close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Исламов Марат

код для вставки
Мөслим районы гомуми белем бирү учреждениесе Мөслим лицее
Татар әдәбияты классигы , публицист, шагыйрь, язучы, драматург
Мәҗит Гафуриның тууына 130 ел тулуга багышланган районкүләм
укучылар фәнни-гамәли конференциясе
Эзләнү-тикшеренү эше
Тема: Мәҗит Гафуриның “Шагыйрьнең алтын приискасында”
әсәрендә бәхет темасы
Автор: Исламов Марат Альберт
улы,
Татарстан Республикасы Мөслим
муниципаль
районы
Мөслим
лицее 9в сыйныфы укучысы.
Фәнни
җитәкче:
Ситдыйкова
Чулпан Индус кызы,
Татарстан Республикасы Мөслим
муниципаль
лицее
районы
Мөслим
беренче категорияле татар
теле һәм әдәбияты укытучысы.
Мөслим - 2010 нчы ел.
1
Эзләнү- тикшеренү эшенең максаты: Мәҗит Гафуриның тормыш
һәм иҗади юлын өйрәнү, “Шагыйрьнең алтын приискасында” әсәрендә
язучы иҗатының үзенчәлеген табу.
Бурычлар: Мәҗит Гафури иҗаты турында белем-күнекмәләрне
тирәнәйтү, эзләнү- тикшеренү эше күнекмәләрен камилләштерү, иҗади
фикерли белү сәләтен үстерү.
Көтелгән нәтиҗә:
Теманың актуальлеге: Безгә- киләчәк буыннарга- татар әдәбияты
классигы , публицист, шагыйрь, язучы, драматург Мәҗит Гафуриның иң
асыл рухи сыйфатларын ул иҗат иткән әсәрләр аша ачу, әдип иҗатының
үзенчәлекле якларын табу.
2
Мәҗит Гафуриның “Шагыйрьнең алтын приискасында” әсәрендә
бәхет темасы
Эчтәлек.
Э ч тә ле к . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
Кереш. ......................................................................................4
М ә җ и т Г а ф ур и н ы ң ә д ә б и и җ а т ю лы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
“Ш а г ы й р ьн е ң а л ты н п р и и с к а с ы н д а ” – а вто б и о г р а ф и к ә с ә р . . . . . . . . . . . 6
“Ш а г ы й р ьн е ң а л ты н п р и и с к а с ы н д а ” ә с ә р е н д ә к ү т ә р е л г ә н
п р о б ле м а ла р . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
Н ә р с ә ул б ә х е т? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 0
Йомгаклау ............................................................................... 11
К ул л а н ы л г а н ә д ә б и я т и с е м ле г е . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 3
К уш ы м т а . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 4
3
Кереш.
Б е зн е ң та та р х а лк ы а р а с ы н д а ү з е н е ң б ө те н г о м е р е н ,
э ш ч ә н ле г е н м ил л ә т е н ә х е зм ә т и тү г ә б а г ы ш ла г а н ш ә х е с лә р
х ә тс е з. Б у я к та н ул б ү тә н н ә р г ә ү р н ә к
б ул г а н ул ла р ы һ ә м
к ы зл а р ы б е лә н х а к лы р ә ве ш тә г о р ур л а н а .
Татар әдәбияты классигы , публицист, шагыйрь, язучы, драматург
Мәҗит Гафури ш ун д ы й я к ты й о лд ы з ла р н ы ң б е р с е и д е .
У л- 5 4 е л г о м е р е н е ң 4 0 е лы н х а лк ы н а а р м ы й - та лм ы й
х е зм ә т и тк ә н м ә ш һ ү р ә д и п һ ә м
г а ли м , та та р х а лк ы н ы ң
г о р ур лы г ы . Г а ф ур и - б е зн е ң ил д ә г е ө ч з ур р е во л юц и я н е ң
з а м а н д а ш ы . Әд ә б и я т м ә й д а н ы н а ул и л б е лә н б е р г ә та та р һ ә м
б а ш к о р т х а лк ы н д а уя т к а н 1 9 0 5 н ч е е л р е во л юц и я с е а лд ы н н а н
ч ы к ты . Б у ч о р ү т ә д ә к а т ла ул ы , к а р ш ы лы к лы и д е . З а м а н н ы ң
җ и л - д а вы л л а р ы Г а ф ур и н ы д а ч и т л ә тм ә д е . Ш а г ы й р ь ү зе д ә б и к
а к ти в р ә ве ш тә ч о р н ы ң к и е р е н к е та р и х и ш а р тл а ры
эч е н д ә з ур и җ а т ю лы ү т те .
А н ы ң и җ а ты т ул ы м ә г ън ә с е н д ә то р м ы ш ч а н һ ә м х а лы к ч а н
б улы п ф о р м а ла ш ты . Ү зе н е ң а ш к ы н улы э з лә н ү һ ә м к ы е н лы к ла р
б е лә н т ул ы г о м е р е н ш а г ы й р ь ч ы н - ч ы н н а н х а лы к у лы н а х а с
н а м ус б е лә н к ич е р д е . Ха лы к б ә х е те ө ч е н к ө р ә ш ү ч е г е р о й г а ,
г а д и х е зм ә т к е ш е л ә р е н ә з ур м ә х ә б б ә т һ ә м х а лы к к а н а м ус
б е лә н х е зм ә т и тү те лә г е Г а ф ур и н ы ң б ө т е н и җ а т ю лы н
я к ты р ты п то р д ы.
Ә ле г е э зл ә н ү - ти к ш е р е н ү эш е м д ә м и н М ә җ и т Г а ф ур и н ы ң
и җ а тк а
к и лү ю л л а р ы н , а н ы ң а в то б и о г р а ф и к п о в е с т е “Ш а г ы й р ьн е ң а л ты н п р и и с к а с ы н д а ” ә с ә р е н д ә
күтәрелгән
п р о б ле м а ла р н ы ө й р ә н д е м , н ә ти җ ә лә р я с а д ы м .
М ә җ и т Г а ф ур и ә д ә б и и җ а тк а и н к ы й ла б к а к а д ә р а я к б а с а .
1 9 0 1 - 1 9 0 2 н ч е е лн ы ң к ы ш ы нд а я ш ь ш а г ы й р ь ү зе н е ң
б е р е н ч е ә с ә р е н - “И ш а н ш ә к е р тл ә р е н ә ” ш и г ы р е н я за . Б у ш и г ы р ь
м ә д р ә с ә д ә г е а вы р ш а р т ла р г а ү тк е н с а ти р а б улг а н .Ш ун ы ң ө ч е н
ф а н а ти к ш ә к е р тл ә р ш а г ы й р ьн е к ы й н ы й ла р , ә а л д ы н г ы ш ә к е р т
һ ә м х ә л ф ә лә р а ң а те лә к тә ш ле к б е лд е р ә л ә р . 1 9 0 4 н ч е е лд а
ә д и п н е ң б е р е н ч е ә с ә р лә р е - “С е б е р ти м е р юлы , я к и ә х ва ле
м и л л ә т” и с е м ле ш и г ы р ь лә р җ ы е н ты г ы О р е н б ур г т а һ ә м
“Ф ә к ы й р ь ле к б е р лә ү т к ә н т е р е к л е к ” х и к ә я с е К а за н д а к и та п
б а с ы лы п ч ы г а . Д и м ә к , Г а ф ур и ә д ә б и я т м ә й д а н ы н а б е р ү к
в а к ы т та ш а г ы й р ь д ә , п р о за и к та б улы п к и лд е .
4
М ә җ ит Га фу р ин ы ң ә дә б и иҗ а т юл ы
“Г о м е р е м й о м г а г ы ” и с е м ле ш и г ы р е н д ә М ә җ и т Г а ф ур и
болай дип яза:
Җ ы е п к а р а г а н д а а ла й б и к з ур
Т ө с ле тү г е л г о м е р е м й о м г а г ы ,
С ү те п к а р а г а н д а , ч а к к ү р е н ә
Аның бер ягыннан бер ягы.
Әдип йомгак кебек кечкенә генә шигырендә тормыш
ю лы н и к е ө ле ш к ә б ү лә .Б е р к а р ы й с ы ң - г о м е р к ү зг ә д ә
күренмичә
ү тк ә н
дә
к и т к ә н .Ш а т ла н ы п
искә
а лы р лы к
вакыйгалары да юк кебек.
М ә җ и т Г а ф ур и Б а ш к о р т с т а н н ың Г а ф ур и р а й о н ы Җ и л е м К а р а н а вы лы н да ук ы т уч ы г а и л ә с е н д ә т уг а н . Ә н и с е М ә р зи я
а п а , ә д и п ү зе и с к ә тө ш е р г ә н ч ә , й о м ш а к к ү ң е лл е юа ш х а ты н
б ул г а н . Әти с е Н ур г а л и т ур ы н д а ә д и п к а ты к ү ң е л ле , к ы р ы с
к е ш е и д е д и п я за . М ә җ и т Г а ф ур и 1 1 я ш е н д ә я ти м к а ла . Ш уң а
д а с а б ы й ч а к та н ук ү з к ө н е н ү зе к ү р е р г ә ти е ш б ул а .
Җ ә й лә р е н эш лә г ә н а к ч а г а Тр о й ц к и й м ә д р ә с ә с е н д ә б е л е м
а ла . Б а ш к а я зуч ы ла р к е б е к ү к , а н д а г ы тә р ти п лә р г ә р и за
б ул м ы й ч а , м ә д рә с ә н е та ш ла п к и т ә . К а за н д а г ы “М ө х ә м м ә д и я ”
м ә д р ә с ә с е н ә ук ы п й ө р и . М ә д р ә с ә д ә ч а к та ук ш и г ы р ь лә р я з а
б а ш лы й . Я з уч ы б ул ы п та н ы лг а ч , т уг а н я г ы Б а ш к о р т с т а н г а
к и тә һ ә м г о м е р е н е ң с о ң г ы к ө н н ә р е н ә к а д ә р ш ун д а я ш и .
Ләкин
гомер
йомгагын
сүтеп
караганда,
Мәҗит
Г а ф ур и н ы ң г о м е р е , ч ы н н а н д а , б и к о зы н б ул ы п ч ы г а . У л
к а за к ъ д а ла р ы н д а ук ы ты п й ө р и . Ан д а җ и д е та п к ы р б а р а .
Т р о й ц к и й ти р ә с е н д ә г е а вы л ла р д а я л ла н ы п э ш ли : ур а к ч ы ла р г а
а ш п е ш е р ә , и п и с а л а , с ы е р с а ва . Х е зм ә тн е ң һ ә р тө р е а н ы ң ө ч е н
т а н ы ш . У л то р ф ч ы г а р а , а лты н ш а х т а л а р ы нд а җ и р к а зы й ,
к о р р е к то р , я г ън и х а т а тө зә тү ч е б улы п б е р н и ч ә е л эш ли .. .
М ә җ и т Г а ф ур и н ы ң с ү т е л г ә н й ом г а г ы ө ч р е во лю ц и я һ ә м
Б е р е н ч е б ө те н д ө н ья с уг ы ш ы , и лд ә г е а ч лы к һ ә м к о лх о з ла р тө зү
в а к ы й г а л а р ы а ш а ү тә . Ш а г ы й р ь Ок тя б р ь р е во л юц и я с е н
ш а т ла н ы п к а р ш ы а л а , г р а ж д а н н а р с уг ы ш ы б а ш л а н г а ч , а к ла р г а
н ә ф р ә т лә р я уд ы р а , к ул а к ла р н ы с ө р ү н е х уп лы й , п а р ти я н е ,
к о м м ун и зм н ы м а к ты й . . . К ы с к а с ы , ул за м а н я з уч ы с ы б ул а . Ти к
ш ул а й д а ш а г ы йр ь к ү ң е ле ты н ыч с ы з ла н а , с ы з ла н а :
Ш а й та н а лг ы р ы ! Н ә р с ә б улд ы с о ң м и ң а ?
Т ө р ле я к та н ш ө б һ ә т ул д ы к ү ң е ле м ә .. .
К ү ң е л й ө зә я р ы к ү р е н м ә г ә н
5
Ч и к с е з уй д и ң г е з е эч е н д ә .
Ш а ул а п то р г а н д ул к ы н а р а с ы н д а
Д и ң г е зн е ң и ң ти р ә н тө ш е н д ә , д и п я за .
Г о м е р й о м г а г ы н с ү тк ә н д ә , ш а г ы й р ь ү зе н е ң к ү ң е л
х а ти р ә с е н а к та р а б а ш лы й . Ба ш ы н н а н к и ч е р г ә н ва к ы й г а л а р
б а р ы с ы д а ш а г ы й р ь к ү ң е ле н д ә ш а т лы к ла р ы б е лә н б е р г ә р ә н җ ү ,
к и м с е н ү , ү п к ә , к а й г ы - х ә с р ә т ө е п к а лд ы р г а н . Г о м е р е й о м г а г ы н
ул к ү ң е ле н д ә с а к ла г а н х и с лә р те зм ә с е и те п с ү тә . Ә д ү р т к е н ә
ю л лы к т а г ы н б е р ш и г ы р е н д ә х и с лә р т е з м ә с е н б о ла й а ч ы к лы й :
У ты з е л с а к ла д ы м вө җ д а н ,
У ты з е л с а т м а д ы м вө җ д а н ,
Ш ун ы с а к ла р ө ч е н б и к к ү п
А вы р лы к ла р к ү тә р д е җ а н , - д и .
М ә җ и т Г а ф ур и б и к к ү п ш и г ы р ьлә р , х и к ә я лә р ,п о в е с ть ла р ,
п о э м а ла р , п ье с а л а р и җ а т и т ә . К ү р е н е к ле ш а г ы й р ь б ул ы п
т а н ы л а . Иҗ а т эш е - ү з е б ә х е т ул . З а м а н ы н д а ә д и п Г а б д ул ла
Т ук а й , Фа ти х Әм и р х а н , Г а ли ә с г а р К а м а л к е б е к к ү р е н е к л е
к е ш е лә р б е лә н я к ы н д ус б ул г а н . Ш ун д ы й я к ы н д ус л а р ы ң
б ул с ы н и д е ә ле .
“ Ша г ы йр ь не ң а л т ы н п р и ис ка с ы нда ” – а вт о б ио г р а ф ик ә с ә р .
“Ш а г ы й р ьн е ң а л ты н п р и и с к а с ы н д а ” п о в е с те - ә д и п н е ң ү з
то р м ы ш ы н н а н а л ы п я зы лг а н ә с ә р е . Ан ы ң х и к ә я лә ү ч е тө п г е р о е
д а - а в то р ү зе . Лә к и н и с тә ле к бе лә н с ә н г а т ь ә с ә р е а р а с ы н д а
а е р м а б а р . Ае р м а б е р е н ч е ч и р а тт а с ә н г а т ь ә с ә р е н д ә ф о к ус
б ул уд а н г ы й б а р ә т.
Ә д и п н е ң “Т ә р җ е м ә и х ә ле м ” һ ә м “Б а ш та н ү тк ә н н ә р ”
я зм а ла р ы н н а н
ө зе к лә р д ә ә д и п н е ң н и ч е к и те п б е ле м а л уы ,
б е ле м а л уы н д ә в а м и т ү ө ч е н б е р г е н ә эш тә н д ә к ур ы к м а вы ,
ч и р к а н м а вы та с в и р ла н а .
“ 1 8 9 8 е лн ы ң к ө зе н д ә Тр о и ц к и г а к а й ты п , та г ы н ш ун д а
х е зм ә т и те п ук ы р г а к е р е ш те м .
А п р е ль эч е н д ә ш ә к е р т лә р та р а л ы п б е тт е л ә р . М ә д р ә с ә д ә
б е р - и к е г е н ә д и с тә ш ә к е р т к а л д ы . Ар б а ю лы тө ш ү б е л ә н ,
б о л а р н ы ң д а б ик к ү б е с е та р а лд ы . У к у д а б ө т е н лә й т ук та лд ы .
М и ң а эш тә , а ш т а к а лм а д ы
Х ә зе р м и н н и ч е к т ә б е р ә р эш та б а р г а ти е ш и д е м .
Б е р а тн а а ч лы - тук л ы то р г а н н а н с о ң , Тр о и ц к и й н ы ң Ш а к и р җ а н
У ч а р о в д и г ә н б а й ла р н ы ң за и м к а ла р ы н а , э ш ч е лә р г ә а ш
п е ш е р е п то р ы р г а я л ла н ы п , х е зм ә те н ә к и тте м .
М о н д а м и н м а ш и н а б е лә н п е ч ә н һ ә м и г е н ч а б уч ы а лты - җ и д е
җ е г е тк ә а ш п е ш е р е р г ә , ч ә й к а й н а ты р г а ти е ш и д е м .
6
М и н а ла р г а а ш а у - эч ү х ә з е р лә п , с ы е р н ы с а вы п , б ө те н
к и р ә к лә р е н җ и те ш те р е п то р а и д е м .
Бо ла р г а б уш ва к ы т ла р ы н д а
тагын
да иске хикәя
к и та п ла р ы ук ы р г а к е р е ш те м . Ш ун ы ң ө ч е н б ул с а к и р ә к , б у
э ш ч е лә р б е лә н б и к я х ш ы то р д ы к. Б о ла р м и н е б и к я р а та ла р ,м и н
ө лг е р м ә г ә н ва к ы т та м и ң а ти е ш ле э ш л ә р н е д ә эш ли лә р и д е .
П е ч ә н б е т к ә ч , з а и м к а г а к а й ты п , и г е н җ ы ю э ш лә р е н ә
керештеләр.
Б у б а й н ы ң ч ә ч к ә н и г е н н ә р е д ү р т - б и ш й ө з д и с ә ти н ә
б ул г а н г а к ү р ә , э ш ч е лә р н е ң с а н н а р ы а р тты . К ү р ш е ур ы с
а вы л л а р ы н н а н к и ле п эш лә ү ч е лә р д ә к уш ы лд ы .
М и н б о ла р н ы ң һ ә м м ә с е н ә тө ш ле к ә зе р лә р г ә һ ә м и к м ә к н е ү зе м
с а лы р г а м ә җ б ү р и д е м .
С е н тя б р ь а е н а ч а к лы ш ун д а эш лә г ә н н ә н с о ң , т а г ы н д а
м ә д р ә с ә г ә к а й ты п ук ы р г а к е р е ш те м ” .
“Ш а г ы й р ьн е ң а лты н п р и и с к а с ы н д а ” ә с ә р е н д ә г е т ә ү г е ю лла р н ы
ә д и п то р м ы ш юл ы н та с ви р л а г а н “Б а ш т а н ү тк ә н ” н ә р д ә г е к е б е к
я зы п к и тә .
“А п р е л ь ч и с ло с ы к е р ү б е лә н , м ә д р ә с ә д ә г е б а й ш ә к е р т лә р
т а р а лы п б е т те лә р . Ти к , б е зн е ң к е б е к ,б а й м а ла й ла р ы н а а ш
п е ш е р е п , ч ә й к а й н а ты п к ө н к ү р г ә н я р лы ук уч ы л а р г ы н а то р ы п
к а лд ы ла р .
М ә д р ә с ә д ә ук ул а р д а т ук та лг а н г а к ү р ә , б е з ук ус ы з д а ,
э ш с е з д ә то р ы п к а лд ы к . Хә зе р б е зн е ң б а ш к а “Н и ш лә р г ә и н д е ,
к а й д а к и тә р г ә ? ” д и г ә н уй тө ш те .” Ш ула й а п т ы р а п ,тө р ле
җ и р д ә н эш э з лә п й ө р г ә н д ә ,З и нн ә т и с е м ле и п тә ш л ә р е к а й ты п
к е р ә һ ә м м о н н а н 1 6 0 ч а к р ы м җ и р д ә “В о с ьм о й ” д и г ә н п р и и с к а
б ул уы , а н ы ң х уҗ а ла р ы н ы ң м ө с е лм а н б ул уы н х ә б ә р и т ә . Ш ула й
и т е п , 2 д ус , б ә х е т э зл ә п , юл г а к уз г а ла .
“А л т ы н ч ы к к а н җ и р г ә к и те п б а р у б о ла й к ү ң е л ле б ул с а д а ,
к ү п т ә н тү г е л г е н ә я уг а н я ң г ы р д а н п ы ч р а н ы п к а л г а н ю л б е лә н
җ ә я ү б а р уы б а ш та ук а вы р б ул ы р тө с ле с и зе лд е ” , д и п я за
а вто р .К а й д а т ур ы к и лс ә , ш ун д а тө н к ун ы п , н и т ур ы к и л с ә ,
ш ун ы ң б е лә н р и зы к ла н ы п , о зы н ю лн ы җ ә я ү лә п д и я р ле к
үтәләр.
7
“ Ша г ы й р ь н е ң а л т ы н пр и ис ка с ы нда ” ә с ә р е нд ә кү т ә р е л г ә н
проблемалар
Хи к ә я н е ң с юж е ты н к ү зд ә н к и ч е р ә б е з һ ә м в а к ы й г а ла р г а
бүләбез.
Бе р е н ч е ва к ы й г а д а к а за к ъ с а б а н ч ы ла р ы б е зн е ң е г е т лә р н е
к ун а к и тә лә р . В а к ы й г а г а “И г е ле к ” д и п и с е м б и р и к .
И к е н ч е ва к ы й г а д а ш ә к е р т лә р г ә ү з ө е н д ә я р л ы к а з а к ъ
и г е л е к к ү р с ә т ә . Б у в а к ы й г а д а и г е л е к т ур ы н д а .
Ө ч е н ч е ва к ы й г а б а р а к та г ы а вы р у е г е т я н ы н д а ут ы р уч ы
е г е т т ур ы н д а . Е г е т тә , М ә җ и т к е б е к , а к ч а эш лә р г ә к и лг ә н .
Л ә к и н т а н ы ш ы - б е ле ш е б улм а г а н ч и р ле е г е т я н ы н д а ү з те лә г е
б е лә н а н ы к а р а п ут ы р а . Б у э п и зо д та и г е ле к тур ы н д а . М ә җ и т
Г а ф ур и д ү р те н ч е , б и ш е н ч е ва к ы й г а ла р ы н д а д а С ә ли м б а б а й
б е лә н С и б г а т ь а г а й к е б е к г а д и к е ш е лә р и г е ле г е т ур ы н д а я за .
У р т а к те м а л а р г а б а г ы ш ла н г а н в а к ы й г а л а р н ы к уш ы п , б е р
г е н ә ө ле ш к ә к а лд ы р а б ы з - “И г е ле к ” д и п ур та к и с е м б и р ә б е з.
Э ш ч е лә р н е , к е ш е г ә с а н а м ы й ч а к ү р м ә м е ш к ә с а лы ш ы п ,
х ә лд ә н та е п е г ы лг а н ч ы э ш л ә тү ч е п р и и с к а х уҗ а ла р ы б е лә н
б ә й ле в а к ы й г а ла р н ы ң ур т а к и с е м е ” И г е ле к с е з ле к ” б ула .
Ә м е н ә тө п с юж е т с ы зы г ы н д а г е р о й ү зе н ә д ус ла р та б а , б у
д ө н ь я д а я х ш ы к е ш е лә р к ү п ле г е н б е лә . М ә җ и тн е б а р д а ,
к а й тк а ч , ү з лә р е н ә к ун а к к а һ ә м т о р ы р г а ч а к ы ра ла р . Үз к е ш е
и т е п о за та ла р . Ә с ә р б а ш лы ч а ш ун ы ң ө ч е н я зы лг а н д а . Әм м а
б е з б у в а к ы й г а н ы а л ты н та б у в а к ы й г а с ы б е лә н б ә й л ә н е ш к ә
к е р те р г ә ти е ш б и т ә ле . Ик е с юж е т с ы зы г ы б ә й лә н е ш е н н ә н
н и н д и н ә ти җ ә ч ы г а р г а м ө м к и н ? М и н е м ч ә , к е ш е л ә р н е ң
х ө р м ә те н ә и р е ш ү , я ң а д ус ла р та б у а л ты н н а н д а к ы й м м ә тр ә к .
У л- ү зе з ур б ә х е т. Әм м а б а ш к а ла р н ы ң х ө р м ә т е н я ул а п а л у
ө ч е н ү з е ң н е ң д ә я х ш ы к е ш е б ул уы ң к и р ә к .
Я з уч ы ә с ә р е н е ң б а ш ы н н а н а х ы р ы н а к а д ә р б а й ла р н ы
я р лы л а р г а к а р ш ы к уе п я за . Би лг е л е и н д е , б а й ла р н ы б и к н а ч а р
и т е п к ү р с ә т ә , ә я р лы ла р н ы я х ш ы һ ә м б а й ла р а р к а с ы н д а б и к
а вы р то р м ы ш к ү р ү ч е к е ш е лә р и т е п та с ви р л ы й . Ни ш лә м ә к
к и р ә к , за м а н а с ы ш ун д ы й б ул г а н . Я з уч ы э ле к к е то р м ы ш н ы ң
я р лы л а р ө ч е н тә м уг б ул уы һ ә м б а й ла р н ы ң а л а р н ы и з е п я ш ә ве
т ур ы н д а я за р г а м ә җ б ү р б ул г а н .
Ә с ә р б а ш ы н д а ш ә к е р т лә р Тр о и ц к и д а г ы а лты н п р и и с к а ла р
х уҗ а с ы н ы ң та т а р б ул уы н һ ә м а н д а эш ч е лә р г ә а к ч а б а ш к а
п р и и с к а ла р г а к а р а г а н д а к ү б р ә к тү лә н ү е т ур ы н д а с ө й ли лә р .
Ш ул а й б улы п ч ы г а д а . М ә җ и т эш ө ч е н тү лә г ә н а к ч а г а б и к
к а н ә г а т ь б улы п к а й т а . А ла й д а т а т а р н ы ң и ң та ла н т лы
ш а г ы й р ь лә р е н н ә н б е р с е б ул г а н Д ә р д е м ә н д н е , д о ш м а н ук
8
и т м ә с ә д ә , и г е ле к с е з и те п к ү р сә тә . М ә җ и т Г а ф ур и н ы ң м о н д ы й
б ә я с е ш ул ва к ы тт а г ы и д е о ло г и к б а с ы м б е лә н а ң л а ты ла .
“Ш а г ы й р ьн е ң а лты н п р и и с к а с ы н д а ” ә с ә р е м о н д ы й ю лл а р б е лә н
тәмамлана:
“Е л л а р ү тк ә н н ә н с о ң г ы н а , “Д ә р д е м ә н д ” и м з а с ы б е лә н я зы лг а н
ш и г ы р ь лә р н е ң и я с е З а к и р ә ф ә н д е б ул ы п , а н ы ң ш ул ук
п р и и с к а ла р н ы ң х уҗ а с ы б ул уы н б е лд е м ” . ( “Ш а г ы й р ьн е ң а лты н
п р и и с к а с ы н д а ” , 1 9 2 9 н ч ы е л)
З а к и р һ ә м Ш а к и р Р ә м и е в л ә р за м а н ы н ы ң и ң ук ы м ы ш лы
к е ш е лә р е н н ә н с а н а ла . С а б ы н , м а н уф а к т ур а к е б е к ва к - тө я к
то ва р ла р б е л ә н и к е т уг а н е р а к җ и р л ә р г ә б а р ы п с ә ү д ә
и т ә л ә р . Бе р к а д ә р а к ч а т уп ла г а ч , а лты н к а з у эш е н ә к е р е ш ә лә р .
С а ты п а лг а н җ и р лә р е а лты н г а б а й б улы п ч ы г а . Т уг а н н а р ти з
а р а д а б а е п к и т ә лә р . Пр и и с к а л а р ы н а р т ты р г а н н а н а р тты р а
б а р а ла р . У р а лд а и ң к ү п а лты н а л ты н җ и те ш те р ү ч е л ә р г ә
ә й лә н ә лә р . Т уг а н н а р с а р а н н а р д а н б ул м ы й ла р . Үз а к ч а ла р ы н а
м ә д р ә с ә лә р , м ә ч е т лә р с а лд ы р ал а р , ти п о г р а ф и я с а ты п а ла ла р
һ ә м ү з лә р е “Ш ур а ” ж ур н а лы , “В а к ы т” г а зе та с ы ч ы г а р а ла р .
Р ә м и е в лә р ч ы г а р а то р г а н “ Ш ур а ” ж ур н а лы һ ә м “В а к ы т”
г а з е та с ы и ң м а тур һ ә м я р а ты п ук ы ла то р г а н то р г а н б а с м а ла р
б ул а л а р . Д ә р д е м ә н д н е ң а б ы й с ы Ш а к и р Р ә м и е в тә з а м а н ы н д а
а лд ы н г ы ф и к е р ле , м и л лә тн е ү с те р ү ө ч е н җ а н а ты п й ө р ү ч е б а й
б ул г а н . Т уг а н н а р г о м е р л ә р е б у е н а и ң я к ы н с е р д ә ш лә р ,
к и ң ә ш ч е лә р б улы п к а ла ла р .
З а к и р һ ә м Ш а к и р Р ә м и е в лә р “Ш а г ы й р ьн е ң а л ты н
п р и и с к а с ы н д а ” ә с ә р е н д ә тү б ә н д ә г е ч ә та с в и р ла н а . А ла р ,
г а д ә т тә , и к ә ү л ә ш е п , а лты н ч ы к к а н ур ы н н а р д а э ш н е ң н и ч е к
б а р уы н к ү зә те п й ө р и лә р . ” Бо ла р и к е с е д ә - г ә ү д ә г ә б е р ти г е з ,
о зы н һ ә м п а р а рг а м а к к е б е к к и лб ә тл е , т а з а к е ш е лә р . А ла р н ы ң
з ур к а р а м ы е к ла р ы т улы б и т лә р е н ә м а тур лы к б и р е п ,
б а й лы к ла р ы н к ү р с ә те п то р г а н д а й к ү р е н ә .
К ү ң е л лә р а ла р н ы ң ти зр ә к к и тү л ә р е н , с ә г а т ь лә р б уе н ч а
һ и ч т ук та ус ы з эш лә п а р г а н б е лә к лә р е н я л и тте р ү н е к ө тә лә р .
Л ә к и н а ла р эш ч е лә р н е ң , б и г р ә к тә х а ты н - к ы зл а р н ы ң а я к та н
е г ы лы р лы к а р ул а р ы н с и зм и лә р я к и , с и з с ә лә р д ә , а ла р б е лә н
и с ә п лә ш е р г ә к и р ә к т а п м ы й ла р д ы р , а х р ы с ы ” .
Әсәрнең
и с е м е ва к ы й г а ур ы н ы н - а л ты н ч ы г а то р г а н
ур ы н н ы к ү р с ә те п к е н ә к и лә . Ф о к ус б ул а а лм ы й . А вто р
ф о к ус н ы ә с ә р н е ң эч е н ә к е р тк ә н . У л - а лты н к и с ә г е т а б ы п б а ю
ө м е те
һ ә м а т б а ш ы к а д ә р а л ты н та б у в а к ы й г а с ы . Фо к ус ә с ә р н е ң я к а б а т л а н г а н , я к а р ш ы лы к лы , я с ю ж е тта н ч и т тә
то р г а н ур ы н ы . А л ты н т е м а с ы б е лә н б ә й ле эп и зо д , ва к ы й г а ла р
к а б а т ла н а , л ә к и н с юж е т к а т ур ы д ы н - т ур ы к а тн а ш м ы й л а р .
9
А в то р
ат
башыдай
а л ты н
табу
ва к ы й г а с ы н
әсәренә
тү б ә н д ә г е ч ә к е р т к ә н .
“К ө н а я з . К о я ш У р а л та ул а р ы н а к а р а п , тү б ә н тө ш е п б а р а .
. . .К е ш е лә р к а пы л г ы н а , н и г ә д е р , .. .к а е н лы к к а та б а
й ө г е р е ш ә б а ш ла д ы ла р . Бе з д ә , а ш ы г а - а ш ы г а ,ш ул а й та б а
йөгердек.
- Нә р с ә б а р а н д а ?
А ш ы г ы п б а р уч ы л а р н ы ң б е р с е , б и к з ур ә һ ә м и я т б и р е п :
- А т б а ш ы д а й а лты н т а б ы л г а н ! - ди д е д ә б е зн е уз ы п к и т те .
А н д а җ ы е лг а н х а лы к тө р к е м е , тү г ә р ә к лә н е п , и с л ә р е к и те п
к а р а ш ы п то р а ла р .Иң э ле к к е ч к е н ә м ә й д а н ур та с ы н а җ ә е лг ә н
к ы п - к ы зы л и р а н п а л а с ы ө с те н д ә ут ы р г а н б а й ла р г а к ү зе б е з
тө ш те .
Н и к ү зе б е з б е лә н к ү р и к , ч ы н ла п т а , б а й ла р н ы ң а л д ы н д а а т
б а ш ы ч а к лы к ы зг ы лт һ ә м к ы ты рш ы б е р та ш . У л г ы н а д а тү г е л ,
ш ул з ур к и с ә к я н ы н д а й о д р ы к һ ә м а н н а н к е ч к е н ә р ә к та г ы н
б е р н и ч ә к и с ә к к ы з г ы л т н ә р с ә лә р то р а ла р .
Б у “а т б а ш ы д а й а л ты н ” ү зе н е ң к е ч к е н ә б а ла л а р ы к е б е к
б ул г а н б ә лә к ә й а л ты н к и с ә к лә р е б е л ә н ө ч ч и р е к ч а м а с ы н д а
г ы н а ти р ә н л е к т ә н , ч и р ә м а с ты н на н ч ы к к а н и к ә н .
“А т б а ш ы д а й а л ты н ” н ы та б уч ы - У р а л я г ы н н а н к и лг ә н
б а ш к о р т а г а е .У л һ а м а н б а й л а р һ ә м с т р а ж н и к к а р а м а г ы
а с ты н д а ш ул ти р ә н е к а зы й . Хә зе р ул ү з е н е ң а р уы н д а , а ш а у э ч ү е н д ә о н ы т к а н тө с ле к ү р е н ә .
Б а ш к о р т а г а й г а й ө з г е н ә т ә ң к ә н а г р а д б и р е лү е н ә
һ ә р к е м н е ң эч е п о ш ты ” .
Нәрсә ул бәхет?
А л ты н п р и и с к а с ы н д а эш лә г ә н к е ш е лә р а л ты н к и с ә г е та б у
т ур ы н д а
х ы я лл а н а ла р ,
т ө ш лә р е н д ә
к ү р ә лә р ,э зли лә р ,һ ә м ,
н и һ а я ть , а л ты н т а б ы ла . А т б а ш ы к а д ә р а лты н ! Бә х е т б и т
б у! Ти к а т б а ш ы к а д ә р а л ты н и н ә о ч ы к а д ә р д ә б ә х е т к и те р м и .
М ә җ и т ч и тт ә й ө р е п а л ты н та п м а д ы , б а е м а д ы һ ә м ул м о ң а
а з г ы н а д а ү к е н м и . Ан ы ң к а р а вы , ул м е н ә д и г ә н д ус ла р г а б а е п
к а й тты .
Я х ш ы , и г е ле к л е к е ш е лә р к ү п . Ала р н ы к ү р ә , б ә я ли б е ле р г ә
г е н ә к и р ә к .Ү зе ң д ә ш ун д ы й с ы й ф а тл а р г а и я б улс а ң , б у
д ө н ь я д а и ң к ы йм м ә т ле т а б ы ш - д ус л ы к т уа . Д ус ла р та б у - а л ты н
т а б уд а н д а к ы й м м ә тр ә к , д и б е зг ә М ә җ и т Г а ф ур и .
Б ә х е т т е м а с ы н а я з уч ы ла р ы б ы з е ш м ө р ә җ ә г а ть и тә лә р .
Б ә х е т ле б ул у ө ч е н , ү з е ң н е ң д ә я х ш ы , к е ш е ле к ле с ы й ф а т ла р г а
и я б улы р г а к и р ә к ле г е ң н е а ң ла та ла р . Бә х е т ле б ул у ү з е ң н ә н д ә
то р а , д и п уй лы й м м и н .
10
Й о м г а кл а у .
Ш ул а й и те п , М ә җ и т Г а ф ур и х а л ы к к а публицист, шагыйрь,
язучы, драматург б ул а р а к т а н ы лд ы . У л - г а җ ә е п ун и к а л ь. С о ве т
ә д ә б и я ты н т уд ы р уд а , а н ы а лг а ү с те р ү д ә ү зе н н ә н з ур ө ле ш
к е р тк ә н ә д и п . Ә й е , ул ә д ә б и и җ а тк а и н к ы й л а б ч о р ла р ы н а
к а д ә р а я к б а с а , ә м м а а н ы ү зе н ч ә л е к ле ә д и п и те п н ә к ъ м е н ә
с о ве т ә д ә б и я ты ф о р м а ла ш ты р а . И җ а ты н ы ң б е р е н ч е е л ла р ы н д а
ук , М ә җ и т Г а ф ур и х а лк ы б ы зн ы ң р ух ы н , о м ты лы ш - те лә г е н
я х ш ы б е лг ә н һ ә м а ң ла г а н . Егерменче гасыр башларында башка бер
бөек шагыйрь: “Очты дөнья читлегеннән тарсынып күңлем кошы”, - дигән
канатлы сүзләрне татар телендә дөньяга очырткан. Билгеле, ул сүзләрне
татар поэзиясенең йөзек кашы булган бөек Тукай әйткән. Мин берничә бөек
исемне генә атадым. Алар бик күп, исемнәрен дисбе итеп тезсәң, бәяләп
бетереп булмаслык затлы тәсбих барлыкка килер иде. Ә Тукай – нурлар
чәчеп торган төймәләрнең берсе. Бу дисбедә Мәҗит Гафури да, hичшиксез,
урын ала. Г.Халит болай дип язды: “Габдулла Тукайдан соң татар
әдәбиятында актив иҗат иткән олы әдипләр арасында Гафури
тормышчанлык, халыкчанлык hәм гуманизм байрагын төшермичә, алга табан
бертуктаусыз күтәреп барган көрәшче ролен чын мәгънәсендә үтәүчеләрнең
берсе булды”. Мәҗит Гафури – бик талантлы шәхес. Аның -әсәрләрен
укыйсы hәм укыйсы килеп тора, чөнки ул, Тукай кебек үк, чынбарлыкны яза.
Күрү, тою тойгысы анда бик көчле. Юккамы:
“Минем гомрем минутлары менә шул тамчылар төсле;
Ага шул су кебек яки эри яз көнге кар төсле”,-ди.
Яңа тормышка юл салу авырлыгын Мәҗит Гафури «Шагыйрьнең алтын
приискасында» повестенда сурәтли. Автор монда алтын приискаларында
шәкертлек елларында эшләгән чакларын күз алдына китерә.
Бу әсәрдә хезмәт темасы, хезмәт кешесе темасы ачыкланып килә. Монда без
шулай ук геройларны ике төрле планда бирелүен күзәтәбез. Бер яктан, монда
романтик ноталар яңгырый, ә икенче яктан – ямьсез чынбарлык, караңгылык:
«Мин үзем: Менә тормыш! Алтын чыга торган җир шулай була икән? Соң
болар нигә бер дә рәтләнә алмаганнар? Әллә самородок тапмаганнардыр?..».
Г. Халит та моны раслый: «шулай итеп, әдип укучыны матурлык белән
ямьсезлек, шатлык белән кайгы, моңлы җыр белән тупас проза, мәхәббәт
белән кыргыйлык, бәхет белән бәхетсезлек, хәтта яшәү белән үлем бергә
хөкем сөргән чынбарлыкка алып керә» .
Бу повестьта гади кеше образы авторның «Мин» образы аша тагын да
көчәйтелгән. Чөнки «Шагыйрьнең алтын приискасында» повесте
автобиографик әсәр булып тора.
Шулай итеп, төрле гади образлар аша бу повестьта Мәҗит Гафури иске,
буржуаз дөньяны тәнкыйтьли. Бу повесть анализы нигезендә түбәндәге
нәтиҗәләргә килеп була:
– гади кеше образы бу әсәрдә аеруча көчле бирелә: чөнки бу автобиографик
11
әсәр,бу образлар авторның идеологик карашларын да билгелиләр.
– М ә җ и т ч и т тә й ө р е п а лты н та п м а д ы , б а е м а д ы һ ә м ул м о ң а а з
г ы н а д а ү к е н м и . Ан ы ң к а р а вы , ул м е н ә д и г ә н д ус ла р г а б а е п
к а й тты .
- Я х ш ы , и г е л е к ле к е ш е лә р к ү п . А л а р н ы к ү р ә , б ә я ли б е л е р г ә
г е н ә к и р ә к .Ү зе ң д ә ш ун д ы й с ы й ф а т ла р г а и я б улс а ң , б у
д ө н ь я д а и ң к ы й м м ә т ле та б ы ш - д ус л ы к т уа . Д ус ла р т а б у - а лты н
т а б уд а н д а к ы й м м ә тр ә к .
12
К у л л а н ыл г а н ә дә б ият и с е м л е г е .
1. Ахунов Г.А. Язучы һәм заман // Казан утлары, 1988, № 1. – Б. 119-126
2. Нуруллин И.З. XX йөз башы татар әдәбияты. [Урта мәктәп укучылары,
студентлар hәм югары класс укучылары өчен дәреслек-кулланма]. –
Казан: Тат. китап нәшр., 1982. - 286 б.
3. Я х и н А .Г . Ә д ә б и я т: У н б е р ье л лы к м ә к тә п н е ң 8 н ч е
сыйныфы
ө ч е н д ә р е с ле к - х р е с то м а ти я . - К а з а н : М ә г а р и ф ,
2007.
4. Гафури М. Шигырьләр hәм мәсәлләр//Әсәрләр: 4 томда. – Казан: Тат.
китап нәшр., 1980. - Т.1. – 536 б.
5. Татар әдәбияты тарихы: 6 томда. – Казан: Татарстан китап нәшрияты,
1986 -1989. – Т.3. – 600 б.
6. Мәһдиев М.С. Әдәбият һәм чынбарлык.-Казан: Татарстан китап
нәшрияты,1987.
7. 3. Татар әдәбияты тарихы.-Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1986.51-71 б.
8 . Гафури М. Сайланма әсәрләр. Дүрт томда. III том. – Казан: Татарстан
китап нәшрияты, 1980. – 466 б
9 . Галимуллин Ф.Г. Инешләр Иделгә кушыла: Әдәби мәкаләләр. –
Татарстан китап нәшрияты, 1985. – 136 б.
10. Даутов Р.Н., Нуруллина Н.Б. Совет татар язучылары:
11.
Мәһдиев М.С. Мәҗит Гафури (1880-1934). Тормышы һәм иҗат
юлы турында кыскача очерк. – Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1980
12.
Нигъмәтуллин Ә. Мәҗит Гафури (иҗаты турында очерк). –
Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1969. – 94 б.
13.
Низамов И.М. Уем – тел очында. – Казан: Татарстан китап
нәшрияты, 1995. – 475 б.
14.
Нуруллин И.З. ХХ йөз башы татар әдәбияты. – Казан: Татарстан
китап нәшрияты, 1966. – 428 б
15.
Халит Г. Тормыш һәм ирек җырчысы. Мәҗит Гафуриның
тормышы һәм иҗаты турында очерк. – Казан: Татарстан китап
нәшрияты,1980.
13
К у шы м т а
Татар әдәбияты классигы , публицист, шагыйрь, язучы, драматург Мәҗит
Гафури
Дәрдемәнд
14
А л ты н к и с ә г е
А л ты н ч ы к к а н җ и р лә р д ә
15
Г . Т ук а й һ ә м М .Г а ф ур и - и җ а т та ш д ус ла р
16
Документ
Категория
Филология
Просмотров
1 357
Размер файла
155 Кб
Теги
исламова, мара
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа