close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Солтанова

код для вставки
Мөслим районы гомуми белем бирү учреждениесе Мөслим лицее
Күренекле галим, фольклорчы, драматург, халык язучысы Нәкый Исәнбәтнең
тууына 110 ел тулуга багышланган районкүләм укучылар фәнни-гамәли
конференциясе.
Номинация: “Нәкый Исәнбәт-драматург”
Эзләнү-тикшеренү эше
Тема: Н.Исәнбәт драматургиясендә фольклор геройлары.
Авторлары: Солтанова Ландыш Илфар кызы,
Хафизова Ләйсән Рамил кызы,
Татарстан Республикасы Мөслим муниципаль районы
Мөслим лицее 8в сыйныфы укучылары
Фәнни җитәкче: Ситдыйкова Чулпан Индус кызы,
Татарстан Республикасы Мөслим муниципаль районы
Мөслим лицее беренче категорияле татар теле һәм
әдәбияты укытучысы
Мөслим - 2010 ел.
Эзләнү- тикшеренү эшенең максаты: Н. Исәнбәт драма әсәрләренә анализ
ясау аша иҗатының үзенчәлекле якларын, ул иҗат иткән әсәрләрдә фольклор
геройларының уртак сыйфатларын табу. Әсәрләренең кешелек сыйфатлары
темасына багышлануы, бу теманың драматург әсәрләрендә Ватанга мәхәббәт
һәм кешелекнең киләчәге өчен көрәш формасында ачылуын күрсәтү.
Бурычлар: Нәкый Исәнбәт иҗаты турында белем-күнекмәләрне тирәнәйтү,
эзләнү- тикшеренү эше күнекмәләрен камилләштерү, иҗади фикерли белү
сәләтен үстерү.
Көтелгән нәтиҗә: Нәкый Исәнбәт драматургиясендә фольклор геройларытатар халкының тапкырлыгын, яшәү дәртен, игелек сыйфатларын үзенә
туплаган җыелма образлар. Игелеклелек, хөкемдарларга каршы көрәш башлап
җиңеп чыгу кебек сыйфатлар аларны халык әкиятләрендәге идеал-герой белән
тиңләштерә.
Теманың актуальлеге: Безгә- киләчәк буыннарга- күренекле галим,
фольклорчы, драматург, язучы Нәкый Исәнбәтнең иң асыл рухи сыйфатларын
ул иҗат иткән әсәрләр аша ачу, әдип иҗатының үзенчәлекле якларын табу.
2
Н . Ис ә н б ә т д р а м а т ур г и я с е н д ә ф о л ь к ло р г е р о й ла р ы .
Эчтәлек.
Кереш ........................................................................................................................... 4
Халык иҗатына нигезләнеп язылган пьесаларның берсе- “Хуҗа Насретдин”
комедиясе ..................................................................................................................... 6
Пьесага кагылышлы фольклор материаллары ..................................................... 6
“Х уҗ а На с р е тд и н ” ә с ә р е н е ң т е л - с ти л ь ч а р а ла р ы ............................. 8
К о м е д и я д ә Х уҗ а На с р е тд и н о б р а зы н ы ң б и р е ле ш е ........................ 10
“Х уҗ а На с р е тд и н ” к о м е д и я с е н е ң с ә х н ә т а р и х ы .............................. 12
“Җ и р ә н ч и ч ә н б е лә н К а р а ч ә ч с ы л у” , ” Тү лә к ” һ .б ә с ә р л ә р е н д ә
ф о ль к ло р г е р о й л а р ы н ы ң б и р е ле ш е . .......................................................... 13
Йомгаклау. ................................................................................................................. 15
К ул л а н ы л г а н ә д ә б и я т. ...................................................................................... 16
К уш ы м т а ................................................................................................................. 17
3
Кереш
Н . Ис ә н б ә т и җ а ты н ф о л ьк ло р д а н б а ш к а к ү з а лд ы н а к и те р ү
ч и те н . У л х а лы к а вы з и җ а ты н җ ы й н а у һ ә м ф ә н н и ө й р ә н ү е б е лә н
т а т а р я з уч ы л а ры а р а с ы н д а а е р ы м ур ы н б и ли . Ө ч то м лы к “Т а та р
х а лы к м ә к а л ь лә р е ” ө ч е н ул Т а та р с та н АС С Р н ы ң Г .Т ук а й
и с е м е н д ә г е Д ә ү л ә т п р е м и я с е б е лә н б ү лә к лә н д е . Ан ы ң х а лы к
и җ а ты н а б а г ы ш л а н г а н х е з м ә тлә р е е ш к ы н а г а л и м н ә р ө ч е н д ә ,
я з уч ы л а р г а д а та я н ы ч б ул ы п то р а . А ла р ч и т и лл ә р д ә д ә юг а р ы
б ә я лә н ә .
Х а лы к и җ а ты н а м ө н ә с ә б ә т е н ә д и п ү зе б о ла й б и лг е ли : “Я з уч ы
б ул г а ч , х а лы к н ы ң р ух ы н б е л е р г ә к и р ә к . Х а лы к н ы ң р ух и
б а й лы г ы н и д ә н г ы й б а р ә т с о ң ? Ан ы ң то р м ы ш һ ә м г а д ә т лә р е ,
к ү ң е л т а лә п лә р е , та б и г а те , а к ы лы - ф и г ы л е н и н д и һ ә м ул а ла р н ы
н и н д и ч а р а ла р б е лә н тә г ъб и р и т ә - б о ла р н ы я к ы н н а н һ ә м ч ы н н а н
б е лм и - с и з м и то р ы п , м и н ш ул х а лы к н ы ң я з уч ы с ы б ул уы м н ы ң
м ә г ън ә с е н а ң ла м ы й м . Ш ун ы ң ө ч е н д ә м и н а н ы ң т е л б а й лы г ы ,
а вы з и җ а ты б е л ә н т а н ы ш ы р г а , ш ул а р а ш а х а лк ы м н ы ң р ух и
б а й лы г ы н , д ө нь я г а к а р а ш һ ә м ы ш а н ул а р ы н , э ч к е д ө н ья с ы н
б е ле р г ә м а те р и а л эз лә ү ө с т е н д ә эш лә д е м ” . Әд и п и җ а т
п р о ц е с с ы н д а о за к е л ла р б уе ш уш ы к а р а ш л а р ы н а т ур ы лы к лы
б улы п к а ла .
Н . Ис ә н б ә т
ә с ә р лә р е н д ә
ф о ль к ло р
һәм
э тн о г р а ф и я
э л е м е н тл а р ы о р г а н и к р ә в е ш т ә я ш и лә р . Д р а м а т ур г а ла р а ш а
тарихи
ч ы н б а р лы к н ы
к ү за лл а р г а
о м ты ла ;
ш ул
за м а н
к е ш е лә р е н е ң уй - ф и к е р л ә р е н ү з к а р а ш ла р ы п р и з м а с ы а ш а
ү т к ә р е п , д ө н ья г а х а лы к к ү зе б е л ә н к а р ы й , в а к ы й г а ла р г а т а р и хи
к о н к р е т р ә ве ш тә , х а лы к н о к та с ы н н а н то р ы п б ә я б и р ә . Ш уң а
к ү р ә а н ы ң и җ а ты та та р х а лк ы н ы ң и җ ти м а г ы й ф и к е р ү с е ш е н ,
т а р и х и ү тк ә н е н һ ә м б ү г е н г е с е н та н ы п - б е лү д ә б а й м а т е р и а л
р о л е н д ә ү ти . М о ң а и г ъти б а р и те п , м ә с ә л ә н , ф о л ьк ло р ч ы
Ф .У р м а н ч и е в б о л а й д и п я за : “Б ө е к Бо л г а р ч о р ы н ч а г ы лд ы р г а н
“Ә б ү г а ли с и н а ” д р а м а - п о эм а с ы н д а , м ә с ә лә н , б ә е т ч е а б ы с та й
о б р а зы һ ә м а н ы ң б ә е т ә й тү е б а р .. . Әс ә р д ә г е б у к ү р е н е ш
Ш . М ә р җ а н и н е ң , Бо лг а р ч о р ы н д а н ә ү р ү з б ә е тл ә р е һ ә м ш ә һ ре
Бо лг а р г а зы й л а р ы б ә е тл ә р е б ул г а н , д и г ә н ф и к е р е б е лә н а ва з д а ш ” . Ш ун д а ук ул “М и р к ә й б е лә н Ай с ы л у” д р а м а с ы н д а г ы
А й с ы л уг а б ә е т ч ы г а р у, “Җ и р ә н ч и ч ә н б е л ә н К а р а ч ә ч с ы лу”
к о м е д и я с е н д ә г е ш а м а н лы к к ү р е н е ш лә р е , С е б е р та та р л а р ы н ың
т уй й о ла с ы , т уй җ ы р ла р ы н н а н “Я р - я р ” һ ә м б а ш к а д е та л ь лә р н е ң
ф ә н н и ә һ ә м и я т е б а р лы г ы н б и лг е л и .
Н. Ис ә н б ә тн е ң
та р и х и
те м а ла р г а
һәм
а вы з
и җ а ты н а
и г ъ ти б а р ы а е р уч а 1 9 3 0 - 1 9 4 0 е л ла р д а
көчәя.
Бу СССР
я з уч ы л а р ы н ы ң
беренче
с ъ е зд ы н н а н
соң,
ә д ә б и я тн ы ң
то р м ы ш к а ,х а лы к к а та г ы н д а я к ы н а ю юн ә ле ш е н д ә г е б е р к ү р е н е ш
4
иде.
Әд и п н е ң б у о м ты лы ш ы
н ә ти җ ә с е н д ә
та та р
с о ве т
д р а м а т ур г и я с е
“М и р к ә й
б е лә н
Ай с ы лу” ( 1 9 3 5 ) ,
“Х уҗ а
Н а с р е тд и н ” ( 1 93 9 ) ,
“Җ и р ә н ч и ч ә н б е л ә н К а р а ч ә ч с ы л у” .
“Т ү л ә к ” ( 1 9 4 2 ) , “Җ и д е к ы з
ә к и я те ” ( 1 9 5 7 ) , “ Ә б ү г а ли с и н а ” ( 1 9 5 9 ) , “К ы р л а й е г е те ” , “Х ә й лә к ә р
Д а ли лә .. .” ( “Б а г ъд а д к ү г ә р ч е н н ә р е ” , 1 9 6 6 ) к е б е к х а лы к ч а н
ә с ә р л ә р б е лә н б а е д ы .
Фо л ьк ло р
б е лә н
әдәбият
б ә й лә н е ш е
–
к а тл а ул ы
п р о б ле м а ла р н ы ң б е р с е . У л ә л е г е к ө н г ә ч ә ти е ш е н ч ә ө й р ә н ү н е
сорый.
5
Халык иҗатына нигезләнеп язылган пьесаларның берсе- “Хуҗа
Насретдин” комедиясе
Пьесага кагылышлы фольклор материаллары
Х а лы к и җ а ты н а н и г е з лә п я зы л г а н п ье с а ла р а р а с ы н д а “Х уҗ а
Н а с р е тд и н ” а е р уч а ш ө һ р ә т к а за н д ы . П ье с а н ы ң ү зә к к о н ф ли к ты
т а т а р х а лк ы н ы ң А к с а к Ти м е р г ә к а р ш ы к ө р ә ш е н ч а г ы лд ы р а . Б у
ш ә х е с т ур ы н д а ф о ль к ло р д а тө р л е м а т е р и а л л а р б а р . М ә с ә л ә н ,
“җ и з м ы е к лы м и р - т уп ы й к ” ( ти г ә н ә к ) д и г ә н т а б ыш м а к к а ( № 3 6 4 6 )
Н . Ис ә н б ә т м о н д ы й а ң ла тм а б и р ә : “М и р т уп ы й к - Ә м и р т уп ы й к .
Т уп ы й к - “а к с а к ” д и г ә н с ү з . Я г ъ н и – Ак с а к Ти м е р ( тө р е к ч ә д ә Т уп а л Ти м е р ) . Бо лг а р ш ә һ ә р е н җ и м е р ү ч е Ак с а к Т и м е р ти г ә н ә к к ә
ти ң лә ш т е р е л г ә н ” .
Нә к ы й И с ә н б ә тн е ң “Т а та р х а лы к м ә к а л ьл ә р е ” к и т а б ы н да
А к с а к Ти м е р г ә к а г ы лы ш лы тү бә н д ә г е ф о льк ло р м а те р и а лы ур ы н
а лг а н .
“А к с а к Т и м е р Ид е л б уй л а р ы н а һ ө җ ү м и те п , Бо лг а р
ш ә һ ә р е н а лг а н да б и к к ү п а л ты н - к ө м е ш х ә зи н ә л ә р һ ә м ә с и р л ә р
к ул г а тө ш е р г ә н . А н н а н ул : “Б у к ул г а тө ш к ә н к е ш е л ә р а р а с ы н д а
хикмәт иясе кешеләр бармы?”, -дип сораган. Аңа бу шәһәрдә
б и к х и к м ә т и я с е б е р ш а г ы й р ь б а р и к ә н е н с ө й л ә г ә н н ә р . Ак с а к
Т и м е р а н ы ү з к а р ш ы с ы н а к и те р тк ә н . С ук ы р ш а г ы й р ь ,
д ум б р а с ы н ч а лы п , а ң а Бо л г а р н ы ң д а н лы б а ты р ла р ы , б а й лы к ла р ы
т ур ы н д а г ы х ә лл ә р н е х и к ә я к ы лы п җ ы р л а г а н . Ак с а к Ти м е р
г а җ ә п лә н е п ты ң л а п то р г а н н а н с о ң , а н ы ң и с е м е н с о р а г а н .
- М и н е м и с е м е м Д ә ү лә т, - д и г ә н .
А к с а к Ти м е р та п к ы р те л ле б улг а н , к ө лг ә н д ә :
- Ш ула й и т е п Д ә ү лә т с ук ы р б улд ы м ы н и ? - д и г ә н и к ә н .
С ук ы р ш а г ы й р ь а ң а ш ун д а ук җ а в а п к а й т а р ы п :
- Әг ә р Д ә ү л ә т с ук ы р б улм а с а , а к с а к к улы н а к е рм ә с и д е , - д и г ә н .
Д ә ү лә т - б у с о ң г ы с ы - “п а тш а лы к ” м ә г ън ә с е н д ә . ”
Х а лы к н ы ң б у и л б а с а р г а к а р ш ы п р о те с ты б а ш к а тө р ф о л ьк ло р
ә с ә р л ә р е н д ә д ә ч а г ы л а . Ш ул а р д а н , м ә с ә лә н , “Т а т а р х а лы к
м ә к а л ьл ә р е ” н е ң ө ч е н ч е то м ы н а к е р г ә н “Д ә ү лә т с ук ы р б ул м а с а ,
а к с а к к ул ы н а к е р м ә с и д е ” д и г ә н м ә к а л ь а е р уч а м ө һ и м .
Бе зн е ң ч ә , н ә к ъ м е н ә ш уш ы м ә зә к “Х уҗ а На с р е тд и н ”
к о м е д и я с е н е ң ү с е п ч ы г уы н а җ и р ле к б улы п х е зм ә т и тк ә н .
М о н д а г ы “х и к м ә т ле к е ш е ” ( “с ук ы р ш а г ы й р ь” ) с ү зл ә р е и к е н ч е
б е р ур ы н д а Х уҗ а Н а с р е тд и н а вы зы н н а н ә й те л ү б и к м ө м к и н .
Н . Ис ә н б ә т ә с ә р е н ә ул ш ул а й ү зг ә р те ле п к е р те лг ә н д ә ( д ү р те н ч е
п ә р д ә , ө ч е н ч е ч ы г ы ш ) . Те г е я к и б у ф ор м а д а ү зг ә р г ә н ,
тр а н с ф о р м а ц и я лә н г ә н
ур та к
с юж е тл а р ,
күчмә
г е р о й ла р
ф о ль к ло р д а к үп о ч р ы й . Б у с юж е т и с ә “Х уҗ а Н а с р е тд и н ”
6
к о м е д и я с е н д ә г е Җ и һ а н г и р х а н б е лә н х а лы к вә к и ле Х уҗ а
а р а с ы н д а г ы к о н ф ли к тн ы т а с ви рл а уд а уң ы ш лы ф а й д а ла н ы лг а н .
“Х уҗ а Н а с р е тд и н ” д а г ы х а лы к ч а н п е р с о н а ж ла р г а п а тр и о ти к
р ух х а с . Җ и һ а н г и р г а с к ә р е Бо лг а р и л е н ә б а с ы п к е р г ә ч , х е зм ә т
и я с е к ө р ә ш к ә к ү т ә р е лә һ ә м Х уҗ а На с р е тд и н я р д ә м е б е лә н җ и н е п
ч ы г а . Бо лг а р н ы ң д и н ә һ е л лә р е һ ә м б а й ла р ы , к и р е с е н ч ә ,
Җ и һ а н г и р г а к а р ш ы б а р м а с к а ө н д и л ә р , а х ы р ч и к тә х а лы к к а
х ы я н ә т и тә лә р . Д р а м а т ур г җ и р ле ө с т е н с ы й н ы ф вә к и лл ә р е н е ң
а за тлы к
көрәшен
җ и т ә к лә р г ә
к ө ч с е з ле г е н ,
х а к с ы злы г ы н
и с б а т лы й ,
асылда
а ла р н ы ң
х е зм ә т
иясе
и н те р е с л а р ын
я к ла м а ул а р ы н к ү р с ә тә . Җ и һ а н г и р г а б а р у ө ч е н в ә к и л и т е п х а лы к
Х уҗ а н ы җ и б ә р ә , к е ш е лә р а вы р к ө н н ә р д ә к и ң ә ш с о р а п Х уҗ а г а
м ө р ә җ ә г а т ь и т ә лә р .
Н . Ис ә н б ә т Бо лг а р и ле н е ң б а ты р ул л а р ы , п а тр и о т к ы з ла р ы
т ур ы н д а та р и х и җ ы р ла р к е р те п тә х а лы к ч а н х а р а к т е р ла р н ы ң
р ух и д ө н ья с ы н а ч а р г а о м ты ла . М ә с ә лә н , я ш ь е г е т А лч ы н
Х а м м а тн ы и лб а с а р л а р г а б а ш и м ә г ә н г ү зә л к ы з З ө б ә р җ ә т
т ур ы н д а г ы я ң а җ ы р б е л ә н та н ы ш ты р а .
7
“ Ху җ а Н а с р е т ди н” ә с ә р е н е ң т е л - с т ил ь ч а р а л ар ы
Д р а м а т ур г н ы ң т е л е ү тк е н , х а лы к ч а н , җ а н лы , та б и г ы й һ ә м
г а җ ә е п о б р а з лы . Би р е д ә Н . Ис ә н б ә тн е ң ш а г ы й р ь, ф о л ьк ло р ч ы
һ ә м ли н г ви с т б ул уы д а ү з е н с и зд е р ә . Ш ун д ы й с ы й ф а тл а р н ың
б и к к ү б е с е н “Х уҗ а Н а с р е тд и н ” к о м е д и я с е ү з э ч е н ә а лг а н . Б у
п ье с а т ур ы н д а р е ж и с с е р А . Е ф р е м о вн ы ң : “Д р а м а т ур г а н ы
и с к и тк е ч и те п я з г а н . .. б у б и к к ы зы к лы ә с ә р н е ң т ө р ле тө с ле те л
ү з е н ч ә ле г е н ти р ә н р ә к ө й р ә н е п б е лә с е м к и лә ” , - д и п ә й тү е ти к м ә г ә
тү г е л, б и лг е ле .
Б у к о м е д и я д ә х а лы к ч а н х а р а к те р т уд ы р у ө ч е н к ул л а н ы лг а н
т е л - с ур ә тл ә ү ч а р а ла р ы г а я т ь к ү п тө р ле . М ә с ә лә н , Х уҗ а - та т а р
х а лы к м ә к а л ь лә р е н е ң
т ә м е н б е ле п , ч а м а н ы ю г а л тм ы й , б и к
к и р ә к ле ур ы н д а г ы н а к ул ла н уч а н к е ш е . У л е ш к ы н а м ә к а л ь,
ә й те м н ә р н е ү з е нч ә ү зг ә р те п , ү з с ө й лә м е н ә ү р е п җ и б ә р ә : ” М е н ә
с и м ң а м ә ! Ба й к и с ә к о тлы б улс ы н , я р лы к и с ә - к а я н а лд ы ң ! ” , “
А к ч а җ и м е ш е б е зд ә ү с м ә г ә н , тук т а , б а к ч а җ и м е ш е б е л ә н г е н ә
с ы й лы й м ” , “С и н а н ы я р лы д и п уй ла м а , е г е т е я р лы , н а м ус ы
б а й ” . Ү зә к п е р с о н а ж с ө й л ә м е н д ә г е м о н д ы й ү зе н ч ә ле к л ә р тө р ле
ф о р м а д а Н. И с ә н б ә тн е ң б а ш к а ә с ә р л ә р е н д ә д ә ур ы н а ла .
М ә с ә лә н , Җ и р ә н ч и ч ә н н е ң ә й тк ә н б е р с ү зе д и я р ле к та б ы ш м а к ,
х и к м ә т ле җ ы р , а л л е г о р и к һ ә м с и м во ли к м ә г ън ә г ә и я .
П е р с о н а ж н ы ү з з а м а н ы н а х а с х а р а к те р ы б е лә н с ур ә тл ә п
б и р г ә н д ә Н .И с ә н б ә т ш ул ч о р т а т а р х а лк ы тор м ы ш ы н д а
з ур
ур ы н а лы п то р г а н ы р уг лы к т ә р ти п лә р е , тө р ле й о ла ла р ,
ырымнар,
ы ш а н ул а р ,
с ы н а м ы ш ла р ,
башка
т ө р ле
гореф г а д ә т лә р н е , х а лы к н ы ң эс т е ти к зә вы г ы н , к ул ь т ур а с ы н и с т ә то ты п
э ш и тә . “ Х уҗ а Н а с р е тд и н ” д а д ө н ь я ви м о ти в ла р ә к и я т , ле г е н д а ,
м и ф һ ә м д и н и м о ти в ла р б е лә н б е р г ә ү р е лә , я н ә ш ә я ш и . Әс ә р д ә,
м ә с ә лә н , ш ул за м а н к е ш е лә р е н е ң с о ц и а л ь – э к о н о м и к һ ә м р ух и
д ө н ь я с ы н д а ч а г ы лы ш та п к а н м о н д ы й ф а к т ла р б а р : С ә лви н е ң
А л ч ы н г а ч и к к ә н я ул ы к б и р ү е , т е ш к а р а лт у, ө ч , д ү р т , җ и д е ,
к ы р ы к , җ и тм е ш , й ө з с а н н а р ы н ф о льк ло р д а г ы ч а м ул к ул л а н у,
к ы з а л у - б и р ү й о ла с ы , н и к а х ук у, м ә һ ә р , ф и д и я һ .б . с ә д а к а
б и р ү лә р , к а р г ы ш ла р , а н т и тү лә р , к ү р ә з ә ч е ле к , ф а лч ы лы к ,
м ә е тн е ң р ух ы с уг уг а , к ы я м ә т к и лү г ә , к и н а я л ә п с ө й лә ш ү , те л
я ш е р ү , җ е н н ә р с а та ш ты р уг а ы ш а н у һ .б .
Пе р с о н а ж л а р н ы ң с ө й лә ү ү зе н ч ә л е к лә р е н б и р ү ө ч е н ә д и п е ш
к ы н а ч ә ч м ә с ө й лә м н ә н п о эти к р ух та г ы р и т м лы һ ә м р и ф м а лы
җ ө м лә лә р г ә к ү ч ә , ш и г ър и ү лч ә м ле һ ә м р и тм лы с ти ль т уд ы р а .
Н . И с ә н б ә тн е ң к ү п к е н ә б а ш к а ә с ә р лә р е н д ә г е к е б е к , “Х уҗ а
Н а с р е тд и н ” д а д а т ур ы д а н - т ур ы ш и г ы р ь б е л ә н я зы лг а н д и а ло г л а р
күп.
Ал а р
әсәрнең
и д е я - т е м а ти к
м ә г ън ә с е н
б и р ү дә ,
х а р а к те р ла р н ы а ч уд а м а х с ус ва зи ф а ү ти .
8
Х уҗ а ч а к ы р ы лм а г а н к ун а к ла р д а н к ө лг ә н д ә х а л ы к те ле н д ә б и к
б о р ы н г ы д а н я ш ә п к и лг ә н та к м а к , т е л б ә й лә н д е р г е ч с ү з лә р д ә н
ф а й д а ла н а :
Пешерер идең каз,
К ун а к л а р а з;
Пешерер идең үрдәк,
К ун а к л а р к ү б р ә к .
Х а лы к
и д е а л ла р ы н ,
аның
п а тр и о ти к
с ы й ф а т ла р ы н ,
о п ти м и с ти к та б и г а те н ч а г ы лд ы р г а н д а Н . Ис ә н б ә т х а лк ы б ы зн ы ң
г о р е ф - г а д ә т лә р е н , уй - ф и к е р л ә р е н , те ле н , к и е м - с а лы м н а р ын
б ө те н н е ч к ә л е к л ә р е н ә к а д ә р б е л е п эш и тә . М ә с ә л ә н , х а лы к ч а н
о б р а з лы ф и к е р л ә ү г ә к о р ы лг а н м а к та у с и н о н и м н а р ы т е з м ә с е н
“Х уҗ а На с р е тд и н ” д а г ы я уч ы С ә х и лә д ә н б о л а й и ш е тә б е з: “М и н
ә й ти м ә ле , с и ң а , м е н ә : к а лә м к а ш лы , с ө м б е л ч ә ч ле , а й д а й и я к ле ,
а с ы л с ө я к ле , ш и к ә р т е л ле , ш и р бә т с ү з ле , эн җ е те ш л е , г ө л й ө зл е !
Эр к е ле п к е н ә то р а б и т , а п п а г ы м , эр к е ле п ! С ус ы з к а ш ы к та н г ы н а
с уы р
да
й о т!
Ан д ы й н ы
падишалар
күрмәгән”.
Ха лы к
җ ы р ла р ы н д а , у р т а г а с ы р К ө н ч ы г ы ш ә д ә б и я ты н д а к и ң та р а лг а н
тр а д и ц и о н м а к т а у с ү з лә р е , м а т ур лы к н ы ң п о э ти к о б р а зл а р ы
б и р е д ә м о ң а к а д ә р к а й д а д ы р и ш е те лг ә н , ә м м а ш ул а й д а б и к
я к ы н , та н с ы к , ү з б ул ы п к ү ң е л г ә к е р ә .
К ү р е н г ә н ч ә , “Х уҗ а Н а с р е тд и н ” к о м е д и я с е н е ң х а лы к ч а н лы г ы н ,
х а р а к те р ла р н ы ң м и л л и ү зе н ч ә ле г е н тә эм и н и тк ә н җ и тд и
ф а к то р л а р д а н
б е р с е - ә д и п н ең
ф о л ьк ло р
һәм
этн о г р а ф и я
м а те р и а л ла р ы н , т а р и х н ы х а лы к н ы ң и д е я - э с те ти к к а р а ш л а р ын
ти р ә н б е ле п ,ә с ә р е н д ә та б и г ы й ч а г ы лд ы р у о с та лы г ы . Әлб ә т тә ,
б у п ь е с а - Х уҗ а Н а с р е тд и н т ур ы н д а г ы м ә з ә к лә р җ ы е лм а с ы тү г е л .
Ф о л ьк ло р н ы ң ө ле ш е з ур б ул с а д а , к о м е д и я н е ң с о ц и а ль
ю н ә ле ш е н , к о м п о зи ц и я с е н , с юж е ты н , х а р а к те р ла р а ч ы лы ш ы н
т ә э м и н и тү д ә д р а м а т ур г н ы ң ү з и җ а т ф а н та зи я с е х ә ли тк е ч р о ль
уй н ы й .
“Х уҗ а Н а с р е тд и н ” к о м е д и я с е - х а лы к к ү ң е ле н д ә с а к ла н а
то р г а н и ң ә һ ә м и я тл е ә с ә р лә р н е ң б е р с е . Ав то р а н ы х а лы к а вы з
и җ а ты н а н и г е з лә н е п и җ а т и т к ә н , ш уң а к ү р ә к о м е д и я х а лы к ч а н
да.
9
К о м е ди я дә Ху җ а Н а с р е т д ин о б р а з ы н ың б и р е л е ш е
Х уҗ а
На с р е тд и н - К ө н ч ы г ы ш
х а лы к ла р ы н д а
гаҗәп
күп
т а р а лг а н о б р а з . Ә д ә б и я т б е лг е ч л ә р е а н ы ң X I V г а с ы р д а н ук я ш ә п
к и лү е н ә й т ә л ә р . X V I I - X VI I I й ө зл ә р д ә Ид е л б уе х а лы к ла р ы Х уҗ а
м ә зә к л ә р е т ур ы н д а с ө й ли б а ш лы й ла р . Та та р х а лк ы а н ы җ о р
т е лл е , зи р ә к б ул г а н г а я р а та . Н . И с ә н б ә т Х уҗ а На с р е тд и н
о б р а зы н м ә з ә к л ә р а ш а а ч а . М ә зә к ү тк е н ф и к е р н ә ти җ ә с е н
к ү р с ә тә . Үз лә р е н б и к к ө ч л е д ип и с ә п л ә ү ч е лә р Х уҗ а а лд ы н д а
к ө ч с е з , м е с к е н х ә лд ә к а ла ла р .
Х уҗ а - а к ы л лы и р - е г е т. Ба р ы с ы д а , х ә т та х а ты н ы д а а н ы
д и в а н а д и лә р . Т и к ул а ла р д а н а к ы лы б е лә н ө с те н то р а . К ы е н
х ә лд ә к а лг а н н а р г а я р д ә м и т ә . М е н ә б е р м и с а л . Ал ч ы н и с е м ле
е г е т к ә З ө б ә р җ ә тн е ү з е н ә а лы р ө ч е н , й ө з а л ты н к и р ә к . Ә а н ы ң
н и б а р ы б е р а лты н ы б а р ! У л Х уҗ а д а н я р д ә м с о р ы й . Х уҗ а , ш а я н
г ы н а : “У һ у! Бе р а лты н д и г е н ? С о ң ш ул а й б ул г а ч , я ң а д а н т ук с а н т уг ы з г ы н а к и р ә к тү г е лм е с о ң ? Бө те н лә й ю к к а б о р ч ы лы п
й ө р и с е ң и к ә н с и н .. . Я р ы й . . .А ла й д а с и н б е р а зд а н ш ул ти р ә г ә
с уг ы л . Э з лә п к а р а р м ы н ” , - д и . У л ү з е н е ң җ о р лы г ы , ү т к е н а к ы лы
б е лә н Би к и н е ң т ук с а н т уг ы з а л ты н лы я н ч ы г ы н к ул г а тө ш е р ә .
Я н ч ы к н ы А лч ы н г а б и р ә .
Х уҗ а г а к а р ш ы то р уч ы л а р - б а р ы с ы д а б а й л а р , х а лы к н ы и зе п ,
т а ла п я ш ә ү ч е лә р . У л а л а р н ы к ө л к е г ә к а лд ы р а . Х уҗ а н ы ң ти з һ ә м
а к ы л лы ф и к е р й ө р тү е с о к ла н д ы р а . К о лы й та р х а н Х уҗ а
ө с те н д ә г е ч а п а н н ы ң ү зе н е к е и к ә н е н та н ы й һ ә м а лм а к ч ы б ула . .
Л ә к и н Х уҗ а н ы ң т а п к ы р лы г ы м ә с ь ә л ә н е ү з ф а й д а с ы н а х ә л и тә .
Ә л е г е н ә ч а п а н н ы “М и н е к е ! ” д и п и с б а т ла р г а ты р ы ш к а н К о лы й
“М и н е к е тү г е л! ” д и я р г ә м ә җ б ү р б ул а .
Х уҗ а и г е л е к ле к е ш е . У л ү з е н ә б е р н ә р с ә д ә а л м ы й . У л
б а ш к а ла р г а я р д ә м и тә р г ә ты р ы ш а . Лә к и н тө п г е р о е б ы з б ө те н лә й
ү к г ө н а һ с ы з тү г е л: а лд а ш уд а н , х ә й лә д ә н , ур л а ш уд а н д а б а ш
т а р тм ы й .
Ул
ү зе н
а лд а р г а
т е л ә ү ч е лә р н е
а лд ы й ,
ү зе н
т а ла уч ы л а р н ы к ы н ур лы й . Үз е н һ ә м ти р ә - юн е н д ә г е я р лы
х а лы к н ы җ ә б е р лә т м и . Х уҗ а н ы ң г а д е л х ө к е м е , зи р ә к ле г е
х а лы к к а ф а й д а к и те р ә . Ан ы ң б е л ә н к ө р ә ш үч е б а й ла р б е р с е
а р ты н н а н б е р с е к ө лк е г ә к а ла ла р , а х м а к , д и ва н а б ул а р а к ч ы н
й ө з лә р е а ч ы л а .
Х уҗ а На с р е тд и н - җ ы е лм а о б р а з. У л х а лы к н ы ң зи р ә к ле г е н ,
т а п к ы р лы г ы н ,
акыл
б е лә н
эш
й ө р тү е н ,
җ о р лы г ы н ,
т ә в ә к к ә л ле г е н , ш а я н лы г ы н ү з е н ә т уп ла г а н . У л - ә к и я ти г е р о й :
б а р лы к эш н е б ул д ы р а а л а , п р о б ле м а н ы ч и ш ә р г ә с ә лә т ле . Ан да
б ул г а н х о лы к с ы й ф а тл а р ы б а ш к а к е ш е л ә р д ә д ә о ч р ы й . Лә к и н
б а р ы с ы д а тү г е л . Х а лы к ү з е уй л а п та п к а н ә ле г е о б р а зг а б а р лы к
ә й б ә т с ы й ф а т ла р н ы т уп ла п б и рг ә н . М и н е м ч ә , Х уҗ а На с р е тд и н
10
о б р а зы н ы ң б ул уы , я ш ә ве х а лы к н ы ң а вы р то р м ы ш ы н җ и ң е лә й те п
җ и б ә р ә , ө м е т ч а т к ы с ы уя та .
К о м е д и я д ә та с ви р ла н г а н за м а н б е лә н ә с ә р я зы л г а н за м а н н ы
ч а г ы ш ты р ы й к . Х уҗ а На с р е тд и н Бо лг а р Д ә ү лә те н е ң и ң а вы р
е л ла р ы н д а я ш и . Д ә ү лә тн е ң б ә й с е з ле г е ю г а лг а н . Ха лы к т ә м а м
б ө л г ә н . Җ и һ а н г и р - и лд ә х о к ук ла р ы ч и к лә н м ә г ә н б е р д ә н б е р
х а к и м , б е р а я г ы ч ул а к д и к т а то р .
3 0 н ч ы е л ла р д а та та р х а лк ы н ы ң я зм ы ш ы б о р ы н г ы Бо л г а р
х а лк ы я з м ы ш ы н а б и к о х ш а г а н . А н ы ң д а м ө с тә к ы й ль ле г е юк . Ә
х ө к е м д а р ы - б е р к ул ы ч ул а к , х о к ук ла р ы ч и к лә н м ә г ә н д и к та то р.
У ты зы н ч ы е л л а р д и к та то р ы н ың м а к с а ты
д а - б ө те н д ө н ья н ы
я ул а п а л у. К ү р ә б е з, эл е к к е з а м а н һ ә м 3 0 н ч ы е лл а р н ы ң то р м ы ш
ш а р т ла р ы б е р - б е р с е н ә б и к о х ш а г а н . Ик е н ч е тө р ле ә й тк ә н дә ,
Н ә к ы й И с ә н б ә т то та ли т а р р е ж и м г а ү з б ә я с е н б и р ү ө ч е н а ң а юр и
б о л г а р ла р то р м ы ш ы н о х ш а тк а н . Җ и һ а н г и р ла р за м а н ы н д а н и ч е к
б ул с а , то р м ы ш х ә зе р д ә ш ул а й , д и а в то р , к ү п тә н г е ва к ы й г а ла р г а
б ә я б и р г ә н б улы п , ү з за м а н ы н а бә я б и р ә .
Н. Ис ә н б ә тн е ң “Х уҗ а На с р е тд и н ” к о м е д и я с е - җ и тд и ә с ә р .
К ө лә - к ө л ә , б е з ү з е б е з г ә б ә я б и р ә б е з . Д р а м а т ур г б е зн е а к ы л
б е лә н эш и т ә р г ә ө й р ә т ә . Х а л ы к н ы Х уҗ а Н а с р е тд и н к е бе к
я к ла уч ы ла р к и р ә к .
11
“ Ху җ а Н а с р е т ди н” ко м е д и яс е не ң с ә х нә т а р ихы
“Х уҗ а Н а с р е тди н ” н ы ң ә д ә б и э ш л ә н е ш е н д ә г е ү зе н ч ә л е к лә р н е
к ү р е п , п ье с а н ы ң 1 9 4 0 н ч ы е лд а к уе л у уң а е б е л ә н Фа ти х Хө с н и
б и к х а к лы р ә ве ш тә б о ла й д и п я з а : “ А в то р ә с ә р н е с ю ж е т лы ә с ә р
и т е п т уд ы р у юл ы н д а к ү п к ө ч к уй г а н . Ти к а ң а к а р а п
Х уҗ а
Н а с р е тд и н ә к и я т л ә р е н д ә г е ю м о р к и м е м ә г ә н , ул ү тк е н ле к б е л ә н
б е р ә д ә б и о р г а н и з м н ы ң ү з к и с ә г е , т а б и г ы й к и с ә г е р ә ве ш е н д ә
ү с к ә н . Б у - ч а л ч ә ч л е б о р ы н г ы лы к а лд ы н д а к о л б ул у тү г е л , ә
ф о ль к ло р м а те р и а лы ө с те н д ә а к ти в и җ а т эш е ” .
“Х уҗ а Н а с р е тд и н ” к о м е д и я с е н е ң с ә х н ә т а р их ы б а й . Бе р е н ч е
м ә р тә б ә 1 9 4 0 н ч ы е лн ы ң а п р е л е н д ә с ә х н ә г ә м е н е п , ул 1 9 4 1 ,
1 9 5 2 , 1 9 6 6 , 1 9 80 - 9 0 н ч ы е л ла р д а я ң а р ты лы п к уе ла . 1 9 4 0 н ч ы
е лд а “Ч а я н ” ж ур н а лы н ы ң 5 - 8 с а н н а р ы н д а б а с ы ла . Г . К а м а л
и с е м е н д ә г е те а тр с ә х н ә с е н д ә “Х уҗ а Н а с р е тд и н ” 2 0 0 0 н ә н а р тык
уй н а лы п р е к о р д к уй г а н , х а лы к н ы ң м ә х ә б б ә те н к а за н г а н ә с ә р .
К о м е д и я Б а ш к о р т с та н с ә х н ә лә р е н д ә д ә к ү п е л ла р б уе уң ыш
б е лә н б а р д ы , М ә с к ә ү һ ә м Ле н и н г р а д ш ә һ ә р лә р е н д ә ү тк ә р е л г ә н
д е к а д а ла р д а та та р с о в е т с ә н г а те н е ң ү с е ш д ә р ә җ ә с е н к ү р с ә т к ә н
ә с ә р л ә р р ә те н д ә с ә х н ә г ә м е н д е , т а м а ш а ч ы ла р н ы ң ти р ә н
м ә х ә б б ә т е н к а з а н д ы . Х уҗ а Н а с р е тд и н р о ле н о за к е л ла р
д ә ва м ы н д а а р ти с т Х ә ли л Әб җ ә л и ло в уй н ы й . 9 0 н ч ы е л ла р д а
“Х уҗ а На с р е тд и н ” к о м е д и я с е н д ә К а зы й р о л е - я к та ш ы б ы з,
Т а та р с т а н н ы ң х а лы к а р ти с ты На и л Ә юп о вн ы ң и җ а т җ и м е ш е .
12
“ Җ и р ә н ч ич ә н б е л ә н К а р а ч ә ч с ыл у ” ,” Т ү л ә к” һ .б ә с ә р л ә р е н дә
ф о л ь кл о р г е р о йл а р ы ны ң б ир е л е ш е .
Те м а с ы һ ә м с ти л е б е л ә н “ Х уҗ а На с р е тд и н ” к о м е д и я с е н ә
“Җ и р ә н ч и ч ә н б е лә н К а р а ч ә ч с ы л у” ә с ә р е я к ы н то р а . Ч и ч ә н н ә р –
т а п к ы р с ү з ле , м ә зә к ч ә н , зи р ә к а к ы л лы к е ш е лә р б ул г а н . А ла р
ш ул я к та н д а н то т к а н н а р , т а п к ы р , т ур ы с ү з лә р е б е лә н х а н н а р н ы ,
з ур тү р ә лә р н е д ә к ы е н х ә л лә р г ә к а лд ы р а а лг а н н а р . Ч и ч ә н н ә р н е ң
г ум а н и с ти к ф и к е р лә р е
к и ң х а лы к к а т ла ул а р ы а р а с ы н д а
т е лә к т ә ш ле к та п к а н . Ха лы к ү з и җ а ты н д а я р а ты п т уд ы р г а н б у
о б р а з я зм а ә д ә б и я т к а д а к ү ч те . М о ң а м и с а л и т е п “И д е г ә й ”
тр а г е д и с е н д ә г е Т ук т а м ы ш х а н н ә ф р ә т е н ә ю лы к к а н С уб р а ч и ч ә н
о б р а зы н , Н . Фә тт а х н ы ң “Ә ти л с уы а к то р ур ” р о м а н ы н д а г ы
А л м ы ш х а н б е лә н б ә х ә с к ә к е р ү е ө ч е н те ле к и с е лг ә н Ал а - С е р к ә ч
уг л ы Бә к ә ч ч и ч ә н н е к ү р с ә те р г ә м ө м к и н . Ч и ч ә н н ә р т ур ы н д а
Н . Ис ә н б ә т б о ла й д и : “Ч и ч ә н к е м ? Би л г е ле и н д е , те л о с т а с ы .
Л ә к и н о с т а б ул ы п , ул к о р ы г а те ле н ә с а лы н уч ы тү г е л . Ч ө н к и ул х а лы к в ә к и л е , тр и б ун . Ан ы ң с үз е - х а лы к х и к м ә те . Хи к м ә т б ул уы
ш ул : һ ә р с ү зе н ш ул ук ва к ы т эш и т е п тә и с б а т и т ә а л а ” .
“Җ и р ә н ч и ч ә н б е лә н К а р а ч ә ч с ы л у” - а к ы л г а , зи р ә к ле к ле к к ә юл
то та . З и р ә к , а к ы ллы к е ш е лә р н е ң то р м ы ш ы б ә х е т ле б ул а , а ла р
т е лә с ә н и н д и а вы р лы к ла р н ы д а җ и ң е п ч ы г ы п , ү з те лә к лә р е н ә
и р е ш ә а ла ла р , ш ун д ы й к е ш е лә р к е б е к б улы р г а к и р ә к д и г ә н
к а р а ш х а лы к к ү ң е ле н д ә э ле к - э ле к тә н я ш ә п к и лг ә н һ ә м ул
ф о ль к ло р д а н ы к ч а г ы л г а н . Н. Ис ә н б ә т ш ун ы ә с ә р е н ә д ә
к е р тә .М ә с ә лә н , Я ң г ур а б и ү з е н е ң б улд ы к с ы з улы н б о ла й
ти р г и : ” Ал ты н ы б ул м а с а , а к ы лы б а р а н ы ң , с и н д ә д ә ш ул н ә р с ә
б е р а з г ы н а б ул с а ч ы , р ә х м ә т тө ш к е р е ” . То р ы р җ и р е д ә б ул м а г а н
Җ и р ә н Ч и ч ә н ү зе н е ң зи р ә к а к ы лы б е л ә н х а н н ы х ә й р а н к а лд ы р а .
У л Я ң г ур а б и н е ң к и е м н ә р е н , а к ч а с ы н о ты п , м ә һ ә р б и р ә , ө й лә н ү
ч ы г ы м н а р ы н тү ли һ .б .
“Т ү лә к ” тә д ә ә с ә р н е ң н и г е зе н ф о л ьк ло р д а ч а г ы лы ш т а п к а н
х а лы к ө м е т лә р е , х ы я л ла р ы , ы ш а н ул а р ы тә ш к и л и т ә . Би р е д ә д ә ,
ә к и я т , ле г е н д а , д а с та н , эп о с ла р д а г ы к е б е к , к о л а н а д а н т уг а н ,
к ы е р с ы ты л г а н , ә м м а х а лк ы , В а т а н ы , м ә х ә б б ә т е ө ч е н җ а н ы н д а
к ы зг а н м а г а н и д е а л ла ш ты р ы л г а н б а ты р е г е т о б р а зы ү з ә к т ә то р а .
У л х а лы к н ы ң и ң м а т ур с ы й ф а тл а р ы н г ә ү д ә лә н д е р ә . Тү лә к
х а лы к т а н к ө ч - р ух а лы п я ш ә ве б е лә н к ө ч ле . Х а л ы к ч а н х а р а к те р
б ул а р а к , и ң а вы р ч а к л а р д а Тү л ә к я н ы н д а а н ы ң б а б а с ы н - ч а л
ч ә ч л е и л к а р ты н к ү р ә б е з . К ү п н е к ү р г ә н , тә җ р и б ә ле Я н г ур а з ү лм ә с х а лы к о б р а зы . Ш уң а к ү р ә ул к а й с ы д ы р я к ла р ы б е лә н
Х уҗ а н ы д а , С уб р а н ы д а , Әб уг а ли с и н а н ы д а х ә т е р лә т ә .
Ае р ы м ө з е к лә р р ә ве ш е н д ә 2 0 е л л а р д а ук и җ а т и т е л ә б а ш л а г а н
“Т ү л ә к ” л и б р е тто с ы н ы ң я зы л у т а р и х ы н д а М .Җ ә ли лн е ң д ә р о ле
б а р . Ба ш к а б и к к ү п а в то р ла р н ы ң ли б р е тто ла р ы н б е р е н ч е б улы п
13
б ә я лә г ә н М .Җ ә ли л, “Т ү лә к ” н е ң с юж е т п ла н ы н д а б е р е н ч е лә р д ә н
б улы п ук ы й һ ә м б о ла й я за : “ Ә к и я ттә а к т уа ль һ ә м м а т ур и д е я т уг а н и л г ә ч и к с е з м ә х ә б б ә т , туг а н и лн е к о т к а р у ө ч е н ш ә х с и
б ә х е тт ә н б а ш та р т у и д е ч с е ү тк ә р е лә . Әк и я тн е ң г е р о е Тх лә к с у
п а тш а с ы н ы ң зи н н ә тл е с а р а е н д а т уг а н и ле н с а г ы н а , к ү ң е ле
г а җ и з лә н ә . Ә и н д е т уг а н и ле н ә д о ш м а н г а с к ә р лә р е я б ы р ы лг а н ы н
и ш е тк ә ч , к а й ты р юл г а ч ы г а … Н ә к ы й Ис ә н бә т, ш уш ы уң а й
м о м е н т ла р н ы ң б а р ы с ы н д а с а к ла г а н х ә лд ә , а ла р н ы т а г ы н д а
т ул ы лы н д ы р ы п , к ө ч ә й те п б и р ә . С юж е тн ы ул г а д и һ ә м к ы зы к лы
и т е п к о р а . Ан ы ң о б р а зл а р ы п с и х о ло г и к я к та н а л г а н д а б а й , ш ул
ук в а к ы т та ә к и я т ч ә г а д и , б е р к а тл ы ” .
14
Йомгаклау.
Н . Ис ә н б ә т и җ а ты н а ф о л ьк ло р й о г ы н ты с ы б и р е д ә к ү р с ә те лг ә н
м о м е н т ла р б е лә н г е н ә ч и к лә н м и . М ә с ә лә н ,ул ш уш ы и җ а т
п р и н ц и п ла р ы н а т ур ы лы к лы б ул г а н х ә лд ә , за м а н д а ш ла р ы б ы з
о б р а з ла р ы н ч а г ы лд ы р г а н п ье с а ла р ы н д а д а б и лг е ле к ү л ә м д ә
х а лы к и җ а ты н а , э тн о г р а ф и я с е н ә м ө р ә җ ә г а т ь и т ә . “Р ә й х а н ” ,
“З и ф а ” , “М ус а Җ ә ли л” к е б е к ә с ә р лә р е уң а е б е л ә н д ә ф о ьк ло р
күренешләре
тур ы н д а
иркенләп
сөйләргә
б ул а .
“Х а л ы к
т е а тр ла р ы һ ә м ф и ла р м о н и я ө ч е н м узы к а л ь уе н ” и те п м а х с ус
я з ы л г а н б е р п ә р д ә ле к “А ул а к ө й ” с ц е н а р и е н е ң , “С п а р та к ” ,
“Ә б уг а ли с и н а ” к е б е к ү з е н ч ә л е к ле ә с ә р л ә р е н е ң ф о л ьк ло р г а
м ө н ә с ә б ә те н , Н. Ис ә н б ә т п о эти к а с ы н д а х а лы к а вы з и җ а ты
м о ти в ла р ы то тк а н ур ы н н ы а ч ы к л а у ш ул а й ук к ы зы к лы
н ә ти җ ә лә р б и р е р г ә м ө м к и н . Ә м м а б у х е зм ә тн е ң к ү лә м е а ла р н ың
б а р ы с ы н д а с ы й д ы р ы п б е те р ә а лм ы й .
Н . Ис ә н б ә т ф о л ьк ло р г а т ур ы д а н - т ур ы м ө н ә с ә б ә т л е ә с ә р лә р е н д ә
к е ш е н е к е ш е и т к ә н и җ м а т ур с ы й ф а т ла р н ы ң ч а ф лы г ы н я к ла п
ч ы г а , В а т а н , Туг а н и л , х а лы к , а за т лы к , т уг а н лы к , м ә х ә б б ә т,
б а ты р лы к , д ус лы к х и с лә р е н е ң б ө е к ле г е н ә д а н җ ы р лы й . Ха лы к
к ү ң е ле н д ә я р а лы п ү с к ә н , и ң м а т ур к е ш е ле к с ы й ф а т ла р ы н
ү з лә р е н д ә т уп ла г а н и д е а л ь г е р о й л а р ,п а тр и о ти з м , ва та н ч ы лы к
х и с лә р е тә р б и я л ә ү д ә я р д ә м и тә лә р . Ак с а к Ти м е р , Ә м и р Ха ли т
к е б е к я вы з ш ә х е с л ә р н е ң я м а н эш лә р е б е зн е ң к ү ң е л лә р д ә е ә ф р ә т
х и с лә р е уя та , җ и р һ ә м к е ш е ле к н е ң к и л ә ч ә г е , и м и н ле г е ө ч е н
җ а ва п лы лы к х и с е н н ы г ы т а .
А . П уш к и н , М . Г о р ьк и й , Г . Т ук а й тр а д и ц ия лә р е н ә т ур ы лы к
с а к л а г а н Н. Ис ә н б ә т “җ ә ү һ ә р в ә я к ут ла р д а н д а к ы й м м ә т ле ”
м и р а с б ул г а н ф о л ь к ло р н ы ти р ә н б е ле п һ ә м б и к те лә п ф а й д а ла н а .
Аның
ә с ә р лә р е
х а лы к ч а н
р ух лы ,
м и л ли
ү зе н ч ә л е к л е ,
и н т е р н а ц и о н а л ь та б и г а т ь ле .
15
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
К у л л а н ыл г а н ә д ә б и ят .
Ә х м ә д ул ли н А, Х а н за ф а р о в Н. , Ә с ә р лә р е н д ә - х а л ы к я зм ы ш ы . К и та п т а : Н . Ис ә н б ә т. К ы р ла й е г е т е . К . , 1 9 8 0 .
Ә х м ә д ул ли н А . Ж а н р ла р һ ә м х а р а к те р ла р о с та с ы . - К и т а п та :
Ә х м ә д ул ли н А. С ә х н ә ә д ә б и я ты һ ә м то р м ы ш .К ., 1 9 8 0 .
И с ә н б ә т Н . Т а т а р х а лы к м ә к а л ьлә р е . 3 то м д а . К . , 1 то м , 1 9 5 9 .
Мәгариф, 1994. №4.
У р м а н ч и е в Ф . И с ә н б ә т һ ә м та т а р х а лы к и җ а ты . К и та п та ;
Ә д и п һ ә м г а ли м . К а за н , 1 9 6 9 .
Х а н за ф а р о в Н. Н ә к ы й И с ә н б ә т д р а м а т ур г и я с е . К а за н , Та т . ,
к и та п н ә ш р и я ты, 1 9 8 2
Я х и н А.Г . Әд ә б и я т: У н б е р ь е ллы к м ә к тә п н е ң 1 0 н ч ы
с ы й н ы ф ы ө ч е н дә р е с л е к - х р е с то м а ти я . - К а за н : М ә г а р и ф , 2 0 0 7 .
16
К у ш ым т а
К ү р е н е к л е г а ли м , ф о л ьк ло р ч ы , д р а м а т ур г Нә к ы й И с ә н б ә т
“Х уҗ а На с р е тд и н ” с п е к та к л е н н ә н б е р к ү р е н е ш .
Н . Ис ә н б ә т к о м е д и я с е . Ха н - Н .Г а й н ул ли н . В ә зи р - Һ .С о лт а н о в .
Х уҗ а - Ф. Ха ли то в . 1 9 6 5 е л.
17
“Х уҗ а На с р е тд и н ” с п е к та к л е н н ә н б е р к ү р е н е ш . Н . Ис ә н б ә т
к о м е д и я с е . Х уҗ а - Х . Әб җ ә ли ло в. К а зы й - З .З а к и р о в . Та р х а н Х . У р а зи к о в. Би к и - Ф .Х а ли то в , 1 95 7 е л .
Т А С С Р н ы ң х а лы к һ ә м Р С Ф С Р н ы ң а т к а з а н г а н а р ти с тк а с ы
Ф а ты й м а К а м а ло в а Г ө лб а н у р о ле н д ә ( Н . Ис ә н б ә т. “Х уҗ а
Н а с р е тд и н ” . 1 9 5 7 )
18
9 0 н ч ы е лл а р д а “Х уҗ а На с р е тд и н ” к о м е д и я с е н д ә К а зы й р о ле н
я к та ш ы б ы з, Та та р с та н н ы ң х а лы к а р ти с ты На и л Ә юп о в б а ш к а р а .
С С С Р н ы ң х а лы к а р ти с ты Х ә ли л Ә б җ ә ли ло в ( 1 8 96 - 1 9 6 3 )
Х уҗ а р о ле н д ә .
( Н . И с ә н б ә т . “Х уҗ а На с р е тд и н ” .1 9 4 0 н ч ы е л. )
19
Документ
Категория
Филология
Просмотров
1 519
Размер файла
7 295 Кб
Теги
солтанова
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа