vortoj
Nombro
vortoj kun la su
fikso ON (§28.27)
montras partajn nombrojn:
•
duono
= ½
•
triono
= 1/3
•
de
kono
= 1/10
•
de
kduono
= 1/12
•
centono
= 1/100
•
milono
= 1/1000
Pli altaj nombroj ol 999999 estas esprim
ataj per sub
stantivaj nombro
vortoj:
mil
iono
1.000.000 (ses nuloj)
mil
iardo
1.000.000.000 (= naŭ nuloj)
bil
iono
1.000.000.000.000 (= dek du nuloj)
tril
iono
1.000.000.000.000.000.000 (= dek ok nuloj)
Kelkaj lingvoj, inter
alie la Angla kaj la Rusa, donas tute aliajn valorojn al nombro
vortoj simil
formaj
kiel bil
iono
kaj tril
iono
. La Esper
antaj vortoj tamen havu ĝuste la ĉi-antaŭe montr
itajn sig
nifojn,
neniujn aliajn. Ek
zistas ankoraŭ pli altaj tiaj vortoj, sed ili estas tre mal
ofte uzataj.
Sub
stantivaj nombro
vortoj ricevas la fin
aĵojn J kaj N laŭ la samaj reguloj
kiel aliaj sub
stantivoj:
•
Kiam vi havos rikolton, vi donos kvinonon
al Faraono.
•
Mi ricevis dudek kvin centonojn
.
•
Ŝi havas pli ol dek mil
ionojn
.
•
La mal
prof
ito atingis sumon de kvardek sep mil
iardoj
.
Sub
stantivaj nombro
vortoj ne povas rekte pri
skribi sub
stantivon, sed estas
uzataj kune kun la pre
pozicio da
(§11.3.5)
:
•
Li havas du mil
iardojn
da dol
aroj
.
•
Ŝi vidis pli ol dek mil
ionojn
da homoj
.
Ankaŭ ON-vorto kun O-fin
aĵo bezonas helpan pre
pozicion: Unu tago estas
tricent­sesdek­kvinono
aŭ tricent­sesdek­sesono
de jaro
.
Ankaŭ numeraloj povas far
iĝi sub
stantivoj per aldono de O-fin
aĵo. Tiam
ili montras ian aferon kun ril
ato al la nombro, aŭ grupon kun tiom da aferoj.
Antaŭ O-fin
aĵo oni ĉiam kun
skribas numeralojn. Por klar
eco oni povas uzi
divido
strekojn, kie ori
gine estis spac
etoj:
•
unu
→
unuo
= la cif
ero 1, baza kalkul
elemento, el
ementa kvanto, unito
(ekz. metro, kilogramo, amp
ero k.t.p.)
•
du
→
duo
= la cif
ero 2, paro, duopo
109
Nombraj vortoj
•
dek du
→
dek­duo
aŭ de
kduo
= la nombro 12, grupo de 12 aferoj
•
du mil kvincent
→
du­mil­kvin
cento
(pre
fere ne dumilkvin
cento
)
•
Mi aĉetis dekon
da ovoj
kaj dek­duon
da pomoj
.
18.3 Miks
itaj nombroj
Kiam oni miksas numeralojn kaj sub
stantivajn nombro
vortojn en unu
nombro, iliaj mal
samaj reguloj kolizias. Numeraloj volas esti epi
tetoj de ĉef
-
vorto, dum sub
stantivaj nombro
vortoj mem estas ĉef
vortoj kun da
-esprimo
post si. Ĝene
rale la ĝusta solvo estas uzi da
en tiaj okazoj, ĉar da
kune kun
numeraloj estas nekutima, sed tute ne erara:
•
Tie loĝas 1.500.000 homoj.
= Tie loĝas unu mil
iono (kaj) kvincent mil da
homoj.
Oni ankaŭ povas diri: ...unu kaj duona mil
ionoj da homoj
. Aŭ:
...unu komo kvin mil
ionoj da homoj.
•
Mi havas unu mil
ionon da eŭroj. Se mi ricevos ankoraŭ unu eŭron, mi
havos unu mil
ionon unu da eŭroj.
•
Li havas 10.300.978 $.
= Li havas dek mil
ionojn tricent mil naŭcent
sepdek ok da
dol
aroj.
•
Ili kostas kvar kaj duonon
da dol
aroj
.
Alia bona kaj ofta solvo estas: Ili
kostas kvar kaj duonan dol
arojn
18.4 Adjektivaj nombro
vortoj
Se oni aldonas la fin
aĵon A al numeralo, oni kreas adjektivon, kiu montras
pozicion en vicordo, ordan numeralon
:
•
unua
= en pozicio num
ero unu en vicordo (hav
anta neniun antaŭ si)
•
dua
= en pozicio num
ero du en vicordo (hav
anta unu antaŭ si)
•
tria
= en pozicio num
ero tri en vicordo (hav
anta du antaŭ si)
•
kvara
= en pozicio num
ero kvar en vicordo (hav
anta tri antaŭ si)
•
deka
= en pozicio num
ero dek en vicordo (hav
anta naŭ antaŭ si)
Ordaj numeraloj ricevas J-fin
aĵon kaj N-fin
aĵon same kiel ordin
araj
adjektivoj:
•
La sepan
tagon de la semajno Dio el
ektis, ke ĝi estu pli sankta, ol la ses
unuaj
tagoj.
110
Nombraj vortoj
Se oni aldonas A-fin
aĵon al plur
vorta nombro, oni povas kun
meti la tuton en
unu vorton, sed oni ankaŭ povas lasi la apartajn vortojn. Ĉiu
okaze oni metas
A-fin
aĵon nur laste. Se oni kun
metas, oni povas skribi divido
strekojn por
klar
eco. Tiam oni metu la strekojn tie, kie estas spac
etoj en la ori
gina plur
-
vorta nombro:
•
Hodiaŭ estas la dudek sepa
(tago) de Marto.
= ...dudek­sepa...
(aŭ
...dudeksepa...
)
•
Ge
orgo Vaŝington estis nask
ita la dudek duan
de Febru
aro de la jaro
mil sepcent tridek dua
.
= ...dudek­duan... mil­sepcent­tridek­dua.
Anstataŭ dudek­duan
oni povas skribi ankaŭ dudekduan
, sed anstataŭ
mil­sepcent­tridek­dua
oni ne skribu *mil
sepcent
tridek
dua*
, ĉar tio estas
tro mal
klara.
•
Tio okazis en la okdekaj
jaroj.
= ...iam en la jaroj de 1980 ĝis 1999 in
­
kluzive.
•
Ŝi estas la dua
plej bona en nia klaso, kaj mi estas la tria
.
Nur unu estas
pli bona ol ni.
Kiam oni uzas vicordan esprimon apud ordin
ara numeralo, oni metu la
vicordan esprimon unue por klar
eco:
•
Tio okazis iam en la unuaj dek
tagoj.
Se oni dirus la dek unuaj tagoj
estus risko, ke oni kom
prenus dek
kiel parton de la vicorda esprimo, do
kiel la dek­unuaj tagoj
.
18.4.1 Aliaj nombro
vortoj kun A-fin
aĵo
ON-vortoj kun A-fin
aĵo estas ordin
araj adjektivoj.
•
duona
= hav
anta nur duonon de sia plena grand
eco
•
triona
= hav
anta nur trionon de sia plena grand
eco
•
centona
= hav
anta nur centonon de sia plena grand
eco
•
Ĝi estas longa je duona
metro.
Ĝia longo estas 50 centi
metroj.
•
Kvaronan
horon li restis.
Li restis dek kvin minutojn.
Mil
iona
, mil
iarda
k.t.p. estas ordin
araj adjektivoj, kiuj teorie povas havi
diversajn sig
nifojn laŭ la kun
teksto. Sed en la prak
tiko preskaŭ nur vicorda
sig
nifo aperas: Nia mil
iona
kliento ricevos speci
alan donacon.
Ankaŭ nula
estas ordin
ara adjektivo, kiu teorie povas esti uzata kun
diversaj sig
nifoj laŭ la kun
teksto, ekz. kun vicorda sig
nifo: je la nula
horo
kaj tridek minutoj
. En la prak
tiko ĝi estas uzata preskaŭ nur kun la sig
nifo
“neekzist
anta, sen
valora, neval
ida”: Bruo potenca, nula
esenco.
Vicordaj adjektivoj el miks
itaj nombroj (§18.3)
estas teorie eblaj, sed
apenaŭ re
komend
indaj: *nia du­milion­unua kliento*
. Oni uzu pre
fere
esprimojn kun num
ero
: nia kliento num
ero du mil
ionoj unu
.
111
Nombraj vortoj
18.5 Adverbaj nombro
vortoj
Nombro
vortoj kun E-fin
aĵo havas la samajn sig
nifojn kiel la re
spondaj
adjektivaj formoj (§18.4)
:
•
unue
= en la unua pozicio
•
due
= en la dua pozicio
•
dek­due
, dek due
= en la 12-a pozicio
•
Unue
mi re
donas al vi la monon, kiun vi pruntis al mi; due
mi dankas
vin por la prunto; trie
mi petas vin ankaŭ poste prunti al mi, kiam mi
bezonos monon.
•
Ĝi estas trione
el plasto, trione
el ligno, kaj trione
el metalo.
•
Tiu monto estas eĉ ne centone
tiel alta kiel Ĉomolungmo.
= La alt
eco de
tiu monto estas eĉ ne unu centono de la alt
eco de Ĉomolungmo (=
Everesto).
18.6 Nuanc
iloj de nombro
vortoj
La pre
pozicioj ĉirkaŭ
(§11.3.1)
, de
(§11.3.4)
, ĝis
(§11.3.2)
, inter
(§11.3.1)
kaj po
(§11.3.7)
povas uziĝi kun nombro
vortoj por ilin nuanci en diversaj
mani
eroj:
•
Restas ĉirkaŭ
dek
per
sonoj.
= Restas pro
ksim
ume dek per
sonoj.
•
Ĝis
ducent
homoj povas eniri.
= Maksim
ume ducent homoj povas eniri.
•
Ili kostas de
kvin
ĝis
dek
eŭrojn.
= Ili kostas minim
ume kvin kaj maksim
­
ume dek eŭrojn.
•
Mi vidis inter
cent kaj ducent
homojn.
= Mi vidis minim
ume cent kaj
maksim
ume ducent homojn.
•
Aranĝu ilin en du vicoj, po
ses
en vico.
= Aranĝu ilin en du vicoj, ses en
ĉiu vico.
En ĉi tiaj frazoj la pre
pozicioj neniel kon
cernas la postan sub
stantivon, sed
havas sencon nur por la nombro. Se oni for
prenas la nombro
vorton, ankaŭ la
nuanc
ilo devas mal
aperi, ĉar ĝi ne plu havas sencon:
•
Restas ĉirkaŭ
dek
per
sonoj.
→
Restas per
sonoj.
(
*Restas ĉirkaŭ
per
­
sonoj*
ne havas sencon.)
•
Mi vidis inter
cent kaj ducent
homojn.
→
Mi vidis homojn.
(
*Mi vidis
inter homojn*
ne havas sencon.)
Tiuj pre
pozicioj do ne montras fraz
rolon, kiam ili nuancas nombrojn. Ili ne
estas rol
montr
iloj, sed havas ian adverb
ecan rolon: ĉirkaŭ
= pro
ksim
ume
; de
= minim
ume
; ĝis
= maksim
ume
.
Nombro
vortaj nuanc
iloj povas aperi kune kun veraj rol
montr
iloj, kiuj
montras la fraz
rolon de la tuta esprimo:
112
Nombraj vortoj
•
Ĝi estis vir
ino, kiu povis havi la aĝon de ĉirkaŭ
sesdek
jaroj.
Ĉirkaŭ
kon
cernas nur la nombron sesdek
. De
montras la fraz
rolon de la tuta
esprimo ĉirkaŭ sesdek jaroj
.
•
Nenie en la ĉirkaŭ
cent
jaroj la loko estis pli ŝanĝ
ita, ol en unu mal
­
granda frukta ĝardeno.
La tempa adjekto havas la pre
pozicion en
.
Ĉirkaŭ
estas nura nuanc
ilo de la nombro cent
.
•
Ili loĝos tie de
ok ĝis
naŭ
jarojn.
La fraz
parto de ok ĝis naŭ jarojn
estas
tempodaŭra adjekto, kiu devas havi ian rol
montr
ilon. Ĉi tie ĝi havas N-
fin
aĵon. De
kaj ĝis
nur nuancas la nombrojn.
•
Estis tiel mal
varme, ke ili devis kuŝi sub po
tri
kovr
iloj.
La fraz
parto sub
po tri kovr
iloj
estas loka sub
-adjekto. Po
nur estas nuanc
ilo de tri
.
•
Li havas ĉirkaŭ
mil
eŭrojn.
La objekto ĉirkaŭ mil eŭrojn
bezonas la fin
-
aĵon N. Ĉirkaŭ
nur nuancas la nombron mil
.
En tiaj ĉi frazoj oni uzas tiujn ĉi nuanc
ilojn nur kiel nuanc
ilojn, kaj ne kiel
pre
poziciojn — escepte de po
. Pri po
la lingvo
uzo varias. Iuj uzas po
ĉiam
kiel veran pre
pozicion, kio sig
nifas, ke ili neniam uzas N-fin
aĵon kune kun
po
, eĉ se la fraz
parto rolas kiel objekto en la frazo, ekz.. Mi donis al ili po
dek eŭroj.
Aliaj uzas po
ĉiam adverb
ece, kaj aldonas N-fin
aĵon, kiam la fraz
-
rolo tion post
ulas, ekz. Mi donis al ili po dek eŭrojn.
Ambaŭ uzoj estas tute
bonaj kaj ĝustaj.
18.7 Mate
matikaj esprimoj
For
mulo
El
parolo
2 + 2 = 4
Du kaj du faras kvar.
/ Du plus du estas kvar.
10 – 3 = 7
Dek minus tri faras sep.
22 ×; 6 = 132
Dudek du mult
iplik
ite per ses faras cent tridek du.
/ Dudekdu
­
oble ses estas cent tridek du.
/ Dudek du oble ses egalas al
cent tridek du.
7:2 = 3,5
Sep divid
ite per du faras tri komo kvin.
46,987
kvardek ses komo naŭ ok sep
(ne *...komo naŭcent okdek
sep*
)
5³ = 125
La tria potenco de kvin estas cent dudek kvin.
•
Kvin kaj sep faras dek du.
•
Dek kaj dek faras dudek.
•
Kvar kaj dek ok faras dudek du.
•
Tridek kaj kvardek kvin faras sepdek kvin.
•
Kvin
oble sep estas tridek kvin.
Egal
signon (=) oni povas el
paroli kiel faras
aŭ estas
aŭ egalas (al)
, pli-
malpli laŭ
plaĉe: du kaj du faras
kvar
, dek minus tri estas
sep
, du oble du
egalas (al)
kvar
.
113
Nombraj vortoj
Ne uzu punkton anstataŭ komo ĉe de
cimaloj. Punkto estas uzata kiel de
-
cimala signo nur en kelkaj landoj. Esper
anto, same kiel plej multaj landoj kaj
lingvoj, uzas de
cimalan komon.
For
mulo
El
parolo
9403,5 km
naŭ mil kvarcent tri komo kvin kilo
metroj
/ naŭ mil kvarcent tri
kaj duona kilo
metroj
8,6 kg
ok komo ses kilogramoj
/ ok kilogramoj (kaj) sescent gramoj
+37,7°
(plus) tridek sep komo sep gradoj
/ tridek sep komo sep gradoj
super nulo
49,75 USD
kvardek naŭ komo sep kvin (Usonaj) dol
aroj
/ kvardek naŭ
(Usonaj) dol
aroj (kaj) sepdek kvin cendoj
Vortojn por sub
unuoj kiel gramoj
kaj cendoj
oni povas iafoje sub
kompreni
en tiaj ĉi esprimoj: tri kilogramoj (kaj) sepcent
, kvar dol
aroj (kaj) sepdek
kvin
. Sed oni atentu, ke ne est
iĝu dubo, pri kia sub
unuo temas.
18.8 Horoj
Por montri horon oni sekvu iun el la ĉi-postaj modeloj. La vortojn horo
kaj
minutoj
oni tre ofte nur sub
komprenas:
Cif
ere
El
parole
3:15 (aŭ 15:15)
Estas la tria (horo) (kaj) dek kvin (minutoj).
/ Estas dek
kvin (minutoj) post la tria (horo).
9:45 (aŭ 21:45)
Estas la naŭa (horo) (kaj) kvardek kvin (minutoj).
/ Estas
dek kvin (minutoj) antaŭ la naŭa (horo).
Por plia klar
eco oni povas aldoni la esprimojn en la antaŭ
tagmezo
aŭ antaŭ
­
tagmeze
, kaj en la post
tagmezo
aŭ post
tagmeze
. Sed oni ankaŭ povas uzi la
24-horan sist
emon:
•
Estas la dek kvina (kaj) dek kvin.
/ Estas dek kvin post la dek kvina.
•
Estas la dudek unua (kaj) kvardek kvin.
/ Estas dek kvin antaŭ la dudek
unua.
Anstataŭ 15 minutoj
oni povas uzi kvarono
, kvaronhoro
aŭ kvarona horo
.
Anstataŭ 30 minutoj
oni ofte uzas duono
, duon
horo
aŭ duona horo
.
Horojn oni montras per ordaj numeraloj: tria
, naŭa
, dek­dua
k.t.p. Por de
-
mandi pri horo oni do uzas la de
mand
vorton kiom
(§12.16)
+ A-fin
aĵo →
kioma
.
•
kiom?
→
tri
, naŭ
, dek du
, dudek unu
...
•
kioma?
→
tria
, naŭa
, dek­dua
, dudek­unua
...
•
Kioma
horo estas, gard
isto?
•
Kioma
horo estis, kiam vi alvenis?
114
Nombraj vortoj
Por montri, kiam io okazas, oni devas uzi rol
montr
ilon, normale je
, antaŭ
,
post
, ĝis
aŭ ĉirkaŭ
:
•
Je
(la) kioma horo okazis tio?
•
Tio okazis je
la tria kaj kvardek.
•
Ni devas manĝi antaŭ
la oka.
•
Post
la dek unua horo ĉio devas esti preta.
Kiam temas pri horoj, oni ne uzu la rol
montr
ilon N, ĉar oni riskas kon
fuzi
horon kun dato, kiu ankaŭ estas montr
ata per ordaj numeraloj: je la tria
= “je
la tria horo”, la trian
= “en la tria tago de la mon
ato”.
18.9 Datoj
Por montri daton oni sekvu la jenajn modelojn. La vortoj tago
kaj en la jaro
estas tre ofte nur sub
kompren
ataj:
•
Estis la tria (tago) de De
cembro (en la jaro) mil naŭcent naŭdek unu.
•
Hodiaŭ estas la dua (tago) de Majo (en la jaro) du mil kvin.
•
Morgaŭ estos la dudek kvina (tago) de Julio (en la jaro) du mil dek.
Por jaroj oni ankaŭ povas uzi ordajn numeralojn, sed tio far
iĝas pli kaj pli
mal
ofta: Estis la lasta de Janu
aro (en la jaro) mil­okcent­okdek­sepa
.
Inter la tago kaj la mon
ato oni ĉiam uzu de
, ĉar la orda numeralo ne ril
atas
al la mon
ato, sed al la vorto tago
, kiu normale estas for
lasita: la unua de
Majo
= la unua tago de Majo
, la dek­tria de De
cembro
= la dek­tria tago de
De
cembro
. Se oni diras la unua Majo
, oni parolas pri la unua el pluraj Maj-
mon
atoj.
Por montri la daton, kiam io okazis, oni uzu taŭgan rol
montr
ilon. Ofte oni
uzas la fin
aĵon N (§11.2.3)
:
•
Ili venos la sepa
n
(tago
n
) de Marto.
= Ili venos en
la sepa (tago) de
Marto.
•
La unua
n
de Majo ili komencis sian vojaĝon.
= En
la unua (tago) de
Majo...
•
Mi laboris tie ĝis
la unua de Aŭgusto mil naŭcent sesdek.
•
Antaŭ
la lasta tago de Junio vi devas trovi laboron.
•
Post
la dek kvina de Marto ŝi loĝos ĉe mi.
115
Kvantaj vortoj
19 Kvantaj vortoj
Kvantaj vortoj iafoje kon
dutas en aparta mani
ero. Vortoj kun kvanta sig
nifo
povas esti sub
stantivoj (
multo
, kelko
k.s.), adjektivoj (
multa
, pluraj
k.s.),
adverboj (
multe
, kelke
k.s.), kaj adverb
ecaj vort
etoj (
pli
, tiom
k.s.).
19.1 Kvantaj sub
stantivoj
Kvantaj sub
stantivoj kon
dutas kiel normalaj sub
stantivoj. Ofte ili estas pri
-
skrib
ataj de da
-esprimo (§11.3.5)
, kiu montras, el kio kon
sistas la kvanto:
•
Kiam mi ien veturas, mi neniam prenas kun mi multon
da pak
aĵo
.
Grama
tike la kvanta vorto estas ĉef
vorto, sed el senca vid
punkto la da
-
esprimo ofte estas pli grava. Iafoje oni traktas la sub
stantivon de tia da
-
esprimo kvazaŭ ĝi estus ĉef
vorto:
•
Tiam grand
ega multo
da vortoj far
iĝus en la skrib
ado tute ne
diferenc
­
igeblaj
unu de alia.
Ne
diferenc
igeblaj
grama
tike ril
atas al multo
, sed
havas J-fin
aĵon, ĉar ĝi ril
atas laŭ la senco tre forte al vortoj
. Fakte la
frazo iĝus tre stranga, se oni dirus ne
diferenc
igebla
sen J, ĉar la posta
esprimo unu de alia
trudas la ideon de pluraj individuoj. Komp
aru kun la
jena ek
zemplo: Grand
ega multo
da vortoj far
iĝas tute sen
bezona
por
lern
ado.
Anstataŭ multo
, mal
multo
kaj kelko
oni plej ofte pre
feras la adverbajn
formojn multe
, mal
multe
kaj kelke
.
19.2 Kvantaj adverboj
Kvantaj adverboj ofte aperas en frazoj kvazaŭ ili estus sub
stantivoj rol
ante
kiel sub
jekto, objekto k.t.p. Prak
tike temas preskaŭ nur pri multe
, kelke
,
sufiĉe
kaj vari
antoj de ili:
•
Sur la arbo sin trovis multe
da birdoj.
Multe
estas sub
jekto. Oni povas
diri ankaŭ multo da birdoj
.
•
El ŝia buŝo eliris kelke
da perloj kaj kelke
da diamantoj.
La du kelke
estas sub
jektoj de eliris
. Oni povus diri kelko da perloj/diamantoj
, sed
kelko
estas prak
tike neniam uzata.
•
La riĉ
ulo havas multe
da mono.
Multe
estas objekto, sed ĝi ne povas
ricevi la fin
aĵon N, ĉar ĝi estas adverbo.
•
Mi aĉetis por la inf
anoj tabl
eton kaj kelke
da seĝ
etoj.
•
Mi havas sufiĉe
da laboro.
•
Post kelke
da tagoj mi venos.
116
Kvantaj vortoj
Simile oni povas uzi adverb
ecajn vort
etojn kvantajn:
•
Ĉu vi scias, kiom
estis da mortig
itoj?
Kiom
estas sub
jekto de estis
.
•
Prenu tiom
da mono, kiom
vi volas.
Tiom
kaj kiom
estas objektoj.
•
Pri tiom
da feliĉo mi eĉ ne sonĝis, kiam mi estis ankoraŭ la mal
bela
anas
ido!
Tiom
estas pri
-adjekto.
•
Restas ankoraŭ iom
da pro
blemoj.
Iom
estas sub
jekto.
•
Observu pli
da ordo!
Pli
estas objekto.
•
Tro
da kuir
istoj kaĉon difektas.
Tro
estas sub
jekto.
Kiam kvanta adverbo havas da
-esprimon post si, povas ofte ŝajni, ke la
adverbo tute ne estas ĉef
vorto, sed ke la sub
stantivo de la posta da
-esprimo
estas ĉef
vorto. El senca vid
punkto la da
-esprimo estas fakte pli grava, sed el
grama
tika vid
punkto la adverbo ja estas ĉef
vorto. Sed kiam kvanta adverbo +
da
-esprimo havas pri
skribon, oni normale rilat
igas la pri
skribon al la da
-
esprimo, kvankam ĝi ne estas ĉef
vorto: Multe
da akvo estis verŝ
ita
sur ĝin.
Sed se mankas da
-esprimo, oni povas rilat
igi la pri
skribon nur al la adverbo,
kaj kon
sekvence oni devas uzi E-formon: Multe
estis plor
ite
.
19.2.1 Kvantaj adjektivoj anstataŭ kvantaj
adverboj
Ofte oni povas anstataŭ
igi kvantan adverbon per kvanta adjektivo. Tiam la
sub
stantivo de la da
-esprimo far
iĝas ĉef
vorto kaj da
mal
aperas:
•
Sur la arbo sin trovis multaj
birdoj.
≈ ...multe da birdoj.
•
La riĉ
ulo havas multan
monon.
≈ ...multe da mono.
•
Ŝi staris nur kelkajn
sekundojn.
≈ ...kelke da sekundoj.
Estas tamen nuanca dife
renco. Multaj
kaj kelkaj
estas uzataj jen pri
individuaj, apartaj aferoj, jen pri kuna nedisting
ebla amaso. Multe
kaj kelke
estas uzeblaj nur pri nedisting
ebla amaso. Ne eblus do diri: *
Kelke
da homoj
sentas sin la plej feliĉaj, kiam ili vidas la suf
erojn de siaj najb
aroj.*
Oni
devas diri Kelkaj homoj...
, ĉar temas pri la sentoj de ĉiu homo aparte.
19.3 Grado kaj kvanto
Grado kaj kvanto estas mal
samaj aferoj, sed iafoje ili pro
ksim
iĝas.
19.3.1 Tre
kaj multe
•
tre
= “en alta grado, kun forta intenso”
•
multe
= “en granda kvanto, kun longa daŭro, ofte ripet
ite”
117
Kvantaj vortoj
Ĉe adjektivoj kaj adverboj oni preskaŭ ĉiam uzas tre
, sed oni povas uzi
multe
, kiam klare temas pri kvanto aŭ oft
eco. Ĉe verboj oni uzas plej ofte
multe
, ĉar temas normale pri kvanto aŭ oft
eco, sed oni uzas ankaŭ tre
, kiam
temas pri grado aŭ intens
eco:
•
Ĝi estas tre
bona
.
•
Tie trov
iĝas tre
grandaj
domoj.
•
Mi tre
ŝatas
Berl
inon.
= Mi intense ŝatas Berl
inon.
•
Mi tre
amas
ŝin.
= Mi intense amas ŝin.
•
Mi havas
multe
da mono.
•
Ŝi multe
pensis
pri tio.
= Ŝi longe pensis pri tio.
•
Kiu multe
parolas
, ne multe
faras
.
•
Li tre multe
helpis
al mi.
Tre
pri
skribas multe
. Multe
pri
skribas helpis
.
Por pri
skribi pli
kaj tro
oni uzas multe
:
•
Ĝi estis multe
pli
granda ol antaŭe.
•
Ĝi far
iĝis multe
tro
nigra.
19.3.2 Kiel
kaj tiel
La tabel
vortoj kiel
kaj tiel
(§12.15)
montras ne nur mani
eron, sed ankaŭ
gradon. Oni uzu ilin en la samaj lokoj, kie oni povus uzi tre
:
•
Vi estas tiel
bela
, tiel
bona
kaj tiel
honesta
, ke mi devas fari al vi
donacon.
Oni povas diri: tre bela
, tre bona
kaj tre honesta
.
•
La nokto estis tiel
mal
luma
, ke ni nenion povis vidi eĉ antaŭ nia nazo.
Eblas diri: tre mal
luma
.
19.3.3 Kiom
kaj tiom
La tabel
vortoj kiom
kaj tiom
(§12.16)
montras kvanton. Oni uzu ilin tie, kie
oni povus uzi multe
:
•
Mi volas
tiom
da terpomoj, kiom
mi povas porti
.
Oni povas diri: volas
multe
kaj povas porti multe
.
•
Ŝi tiom
laboris
, ke ŝi far
iĝis ĉefo de la firmao.
Oni povas diri: multe
laboris
.
Antaŭ multe
oni ofte pre
feras tiom
, ĉar multe
estas kvanta vorto: Nun li estis
ja riĉa, hav
ante tiom
multe
da mono.
Aŭ ...hav
ante tiel multe da mono.
Aŭ
...hav
ante tiom da mono.
19.3.4 “
Tiom-kiom
-ismo”
Kiom
kaj tiom
(§12)
estas iafoje uzataj pri grado anstataŭ kiel
kaj tiel
, kiam
oni volas tre forte emfazi. Tio estas tute bona. Sed iuj Esper
ant
istoj uzas sist
-
118
Kvantaj vortoj
eme nur kiom
kaj tiom
anstataŭ kiel
kaj tiel
por montri gradon, kvazaŭ ili
ĉiam emfazus, ekz.: *Mi estas tiom forta, kiom vi.*
Komp
aru kun la Fun
-
damenta frazo: Mi estas tiel forta, kiel vi.
Tia “
tiom­kiom
-ismo” estas kompl
-
ete fremda al la Fun
damento
kaj al la uzado de Zamenhof. Krome tiom­
kiom
-istoj perdas la eblon uzi tiom
kaj kiom
por emfazi.
119
Apozicio
20 Apozicio
Apozicio estas post
metita klar
iga re
vort
igo de fraz
parto. Ĝi montras la
saman aferon per aliaj vortoj. Apozicio iel pri
skribas la antaŭan fraz
parton,
sed estas tamen propra fraz
parto. En la parolo oni normale dis
tingas
apozicion per paŭz
etoj antaŭe kaj poste. En la skribo oni kutime metas
komojn.
Apozicio ludas la saman fraz
rolon, kiel la unua fraz
parto. Se la unua fraz
-
parto havas la akuzativan fin
aĵon N, ankaŭ la apozicio havu tiun fin
aĵon:
•
Karlo
, nia pre
zid
anto
, pre
zentis Petron
, la novan sekretarion
.
Kaj Karlo
kaj nia pre
zid
anto
estas sub
jektoj, ili eĉ estas la sama per
sono. Kaj Petro
kaj la nova sekretario
estas objektoj, ĉar ili estas la sama.
•
Tie mi ren
kontis Vilĉjon
, mian edzon
.
•
La diablo lin
prenu, la sen
taŭg
ulon
!
•
La koko
, trumpet
isto de l’ mateno
, per sia laŭta, forta, hela voĉo el
dormo vekas dion de la tago.
•
Li pre
legis pri Hitl
ero
, la fond
into de la nazi
ismo
.
Oni povus diri: ...pri
Hitl
ero, pri
la fond
into...
•
Ni esprimas nian koran dankon al sinjoro Schleyer
, la unua kaj plej
energia pioniro de la ideo de neŭtrala lingvo inter
nacia
.
Oni povus diri
...al sinjoro Schleyer, al
la unua kaj plej energia pioniro...
Iafoje oni en
kondukas apozicion per nome
, tio estas
aŭ simila esprimo:
•
Mi ren
kontis mian mal
amikon
, nome la mortig
inton de mia patro
.
•
Hodiaŭ mi ricevis duoblan pagon
, tio estas cent dol
arojn
.
Mal
long
igo
de: Tio estas: mi ricevis cent dol
arojn.
Ne kon
fuzu apoziciojn kun nominacioj (§11.1.3)
. Nominacio povas aspekti
simile al apozicio, sed nominacio neniam havu N-fin
aĵon aŭ alian rol
montr
-
ilon. Komp
aru la jenajn frazojn:
•
Iuj asertis, ke ili vidis eĉ pro
fesoron
, Paŭlon Jenkins
.
La surpriz
aĵo
estas, ke ili entute vidis pro
fesoron. Poste oni aldonas, ke ĝuste Paŭlon
Jenkins ili vidis. Paŭlon Jenkins
estas apozicio.
•
Iuj asertis, ke ili vidis eĉ pro
fesoron
Paŭlo Jenkins
.
La surpriz
aĵo estas,
ke ili vidis ĝuste Paŭlon Jenkins (kiu estas pro
fesoro). Paŭlo Jenkins
estas nominacio de pro
fesoron
. Pro
fesoron Paŭlo Jenkins
= tiun pro
­
fesoron, kiu nom
iĝas Paŭlo Jenkins
.
Ankaŭ ne kon
fuzu apoziciojn kun la fraz
rolo vokativo (§11.1.2)
, kiu ne havu
rol
montr
ilon: Sid
igu vin, sinjoro
!
Vin
kaj sinjoro
estas la sama per
sono, sed
vin
estas objekto, kaj sinjoro
estas vokativo.
120
Apozicio
20.1 Apozici
ita ĉiu(j)
, ambaŭ
aŭ ĉio
Ĉiu(j)
(§12.8)
, ambaŭ
kaj ĉio
(§12.9)
povas esti klar
iga apozicio de sub
-
stantivo aŭ per
sona pro
nomo. Se la sub
stantivo aŭ pro
nomo havas N-fin
aĵon,
tiam ankaŭ la apozicio havu tiun fin
aĵon (krom ambaŭ
, kiu neniam povas
havi N-fin
aĵon). Ĉi tiaj apozicioj ne staras ĉiam tuj post la unua fraz
parto,
sed ofte iom pli poste en la frazo:
•
Ni
ĉiuj
legas.
= Ni legas. Ĉiuj (el ni) legas.
•
Ili
ĉiuj
sidas silente kaj skribas.
= Ili sidas. Ĉiuj (el ili) sidas.
•
Ŝi vidis, kiel la cikonioj
for
flugis, ĉiu
aparte.
= La cikonioj for
flugis. Ĉiu
unuopa cikonio for
flugis aparte.
•
La kolonoj
havis ĉiu
la alton de dek ok ulnoj.
Ĉiu unuopa kolono estis
tiel alta.
•
Vin
ĉiujn
mi kore salutas.
= Mi salutas vin. Mi salutas ĉiujn (el vi).
•
Ili
ambaŭ
estis bonaj homoj.
= Ili estis bonaj homoj. Ambaŭ (el ili) estis
bonaj homoj.
•
Tio
estas ĉio
tre bona.
= Tio estas tre bona. Ĉio (el tio) estas tre bona.
Ĉio
povas aperi kiel apozicio nur de la vort
eto tio
.
20.2 Kun
skriboj
Speci
ala formo de apozicio estas kun
skribo. En kun
skribo pluraj (plej ofte
du) sam
specaj vortoj kun
laboras por esprimi ion speci
alan. La apartaj vortoj
en kun
skribo preskaŭ far
iĝas unu kun
metita vorto. Oni el
parolas ilin sen
-
paŭze, kaj oni kutimas ilin skribi kune, sed kun divido
streko. Tamen ne
temas pri veraj kun
metaĵoj. Grama
tike oni traktas ilin (normale) kiel apartajn
vortojn:
•
Pluraj ŝtatoj­membroj
informis pri sia pre
teco ampleks
igi la instru
adon
de Esper
anto.
= ...ŝtatoj, kiuj estas membroj [de UNESKO]
...
Kaj ŝtatoj
,
kaj membroj
havas J-fin
aĵon, ĉar ili estas du apartaj vortoj.
•
La Franca flago estas blua­blanka­ruĝa
.
Oni povus ankaŭ diri blua,
blanka kaj ruĝa
, sed la kun
skriba formo montras, ke temas pri unu
eca
difin
ita kolorkomb
ino.
•
La fotoj ne estis koloraj, sed nigraj­blankaj
.
Oni povus ankaŭ diri nigraj
kaj blankaj
, sed nigraj­blankaj
pli emfazas la kon
traston al koloraj
.
Temas pri certa speco de foto.
•
Kio estos, tio estos, mi provos trafe­mal
trafe
.
= ...mi provos, ĉu trafe, ĉu
mal
trafe, laŭ ŝanco.
•
Vole­ne­vole
li devis kon
senti.
= Ĉu vole, ĉu ne­vole, li devis kon
senti.
121
Apozicio
•
Pli­malpli
unu horon poste Marta eniris en sian ĉambr
eton en la
mansardo.
= Pro
ksim
ume unu horon poste...
Iafoje oni povus same bone
diri pli aŭ malpli
, sed tio ne havas vere la sig
nifon pro
ksim
ume
.
20.3 Komentaj apozicioj
Iafoje oni uzas apozici
itajn fraz
partojn, kiuj ne montras la saman aferon, sed
kiuj aldonas ian informon pri la afero. Plej ofte temas pri loko, kie la afero
trov
iĝas, aŭ de kie ĝi de
venas. Tiaj komentaj apozicioj neniam havas N-fin
-
aĵon. Oni povus rigardi tiajn apoziciojn kiel mal
longig
itajn sub
frazojn:
•
Pre
legis inter
alie pro
fesoro Kiselman, Sved
ujo
.
= ...Kiselman, kiu venas
el Sved
ujo.
Oni ankaŭ povas diri: ...Kiselman el Sved
ujo.
•
Ni viz
itis Tokion, Japanio
.
= ...Tokion, kiu trov
iĝas en Japanio.
Aŭ:
...Tokion en Japanio.
122
Verboj
21 Verboj
Vorto kun iu el la fin
aĵoj I, AS, IS, OS, US aŭ U estas verbo. Verbo montras
far
adon de ago aŭ est
adon en stato.
Finitiva verbo (§21.1)
estas verbo kun iu el la fin
aĵoj AS, IS, OS, US kaj
U. Tia verbo rolas kiel pre
dikato de frazo.
Infinitivo (§21.2)
estas verbo kun I-fin
aĵo. Tia verbo ne rolas kiel pre
-
dikato, sed havas diversajn aliajn rolojn en frazoj.
21.1 Finitivaj verboj
Ek
zistas tri modoj de finitivaj verboj: indikativo (§21.1.1)
, volitivo
(imperativo) (§21.1.2)
kaj kon
dicionalo (§21.1.3)
.
21.1.1 Indikativo
Indikativo estas modo, kiu montras agojn kaj statojn realajn kaj efektivajn.
En indikativo oni devas fari dis
tingon inter tri tempoj: pre
zenco (§21.1.1.1)
,
pre
terito (§21.1.1.2)
kaj futuro (§21.1.1.3)
.
21.1.1.1 Pre
zenco: AS-fin
aĵo
Pre
zenca verbo, verbo kun AS-fin
aĵo, montras, ke la ago aŭ stato estas reala,
efektiva, kaj ke ĝi komenc
iĝis, sed ne fin
iĝis. Tio sig
nifas, ke la ago aŭ stato
okazas ĝuste nun, aŭ ke ĝi okazas kutime, aŭ ke la afero val
idas ĉiam:
•
laboras
= la ago “labori” komenc
iĝis sed ankoraŭ ne fin
iĝis
•
estas
= la stato “esti” komenc
iĝis sed ankoraŭ ne fin
iĝis
•
Mi sidas
sur seĝo.
La sid
ado estas reala kaj nuna.
•
Mi estas
advok
ato.
La pro
fesio estas efektiva kaj nuna.
•
Kvar kaj dek ok faras
dudek du.
Tio val
idas ĉiam.
•
Nun mi legas
.
La leg
ado efektive okazas nun.
•
Hodiaŭ mi studas
Esper
anton.
Mi eble ne studas ĝuste en la momento de
parol
ado, sed mi komencis la hodiaŭan stud
adon kaj ankoraŭ ne finis ĝin.
•
En la vintro oni hejtas
la fornojn.
Tio okazas ĉiu
vintre, antaŭe kaj est
-
onte.
•
Mi loĝas
ĉi tie tri jarojn.
Mia loĝ
ado daŭris jam tri jarojn, kaj daŭras plu.
Iafoje en rak
ontoj oni uzas AS-tempon por la tempo de la rak
onto, por tiu
tempo, kiun la rak
onto atingis. Tia speci
ala stilo povas plivigl
igi la rakont
-
adon:
123
Verboj
•
Ne suspekt
ante ion li iradis tra la arb
aro. Sub
ite ek
sonas
pafo.
Unue la
rakont
anto uzas pre
teriton por pasint
eco, sed poste li ŝanĝas al pre
zenco
por ke la aŭskult
anto aŭ leg
anto sentu kvazaŭ li mem ĉeestas, kaj povas
aŭdi la pafon.
21.1.1.2 Pre
terito: IS-fin
aĵo
Pre
terita verbo, verbo kun IS-fin
aĵo, montras, ke la ago aŭ stato estas reala,
sed okazis iam antaŭ la momento de parol
ado. Normale la ago aŭ stato jam
fin
iĝis:
•
laboris
= la ago “labori” okazis antaŭ nun
•
estis
= la stato “esti” okazis pli frue ol nun
•
Mi sidis
tiam sur seĝo.
La sid
ado efektive okazis en tiu pas
inta tempo.
•
Mi estis
knabo.
La knab
eco estis reala en la kon
cerna pas
inta tempo.
•
Hieraŭ mi ren
kontis
vian filon, kaj li ĝent
ile salutis
min.
•
Mi loĝis
ĉi tie tri jarojn.
Mia loĝ
ado daŭris tri jarojn, sed ne plu daŭras.
Se oni volas montri nuancojn de pas
inta tempo, oni povas uzi diversajn
aldonajn vortojn, sed oni ankaŭ povas uzi kun
metitajn verbo
formojn (§22.4)
.
Preskaŭ ĉiam tamen simpla pre
terito sufiĉas.
Iafoje oni vidas IS-formojn, kiuj montras ion, kio est
onte plenum
iĝos
.
Tio estas erara. Oni uzu OS-formon, aŭ, se oni volas esti tre pre
ciza, estos
...inta
(§22.4)
. Do, ne diru: Mi venos al vi, kiam mi *
finis
* mian taskon.
Diru: Mi venos al vi, kiam mi finos
mian taskon.
Aŭ: Mi venos al vi, kiam mi
estos fin
inta
mian taskon.
21.1.1.3 Futuro: OS-fin
aĵo
Futura verbo, verbo kun OS-fin
aĵo, montras, ke la ago aŭ stato ankoraŭ ne
komenc
iĝis en la momento de parol
ado. Kompren
eble la estont
eco ĉiam
estas necerta, sed futuro montras, ke la parol
anto pensas, ke la afero vere
okazos:
•
laboros
= la ago “labori” ankoraŭ ne komenc
iĝis sed ja komenc
iĝos
•
estos
= la stato “esti” ankoraŭ ne komenc
iĝis, sed post iom da tempo ĝi
re
aliĝos
•
Mi sidos
poste sur seĝo.
La sid
ado efektive okazos poste.
•
Mi estos
riĉ
ulo.
La riĉ
ula stato estas fakto de la estont
eco.
•
Mi rak
ontos
al vi historion.
La rakont
ado ankoraŭ ne komenc
iĝis.
•
Morgaŭ estos
dimanĉo.
•
Mi loĝos
ĉi tie tri jarojn.
Mia loĝ
ado ankoraŭ ne komenc
iĝis, sed kiam ĝi
komenc
iĝos, ĝi efektive daŭros tri jarojn.
124
Verboj
21.1.2 Volitivo (imperativo): U-fin
aĵo
Volitiva verbo, verbo kun U-fin
aĵo, montras, ke la ago aŭ stato ne estas reala,
sed de
zirata, vol
ata, ordon
ata aŭ cel
ata. Volitivo ne montras la tempon de la
ago. Tia ago tamen kutime trov
iĝas en la estont
eco:
•
laboru
= la ago “labori” estas de
zirata, pet
ata, ordon
ata aŭ cel
ata
•
estu
= la stato “esti” estas de
zirata, pet
ata, ordon
ata aŭ cel
ata
•
Sidu
sur seĝo!
Ordono aŭ peto.
•
Estu
viro!
Ordono aŭ peto.
•
Ludoviko, donu
al mi panon.
•
Ni legu
la unuan ĉapitron.
Esprimo de de
ziro.
•
Ĉu ni iru
al la danc
ejo?
De
mando pri volo. La efektiva senco de tia frazo
tamen plej ofte estas ĝent
ila pro
pono. Komp
aru kun ĝent
ilaj petoj ĉi-
poste.
Ĉe volitivo oni tre ofte for
lasas la sub
jekton, se ĝi estas la pro
nomo vi
: Venu
tuj!
= Vi
venu tuj!
Sed tia for
laso eblas nur en ĉef
frazo, ne en sub
frazo.
21.1.2.1 Volitivo en ke
-frazoj
Volitivo estas uzata en ke
-frazoj (§24.1)
, se la ĉef
frazo iel montras volon,
celon, opinion k.s.:
•
Mi volas, ke vi laboru
.
La labor
ado estas vol
ata.
•
Li petas, ke mi estu
atenta.
•
Estas necese, ke ni nun unu fojon por ĉiam faru
finon al tiu ĉi stato.
21.1.2.2 Ĝent
ila peto
Por esprimi pli ĝent
ile sian volon oni uzu la vorton bonvolu
plus infinitivon.
Oni ankaŭ povas aldoni alian ĝent
ilan esprimon kiel mi petas
, aŭ simile:
•
Bonvolu
sidi ĉi tie!
= Sidu ĉi tie, mi petas
!
•
Bonvolu
fermi tiun ĉi fe
nestron!
= Fermu la fe
nestron, mi petas
!
Nepre ne uzu duoblan U-formon. Ne diru: *Bonvolu sid
u
...*
.
Noto:
Kelkaj uzas ansta
taŭe bonvole ...U
, ekz.: Bonvole sidu ĉi tie!
Tio estas sufiĉe logika alter
-
nativo, sed ĝi ne estas kutima, nek tradi
cia.
21.1.3 Kon
dicionalo: US-fin
aĵo
Kon
dicionala verbo, verbo kun US-fin
aĵo, estas uzata por agoj kaj statoj
nerealaj, imagaj aŭ fantaziaj. US-formo ne montras la tempon de la ago:
•
laborus
= la ago “labori” estas imag
ata
•
estus
= la stato “esti” estas imag
ata
•
Se mi estus
riĉa, mi ne laborus
.
Temas pri nerealaj, imagaj stato kaj ago.
125
Verboj
•
Se mi estus
sana, mi estus
feliĉa.
•
Se mi nur loĝus
en palaco!
La loĝ
ado estas de
zirata, sed mi scias, ke ĝi
ne estas ebla, ke ĝi estas nura fantazio.
•
Mi ne farus
la eraron, se li antaŭe dirus
al mi la veron (aŭ se li estus
dir
inta al mi la veron).
Kaj farus
, kaj dirus
ĉi tie rak
ontas pri imag
ataj
agoj en la pasint
eco. Se oni volas, oni povas montri la pasint
econ per
estus dir
inta
(§22.4)
.
Oni ankaŭ uzas kon
dicionalon por pli milde pre
zenti petojn aŭ de
zirojn:
•
Mi de
zirus
aĉeti kelkajn aferojn.
Reala de
ziro, sed ĝent
ile pre
zent
ata.
•
Ĉu mi povus
havi la skrib
ilon?
Tre ĝent
ila, milda peto.
•
Ĉu vi bonvolus
paroli iom pli silente.
Tre ĝent
ila, milda peto.
Kon
dicionalo estas ofte uzata kun la vort
eto se
(§24.4)
, kiu montras kon
-
diĉon, sed se
ne aŭto
mate neces
igas kon
dicionalon. Ĉio de
pendas de la
senco. Se temas klare pri imago, oni uzu US, sed se eble estas reala ago aŭ
stato, oni uzu indikativon:
•
Se li estus
ĉi tie, li certe mirus
pri la mal
ordo.
Oni scias, ke li ne estas ĉi
tie, sed se li estus, li ankaŭ mirus.
•
Se li estas
ĉi tie, li certe miras
pri la mal
ordo.
Oni ne scias, ĉu li estas ĉi
tie, sed tiel ja povas esti. Se tiel efektive estas, li ankaŭ efektive miras.
En kelkaj lingvoj la verb
formo por kon
dicionalo estas uzata ankaŭ por io,
kio iam estis antaŭ
vidita. Tion Esper
anto esprimas per kun
metita verbo
-
formo: estis ...onta
(§22.4)
aŭ estis ...ota
(§22.5)
.
21.2 Infinitivo
Verboj kun la fin
aĵo I nur nomas agon aŭ staton. Ili ne montras, ĉu temas pri
re
alaĵo, volo aŭ imago. Ili ankaŭ ne montras tempon. Infinitivo estas tradi
cie
rigard
ata kiel la baza formo de verbo. Tial verboj aperas en infinitiva formo
en vort
aroj.
Infinitivo estas ofte simila al aga sub
stantivo: labori
= la ideo de far
ado de
laboro; esti
= la ideo de est
ado. Sed estas tamen dife
renco (§21.2.6)
.
Infinitivo parto
prenas en frazo en tiaj roloj, kiujn normale havas sub
-
stantiva fraz
parto: sub
jekto, objekto, pri
-adjekto, k.t.p. Iafoje infinitivo eĉ
povas havi pre
pozicion antaŭ si. Sed infinitivo neniam povas havi N-fin
aĵon
aŭ J-fin
aĵon.
Infinitivo povas havi objekton, adjektojn k.t.p., same kiel pre
dikata verbo.
Tial infinitivo tamen estas verbo.
•
manĝi rap
ide
— La infinitivo havas adverban adjekton de mani
ero.
•
multe
manĝi
— La infinitivo havas adverban adjekton de kvanto.
•
manĝi pomon
— La infinitivo havas objekton.
126
Verboj
Infinitivo tamen ne povas havi propran (grama
tikan) sub
jekton. Ne eblas do
diri: *mi manĝi
*
, *la knab
ino esti
*
aŭ simile. Plej ofte tamen ek
zistas sub
-
kompren
ata sub
jekto, senca sub
jekto
.
Multaj (sed ne ĉiuj) infinitivoj estas kvazaŭ mal
longig
itaj ke
-frazoj:
•
Mi ĝojas vin vidi
!
= Mi ĝojas, ke mi vin vidas
!
•
Mi vidis la knabon kuri
.
= Mi vidis, ke la knabo kuras
.
21.2.1 Infinitivo kiel sub
jekto
Infinitivo povas roli kiel sub
jekto de frazo, kiam oni volas diri, kia estas la
ago de la infinitivo. Plej ofte la pre
dikato estas formo de esti
:
•
Resti kun leono
estas danĝ
ere.
Tio, kio estas danĝ
era, estas la ago resti
kun leono
. Danĝ
ere
estas pre
dikativo de resti
. Ĝi havu E-fin
aĵon, ĉar ĝi
estas pri
skribo de verbo.
•
Kritiki
estas fac
ile, fari
[estas]
mal
facile.
Tio, kio estas fac
ila, estas la
ago kritiki
. Tio, kio estas mal
facila, estas la ago fari
.
21.2.2 Infinitivo kune kun pre
dikata verbo
Infinitivo ofte estas uzata kune kun pre
dikata verbo, de kiu ĝi de
pendas:
•
Mi povas
kuri
.
•
Li volis
veni
.
•
Ili devis
cedi
.
•
En varm
ega tago mi amas
pro
meni en arb
aro
.
≈ ...amas pro
menon...
•
Ŝi komencis
senti doloron kaj rigid
iĝon
.
≈ Ŝi komencis sen
tadon de
doloro...
•
Li ŝajnis
sub
ite kom
preni
.
= Li ŝajnis sub
ite kompren
anta...
La infinitivo
estas pre
dikativo de la sub
jekto li
.
•
Nun ili ĉiuj iris
dormi
.
= ...iris por dormi.
Kiam infinitivo rolas kiel por
-
adjekto oni normale for
lasas la pre
pozicion por
.
•
Ŝi tuj kuris
bati ŝin
.
= ...kuris por bati ŝin.
•
Kaj vi ne hontas
fanfaroni
per ĉi tio?
≈ ...hontas pri fanfaron
ado...
Kiam
infinitivo rolas kiel pri
-adjekto oni ĉiam for
lasas la pre
pozicion pri
.
•
Feliĉe mi sukcesis
ek
brul
igi
la fajron.
≈ ...sukcesis pri ek
brulig
ado de la
fajro.
En la ĉi-antaŭaj ek
zemploj la senca sub
jekto de la infinitivo estas la sama
kiel la sub
jekto de la pre
dikata verbo. Sed en iaj okazoj infinitivo havas alian
sub
jekton ol la pre
dikato:
Iuj pre
dikatoj montras agon, kiu celas influi la agadon de alia per
sono (aŭ
afero). Tiaj verboj estas ekz. (mal)
­
per
mesi
, ordoni
, doni
, de
stini
, peti
,
instrui
, instrukcii
, dev
igi
, lasi
, inv
iti
, voki
, sendi
, (mal)
­
kon
sili
, komandi
, kon
­
vinki
, per
svadi
, mem
origi
kaj (mal)
­
re
kom
endi
. La influ
ata per
sono (aŭ afero)
127
Verboj
aperas ĉe tiaj verboj kiel al
-adjekto aŭ N-adjekto. Kiam infinitivo aperas
kune kun tia verbo, la senca sub
jekto de la infinitivo estas la influ
ata per
sono
aŭ afero:
•
Mi mal
permesis al li
fari tion
.
Sub
jekto de fari
estas li
.
•
Ili ordonis al mi
veni antaŭ la vesper
iĝo
.
Sub
jekto de veni
estas mi
.
•
La reĝo Aĥaŝveroŝ ordonis ven
igi al li la re
ĝinon Vaŝti
.
Sub
jekto de ven
­
igi
estas tiuj, al kiuj la reĝo ordonis. Ili estas sub
kompren
ataj, sed povus
aperi kiel al
-adjekto: ...ordonis al iuj
ven
igi
...
•
Mi petas vin
trinki
.
= Mi petas vin, ke vi trinku.
La verbo pro
mesi
ne apartenas al tiu ĉi grupo: Mi
pro
mesis al li veni al la
festo
.
= Mi pro
mesis al li, ke mi venos al la festo.
La senca sub
jekto de veni
estas la sub
jekto de la pre
dikativa verbo.
Kiam la pre
dikativa verbo estas formo de vidi
, aŭdi
, senti
, imagi
aŭ simile,
povas aperi infinitivo, kiu estas pre
dikativo (§11.1.4.2)
de la objekto de la
pre
dikata verbo. Tiam tiu objekto estas senca sub
jekto de la infinitivo:
•
Mi vidis la knabon
kuri
.
Kuri
estas pre
dikativo de la knabon
, la objekto
de vidis
. Sub
jekto de kuri
estas la knabo
. = Mi vidis la knabon kur
anta.
Mi vidis, ke la knabo kuras.
•
Mi hodiaŭ matene vidis danci
miajn knab
inojn
.
Dancis la knab
inoj.
21.2.3 Infinitivo kiel suplemento
Infinitivo povas esti post
metita suplemento de sub
stantivo aŭ adjektivo (plej
ofte aga):
•
Forte min doloras la nepov
ado
helpi vin
sur via mal
facila vojo.
= Forte
min doloras, ke mi ne povas helpi vin
...
•
Mi ricevas grandan de
ziron
edz
iĝi
.
= Mi ek
dezir
egas edz
iĝi
.
•
Lia pro
pono
el
ekti novan pre
zid
anton
ne estis akcept
ita.
•
Vi havis nenian rajton
paroli al mi en tia mani
ero
.
•
Ŝi ricevis la taskon
trovi trink
aĵon
.
= ...la taskon, ke ŝi trovu trink
aĵon.
•
Mi estas kapabla
instrui nur la francan lingvon
.
...kapablas instrui
...
•
Mi estas preta
iri por vi piede al la fino de la mondo
.
21.2.4 Infinitivo kun pre
pozicioj
Normale oni ne montras la fraz
rolon de infinitivo, sed lasas tion al la kun
-
teksto. Tamen kelk
foje estas necese montri la fraz
rolon de infinitivo per pre
-
pozicio. El ĉiuj pre
pozicioj tradi
cie nur por
, anstataŭ
(§11.3.6.1)
kaj krom
(§11.3.6.2)
estas akcept
ataj antaŭ infinitivo. Sen
far
iĝas tamen pli kaj pli ofta
antaŭ infinitivo.
•
Ni ĉiuj kun
venis, por pri
paroli tre gravan aferon
.
Oni uzas por
+
infinitivon pre
cipe kiam la infinitivo havas la saman sub
jekton kiel la
128
Verboj
pre
dikato. Se la du sub
jektoj estas mal
samaj, oni uzas plej ofte infinitivon
sen pre
pozicio: Ŝi inv
itis min trinki kafon
.
= ...por ke mi trinku kafon.
Post movaj verboj kiel iri
kaj kuri
, oni pre
feras infinitivon sen por
, eĉ
kiam la du sub
jektoj identas: Mi iros ripozi
.
= Mi iros por ripozi.
•
Ĉi tie ne ek
zistas akvo
por trinki
?
≈ Ĉi tie ne ek
zistas trink
ebla/trink
ota
akvo.
Se infinitivo estas suplemento de sub
stantivo, oni uzas por
sen
dep
-
ende de la senca sub
jekto.
•
En la domo estas jam nenio por manĝi
.
•
La aliaj anasoj pre
feris naĝ
adi en la kanaloj, anstataŭ viz
iti ŝin
.
•
Vi nenion povas fari krom kun
bati viajn dentojn
.
•
Ne ek
zistas alia bono por la homo, krom manĝi kaj trinki
.
•
Tion mi ne povus fari sen de
trui mian re
putacion
.
= ...sen de
truo de mia
re
putacio / ... ne de
tru
ante mian re
putacion.
•
Sen manĝi kaj trinki
oni ne povas vivi.
= Sen manĝ
ado kaj trink
ado...
Inter antaŭ
kaj infinitivo oni metas la komp
aran vort
eton ol
:
•
Oni devas iri longan dis
tancon, antaŭ ol veni al la riv
ero
.
= ...antaŭ ol
oni venas al la riv
ero.
•
Antaŭ ol for
iri
li ŝlosis la pordon.
= Antaŭ ol li for
iris...
Uzado de aliaj pre
pozicioj antaŭ infinitivo ne estas mal
logika, sed povas krei
mis
kom
prenojn pro la mal
kutim
eco.
21.2.5 Infinitivo kvazaŭ pre
dikato
Iafoje oni vidas frazojn aŭ sub
frazojn, en kiuj la sola verbo estas infinitivo.
La infinitivo tiam sence egalas al volitivo (§21.1.2)
aŭ esprimo kun povi
:
•
Grand
ega hundo metis sur min sian antaŭan pied
egon, kaj mi de teruro
ne sciis, kion fari
.
= ...kion mi faru.
•
Mi efektive jam ne scias, kiel ĝin klar
igi
.
= ...kiel mi ĝin klar
igu.
•
Ili ne havas, kion manĝi
, ili ne havas, per kio hejti
la fornon.
= Ili ne
havas (ion), kion ili/oni povus manĝi, ili ne havas (ion), per kio ili povus
hejti la fornon.
•
Mi havis tiam apud mia domo foson, kiu, se preni
la plej mal
multe, havis
almenaŭ ok futojn da larĝ
eco.
= ...se oni prenu la plej mal
multe...
•
Ĉu esti
aŭ ne esti
, — tiel staras nun la de
mando.
= Ĉu mi estu aŭ ne
estu...
•
Kion fari
?
= Kion oni/mi/vi faru?
Iafoje oni vidas infinitivojn uzatajn anstataŭ ordonaj volitivoj. Tiam la
ordono ricevas nuancon neŭtralan, nek ĝent
ilan nek mal
ĝent
ilan, sed simple
kon
statan. La senca sub
jekto de la infinitivo estas tute ĝene
rala oni
. Tiu uzo
estas mal
ofta: Nur prunti
, sed ne re
stigi
al si!
= Oni povas nur prunti...
Anstataŭ ordoni per U-formo, la parol
anto el
diras sian volon kiel simplan
129
Verboj
kon
staton de nediskut
ebla fakto. Por landoj ne menci
itaj en la listo sin turni
al LF­KOOP, Svis
lando.
Simpla kon
stato, kiel oni agu por mendi ion de LF-
KOOP.
21.2.6 Infinitivoj kaj agaj sub
stantivoj
Infinitivoj kaj agaj sub
stantivoj estas similaj, sed ek
zistas tamen dife
renco.
Infinitivo havas ĉiam sub
kompren
atan sencan sub
jekton, kiu plej ofte estas
identa al la sub
jekto de la pre
dikato. Aga sub
stantivo estas tamen sen
dep
enda
de sub
jekto. Aga sub
stantivo nomas agon sen kon
sideri eventualan far
anton.
La sig
nifo de frazo povas do ŝanĝ
iĝi, se oni ŝanĝas infinitivon en agan sub
-
stantivon:
•
Mal
bonaj inf
anoj amas turmenti
bestojn.
= Ili amas, kiam ili mem
turmentas bestojn.
•
Mal
bonaj inf
anoj amas turment
adon
de bestoj.
= Ili amas turment
adon
de bestoj, ĉu ili mem turmentas, ĉu iu alia turmentas.
•
Mi pro
mesis amuz
iĝi
.
= Mi pro
mesis, ke ĝuste mi amuz
iĝos.
•
Mi pro
mesis amuz
iĝon
.
= Mi pro
mesis, ke okazos amuz
iĝo.
Ne gravas,
kiu amuz
iĝos.
130
Participoj
22 Parti
cipoj
Parti
cipoj estas vortoj, kiuj pre
zentas agon aŭ staton kvazaŭ econ de ĝia sub
-
jekto aŭ objekto. Parti
cipojn oni formas per speci
alaj parti
cipaj su
fiksoj. Ek
-
zistas ses parti
cipaj su
fiksoj, tri aktivaj (ANT, INT, ONT) kaj tri pasivaj (AT,
IT, OT).
22.1 Parti
cipoj kiel adjektivoj
Aktiva parti
cipo pre
zentas agon aŭ staton kiel pri
skribon de ĝia sub
jekto:
ANT
dum la ago - la ago
ankoraŭ ne fin
iĝis
leg
anta
= tia, ke oni ankoraŭ legas
INT
post la ago - la ago
jam fin
iĝis
leg
inta
= tia, ke oni antaŭe legis
ONT
antaŭ la ago - la ago
ankoraŭ ne komenc
-
iĝis
leg
onta
= tia, ke oni poste legos
•
Viro, kiu ankoraŭ legas, estas leg
anta
viro.
•
Viro, kiu antaŭe legis, estas leg
inta
viro.
•
Viro, kiu poste legos, estas leg
onta
viro.
Pasiva parti
cipo pre
zentas agon aŭ staton kiel pri
skribon de ĝia objekto:
AT
dum la ago - la ago
ankoraŭ ne fin
iĝis
leg
ata
= tia, ke iu ĝin legas
IT
post la ago - la ago
jam fin
iĝis
leg
ita
= tia, ke iu ĝin jam legis
OT
antaŭ la ago - la ago
ankoraŭ ne komenc
-
iĝis
leg
ota
= tia, ke iu ĝin poste legos
•
Libro, kiun oni ankoraŭ legas, estas leg
ata
libro.
•
Libro, kiun oni antaŭe legis, estas leg
ita
libro.
•
Libro, kiun oni poste legos, estas leg
ota
libro.
Pasivaj parti
cipoj eblas nur ĉe agoj, kiuj povas havi objekton. Ne eblas diri
ekz. *okaz
ata*
, ĉar okazi
neniam povas havi objekton. Ĉiuj verboj kun IĜ-
su
fikso estas netransitivaj. Tial *...iĝata*
, *...iĝita*
kaj *...iĝota*
neniam
estas eblaj.
131
Participoj
La vokaloj en la parti
cipoj estas la samaj kiel la vokaloj en la verbaj fin
-
aĵoj AS, IS kaj OS (§21.1.1)
. Ankaŭ la sig
nifoj estas tre similaj, sed ne tute
samaj. AS montras ĉefe nuntemp
econ de la ago, dum ANT kaj AT montras
daŭr
econ aŭ ripet
adon de la ago. IS montras, ke la ago okazis antaŭ la nuno,
dum INT kaj IT montras, ke la ago plenum
iĝis, eventuale antaŭ alia ago. OS
montras tempon post la nuno, dum ONT kaj OT montras staton antaŭ la
komenco de la ago, ofte kun nuanco, ke oni intencas fari la agon, ke oni
planas ĝin, aŭ ke ĝi baldaŭ okazos:
•
Li skribas
.
La skrib
ado okazas nun aŭ kutime.
•
Tiam li estis skrib
anta
en sia ĉambro.
La skrib
ado estis daŭra en tiu pas
-
inta tempo.
•
La let
ero estis skrib
ata
en la paŭzo.
La skrib
ado estis daŭra en la paŭzo.
•
Janjo havis en tiu nokto dormon mal
trankv
ilan kaj inter
romp
atan
.
Okazis rip
ete inter
rompoj de la dormo.
•
Li skribis
.
La skrib
ado okazis pli frue ol nun.
•
Kiam li estis skrib
inta
la let
eron, li for
iris.
Post kiam la skrib
ado fin
iĝis,
li for
iris.
•
Li sendis la skrib
itan
let
eron al sia amiko.
La skrib
ado de la let
ero
okazis pli frue ol la sen
dado.
•
La let
ero estis skrib
ita
en la paŭzo.
La skrib
ado ne okazis antaŭ la paŭzo,
sed iam en la paŭzo la skrib
ado atingis sian finon. La let
ero do pre
tiĝis en
la paŭzo.
•
Li skribos
.
La skrib
ado iam poste okazos.
•
Li estis skrib
onta
la let
eron, sed devis sub
ite for
iri.
La skrib
ado estis
intenc
ita, sed tamen ne okazis.
•
Sur la tablo kuŝis aro de leg
otaj
let
eroj.
La let
eroj atendis la leg
adon. Iu
devus ilin legi, sed ankoraŭ ne faris tion.
Noto:
Iuj eksperi
mentas kun parti
cipoj re
spondaj al la US-fin
aĵo, *UNT* kaj *UT*: *skribunta
viro*
= “viro, kiu skribus”, *skributa let
ero*
= “let
ero, kiun oni skribus”. Sed tiuj parti
cipoj ne estas
parto de la ofi
ciala Esper
anto. Se oni uzas ilin, oni ofte ne sukcesas kompren
iĝi. Nur en ŝerca uzo ili
povas esti toler
ataj.
22.2 Parti
cipoj kiel adverboj
Parti
cipo kun E-fin
aĵo montras kroman agon, kiu ril
atas al la sub
jekto de la
frazo. Anstataŭ diri du frazojn, unu por ĉiu ago, oni kun
metas la frazojn al
unu:
•
Li legis sian libron kaj manĝis sam
tempe pomon.
→
Manĝ
ante
pomon li
legis sian libron.
La manĝ
ado daŭris sam
tempe kun la leg
ado.
•
Li faris sian taskon. Poste li iris hejmen.
→
Far
inte
sian taskon li iris
hejmen.
La far
ado de la tasko fin
iĝis antaŭ ol li iris hejmen.
132
Participoj
•
Li intencis skribi let
eron. Tial li kolektis siajn skrib
ilojn.
→
Skrib
onte
let
eron li kolektis siajn skrib
ilojn.
La leterskrib
ado estis plan
ata, sed
antaŭ ol ĝi komenc
iĝis, okazis la kolekt
ado.
•
Ili laboris. Sam
tempe la mastro rigardis ilin.
→
Ili laboris rigard
ate
de
la mastro.
La labor
ado kaj la rigard
ado okazis sam
tempe.
•
Mi tute ne atendis lin, sed li tamen venis al mi.
→
Li venis al mi tute ne
atend
ite
.
La atend
ado (kiu ne okazis) estus pli frua ol lia ven
ado.
•
Oni preskaŭ kaptis lin, sed li for
kuris.
→
Kapt
ote
, li for
kuris.
Kiam la
for
kuro okazis, la kapt
ado estis en la tuja estont
eco.
Tiaj kun
metitaj frazoj estas plej oftaj en la skriba lingvo. Ili pre
zentas
komplikan ril
aton inter pluraj aferoj en tre densa kaj iom mal
facila formo. La
parola lingvo ofte esprimas tiajn aferojn per pli multaj vortoj.
En tiaj frazoj la adverba parti
cipo devas laŭsence esti pri
skribo de la sub
-
jekto de la pre
dikato:
•
Far
inte
la taskon li
iris hejmen.
Li faris la taskon.
•
Ili
laboris rigard
ate
.
Ili estis rigard
ataj.
Ne diru do: *
Pro
men
ante
sur la strato venis sub
ite ideo al mi en la kapon.*
La sub
jekto de la pre
dikato venis
estas ideo
. La frazo do sig
nifas, ke la ideo
estis pro
men
anta sur la strato, kio verŝajne ne estas la de
zirata sig
nifo.
Necesas diri: Pro
men
ante
sur la strato mi sub
ite ek
havis ideon en la kapon.
Aŭ: Kiam mi pro
menis sur la strato, venis sub
ite ideo al mi en la kapon.
22.3 Parti
cipoj kiel sub
stantivoj
Aktiva parti
cipo kun O-fin
aĵo montras la sencan sub
jekton de la ago aŭ stato.
Pasiva parti
cipo kun O-fin
aĵo montras la sencan objekton. Laŭ speci
ala
regulo O-parti
cipo normale montras per
sonon:
•
skrib
anto
= skrib
anta per
sono, per
sono kiu skribas
•
skrib
into
= skrib
inta per
sono, per
sono kiu antaŭe skribis
•
skrib
onto
= skrib
onta per
sono, per
sono kiu poste skribos
•
amato
= amata per
sono, per
sono kiun iu amas
•
amito
= amita per
sono, per
sono kiun iu antaŭe amis
•
amoto
= amota per
sono, per
sono kiun iu poste amos
•
Kiam Nikod
emo batas Jozefon, tiam Nikod
emo estas la bat
anto
kaj
Jozefo estas la bat
ato
.
•
La fuĝ
intoj
kolekt
iĝis sur la kampo.
→
La per
sonoj, kiuj antaŭe fuĝis...
•
La juĝ
otoj
staris antaŭ la juĝ
isto.
→
La per
sonoj, kiujn oni intencis
juĝi...
133
Participoj
Oni ne aldonu la su
fikson UL (§28.30)
, ĉar O-parti
cipoj per si mem montras
ulojn.
Iafoje O-fin
aĵa parti
cipo montras nepersonan aferon, kiu plen
umas funkcion:
•
divid
anto
= per
sono kiu div
idas, nombro kiu div
idas (en mate
matiko)
•
divid
ato
= per
sono kiun oni div
idas, nombro divid
ata (en mate
matiko)
Se temas ne pri per
sono, sed pri aĵo, oni aldonu la su
fikson AĴ (§28.3)
:
skribit
aĵo
, legat
aĵo
, plenumit
aĵo
, plaĉant
aĵo
. Sed kiam ĉeestas AĴ, la parti
-
cipa su
fikso ofte estas super
flua. Normale sufiĉas skrib
aĵo
, leg
aĵo
, plenum
­
aĵo
, plaĉ
aĵo
.
El sub
stantivo, kiu montras per
sonon, oni normale povas fari adjektivon,
kiu sig
nifas “ril
ata al la per
sono”. Tio ne eblas por sub
stantivaj parti
cipoj,
ĉar A-parti
cipoj havas aliajn sig
nifojn:
•
nov
ulo
→
nov
ula kurso
= kurso por nov
uloj.
•
komenc
anto
→
komenc
anta kurso
= “kurso, kiu komencas (ion)*. Oni do
ne povas uzi komenc
anta kurso
en la sig
nifo ”kurso por komenc
antoj",
sed oni devas diri ĝuste kurso por komenc
antoj
. Ne eblas uzi adjektivon.
Noto:
La vorto Esper
anto
(kun maj
usklo) ori
gine estis parti
cipo kun la sig
nifo “esper
anta per
sono”,
sed ĝi estas nun nomo de lingvo, kaj ne estas plu rigard
ata kiel parti
cipo. Oni do povas fari la
adjektivon Esper
anta
= “ril
ata al la lingvo Esper
anto”. La vorto esper
anto
(kun min
usklo) estas
tamen ankoraŭ parti
cipo, kaj ĝi plu sig
nifas “esper
anta per
sono”.
22.4 Kun
metitaj verbo
formoj
Per la helpverbo esti
kaj diversaj parti
cipoj, oni povas esprimi tre ek
zakte
diversajn nuancojn de modo, tempo, daŭro, plenum
iĝo k.t.p. Simplaj verboj
(§21)
kun AS, IS, OS, US kaj U estas ĝene
rale pre
fer
indaj, sed en okazoj,
kiam oni volas de
tale pre
zenti agon, oni povas uzi kun
metitan formon. Prin
-
cipe oni povas kom
bini ĉiujn formojn de esti
(
esti
, estas
, estis
, estos
, estu
,
estus
) kun ĉiuj ses parti
cipoj. Tio donas prin
cipe 36 eblajn kun
metitajn
verbo
formojn. Iuj el tiuj formoj estas tamen prak
tike apenaŭ uzeblaj, ĉar ili
esprimas tro strangajn aŭ tro speci
alajn nuancojn. Aliaj montras nuancojn,
kiuj ja estas bezon
ataj, sed por kiuj ofte ek
zistas aliaj pli oportunaj esprimo
-
manieroj. Jen sekvas nur kelkaj ek
zemploj:
•
Li estas leg
anta
libron.
Lia leg
ado de libro daŭras nun.
•
Li estis leg
anta
libron.
Lia leg
ado de libro daŭris tiam.
•
Li estos leg
anta
libron.
Lia leg
ado de libro daŭros tiam.
•
Li estas leg
inta
libron.
Lia leg
ado de libro estas nun pas
inta afero.
•
Li estis leg
inta
libron.
Lia leg
ado de libro estis tiam jam pas
inta afero.
•
Li estos leg
inta
libron.
Lia leg
ado de libro estos en tiu ven
onta tempo
jam pas
inta afero.
•
Li estus leg
inta
libron, se...
Lia leg
ado de libro estus pas
inta afero, se...
134
Participoj
•
Li estis leg
onta
libron.
Li estis tiam pre
parita por posta (baldaŭa) leg
ado
de libro.
•
Li volas esti leg
onta
libron.
Li volas, ke li estu pre
parita por posta
(baldaŭa) leg
ado de libro.
•
La libro estas leg
ata
.
La leg
ado de la libro daŭras nun.
•
La libro estos leg
ata
.
La leg
ado de la libro daŭros tiam.
•
La libro estus leg
ata
, se...
La leg
ado de la libro daŭrus, se...
La kun
metitaj ANT-formoj tre mal
ofte estas bezon
ataj. Ili emfaze montras,
ke io estas daŭra, kiam io alia okazas. Normale sufiĉas simplaj verboj. Okaze
oni povas uzi (ĝuste) tiam
por akcenti samtemp
econ. La kun
metitaj INT-
formoj estas pli ofte bezon
ataj. Ili povas esti utilaj por montri, ke ago okazis
antaŭ alia. Ofte la kun
teksto tamen tion montras sufiĉe bone. Je bezono
esprimoj kun jam
, antaŭe
, ĵus
, post kiam
aŭ antaŭ ol
povas helpi. La kun
-
metitaj ONT-formoj estas uzeblaj por montri baldaŭan aŭ intencan agon.
Ankaŭ baldaŭ
kaj diversaj verboj povas tion montri, ofte pli klare.
La kun
metitaj IT-formoj iom dife
rencas de la kun
metitaj INT-formoj. Kun
-
metita INT-formo ĉiam montras agon, kiu okazis antaŭ alia ago. Kun
metita
IT-formo montras plenum
iĝon de ago, aŭ agon, kiu donis re
zulton. IT-formo
ja povas montri tempon pli fruan ol alia, sed tre ofte ne estas tiel:
•
Tiam li estis el
trov
inta
la veron.
La el
trovo de la vero okazis nepre antaŭ
tiam. Se oni volas esprimi, ke la ago ĝuste tiam plenum
iĝis, oni uzu
simplan verbon: Tiam li trovis la veron.
•
Tiam la vero estis el
trov
ita
.
La el
trovo de la vero plenum
iĝis ĝuste tiam,
aŭ antaŭ tiam, laŭ la kun
teksto. Simpla verbo
formo por pasiva ago ne ek
-
zistas, sed oni povas ansta
taŭe uzi frazon kun la sub
jekto oni
: Tiam oni
trovis la veron.
Iafoje povus est
iĝi mis
kom
preno, ĉu IT-formo montras agon pli fruan, aŭ
agon kiu plenum
iĝis. Tiam oni helpu sin per aldonaj esprimoj, kiuj klare
montras la tempon. En la prak
tiko tamen tiaj klar
igoj estas mal
ofte bezon
-
ataj: Kiam via domo estis kon
stru
ata, mia domo estis jam longe
kon
stru
ita.
Estis kon
stru
ita
estas antaŭ
tempa komp
are kun estis kon
stru
ata
. Antaŭe
ni
iradis en la lern
ejon kaj iom lernis, kaj poste
ni estis kon
firm
itaj.
Estis kon
­
firm
itaj
estas post
tempa komp
are kun iradis
kaj lernis
.
Iafoje anstataŭ uzi esti
+ parti
cipon, oni rekte verb
igas la parti
cipon, same
kiel oni ofte rekte verb
igas aliajn adjektivojn: estas leg
anta
→ leg
antas
,
estis leg
onta
→ leg
ontis
, estus leg
inta
→ leg
intus
, estas leg
ata
→ leg
atas
,
estos leg
ita
→ leg
itos
, k.s.
Tiaj formoj estas tute logikaj kaj regulaj, sed bedaŭr
inde ili estas en la
prak
tiko tre mal
facile kompren
eblaj. Vorto kiel leg
intos
en
havas ŝajne tro
multe da informoj en tro kun
pakita formo. La normalaj kun
metitaj formoj
kun esti
estas pli taŭgaj en tiuj mal
oftaj okazoj, kiam oni ne povas uzi ordin
-
arajn simplajn verbo
formojn (
legis
, legos
k.t.p.).
Kelkaj tiaj mal
longig
itaj formoj efektive prak
tike iom enuz
iĝis. Pre
cipe
INTUS-formoj estas popul
araj. Simpla US-formo estas tute sen
tempa, sed
135
Participoj
multaj tamen sentas US-verbojn kiel nun
tempajn, kaj uzas INTUS ĉiam,
kiam temas pri pasint
eco: Se mi sci
intus
tion, mi agintus
alie.
= Se mi estus
sci
inta
tion, mi estus aginta
alie.
Oni povas pli simple diri: Se mi (tiam
antaŭe) scius
tion, mi (tiam) agus
alie.
Ankaŭ ATAS-formoj estas sufiĉe oftaj: Bezon
atas
novaj fortoj en nia
organizo.
= Estas bezon
ataj...
Serĉ
atas
nova re
dakt
isto por la revuo.
= Estas
serĉ
ata...
22.5 Pasivo
Frazojn kun trans
itiva verbo oni povas trans
formi de aktivo (normala frazo)
en pasivon. Pasivo estas kvazaŭ inversa mani
ero pre
zenti agon. Kiam oni
pasiv
igas frazon, okazas tri ŝanĝoj:
La objekto far
iĝas sub
jekto (kaj perdas sian N-fin
aĵon).
La pre
dikato far
iĝas kun
metita verbo: esti
+ pasiva parti
cipo.
La aktiva sub
jekto mal
aperas aŭ far
iĝas de
-adjekto.
La knab
ino vidas la domon.
la domon
→
la domo
vidas
→
estas vid
ata
la knab
ino
→
de la knab
ino
→
La domo estas vid
ata de la knab
ino.
Li batis sian hundon per bastono.
sian hundon
→
lia hundo
batis
→
estis bat
ata
li
povas mal
aperi
→
Lia hundo estis bat
ata per bastono.
Oni uzas pasivon por movi la atenton for de la aktiva sub
jekto al la ago.
Ankaŭ la iama objekto (la nova sub
jekto) ricevas pli da atento. Oni ofte uzas
pasivon, kiam oni parolas pri tre ĝene
rala afero, kiam apenaŭ ek
zistas aktiva
sub
jekto.
Se oni volas kon
servi en pasiva frazo la ori
ginan sub
jekton de la aktivo,
oni devas uzi la pre
pozicion de
(§11.3.4)
: Ĝi estis trov
ita de mia frato
.
=
Mia frato trovis ĝin.
La piano estas lud
ata de vera majstro
.
= Vera majstro
ludas la pianon.
La pre
pozicio de
havas multajn sig
nifojn, sed ĉe pasiva
parti
cipo de
normale ĉiam montras aganton. Se tamen estas risko de mis
kom
-
preno oni povas uzi fare de
: Ĝi estis for
pren
ita fare de mi
.
= Mi for
prenis
ĝin.
Se sub
jekto en pasiva frazo estas sub
frazo, infinitivo aŭ kvanta adverbo
(aŭ kvanta adverb
eca vort
eto), la pasiva parti
cipo devas havi E-fin
aĵon: Oni
inter
konsentis, ke mi faru tion.
.
→
Estis inter
konsent
ite
, ke mi faru tion.
Oni
136
Participoj
ordonis al mi fari tion
.
→
Al mi estis ordon
ite
fari tion.
Oni parolas multe
pri tio.
→
Pri tio multe estas parol
ate
.
Iafoje trans
itiva verbo aperas en frazo
sen objekto. Se oni pasiv
igas tian frazon, la re
zulto estas sen
subjekta pasiva
frazo. La parti
cipo ankaŭ tiam havu E-fin
aĵon: Oni parolis pri tio.
→
Pri tio
estis parol
ate
.
22.5.1 Pasivo — particip
elekto
La el
ekto de parti
cipo en pasivo de
pendas de tio, kion oni volas esprimi. Oni
el
ektu AT-parti
cipon, se oni inter
esiĝas pri la iom-post-ioma daŭr
ado de la
ago, aŭ se temas pri ripet
ado de la ago. Oni el
ektu IT-parti
cipon, se plenum
-
iĝo aŭ re
zulto estas pli grava. Oni el
ektu OT-parti
cipon, se temas pri stato
antaŭ la ago.
AT
daŭr
ado aŭ ripet
ado
IT
plenum
iĝo aŭ re
zulto
OT
stato antaŭ ago
Kiam oni hez
itas inter AT kaj IT, oni povas uzi kon
trol
esprimojn por trovi,
kiu nuanco pli taŭgas:
Se oni povas aldoni iom post iom
, plu kaj plu
aŭ ree kaj ree
sen tute ŝanĝi
la sencon, tiam taŭgas AT, ĉar iom post iom
kaj plu kaj plu
emfazas daŭr
-
adon, kaj ree kaj ree
emfazas ripet
adon.
Se oni povas aldoni de
finitive
sen de
trui la sencon, tiam taŭgas IT, ĉar de
­
finitive
akcentas plenum
iĝon aŭ atingon de re
zulto.
•
Ŝi amis kaj estis [plu kaj plu]
amata
.
•
Dum la teatr
aĵo estis [iom post iom]
montr
ata
, okazis strangaj aferoj en
la salono.
•
Tiu ĉi komerc
aĵo estas ĉiam vol
onte [ree kaj ree]
aĉet
ata
de mi.
•
Mi sci
igas, ke de nun la ŝuldoj de mia filo ne estos [ree kaj ree]
pag
ataj
de mi.
•
Estu tra
nkvila, mia tuta ŝuldo estos [de
finitive]
pag
ita
al vi baldaŭ.
•
Ge
orgo Vaŝington estis [de
finitive]
nask
ita
la dudek duan de Febru
aro
de la jaro mil sepcent tridek dua.
Iuj verboj havas du mal
samajn sig
nifojn, kaj la el
ekto de parti
cipo de
pendas
de tio, kiu el la du sig
nifoj estas cel
ata. Klasika ek
zemplo estas la verbo
okupi
, kiu povas sig
nifi aŭ “preni okupe” aŭ “teni okupe”. Pre
nado estas ago
normale momenta, kaj tial pre
cipe la plenum
iĝo estas inter
esa. Ten
ado tamen
estas pli longdaŭra afero, kaj tial normale la daŭr
ado estas pli inter
esa. Post
pre
nado tamen sekvas ten
ado, kaj antaŭ ten
ado normale okazis pre
nado. Tial
oni ofte povas uzi, ĉu AT-formon, ĉu IT-formon, sen prak
tika dife
renco ĉe
“okupi”: Mi estas tre okup
ata
de mia laboro.
= Mia laboro nun “tenas min”
(plu kaj plu), ĉar ĝi antaŭe “prenis min”.
Mi estas tre okup
ita
de mia
137
Participoj
laboro.
= Mia laboro (de
finitive) “prenis min”, kaj tial ĝi nun “tenas min”.
Alia ek
zemplo estas la verbo “kovri”: Li kovris la plankon per tapiŝo.
→
La
planko estis kovr
ita
(de li) per tapiŝo.
Ĉi tie temas pri la de
finitiva re
zulto de
la ago “meti sur plankon”. Tapiŝo kovris la plankon.
→
La planko estis kovr
­
ata
de tapiŝo.
Ĉi tie temas pri iom-post-ioma daŭr
ado de la ago “kuŝi sur
planko”. Plej ofte oni uzas IT-formon ĉe verboj kiel okupi
kaj kovri
, sed oni
havas lib
eran el
ekton de
pende de la ideo, kiun oni volas esprimi.
Iafoje oni pre
feras AT-parti
cipon, kiam la ago estas nur teoria eblo, kiu ne
certe efektiv
iĝos, aŭ kiam la ago estas neata, aŭ se kun
teksto iel for
viŝas la
ideon de plenum
iĝo: Ĉi tiu verko devas esti el
donata
nun aŭ neniam.
Temas
pri devo de el
donado, ĉefe pri la komenc
ado de la el
donlaboroj. Ĉu la el
-
donado plenum
iĝos, oni ne scias. Ili volas, ke tia aŭ alia ŝanĝo estu far
ata
jam nun.
Ĉu la ŝanĝoj estos plenum
itaj, oni ne scias. La unu
eco de Esper
­
anto neniam estos romp
ata
.
La rompo neniam plenum
iĝos. Eĉ vulpo plej
ruza fine estas kapt
ata
.
Temas pri prin
cipo ĉiam val
ida. La ideo de daŭr
eco
far
iĝas do pli grava ol la ideo de plenum
iĝo. Sed ankaŭ eblas uzi IT-formon
en ĉi tiaj frazoj. Oni havas lib
eran el
ekton laŭ tiu nuanco, kiun oni volas
esprimi.
Ĉe rip
etaj agoj oni normale uzas AT, ĉar oni inter
esiĝas pri la la ripet
ado,
sed iafoje oni povas kon
centr
iĝi je la plenum
iĝo de ĉiu unuopa rip
eto, kaj uzi
IT. Se oni montras la pre
cizan nombron de rip
etoj, la ideo de plenum
iĝo far
-
iĝas pli grava, kaj oni tiam ordin
are uzas IT-formon: Dum la mil
ito tiu vilaĝo
estis ofte
pri
rabata
kaj brulig
ata
.
Dum la mil
ito tiu vilaĝo estis kvarfoje
pri
­
rabita
kaj brulig
ita
.
Noto:
Iuj Esper
ant
istoj ne akceptas la ĉi-antaŭajn prin
cipojn pri el
ektado de AT kaj IT. Laŭ tiuj
Esper
ant
istoj AT sig
nifu ansta
taŭe “ĝuste tiam”, kaj IT sig
nifu laŭ ili nur “antaŭ tiam”. Ili uzas
frazojn kiel: *Mi estis nask
ata en Janu
aro.*
*La ŝlos
ilo estis per
data hieraŭ.*
*Sub
ite li estis tra
­
fata de kuglo.*
Tian lingv
aĵon oni kutime nomas “atismo” (ankaŭ “temp
ismo”). En normala Esper
-
anto oni uzas IT en tiaj frazoj, kaj tial oni ofte uzas la esprimon “itismo” (ankaŭ “aspekt
ismo”). La
de
mandon pri itismo kaj atismo de
finitive de
cidas tri modelaj frazoj en la Fun
damento
: Ge
orgo
Vaŝington estis nask
ita
la dudek duan de Febru
aro de la jaro mil sepcent tridek dua.
Li sentis sin
tiel mal
feliĉa, ke li mal
benis la tagon, en kiu li estis nask
ita
.
Mia onklo ne mortis per natura morto,
sed li tamen ne mort
igis sin mem kaj ankaŭ estis mortig
ita
de neniu; unu tagon, pro
men
ante apud
la reloj de fervojo, li falis sub la radojn de vetur
anta vagon
aro kaj mort
iĝis.
138
Verboj kaj frazroloj
23 Verboj kaj fraz
roloj
La plej grava parto de frazo estas la pre
dikato. Ĝi regas la grama
tikon de la
tuta frazo. Pre
dikato estas kvazaŭ manuskripto de teatr
aĵo. La sig
nifo de la
pre
dikata verbo de
cidas, kiaj rol
antoj povas aperi, kaj kiajn rol
montr
ilojn ili
havu. Por kon
strui frazojn korekte oni do devas por ĉiu verbo bone koni ĝian
sig
nifon, kaj scii, kiaj rol
antoj povas aŭ devas aperi. Plej grave estas scii de
-
talojn pri sub
jekto
, objekto
kaj pre
dikativo
.
23.1 Sen
subjektaj verboj
Preskaŭ ĉiu Esper
anta verbo devas havi sub
jekton (§11.1.1)
, sed kelkaj
verboj ne bezonas tian rol
anton. Ili estas sen
subjektaj:
tag
iĝi
Sola finitiva verbo
formo sufiĉas por fari kompl
etan frazon: Tag
­
iĝis.
Baldaŭ tag
iĝos.
temi
Temi
ne bezonas sub
jekton, sed havas normale pri
-adjekton, kiu
montras la temon: Temas pri politiko.
Verŝajne temos pri ni.
Tio,
kio havas temon, povas tamen aperi kiel sub
jekto: La libro
temas pri mate
matiko.
pluvi
Pluvis hieraŭ.
Baldaŭ pluvos.
Se io alia ol pluvakvo falas
pluvsim
ile, tio aperas kiel sub
jekto: Ĉiu
specaj de
mandoj pluvis
sur ŝin.
Ŝtonoj pluvis sur ilin.
(La fal
aĵo ne povas aperi kiel
objekto. Ne eblas: *Pluvis ŝtonojn sur ilin.*
)
23.2 Netransitivaj verboj
Plej multaj verboj devas havi sub
jekton (§11.1.1)
, sed multaj el ili ne povas
havi objekton (§11.2.1)
. Ili estas netransitivaj verboj.
morti
La sub
jekto estas tiu, kiu perdas sian vivon: En la domo de la
mal
granda Niko mortis lia mal
juna avino.
okazi
La sub
jekto estas ago aŭ simila afero: En Kjöge ĉiu
jare okaz
­
adis tre vizit
ata foiro.
Kio okazis?
Okazis io grava.
danci
La sub
jekto estas tiu, kiu sin movas dance: La ge
junuloj kune
dancis.
Okaze tamen la danco
speco povas aperi kiel objekto: Mi
dancis valson kun li.
139
Verboj kaj frazroloj
23.3 Trans
itivaj verboj
Multaj sub
jektaj verboj povas krom sub
jekto (§11.1.1)
havi ankaŭ objekton
(§11.2.1)
. Ili estas trans
itivaj verboj:
vidi
La sub
jekto estas tiu, kiu per
okule rimarkas ion. La objekto
estas tio, kio estas rimark
ata: La knab
ino vidas la domon.
Ĉu vi vidis la akcidenton?
preni
La sub
jekto estas tiu, kiu kaŭzas la agon kaj ek
havas la
objekton. La objekto estas tio, kio pro la preno trans
iras al
la sub
jekto: Ŝi prenis tel
eron el la ŝranko.
helpi
Sub
jekto estas la facilig
anto. Tio, kies tasko aŭ laboro estas
facilig
ata, povas esti objekto: Ili helpis la blind
ulon.
Oni
ankaŭ povas uzi al
-adjekton anstataŭ objekto: Eble mi
povos helpi al vi.
23.4 Pri
skribaj verboj
Pri
skribaj verboj ligas pri
skribon al la sub
jekto aŭ la objekto. Tian pri
skribon
oni nomas pre
dikativo (§11.1.4)
. Ĝi plej ofte ne havas rol
montr
ilon.
esti
La sub
jekto estas tio, kio havas ian econ. La eco aperas kiel
pre
dikativo: La domo estas granda.
Mia patro estis ŝoforo.
far
iĝi
La sub
jekto estas tio, kio ek
havas ian econ. La eco aperas
kiel pre
dikativo: La etoso far
iĝis mal
bona.
Li far
iĝis
neelten
ebla.
opinii
La sub
jekto estas tiu, kiu havas opinion pri la eco de io. La
objekto estas tio, kio havas la econ. La eco mem aperas kiel
pre
dikativo de la objekto: Mia frat
ino opinias viajn
klopodojn vanaj.
23.5 IG-verboj
Verboj far
itaj per la su
fikso IG (§28.17)
estas ĉiam trans
itivaj. Ili montras
kaŭz
adon de ia re
zulto. La sub
jekto estas ĉiam la kaŭzo aŭ la kaŭz
anto. La
radiko(j) antaŭ IG montras la re
zulton.
Se la re
zulto de IG-verbo estas eco aŭ stato
(pozicio, ident
eco...), la
objekto estas tiu, kiu ricevas tiun econ, staton k.t.p.:
140
Verboj kaj frazroloj
lac
igi
La objekto estas tiu, kiu far
iĝas laca: La tro multa parol
ado lac
­
igas lin.
La vojaĝo certe vin lac
igis.
Tiu ĉi medikamento estas
bona, sed ĝi lac
igas la uzanton.
edzin
igi
La objekto estas tiu, kiu far
iĝas edz
ino: Mi edzin
igas mian fil
­
inon ne kun ia simpla nobelo.
Li edzin
igis ŝin al si per la edz
iĝa
ringo kontraŭ la volo de ŝia patro.
Ĉe iaj IG-verboj la re
zulto estas netransitiva ago
. Oni tiam faris IG-verbon
el alia verbo, kiu estas netransitiva. Ĉe tiaj IG-verboj la objekto estas la sub
-
jekto de la ori
gina verbo:
brul
igi
La objekto estas tio, kio ek
brulas: Post infekta mal
sano oni ofte
brul
igas la vestojn de la mal
sanulo.
La suda suno brul
igas lian
nudan kapon.
sid
igi
Objekto estas tiu, kiu estas met
ata en sidan pozicion: Rap
ide ŝi
prenis la inf
anon sur la brakojn kaj sid
igis ĝin sur siaj genuoj.
La hundon li re
sidigis sur la keston.
Ĉe iaj IG-verboj la re
zulto estas trans
itiva ago
. Oni tiam faris IG-verbon el
verbo, kiu jam estas trans
itiva. Ek
zistas du mani
eroj uzi tiajn IG-verbojn. La
objekto de la IG-verbo povas esti la sub
jekto de la ori
gina verbo, aŭ la
objekto de la ori
gina verbo:
sci
igi
La objekto povas esti tiu, kiu ek
scias ion: Ŝi sci
igis min pri la
nov
aĵo.
La objekto povas alter
native esti la sci
aĵo: Ŝi sci
igis la
nov
aĵon al mi.
mem
origi
La objekto povas esti tiu, kiu ek
memoras ion: Tio mem
origas
min pri mia infan
eco.
La objekto povas alter
native esti la mem
-
oraĵo: Tio mem
origas al mi mian infan
econ.
Oni ne povas uzi ambaŭ eblojn sam
tempe. Ne eblas diri: *Ŝi sci
igis min nov
­
aĵon.*
Nek eblas diri: *Tio mem
origas min mian infan
econ.*
23.6 IĜ-verboj
Verboj far
itaj per la su
fikso IĜ (§28.18)
estas ĉiam netransitivaj.
Ordin
araj IĜ-verboj montras trans
iron al nova stato. La radiko(j) antaŭ IĜ
montras la re
zulton, la novan staton. La sub
jekto de ordin
ara IĜ-verbo estas
tio, kio eniras en novan staton. Eventuala kaŭz
anto de la trans
iro normale ne
aperas en la frazo. Ĉe IĜ-verboj kaŭz
anto ne estas inter
esa:
mal
puriĝi
La sub
jekto estas tiu, kiu far
iĝas mal
pura: Mia vesto mal
puriĝis.
glaci
iĝi
La sub
jekto estas tio, kio far
iĝas glacio aŭ glacia: La akvo glaci
­
iĝis.
edzin
iĝi
La sub
jekto estas tiu, kiu far
iĝas edz
ino: Ĉu vi volas edzin
iĝi
kun mi?
141
Verboj kaj frazroloj
En IĜ-verboj far
itaj el trans
itivaj verboj ne temas pri ek
esto de re
zulto aŭ
ŝanĝo de stato, sed pri ago, kiu okazas per si mem. Aŭ ne ek
zistas kaŭz
anto,
aŭ oni ne inter
esiĝas pri eventuala kaŭz
anto. La sub
jekto de la IĜ-verbo estas
la objekto de la ori
gina verbo. Ĉe tiaj ĉi verboj IĜ do servas por re
nversi la
fraz
rolojn. Tio similas al pasivo (§22.5)
. Ĉe vera pasivo tamen kaŭz
anto
nepre ek
zistas, kvankam oni eble ne mencias ĝin.
de
truiĝi
La sub
jekto estas tio, kio far
iĝas kompl
ete difekt
ita aŭ mal
-
konstru
ita. Ĉu iu de
truis ĝin, ĉu ĝi far
iĝis tia per si mem,
tion la IĜ-verbo ne montras: Tiu ĉi domo de
truiĝis dum la
mil
ito.
Ĉiuj miaj planoj de
truiĝis.
La ori
gina verbo de
trui
sig
nifas “kaŭzi kompl
etan difekton aŭ mal
konstruon”: La
mil
ito de
truis la domojn.
rul
iĝi
La sub
jekto estas io, kio mov
iĝas turniĝ
ante ĉirkaŭ si mem,
aŭ vetur
ilo, kiu mov
iĝas, ĉar ĝiaj radoj turn
iĝas: La vetur
ilo
rul
iĝis tre rap
ide.
Ruli
sig
nifas “movi ion per turn
ado de ĝi
aŭ ĝiaj radoj”: Rulu nun al mi grandan ŝtonon.
La vend
isto
rulis sian ĉaron laŭ la strato.
komenc
iĝi
La sub
jekto estas tio, pri kies unua parto temas: Tiam
komenc
iĝis la mil
ito.
Lia nomo komenc
iĝas per “Z”.
Komenci
sig
nifas “kaŭzi komencon, fari la unuan parton de
io”: Ili komencis sian vojaĝon.
Ŝi komencis paroli.
142
Subfrazoj
24 Sub
frazoj
Ene de frazo povas trov
iĝi alia frazo, kiu rolas en la ĉef
frazo kiel fraz
parto.
Tian mal
ĉefan frazon oni nomas sub
frazo. Sub
frazoj plej ofte ne havas rol
-
montr
ilon. Sub
frazo normale komenc
iĝas per en
konduka vort
eto, sub
-
junkcio
:
Ke
(§24.1)
estas la plej grava sub
junkcio.
Ĉu
en
kondukas de
mandajn sub
frazojn (§24.2)
.
Tabel
vortoj je KI en
kondukas de
mandajn sub
frazojn (§24.2)
kaj ril
atajn
sub
frazojn (§24.3)
.
Aliaj sub
junkcioj estas se
(§24.4)
, ĉar
(§24.5)
, dum
(§24.6)
, ĝis
(§24.7)
,
kvankam
(§24.8)
, kvazaŭ
(§24.9)
, ol
(§24.10)
kaj apenaŭ
(§24.11)
.
24.1 Ke
La sub
junkcio ke
ne vere montras ian sig
nifon. Ĝi nur montras la komencon
de sub
frazo, kiu ne havas alian sub
junkcion. Ke
-frazo povas roli en multaj
diversaj fraz
roloj. La fraz
rolon oni povas evident
igi, se oni anstataŭ
igas la
ke
-frazon per la tabel
vorto tio
. Kelk
foje oni uzas la vort
eton tio
kaj ke
-frazon
kun
labore, pre
cipe kiam necesas indiki la fraz
rolon de la ke
-frazo per pre
-
pozicio.
24.1.1 Ke
-frazoj kiel sub
jekto, objekto aŭ
adjekto
•
Okazis, ke la re
ĝino mortis
.
→
Tio
okazis.
•
Ŝajnas, ke pluvos
.
→
Tio
ŝajnas.
•
Estas vero, ke ŝi havis sur si pantoflojn
.
→
Tio
estas vero.
•
Kompren
eble, ke mi lin amas
.
La pre
dikato estas sub
kompren
ata: Estas
kompren
eble, ke mi lin amas.
→
Tio
estas kompren
ebla.
•
Diru al la patro, ke mi estas diligenta
.
→
Diru tion
al la patro.
•
Mi volas ke vi tien iru
.
→
Mi volas tion
.
•
Se li scius, ke mi estas tie ĉi
, li tuj venus al mi.
→
Se li scius tion
...
•
Sub
ite li aŭdis, ke iu alrajdas de la vojo al la domo
.
→
Sub
ite li aŭdis
tion
.
•
Mi pensas, ke ne
.
→
Mi pensas tion
.
La sub
frazo estas draste mal
longig
-
ita, = ...ke tiel ne estas
, aŭ simile.
•
Li vek
iĝis per tio, ke iu lin skuis
.
= Li vek
iĝis per sku
ado.
143
Subfrazoj
•
Tiam ŝi ek
ploris pro tio, ke ŝi estas tiel mal
bela
.
= Tiam ŝi ek
ploris pro
sia mal
beleco.
•
Via patro neniam povis ek
rigardi vin sen tio, ke li batus sin en la
bruston kaj ĝemus
.
= ...sen brustobat
ado kaj ĝem
ado.
•
Ne por tio
mi estas ĉi tie, ke mi alport
adu manĝon al la loĝ
antoj
.
= Mi
estas ĉi tie ne por alport
ado de manĝo al la loĝ
antoj.
Se la pre
pozicio estas pri
, oni normale for
lasas ĝin (kaj la helpan tio
):
•
Ili nin kulp
igas, ke ni agas mal
juste
.
= Ili nin kulp
igas pri tio, ke...
•
Petu ŝin, ke ŝi sendu al mi kandelon
.
= Petu ŝin pri tio, ke...
La pre
pozicion por
oni normale metas rekte antaŭ la ke
-frazo sen helpa tio
.
La plenan esprimon por tio ke
oni tre mal
ofte uzas. Oni uzas ankaŭ anstataŭ
rekte antaŭ ke
, kaj kelk
foje malgraŭ
, krom
kaj sen
:
•
Jen prenu ankoraŭ du panojn kaj unu ŝinkon, por ke vi ne bezonu mal
­
sati
.
•
Ŝi tuj lavis sian kruĉon kaj ĉerpis akvon en la plej pura loko de la fonto
kaj alportis al la vir
ino, ĉiam sub
ten
ante la kruĉon, por ke la vir
ino
povu trinki pli oportune
.
•
Anstataŭ ke ĉiu lernas diversajn lingvojn
, ĉiuj el
lern
adu unu saman
lingvon.
•
Li klopodis daŭr
igi, malgraŭ ke li estis tre laca
.
Malgraŭ ke
= kvankam
(§24.8)
.
•
Mi nenion pli post
ulus, krom ke oni montru al mi sindon
econ kaj
estimon
.
•
Vi ne povas ĝin tuŝi, sen ke ĝi romp
iĝus
.
Iafoje oni uzas simplan ke
-frazon sen por
anstataŭ por (tio) ke
:
•
Ŝi bone lin kovris, ke li ne mal
varm
umu de
nove
.
= ...kovris por ke li ne
mal
varm
umu de
nove.
•
Tie estis unu riĉa vir
ino, kiu re
tenis lin, ke li manĝu ĉe ŝi
.
= ...por ke li
manĝu ĉe ŝi.
Nur por ke
, malgraŭ ke
, anstataŭ ke
, krom ke
kaj sen ke
estas ĝene
rale
akcept
itaj. Sed nur mal
kutim
eco estas argumento kontraŭ frazoj kiel: Ni
parolis, pri ke
la prezoj ĉiam alt
iĝas.
Oni argumentis, kontraŭ ke
ili ek
loĝu
en la urbo.
Li sukcesis eskapi, pro ke
vi dormis.
Tio okazis, antaŭ ke
mi
nask
iĝis.
Mal
kutim
eco estas tamen forta argumento. Oni ne sen
bezone
esprimu sin en mani
ero tiel nekutima, ke oni eble ne estas kompren
ata. Pre
-
fere oni do uzu helpan tio
: pri tio ke
, kontraŭ tio ke
k.t.p. Anstataŭ antaŭ
(tio) ke
kaj post (tio) ke
oni uzas antaŭ ol
kaj post kiam
(§24.10)
. Anstataŭ
pro ke
oni uzu pro tio ke
aŭ ĉar
(§24.5)
.
144
Subfrazoj
24.1.2 Ke
-frazoj kiel suplemento
Ofte ke
-frazo rolas kiel suplemento, kiu klar
igas la sig
nifon de vorto.
•
De s­ro Bourlet mi ricevis la sci
igon
, ke li ne volas publik
igi la pro
­
jekton en la “Revuo”
.
•
Ŝi estis plena de timo
, ke la inf
ano mortos
.
•
Li metis la kon
diĉon
, ke oni ne instruu al ŝi la Krist
anan re
ligion
.
•
Tio estis la unua fojo
, ke ŝi nomis ŝin sia fil
ino
.
Multaj uzas kiam
anstataŭ ke
en ĉi tiaj frazoj. Ke
estas normale pli taŭga, ĉar tia ĉi ke
-frazo
plej ofte ne montras, kiam okazis la fojo, sed klar
igas la en
havon de la
fojo.
•
Estis tia
vent
ego, ke la tegoloj de
flugis de la tegmentoj
.
•
Ili ambaŭ estis tiel
mal
agrablaj kaj tiel
fieraj, ke oni ne povis vivi kun
ili
.
•
Ili trovis ĉe ili multe da hav
aĵo, vestoj, kaj multe
kostaj objektoj, kaj
prenis al si tiom
, ke ili ne povis porti
.
•
Vi ne estas kulpa
, ke vi far
iĝis tio, kio vi estas
.
= ...kulpa pri tio, ke...
•
Ŝi estis tute certa
, ke tio estos plenum
ita
.
= ...certa pri tio ke...
•
Kiel feliĉa
mi estas, ke mi ĝin scias
!
Ĉi tie la ke
-frazo montras kaŭzon.
Oni povus do anstataŭ ke
uzi ĉar
(§24.5)
.
•
Ĉion mi per
mesis al vi escepte
, ke vi faru tion ĉi
.
= ...kun la escepto
, ke
vi faru tion ĉi
.
24.1.3 Ke
-frazo kiel pre
dikativo
Ke
-frazo povas esti pre
dikativa pri
skribo de sub
stantiva fraz
parto:
•
La vero
estas, ke mi amas vin
.
•
La esenco
de la sci
igoj estis, ke al ili estas bone
.
24.1.4 For
laso de ke
Kelk
foje oni for
lasas ke
antaŭ sub
frazo, sed preskaŭ nur en nerekta parolo
(§25)
:
•
Mi diras al vi, ŝi ricevos.
= Mi diras al vi, ke
ŝi ricevos.
•
La vetero baldaŭ mal
boniĝos, ŝajnas.
= Ŝajnas, ke
la vetero baldaŭ mal
­
boniĝos.
145
Subfrazoj
24.2 De
mandaj sub
frazoj
Se sub
frazo estas de
mando, ĝi komenc
iĝas per ĉu
(§17.2)
aŭ per KI-vorto
(§12.3)
. De
mandaj sub
frazoj povas roli en la samaj fraz
roloj kiel ke
-frazoj
(§24.1)
, kaj ĝene
rale la samaj reguloj val
idas.
•
Diru, ĉu mi povos veni
.
La ĉu
-de
mando estas objekto de diru
.
•
Ŝi ne sciis, ĉu ŝi nur sonĝis
aŭ ĉu tio estis efektiv
aĵo
.
Estas du objektaj
ĉu
-de
mandoj lig
itaj per aŭ
.
•
Ĉu tio estas roso aŭ larmoj, tion
neniu povis vidi.
La ĉu
-de
mando estas
objekto kun helpa tio
.
•
Li provis, ĉu la pordo estas neferm
ita
.
La ĉu
-de
mando estas objekto de
provis
.
•
La tuta afero de
pendas de tio, ĉu ŝi venos aŭ ne
.
La de
mando estas de
-
adjekto kun helpa tio
.
•
Mi dubas, ĉu vi estas feliĉa
.
La de
mando rolas kiel pri
-adjekto. = Mi
dubas pri tio, ĉu...
•
Li faris al mi la de
mandon
, ĉu mi bone fartas
.
La de
mando estas
suplemento de la vorto de
mandon
.
•
Mia sola de
mando al vi
estas, ĉu vi amas min
.
La de
mando estas sub
-
jekta pre
dikativo.
•
Kion ni nun faru
, estas de
mando tre mal
facila.
La KI-de
mando rolas
kiel sub
jekto de estas
.
•
Mi montris al la inf
ano, kie kuŝas ĝia pupo
.
La de
mando estas objekto
de montris
.
•
Mi volus scii, kiom de la ŝtofo ili jam pre
tigis
.
La de
mando estas objekto
de scii
.
•
Mi ne scias, ĝis kiam ili restos ĉi tie
.
La de
mando estas objekto.
•
Kiel longe ni estis en la mal
liber
ejo, tion
mi ne scias.
La de
mando estas
objekto kun helpa tio
.
•
Nun mi venis, por informi vin, kio estos kun via popolo en la est
onta
tempo
.
La de
mando estas pri
-adjekto, sed pri tio
estas for
lasita: ...por
informi vin pri tio, kio estos
...
•
La de
mando
pri tio, kia estos la formo de tiu lingvo
, estas por mi afero
negrava.
La de
mando estas rekta pri
skribo de la de
mando
pere de helpa
tio
.
En iuj lingvoj oni uzas en sub
frazoj la saman vorton por ĉu
kaj por se
. En
Esper
anto oni devas dis
tingi. Ĉu
montras de
mandon. Se
montras kon
diĉon
(§24.4)
. La signifo
diferenco estas tre granda:
•
Morgaŭ li diros, ĉu
li venos.
≈ Morgaŭ li diros “jes, mi venos” aŭ “ne,
mi ne venos”.
La ĉu
-de
mando estas objekto de diros
. = Morgaŭ li diros
la re
spondon al la de
mando, ĉu li venos.
146
Subfrazoj
•
Morgaŭ li diros, se
li venos.
= Morgaŭ li diros (ion), sed tio okazos nur
se li venos.
La se
-frazo estas kon
diĉa adjekto.
24.3 Ril
ataj sub
frazoj
Tabel
vortoj je KI ankaŭ en
kondukas sub
frazojn sen de
manda sig
nifo. Ofte
tia KI-vorto iel re
prezentas aferon, kiu trov
iĝas ankaŭ en la ĉef
frazo. Tiajn
KI-vortojn oni nomas ril
ataj, ĉar ili montras ril
aton inter la sub
frazo kaj la
ĉef
frazo.
24.3.1 Ril
ata kiu
•
Hieraŭ mi vidis viron
, kiu pro
menis sur la strato
.
La kiu
-frazo estas epi
-
teto de la vorto viron
. La tuto estas kun
igo de la du frazoj: Hieraŭ mi
vidis viron.
+ La viro pro
menis sur la strato.
La sama viro rolas en
ambaŭ frazoj. En la sub
frazo oni uzas ril
atan kiu
por re
prezenti la viron.
Oni povus anstataŭ kiu
-frazo uzi parti
cipan epi
teton: Hieraŭ mi vidis
viron pro
men
antan sur la strato.
•
La libroj
, kiuj kuŝas tie
, estas miaj.
= La libroj estas miaj.
+ La libroj
kuŝas tie.
(= La libroj kuŝ
antaj tie estas miaj.
) Oni uzas kiuj
kun J-fin
aĵo,
ĉar ĝi re
prezentas plur
alan vorton.
•
La domo
, kiun vi aĉetis
, estas mal
bona.
= La domo estas mal
bona.
+ Vi
aĉetis la domon.
(= La domo aĉet
ita de vi estas mal
bona.
) Oni uzas kiun
kun N-fin
aĵo, ĉar ĝi rolas kiel objekto en la sub
frazo.
•
Mi vidis la filmojn
, pri kiuj vi tiel multe rak
ontis
.
= Mi vidis la filmojn.
+
Vi rak
ontis tiel multe pri la filmoj.
Oni uzas pri
antaŭ kiuj
, ĉar ĝi rolas
kiel pri
-adjekto en la sub
frazo.
•
Jen venas la verk
isto
, la librojn de kiu ĉiuj legas
.
= Jen venas verk
isto.
+
Ĉiuj legas la librojn de la verk
isto.
De kiu
estas poseda suplemento de la
librojn
kaj devas stari post la librojn
. Ordin
are oni uzas kies
(§24.3.3)
anstataŭ de kiu
: Jen venas la verk
isto
, kies librojn ĉiuj legas
.
•
Riĉa estas tiu
, kiu ŝuldas al neniu
.
•
Mi nun havas tie ĉi preskaŭ neniun
, al kiu mi povus kon
fidi
!
•
Mi viz
itos tiujn amikojn
, kiujn mi ek
konis dum la pas
inta Universala
Kon
greso
.
= Mi viz
itos tiujn amikojn.
+ Mi ek
konis tiujn amikojn dum...
La aldona tiujn
antaŭ amikojn
plifort
igas la ril
aton al la posta ril
ata sub
-
frazo.
•
Ŝi kisis tiun manon
, kiu ankoraŭ antaŭ nelonge kruele batis ŝian inf
­
anon
.
•
Unuj servas por ornamo, kaj aliaj por manĝo, ek
zistas ankaŭ tiaj
, kiuj
estas tute super
fluaj
.
Oni povus diri, ke sub
stantivo estas sub
kompren
-
147
Subfrazoj
ata: ...ek
zistas ankaŭ tiaj kresk
aĵoj, kiuj estas...
. Oni povas ankaŭ uzi ril
-
atan kia
(§24.3.6)
post tia
, se temas klare pri eco.
•
Al Vi
, kiu kreas
, al Vi
, kiu reĝas
, hodiaŭ ni preĝas.
Ofte estas mal
facile dis
igi ril
atan kiu
-frazon de la ĉef
frazo, ĉar la sig
nifo de
-
pendas de ambaŭ frazoj kune:
•
Ŝi prenis la plej belan arĝentan vazon
, kiu estis en la loĝ
ejo
.
= Ŝi prenis
la plej belan arĝentan vazon.
+ La plej bela arĝenta vazo estis en la loĝ
­
ejo.
La apartaj frazoj ne estas veraj. La kiu
-frazo necesas por lim
igi la
sig
nifon de la fraz
parto la plej belan arĝentan vazon
.
Multaj ne metas komojn antaŭ kaj post kiu
-frazoj, kiuj estas necesaj por la
sig
nifo de la tuta frazo. Pri tio tamen ne ek
zistas reguloj. Oni povas ĉiam
meti komojn.
Ril
ata kiu
-frazo normale staras tuj post la kon
cerna vorto, sed iafoje en
alia pozicio, ekz. en la komenco de la tuta frazo. Tiam la pri
skrib
ata vorto
estas ĉiam tiu
aŭ havas tiu
antaŭ si:
•
Kiu volas per
fekt
iĝi en Esper
anto
, al tiu
mi re
kom
endas la diversajn
lerno
librojn kaj vort
arojn.
= Al tiu, kiu volas per
fekt
iĝi en Esper
anto, mi
re
kom
endas...
•
Kiun mal
ĝojo ne turmentis
, tiu
ĝojon ne sentas.
= Tiu, kiun mal
ĝojo ne
turmentis, ne sentas ĝojon.
Iafoje unu ĉef
vorto havas pli ol unu ril
atan kiu
-frazon kiel epi
teton. Normale
oni por klar
eco alm
etas kon
junkcion (§13)
, ekz. kaj
aŭ sed
: Hieraŭ mi vidis
viron
, kiu pro
menis sur la strato
, kaj kiu portis grandan valizon
.
Ambaŭ
kiu
-frazoj ril
atas al la vorto viron
. Se estas pli ol du ril
ataj kiu
-frazoj, oni
povas meti kun
ligilon nur antaŭ la lasta el ili: Jen estas afero
, kiu estas tre
utila
, kiu helpos vin en multaj okazoj
, kaj kiun vi tre zorge gardu
.
Ĉiuj tri
kiu
-frazoj estas epi
teto de la vorto afero
.
Iafoje ril
ata kiu
-frazo estas tre mal
forte lig
ita al la vorto, kies epi
teto ĝi
estas. Tia kiu
-frazo simple daŭr
igas la rakont
adon. Oni same bone povus uzi
apartan ĉef
frazon. Plur
akonta kiu
-frazo ĉiam staras en la fino de la ĉef
frazo:
•
Ŝi kun ĝent
ila rid
eto trans
donis la let
eron al la angl
ino
, kiu lev
iĝis, faris
saluton kaj eliris el la ĉambro
.
= Ŝi kun ĝent
ila rid
eto trans
donis la let
­
eron al la angl
ino, kaj tiu (poste) lev
iĝis...
•
Kelkaj estim
ataj scienc
uloj per sugestio falis en kapt
ilon
, el kiu ili tamen
baldaŭ re
tiriĝis
.
= ...falis en kapt
ilon, sed ili tamen baldaŭ re
tiriĝis el ĝi.
•
Li ŝuldas al mi mil eŭrojn
, kiun sumon li ne re
pagis malgraŭ plur
foja
re
memor
igo
.
= Li ŝuldas al mi mil eŭrojn. Tiun sumon li ne re
pagis...
Ek
zistas speci
ala emfaza fraz
turno, en kiu oni uzas pre
zenton per la verbo
esti
plus ril
atan sub
frazon kun kiu
:
•
Li venis.
→
Estis li
, kiu venis
.
La ĉef
frazo estis li
pre
zentas la sub
jekton
emfaze. La kiu
-frazo rak
ontas ion pri li.
148
Subfrazoj
•
Ni manĝas makaroniojn.
→
Estas makaronioj
, kiujn ni manĝas
.
La ori
-
gina objekto far
iĝis sub
jekto en la pre
zenta ĉef
frazo. En la kiu
-frazo la
makaronioj ankoraŭ estas objekto (= kiujn
).
Tiajn ĉi fraz
turnojn oni eble ne trouzu. Plej ofte oni povas emfazi pli fac
ile
per la vortordo: Venis li.
Makaroniojn ni manĝas.
.
24.3.2 Ril
ata kio
Ril
ata kio
povas esti uzata kiel sub
junkcio simile al ril
ata kiu
. Oni uzas ril
-
atan kio
anstataŭ ril
ata kiu
, se la sub
frazo estas epi
teto de tabel
vorto je O:
•
Mi volas, ke tio
, kion mi diris
, estu obe
ata.
= Mi volas, ke tio estu obe
­
ata.
+ Mi diris tion.
•
Mi faros ĉion
, kion mi povos
, por trovi por vi kon
forman okupon.
•
La juvel
ista laboro en
havas en si nenion
, kio sup
erus miajn fortojn
.
•
Vi rak
ontis al mi ion
, kion mi neniam for
gesis
.
Ofte la pri
skrib
ata tabel
vorto estas sub
kompren
ata:
•
Re
donu, kion vi prenis
.
= Re
donu tion
, kion vi prenis
.
•
Post du aŭ tri tagoj mi jam ne havos per kio hejti la ĉambron
.
= ...ne
havos ion
, per kio mi povus hejti la ĉambron
.
Oni uzas ril
atan kio
anstataŭ kiu
, se la sub
frazo estas epi
teto de sub
stantiv
eca
adjektivo kun tre ĝene
rala sig
nifo. Oni povus diri, ke la vorto io
estas sub
-
kompren
ata post la adjektivo. Sed efektive oni neniam uzas tian plenan
esprimon kun io
:
•
La sola
, kion mi de
ziras
, estas: ke la mondo havu lingvon inter
nacian.
(≈
*La sola io, kion mi de
ziras...*
)
•
La unua
, kion li faris ves
pere
, estis tio, ke li el
prenis la nukson.
•
Okazis la plej bona
, kion oni povus imagi
.
Se oni ja enm
etas sub
stantivon, ekz. afero
, oni devas ĉiam uzi ril
atan kiu
: La
sola afero, kiun mi de
ziras...
La unua afero, kiu okazis...
Okazis la plej bona
afero, kiun oni povus imagi.
Se la sig
nifo de sub
stantiv
eca adjektivo estas malpli abstrakta, kaj oni sub
-
komprenas ian veran sub
stantivon, tiam oni uzu kiu
:
•
Vi ne estas la unua
[per
sono]
, kiu parolas al mi en tia mani
ero
.
•
Ĉiu estis rav
ata de la nova kaj bela
[afero]
, kiun ŝi vidis
.
Oni uzas ril
atan kio
anstataŭ kiu
ankaŭ por pri
skribi tutan frazon. Tiam kio
re
prezentas la ideon de la tuta frazo:
•
Li don
adis multe da mono al la mal
riĉuloj
, kio estis tre laŭd
inda
.
= Li
don
adis multe da mono al la mal
riĉuloj.
+ Tio estis tre laŭd
inda.
Kio
re
-
prezentas la tutan frazon: Li don
adis multe da mono al la mal
riĉuloj.
149
Subfrazoj
•
Ŝi havas ŝatokupon
, kio estas bona
.
= Estas bone, ke ŝi havas ŝatokupon.
Komp
aru kun: Ŝi havas ŝatokupon
, kiu estas bona
.
= Ŝi havas bonan
ŝatokupon.
•
La filmo estis tute teda
, pro kio li for
iris jam antaŭ la fino
.
= Ĉar la
filmo estis tute teda, li for
iris...
•
Oni pro
ponis al li oficon de kuri
ero, kio pro
mesis esti tre enspez
iga
afero
.
Ĉi tie kio
ne re
prezentas la ideon oni pro
ponis al li oficon de kuri
­
ero
, sed la ideon ke li havus oficon de kuri
ero
, aŭ havi oficon de kuri
ero
.
24.3.3 Ril
ata kies
Ril
ata kies
plej ofte montras posedon aŭ apartenon:
•
Jen venas la verk
isto
, kies librojn ĉiuj legas
.
= Jen venas verk
isto.
+ Ĉiuj
legas la librojn de tiu verk
isto.
La libroj apartenas al tiu verk
isto (ĉar li
verkis ilin).
•
La ĉambro
, kies pordon la pord
isto mal
fermis
, estis sufiĉe vasta.
= La
ĉambro estis sufiĉe vasta.
+ La pord
isto mal
fermis la pordon de la
ĉambro.
Ril
ata kies
ankaŭ povas montri la sencan objekton aŭ sub
jekton de aga sub
-
stantivo:
•
Ĝi estas ia ennov
aĵo
, pri kies akcept
ado aŭ neakcept
ado oni devas kon
­
siliĝi
.
= Ĝi estas ia ennov
aĵo.
+ Oni devas kon
siliĝi pri la akcept
ado aŭ
neakcept
ado de tiu ennov
aĵo.
La suplemento de tiu ennov
aĵo
montras la
sencan objekton de neakcept
ado
: Oni devas kon
siliĝi, ĉu oni akceptu aŭ
ne akceptu tiun ennov
aĵon.
•
La serpento
, de kies mordo mortis via patro
, nun portas lian kronon.
=
La serpento nun portas lian kronon.
+ Via patro mortis de la mordo de la
serpento.
De la serpento
montras la sencan sub
jekton de mordo
: Via
parto mortis, ĉar la serpento mordis lin.
En iuj lingvoj ek
zistas vorto, kiu similas al kies
, sed havas pli da sig
nifoj. La
Esper
anta kies
povas nur sig
nifi de kiu
, kaj nur kiam temas pri
posedo/aparteno, senca objekto aŭ senca sub
jekto. Kies
ne povas sig
nifi el
kiu
, al kiu
, pri kiu
aŭ simile: Venis grupo de jun
uloj
, el kiuj du estis miaj
filoj
.
Ne eblas: *...jun
uloj, kies du estis miaj filoj.*
Mem
starig
ita frazo estas:
Du el
la jun
uloj estis miaj filoj.
Temas pri apart
igo de individuoj el grupo.
Oni devas diri el la jun
uloj
, ne de la jun
uloj
. Tial kies
ne eblas. Nia asocio
,
al kiu ne apartenas tiuj per
sonoj
, ne havas ian ajn re
spond
econ pri iliaj
agoj.
Ne eblas: *Nia asocio, kies ne apartenas...*
La mem
stara frazo estas:
Tiuj per
sonoj ne apartenas al
nia asocio.
Oni neniam diras *aparteni de*
.
Ne eblas do uzi kies
.
150
Subfrazoj
24.3.4 Ril
ata kiam
Ril
ata kiam
povas en
konduki tempan sub
frazon. Tia sub
frazo povas ril
ati al
tempa esprimo en la ĉef
frazo aŭ al sub
kompren
ata tiam
:
•
Antaŭhieraŭ
, kiam mi estis en la urbo
, mi aĉetis novan robon.
=
Antaŭhieraŭ mi aĉetis novan robon.
+ Tiam mi estis en la urbo.
•
Kiam Nikod
emo batas Jozefon
, tiam
Nikod
emo estas la bat
anto kaj
Jozefo estas la bat
ato.
•
Kiam oni estas riĉa
, [
tiam
]
oni havas multajn amikojn.
= Tiam oni havas
multajn amikojn.
+ Tiam oni estas riĉa.
•
Kiam mi venis al li
, [
tiam
]
li dormis.
Ril
ata kiam
-frazo povas havi tempan pre
pozicion antaŭ si. La pre
pozicio
montras la rolon de la tuta kiam
-frazo, ne de la vorto kiam
:
•
Post
kiam ŝi estis mal
longan tempon en la arb
aro
, far
iĝis nokto.
= Post
mal
longa est
ado en la arb
aro
far
iĝis nokto.
•
De
kiam nask
iĝis mia fil
ino
, mi estas kiel alia homo.
= De
la nask
iĝo de
mia fil
ino
mi estas kiel alia homo.
•
Adam vivis, post
kiam nask
iĝis al li Set
, okcent jarojn.
= ...
post
la nask
­
iĝo de Set
...
Se oni enm
etas tiam
en tiajn frazojn, la pre
pozicio staru antaŭ tiam
: Adam
vivis, post
tiam
, kiam nask
iĝis al li Set, 800 jarojn.
Ĉe de
manda kiam
estas alie. Pre
pozicio antaŭ de
manda kiam
montras la
rolon de kiam
, ne de la tuta de
manda frazo: Ŝi de
mandis, ĝis
kiam
mi restos
hejme.
= Ŝi de
mandis, ĝis
kiu tempo
mi restos hejme.
24.3.5 Ril
ata kie
Ril
ata kie
povas en
konduki lokan sub
frazon. Tia sub
frazo povas ril
ati al loka
esprimo en la ĉef
frazo aŭ al sub
kompren
ata tie
:
•
Mi volis resti tie
, kie mi estis
.
= Mi volis resti tie.
+ Mi estis tie.
•
Kie fumo lev
iĝas
, tie
fajro trov
iĝas.
•
Jen la loko, de kie venis la bruo
.
= Jen (estas) la loko.
+ De tiu loko
venis la bruo.
•
Ĉie, kien mi venas
, trov
iĝas ia mal
bonaĵo, kiu premas la koron.
Anstataŭ ril
ata kie
oni povas ofte uzi en kiu(j)
, ĉe kiu(j)
, sur kio
aŭ simile,
pre
cipe se la sub
frazo estas epi
teto de sub
stantivo, kiu ne rolas kiel loka
adjekto en la ĉef
frazo. Sed kie
estas ofte pli el
eganta:
•
Kelkajn fojojn mi eĉ legis longajn artikolojn pri mia afero
, kie estis vid
­
eble, ke la aŭtoroj eĉ ne vidis mian verkon
.
= ...longajn artikolojn pri
mia afero, en kiuj estis...
La fraz
parto longajn artikolojn pri mia afero
ne
estas loka adjekto, sed objekto.
•
Ne trov
iĝas, kie sidi
.
= Ne trov
iĝas io, sur kio oni povus sidi.
151
Subfrazoj
24.3.6 Ril
ata kia
Ril
ata kia
povas en
konduki ecan sub
frazon. Ril
ata kia
-frazo povas ril
ati al
tia
, tia
speca
aŭ tiu
speca
en la ĉef
frazo:
•
Ŝi ne estas tia
, kia devas esti re
ĝino
.
= Ŝi ne estas tia.
+ Re
ĝino devas
esti tia.
•
Kia oni vin vidas
, tia
oni vin taksas.
= Tia oni vin taksas.
+ Tia oni vin
vidas.
•
Regis tia frosto
, kian ni ĉe ni ne havas eĉ en la plej kruela vintro
.
Regis
tia frosto.
+ Tian froston ni ĉe ni ne havas eĉ en la plej kruela vintro.
•
La arbo de la suno estis bel
ega arbo tia
, kian ni neniam vidis
.
Se ril
ata KI-frazo ril
atas al sub
stantivo kun tia
, oni povas ankaŭ uzi ril
atan
kiu
: Vi havas plenan rajton uzi la monon en tia mani
ero
, kiu ŝajnas al Vi la
plej bona
.
Ril
ata kiu
montras certan individuon, dum ril
ata kia
montras specon:
•
Mi uzis tiun aŭton
, kiu povas veturi tre rap
ide
.
Oni parolas pri certa
individua aŭto. Ĝi povas veturi tre rap
ide.
•
Mi uzis tian aŭton
, kia povas veturi tre rap
ide
.
Oni parolas pri speco de
aŭto. Ĉiuj aŭtoj de tiu speco povas veturi tre rap
ide.
Sed en tiuj ĉi ek
zemploj jam tiun
kaj tian
sufiĉe klare montras la dis
tingon
inter individuo kaj speco. Oni povas do uzi kiu
en ambaŭ sub
frazoj. Pli ofte
oni pre
feras kiu
, sed kia
pli akcentas, ke temas pri speco.
Uzu ril
atan kia
nur antaŭ frazo kun verbo. Antaŭ sola fraz
parto, aŭ grupo
de fraz
partoj sen verbo, oni uzu komp
aran kiel
(§15.2)
: Li viz
itis (tiajn)
urbojn kiel Parizo
.
Ne diru: *...urbojn kia Parizo.*
24.3.7 Ril
ata kiel
Ril
ata kiel
povas en
konduki mani
eran aŭ gradan sub
frazon. Ril
ata kiel
-frazo
ril
atas al tiel
en la ĉef
frazo, sed ofte tiel
estas for
lasita:
•
Oni ludas sur for
tepi
ano, tamen tre mal
laŭte kaj tiel bele
, kiel ŝi neniam
antaŭe aŭdis
.
•
Li kom
prenas pre
dikon [
tiel
]
, kiel bovo
[kom
prenas]
muzikon
.
Ril
ata kiel
-frazo iafoje pri
skribas tutan frazon. Tiam kiel
re
prezentas la ideon
de la tuta frazo, simile al ril
ata kio
(§24.3.2)
: Ŝia bel
eco
, kiel oni diris
, estas
la de
loga bel
eco de la mal
bono
.
= Ŝia bel
eco estas la de
loga bel
eco de la
mal
bono.
+ Tiel oni diris.
= Oni diris, ke ŝia bel
eco estas...
24.3.8 Ril
ata kiom
Ril
ata kiom
povas en
konduki kvantan aŭ mez
uran sub
frazon. Ril
ata kiom
-
frazo ril
atas al tiom
en la ĉef
frazo, sed ofte tiom
estas for
lasita:
152
Subfrazoj
•
Vi faris por nia afero tiom multe
, kiom neniu alia ĝis nun faris
.
= Vi
faris por nia afero tiom multe.
+ Neniu alia ĝis nun faris tiom.
•
Nun vi ricevos tiom multe da mono
, kiom vi volas havi
.
•
Ĉiuj donas al mi prunte [
tiom
]
, kiom mi volas
.
Sub
frazo kun ril
ata kiom
ofte montras ian lim
igon:
•
La kompat
inda stana sold
ato tenis sin, kiom li povis
, tute rekte.
Liaj
fortoj estis limig
itaj.
•
Unu el la plej kuraĝaj knaboj kaj iom post iom ankaŭ ĉiuj aliaj ek
kantis
strofon el mal
nova kanto pri cikonioj, kiom ili tion mem
oris
.
Estis limoj
de ilia mem
oro. Ili ne povis kanti pli ol la mem
oro per
mesis.
24.3.9 Ril
ata kial
Ankaŭ kial
estas uzata kiel ril
ata vorto, sed nur kiel suplemento de sub
-
stantivoj kiel kaŭzo
aŭ motivo
, kaj eĉ tiam nur tre mal
ofte:
•
La efektiva kaŭzo, kial ili ne aliĝas al ni
, estas tio, ke ili timas.
= La
efektiva kaŭzo estas tio, ke ili timas.
+ Tial ili ne aliĝas al ni.
Oni povas
ankaŭ diri ...la kaŭzo, pro kiu ili ne aliĝas al ni...
Pli ofte oni tamen uzas
ke
-frazon: ...la kaŭzo, ke ili ne aliĝas al ni...
Oni do ne uzas frazojn kiel: *Ili for
iris tial
, kial mi for
iris
.*
Sed oni diras:
Ili for
iris pro la sama kaŭzo
, kial mi for
iris
.
Aŭ pli ofte: ...pro la sama
kaŭzo, pro kiu mi for
iris.
Por re
prezenti tutan frazon, kiu montras kialon, oni povas uzi pro kio
: Mi
ne ricevis vian let
eron
, pro kio
mi ne re
spondis.
Oni ankaŭ povas re
nversi la
frazo
konstruon, uzante ĉar
(§24.5)
: Ĉar
mi ne ricevis vian let
eron, mi ne re
­
spondis.
Ril
ata kial
-frazo ne montras mem kaŭzon aŭ motivon. La kaŭzon montras
la vorto, al kiu la kial
-frazo ril
atas, kaj la vort
eto kial
re
prezentas tiun kaŭzon
en la sub
frazo. Por en
konduki sub
frazon, kiu mem montras kaŭzon aŭ
motivon, oni uzas ĉar
: Ili for
iris, ĉar mi for
iris.
(Mia for
iro estas la kaŭzo de
ilia for
iro.)
24.3.10 For
laso de TI-vorto
Ril
ataj KI-vortoj ofte ril
atas al sam
speca TI-vorto en la ĉef
frazo. Ofte oni
povas sub
kompreni la TI-vorton sen ŝanĝi la sig
nifon. Ne ek
zistas absolutaj
reguloj, kiam oni povas for
lasi TI-vorton. Plej grava estas la klar
eco: Se la
frazo far
iĝas tro mal
klara, oni ne for
lasu la TI-vorton. La ril
ata KI-vorto kaj
la re
sponda TI-vorto devas normale havi la saman formon: Ili estu de la sama
tabel
vorta grupo (
tiu — kiu
, tio — kio
, tiel — kiel
k.t.p.), kaj ili havu la
saman rol
montr
ilon, aŭ ili estu ambaŭ sen rol
montr
ilo.
•
Tiu
, kiu havas forton
, havas rajton.
→
Kiu havas forton
, havas rajton.
153
Subfrazoj
•
Kiu okupas sin je meĥaniko
, estas meĥanik
isto, kaj kiu okupas sin je
ĥemio
, estas ĥemi
isto.
= Tiu
, kiu okupas sin
...
•
Mi pagis al tiu
, al kiu oni devis [pagi]
.
→
Mi pagis, al kiu oni devis
.
Oni normale ne el
lasas solan tiun
aŭ tiujn
: Mi finf
ine provis tiujn
, kiujn vi
tiom laŭdis
.
Ne diru: *Mi finf
ine provis, kiujn vi tiom laŭdis.*
Se tiu
staras antaŭ sub
stantivo kiel difin
ilo de ĝi, oni ne povas for
lasi tiu
sen ŝanĝi la sig
nifon. Sed oni ofte povas ŝanĝi tiu
al la
sen grava signifo
-
ŝanĝo: Li ankoraŭ ne re
donis tiun libron
, kiun li pruntis de mi
.
→
Li
ankoraŭ ne re
donis la libron
, kiun li pruntis de mi
.
Se oni dirus: Li ankoraŭ
ne re
donis libron
, kiun
...
, temus pri unu el tiuj libroj, kiun li pruntis de mi.
La sig
nifo ŝanĝ
iĝus.
•
Tio
, kio pasis
, ne re
venos.
→
Kio pasis
, ne re
venos.
•
Li tuj faris tion
, kion mi volis
.
→
Li tuj faris, kion mi volis
.
Se tio
kaj kio
havas pre
pozicion, oni pre
fere ne el
lasu tio
: Marta ren
kontiĝis
kun tio
, kun kio ren
kontiĝas mil
ionoj da homoj
.
Ne: *Marta ren
kontiĝis,
kun kio ren
kontiĝas...*
Se ril
ata kiam
-frazo ril
atas al tiam
, oni plej ofte for
lasas tiam
. Oni re
tenas
tiam
nur se oni volas emfazi: Kiam oni estas riĉa
, [
tiam
]
oni havas multajn
amikojn.
Anstataŭ antaŭ tiam kiam
, de tiam kiam
k.t.p., oni normale uzas nur antaŭ
kiam
, de kiam
k.t.p. Oni do for
lasas tiam
, sed kon
servas la pre
pozicion. En
tiaj okazoj la pre
pozicio ril
atas ne al la vorto kiam
, sed al la tuta kiam
-frazo:
Post tiam
, kiam ŝi estis mal
longan tempon en la arb
aro
, far
iĝis nokto.
→
Post kiam ŝi estis mal
longan tempon en la arb
aro
, far
iĝis nokto.
Anstataŭ ĝis (tiam) kiam
oni diru simple ĝis
. Oni ankaŭ ne uzu dum (tiam)
kiam
, sed simple dum
. Ĝis
(§24.7)
kaj dum
(§24.6)
estas mem
staraj sub
-
junkcioj, kaj tute ne bezonas helpon de kiam
.
Se ril
ata kie
-frazo ril
atas al sola tie
, oni ofte for
lasas tie
, sed oni povas
kon
servi tie
por emfazo: Kie estas pano
, [
tie
]
ne mankas panpec
etoj.
Ril
ata kia
-frazo ĉiam ril
atas al tia
en la ĉef
frazo. Plej ofte oni kon
servas
tia
, sed se la frazo restas klara, oni povas ĝin el
lasi: Li havas [
tian
]
kapon,
kian vi ne trovos en la tuta mondo
.
Ril
ata kiel
-frazo ĉiam ril
atas al tiel
en la ĉef
frazo, sed ofte oni povas sub
-
kompreni tiel
: Ne vivu [
tiel
]
kiel vi volas
, vivu [
tiel
]
kiel vi povas
.
Ril
ata kiom
-frazo ĉiam ril
atas al tiom
en la ĉef
frazo, sed ofte oni povas
sub
kompreni tiom
: Da pulvo ni havas [
tiom
]
kiom vi volas
.
Ril
ata kies
-frazo tre
ege mal
ofte ril
atas al ties
en la ĉef
frazo. Kiam tiel
tamen iafoje estas, oni apenaŭ povas for
lasi ties
: Kies ĝi estas
, ties
ĝi restu.
Ril
ata kial
-frazo neniam ril
atas al tial
en la ĉef
frazo (§24.3.9)
.
El
laso de TI-vorto normale ne eblas, kiam la TI-vorto kaj la ril
ata KI-
vorto havas mal
samajn rol
montr
ilojn, aŭ kiam unu el ili havas kaj la alia ne
havas rol
montr
ilon.
Ne diru: *Mi konas, kiu venis
.*
Diru: Mi konas tiun
, kiu venis
.
Ne diru:
*Ĝi estas besto, kian vi timas
.*
Sed: Ĝi estas tia besto
, kian vi timas
.
154
Subfrazoj
Ne eblas: *Ili loĝas, de kie mi venas
.*
Oni devas diri: Ili loĝas tie
, de kie
mi venas
.
Ankaŭ ne eblas: *Li de
venas, kien mi iros
.*
Necesas: Li de
venas
de tie
, kien mi iros
.
Ankaŭ ne eblas for
lasi tie
, sed kon
servi pre
pozicion, kiu
starus antaŭ tie
. Ne diru: *Li venas de kie mi loĝas
.*
Diru: Li venas de tie
,
kie mi loĝas
.
En kelkaj lingvoj eblas iafoje for
lasi ril
atan KI-vorton. Tio ne eblas en
Esper
anto. Ne diru: *
La viro
, mi vidis
, portis valizon.*
En la sub
frazo
mankas objekto de vidis
. Oni do ne povas scii, kion mi vidis. Diru: La viro
,
kiun mi vidis
, portis valizon.
Ne diru: *Nun estas la horo
, ŝi normale
alvenas
.*
Diru: Nun estas la horo
, kiam ŝi normale alvenas
.
En iuj lingvoj oni povas iafoje for
lasi la ril
atan KI-vorton, sed kon
servi
eventualan pre
pozicion, kiu tiam staras sola ie en la sub
frazo (eĉ en la fino).
Tio estas absolute neebla en Esper
anto. Pre
pozicio devas stari antaŭ tiu fraz
-
parto, kies rolon ĝi montras. Ne diru: *Mi vidis tiun knab
inon
, vi parolis
pri
.*
Nepre diru: Mi vidis tiun knab
inon
, pri kiu vi parolis
.
24.4 Se
Se
= “sub la kon
diĉo ke, kun la supozo ke, en la okazo ke”. Se
en
kondukas
sub
frazon, kiu montras kon
diĉon, supozon aŭ okazon:
•
Se li scius, ke mi estas tie ĉi
, li tuj venus al mi.
= En la okazo, ke li
scius...
Oni uzas kon
dicionalon, ĉar temas pri nura fantazio.
•
Se mi estus sana
, mi estus feliĉa.
= Sub la kon
diĉo, ke mi estus sana...
•
Se li havas multe da mono
, li verŝajne aĉetos aŭton.
La AS-formo kaj
OS-formo (indikativo) montras, ke povas esti re
aleco. Povas esti, ke li
vere havas multe da mono, sed oni ne scias certe.
•
Se iu havas multe da mono
, tiu havas ankaŭ multe da pro
blemoj.
La AS-
formoj montras, ke temas pri ĉiam val
ida prin
cipo.
•
Tiu ĉi libro havas sesdek paĝojn; tial, se mi legos en ĉiu tago po dek
kvin paĝoj
, mi finos la tutan libron en kvar tagoj.
Ankaŭ eblas uzi kon
-
dicionalon en ĉi tiaj frazoj. Ĉe est
onta tempo ne eblas ĉiam fari striktan
dis
tingon inter fantazio kaj fakto, ĉar la estont
eco ĉiam estas necerta.
Kiam se
-frazo trov
iĝas fraz
komence, oni ofte uzas tiam
en la ĉef
frazo por
helpi al klar
eco. Tiam
re
prezentas la ideon de la se
-frazo. Oni povas ankaŭ
uzi tiu
okaze
, tia
okaze
aŭ simile: Se ĉiu balaos antaŭ sia pordo
, tiam
en la
tuta urbo estos ordo.
Iafoje tio
en la ĉef
frazo re
prezentas la ideon de antaŭa se
-frazo: Se ŝi
havas multe da mono
, tio
ne nepre sig
nifas, ke ŝi estas feliĉa.
= Se ŝi havas
multe da mono, la fakto, ke ŝi havas multe da mono, ne nepre sig
nifas...
Se
estas uzata ankaŭ en ĉef
frazo por esprimi fortan de
ziron, kiu verŝajne
estas nerealig
ebla. La verbo havas ĉiam US-formon en tia frazo: Ho, se
mi
estus sola! Se
mi ne havus inf
anon!
= Mi de
ziregas, ke mi estu sola, ke mi ne
havu inf
anon (sed tio ne eblas).
Oni povas diri, ke vera ĉef
frazo estas sub
-
155
Subfrazoj
kompren
ata: Ho, se mi estus sola
, tiam mi estus feliĉa!
Oni povas uzi nur
en
de
ziraj se
-frazoj por for
tigi la de
ziran sig
nifon: Ho, se mi nur
estus sola!
Ho,
se mi nur
povus esti tiu feliĉ
ulo!
24.5 Ĉar
Ĉar
= “pro tio ke”. Ĉar
en
kondukas sub
frazon, kiu montras kaŭzon aŭ
motivon:
•
La tra
nĉilo tranĉas bone, ĉar ĝi estas akra
.
= Ke la tra
nĉilo estas akra,
estas la kaŭzo, ke ĝi tranĉas bone.
•
Ĉar vi estas tiel serv
ema
, mi faras al vi donacon.
•
Ven
igu la kurac
iston, ĉar mi estas mal
sana
.
•
Li estas mia onklo, ĉar mia patro estas lia frato
.
La fakto, ke mia patro
estas lia frato, estas la motivo por nomi lin mia onklo.
Se ĉar
-frazo trov
iĝas fraz
komence, oni ofte uzas tial
en la ĉef
frazo. Tial
re
-
prezentas la ideon de la ĉar
-frazo: Ĉar la aŭtoro de la lingvo Esper
anto tuj
en la komenco rifuzis unu fojon por ĉiam ĉiujn per
sonajn rajtojn kaj pri
­
vilegiojn ril
ate tiun lingvon
, tial
Esper
anto estas “nenies pro
praĵo”.
En la
fino de la longa ĉar
-frazo oni eble for
gesis, ke ĝi komenc
iĝis per ĉar
. Tial
en
kondukas la sekvon de la kaŭzo, kaj mem
origas, ke temas pri kaŭzo. Kelk
-
foje oni uzas tial
rekte antaŭ ĉar
por emfazi: Mi petas tion ĉi tial
, ĉar mi
scias la inkl
inon de la plimulto da homoj
.
Post tial
oni uzas tamen normale
ke
-frazon. Tial ke
= pro tio ke
= ĉar
: Tio ĉi estas nur tial
, ke la ideo mem de
lingvo “tutmonda” estas tiel alta kaj alloga
.
La vari
anton *pro tio ĉar*
oni
tamen ne uzu.
24.6 Dum
Dum
en
kondukas tempan sub
frazon. Dum
-frazo montras ion, kio daŭras sam
-
tempe kun la ĉef
frazo. Oni uzas dum
, se kaj la sub
frazo kaj la ĉef
frazo estas
pli-malpli daŭraj, kaj daŭras dum pli-malpli la sama tempo:
•
Unu el la vojaĝ
antoj gardodeĵoris, dum la aliaj dormis
.
La gardodeĵor
-
ado daŭris sam
tempe kiel la dorm
ado.
•
Restu apud mi, dum mi kun li ek
stere parolos
.
Ofte dum
-frazo montras ion, kio kon
trastas al la ĉef
frazo. Tiam la
tempodaŭra sig
nifo povas mal
fort
iĝi kaj iafoje preskaŭ mal
aperi:
•
Dum interne ĉio kant
adis kaj ĝoj
adis
, ŝi sidis mal
gaja en sia ĝarden
eto.
La du agoj, kiuj ja estis sam
tempaj kaj daŭraj, estas forte kon
trastaj unu
al la alia.
156
Subfrazoj
•
Li estas nur unufoja mensog
into dum vi estas ankoraŭ nun ĉiam
mensog
anto
.
La du statoj estas ja sam
tempaj (kvankam la ago de la
unufoja mensog
into okazis antaŭe), sed grava estas la kon
trasto inter la
unufoja mensogo, kaj la ĉiama mensog
ado.
Dum
estis komence nur sub
junkcio. Poste dum
far
iĝis ankaŭ pre
pozicio:
Dum la manĝ
ado
venas apet
ito.
Se ne ambaŭ agoj estas daŭraj, aŭ se oni ne volas aparte montri daŭr
econ,
oni uzas ril
atan kiam
(§24.3.4)
. Tiam la du agoj eble estas sam
tempaj nur
momente: Kiam mi venis al li
, li dormis.
Kiam oni estas riĉa
, oni havas
multajn amikojn.
Dum
kaj kiam
montras mal
samajn nuancojn. Oni do ne uzu
ambaŭ sam
tempe. Ne diru: *Tio okazis, dum kiam mi loĝis en Romo
.*
Diru
...dum mi loĝis en Romo
, se temas pri longedaŭra okaz
ado. Diru ...kiam mi
loĝis en Romo
, se estis mal
longedaŭra okaz
aĵo, aŭ se la daŭr
eco ne gravas.
24.7 Ĝis
Ĝis
en
kondukas sub
frazon, kiu montras la tempan fin
punkton de la ĉef
frazo.
Kiam la ago de la ĝis
-frazo komenc
iĝas, la ago de la ĉef
frazo fin
iĝas:
•
Ili per
sekutos vin, ĝis vi pereos
.
Kiam vi pereos, fin
iĝos la per
sekut
ado.
•
Mal
ĝoje ŝi eliris el la palaco kaj iris dum la tuta tago tra kampoj kaj
marĉoj, ĝis ŝi venis al la granda arb
aro
.
Kiam ŝi venis al la granda arb
-
aro, ĉesis la irado.
•
Ili jam obst
ine cel
ados al ĝi ĉiam pli kaj pli kaj ne ĉesos en sia cel
ado
tiel longe
, ĝis ili la aferon atingos
.
Ĝis
-frazo ĉiam montru ion pli-malpli momentan. Ne diru: *Mi restis, ĝis li
dormis.*
Diru: Mi restis, ĝis li ek
dormis.
Aŭ: Mi restis, ĝis mi vidis, ke li
dormas.
Aŭ simile.
En tempa sub
frazo estas super
flue, eĉ evit
inde, aldoni kiam
post ĝis
. Ne
diru: *Mi daŭr
igos de
mand
adi al vi, ĝis kiam vi re
spondos
.*
Diru simple:
Mi daŭr
igos de
mand
adi al vi, ĝis vi re
spondos
.
Ĝis
estas mem
stara sub
-
junkcio, kaj ne bezonas helpon de kiam
. Sed se temas pri de
manda sub
frazo,
ĝis kiam
estas tute normala: Mi de
mandis, ĝis kiam
ili restos tie
.
Povas ŝajni strange, ke oni uzu ĝis kiam
nur ĉe de
mandoj. La klar
igo estas,
ke nedemanda ĝis kiam
estas tute alia fraz
konstruo ol de
manda ĝis kiam
. La
simil
eco estas nur ŝajna. Antaŭ nedemanda sub
frazo ĝis
ril
atas al la tuta sub
-
frazo: Mi daŭr
igos de
mand
adi al vi, ĝis
*kiam* vi re
spondos
.
= Mi daŭr
igos
de
mand
adi al vi ĝis
la tempo de via re
spondo
.
En de
manda sub
frazo tamen
ĝis
ril
atas nur al kiam
: Mi de
mandis, ĝis
kiam
ili restos tie.
= Mi de
mandis:
“
Ĝis
kiu tempo
ili restos tie?”
Ĉe ĉi tia de
manda sub
frazo, kaj ĝis
kaj kiam
estas nepre bezon
ataj por la sig
nifo. Ĉe tempa ĝis
-frazo kiam
estas tamen
tute super
flua. Aldono de tia super
flua kiam
povus iafoje eĉ kred
igi, ke temas
pri de
mando, kvankam tute ne estas.
157
Subfrazoj
Iuj erare aldonas ne
en ĝis
-frazo (pro naci
lingva influo), kio donas tute
mal
ĝustan sencon. Oni diras ekz.: *Mi rifuzos kredi al viaj vortoj, ĝis
vi ne
donos pruvojn.*
La intenc
ita senco estas, ke la ago “rifuzi kredi al viaj
vortoj” ĉesos en la momento, kiam pruvoj ja estos don
itaj. Oni do devas diri:
Mi rifuzos kredi al viaj vortoj, ĝis
vi donos pruvojn.
Se oni uzas dum
anstataŭ ĝis
, oni tamen uzu ne
: Mi rifuzos kredi al viaj vortoj, dum
vi ne
donos pruvojn.
La ago “rifuzi kredi al viaj vortoj” daŭros dum tiu tempo,
kiam vi ne donos pruvojn (ĝis la momento, kiam vi ja donos pruvojn).
Ĝis
estas de
komence ne nur sub
junkcio, sed ankaŭ pre
pozicio (§11.3.2)
:
Post la vesper
manĝo niaj fratoj eliris kun la gastoj el sia domo kaj akomp
­
anis ilin ĝis ilia domo
.
24.8 Kvankam
Kvankam
en
kondukas sub
frazon, kiu montras nesufiĉan kaŭzon aŭ nesufiĉan
mal
help
aĵon. Kvankam
-frazo montras ion, kio ne sukcesas mal
helpi la ĉef
-
frazan ideon:
•
Ŝi edzin
iĝis kun sia kuzo, kvankam ŝiaj ge
patroj volis ŝin edzin
igi kun
alia per
sono
.
Ŝi ja edzin
iĝis kun sia kuzo. La volo de la ge
patroj ne povis
mal
helpi tion.
•
Ĉemizojn, kol
umojn, man
umojn kaj cet
erajn similajn objektojn ni nomas
tol
aĵo, kvankam ili ne ĉiam estas far
itaj el tolo
.
Ni ja nomas ilin tol
aĵo.
La fakto, ke ili ne ĉiam estas el tolo, ne mal
helpas tion.
Se kvankam
-frazo staras komence, oni ofte por klar
eco uzas tamen
en la ĉef
-
frazo:
•
Kvankam la pas
intaj tagoj povis ŝin pre
pari al tia sorto
, ĝi tamen
estis
surprizo.
•
Kvankam blinda kaj mal
juna
, li en la daŭro de tre mal
longa tempo per
­
fekte el
lernis Esper
anton.
= Kvankam li estis blinda kaj mal
juna...
Neniam uzu sed
(nek kaj
) por helpi kvankam
-frazon. Ne diru: *Kvankam mi
ne volis tion, sed
mi faris.*
Diru: Kvankam mi ne volis tion, mi tamen faris.
Aŭ: Mi ne volis tion, sed mi tamen faris.
Kvankam
tre similas al malgraŭ
. La dife
renco estas, ke kvankam
en
-
kondukas sub
frazon, dum malgraŭ
estas pre
pozicio, kiu staras antaŭ sub
-
stantiva fraz
parto: Ili rifuzis helpi, kvankam mi pet
egis
.
= Ili rifuzis helpi
malgraŭ mia pet
ego
.
Sed ankaŭ malgraŭ
povas en
konduki sub
frazon kun helpo de ke
aŭ tio ke
:
Ili rifuzis helpi malgraŭ (tio), ke mi pet
egis
.
La esprimo malgraŭ (tio) ke
estas malpli kutima, kaj tial pli emfaza ol kvankam
. Ankaŭ ek
zistas la eĉ pli
forta esprimo spite ke
, kiu montras intencan kon
traŭst
aron: Ili rifuzis spite ke
mi pet
egis
.
Ankaŭ eĉ
+ se
(§24.4)
povas iafoje havi similan sig
nifon. Eĉ
+ se
montras, ke estus surprize, se la afero ne povus mal
helpi: Ili rifuzus, eĉ se mi
pet
egus
.
158
Subfrazoj
24.9 Kvazaŭ
Kvazaŭ
= “tiel kiel estus se”. Kvazaŭ
povas en
konduki sub
frazon, kiu
montras fantazian komp
aron:
•
Tie ili sidis kune, kvazaŭ ili estus ge
fianĉoj
.
= Ili sidis kune tiel, kiel
estus, se ili estus ge
fianĉoj.
Ili ne estis ge
fianĉoj, sed ŝajnis tiel.
•
Ŝi kuris al li ren
konte, kvazaŭ ŝi volus lin kisi
. Ŝi tion ne faris.
•
Estas al mi kvazaŭ mi sonĝus
.
•
Mi havas tian
senton, kvazaŭ mi kisus mian patr
inon
!
= Mi havas tian
senton, kian mi havus, se mi kisus mian patr
inon.
En tiaj kvazaŭ
-frazoj oni uzu normale kon
dicionalon. Sed, se kvazaŭ
-frazo
iel re
donas ies penson, tiam oni plej ofte uzu indikativon. Tiam temas pri
nerekta parolo, en kiu oni ĉiam uzu la verbo
formon de la iama penso aŭ diro
(§25)
: Ŝi havis la senton, kvazaŭ tio estas
ŝia arbo.
Kvazaŭ
plej ofte ne en
kondukas sub
frazon, sed estas adverb
eca vort
eto.
Tiam oni normale uzas nur indikativon: Ili vidas en mi per
sonon, kiu kvazaŭ
ludas la rolon de ia reĝo.
24.10 Ol
Ol
povas en
konduki tempan sub
frazon, se antaŭ
staras antaŭ la sub
frazo:
•
Antaŭ ol li atingis sian celon
, la suno sub
iris.
= Pli frue ol tiam, kiam li
atingis...
•
Mi ne manĝos, antaŭ ol mi diros mian aferon
.
= Mi ne manĝos pli frue
ol tiam, kiam mi diros mian aferon.
Ol
plej ofte montras komp
arojn (§15.2)
kun
labore kun pli
aŭ alia
. Ankaŭ en
antaŭ ol
temas pri komp
aro. Oni komp
aras du tempojn. Unu el tiuj tempoj
estas pli frua, pli antaŭa. Logike oni povus ankaŭ uzi antaŭ kiam
, same kiel
oni uzas post kiam
. Alter
native oni povus same logike uzi post ol
anstataŭ
post kiam
. Sed jam de
longe estas kutimo uzi antaŭ ol
kaj post kiam
. Ambaŭ
estas logikaj. Logikaj estus ankaŭ antaŭ ke
(= antaŭ tio ke
), kaj post ke
(=
post tio ke
), sed tiuj esprimoj ne estas prak
tike uzataj. Estas re
komend
inde
uzi antaŭ ol
kaj post kiam
, ĉar ili estas plej fac
ile kompren
ataj ĝuste pro sia
kutim
eco.
Se la ĉef
frazo kaj la sub
frazo havas la saman sub
jekton, oni povas anstataŭ
sub
frazo uzi antaŭ ol
+ infinitivon: Oni devas iri longan dis
tancon, antaŭ ol
veni al la riv
ero
.
159
Subfrazoj
24.11 Apenaŭ
Apenaŭ
plej ofte estas adverb
eca vort
eto, sed ĝi ankaŭ povas esti sub
junkcio
de tempa sub
frazo. Tiam apenaŭ
sig
nifas “tuj post kiam” aŭ “preskaŭ sam
-
tempe kiam”. Tiaj apenaŭ
-frazoj staras ĉiam antaŭ la ĉef
frazo:
•
Apenaŭ ŝia patr
ino ŝin rimarkis
, ŝi kriis al ŝi: “Nu, mia fil
ino?”
= Tuj
post kiam ŝia patr
ino ŝin rimarkis (preskaŭ sam
tempe), ŝi kriis...
•
Apenaŭ ŝi ek
tuŝis ŝian brakon
, el la buŝo de Janjo el
saltis kri
eto de
doloro.
Alter
native oni povas uzi apenaŭ
kiel adverb
ecan vort
eton en ĉef
frazo:
Apenaŭ
ŝi ek
tuŝis ŝian brakon, kiam
el la buŝo...
La frazo kiam el la buŝo...
estas nun tempa sub
frazo.
160
Nerekta parolo
25 Nerekta parolo
Nerekta parolo estas sub
frazo (§24)
, kiu re
rak
ontas ies diron, penson,
opinion, de
cidon, de
mandon, rimarkon k.s. Ofte oni devas iom ŝanĝi la
formon de la ori
gina diro aŭ penso. Nerekta parolo dife
rencas de rekta
parolo, sen
ŝanĝa cit
aĵo, kiu ne estas sub
frazo, kaj kiu do ne havas sub
-
junkcion. Rekta parolo ofte aperas inter cit
iloj kaj post du
punkto.
Rekta parolo:
Petro diris: “
Mi volas doni ion al vi.
”
Nerekta parolo:
Petro diris, ke li volas doni ion al mi
.
Rekta parolo:
Karlo de
mandis: “
Ĉu vi volas iri kun mi?
”
Nerekta parolo:
Karlo de
mandis, ĉu mi volas iri kun li
.
Nerekta parolo estas normale ke
-frazo (§24.1)
aŭ de
manda sub
frazo (§24.2)
.
Tia sub
frazo plej ofte rolas kiel objekto de verbo kiel diri
, krii
, pensi
, scii
,
de
cidi
, skribi
, kom
preni
, rimarki
, vidi
, de
mandi
, voli
, aŭdi
k.t.p.: Li diris, ke
li estas feliĉa
.
Ŝi pensis, ke ŝi estas feliĉa
.
Nerekta parolo ankaŭ aperas kiel suplemento de vortoj kiel penso
, de
cido
, de
mando
, timo
k.t.p.: Li havis la penson, ke li estas feliĉa
.
La de
cido estis,
ke Petro estu pre
zid
anto
.
Ili faris la de
mandon, ĉu ili povas parto
preni
.
Nerekta parolo ankaŭ aperas kiel sub
jekto de ŝajni
, esti evidente
, esti
dube
, esti klare
, esti (ne)
­
eble
, esti verŝajne
k.s.: Ŝajnis, ke pluvas
.
Estis
evidente, ke li ne estas feliĉa
.
25.1 Verbo
formoj en nerekta parolo
En iuj lingvoj oni devas ĉe nerekta parolo iafoje ŝanĝi la verbo
formon. En
Esper
anto oni ĉiam kon
servas la ori
ginan verbo
formon:
•
Li diris: “Mi volas
manĝi”.
→
Li diris, ke li volas
manĝi.
La AS de volas
estas la nuno de la ori
gina dir
ado. Ne ŝanĝu al IS.
•
Li diris: “Mi tiam loĝis
en Ĉinio.”
→
Li diris, ke li tiam loĝis
en Ĉinio.
La IS de loĝis
montras tempon pli fruan ol la ori
gina dir
ado. Estus eraro
ŝanĝi al estis loĝ
inta
.
•
Ŝi de
mandis: “Ĉu vi iros
kun mi al kin
ejo?”
→
Ŝi de
mandis, ĉu mi iros
kun ŝi al kin
ejo.
La OS de iros
montras tempon postan al la ori
gina de
-
mando. Estus eraro ŝanĝi al estis ironta
aŭ volis iri
. Se la ori
gina de
-
mando estus “Ĉu vi volas iri
kun mi?”
, oni dirus: Ŝi de
mandis, ĉu mi
volas iri
kun ŝi.
•
Li ne kom
prenis: “Kial ŝi ne volas
parto
preni?”
→
Li ne kom
prenis, kial
ŝi ne volas
parto
preni.
La AS de volas
montras la tempon de la ori
gina
de
mando.
161
Nerekta parolo
•
Ili ordonis: “
Paku
tuj vian valizon!
” →
Ili ordonis, ke mi tuj paku
mian
valizon.
•
Ŝi esp
eris, ke ŝi ilin trovos
.
La ori
gina penso estis: “Mi ilin trovos
.”
•
Ŝi estis plena de timo, ke la inf
ano mortos
.
Ŝi timis kaj pensis: “La inf
­
ano mortos
!”
•
Li metis la kon
diĉon, ke oni ne instruu
al ŝi la Krist
anan re
ligion.
Li
diris: “Ne instruu
al ŝi...”
•
Ŝajnis al ŝi, ke ŝin ĉirkaŭas
unu sola densa bar
ilo el traboj.
Ŝi pensis:
“Min ĉirkaŭas
...”
, ĉar tiel ŝajnis al ŝi.
Ril
ataj sub
frazoj (§24.3)
normale ne re
rak
ontas diron aŭ penson. En tiaj sub
-
frazoj la verbo
tempoj do ril
atas al la absoluta nuno:
•
Mi ne konis tiun, kiu venis
.
Konis
kaj venis
ambaŭ montras tempon antaŭ
la nuno. Verŝajne ili montras la saman tempon.
•
Mi ne konis la per
sonon, kiu estis
baldaŭ ven
onta
tra la pordo.
Kaj
konis
kaj estis
montras tempon antaŭ la nuno. Ven
onta
montras tempon
post tiu pas
inta tempo.
25.2 Tempaj kaj lokaj vortoj en nerekta
parolo
Se en cit
ata frazo estas tempomontra esprimo, ĝi normale povas resti sen
-
ŝanĝe en nerekta parolo. Kelkaj tempaj vort
etoj tamen de
pendas de la
absoluta nuno, kaj devas tial iafoje ŝanĝ
iĝi por eviti kon
fuzon. Tiaj vortoj
estas hodiaŭ
, hieraŭ
, antaŭ
hieraŭ
, morgaŭ
kaj post
morgaŭ
. Frazoj, en kiuj
oni devas ŝanĝi tian tempo
vorton, estas tamen sufiĉe mal
oftaj:
•
Pas
intan lundon li diris: “Mi ne laboros hodiaŭ
!”
→
Pas
intan lundon li
diris, ke li ne laboros tiun tagon
.
Se oni kon
servus hodiaŭ
en la sub
frazo,
temus pri tiu tago, en kiu estis dir
ita la tuta frazo.
•
Morgaŭ li verŝajne diros: “Mi estis mal
sana hieraŭ
!”
→
Morgaŭ li
verŝajne diros, ke li estis mal
sana hodiaŭ
.
Se oni uzus hieraŭ
en la
nerekta parolo, temus pri la tago antaŭ ol estis dir
ita la tuta frazo. Li
efektive parolos pri la hodiaŭa tago, kaj oni do ŝanĝu al hodiaŭ
.
•
Antaŭ unu semajno li de
mandis al mi: “Ĉu vi venos al mi morgaŭ
?”
→
Antaŭ unu semajno li de
mandis al mi, ĉu mi venos al li la postan tagon
.
En rak
ontoj oni tamen iafoje kon
servas hodiaŭ
, hieraŭ
kaj morgaŭ
sen
ŝanĝe:
Li ren
kontis kon
aton, junan poeton, kiu rak
ontis al li, ke morgaŭ
[= la
postan tagon]
li komencos sian som
eran vojaĝon.
Ĉi tiu frazo aperas en
fabelo, kaj apenaŭ povus est
iĝi kon
fuzo kun la vera morgaŭo.
Formoj kiel hieraŭo
, hieraŭa tago
, morgaŭo
, morgaŭa tago
estas ofte
uzataj sen
dep
ende de la absoluta nuno.
162
Nerekta parolo
La tempo
vorton nun
oni povas iafoje por klar
eco ŝanĝi en nerekta parolo,
sed plej ofte tio ne necesas: Hieraŭ li diris: “Mi volas fari tion nun
kaj ne
poste!”
→
Hieraŭ li diris, ke li volas fari tion nun
kaj ne poste.
Oni povus
ŝanĝi al tiam
, tiu
momente
aŭ eble tuj
, sed ankaŭ nun
taŭgas.
Loka esprimo en cit
ata frazo devas iafoje ŝanĝ
iĝi en nerekta parolo, se oni
re
rak
ontas la aferon en alia loko. Ali
foje tia ŝanĝo povas esti natura, sed ne
nepra:
•
Karlo kaj Eva estas en Parizo. Karlo parolas pri Pek
ino, kaj diras al Eva:
Mi iros tien
.
•
Eva poste estas kun Petro en Pek
ino, kaj re
rak
ontas al Petro: Karlo diris,
ke li iros ĉi tien
.
(Aŭ: ...ke li venos ĉi tien.
)
•
Petro kaj Eva estas en Tokio, kaj Petro diras al ŝi: Mi iam estis en Berl
­
ino
.
•
Eva kaj Karlo poste estas en Berl
ino, kaj ŝi re
rak
ontas al li: Petro diris,
ke li iam estis ĉi tie
.
Aŭ: Petro diris, ke li iam estis en Berl
ino
.
25.3 Pro
nomoj en nerekta parolo
En nerekta parolo per
sonaj kaj posedaj pro
nomoj ofte devas ŝanĝ
iĝi, se la
parol
anto aŭ la alparol
ato ŝanĝ
iĝis:
•
Karlo diras: Mi
estas tre feliĉa.
•
Petro rak
ontas al Eva: Karlo diris, ke li
estas tre feliĉa.
Mi
→
li
.
•
Karlo diras al Eva: Mi
amas vin
.
•
Petro de
mandas al Eva: Ĉu li vere diris, ke li
amas vin
?
Mi
→
li
, vin
restas.
•
Petro de
mandas al Karlo: Ĉu vi vere diris, ke vi
amas ŝin
?
Mi
→
vi
, vin
→
ŝin
.
•
Petro rak
ontas al El
izab
eto: Li fakte diris al ŝi
, ke li
amas ŝin
.
Mi
→
li
,
vin
→
ŝin
.
•
Karlo diras al Petro pri Eva: Mi
amas ŝin
.
•
Petro rak
ontas al Eva: Li diris, ke li
amas vin
.
Mi
→
li
, ŝin
→
vin
.
163
Vortordo
26 Vortordo
En Esper
anto la ĉefa regulo de vortordo estas komprenebl
eco. Oni metu la
vortojn en tia ordo, ke la senco estas klara. La diversaj fin
aĵoj, pre
cipe N,
ebl
igas grandan liber
econ, sed la liber
eco ne estas absoluta.
Multaj adverb
ecaj vort
etoj ordin
are staru por klar
eco pre
fere tuj antaŭ tio,
al kio ili ril
atas, ekz. ankaŭ
, eĉ
, tre
, nur
. Ankaŭ ne
(§16)
staru antaŭ tio, kion
ĝi neas.
Pre
pozicio (§11.3)
staru ĉiam antaŭ tio, kies rolon ĝi montras.
Kon
junkcio (§13)
staru antaŭ tio, kion ĝi ligas al io.
Ajn
(§12.3.1)
staru tuj post tiu tabel
vorto, kiun ĝi nuancas.
26.1 Ordo de fraz
partoj
La baza ordo de fraz
partoj sekvas la modelon: sub
jekto
— pre
dikato
—
objekto
— aliaj fraz
partoj
.
•
Ili — sidas — en la sofo.
Sub
jekto — pre
dikato — loka adjekto.
•
La hundo — ĉasas — katon.
Sub
jekto — pre
dikato — objekto.
•
Karlo — manĝas — rizon — per manĝ
baston
etoj.
Sub
jekto — pre
dikato — objekto — ila adjekto.
•
La vir
ino — estas — arki
tekto.
Sub
jekto — pre
dikato — sub
jekta pre
dikativo.
•
Ĉiuj — opinias — lin — stranga.
Sub
jekto — pre
dikato — objekto — objekta pre
dikativo.
Se oni uzas alian vortordon, oni ne ŝanĝas la bazan sig
nifon, sed nur kreas
diversajn emfazojn. Ĉe pre
dikativo (§11.1.4)
oni tamen ne povas ĉiam tute
lib
ere ŝanĝi la vortordon, ĉar pre
dikativo plej ofte ne havas rol
montr
ilon.
Estas dife
renco inter leono estas besto
(vero) kaj besto estas leono
(mal
vero,
ĉar ek
zistas ankaŭ aliaj bestoj). En frazo kiel lern
anto far
iĝis instru
isto
la
ordo estas tre grava, ĉar instru
isto far
iĝis lern
anto
estas tute alia afero. En
plej multaj realaj frazoj kun pre
dikativo, la kun
teksto tamen for
igas la eblojn
de mis
kom
prenoj, eĉ se oni uzas nekutiman vortordon. Sed frazo kiel
*instru
isto lern
anto far
iĝas*
estas apenaŭ kompren
ebla, kaj tial evit
enda.
26.1.1 Antaŭ
metado
Fraz
parton, kiu kutime ne aperas unue en frazo, oni povas emfazi per tio, ke
oni ĝin metas ĝuste en tian komencan pozicion:
164
Vortordo
•
Terure gajaj
ŝajnis al ili iliaj propraj ŝercoj.
Normala vortordo estus:
Iliaj propraj ŝercoj ŝajnis al ili terure gajaj.
•
La sonor
ilon
mi volas kaj devas trovi!
Normale: Mi volas kaj devas trovi
la sonor
ilon.
Fraz
parto, kies ĉef
vorto estas KI-vorto (§12.3)
, staras normale komence de
sia ĉef
frazo aŭ sub
frazo. Tia pozicio ne estas do aparte emfaza ĉe KI-vortoj.
Antaŭ la KI-vorto povas tamen stari pre
pozicio, kiu montras ĝian fraz
rolon:
•
Kion
vi volas?
•
Mi volas tion, kion
vi volas.
•
De kio
tio ĉi venas, mia fil
ino?
•
Mi ankaŭ ne scias, per kio
oni povas klar
igi tiun fakton.
•
Ŝi ne sciis, en kiu
flanko oni devas serĉi butik
eton kun manĝ
eblaĵoj.
Prin
cipe ankaŭ aliaj vortoj, kiuj kun
laboras kun la KI-vorto, povas stari
antaŭ ĝi, sed oni ĝene
rale mal
emas havi antaŭ KI-vorto ion, kio ne estas pre
-
pozicio:
•
Tuj kiam
la suno lev
iĝis, la cignoj kun Elizo for
flugis de la insul
eto.
•
Sume kiom
mi ŝuldas?
Oni povus meti sume
ali
loke en la frazo.
•
Kune kun kiu
vi venis?
Oni normale for
lasus kune
.
La kon
junkcioj kaj
(§13.1)
, aŭ
(§13.2)
kaj sed
(§13.3)
povas sen
probl
eme
aperi antaŭ KI-vorto, ĉar tiaj vort
etoj ne vere apartenas al la posta frazo, sed
nur ligas ĝin al la antaŭa: Dum la tra
rigard
ado mi trovis diversajn
esprimojn, kiuj sia
tempe ŝajnis al mi bonaj, sed kiuj
nun al mi ne plaĉas kaj
kiujn
mi vol
onte ŝanĝus.
Iafoje oni povas meti fraz
parton, kiu vere apartenas al sub
frazo, en la
komencon de la tuta frazo. Tio kreas tre fortan emfazon pro la mal
kutim
eco
de la vortordo:
•
Tiun laboron
mi diris, ke mi faros.
= Mi diris, ke mi faros tiun laboron.
La fraz
parto tiun laboron
estas objekto de faros
, kaj apartenas plene al la
ke
-frazo. Por emfazo ĝi tamen staras komence de la tuta frazo.
•
En salono Zamenhof
mi pensas, ke okazas nun la solena inaŭguro.
= Mi
pensas, ke okazas nun en salono Zamenhof la solena inaŭguro.
La loka
adjekto ne montras la lokon de la pens
ado, ĉar ĝi vere apartenas al la sub
-
frazo.
Ofte povas est
iĝi kon
fuzo, al kiu parto de la frazo vere apartenas antaŭ
-
metitaj vortoj. Ofte povas ŝajni, ke ili apartenas al la ĉef
fraza verbo, ĉar ili ja
staras pli prok
sime al ĝi. Se la fraz
parto, kiun oni volas emfazi, rolas kiel
sub
jekto en sia sub
frazo, oni nepre ne povas for
movi ĝin, ĉar sub
jekto devas
ĉeesti ĉe sia pre
dikato. Tute ne eblas do: *Tiu laboro mi pensas, ke estas
mal
facila.*
Oni devas diri: Mi pensas, ke tiu laboro estas mal
facila.
Iafoje, se la senco per
mesas, oni povas emfazi fraz
parton en sub
frazo per
uzo de antaŭ
metita pri
-adjekto. Tiun fraz
parton, kiun oni volas emfazi, oni
lasas en ĝia loko en la sub
frazo en la formo de pro
nomo aŭ tabel
vorto, kaj en
165
Vortordo
la komenco de la tuta frazo oni metas ĝin en la formo de pri
-adjekto. La
emfaz
ata afero aperas do dufoje, unu fojon kiel pri
-adjekto en la ĉef
frazo,
kaj unu fojon pro
nome en sia vera fraz
rolo en la sub
frazo:
•
Pri tiu laboro
mi diris, ke mi faros ĝin
.
= Mi diris, ke mi faros tiun
laboron.
•
Pri tiu laboro
mi pensas, ke ĝi
estas mal
facila.
•
Pri talento
mi neniam aŭdis, ke vi ian
havas.
= Mi neniam aŭdis, ke vi
ian talenton havas.
Iafoje, kiam oni bezonas meti KI-vorton komence de frazo, sed la KI-vorto
laŭsence apartenas al sub
frazo, la re
zulto povas far
iĝi tre mal
facile kompren
-
ebla. Feliĉe tiaj pro
blemoj aperas en la prak
tiko tre mal
ofte:
•
Vi kon
silas, ke ni re
spondu ion
al ĉi tiu popolo.
→
Kion
vi kon
silas, ke ni
re
spondu al ĉi tiu popolo?
Kion
estas objekto de la pre
dikato re
spondu
,
kvankam ĝi staras pli prok
sime al kon
silas
. La frazo sonas tamen sufiĉe
nature, ĉar kion
ankaŭ povus ril
ati al la ĉef
fraza verbo kon
silas
.
•
Petro diris, ke lia amiko nom
iĝas Karlo
.
→
Kiel
Petro diris, ke lia amiko
nom
iĝas?
Estas risko, ke oni pensas, ke kiel
ril
atas al diris
, kio donus tre
strangan sig
nifon. Pli kompren
ebla alter
nativo estas: Kiel
laŭ Petro nom
­
iĝas lia amiko?
•
Vi volas, ke mi vendu ion
al vi.
→
Kion
vi volas, ke mi vendu al vi?
Pli
simpla (sed ne sam
signifa) estas: Kion mi vendu al vi?
Oni plene evitu ĉi tiajn frazojn, se la sub
frazo mem estas de
mando, ĉar tia
kon
struo far
iĝas tro komplika: Ŝi de
mandis, ĉu mi ŝatas muzikon
.
→
*
Kion
ŝi de
mandis, ĉu mi ŝatas?*
Oni devas diri nur Kion ŝi de
mandis?
kvankam
tio estas malpli pre
ciza.
La sama pro
blemo ek
zistas ĉe ril
ataj (nedemandaj) KI-vortoj. Ankaŭ tiajn
KI-vortojn oni metas en la komenco de la sub
frazo. Se la ril
ata KI-vorto vere
apartenas al sub
frazo de la sub
frazo, kon
fuzo povas est
iĝi:
•
Vi asertis, ke vi vidis homon
.
→
La homo, kiun
vi asertis, ke vi vidis,
estas jam de
longe mort
inta.
Evit
inda frazo, ĉar kiun
ŝajnas esti objekto
de asertis
, kvankam ĝi vere estas objekto de vidis
.
Ofte oni povas el
turn
iĝi per antaŭ
metita pri
-adjekto. Oni lasas la KI-aferon
en ĝia loko en la formo de pro
nomo, kaj uzas pri
-adjekton kiel de
mand
-
esprimon aŭ sub
junkcion:
•
Ŝi de
mandis, ĉu mi ŝatas muzikon
.
→
Pri kio
ŝi de
mandis, ĉu mi ŝatas
ĝin
?
•
Vi asertis, ke vi vidis homon
.
→
La homo, pri kiu
vi asertis, ke vi vidis
lin
, estas jam de
longe mort
inta.
166
Vortordo
Se la KI-afero rolas kiel sub
jekto, oni ne povas movi ĝin for el la sub
frazo.
La sub
jekto de verbo devas ĉeesti en sia frazo: Karlo diris, ke lia frato
edz
­
iĝis.
→
*
Kiu
Karlo diris, ke edz
iĝis?*
Diris
ŝajnas havi du sub
jektojn, dum
edz
iĝis
ŝajnas tute ne havi sub
jekton. Uzu la pri
-solvon: Pri kiu
Karlo diris,
ke li
edz
iĝis?
167
Vortfarado
27 Vort
farado
La vort
elementoj O, A, E, I, AS, IS, OS, US kaj U estas vort
klasaj fin
aĵoj. Ili
estas tre gravaj en la vort
farado. Ek
zistas ankaŭ la fin
aĵo J kaj la fin
aĵo N. Ili
ne estas gravaj en vort
farado.
Vort
etoj estas jam per si mem vortoj: por
, mi
, jam
, eĉ
, tiam
, anstataŭ
, je
,
jes
k.a.
Plej multaj vort
elementoj estas radikoj. Ĉiu radiko havas jam per si mem
sig
nifon, sed radiko ne povas aperi mem
stare kiel vorto. Ĝi bezonas vort
-
klasan fin
aĵon.
Kelkaj radikoj montras homojn, per
sonojn
, ekz.: AMIK, TAJLOR,
INFAN, PATR, SINJOR, VIR...
Aliaj radikoj montras bestojn
, ekz.: ĈEVAL, AZEN, HUND, BOV, FIŜ,
KOK, PORK...
Aliaj estas kresk
aĵoj
, ekz.: ARB, FLOR, ROZ, HERB, ABI, TRITIK...
Iuj radikoj estas iloj
, ekz.: KRAJON, BROS, FORK, MAŜIN, PINGL,
TELEFON...
Multaj radikoj estas nomoj de agoj
, ekz.: DIR, FAR, LABOR, MOV,
VEN, FRAP, LUD...
Aliaj radikoj estas nomoj de ecoj
aŭ kval
itoj
, ekz.: BEL, BON, GRAV,
RUĜ, VARM, ĜUST, PRET...
Ek
zistas multaj diversaj grupoj kaj kategorioj, ne nur la ĉi-antaŭaj. Kelkaj
radikoj estas mal
facile klas
eblaj, iuj havas plurajn sig
nifojn, aliaj havas tre
speci
alan sig
nifon, sed ĉiuj havas ian sig
nifon.
Por ĝuste uzi radikon kun diversaj fin
aĵoj oni devas koni la propran sig
-
nifon de la radiko. La grav
econ de la radiko
signifo bone montras la klasika
ek
zemplo de la radikoj KOMB kaj BROS.
La du verboj kombi
kaj brosi
havas tre similajn sig
nifojn. Ili ambaŭ
montras agon, kaj la du agoj estas eĉ tre similaj. Sed se oni ŝanĝas ilin en
sub
stantivojn, ili sub
ite kompl
ete mal
similas.
•
kombo
= la ago kombi
•
broso
= ilo, per kiu oni brosas
La klar
igo de tiu ĉi drasta ŝanĝ
iĝo estas la fakto, ke jam la radikoj havas sig
-
nifojn. KOMB estas nomo de certa ago, dum BROS estas nomo de certa ilo.
Kun O-fin
aĵo ili estas do nomoj de ago kaj ilo re
spektive — tre mal
similaj
aferoj. Sed kun verba fin
aĵo ili ambaŭ ricevas agan sig
nifon. KOMB tiam
apenaŭ ŝanĝ
iĝas, ĉar ĝi estas jam aga per si mem. BROS tamen ŝanĝ
iĝas, kaj
montras tiun agon, kiun oni kutime faras per broso.
Se oni de
ziras sub
stantivon por tiu ago, kiun oni faras per broso, oni devas
fari kun
metaĵon: bros­ad­o
. Same, se oni de
ziras vorton por tiu ilo, per kiu
oni kombas, oni ankaŭ devas fari kun
metaĵon: komb­il­o
.
168
Vortfarado
Trov
iĝas multegaj ĉi tiaj radikp
aroj, kie la sig
nifo de la verbaj formoj
estas similaj, dum la O-formoj estas mal
similaj. La klar
igo estas ĉiam, ke la
radiko
signifoj estas mal
samaj. Jen kelkaj ek
zemploj: bati
— marteli
, haki
—
pioĉi
, servi
— sklavi
, kudri
— tajlori
, regi
— reĝi
, kap
eri
— pir
ati
, viz
iti
—
gasti
. Same oni povas trovi parojn, kie la A-formoj similas, sed la O-formoj
mal
similas, ekz.: el
eganta
— danda
, nobla
— nobela
, lerta
— majstra
,
kuraĝa
— heroa
, prok
sima
— najb
ara
, dolĉa
— miela
. Kon
trolu mem la
sig
nifon de la re
spondaj O-formoj en vort
aro.
Oni povas diri, ke ek
zistas diversaj bazaj vortoj, de kiuj oni deiras en la
vort
farado. Ĉe BROS/ oni deiras de la baza vorto broso
, kiu estas nomo de
ilo, kaj formas el ĝi la verbon brosi
(per anstataŭ
igo de O per I). Ĉe KOMB/
tamen la baza vorto estas kombi
(kiu kompren
eble nomas agon). El kombi
oni povas fari la agan sub
stantivon kombo
(per anstataŭ
igo de I per O), kaj la
vorton por la kon
cerna ilo, komb
ilo
(per aldono de la su
fikso IL kaj O-fin
-
aĵo).
Agaj radikoj
estas ofte nom
ataj verbaj
aŭ verbkarakt
eraj
, ĉar ĉe ili oni
nature vidas la verbon kiel bazan formon. Tial agaj radikoj normale aperas
en vort
aroj en verba formo aŭ en artikolo kun verba kap
vorto.
Ecaj radikoj
estas ofte nom
ataj adjektivaj
aŭ adjektivkarakt
eraj
, ĉar ĉe
ili oni vidas la A-fin
aĵan formon kiel bazan. Tial ecaj radikoj estas do
normale pre
zent
ataj kiel adjektivoj en vort
aroj. Ankaŭ radikoj, kiuj plej ofte
aperas kun E-fin
aĵo, estas tradi
cie nom
ataj adjektivkarakt
eraj.
Radikoj nek ecaj, nek agaj
estas ofte nom
ataj sub
stantivaj
aŭ sub
-
stantivkarakt
eraj
. Ili estas normale pre
zent
ataj kiel sub
stantivoj en vort
aroj.
27.1 O-fin
aĵo
La fin
aĵo O aldonas nenion al la propra sig
nifo de radiko. Sub
stantivo estas
simple nomo de la kon
cerna afero:
•
amiko
, tajloro
= nomoj de diversaj homoj
•
krajono
, broso
= nomoj de diversaj iloj
•
diro
, faro
= nomoj de diversaj agoj
•
belo
, bono
= nomoj de diversaj ecoj
27.2 A-fin
aĵo
La fin
aĵo A montras, ke oni pri
skribas per la kon
cerna afero. A = “ril
ata al la
kon
cerna afero, tia kiel la afero” k.s.:
•
amika
= tia kiel amiko, ril
ata al amiko...
•
ĉevala
= tia kiel ĉevalo, ril
ata al ĉevalo
•
dira
= ril
ata al la ago diro, far
ata per diro...
169
Vortfarado
•
bela
= hav
anta la econ belo
Kiam la radiko de adjektivo havas ecan sig
nifon, la adjektivo normale
montras econ. Tiaj adjektivoj ne multe varias laŭ la kun
teksto:
•
bona
manĝo
= “manĝo karak
teriz
ata de bon
eco”
•
rap
ida
aŭto
= “aŭto karak
teriz
ata de rapid
eco”
•
okaz
aĵo stranga
= “okaz
aĵo karak
teriz
ata de strang
eco”
•
ruĝa
domo
= “domo kiu havas ruĝon kiel econ (kiel koloron)”
Kiam la radiko de adejektivo ne havas ecan sig
nifon, la adjektivo povas
montri divers
specajn pri
skribojn. Ĝene
rale la sig
nifo de tia adjektivo multe
varias laŭ la kun
teksto:
•
reĝa
kon
duto
= “kon
duto en mani
ero karak
teriza por reĝo, kon
duto kun
la ecoj de reĝo”
•
reĝa
per
sono
= “per
sono kiu estas reĝo, per
sono de reĝa familio” k.s.
•
reĝa
palaco
= “palaco kiu apartenas al reĝo”
Kiam la radiko de adjektivo havas agan sig
nifon, la adjektivo povas havi plej
diversajn sig
nifojn. Ĝi povas sig
nifi “ril
ata al la kon
cerna ago” k.s. Tia
adjektivo ankaŭ povas esti simila al ANT-parti
cipo aŭ INT-parti
cipo kun A-
fin
aĵo:
•
nutra
pro
blemo
= “pro
blemo pri nutr
ado” — Nutra
montras temon.
•
nutra
manĝ
aĵo
= “manĝ
aĵo kiu povas nutri, kiu havas nutrajn ecojn, nutr
-
anta manĝ
aĵo”
•
tima
homo
= “homo kiu ofte timas, homo karak
teriz
ata de timo, tim
ema
homo”
•
tima
krio
= “krio pro timo”
Kelkaj tiaj adjektivoj havas tamen speci
alan ecan sig
nifon:
•
fiksi
= “firme sen
movigi” →
fiksa
= “firme sen
mova, ĉu pro fiks
ado, ĉu
per si mem”
•
falsi
= “fari mal
veran kopion, igi neaŭtentika” →
falsa
= “mal
vera,
neaŭtentika, fals
ita”
•
kaŝi
= “mal
videbl
igi” →
kaŝa
= “nevid
ebla, ĉu per si mem, ĉu pro tio, ke
iu kaŝis ĝin”
•
kompliki
= “ĝene mal
simpl
igi” →
komplika
= “ĝene mal
simpla, ĉu ĉar iu
komplikis ĝin, ĉu de
komence mal
simpla” (aŭ “tia ke ĝi komplikas, ril
ata
al komplik
ado”)
•
korekti
= “sen
erar
igi” →
korekta
= “sen
erara, ĉu de
komence sen
erara, ĉu
sen
erarig
ita” (aŭ “korekt
anta, ril
ata al korekto”)
Iuj tiaj ĉi adjektivoj similas al pasiva parti
cipo: komplika
≈ komplik
ita
. Ĉe la
simplaj adjektivaj formoj la ago de la radiko aŭ ne estas tre inter
esa, aŭ tute
ne okazis, nur la eco estas grava. Iafoje la eco ek
zistas tute per si mem. La
re
spondaj parti
cipaj formoj ĉiam montras, ke tia ago ja okazis aŭ okazas.
170
Vortfarado
Kelkaj opinias, ke iuj el tiuj ĉi adjektivoj, pre
cipe korekta
, estas evit
indaj
kun eca sig
nifo. Iuj eĉ opinias, ke tia uzo estas eraro. Laŭ ili komplika
nur
sig
nifu “komplik
anta” aŭ “ril
ata al kompliko”, kaj korekta
laŭ ili nur sig
nifu
“korekt
anta” aŭ “ril
ata al korekto”. Sed iuj el tiuj adjektivoj neniam estas
kritik
ataj, kvankam ili estas tute similaj. Tia ĉi vort
farado estas tamen hejma
en Esper
anto de la komenco, kaj ek
zemploj trov
iĝas abunde ĉe multegaj
verk
istoj de Zamenhof ĝis hodiaŭ. En iaj okazoj la plur
signif
eco de tia
adjektivo ja povus kaŭzi mis
kom
prenon, kaj tiam oni kompren
eble re
vort
igu
la frazon, sed tio val
idas por ĉiuj plur
signifaj vortoj. La radikoj de tiaj
adjektivoj estas agaj, sed pro la eca sig
nifo de la adjektivaj formoj oni povus
pensi, ke la radikoj estas ecaj. Tiam oni riskas erare aldoni IG-su
fikson al la
simplaj verbaj formoj uzante kaŝ
igi
anstataŭ kaŝi
, komplik
igi
anstataŭ
kompliki
, korekt
igi
anstataŭ korekti
, k.t.p. Tiaj IG-formoj havas tamen aliajn,
tre speci
alajn sig
nifojn: kaŝ
igi
= “igi iun kaŝi ion”, vek
igi
= “igi iun veki
iun”, komplik
igi
= “igi iun kompliki ion” k.t.p. Oni ankaŭ ne pensu, ke la
simplaj verbaj formoj havas la sig
nifon “esti tia”. Korekti
ne sig
nifas “esti
sen
erara”, sed “igi sen
erara”. Kompliki
ne sig
nifas “esti ĝene mal
simpla”, sed
“igi ĝene mal
simpla”.
27.3 E-fin
aĵo
La vort
fara uzo de E-fin
aĵo tre similas al la uzo de A-fin
aĵo. E = “ril
ate al la
afero, tiel kiel la afero” k.s.:
•
tajlore
= tiel kiel tajloro, ril
ate al tajloro
•
krajone
= tiel kiel krajono, simile al krajono, per krajono
•
labore
= ril
ate al laboro, per laboro
•
blanke
= tiel kiel la koloro blanko
•
bone
manĝi
= “manĝi karak
teriz
ate de bon
eco”
•
veturi rap
ide
= “veturi kun alta rapid
eco”
•
strange
granda
= “granda en stranga mani
ero”
•
ruĝe
farb
ita
= “farb
ita per ruĝo”
•
reĝe
kon
duti
= “kon
duti en mani
ero karak
teriza por reĝo”
•
reĝe
riĉa
= “tiel riĉa kiel reĝo, riĉa en reĝa mani
ero”
•
loĝi urbe
= “loĝi en urbo”
•
okazi tage
= “okazi en tago”
•
kon
duti time
= “kon
duti kun timo, karak
teriz
ate de timo, montr
ante
timon, tim
ante”
171
Vortfarado
27.4 Verbaj fin
aĵoj
I = “fari certan agon (aŭ esti en certa stato), kiu prok
sime ril
atas al la sig
nifo
de la radiko”. (La fin
aĵo I re
prezentas ĉi tie ĉiujn verbajn fin
aĵojn: I, AS, IS,
OS, US kaj U.)
Aga radiko kun verba fin
aĵo havas ĉiam sian propran sig
nifon:
•
KUR →
kuri
= fari la agon “kuro”
•
KONSTRU →
kon
strui
= fari la agon “kon
struo”
Verbo far
ita el ne-aga radiko montras agon, kiu iel estas prok
sima al la
radiko
signifo. Ofte estas tute evidente, kiu estas tiu ago, sed iafoje oni povas
hez
iti. Ĉe multaj ne-agaj radikoj la tradi
cio jam fiksis, kiun agan sig
nifon ili
ricevas kun verba fin
aĵo, sed iuj radikoj neniam estas uzataj en verba formo,
kaj oni ankoraŭ ne de
cidis, kiun agan sig
nifon ili havu.
Se radiko per si mem montras econ
aŭ staton
, la verba formo normale sig
-
nifas “esti tia” aŭ “agi kun tia eco”:
•
RAPID →
rap
idi
= agi rap
ide
•
AKTIV →
aktivi
= agi aktive, esti aktiva
Normale ĉi tia verbo ne sig
nifas “iĝi tia” aŭ “igi tia”. Ĉe ecaj kaj stataj
radikoj oni uzas la su
fiksojn IĜ (§28.18)
kaj IG (§28.17)
por krei tiajn sig
-
nifojn.
Se la radiko montras ilon, apar
aton
aŭ simile, la verbo normale sig
nifas
“uzi tian ilon en ĝia kutima mani
ero”:
•
BROS →
brosi
= uzi broson (en normala mani
ero)
•
AŬT →
aŭti
= iri per aŭto
Se la radiko montras sub
stancon
, la verbo normale sig
nifas “pro
vizi per tia
sub
stanco”:
•
AKV →
akvi
= pro
vizi per akvo, verŝi akvon (sur ion)
•
OR →
ori
= kovri per oro
En ĉi tiaj verboj oni iafoje uzas la su
fikson UM (§28.31)
, ofte sen
bezone.
Se la radiko montras per
sonon, homon
, la radiko normale sig
nifas “esti
kiel tia per
sono”, “agi kiel tia homo”:
•
TAJLOR →
tajlori
= labori kiel tajloro, kudri kiel tajloro
•
GAST →
gasti
= esti gasto (ĉe iu), loĝi kiel gasto
Bestaj radikoj
kaj multaj aferaj radikoj
sig
nifas en verba formo “agi kiel
tia besto aŭ afero”:
•
HUND →
hundi
= agi kiel hundo, vivi kiel hundo
•
SERPENT →
serpenti
= iri kiel serpento
•
OND →
ondi
= fari ondajn movojn
Multaj diversaj radikoj
ricevas verban sig
nifon, kiu ne estas klarig
ebla per
alia regulo ol la tute ĝene
rala, ke ili ricevas verban sig
nifon, kiu iel prok
sime
ril
atas al la sig
nifo de la radiko:
172
Vortfarado
•
FIŜ →
fiŝi
= provi kapti fiŝojn, fiŝkapti
•
POŜT →
poŝti
= trans
doni (ekz. let
eron) al la poŝto
•
ORIENT →
orienti
= de
cidi la pozicion (de io) ril
ate al oriento
27.5 Pre
cizigaj antaŭ
elementoj
Oni ofte kun
igas radikojn (kaj vort
etojn) kre
ante kun
metitajn vortojn. La plej
ofta speco de vort
kunmet
aĵo nom
iĝas ĉi tie kom
bino
. Tia vorto kon
sistas el
du partoj: ĉef
elemento
, kiu donas la ĝene
ralan sig
nifon de la vorto, kaj pre
-
ciziga antaŭ
elemento
, kiu pre
cizigas la ĝene
ralan sig
nifon.
El la ĉef
elemento ŜIP oni povas fari ekz. la jenajn kom
binojn (ĉiam kun
“neŭtrala” O-fin
aĵo):
•
vapor
ŝipo
= speco de ŝipo, nome tiu speco, kiu funkcias per vaporo
•
balenŝipo
= speco de ŝipo, nome ŝipo speci
ale kon
stru
ita por ĉasi
balenojn
•
aerŝipo
= speco de ŝipo, kiu iras en aero anstataŭ akvo
La baza sig
nifo de tiuj ĉi kom
binoj estas ĉiam “ŝipo”. Per diversaj antaŭ
-
elementoj oni dis
tingas diversajn specojn de ŝipoj. La antaŭ
elementoj estas
tre divers
ecaj. VAPOR montras mani
eron funkci
igi la ŝipo
specon, BALEN
montras celon por la uzado de la ŝipo
speco, AER montras lokon.
Plej ofte antaŭ
elementoj dis
tingas diversajn specojn. Iafoje tamen temas
ne pri speco, sed pri parto de la ĉef
elemento, ekz.: antaŭ
brako
= “tiu parto
de brako, kiu trov
iĝas plej antaŭ la korpo”; post
brako
= “tiu parto de brako,
kiu trov
iĝas post la antaŭ
brako”; Orient­Eŭropo
= “la orienta parto de
Eŭropo”.
Kom
bino kon
dutas kiel simpla radiko. Ĝi povas akcepti ĉiun ajn fin
aĵon:
vapor
ŝipo
, vapor
ŝipa
, vapor
ŝipe
, vapor
ŝipi
; rondiro
, rondira
, rondire
,
rondiri
; piediro
, piedira
, piedire
, piediri
; helruĝo
, helruĝa
, helruĝe
, helruĝi
.
Oni povas el kom
binoj fari novajn kom
binojn:
•
vapor
ŝip
asocio
= “asocio, kiu okup
iĝas pri vapor
ŝipoj”. Ĉef
elemento
estas la radiko ASOCI. Pre
ciziga antaŭ
elemento estas la kom
bino
VAPOR
ŜIP.
•
vapor
ŝipasoci
ano
= “ano de vapor
ŝip
asocio”. Ĉef
elemento estas la
radiko AN. Antaŭ
elemento estas la kom
bino VAPOR
ŜIPASOCI.
•
ŝarĝ
vaporŝipo
= “vapor
ŝipo uzata por trans
porti ŝarĝojn”. Ĉef
elemento
estas la kom
bino VAPOR
ŜIP. Antaŭ
elemento estas la radiko ŜARĜ.
Kom
bino el pluraj radikoj povas teorie esti plur
signifa. Neniu grama
tika
regulo klar
igas, ke ekz. ŝarĝ
vaporŝipo
estas ŝarĝ­vapor
ŝipo
kaj ne
ŝarĝvapor­ŝipo
(“ŝipo, kiu iel ril
atas al ŝarĝ
vaporo”, sen
senc
aĵo). Oni devas
simple mem kom
preni, kiu el pluraj teorie eblaj analizoj kaj sig
nifoj estas la
ĝusta. Kon
fuzoj nur mal
ofte okazas en la prak
tiko. Skribe oni je bezono
povas uzi divido
strekojn por klar
eco, kiel en ŝarĝ­vapor
ŝipo
. Ĝene
rale kom
-
173
Vortfarado
binoj kun pli ol tri aŭ kvar radikoj povas esti tro mal
facilaj. Anstataŭ *vapor
­
ŝip
asoci
membro
kunven
ejo*
oni pre
fere diru ekz. kun
venejo por membroj de
vapor
ŝip
asocio
.
27.5.1 Inter
ligaj fin
aĵoj
Post pre
ciziga antaŭ
elemento oni povas meti inter
ligan O-fin
aĵon por facil
igi
la el
parolon aŭ kom
prenon de la kom
bino: puŝoŝipo
, aeroŝipo
, sangoruĝo
k.t.p.
Oni ne uzas ligfin
aĵon en tiaj kom
binoj, kie la antaŭ
elemento plej nature
far
iĝas adjektivo, se oni dis
igas la kom
binon, ekz.: dikfingro
= “fingro
speco,
kiu kutime estas pli dika
ol la aliaj fingroj”. Apenaŭ eblas la sig
nifon klar
igi
en natura mani
ero uzante la vorton diko
. Tial oni ne diras *dikofingro*
, nek
*dikafingro*
, sed je bezono dika fingro
. Simile estas ĉe agaj vortoj, kie la
pre
ciziga antaŭ
elemento montras econ, kiu re
zultas el la ago: ruĝfarbi
→
farbi ruĝa
, farbi tiel ke io far
iĝas ruĝa
; plenŝtopi
→
ŝtopi plena
. Ankaŭ en
tiaj kom
binoj oni ne uzas ligfin
aĵon. Same en agaj kom
binoj, kie la antaŭ
-
elemento montras la mani
eron de la ago, oni kutime ne uzas ligfin
aĵon, sed
pre
feras je bezono dis
igi la kom
binon: laŭtl
egi
→
legi laŭte
.
Formoj kiel nigra­blanka
ne estas kom
binoj, sed du apartaj vortoj kun
-
skrib
itaj por speci
ala nuanco (§20.2)
.
Se la antaŭ
elemento estas vort
eto (tia vorto, kiu ne bezonas fin
aĵon), oni
normale ne uzas ligan fin
aĵon. Je bezono oni tamen povas uzi ligan E-fin
-
aĵon: post
signo
→
post
esigno
(facil
igas la el
parolon), post
ulo
→
post
eulo
(facil
igas la kom
prenon). Tio tamen okazas nur tre mal
ofte.
Aliaj fin
aĵoj ol E povas aperi post vort
eta antaŭ
elemento nur kiam tio
aldonas necesan sig
nifon: unua
eco
= “la eco esti unua” (
unu
eco
= “la eco
esti kiel unu”), antaŭ
eniri
= “iri antaŭen” (
antaŭ
iri
= “iri antaŭ io”). La ligon
EN (E + N) oni uzas iafoje ankaŭ post radikaj antaŭ
elementoj: supren
iro
,
ĉieleniro
(aŭ ĉieliro
), hejmen
vojaĝo
(aŭ hejm
vojaĝo
).
E kiel ligfin
aĵo aperas iafoje, kiam la antaŭ
elemento estas la radiko
MULT: multe­nombro
.
En kom
binoj el aga radiko plus POV, VOL aŭ DEV, oni normale uzas I
kiel ligfin
aĵon: pagipova
, vivivola
, pagideva
. Estas pli bone klar
igi tiajn
formojn kiel fraz
etvortojn (§27.6)
. Oni povas ankaŭ uzi O en tiaj vortoj:
pagopova
, vivovola
, pagodeva
. Tiam ili estas kom
binoj, sed O en tiaj vortoj
estas malpli kutima. Oni povus prin
cipe ankaŭ uzi ilin tute sen ligfin
aĵo:
pagpova
, vivvola
, pagdeva
, sed tiajn formojn oni apenaŭ uzas en la prak
tiko.
Se la ĉef
elemento estas su
fikso, aŭ se la antaŭ
elemento estas pre
fikso, tiam
oni ne uzas ligfin
aĵon (§27.7)
.
En alia speco de kun
metaĵo, fraz
etvortoj (§27.6)
, oni uzas ligfin
aĵojn laŭ
aliaj reguloj.
174
Vortfarado
27.5.2 Vort
etoj en kom
binoj
Iuj vort
etoj estas ofte uzataj kun fin
aĵoj. Ankaŭ al tiaj finaĵ
vortoj oni povas
alm
eti pre
cizigan antaŭ
elementon:
•
mil
→
milo
→
jarm
ilo
= milo da jaroj, tia milo kiu kon
sistas el jaroj (ek
-
zistas ankaŭ la sam
signifa fraz
etvorto milj
aro
[§27.6]
)
•
jes
→
jeso
→
kapjeso
= jeso per la kapo (per kapokl
ino)
27.5.3 Klarig
ado de kom
binoj
Ofte oni povas klar
igi la sig
nifon de kom
bino per pre
pozicio:
•
aerŝipo
= “ŝipo por
aero”
•
ligno
tablo
= “tablo el
ligno”
•
skrib
tablo
= “tablo por
skribo”
•
piediro
= “iro per
piedoj”
•
datlimo
= “limo inter
datoj”
Sed ne ĉiuj kom
binoj estas tiel klarig
eblaj. Iuj bezonas pli komplikan klar
-
igon:
•
vapor
ŝipo
= “ŝipo, kiu sin movas per vaporo” (“ŝipo de/per... vaporo” ne
donas sencon).
•
dikfingro
= “fingro de tiu speco, kiu estas kutime pli dika ol la aliaj
fingroj” (“fingro de diko” estas sen
senc
aĵo).
•
sovaĝbesto
= “tia besto, kiu estas karak
teriz
ata de sia sovaĝ
eco” (“besto
de sovaĝo” ne havas sencon).
•
limd
ato
= “tia dato, kiu estas limo por io” (ek
zemple la lasta dato por
plen
umo de ia tasko).
En kun
metita vorto povas kaŝ
iĝi multaj neesprim
itaj ideoj. Kom
bino kon
-
sistas el ĉef
elemento, kiu donas la bazan sig
nifon, kaj antaŭ
elemento, kiu
montras ian karakteriz
aĵon, sed kom
bino ne estas plena dif
ino de la sig
nifo.
La efektiva sig
nifo de kom
bino de
pendas ne nur de la sig
nifo de ĝiaj partoj,
sed ankaŭ de la lingva tradi
cio.
Ofte oni hez
itas inter ekz. lada skatolo
kaj ladskatolo
, sovaĝa besto
kaj
sovaĝbesto
, dikfingro
kaj dika fingro
. Ofte oni povas sen
dist
inge uzi ambaŭ
formojn, sed tamen estas esenca dife
renco inter kom
binoj kaj tiaj duvort
aĵoj
kun adjektivo kaj sub
stantivo. Kiam oni faras kom
binon, oni kreas vorton
por speci
ala ideo, por certa speco. Oni nomas ian ideon, kiu ial estas rigard
-
ata kiel aparta, kiu ial bezonas propran vorton. Kiam oni uzas sub
stantivon
kun epi
teto, oni normale nur montras “okazan” aŭ “hazardan” econ.
•
Lada skatolo
estas skatolo de ĉia ajn speco. Tiu skatolo “hazarde” iel ril
-
atas al lado. Kia
mani
ere ĝi ril
atas al lado, povas montri nur la kun
teksto.
Eble ĝi estas far
ita el lado, eble ĝi en
havas ladon k.t.p. Ladskatolo
tamen
estas certa skatol
speco. La pre
ciza sig
nifo de ladskatolo
estas de
cidita de
175
Vortfarado
la lingva tradi
cio: “hermetike ferm
ita skatolo el lado, en kiu oni kon
-
servas manĝ
aĵon aŭ trink
aĵon”.
•
Sovaĝa besto
estas (unuopa) besto, kiu “hazarde” estas sovaĝa. Ĉu tio
estas ĝia normala stato, oni ne scias. Sovaĝbesto
estas certa besto
speco,
kiun karak
terizas sovaĝ
eco.
•
Dikfingro
estas certa fingro
speco tiel nom
ata, ĉar ĝi normale estas pli
dika ol la aliaj fingroj. Dika fingro
estas ĉia ajn fingro (dikfingro,
montrofingro, mez
fingro, ringfingro aŭ etfingro), kiu “hazarde” estas
dika. Unuopa dikfingro povas esti ĉu dika, ĉu mal
dika, sed restas
dikfingro.
Pre
ciziga antaŭ
elemento do montras, kia estas la speco, ne kia estas la
individuo. Epi
teto montras normale, kia estas la individuo, sed ĝi povas
ankaŭ montri, kia estas la speco, laŭ la kun
teksto. Tial oni povas uzi ankaŭ
epi
tetojn por nomi specojn. Oni povas diri dika fingro
anstataŭ dikfingro
.
Oni povas diri vapora ŝipo
anstataŭ vapor
ŝipo
. Eblas diri sovaĝa besto
anstataŭ sovaĝbesto
. Sed ne eblas fari male, ĉar ne ĉiu dika fingro
estas
dikfingro
, ne ĉiu vapora ŝipo
estas vapor
ŝipo
, kaj ne ĉiu sovaĝa besto
estas
sovaĝbesto
.
Estas ofta mis
kom
preno, ke oni ne povus fari kom
binojn, en kiuj la antaŭ
-
elemento estas eca radiko. Fakte oni regule far
adas tiajn vortojn, ekz. altlern
­
ejo
, altforno
, dikfingro
, sekvinb
eroj
, solinf
ano
, sovaĝbesto
, sanktoleo
, kaj
multajn aliajn. Ili estas tute korektaj. Sed oni ne povas simple kun
ŝovi sub
-
stantivon kun adjektiva epi
teto, se oni ne celas ion pli speci
alan. Oni ne diru
belfloro
, se oni simple volas diri bela floro
.
Multaj pensas, ke oni ne povas fari kom
binojn, kies ĉef
elemento montras
agon, kaj kies antaŭ
elemento montras objekton de tiu ago, ekz.: leterskribi
,
voĉdoni
, domkonstrui
. Tio tamen ne estas prava. En tiaj kom
binoj la antaŭ
-
elemento ne estas ordin
ara objekto, sed montras karakteriz
aĵon de ago
speco.
Tiaj kom
binoj sig
nife dife
rencas de la duvort
aĵoj skribi let
ero(j)
­
n
, doni
voĉo(j)
­
n
k.t.p. En skribi let
eron
la objekto montras kon
kretan objekton de la
skrib
ado, dum en leterskribi
LETER nur karak
terizas la specon de skrib
ado.
Iaj similaj verboj havas signifo
nuancon de pro
vado: fiŝkapti
= “provi kapti
fiŝojn”. Tiajn verbojn oni devas klar
igi kiel fraz
etvortojn (§27.6)
.
27.6 Vort
igo de fraz
etoj
Fraz
eto (ia grupo de kun
aparten
antaj vortoj) povas kun
ŝoviĝi en kun
metaĵon
per aldono de ia posta el
emento. Tio nom
iĝas vort
igo de fraz
eto. La re
zulto
estas fraz
etvorto
. El la ori
gina fraz
eto oni re
tenas nur la plej gravajn el
-
ementojn. Fin
aĵoj kaj aliaj malpli gravaj el
ementoj normale for
falas. Por
plifacil
igi la el
parolon aŭ kom
prenon oni povas tamen kon
servi vort
klasan
fin
aĵon de la ori
gina fraz
eto, sed J-fin
aĵojn kaj N-fin
aĵojn oni ne kon
servas.
•
sur tablo
→
[
sur tablo
]-A →
sur
tabla
176
Vortfarado
•
inter (la) nacioj
→
[
inter nacioj
]-A →
inter
nacia
•
dum unu tago
→
[
unu tago
]-A →
unutaga
•
en la unua tago
→
[
unua tago
]-A →
unuataga
•
sur tiu flanko
→
[
tiu flanko
]-E →
tiu
flanke
•
sur tiu ĉi flanko
→
[
ĉi flanko
]-E →
ĉi­flanke
•
en tiu mani
ero
→
[
tiu mani
ero
]-E →
tiu
mani
ere
•
en tiu ĉi mani
ero
→
[
ĉi mani
ero
]-E →
ĉi­mani
ere
•
Li staris tutan horon
apud la fe
nestro.
→
Li staris tuthore [tutahore]
apud la fe
nestro.
•
povas pagi
→
pagi povas
→
[
pagi povas
]-A →
pagipova
= tia, ke oni
povas pagi
Kiam oni vort
igas fraz
eton pere de verba fin
aĵo aŭ O-fin
aĵo, la fin
aĵo re
-
prezentas ian kaŝ
itan ideon. Kion la fin
aĵo re
prezentas, oni devas lerni aparte
por ĉiu tia vorto:
•
per laboro
→
[
per laboro
]-(akiri)-I →
per
labori
= akiri per laboro. La
verba fin
aĵo re
prezentas la kaŝ
itan ideon “akiri”. Per
labori
neniel de
-
venas de la verbo labori
, sed de la fraz
eto per laboro
. En labori
la aga
sig
nifo estas simple LABOR. En per
labori
la ago estas “akiri”
•
fiŝojn kapti
→
[
fiŝojn kapti
]-(provi)-I →
fiŝkapti
= provi kapti fiŝojn, fiŝi
•
tri ang
uloj
→
[
tri ang
uloj
]-(figuro)-O →
triang
ulo
= figuro kun tri ang
-
uloj
•
sub tegmento
→
[
sub tegmento
]-(ĉambro/loko)-O →
sub
tegmento
=
ĉambro aŭ loko sub la tegmento (ne *sub
tegment
ejo*
, ĉar tio, kio aperas
antaŭ la su
fikso EJ [§28.10]
, devas montri ion, kio trov
iĝas aŭ okazas en
la ejo)
•
per fortoj
→
[
per fortoj
]-(trudo)-O →
per
forto
= trud
ado de la propra
volo per fortoj
•
unu tago kaj unu nokto
→
[
unu tago (kaj) unu nokto
]-(per
iodo)-O →
tagnokto
= 24-hora per
iodo, diurno
•
la pli multaj
→
[
pli multaj
]-(grupo)-O →
plimulto
= grupo, kiu estas pli
mult
nombra (ol alia)
•
mil jaroj
→
[
mil jaroj
]-(per
iodo)-O →
milj
aro
= per
iodo de mil jaroj. La
kom
bino jarm
ilo
kaj la fraz
etvorto milj
aro
havas pre
cize la saman sig
-
nifon. Ambaŭ estas ĝustaj, sed ili estas kon
stru
itaj laŭ du mal
samaj prin
-
cipoj. Kom
binoj estas tamen ĝene
rale pli oftaj kaj pli bazaj, kaj tial fine
la kom
bino jarm
ilo
far
iĝis pli popul
ara.
Oni ankaŭ uzas “vort
igitajn” fraz
etojn kiel antaŭ
elementojn de kom
binoj.
Plej ofte la ĉef
elemento estas su
fikso:
•
la sama ideo
→
[
sama ideo
]-AN-O →
samide
ano
= speco de ano, nome
ano de la sama ideo
177
Vortfarado
•
altaj montoj
→
[
altaj montoj
]-AR-O →
altmont
aro
= aro de altaj montoj
•
sub (la) maro
→
[
sub maro
]-ŜIP-O →
sub
marŝipo
= ŝipo, kiu povas iri
sub la mara supr
aĵo
•
en liton
→
[
en liton
]-IG-I →
enlit
igi
= “igi en liton”, meti en liton
Pli ek
strema kaj pli mal
ofta formo de kun
metado estas vort
igo de cit
aĵoj. En
tia vort
farado, kiu estas speco de frazet
vortigo, oni faras vorton el tuta el
diro
(efektiva aŭ imaga). Oni tiam kon
servas ĉiam la plenajn vortojn de la ori
gina
cit
aĵo kune kun ĉiuj fin
aĵoj: “Vivu!”
→
[
vivu
]-(krii)-I →
vivui
= krii “vivu!”,
saluti iun per la krio “vivu!”. Rimarku, ke la U-fin
aĵo restas. Ordin
araj vortoj
ne povas havi du vort
klasajn fin
aĵojn unu post la alia. Sed vivui
ne estas
ordin
ara vorto. Ĝi estas vort
igo de cit
aĵo, kaj la U-fin
aĵo estas nepre necesa
por la sig
nifo. “Ne for
gesu min!”
→
[
ne for
gesu min
]-(floro)-O →
neforgesum
ino
= la flor
speco mioz
oto (la nomon kaŭzis la blua koloro de la
mioz
otoj, kiu estas simbolo de ama fidel
eco)
27.7 Afiksoj
Mal
granda grupo de radikoj (ĉirkaŭ 40) nom
iĝas afiksoj
. Ili estas radikoj,
kiujn oni uzas ĉefe en kun
metitaj vortoj. Kelkaj estas su
fiksoj (§28)
– post
-
afiksoj. Ili aperas post aliaj radikoj. Aliaj estas pre
fiksoj (§29)
– antaŭ
afiksoj.
Ili aperas antaŭ aliaj radikoj.
Pre
cipe la tradi
cio de
cidis, kiuj radikoj nom
iĝas afiksoj. Oni povus tamen
diri, ke afikso estas radiko, por kiu val
idas speci
alaj reguloj en la vort
-
farado
. Iuj el la tradi
ciaj afiksoj estas laŭ tiu dif
ino ordin
araj radikoj. En la
ĉi-antaŭaj klar
igoj de ordin
ara vort
farado estis kelkaj ek
zemploj kun radikoj,
kiujn oni tradi
cie nomas afiksoj.
Plej multaj el la su
fiksoj funkcias kiel ĉef
elemento de kom
bino. Tio, kio
staras antaŭ la su
fikso, estas pre
ciziga antaŭ
elemento. Sed por plej multaj su
-
fiksoj ek
zistas ia speci
ala regulo, kiu lim
igas la eblajn ril
atojn inter la ĉef
-
elemento kaj la antaŭ
elemento. Por ordin
araj radikoj ne ek
zistas tiaj lim
igoj.
La su
fiksoj AĈ, ĈJ, EG, ET, IN, NJ kaj UM tamen tute ne kon
dutas tiel.
Vortoj far
itaj per tiuj su
fiksoj estas nek kom
binoj nek fraz
etvortoj. Tiuj su
-
fiksoj do estas veraj afiksoj.
Plej multaj el la pre
fiksoj funkcias kiel pre
ciziga antaŭ
elemento de kom
-
bino. Tio, kio staras post la pre
fikso estas ĉef
elemento, kies sig
nifo iel pre
-
ciziĝas per la pre
fikso. Sed ek
zistas normale ia speci
ala regulo, kiu lim
igas la
eblajn ril
atojn inter la pre
fikso kaj la ĉef
elemento.
La pre
fiksoj GE kaj MAL tamen ne kon
dutas tiel. GE kaj MAL tiom
ŝanĝas la sig
nifon de la posta el
emento, ke oni ne povas klar
igi tion kiel
ordin
aran kom
binon (nek kiel fraz
etvorton). GE kaj MAL do estas veraj
afiksoj.
Ĉe afikso oni normale ne uzas inter
ligan fin
aĵon kiel en dorm
o
ĉambro
.
Oni ne diras ekz. *ek
o
kuri*
, *eks
o
sekretario*
, *ŝip
o
estro*
. Ligfin
aĵon oni
178
Vortfarado
uzas ĉe afikso nur kiam tio estas pli-malpli nepra por la sig
nifo aŭ kom
preno,
ekz. unu
a
eco
, antaŭ
en
igi
, post
e
ulo
.
Su
fiksoj (§28)
Pre
fiksoj (§29)
Afiks
ecaj el
ementoj (§30)
Aparte klarig
itaj estas la parti
cipaj su
fiksoj (§22)
ANT, INT, ONT, AT, IT
kaj OT.
179
Sufiksoj
28 Su
fiksoj
28.1 AĈ
AĈ = “mal
bona kval
ito, sen
taŭg
eco, sen
valor
eco”.
•
domo
→
dom
aĉo
= mal
bona, kaduka, dis
fal
anta domo
•
ĉevalo
→
ĉeval
aĉo
= mal
bona, sen
valora ĉevalo
•
bab
ili
→
babil
aĉi
= stulte, mal
ice bab
ili
28.2 AD
AD = “daŭra ago”.
•
uzo
→
uzado
= daŭra, regula uzo
•
viz
iti
→
vizit
adi
= ofte, regule viz
iti
•
kon
struo
= la ago kon
strui, kon
stru
maniero, io kon
stru
ita →
kon
stru
ado
= la ago (daŭre) kon
strui
•
martelo
(ilo) →
marteli
= bati per martelo →
martel
ado
= la ago (daŭre)
marteli
•
reĝo
(per
sono) →
reĝi
= regi kiel reĝo →
re
ĝado
= la ago (daŭre) reĝi
Se oni volas montri, ke temas pri ago, sed ne de
ziras la daŭran sig
nifon de
AD, oni devas uzi alian agan radikon sen daŭra sig
nifo, aŭ esprimi sin tute
alie: martel
ado
(daŭra) →
martelb
ato
= unu bato per martelo; bros
ado
(daŭra) →
brostiro
= unu frota tiro per broso.
28.3 AĴ
AĴ = “(kon
kreta) afero”.
•
bela
→
bel
aĵo
= (kon
kreta) afero aparte bela, kon
kret
iĝo de belo
•
utila
→
util
aĵo
= (kon
kreta) afero, kiu estas utila
•
dolĉa
→
dolĉ
aĵo
= io karak
teriz
ata de dolĉa gusto (bombono k.s.)
•
nova
→
nov
aĵo
= afero ĵus aper
inta, io ĵus okaz
inta
•
fari
→
far
aĵo
= io far
ita
•
de
segni
→
de
segn
aĵo
= de
segn
ita bildo
•
kreski
→
kresk
aĵo
= io, kio kreskas, planto
180
Sufiksoj
•
kovri
→
kovr
aĵo
= io, per kio oni kovras
•
amuzi
→
amuz
aĵo
= io, per kio oni povas sin amuzi
•
havi
→
hav
aĵo
= io hav
ata
•
trinki
→
trink
aĵo
= io, kion oni trinkas
•
kon
struo
= la ago kon
strui, kon
stru
maniero, io kon
stru
ita →
kon
stru
aĵo
=
io kon
stru
ita (ordin
are domo)
•
ligno
→
lign
aĵo
= io far
ita el ligno
•
araneo
→
arane
aĵo
= reto de araneo
•
azeno
→
azen
aĵo
= azen
eca (= stulta) afero
•
ĉirkaŭ
→
ĉirkaŭ
aĵo
= spaco, re
giono, ĉirkaŭ io
•
post
→
post
aĵo
= pugo, sidvangoj
•
sen senco
→
sen
senc
aĵo
= afero, al kiu mankas senco
•
kok
ido
→
kokid
aĵo
= manĝ
aĵo el kok
ido
•
ovo
→
ovaĵo
= manĝ
aĵo el ovo
•
glacio
→
glaci
aĵo
= dolĉ
aĵo el glaci
eca kremo
Oni povas iafoje aldoni parti
cipan su
fikson (§22)
por plia pre
cizeco: draŝat
­
aĵo
(greno, kiun oni draŝas), draŝit
aĵo
(greno, kiun oni jam draŝis), draŝot
aĵo
(greno, kiun oni intencas draŝi), brulant
aĵo
(io, kio estas brul
anta), brulint
­
aĵo
(io, kio jam brulis). Normale tamen simpla AĴ-vorto plene sufiĉas.
28.4 AN
AN = “membro de grupo, loĝ
anto de loko, adepto de doktr
ino, per
sono kiu
apartenas al loko” k.s.
•
klubo
→
klub
ano
= membro de klubo
•
Eŭropo
→
Eŭrop
ano
= loĝ
anto de Eŭropo
•
vilaĝo
→
vilaĝ
ano
= loĝ
anto de vilaĝo
•
Islamo
→
Islam
ano
= kred
anto je Islamo
•
re
spubliko
→
re
spublik
ano
= sub
ten
anto de la ideo ke ŝtato estu re
-
spubliko, ano de partio kiu nomas sin re
spublika
•
ŝipo
→
ŝip
ano
= homo, kiu servas sur ŝipo
•
estr
aro
→
estrar
ano
= membro de estr
aro
•
sama lando
→
samland
ano
= loĝ
anto de la sama lando
181
Sufiksoj
28.5 AR
AR = “tuto aŭ kolekto de multaj sam
specaj aferoj”.
•
homo
→
hom
aro
= ĉiuj homoj en la mondo, la tuta homa gento
•
birdo
→
bird
aro
= ĉiuj birdoj en la mondo aŭ en unu re
giono
•
gaz
eto
→
gazet
aro
= ĉiuj gaz
etoj en unu re
giono
•
verko
→
verk
aro
= ĉiuj verkoj de unu aŭtoro
•
estro
→
estr
aro
= el
ektita grupo de estroj de unu organizo
•
arbo
→
arb
aro
= loko kun multaj kune kresk
antaj arboj
•
haro
→
har
aro
= ĉiuj haroj sur ies kapo
•
ŝafo
→
ŝaf
aro
= ĉiuj ŝafoj de unu posed
anto aŭ en unu loko
•
meblo
→
mebl
aro
= ĉiuj mebloj de unu ĉambro/aparta
mento/domo
•
altaj montoj
→
altmont
aro
= masivo aŭ ĉeno de altaj montoj
•
vorto
→
vort
aro
= libro kun listo de vortoj kaj klar
igoj pri ili
•
horo
→
hor
aro
= tabelo de horoj, en kiuj okazas io speci
ala
•
ŝtup
eto
→
ŝtupet
aro
= grimp
ilo el du stangoj kun multaj ŝtup
etoj (=
eskalo)
•
vagono
→
vagon
aro
= vico de kun
igitaj vagonoj tir
ata de lokomotivo (=
trajno)
28.6 ĈJ
Per ĈJ oni faras karesajn nomojn de viroj. Antaŭ ĈJ oni uzas mal
longig
itan
formon de la nomo. Kutime oni kon
servas ĉirkaŭ 1 ĝis 5 lit
erojn:
•
Joh
ano
→
Johanĉjo
aŭ Joĉjo
•
Vilhelmo
→
Vilhelĉjo
aŭ Vilheĉjo
aŭ Vilĉjo
aŭ Viĉjo
•
papago
→
Papĉjo
(karesa nomo de vira papago)
•
Patro
→
Paĉjo
•
Onklo
→
Oĉjo
•
Frato
→
Fraĉjo
ĈJ, same kiel NJ (§28.25)
, estas iom aparta su
fikso, ĉar ĝi ne komenc
iĝas per
vokalo, kaj ĉar oni povas mal
long
igi la radikon antaŭ ĝi. Iafoje oni eble
povus unue aldoni la su
fikson UL (§28.30)
, se tio helpus krei pli bonsonan
formon: Petro
→
Petr
ulo
→
Petruĉjo
k.s. Tio tamen ne estas tradi
cia, nek
eble tute logika, sed kiam temas pri karesnomoj, nek tradi
cio, nek logiko,
nek strikta grama
tiko, estas tre gravaj. Karesnomojn oni fakte povas krei tute
laŭ
plaĉe (ekz. per prunt
ado el aliaj lingvoj).
182
Sufiksoj
28.7 EBL
EBL = “povas esti far
ata”. Oni povas uzi EBL nur ĉe trans
itivaj verboj:
•
manĝi
→
manĝ
ebla
= tia, ke ĝi povas esti manĝ
ata
•
nombri
→
nombr
ebla
= tia, ke ĝi povas esti nombr
ata
•
mal
havi
→
mal
hav
ebla
= tia ke oni povas ĝin mal
havi, nenecesa →
nemalhav
ebla
= tia ke oni ne povas ĝin mal
havi, necesa
•
kom
preni
→
kompren
eble
= tiel, ke ĉiu ajn povas kom
preni, mem
klare,
mem
evidente (ofte uzata kiel mal
long
igo de mem
kompren
eble
)
•
esp
eri
→
esper
eble
= tiel, ke oni povas esp
eri la aferon
•
supozi
→
supoz
eble
= tiel, ke oni povas supozi la aferon
Oni iafoje uzas EBL (kaj ankaŭ IND kaj END) post verbo, kiu normale estas
netransitiva, sed kiu povus havi objekton:
•
iri
→
irebla
= tia ke ĝi povas esti irata, tia ke oni povas iri ĝin (= iri sur
aŭ laŭ ĝi)
•
loĝi
→
loĝ
ebla
= tia ke ĝi povas esti loĝ
ata, tia ke oni povas loĝi ĝin (=
loĝi en ĝi)
Normale oni diras iri sur/laŭ vojo
kaj loĝi en domo
, sed ankaŭ iri vojon
kaj
loĝi domon
estas korektaj, kvankam tre mal
oftaj.
28.8 EC
EC = “kval
ito aŭ stato (de iu aŭ io)”. EC ĉiam montras ion abstraktan (kval
-
iton aŭ staton).
bono
= la abstrakta ideo bono →
bon
eco
= bono kiel ies kval
ito
Vi estos kiel Dio, vi scios bonon
kaj mal
bonon.
Ili admiris la bon
econ
de lia ago.
ruĝo
= la koloro ruĝo →
ruĝ
eco
= la stato esti ruĝa
Ŝiaj blankaj vangoj estis kolorig
itaj de freŝa ruĝo
.
La ruĝ
eco
de ŝiaj vangoj mal
kaŝis ŝiajn sentojn.
longo
= horizontala dimensio (ĉiu kon
kret
aĵo havas ian longon) →
long
­
eco
= la eco esti longa, havi multe da longo
Ni mez
uris la longon
de ĝiaj kruroj, kaj trovis, ke ili estas tre mal
­
longaj.
La long
eco
de ĝiaj kruroj tre surprizis nin.
La kruroj estis surprize
longaj.
rap
ido
= mez
uro de dis
tanco irata en certa tempo (ĉiu moviĝ
anta afero
havas ian rap
idon) →
rapid
eco
= eco de io, kio iras (tre) rap
ide
183
Sufiksoj
La rap
ido
de la aŭto estis nur 20 kilo
metroj en horo.
La aviad
ilo pasis kun fulma rapid
eco
.
homo
→
hom
eco
= natura kval
ito de homo
granda animo
→
grandanim
eco
= la eco havi grandan (= noblan)
animon
korekto
→
korekt
eco
= la eco esti korekta, sen
erara
unu
→
unu
eco
= la eco esti kiel unu
unua
→
unua
eco
= la eco esti la unua
est
onta
→
estont
eco
= est
onta tempo. Formoj kiel est
onto
normale
montras per
sonon, kiel ĉiuj parti
cipoj kun O-fin
aĵo (§22.3)
, sed iafoje oni
uzas est
onto
kiel mal
long
igon de estont
eco
.
pas
inta
→
pasint
eco
= pas
inta tempo
inf
ano
→
infan
eco
= eco esti inf
ana, infanaĝo
Iafoje EC estas uzata mal
logike pro influo de naciaj lingvoj: *Bedaŭr
inde mi
ne havas la ebl
econ
tion ĉi fari.*
Fakte tute ne temas pri eco, sed pri eblo
(aŭ
eventuale ebl
aĵo
). Diru kiel Zamenhof: Bedaŭr
inde mi ne havas la eblon
tion ĉi fari.
(Se oni hez
itas inter eblo
kaj ebl
eco
, oni el
ektu eblo
, ĉar ĝi estas
re
suma formo kaj por ebl
eco
, kaj por ebl
aĵo
, kaj tial eblo
apenaŭ iam povas
esti mal
ĝusta el
ekto.)
EC ankaŭ povas esti uzata kun A-fin
aĵo aŭ E-fin
aĵo (aŭ verba fin
aĵo). Tiaj
formoj havas normale la sig
nifon “simila, simile, samaspekta kiel, sama
-
maniere kiel”:
•
lign
eca
pap
ero
= pap
ero parte aspekt
anta kiel ligno
•
Ni havas amik
ecajn
ril
atojn kun ili.
= Ni ril
atas kvazaŭ ni estus amikoj.
Iafoje oni povas por klar
eco uzi ansta
taŭe kun
metaĵojn kun ŝajna
, simila
,
mani
era
aŭ stila
. Iafoje formoj kun ...eca
sig
nifas “ril
ata al tia eco, pri la
kon
cerna eco”: patr
eca
testo
= testo pri patr
eco, testo por el
trovi, ĉu iu estas
patro.
28.9 EG
EG = “(plej) alta grado, (plej) granda speco”.
•
domo
→
dom
ego
= (tre) granda domo
•
varma
→
varm
ega
= tre varma
•
bone
→
bon
ege
= tre bone
•
krii
→
kri
egi
= (tre) laŭte krii
•
ŝati
→
ŝat
egi
= tre ŝati
•
dankon!
→
dank
egon!
= grandan dankon!
184
Sufiksoj
•
tre
→
tre
ege
= tre tre
•
pordo
→
pord
ego
= ĉefa pordo de domo, urbo, bieno, korto k.s.
•
granda
→
grand
ega
= nenormale granda
•
piedo
→
pied
ego
= granda, dika, mal
agrabla aŭ danĝ
era piedo de homo
aŭ besto
•
manĝi
→
manĝ
egi
= avide aŭ troe manĝi, vori
28.10 EJ
EJ = “loko, spaco, domo, ĉambro k.s. de
stin
ita por io”. Tio, kio staras antaŭ
EJ, ĉiam estas tio, kio okazas aŭ trov
iĝas en la loko.
•
lerni
→
lern
ejo
= loko de
stin
ita por lern
ado
•
dormi
→
dorm
ejo
= ĉambro por dorm
ado
•
eliri
→
el
irejo
= loko (normale pordo), tra kiu oni povas eliri
•
re
dakti
→
re
dakt
ejo
= loko, kie oni re
daktas (ekz. gaz
eton)
•
akcepti
→
akcept
ejo
= loko, kie oni estas akcept
ata (en hotelo, kon
greso
k.s.)
•
necesa
→
neces
ejo
= loko por certa necesa agado, kiun oni pre
feras ne
rekte diri (nome urin
ado kaj fek
ado)
•
preĝi
→
pre
ĝejo
= loko por pre
ĝado kaj aliaj re
ligiaj agadoj. La vorto
pre
ĝejo
estas tradi
cie uzata pre
cipe por Krist
ana pre
ĝejo, dum oni pre
-
feras speci
alajn vortojn por pre
ĝejoj de aliaj re
ligioj: moskeo
, sinagogo
,
templo
k.a. Sed pre
ĝejo
ja povas esti uzata por ĉia re
ligio. Por Krist
ana
pre
ĝejo ek
zistas ankaŭ la speci
ala vorto kirko
(tre mal
ofte uzata). Plej
simple oni tamen pre
cizigas per: Krist
ana pre
ĝejo
, Islama pre
ĝejo
,
Hindu
isma pre
ĝejo
k.t.p.
•
ĉevalo
→
ĉeval
ejo
= loko (domo) por ĉevaloj
•
mal
libero
→
mal
liber
ejo
= loko de mal
libero, por mal
liber
uloj (= pri
-
zono)
•
libro
→
libr
ejo
= vend
ejo de libroj (kolekto aŭ kolekt
ejo de libroj estas
biblioteko
)
•
rizo
→
riz
ejo
= loko (kampoj), kie oni kultivas rizon
•
herbo
→
herb
ejo
= loko, kie kreskas pre
cipe herboj (ne arboj k.t.p.)
•
tajloro
→
tajlor
ejo
= loko, kie tajloro laboras
•
ministro
→
ministr
ejo
= loko (domo, ofic
ejo) de ministro
•
mal
sanulo
→
mal
sanul
ejo
= loko, kie oni flegas kaj kuracas mal
sanulojn
(= hospitalo)
185
Sufiksoj
•
TTT
(la Tut-Tera Teks
aĵo, el
parolu “to to to”) →
TTT­ejo
(“to-to-to-ejo”)
= TTT-serv
ilo, TTT-a re
tpaĝ
aro (loko, en kiu trov
iĝas TTT-aĵoj)
Se temas pri fabriko aŭ simile, oni pre
fere uzu pli klarajn kun
metaĵojn:
tabakfar
ejo
= “loko, kie oni pro
duktas cigaredojn kaj aliajn tabak
aĵojn”,
ŝtal
ejo
aŭ ŝtalfabriko
= “fabriko de ŝtalo”, gis
ejo
aŭ gisfabriko
= “fabriko de
gisoj kaj gis
aĵoj”.
28.11 EM
EM = “inkl
ino al io”.
EM-vorto plej ofte montras, ke io pro sia naturo ofte aŭ daŭre tendencas al
la ago:
•
timi
→
tim
ema
= inkl
ina al tim
ado, ofte tim
anta
•
manĝi
→
manĝ
ema
= inkl
ina al ofta aŭ multa manĝ
ado
•
kom
preni
→
kompren
ema
= tia, ke oni ĉiam volas kom
preni
•
venĝi
→
venĝ
ema
= tia, ke oni volas venĝi, nepardon
ema
•
pura
→
puri
= esti pura →
pur
ema
= tia, ke oni volas esti pura
Iafoje oni uzas EM por momenta aŭ okaza de
ziro, aŭ por pas
anta bezono:
•
Ŝi sentis fortan manĝ
emon
.
(= ... fortan mal
saton.
)
•
Sub
ite li far
iĝis terure dorm
ema
.
(= ... terure dorme laca.
)
Oni povas alter
native uzi kun
metaĵojn kun vola
: manĝ
ivola
, venĝovola
. Sed
normale EM sufiĉas.
En kelkaj vortoj EM montras kapablon:
•
pro
dukti
→
pro
dukt
ema
= tia, ke oni povas multe pro
dukti
•
krei
→
kre
ema
= tia, ke oni povas multe krei
Oni ankaŭ povas uzi kun
metaĵojn kun pova
aŭ kapabla
: pro
duktipova
, kreo
­
kapabla
. Normale tamen EM estas sufiĉe klara.
En iuj vortoj EM sig
nifas, ke oni pro sia naturo estas minac
ata de io, ke
oni riskas ion, kion oni ne volas:
•
erari
→
erar
ema
= tia, ke oni ofte aŭ fac
ile faras erarojn
•
morti
→
mort
ema
= tia, ke oni povas, eĉ devas, morti
Iafoje oni faras EM-vorton, kiu ne de
venas de verbo:
•
gasto
→
gast
ema
= tia, ke oni ŝatas gastojn
•
la sama sekso
→
samseks
ema
= tia, ke oni pre
feras la propran sekson
Gast
ema
tial povas kompren
iĝi kiel “ema mem gasti”. Se ne temas pri tia
sig
nifo, povas esti pre
fer
inde uzi kun
metaĵojn kun ama
: gastama
= “tia, ke
oni amas gastojn”, samseksama
= “tia, ke oni amas la propran sekson”. Ali
-
flanke, kiam AM ŝajnas tro forta aŭ sence mal
trafa, eble tamen EM estas pre
-
fer
inda.
186
Sufiksoj
EM-vortoj havas plej ofte A-fin
aĵon, sed povas havi ĉian ajn fin
aĵon. Ĉe
O-fin
aĵo oni antaŭe kutimis ĉiam aldoni la su
fikson EC: manĝ
emeco
, timem
­
eco
k.s. Sed EC normale ne estas bezon
ata. Sufiĉas manĝ
emo
, tim
emo
k.t.p.
Antaŭ la su
fikso UL oni povas ofte for
lasi EM, se la sig
nifo restas klara:
timem
ulo
→
tim
ulo
, drinkem
ulo
→
drink
ulo
.
28.12 END
END = “devas esti far
ata”. Oni povas uzi END nur ĉe trans
itivaj verboj.
•
pagi
→
pag
enda
= tia ke ĝi devas esti pag
ata, tia ke oni pagu ĝin
•
re
spondi
→
re
spond
enda
= tia ke ĝi devas esti re
spond
ata, tia ke oni re
-
spondu ĝin
28.13 ER
ER = “tre mal
granda parto de tut
aĵo”. ER estas uzata, kiam io kon
sistas el
multaj sam
specaj part
etoj. Tio, kio staras antaŭ ER, ĉiam montras la tuton,
kiun la part
etoj kon
sist
igas:
•
sablo
→
sabl
ero
= grajno de sablo
•
neĝo
→
neĝ
ero
= flok(et)
­
o el neĝo
•
mono
→
mon
ero
= peco de metala mono (pap
era mon
peco nom
iĝas
monbil
eto
aŭ monpap
ero
)
•
fajro
→
fajr
ero
= tre mal
granda (flug
anta) brul
anta parto (el
ektran fajr
-
eron oni nomas ankaŭ sparko
)
ER montras unu el multaj similaj apenaŭ dis
ting
eblaj kon
sist
igaj partoj de
tuto. Se temas pri divers
specaj aŭ individu
ecaj partoj, oni ne uzu ER, sed
PART: mondoparto
(≈ kon
tinento
), landparto
, korpoparto
, parto de libro
. Se
temas pri parto, kiu estas de
romp
ita aŭ de
ŝirita de tuto, oni uzu PEC: Mi dis
­
ŝiris la let
eron kaj dis
ĵetis ĝiajn pec
etojn
en ĉiujn ang
ulojn de la ĉambro.
28.14 ESTR
ESTR = “per
sono kiu gvidas kaj de
cidas, mastro”. Tio, kio staras antaŭ
ESTR, ĉiam estas la loko, kie la estro de
cidas, aŭ tio, pri kio la estro de
cidas:
•
ŝipo
→
ŝip
estro
= tiu, kiu de
cidas sur ŝipo
•
imperio
→
imperi
estro
= titolo de gvid
anto de imperio
•
grupo
→
grup
estro
= gvid
anto de grupo
•
urbo
→
urb
estro
= per
sono el
ektita por gvidi kaj administri urbon
187
Sufiksoj
•
lern
ejo
→
lernej
estro
= direkt
isto de lern
ejo
•
cent
→
cent
estro
= oficiro super cento da sold
atoj
28.15 ET
ET = “(plej) mal
alta grado, (plej) mal
granda speco”.
•
domo
→
dom
eto
= (tre) mal
granda domo
•
varma
→
varm
eta
= nur iom varma
•
bab
ili
→
babil
eti
= bab
ili mal
multe
•
iom
→
iom
ete
= nur mal
multe
•
ŝtrumpo
→
ŝtrump
eto
= mal
longa ŝtrumpo, kiu kovras nur la piedon kaj
la parton tuj super la piedo
•
ridi
→
rid
eti
= ridi sen
sone kun ferm
ita buŝo
•
patro
→
patr
eto
= kara patro, paĉjo
•
mano
→
man
eto
= ĉarme mal
granda mano
Iafoje oni uzas ET pre
fiks
ece por montri speci
alan sig
nifon:
•
burĝo
→
etburĝo
= burĝo, kies burĝ
eco estas eta (laŭ socia statuso)
•
fingro
→
etfingro
= speco de fingro, kiu estas kutime pli mal
granda ol la
aliaj fingroj sur la mano
28.16 ID
ID = “nask
ito”. Tio, kio staras antaŭ ID, ĉiam montras tion, de kio de
venas la
nask
ito.
Normale ID estas uzata ĉe besta vorto. Tiam ID montras nematuran
beston, junan nask
iton de la kon
cerna besto
speco:
•
bovo
→
bov
ido
= nematura bovo
•
koko
→
kok
ido
= nematura koko
•
rano
→
ran
ido
= nematura rano
Iafoje oni uzas ID por juna planto: arbo
→
arb
ido
= juna arbo.
Ĉe homa vorto ID montras inf
anon, de
venulon, sen kon
sidero de aĝo. Oni
tiel uzas ID pre
cipe ĉe titoloj kaj historiaj nomoj:
•
reĝo
→
re
ĝido
= inf
ano de reĝo
•
Timuro
→
Timur
idoj
= princoj de
ven
intaj de sult
ano Timuro la Lama
•
Izraelo
→
Izrael
ido
= de
ven
into de la homo Izraelo (
Israel
ano
= ano de
la lando Israelo)
Iafoje ID estas uzata figure ĉe landa aŭ lingva vorto:
188
Sufiksoj
•
lando
→
land
ido
= homo nask
ita en certa lando, indiĝeno
•
Lat
ino
→
Latin
ida lingvo
= lingvo, kiu de
venas de Lat
ino
28.17 IG
IG = “efika, kaŭza aŭ ŝanĝa ago”. Tio, kio staras antaŭ IG, ĉiam montras la
re
zulton de la ago.
akra
→
akr
igi
= agi tiel, ke io far
iĝas akra
Mi akr
igas
mian tra
nĉilon.
longa
→
long
igi
= agi tiel, ke io far
iĝas longa
La kun
veno devus esti mal
longa, sed la multaj de
mandoj long
igos
ĝin.
pli longa
→
plilong
igi
= agi tiel, ke io far
iĝas pli longa
Ni devis plilong
igi
nian viz
iton en Hind
ujo.
Oni povas fari IG-verbon el aga radiko (kiu normale estas verbo). Tia IG-
verbo sig
nifas, ke oni kaŭzas, ke iu faras la kon
cernan agon. La objekto de
tia IG-verbo estas tio, kio estus sub
jekto de la simpla verbo.
Oni povas deiri de netransitiva verbo:
sidi
→
sid
igi
= agi tiel, ke iu komencas sidi
Li sid
igis
sian inf
anon sur seĝon.
Oni ankaŭ povas deiri de trans
itiva verbo. La objekto de tia IG-verbo estas
aŭ la sub
jekto de la simpla verbo, aŭ la objekto de la simpla verbo:
kom
preni
→
kompren
igi
= agi tiel, ke iu kom
prenas
Mi finf
ine sukcesis kompren
igi
lin, ke li devas iri hejmen.
Mi ne povis kompren
igi
la ŝercon al li.
Oni ankaŭ povas fari IG-verbon el radiko, kiu normale estas sub
stantivo.
Tia IG-verbo povas sig
nifi, ke oni agas tiel, ke la objekto far
iĝas tio, kion
la radiko montras, sed ĝi ankaŭ povas sig
nifi, ke oni faras la objekton tia kiel
la radiko, aŭ ĝi povas sig
nifi, ke oni kaŭzas, ke la objekto faras ian agon, kiu
ril
atas al la radiko:
edzo
→
edz
igi
= agi tiel, ke iu far
iĝas edzo
Li edz
igis
sian filon al riĉa fraŭl
ino.
pinto
→
pinta
→
pint
igi
= agi tiel, ke io far
iĝas pinta, ke io ek
havas
pinton
Se vi volas skribi, vi devas unue pint
igi
vian krajonon.
flamo
→
flami
→
flam
igi
= agi tiel, ke io flamas
Petro flam
igis
la fajron per forta blov
ado.
Oni ankaŭ povas fari IG-verbon el fraz
eto kun pre
pozicio:
189
Sufiksoj
en (la) domo
→
endom
igi
= movi en (la) domon
Kiam komencis pluvi, ŝi rap
ide endom
igis
la inf
anojn.
sen vesto
→
sen
vest
igi
= for
preni la veston de iu
Janjo estis sen
vestig
ita
kaj endormig
ita.
La malon de sen...igi
oni povas teorie esprimi per kun...igi
, sed tiajn vortojn
oni normale ne uzas, ĉar multaj simplaj verboj havas per si mem tian sig
-
nifon: maski
= “kun
mask
igi”
, vesti
= “kun
vest
igi”
. En tiaj okazoj oni povas
kiel alter
nativon al sen...igi
uzi la pre
fikson MAL (§29.7)
sen IG: mal
vesti
=
sen
vest
igi
, mal
maski
= sen
mask
igi
. Sen
fort
igi
estas pli-malpli sam
signifa kiel
mal
fort
igi
. La malo de sen
fort
igi
estas teorie “kun
fort
igi”
, sed tio estas sen
-
bezone peza vorto. Ansta
taŭe oni diras simple for
tigi
.
Oni ankaŭ povas fari IG-verbon el vort
eto aŭ el afikso:
for
→
for
igi
= for
movi, for
preni, for
viŝi, for
skrapi
Per forta lesivo ŝi sukcesis for
igi
la nigrajn mak
ulojn.
al
→
aligi
= aldoni, alm
eti
Ili baldaŭ dis
cipl
ine aligos
siajn fortojn al tiu komuna granda
armeo.
Kiam la radiko estas nek eca, nek aga, oni povas ofte hez
iti, ĉu uzi simplan
sen
sufiksan verbon, aŭ verbon kun la su
fikso IG. Ofte la lingva tradi
cio
donis al simpla verbo IG-ecan sig
nifon: kon
fuzo
= mal
ordego →
kon
fuzi
=
krei mal
ordegon, fari mal
ordega. Iafoje la tradi
cio el
ektis uzi nur formon kun
IG: grupo
→
grup
igi
= kun
igi en grupo(j)
­
n, star
igi en grupo(j)
­
n. Iafoje la
tradi
cio donis mal
saman sig
nifon al la simpla formo kaj la IG-formo, sed
ambaŭ sig
nifoj estas IG-ecaj: koloro
→
kolori
= doni al io sian koloron, esti
tio kio donas koloron al io; koloro
→
kolor
igi
= agi tiel, ke io far
iĝas kolora.
Oni tamen ne povas post
uli, ke ĉiuj ĉiam sekvu tiujn ĉi de
likatajn dis
tingojn.
Oni devas almenaŭ tol
eri, se iu iafoje inter
miksas ekz. kolori
kaj kolor
igi
.
Iafoje la simpla formo havas sig
nifon, kiu ne estas IG-eca: lumo
→
lumi
=
el
ĵeti lumradiojn; lumo
→
lum
igi
= fari tiel ke io lumu, fari luma. Iafoje
ambaŭ formoj havas la saman sig
nifon: ordo
→
ordi
aŭ ord
igi
= krei ordon,
meti en ordon, fari orda. Nun
tempe oni ĝene
rale pre
feras la formon ord
igi
.
Ofte oni aldonas super
fluan IG al verbo, kiu normale ne havu ĝin. Tio
povas esti toler
ata, pre
cipe se el tio re
zultas plia klar
eco, sed normale oni uzu
la tradi
ciajn formojn. Ne ĉiam la formoj estas tamen tute stab
ilaj. En iuj
okazoj la IG-su
fikso eble ne estas nepra, ĉar la simpla formo apenaŭ havas
ian alian sig
nifon. Tiam oni eble est
onte ekuzos la pli mal
longan formon sen
IG. Ofte ambaŭ formoj povas esti uzataj paralele sen signifo
diferenco:
loki/lok
igi
, arkivi/arki
vigi
, listi/list
igi
.
IG kutime aperas kun verba fin
aĵo, sed povas ankaŭ havi O-fin
aĵon, A-fin
-
aĵon aŭ E-fin
aĵon. Tiaj formoj montras la saman agan sig
nifon kiel la verba
formo: akr
igo
= “la ago akr
igi”, akr
iga
= “ril
ata al la ago akr
igi, akrig
anta”,
sid
igo
= “la ago sid
igi”, sid
ige
= “ril
ate al la ago sid
igi, sidig
ante”, edz
igo
=
“la ago edz
igi”, edz
iga
= “ril
ata al la ago edz
igi”.
190
Sufiksoj
28.18 IĜ
IĜ = “trans
iro al nova stato, al nova loko, al nova ago”. Tio, kio staras antaŭ
IĜ, ĉiam montras la re
zulton de la trans
iro.
pala
→
pal
iĝi
= far
iĝi pala
Li pal
iĝis
pro la ŝoko.
longa
→
long
iĝi
= far
iĝi longa
La tagoj long
iĝas
, prin
tempo alvenas.
pli longa
→
plilong
iĝi
= far
iĝi pli longa
Li asertas, ke post la viz
ito al la mirakl
isto lia kruro plilong
iĝis
.
IĜ-verbo far
ita el netransitiva verbo montras trans
iron al la kon
cerna ago. IĜ
ĉe tia verbo estas do preskaŭ egala al la pre
fikso EK (§29.4)
. Iafoje tiaj ĉi
IĜ-verboj montras la nuancon, ke la ago okazas per si mem, aŭ ke la ago
okazas sen
vole:
sidi
→
sid
iĝi
= komenci sidi, ek
sidi
Li sid
iĝis
en la sofo.
esti
→
est
iĝi
= komenci esti, ek
esti
Est
iĝis
kverelo inter ili.
morti
→
mort
iĝi
= far
iĝi morta (sen
vole)
Mia onklo ne mortis per natura morto, sed li tamen ne mort
igis sin
mem kaj ankaŭ estis mortig
ita de neniu; unu tagon, pro
men
ante
apud la reloj de fervojo, li falis sub la radojn de vetur
anta vagon
aro
kaj mort
iĝis
.
Jam simpla morti
montras trans
iron (de vivo al morto).
Ĉi tie IĜ montras, ke la morto okazis sen
vole, akcidente.
Oni ankaŭ povas fari IĜ-verbon el trans
itiva verbo. En tia IĜ-verbo IĜ ne
montras trans
iran sig
nifon. IĜ tie nur servas por fari la verbon netransitiva,
por ŝanĝi la fraz
rolojn:
mal
fermi
→
mal
ferm
iĝi
= iĝi mal
ferm
ita, esti mal
ferm
ata (per si mem)
La knabo mal
fermis
la pordon.
La pordo brue mal
ferm
iĝis
.
turni
→
turn
iĝi
= iĝi turn
ita, esti turn
ata (per si mem)
La knabo turnis
sian kapon.
La tero turn
iĝas
ĉirkaŭ sia akso.
ruli
→
rul
iĝi
= mov
iĝi per rul
ado, esti rul
ata (per si mem)
Kiu rulas
ŝtonon, al tiu ĝi re
venos.
Ili rulis
sian ĉaron.
La vinb
eroj el
prem
ite ruliĝ
adis
sur la teron.
La vetur
ilo rul
iĝis
tre rap
ide.
191
Sufiksoj
IĜ-verbo far
ita el trans
itiva verbo ofte similas al pasiva verbo (§22.5)
. La
dife
renco estas, ke IĜ-verbo montras, ke la ago okazas pli-malpli per si
mem, aŭ ke oni ne inter
esiĝas pri eventuala kaŭz
anto de la ago: Li estis nask
­
ita
en Janu
aro.
Normala pasiva frazo. Oni atentas pre
cipe la agon, kiu
plenum
iĝis kun re
zulto (pro la IT-formo). Li nask
iĝis
en Janu
aro.
Li far
iĝis
nask
ita. Pli da atento al la nask
ato, la inf
ano, ol al la nask
anto, la patr
ino.
Oni ankaŭ povas fari IĜ-verbon el radiko, kiu normale estas sub
stantivo.
Tia IĜ-verbo povas sig
nifi, ke la sub
jekto far
iĝas ĝuste tio, kion la radiko
montras, aŭ ke ĝi far
iĝas simila al la radiko, aŭ ke okazas al ĝi ia ago karak
-
teriz
ata de la radiko:
edz
ino
→
edzin
iĝi
= far
iĝi ies edz
ino
Ŝi edzin
iĝis
kun sia kuzo.
pinto
→
pinta
→
pint
iĝi
= far
iĝi pinta, ek
havi (akran) pinton
Malgraŭ liaj penoj la krajono ne pint
iĝis
.
flamo
→
flami
→
flam
iĝi
= komenci flami
Ligno fend
ita fac
ile flam
iĝas
.
Oni ankaŭ povas fari IĜ-verbon el fraz
eto kun pre
pozicio. La pre
ciza sig
nifo
de
pendas de la pre
pozicio. Se ekz. la pre
pozicio estas loka aŭ mova, IĜ sig
-
nifas “mov
iĝi, iri, trans
lokiĝi”:
en domo
→
endom
iĝi
= veni en domon
Kiam la fulmotondro komenc
iĝis, ni tuj endom
iĝis
.
sen vesto
→
sen
vest
iĝi
= far
iĝi nuda, for
preni sian veston
Sen
honte mi sen
vest
iĝis
antaŭ ili.
Oni povas ankaŭ fari IĜ-verbon el vort
eto aŭ el afikso:
al
→
aliĝi
= aldon
iĝi, aniĝi, anigi sin, anonci sian parto
prenon
Al lia antaŭa embaraso aliĝis
nun iom da kon
fuzo.
Ĉu vi jam aliĝis
al la kon
greso?
sen
→
sen
iĝi
= far
iĝi sena je io, liber
iĝi de io
Mi ne plu el
tenas ilin, ni devas sen
iĝi
je ili.
IĜ kutime aperas kun verba fin
aĵo, sed povas ankaŭ havi O-fin
aĵon, A-fin
-
aĵon aŭ E-fin
aĵon. Tiaj formoj montras la saman agan sig
nifon kiel la verba
formo: akr
iĝo
= “la ago akr
iĝi”, akr
iĝa
= “ril
ata al la ago akr
iĝi, akriĝ
anta”,
sid
iĝo
= “la ago sid
iĝi”, sid
iĝe
= “ril
ate al la ago sid
iĝi, sidiĝ
ante”, edz
iĝo
=
“la ago edz
iĝi”, edz
iĝa
= “ril
ata al la ago edz
iĝi”, unu
iĝo
= “la ago unu
iĝi”.
Iafoje IĜ-vorto kun O-fin
aĵo ankaŭ povas montri re
zulton de trans
ira ago:
Unu
iĝo
Franca por Esper
anto
(nomo de asocio). Dio nomis la sek
aĵon Tero,
kaj la kolekt
iĝojn
de la akvo Li nomis Maroj.
192
Sufiksoj
28.19 IL
IL = “instru
mento, apar
ato, rimedo”.
•
segi
→
seg
ilo
= instru
mento por segi
•
fosi
→
fos
ilo
= instru
mento por fosi
•
kudri
→
kudr
ilo
= pinta instrument
eto por kudri
•
tondi
→
tond
ilo
= instru
mento por tondi (kiu kon
sistas el du klingoj)
•
ŝlosi
→
ŝlos
ilo
= instru
mento, kiun oni turnas en seruro por ŝlosi aŭ mal
-
ŝlosi
•
manĝi
→
manĝ
ilo
= instru
mento por manĝi (tel
ero, kul
ero, tra
nĉilo,
forko, manĝ
baston
eto, glaso aŭ simile)
•
sonori
→
sonor
ilo
= instru
mento, kiu sonoras (uzanto de sonor
ilo ne
sonoras, sed sonor
igas)
•
presi
→
pre
silo
= maŝ
ino por pre
sado de libroj, gaz
etoj k.t.p.
•
komputi
→
komput
ilo
= (el
ektronika) apar
ato por pri
labori informojn kaj
fari tre rap
idajn kalk
ulojn
•
aboni
→
abon
ilo
= pap
ero, per kiu eblas aboni ion
•
aliĝi
→
ali
ĝilo
= pap
ero, per kiu eblas aliĝi al io (ekz. kon
greso)
•
kuraci
→
kurac
ilo
= io ajn, kio servas por kuraci (ekz. medikamento)
La su
fikso IL havas tre ĝene
ralan sig
nifon. Por esprimi sin pli ek
zakte oni
povas fari kun
metaĵojn kun aliaj radikoj, ekz.: pre
smaŝ
ino
, trans
portapar
ato
,
vendaŭtom
ato
. Sed ofte taŭgas simpla IL-formo.
En iuj mal
multaj IL-vortoj la aga el
emento estas sub
kompren
ata. Tio, kio
staras antaŭ IL, ne mem montras agon, sed ekz. re
zulton de ago: fajro
→
fajr
ilo
= ilo por fari fajron (ne “ilo por fajri”)
28.20 IN
IN = “la naskopova sekso”. La su
fikson IN oni povas uzi nur ĉe io, kio povas
havi sekson, nome homo aŭ besto. IN aldonas in-seksan sig
nifon (kaj for
-
prenas eventualan virseksan sig
nifon).
Oni povas aldoni IN al vorto, kiu estas sekse neŭtra. La vorto tiam ek
-
havas in-seksan sig
nifon:
•
homo
→
hom
ino
= ina homo
•
aŭtoro
→
aŭto
rino
= ina aŭtoro
•
pasaĝ
ero
→
pasaĝer
ino
= ina pasaĝ
ero
•
besto
→
best
ino
= ina besto
•
mort
into
→
mortint
ino
= mort
inta vir
ino
193
Sufiksoj
Ĉe neŭtra vorto oni povas montri viran sekson per la radiko VIR uzata pre
-
fiks
ece aŭ adjektiv
ece (§30.1.6)
.
Oni povas aldoni IN al vorto, kiu havas viran sig
nifon. La vorto tiam ek
-
havas ansta
taŭe in-seksan sig
nifon:
•
patro
→
patr
ino
= hom
ino, kiu naskis inf
anon
•
viro
→
vir
ino
= plenkreska hom
ino
•
knabo
→
knab
ino
= juna hom
ino
•
avo
→
avino
= patr
ino de patro aŭ patr
ino
•
reĝo
→
re
ĝino
= vir
ino kiu regas same kiel reĝo, edz
ino de reĝo
Ek
zistas kelkaj vortoj, kiuj en si mem estas in-seksaj: damo
, nimfo
, matrono
, put
ino
(ne
kun
met
ita!) k.a. Al tia vorto oni ne aldonu IN.
28.21 IND
IND = “mer
itas aŭ valoras esti far
ata”. Oni povas uzi IND nur ĉe trans
itivaj
verboj:
•
ami
→
aminda
= tia ke ĝi mer
itas esti amata
•
vidi
→
vid
inda
= tiel bela aŭ bona, ke ĝi valoras esti vid
ata
•
miri
→
mir
inda
= tiel ek
sterordin
ara, ke oni miru ĝin (= pri ĝi)
•
bedaŭri
→
bedaŭr
inde
= tiel (mal
bone), ke ĝi mer
itas bedaŭron
28.22 ING
ING = “ten
ilo, en kiun oni (parte) metas ion”. Tio, kio staras antaŭ ING,
normale estas tio, kion oni parte enm
etas en la ingon:
•
glavo
→
glav
ingo
= tub
eca objekto, en kiun oni metas la klingon de
glavo
•
cig
aro
→
cigar
ingo
= tub
eto, en kiu oni tenas cig
aron por fumi ĝin
•
ŝraŭbo
→
ŝraŭb
ingo
= ringo, en kiun oni ŝraŭbas ŝraŭbon
•
ovo
→
ovingo
= vaz
eto, en kiun oni metas ovon por ĝin manĝi
28.23 ISM
ISM = “doktr
ino, mov
ado, sist
emo, agmani
ero” k.s. Iafoje ISM-vorto ankaŭ
montras unuopan ek
zemplon de ia speci
ala agmani
ero. La sig
nifo de ISM
tre
ege varias, kaj tre de
pendas de tio, post kio ĝi staras.
194
Sufiksoj
•
Stal
ino
→
Stalin
ismo
= la politikaj ideoj de Stal
ino
•
Krist
ano
→
Kristan
ismo
= la re
ligio de la Krist
anoj, la re
ligio de Kristo
•
kolonio
→
koloni
ismo
= ek
spluat
ado de kolonioj fare de forta ŝtato
•
kapitalo
→
kapital
ismo
= ek
onomia sist
emo de pri
vata kapitalposedo
•
alkoholo
→
alkohol
ismo
= mal
sana de
pend
eco de alkoholo
•
dilet
anto
→
diletant
ismo
= amator
eca kaj fuŝa agado
•
patri
oto
→
patriot
ismo
= amo kaj de
diĉo al la propra patr
ujo
•
la Angla lingvo
→
Angl
ismo
= apart
aĵo de la Angla lingvo
28.24 IST
IST = “per
sono, kiu ofte okup
iĝas pri io (eble pro
fesie)”. Tio, kio staras
antaŭ IST, ĉiam estas tio, pri kio okup
iĝas la per
sono.
Estas ofta mis
kom
preno, ke IST egalas al “pro
fesi
ulo”, sed ĝia vera sig
-
nifo estas pli vasta:
•
verki
→
verk
isto
= per
sono, kiu ofte verkas
•
kuraci
→
kurac
isto
= per
sono, kiu pro
fesie kuracas
•
arto
→
art
isto
= per
sono, kiu prak
tikas arton
•
biciklo
→
bicikl
isto
= per
sono, kiu ofte biciklas
•
ŝteli
→
ŝtel
isto
= per
sono, kiu ofte ŝtelas
•
Esper
anto
→
Esper
ant
isto
= per
sono, kiu scias kaj uzas Esper
anton
Je bezono eblas fari pli pre
cizajn vortojn. Anstataŭ la ĝene
rala fiŝ
isto
oni
povas paroli pri fiŝkapt
isto
, kiu fiŝas (= fiŝkaptas), pri fiŝbred
isto
, kiu bredas
fiŝojn, kaj pri fiŝvend
isto
, kiu vendas fiŝojn.
Por IST-vorto ofte ek
zistas simila ISM-vorto. La ril
atoj inter la du formoj
de tiaj vort
paroj povas esti tre diversaj: alkohol
isto
= per
sono de
penda de
alkoholo, tra
fita de alkohol
ismo; alkohol
ismo
= mal
sana de
pend
eco de
alkoholo; kapital
isto
= per
sono, kiu posedas multan kapitalon; kapital
ismo
=
ek
onomia sist
emo de pri
vata kapitalposedo. Ankaŭ ek
zistas tre multaj vortoj,
kiuj fin
iĝas per “ist” aŭ “ism”, kaj kiuj ja montras diversajn istojn kaj ismojn,
sed kiuj tamen ne estas kun
metitaj, ekz.: tur
isto
— tur
ismo
, faŝ
isto
— faŝ
­
ismo
, ek
zistencial
isto
— ek
zistencial
ismo
.
Ofte IST sig
nifas “sub
ten
anto de la re
sponda ismo”. Tiam IST = ISM-AN:
oportun
isto
= oportunism
ano, iu kiu agas laŭ oportun
ismo; komun
isto
=
komunism
ano, sub
ten
anto de komun
ismo. Sed IST ne ĉiam egalas al ISM-
AN. Ekz. kapital
isto
ne egalas al kapitalism
ano
.
195
Sufiksoj
Noto:
AN kaj IST estas en iaj okazoj tre prok
simaj. Tiam oni povas el
ekti laŭ
plaĉe. Oni kutimas uzi
tiun, kiu kreas la plej inter
nacian formon. Oni ekz. normale parolas pri Kristo
, Krist
ano
kaj Kristan
­
ismo
. La formoj Krist
isto
kaj Krist
ismo
neniam aperas. Ili estus same logikaj, sed malpli inter
naciaj.
Komp
aru kun Budho
, Budh
isto
kaj Budh
ismo
, kie la pre
fero estas mala, ankaŭ pro inter
naci
eco.
Apud Budh
isto
oni tamen uzas ankaŭ Budh
ano
, same logikan, sed pri Budhan
ismo
oni ne parolas.
(Iuj uzas ansta
taŭe Budao
, Buda
isto
kaj Buda
ismo
.)
Oni do nepre ne diru *kirurg
isto*
, *astronom
isto*
, *ek
olog
isto*
k.t.p. Sed
en multaj okazoj oni povas tamen per la su
fikso IST krei paralelan vorton
por tia per
sono, se ek
zistas aparta vorto por tio, pri kio li okup
iĝas:
•
kirurgio
→
kirurgi
isto
= kirurgo
•
diplomatio
→
diplomati
isto
= diplom
ato
•
gimnastiko
→
gimnastik
isto
= gimnasto
28.25 NJ
Per NJ oni faras karesajn nomojn de vir
inoj. Antaŭ NJ oni uzas mal
longig
-
itan formon de la nomo. Kutime oni kon
servas ĉirkaŭ 1 ĝis 5 lit
erojn:
•
Mario
→
Manjo
aŭ Marinjo
•
Klaro
→
Klanjo
•
Sofio
→
Sonjo
aŭ Sofinjo
•
Patr
ino
→
Panjo
•
Onkl
ino
→
Onjo
•
Frat
ino
→
Franjo
Uzante NJ oni normale for
igas eventualan IN-su
fikson. Iafoje oni tamen
povus re
teni la vokalon de IN, se tio helpus krei pli bonsonan formon: kuz
­
ino
→
Kuzinjo
, knab
ino
→
Knabinjo
. Eble oni eĉ povas uzi super
fluan IN-
su
fikson, se tio helpas al bonson
eco: Klaro
→
Klar
ino
→
Klarinjo
.
28.26 OBL
OBL = “mult
ipliko”. OBL estas uzebla nur ĉe nombro
vortoj kaj simil
signifaj
vortoj. Tio, kio staras antaŭ OBL, ĉiam montras, per kiom oni mult
iplikas:
•
du
→
duobla
= mult
iplik
ita per du
•
du
→
duoble
= mult
iplik
ite per du
•
du
→
duoblo
= kvanto duobla
•
dek
→
de
kobla
= mult
iplik
ita per dek
•
dek
→
de
koble
= mult
iplik
ite per dek
•
dek
→
de
koblo
= kvanto de
kobla
•
cent dek du
→
cent­dek­du­obla
= mult
iplik
ita per 112
196
Sufiksoj
•
cent dek du
→
cent­dek­du­oble
= mult
iplik
ite per 112
•
cent dek du
→
cent­dek­du­oblo
= kvanto 112-obla
OBL-vorto kun A-fin
aĵo povas ankaŭ sig
nifi, ke io kon
sistas el tiom da
partoj:
•
duobla vesto
= vesto, kiu kon
sistas el du tavoloj da vest
aĵoj
•
duobla fadeno
= du apudmet
itaj fadenoj uzataj kiel unu
Antaŭ OBL oni ĉiam kun
skribas la nombron. Oni povas por klar
eco uzi
divido
strekojn. La strekojn oni metu normale tie, kie estas spac
etoj en la ori
-
gina nombro (§18)
: dek du
→
de
kdu
oblo
aŭ dek­duoblo
; dudek
→
dudek
­
oblo
; du mil dudek
→
dumildudek
oble
aŭ pre
fere du­mil­dudek
oble
. La
samaj skriboreg
uloj val
idas por la su
fiksoj ON (§28.27)
kaj OP (§28.28)
.
28.27 ON
ON = “div
ido”. ON estas uzebla nur ĉe nombro
vortoj kaj simil
signifaj
vortoj. Tio, kio staras antaŭ ON, ĉiam montras, per kiom oni div
idas:
•
du
→
duono
= unu el du egale grandaj partoj de tuto, ½
•
du
→
duona
= granda kiel duono, est
anta duono (de io)
•
du
→
duone
= grande kiel duono, est
ante duono (de io)
•
dek
→
de
kono
= unu el dek egale grandaj partoj de tuto, 1/10
•
dek
→
de
kona
= granda kiel de
kono, est
anta de
kono (de io)
•
dek
→
de
kone
= grande kiel de
kono, est
ante de
kono (de io)
Por ON-vortoj oni uzas la samajn skriboreg
ulojn kiel por OBL (§28.26)
.
Iafoje oni kon
fuzas ON kun la radiko PART. Oni ne povas diri ekz.
*landono*
por landparto
= “parto de lando”. ON ne montras parton de tio,
kio staras antaŭ ĝi, sed parton de io alia. Triono
ne estas parto de tri
, sed unu
el tri egale grandaj partoj de io alia.
28.28 OP
OP = “grupo kun certa nombro da membroj”. OP estas uzebla nur ĉe
nombro
vortoj kaj simil
signifaj vortoj. Tio, kio staras antaŭ OP, ĉiam
montras, kiom da membroj estas en la grupo:
•
unu
→
unuopo
= unu sola afero aŭ per
sono
•
unu
→
unuopa
= sola, rigard
ata aparte
•
unu
→
unuope
= ĉiu por si mem
•
du
→
duopo
= grupo de du, paro
•
du
→
duopa
= kon
sist
anta el du membroj
197
Sufiksoj
•
du
→
duope
= en grupo kun du membroj, en grupoj po du
•
dek
→
de
kopo
= grupo de dek
•
dek
→
de
kopa
= kon
sist
anta el dek membroj
•
dek
→
de
kope
= en grupo kun dek membroj, en grupoj po dek
Por OP-vortoj oni uzas la samajn skriboreg
ulojn kiel por OBL (§28.26)
.
Antaŭ O-fin
aĵo la su
fikso OP estas for
las
ebla, ĉar simpla O-formo havas
ĉe nombro
vortoj inter
alie la sig
nifon de opo:
•
duo
= duopo aŭ la nombro du
•
trio
= triopo aŭ la nombro tri
•
deko
= de
kopo aŭ la nombro dek
28.29 UJ
UJ = “io, kio estas de
stin
ita en
havi ion certan”. UJ havas prak
tike tri mal
-
samajn sig
nifojn: “enten
ilo”, “kresk
aĵo” kaj “lando”. Tio, kio staras antaŭ
UJ, ĉiam montras tion, kio estas (aŭ okazas) en la afero.
UJ povas montri speci
alan enten
ilon, vazon, skatolon k.t.p., kiu servas por
en
havi ion, aŭ en kiu oni faras ian agon:
•
salo
→
sal
ujo
= vaz
eto, en kiu oni tenas salon por uzo ĉe manĝo
tablo
•
cig
aro
→
cigar
ujo
= skatol
eto por cig
aroj
•
abelo
→
abel
ujo
= artefar
ita loĝ
ejo por abeloj (natura loĝ
ejo de abeloj
povas esti abel
ejo
, sed tiu vorto sig
nifas ankaŭ “loko, kie abelbred
isto
tenas abel
ujojn”)
•
mono
→
mon
ujo
= sak
eto (aŭ ali
speca entenil
eto) por porti monon
•
bani
→
ban
ujo
= kuvo aŭ simile, en kiu oni banas sin mem aŭ iun alian
•
trinki
→
trink
ujo
= granda long
forma ujo (trogo), el kiu bestoj trinkas
Por pre
cizeco oni povas fari kun
metaĵojn kun aliaj radikoj, ekz.: teskatolo
,
tekruĉo
, tetaso
, cigarskatolo
, cigaredpak
eto
, kon
servskatolo
.
Rimarku, ke tio, kio staras antaŭ UJ, ĉiam dev
ige montras en
havon, dum
tio, kio staras antaŭ SKATOL, VAZ k.t.p., povas montri jen en
havon, jen
materialon, jen ion alian, ekz.: ladskatolo
= “skatolo el lado”, lignositelo
=
“sitelo el ligno”. Sed lad
ujo
devas esti “ujo por lado”, kaj lign
ujo
estas nepre
“ujo por ligno”.
Ĉe nomo de frukto, bero aŭ floro UJ povas montri kresk
aĵon, normale
arbon aŭ arbuston, kiu donas tian frukton, beron aŭ floron:
•
pomo
→
pom
ujo
= pomarbo
•
vinb
ero
→
vinber
ujo
= vin(ber)
­
arbusto
•
rozo
→
roz
ujo
= rozpl
anto
Oni povas diri ankaŭ pomarbo
, vinberarbusto
k.t.p.
198
Sufiksoj
Ĉe nomo de popol
ano, UJ ĉiam sig
nifas “la lando de tiu popolo”:
•
Franco
→
Franc
ujo
= la lando de la Francoj
•
Ĉino
→
Ĉin
ujo
= la lando de la Ĉinoj
•
Somalo
→
Somal
ujo
= la lando de la Somaloj
Iafoje oni faras landan aŭ re
gionan UJ-vorton el ali
speca vorto:
•
patro
→
patr
ujo
= patro
lando, hejm
lando, ori
gina lando
•
Esper
anto
→
Esperant
ujo
= Esperanto
lando, la (imag
ata) lando de la
Esper
ant
istoj, la Esper
anta mondo (la kon
gresoj k.t.p.)
En landonomoj oni uzas kiel alter
nativojn al UJ, ankaŭ la radikon LAND
sufiks
ece, kaj la ne
oficialan su
fikson I. Plej multaj landoj havas tamen ne
-
kun
met
itan nomon, ekz. Usono
, Birmo
, Liĥtenŝtejno
, Islando
(ne far
ita per la
radiko LAND!) k.a. En tiaj okazoj oni uzas la su
fikson AN por fari nomon
de land
anoj: Uson
ano
, Birm
ano
k.t.p.
28.30 UL
UL = “per
sono kun ia karak
terizo”. Tio, kio staras antaŭ UL, ĉiam montras
tion, kio karak
terizas la per
sonon.
•
juna
→
jun
ulo
= per
sono karak
teriz
ata de jun
eco
•
dika
→
dik
ulo
= per
sono aparte dika
•
fremda
→
fremd
ulo
= per
sono de fremda lando, re
giono, urbo k.t.p.
•
sankta
→
sankt
ulo
= per
sono aparte sankta
•
blanka
→
blank
ulo
= homo el la tiel nom
ata blanka raso
•
timi
→
tim
ulo
= per
sono, kiu ofte timas, timem
ulo
•
ĝibo
→
ĝib
ulo
= per
sono kun karak
teriza ĝibo
•
mil
iono
→
milion
ulo
= per
sono, kiu posedas mil
iono(j)
­
n da dol
-
aroj/eŭroj/enoj...
•
sen kuraĝo
→
sen
kuraĝ
ulo
= per
sono, al kiu mankas kuraĝo
•
antaŭ
→
antaŭ
ulo
= per
sono, kiu ek
zistis aŭ agis antaŭe
•
alia
→
ali
ulo
= alia per
sono
Oni ankaŭ regule uzas UL en iaj nomoj de besto
specoj, kvankam ne temas
pri per
sonoj:
•
mamo
→
mam
uloj
= klaso de bestoj, kiuj mamnutras siajn idojn
•
branko
→
brank
uloj
= tiaj bestoj, kiuj spiras per brankoj
Okaze oni uzas UL figure por plej diversaj aferoj, ankaŭ nevivaj, kiujn oni
volas pre
zenti kvazaŭ per
sonojn:
•
nubojn skrapas
→
nubskrap
ulo
= tre
ege alta domo, kiu kvazaŭ skrapas la
nubojn
199
Sufiksoj
•
tri mastoj
→
trimast
ulo
= ŝipo kun tri mastoj
Ĉe vortoj, kiuj per si mem montras ian per
sonon, oni ne uzu sen
bezone UL.
Pre
cipe oni atentu pri parti
cipoj kun O-fin
aĵo. Tia parti
cipo ĉiam montras
per
sonon, kaj aldono de UL normale estus eraro. Ne diru *parolant
ulo*
,
*kurint
ulo*
, *kon
atulo*
, sed simple parol
anto
, kur
into
, kon
ato
. Se oni
tamen ja aldonas UL al parti
cipo kun O-fin
aĵo aŭ al alia per
sona vorto, tiam
oni kreas vorton kun speci
ala sig
nifo. Vir
ulo
ne egalas al viro
, sed sig
nifas
“per
sono karak
teriz
ata de vir
eco” = virec
ulo
. Kon
atulo
prin
cipe estu “per
-
sono karak
teriz
ata de kon
ateco” = fam
ulo
, dum kon
ato
simple estas “per
sono
kon
ata de iu”.
28.31 UM
La su
fikso UM ne havas difin
itan sig
nifon. Per ĝi oni faras vortojn, kiuj
havas ian ril
aton al tio, kio staras antaŭ UM. Ĉiun UM-vorton oni devas
aparte lerni. Ek
zistas tamen kelkaj grupoj de UM-vortoj kun similaj sig
nifoj.
Multaj UM-verboj sig
nifas “agi en certa mani
ero per tio, kio staras antaŭ
UM”:
•
folio
→
foli
umi
= turni la foliojn de libro aŭ gaz
eto por rap
ide kaj pase
iom legi
•
palpebro
→
palpebr
umi
= rap
ide fermi kaj mal
fermi la palpebrojn
•
brako
→
brak
umi
= ĉirkaŭ
braki
Iuj UM-verboj sig
nifas “pro
vizi en certa mani
ero per tio, kio staras antaŭ
UM”:
•
aero
→
aer
umi
= el
meti al aero, enlasi aeron por freŝ
igi
•
suk
ero
→
suker
umi
= kovri per suk
ero
Grupo de UM-verboj montras mani
eron de ek
zekut
ado, mortig
ado:
•
kruco
→
kruc
umi
= najli aŭ ligi al kruco por mort
igi
•
pendi
→
pend
umi
= pend
igi per ŝnuro ĉirkaŭ la kolo por mort
igi
Iuj UM-vortoj estas nomo de vestaĵparto aŭ simila afero. Tio, kio staras
antaŭ UM montras korpoparton, ĉe kiu la afero trov
iĝas:
•
kolo
→
kol
umo
= vestaĵparto, kiu ĉirkaŭas la kolon
•
nazo
→
naz
umo
= speco de okulvitroj, kiuj fiks
iĝas pinĉe sur la nazo
UM estas uzata en mate
matiko por fari nomojn de nombrosist
emoj. Oni
metas UM post nombro, kiu montras, kiom da cif
eroj uzas la sist
emo:
•
du
→
duuma nombrosist
emo
= sist
emo kun du cif
eroj, bin
ara sist
emo
•
dek
→
de
kuma nombrosist
emo
= sist
emo kun dek cif
eroj, de
cimala sist
-
emo
Kelkaj aliaj UM-vortoj:
200
Sufiksoj
•
mal
varma
→
mal
varm
umi
= mal
saniĝi je tuso, nazkat
aro k.t.p. (supoze
pro mal
varmo)
•
plena
→
plen
umi
= fari plene (taskon, devon k.s.)
•
gusti
→
gust
umi
= senti guston, provi guston
•
loto
→
lot
umi
= dis
doni laŭ de
cido per lot
ado
•
komuna
→
komun
umo
= administra dis
trikto ĉirkaŭ urbo, soci
eto aŭ
organizo kun
labora, kun
loĝa k.t.p.
•
dekstra
→
de
kstr
uma
= tia, ke ĝi turn
iĝas aŭ volv
iĝas dekstren
(horloĝdirekten)
•
prok
sima
→
pro
ksim
ume
= ne ek
zakte, ĉirkaŭ
Se oni volas krei novan UM-vorton, oni estu tre singarda, ĉar aliaj ĝin eble
ne kom
prenos. UM-vorto, kiu aliĝas al iu el la ĉi-antaŭaj grupoj, pli fac
ile
akcept
iĝas, dum UM-vorto, kiu ne similas al jam ek
zist
anta UM-vorto, estas
pli mal
facile enkonduk
ebla. Ofte oni tamen faras okazan UM-vorton, kiu
kompren
iĝas pro la kun
teksto, kaj kiu poste mal
aperas.
201
Prefiksoj
29 Pre
fiksoj
29.1 BO
BO = “parenc
eco pro ge
edziĝo”.
BO aperas pre
cipe en la jenaj tri parenco
vortoj, kaj en la tri re
spondaj IN-
vortoj:
•
patro
→
via bopatro
= la patro de via edz(in)
­
o
•
filo
→
via bof
ilo
= la edzo de via fil
ino
•
frato
→
via bofr
ato
= la frato de via edz(in)
­
o, la edzo de via frat
ino, la
edzo de frat
ino de via edz(in)
­
o
Ankaŭ la BO-vortoj bokuzo
, bonevo
, boonklo
, boavo
, bonepo
, boparenco
kaj bofamili
ano
(kaj la re
spondaj IN-formoj) estas eblaj, sed malpli ofte
uzataj. Ansta
taŭe oni uzas normale la simplajn vortojn sen BO.
Kiam temas pri parenc
eco pere de du ge
edzecoj
, oni logike povus uzi
vortojn kun duobla BO-pre
fikso: via bobofr
ato
= “la edzo de frat
ino de via
edz(in)
­
o”, via bobokuzo
= “la edzo de kuz(in)
­
o de via edz(in)
­
o”, via
bobonevo
= “la edzo de nev(in)
­
o de via edz(in)
­
o”, via boboonklo
= “la edzo
de onkl(in)
­
o de via edz(in)
­
o”. En la prak
tiko oni tamen uzas nur simplajn
BO-formojn ankaŭ por tiaj sig
nifoj.
BO povas aperi kune kun la pre
fiksoj GE (§29.6)
kaj PRA (§29.9)
. La re
-
ciproka ordo de tiuj pre
fiksoj ne gravas por la sig
nifo, sed kutime GE aperas
laste: bogepatroj
, bogefr
atoj
, prageavoj
, bopragekuzoj
k.s.
29.2 ĈEF
ĈEF = “la plej grava, la plej altranga”. ĈEF montras, ke la posta afero estas
la plej grava inter ĉiuj similaj aferoj:
•
re
daktoro
→
ĉef
redaktoro
= la plej grava re
daktoro (de ekz. gaz
eto), kiu
re
spond
ecas pri la gaz
eta en
havo
•
artikolo
→
ĉef
artikolo
= la plej grava artikolo de gaz
eto, normale
artikolo, kiu montras opinion de la el
don
isto aŭ ĉef
redaktoro
•
urbo
→
ĉef
urbo
= tiu urbo, kiu estas ofi
ciale difin
ita kiel la plej grava de
la lando, kaj en kiu normale trov
iĝas la landaj re
gist
aro, parlamento k.t.p.
•
strato
→
ĉef
strato
= la plej grava kaj plej granda strato de urbo
ĈEF montras la plej gravan aferon aŭ per
sonon. La su
fikso ESTR (§28.14)
montras per
sonon, kiu gvidas kaj de
cidas. Ofte tiu per
sono, kiu estas plej
grava, havas ankaŭ de
cidopovon, kaj tial oni iafoje povas esprimi la saman
aferon ĉu per ESTR-vorto, ĉu per ĈEF-vorto, ekz.: ĉef
redaktoro
(la plej
202
Prefiksoj
grava re
daktoro) ≈ re
dakci
estro
(estro de re
dakcio). ESTR ĉiam montras per
-
sonon, dum ĈEF kiel pre
fikso ne montras mem per
sonon: ĉef
urbo
tute ne
egalas al urb
estro
. La mem
stara sub
stantivo ĉefo
tamen ĉiam montras per
-
sonon, kaj tial la vortoj ĉefo
kaj estro
estas en la prak
tiko preskaŭ sam
-
signifaj.
29.3 DIS
DIS = “for en mal
samaj aŭ pluraj direktoj, mal
kunen”. DIS estas uzata nur
antaŭ agaj vortoj, kaj ĉiam montras mani
eron de la ago aŭ re
zulton de la ago.
Ĉe mova vorto DIS montras, ke pluraj aferoj mov
iĝas for en mal
samaj
direktoj:
•
iri
→
dis
iri
= iri for en mal
samaj direktoj
•
kuri
→
dis
kuri
= kuri for en mal
samaj direktoj
•
sen
dado
→
dis
send
ado
= sen
dado for en pluraj direktoj
Ĉe vorto, kiu jam en si mem havas ian dis
igan sig
nifon, DIS plifort
igas tiun
sig
nifon:
•
ŝiri
→
dis
ŝiri
= per ŝir(ad)
­
o div
idi en pecojn
•
rompi
→
dis
rompi
= per romp(ad)
­
o div
idi en pecojn
•
de
→
disde
= “de” en for
mova aŭ mal
simil
eca sig
nifo (ĉi tie DIS escepte
aperas antaŭ ne-aga vorto)
Ĉe vorto kun ia kun
iga sig
nifo DIS anstataŭ
igas la kun
igan sig
nifon per dis
-
iga. DIS tiam egalas al MAL:
•
volvi
→
dis
volvi
= mal
volvi
•
faldi
→
dis
faldi
= mal
faldi
29.4 EK
EK = “komenco de ago, sub
ita ago”. EK estas uzata nur ĉe agaj vortoj, kaj
ĉiam montras mani
eron de la ago.
Plej ofte EK montras, ke ago komenc
iĝas. Ĝi montras la plej unuan
momenton de la ago, ofte kun nuanco de sub
iteco aŭ neatendit
eco:
•
kuri
→
ek
kuri
= komenci kuri
•
sidi
→
ek
sidi
= komenci sidi
•
pluvi
→
ek
pluvi
= komenci pluvi
•
floro
→
flori
→
ek
flori
= komenci flori
•
de
→
ekde
= komence de (ĉi tie EK escepte aperas antaŭ ne-aga vorto)
203
Prefiksoj
Ankaŭ la su
fikso IĜ
(§28.18)
povas en iuj okazoj montri komencon de ago:
sid
iĝi
, est
iĝi
k.s. EK montras pli sub
itan, pli rap
idan komencon ol IĜ.
Iafoje EK montras sub
itan agon, kiu daŭras nur moment
eton. Tiam temas
ne nur pri la komenco, sed pri la tuta ago:
•
fulmi
→
ek
fulmi
= momente kaj sub
ite fulmi
•
brili
→
ek
brili
= sub
ite kaj momente ĵeti brilon
•
rigardo
→
ek
rigardo
= rap
ida sub
ita rigardo
29.5 EKS
EKS = “iam antaŭe est
inta, ne plu ofic
anta, ne plu tia”. EKS estas uzata pre
-
cipe ĉe pro
fesioj kaj aliaj homaj roloj, sed iafoje ankaŭ ĉe ali
specaj vortoj:
•
reĝo
→
ek
sreĝo
= per
sono, kiu antaŭe estis reĝo, abdik
inta reĝo
•
edzo
→
ek
sedzo
= per
sono, kiu antaŭe estis edzo
•
(ge)
­
edz
iĝi
→
eks(ge)
­
edz
iĝi
= rompi, ĉes
igi (ge)
­
edz
econ
•
moda
→
ek
smoda
= ne plu moda
Ĉe besta vorto EKS havas la speci
alan sig
nifon “kastr
ita”: bovo
→
ek
sbovo
= kastr
ita bovo.
29.6 GE
GE = “ambaŭ seksoj”. GE estas uzata ĉe viraj kaj sekse neŭtraj vortoj por
doni al ili ambaŭseksan sig
nifon.
GE plej ofte montras paron:
•
patro
→
ge
patroj
= patro kaj patr
ino (de komunaj inf
anoj)
•
edzo
→
ge
edzoj
= edzo kaj lia edz
ino
•
fianĉo
→
ge
fianĉoj
= fianĉ
ino kaj ŝia fianĉo
•
doktoro
→
ge
doktoroj
= doktoro kaj ties edz(in)
­
o (
ge
doktoroj
logike
devus esti paro, en kiu ambaŭ estas doktoroj — tial oni nun
tempe apenaŭ
uzas vortojn kiel ge
doktoroj
pri paro)
GE ankaŭ estas uzata ĉe parenco
vortoj por montri grupon de parencoj el
ambaŭ seksoj:
•
frato
→
ge
fratoj
= frat
ino(j) kaj frato(j)
•
filo
→
ge
filoj
= filo(j) kaj fil
ino(j)
GE estas ankaŭ uzata pli ĝene
rale por montri, ke ambaŭ seksoj ĉeestas en
grupo:
•
knabo
→
ge
knaboj
= kaj knab
ino(j) kaj knabo(j)
204
Prefiksoj
•
lern
anto
→
ge
lern
antoj
= kaj viraj kaj inaj lern
antoj
•
doktoro
→
ge
doktoroj
= kaj viraj kaj inaj doktoroj
Se vorto per si mem estas neŭtra, oni ne bezonas aldoni GE, krom se oni
volas aparte emfazi, ke ambaŭ seksoj ĉeestas. Normale oni diru simple lern
­
antoj
kaj doktoroj
.
Mal
ofte GE aperas antaŭ io, kio mem ne povas havi sekson. Tia GE-vorto
montras, ke io kon
cernas ambaŭ seksojn, ofte kun ŝerca nuanco. Tiaj vortoj
estas nenormalaj, kaj oni ne uzu ilin tro multe: lern
ejo
→
ge
lern
ejo
= lern
ejo
por ambaŭ seksoj.
Noto: GE-vorto kun O-fin
aĵo povas normale esti nur plur
ala, ĉar devas esti pli ol unu por ke ambaŭ
seksoj povu ĉeesti. Sed oni iafoje provas streĉi la sig
nifon de GE al la simila sig
nifo “iu ajn el la du
seksoj”. Tiam oni povas fari vortojn kiel ge
patro
= “patro aŭ patr
ino”, ge
edzo
= “edz
ino aŭ edzo”.
Tia uzo tamen ne estas normala, kaj multaj opinias ĝin nelogika kaj nekorekta. Tiaj vortoj estas
tamen kompren
eblaj kaj povas esti utilaj. La estont
eco montros, ĉu ili akcept
iĝos.
29.7 MAL
MAL = “la rekte kon
traŭa ideo”. MAL estas uzebla nur ĉe vortoj, por kiuj
ek
zistas rekta kon
traŭo.
•
bona
→
mal
bona
•
granda
→
mal
granda
•
feliĉa
→
mal
feliĉa
•
labor
ema
→
mal
labor
ema
•
graso
→
grasa
→
mal
grasa
= hav
anta mal
multe da graso
•
pli
→
malpli
•
tro
→
maltro
•
fermi
→
mal
fermi
•
ami
→
mal
ami
•
ŝlosi
→
mal
ŝlosi
•
aliĝi
→
mal
aliĝi
•
kodo
→
kodi
→
mal
kodi
= de
ĉifri kod
itan tekston
•
antaŭ
→
malantaŭ
•
supre
→
mal
supre
•
simetrio
→
mal
simetrio
•
amiko
→
mal
amiko
•
lumo
→
mal
lumo
Oni povas iafoje hez
iti inter MAL kaj ne
. Ne
montras for
eston, mankon de
io, dum MAL montras ĉeeston de la kon
traŭa ideo. Ofte ambaŭ estas uzeblaj,
205
Prefiksoj
sed kun iom mal
samaj sig
nifoj. Iafoje estas nur nuanca dife
renco. MAL estas
iafoje uzata kiel pli forta ne
:
•
laŭdi
= diri, kiel bona io estas
•
ne laŭdi
= ne diri, kiel bona io estas
•
mal
laŭdi
= diri, kiel mal
bona io estas
•
ne mal
laŭdi
= ne diri, kiel mal
bona io estas
•
amiko
= per
sono, al kiu oni sentas simpation aŭ amon
•
neamiko
= per
sono, al kiu oni ne sentas ion speci
alan
•
mal
amiko
= per
sono, al kiu oni sentas mal
simpation aŭ mal
amon
29.8 MIS
MIS = “erar
eco, mal
ĝust
eco, mal
boneco”. MIS ĉiam montras mani
eron aŭ
econ de tio, kio staras poste.
•
kalk
uli
→
mis
kalk
uli
= kalk
uli erare
•
kom
preni
→
mis
kom
preni
= kom
preni erare
•
skribi
→
mis
skribi
= skribi erare
•
korekti
→
mis
korekti
= provi korekti kaŭz
ante mal
korekt
econ
•
uzi
→
mis
uzi
= uzi en mal
bona aŭ mal
ĝusta mani
ero
•
trakti
→
mis
trakti
= trakti mal
bone
•
faro
→
mis
faro
= mal
bona faro
•
formo
→
mis
formo
= erara, mal
bona formo
•
formi
→
mis
formi
= doni mal
ĝustan, mal
bonan formon al io
Ne kon
fuzu MIS kun MAL (§29.7)
. MIS ne ŝanĝas la bazan sig
nifon de
vorto, sed nur aldonas la ideon de erar
eco aŭ mal
boneco. MAL kompl
ete
ŝanĝas la sig
nifon en la kon
traŭon:
•
laŭdi
= diri, kiel bona io estas
•
mis
laŭdi
= erare diri, ke io estas bona, dum ĝi fakte estas mal
bona
•
mal
laŭdi
= diri, kiel mal
bona io estas
•
mis
mallaŭdi
= erare diri, ke io estas mal
bona, dum ĝi fakte estas bona
29.9 PRA
PRA = “antaŭ tre longa tempo, pri
mitiva”. PRA montras, ke tio, kio staras
poste estas tempe mal
proksima:
•
homo
→
prahomo
= plej unua kaj pri
mitiva speco de homo
206
Prefiksoj
•
arb
aro
→
praarb
aro
= pri
mitiva, netuŝ
ita arb
aro ek
zist
anta de nememor
-
ebla tempo
•
tempo
→
pra
tempo
= la komenca tempo de la hom
aro aŭ de la mondo
•
antaŭ
lasta
→
praantaŭlasta
= “antaŭa al la antaŭ
lasta”
Ĉe la parenco
vortoj av(in)
­
o
, nep(in)
­
o
, onkl(in)
­
o
, nev(in)
­
o
kaj kuz(in)
­
o
PRA
montras parenc
econ je unu ge
neracio pli mal
proksiman (antaŭe aŭ poste en
la tempo):
•
avo
→
via praavo
= la patro de via av(in)
­
o
•
avo
→
via prapraavo
= la patro de via praav(in)
­
o
•
avo
→
via praprapraavo
= la patro de via prapraav(in)
­
o
•
nepo
→
via pranepo
= la filo de via nep(in)
­
o
•
nepo
→
via prapranepo
= la nepo de via nep(in)
­
o
•
onklo
→
via praonklo
= la patro de via onkl(in)
­
o
•
nevo
→
via pranevo
= la filo de via nev(in)
­
o
•
kuzo
→
via prakuzo
= la filo de la kuz(in)
­
o de via patr(in)
­
o
Ĉe la parenco
vortoj patr(in)
­
o
kaj fil(in)
­
o
PRA montras mal
proksiman
parenc
econ plurajn aŭ multajn ge
neraciojn antaŭe aŭ poste:
•
patro
→
prapatro
= mal
proksima vira parenco de kiu iu de
venas,
efektiva aŭ imag
ata fond
into de popolo, tribo aŭ familio
•
filo
→
praf
ilo
= mal
proksima vira parenco, kiu de
venas de certa per
sono
Ofte oni uzas prapatroj
kaj praf
iloj
(kun J-fin
aĵo) ĝene
rale pri ies antaŭ
uloj
kaj post
euloj, ofte eĉ sen seksa dis
tingo.
Ĉe parenco
vortoj PRA povas aperi kune kun la pre
fiksoj BO kaj GE
(§29.1)
.
29.10 RE
RE = “veni aŭ meti de
nove en la saman lokon kiel antaŭe, de
nove fari aŭ far
-
iĝi tia kiel antaŭe, fari aŭ okazi ankoraŭ unu fojon en sama aŭ alia mani
ero”.
RE estas uzata nur ĉe agaj vortoj, kaj ĉiam montras mani
eron de la ago:
•
veni
→
re
veni
= veni de
nove al loko, kie oni estis antaŭe
•
doni
→
re
doni
= doni ion al tiu, kiu antaŭe havis tion
•
brilo
→
re
brilo
= brila spegul
iĝo
•
bon
igi
→
re
bonigi
= de
nove bon
igi ion, kio mal
boniĝis
•
san
iĝi
→
re
saniĝi
= far
iĝi de
nove sana post mal
sanado
•
diri
→
re
diri
= diri de
nove la saman aferon, diri re
sponde
•
trovi
→
re
trovi
= trovi tion, kion oni perdis
207
Prefiksoj
•
koni
→
re
koni
= vidi ion kaj rimarki ke oni jam konas ĝin, agnoski, kon
-
fesi la valoron de io
•
turni
→
re
turni
= turni de
nove en la antaŭan (kon
traŭan) direkton
Iuj RE-vortoj ek
estis pro influo de naci
lingvaj vortoj, kaj havas nelogikan
sig
nifon. Ekz. re
prezenti
ordin
are ne sig
nifas “pre
zenti de
nove”, sed “agi
anstataŭ iu, en ies nomo”. Re
sumi
ne estas “de
nove sumi”, sed “kon
cize
esprimi la esencon”. Tiujn, kaj aliajn vortojn, oni nun normale rigardas kiel
ne
kun
met
itajn (far
itajn el la radikoj REPRE
ZENT kaj RESUM). Re
turni
kaj
pre
cipe re
turna
kaj re
turne
estis antaŭe uzataj ankaŭ pri re
irado kaj re
-
donado. Nun oni uzas tiujn vortojn nur kiam temas pri efektiva turn
ado.
208
Afiksecaj elementoj
30 Afiks
ecaj el
ementoj
Iuj lingvo
elementoj, kiujn oni ordin
are ne nomas afiksoj, estas tamen uzataj
en la vort
farado en ia speci
ala mani
ero, laŭ iaj speci
alaj reguloj. Preskaŭ
ĉiam temas baze pri kun
metado laŭ la ordin
araj prin
cipoj de kom
binoj
(§27.5)
kaj fraz
etvortoj (§27.6)
, sed kun ia aldona special
aĵo. Tiajn el
-
ementojn oni povas nomi afiks
ecaj. Aliaj el
ementoj aperas tiel oft
ege en kun
-
metaĵoj, ke ankaŭ ili ŝajnas esti afiksoj, kvankam ili fakte plene sekvas la
ordin
arajn vort
farajn regulojn. Ankaŭ tiajn el
ementojn oni povas nomi afiks
-
ecaj.
30.1 Afiks
ecaj radikoj kaj kun
metaĵoj
Jen kelkaj ek
zemploj de ordin
araj radikoj, kiuj ofte estas uzataj afiks
ece.
30.1.1 FIN
FIN estas ofte uzata pre
fiks
ece por montri ĝisfin
econ de ago anstataŭ pre
fiks
-
eca el
(§30.2.1)
: fink
anti
, finf
ari
, fin
manĝi
.
30.1.2 HAV, PLEN, RIĈ
La radikoj HAV, PLEN kaj RIĈ estas uzeblaj sufiks
ece por pre
cizigi la sig
-
nifon de adjektivo: barba
→
barb
hava
, trua
→
tru
hava
, manka
→
manko
­
hava
, ama
→
amo
plena
, brua
→
bruo
plena
, flora
→
flor
plena
, fuma
→
fumo
plena
, ora
→
ororiĉa
, herba
→
herbriĉa
, senta
→
sen
triĉa
.
30.1.3 KELK
Pre
fiks
eca KELK montras mult
obligon per nedifin
ita nombro (pli ol unu):
kelkdek
= “kelkaj dekoj”, kelkcent
= “kelkaj centoj”, kelkmil
= “kelkaj
miloj”. Atentu pri la akcento: k
E
lkcent
, k
E
lkmil
. KELK ne estas vort
eto, sed
radiko. Tial ne eblas dis
skribi tiajn vortojn. Ne skribu *kelk dek*
, *kelk mil*
,
sed kelkdek
, kelkmil
. Ĉiam eblas ansta
taŭe diri kaj skribi: kelkaj dekoj
, kelkaj
miloj
k.t.p.
Sufiks
eca KELK montras aldonon de nedifin
ita nombro (pli ol unu): de
­
kkelke
= “dek kaj kelkaj”, tridekkelk­jara
= “hav
anta tridek kaj kelkajn
jarojn”.
Iafoje oni vidas pre
fiks
ecan KELK kun la sig
nifo “pro
ksim
ume”: kelkmil
= “pro
ksim
ume mil”. Tio kolizias kun la ĉi-antaŭe montr
ita Zamen
hofa
uzado, kaj estas mal
rekomend
inda.
KELK estas uzata pre
fiks
ece ankaŭ ĉe tabel
vortoj je I por emfazi la
nedifinit
econ: kelkiuj
= “kelkaj, iuj”, kelkiom
= “kelke, iom”. La iafoje uzata
209
Afiksecaj elementoj
formo *kelk
iu*
(sen J) estas mem
kontraŭdira. Iu
montras pre
cize unu
individuon, dum KELK montras pli ol unu.
30.1.4 ON-vortoj
Kun
metaĵoj kun la su
fikso ON (§28.27)
estas ofte uzataj pre
fiks
ece: duon
­
horo
= “duona horo, duono de horo”, kvaronlitro
= “kvarona litro, kvarono
de litro”, milonmili
metro
= “milona mili
metro, milono de mili
metro”,
trionparto
= “triona parto”. Eblas krei ordin
arajn kom
binojn ansta
taŭe, ekz.:
horkvarono
(= “kvarono de horo”): Pasis certe horkvarono
, antaŭ ol la flor
­
eto povis de
nove re
konsci
iĝi.
Formoj kiel horkvarono
estas tamen ek
streme
mal
oftaj.
Pre
fiks
eca DUON havas iafoje la speci
alan sig
nifon: “pro
ksim
ume duone,
nekompl
ete, preskaŭ”: duon
nuda
= “preskaŭ nuda”, duon
kuir
ita
= “ne
kompl
ete kuir
ita”.
Ĉe parenco
vortoj DUON havas du speci
alajn sig
nifojn. Ĝi tie montras
parenc
econ kre
itan per re
geedz
iĝo, kaj parenc
econ tra nur unu el la ge
patroj:
duon
patro
= nova edzo de la patr
ino; duon
patr
ino
= nova edz
ino de la patro;
duon
filo
= filo de la edz(in)
­
o; duon
frato
= 1. filo de duonpatr(in)
­
o, 2. frato
kun kiu oni havas nur unu el la ge
patroj komuna.
30.1.5 VIC
VIC estas uzata pre
fiks
ece por montri aferon aŭ per
sonon, kiu ansta
taŭas aŭ
povas ansta
taŭi ion aŭ iun: vicprezid
anto
= “ansta
taŭa pre
zid
anto”,
vicdirektoro
= “ansta
taŭa direktoro”, vicr
ado
= “re
zerva rado”.
Oni povas uzi la radikon VIC pre
fiks
ece ankaŭ por parenc
eco kre
ita per
re
geedz
iĝo: vicpatro
, vicf
ilo
, vicfr
ato
. Ĉe tiaj DUON-vortoj, kiuj povas havi
ambaŭ sig
nifojn de parenca DUON, oni pre
fere uzu VIC por re
geedz
iĝa
parenc
eco, kaj DUON nur por efektive duona parenc
eco.
30.1.6 VIR
VIR estas uzata pre
fiks
ece por montri viran sekson. Komp
aru kun la su
fikso
IN (§28.20)
. Oni tiel povas uzi VIR nur ĉe io, kio povas havi sekson, kaj nur
ĉe vortoj, kiuj ne estas viraj jam per si mem.
VIR estas pre
fiks
ece uzata pre
cipe ĉe bestaj vortoj: virĉevalo
, virk
ato
,
virbovo
, virhund
ido
, virbesto
.
Ankaŭ ĉe homaj vortoj oni povas uzi VIR pre
fiks
ece: virhomo
, virprezid
­
anto
, virsekretario
. Sed ĉe homaj vortoj oni normale pre
feras uzi VIR kiel
adjektivon: vira homo
, vira pre
zid
anto
, vira sekretario
.
Tre ofte oni tamen for
lasas VIR, kvankam temas pri virbesto aŭ virhomo.
Rimarku, ke la mem
stara vorto viro
ĉiam sig
nifas “plenkreska virhomo”,
dum pre
fiks
eca VIR nur montras viran sekson (ne hom
econ, nek plenkresk
-
econ). La vorto vira
jen montras nur viran sekson, jen in
kluzivas hom
econ
kaj plenkresk
econ, laŭ la kun
teksto.
210
Afiksecaj elementoj
30.2 Afiks
ecaj pre
pozicioj
Vortoj kun pre
fiks
eca pre
pozicio (§11.3)
plej ofte estas fraz
etvortoj (§27.6)
.
La pre
pozicio estas uzata pre
fiks
ece al tiu vorto, al kiu ĝi ril
atas en la plena
fraz
eto:
•
sen fino
→
sen
fina
= tia, ke ĝi estas sen fino
•
pri amo
→
pri
ama
= tia, ke ĝi temas pri amo
•
inter nacioj
→
inter
nacia
•
ĝis la fino
→
ĝisf
ine
•
tra nokto
→
tra
nokti
= pas
igi nokton, gasti tra nokto
•
per laboro
→
per
labori
= akiri per laboro
•
en teron
→
enter
igi
= meti en la teron
•
en amon
→
enam
iĝi (al iu)
= ek
esti amanta (iun). La amo direkt
iĝas al la
amato. Tial oni pre
fere diru mi enam
iĝis al
vi
, ne *mi enam
iĝis en vi(n)*
.
La pre
fiks
eca en
ne ril
atas al la amato. Oni povas ankaŭ uzi enam
iĝi je
iu
.
•
ekster la lando
→
ek
ster
lando
= la tuta mondo krom la propra lando
•
ekster la lando
→
ek
sterland
ano
= ano de alia lando
Pre
fiks
eca pre
pozicio ankaŭ povas esti pre
ciziga antaŭ
elemento en kom
bino
(§27.5)
. En tia vorto la pre
pozicio tute ne estas rol
montr
ilo de la posta el
-
emento, sed ril
atas al io alia:
•
paroli
→
alparoli
= direkti sin al iu per parol
ado
•
pagi
→
antaŭ
pagi
= pagi antaŭ la kutima aŭ dev
iga tempo
•
radik
iĝi
→
enradik
iĝi
= fiks
iĝi en ion per siaj radikoj
•
rompi
→
inter
rompi
= rompi inter du punktoj
•
rimedo
→
kon
traŭrimedo
= rimedo kontraŭ io
•
sidi
→
kun
sidi
= sidi kune
•
aĉeti
→
sub
aĉeti
= korupti per kaŝa mondonaco aŭ simile (figura sig
nifo)
•
jupo
→
sub
jupo
= jupo port
ata sub alia jupo
•
signo
→
super
signo
= aldona signo super lit
ero
Kiam oni uzas tian vorton en frazo, la pre
fiks
eca pre
pozicio ofte ripet
iĝas
antaŭ tio, al kio ĝi vere ril
atas: Li eliris
el la dormo
ĉambro
kaj eniris
en la
manĝo
ĉambron
.
Sed ofte oni ne rip
etas la pre
pozicion antaŭ tio, al kio ĝi ril
-
atas, sed uzas ansta
taŭe alian pre
pozicion: Ĝi parolas nur pri tiaj instruoj,
kiuj ne kon
traŭparolas
al la scienco
.
Al
anstataŭ rip
eto de kontraŭ
. Tio, al
kio la pre
fiks
eca pre
pozicio ril
atas, ofte povas aperi kiel objekto de ĉi tia
verbo: La belan Saran
li jam kelk
foje ĉirkaŭ
iris
.
= Ĉirkaŭ la bela Sara li
jam kelk
foje (ĉirkaŭ)
­
iris.
Sed tre ofte la objekto de ĉi tia verbo estas io tute
alia sen rekta ril
ato al la pre
fiks
eca pre
pozicio: Alportu
al mi
metron da
nigra drapo.
211
Afiksecaj elementoj
30.2.1 El
El
povas esti tute normala pre
fiks
eca pre
pozicio en kom
binoj kaj fraz
-
etvortoj, ekz.: eliri
(kom
bino) = “iri el io”, el
bati
(kom
bino) = “bati ion el
io”, el (la) lito
→
el
litiĝi
(fraz
etvorto) = “lev
iĝi el (la) lito”.
Sed pre
fiks
eca el
estas en kom
binoj ankaŭ uzata kun la speci
ala sig
nifo
“kompl
ete, ĝisf
ine, ĝispr
ete, ĝis re
zulto, ĝis difekto, ĝis mal
apero”:
•
trinki
→
el
trinki
= trinki ĉiom de io
•
lerni
→
el
lerni
= lerni tute plene
•
uzi
→
eluzi
= uzi ĝis difekt
iĝo
Iuj tiaj el
-vortoj ricevis speci
alan (figuran) sig
nifon:
•
teni
→
el
teni
= re
zisti, ne cedi, pacience tol
eri, el
porti
•
pensi
→
el
pensi
= krei per pens
ado
Se estas risko pri kon
fuzo inter la propra sig
nifo de el
, kaj la speci
ala ĝisf
ina
sig
nifo, oni uzu ion alian pre
fiks
ece por esprimi la sig
nifon “ĝisf
ine”. Oni tiel
uzas ekz. tra
, for
, SAT, kaj FIN. Oni devas tamen ĉiam atenti, ke la uzata
radiko aŭ vort
eto taŭgu laŭsence, ekz.: tra
bori
, tra
kuri
, for
kaŝi
, sat
manĝi
,
fink
anti
, finf
ari
, fin
manĝi
k.t.p. Oni ankaŭ povas tian ĉi sig
nifon montri per
plur
vort
aĵo, kio estas ofte la plej bona solvo: legi ĝisf
ine
, kuri tra la tuta
urbo
, manĝi ĝis sat
eco
, kanti ĝis la fino
, kanti la tutan kanton
k.t.p.
30.2.2 Pri
En fraz
etvortoj (kun A-fin
aĵo aŭ E-fin
aĵo) pre
fiks
eca pri
estas uzata en ordin
-
ara mani
ero, ekz.: pri amo
→
pri
ama
= “tia, ke ĝi temas pri amo”, pri nutro
→
pri
nutra
= “tia, ke ĝi temas pri nutr(ad)
­
o”.
En kom
binoj pre
fiks
eca pri
kreas trans
itivajn verbojn. Aŭ ĝi faras
netransitivan verbon trans
itiva, aŭ ĝi faras el jam trans
itiva verbo novan
trans
itivan verbon. Normale tia pri
-verbo havas ori
ginan pri
-adjekton kiel
objekton:
•
Li pensis
pri la afero.
→
Li pri
pensis
la aferon.
Pensi
estas netransitiva
verbo. Pri
pensi
estas trans
itiva verbo, kies objekto estas tio, pri kio oni
pensas.
En iaj okazoj ĉi tia pri
-verbo havas objekton, kiu ori
gine ne estis pri
-adjekto,
sed ekz. de
-adjekto aŭ al
-adjekto. En tiaj verboj pri
perdis sian propran sig
-
nifon, kaj estas uzata nur por ŝanĝi la fraz
rolojn. Pri
estas tiel uzata pre
cipe
en iuj tradi
ciaj verboj:
rabi
→
pri
rabi
Ili rabis
monon de la homoj.
Ili pri
rabis
la homojn.
semi
→
pri
semi
Mi semis
tritikon sur la kampon.
212
Afiksecaj elementoj
Mi pri
semis
la kampon (per tritiko).
serĉi
→
pri
serĉi
Ili serĉis
arm
ilojn ĉe li.
Ili pri
serĉis
lin (por arm
iloj).
lumi
→
pri
lumi
= “ĵeti sian lumon ien”
La luno lumis
en la ĉambron.
La luno pri
lumis
la ĉambron.
Nur io, kio mem estas luma, povas pri
lumi. Lum
igi
= “fari tiel ke io
lumu, pro
vizi per lumo”.
Pre
fiks
eca pri
en kelkaj okazoj nur servas por doni al verbo novan sig
nifon,
kiu iel ril
atas al la ori
gina sig
nifo:
•
juĝi
→
pri
juĝi
= esprimi aproban aŭ mal
aproban opinion pri io
•
ĵuri
→
pri
ĵuri
= doni aŭ de
diĉi ofere al Dio
En tia uzo pri
similas al la su
fikso UM (§28.31)
.
30.3 Aliaj afiks
ecaj vort
etoj
Krom pre
pozicioj ankaŭ multaj aliaj vort
etoj estas uzataj pre
fiks
ece en
diversaj mani
eroj. Ĉi tie aperos nur kelkaj gravaj ek
zemploj de tia uzo.
30.3.1 Ĉi
La loka vort
eto ĉi
(§12.4.1)
estas tre ofte uzata pre
fiks
ece en fraz
etvortoj kun
A-fin
aĵo aŭ E-fin
aĵo. Normale oni uzas por klar
eco divido
strekon post ĉi
:
•
en tiu ĉi jaro
→
ĉi­jare
•
post tio ĉi
→
ĉi­poste
Rimarku, ke ĉi
estas mem
stara vorto en tiu ĉi
, ĉi tiu
, tie ĉi
, ĉi tie
k.t.p. Ne uzu
divido
strekon tie.
30.3.2 Fi
La inter
jekcio fi
estas ofte uzata pre
fiks
ece kun la sig
nifo “mal
ŝat
inda,
abomena”. Pre
fiks
eca fi
montras sub
jektivan indignon aŭ moralan kon
-
damnon kontraŭ tio, kio staras poste:
•
homo
→
fihomo
= naŭza, mal
morala, mal
ŝat
inda homo
•
ŝerco
→
fiŝerco
= sen
honta ŝerco
•
insekto
→
fiinsekto
= mal
ŝat
inda aŭ paraz
ita insekto
•
fama
→
fifama
= fama pro mal
ŝat
indaj aferoj
213
Afiksecaj elementoj
Pre
fiks
eca fi
kaj la su
fikso AĈ (§28.1)
estas similaj. Fi
estas pli sub
jektiva.
Ĝi esprimas indignon kaj mal
ŝaton. AĈ estas pli objektiva. Ĝi montras mal
-
taŭg
econ kaj mal
bonan kval
iton.
30.3.3 For
La loka kaj mova vort
eto for
estas ofte uzata pre
fiks
ece ĉe agaj vortoj: for
iri
,
for
iro
, for
kuri
, for
kurado
, for
fali
, for
ĵeti
, for
ŝiri
, for
permesi
, for
timigi
, for
­
argumenti
, for
buĉi
, for
dormi
, for
esti
, for
esto
. Ĉiuj tiaj vortoj estas tute
normalaj kom
binoj. Ofte oni ankaŭ povas uzi de
en ĉi tiaj vortoj: for
ŝiri
≈
de
ŝiri
, for
preni
≈ de
preni
, for
tranĉi
≈ de
tranĉi
. Sed for
donas pli fortan sig
-
nifon.
30.3.4 Mem
Pre
fiks
eca mem
havas du mal
samajn sig
nifojn: 1. “sen helpo de alia”: mem
­
vole
, mem
lern
into
, mem
discipl
ino
, mem
stara
, mem
kompren
eble
. 2. “al si
mem, pri si mem, sin mem”: mem
estimo
, mem
amo
, mem
def
endo
, mem
mort
­
igo
, mem
portr
eto
, mem
ofero
. Se la sig
nifo estas “sin mem”, oni povas ankaŭ
uzi sin
pre
fiks
ece (§30.3.6)
.
30.3.5 Ne
Pre
fiks
eca ne
(§16)
montras for
eston, mankon, de io (ekz. de eco): neĝent
ila
,
nelonge
, neferm
ita
, nematura
, nelerta
, nekompren
ebla
, neleg
eble
, nekred
­
ebla
, nejudo
= “homo, kiu ne estas judo”, ne­Kopenhag
ano
= “per
sono, kiu
ne loĝas en Kopenhago”.
30.3.6 Sin
La pro
nomo si
(§10.7)
kun N-fin
aĵo estas ofte uzata pre
fiks
ece anstataŭ mem
en la sig
nifo “sin mem”: sinf
ido
, sindef
endo
, singarda
, sindona
.
Sin
kiel mem
stara vorto estas uzebla nur pri la tria per
sono. Sed pre
fiks
eca
sin
estas uzata ankaŭ pri la unua kaj dua per
sonoj: Kontraŭ s­ro K. mi estos
singarda
.
= Mi gardos min
kontraŭ s­ro K.
Sin
-vortoj estas fraz
etvortoj, kiuj deiras de infinitiva fraz
eto: sin de
fendi
→
[
sin de
fendi
]-(ago)-O →
sindef
endo
= “la ago de
fendi sin mem”
Tia sin
-vorto povas havi ĉian fin
aĵon krom verba fin
aĵo: sinf
ido
, sinf
ida
,
sinf
ide
. Se oni volas uzi verban fin
aĵon, oni devas reiri al la ori
gina fraz
eto,
kie sin
estas aparta vorto. Se sin
ne ril
atas al la tria per
sono, oni devas tiam
ŝanĝi al min
, nin
aŭ vin
laŭ la senco:
•
ŝia sindef
endo
→
Ŝi de
fendas sin
.
•
ilia sindef
endo
→
Ili de
fendas sin
.
•
mia sindef
endo
→
Mi de
fendas min
.
•
nia sindef
endo
→
Ni de
fendas nin
.
214
Afiksecaj elementoj
•
via sindef
endo
→
Vi de
fendas vin
.
En tiaj ĉi vortoj oni kon
servas la N-fin
aĵon de sin
. Normale tamen N-fin
aĵoj
(same kiel J-fin
aĵoj) for
falas ene de kun
metitaj vortoj (§27.6)
.
215
Автор
dimitrikom
Документ
Категория
Методические пособия
Просмотров
135
Размер файла
1 256 Кб
Теги
detala_lernu, gramatiko
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа