close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Әдәби текстка лингвистик анализ

код для вставкиСкачать
Татарстан Республикасы Мөслим муниципаль районы Мөслим лицее
Татар теленнән электив курс программасы
Текстка лингвистик анализ
10-11 нче сыйныфлар
Автор: Ситдыйкова Чулпан Индус кызы
Мөслим лицееның югары категорияле
татар теле һәм әдәбияты укытучысы
Мөслим лицее
2011 нче ел
1
Аңлатма язуы
Чишелешен аңлатып биргәннән соң, теләсә
нинди мәсьәлә бик җиңел, гади булып тоела башлый.
Шерлок Холмс.
Югары сыйныфларда татар теле һәм әдәбияты фәнен тыгыз бәйләп
алып бару, ягъни интеграцияләп укыту зарурлыгы туа. Мәгълүм булганча,
тел дәресләрендә укучылар һәрвакыт мисаллар (нинди дә булса текст) белән
эш итә. Алар дәреслектәге күнегүләрдә бирелгән. Шуларга өстәп, укытучы
үзе сайлаган, тагы да уңышлырак дип исәпләнгән текстларны да тәкъдим итә
ала. Әлбәттә, бу текстлар тел күренешен яхшырак аңларлык, шәфкатьлелек,
милли патриотизм һәм толерантлык рухында тәрбияләрлек булырга тиеш.
Программада укучыларның әдәби текстларны мөстәкыйль өйрәнеп, аңа үз
мөнәсәбәтләрен белдерә алу күнекмәләрен бирү, әдәбият теориясеннән
төшенчәләрен тагын да тирәнәйтү максаты күздә тотылды.
10-11 сыйныфларда уку чорында укучылар, узган сыйныфларда алган
белемнәренә таянып, тел ярдәмендә төп мәдәни кыйммәтләрне өйрәнәләр.
Югары сыйныфларда татар теле курсында укучыларның коммуникатив һәм
лингвистик
компетенцияләрен
үстерү
нигезләре салына,
аерым
проблемаларга карата үз фикерләре формалаша.
Текст татар теле курсының төп, терәк берәмлеге санала. Текстка анализ
ясау дәресләре укучыларга
сүзнең мәгънәсен, сөйләмдә кулланылыш
үзенчәлеген, «тәмен» дөрес тоя башлауга этәргеч була. Текстны төрле яклап
өйрәнү һәм үзләштерү укучыларның сөйләм һәм язу күнекмәләрен
камилләштерүгә ярдәм итә.
Текст анализы мөмкинлек бирә:
– тел өйрәнү һәм сөйләмгә өйрәтү арасындагы аермалылыкны бетерү;
– татар теле һәм әдәбияты дәресләрен тыгыз бәйләп алып бару;
-укыту процессында тәрбияви бурычны тормышка ашырырга ярдәм итү.
Югары
сыйныф
укучылары
алынган
белемнәрен
сөйләм
практикасында, сочинение һәм изложениеләр язганда, БРИ биремнәренә
әзерләнгәндә һәм аларны үтәгәндә кулланырга өйрәнәләр (текст: төп фикер,
бәйләүче чаралар, сөйләм стильләре, тел-сурәтләү чараларының
кулланылышы); әдәби сөйләм нормаларына ия булу, текст анализлый белү
күнекмәләренә ия булалар.
2
Электив курсның төп максатлары:
-укучыларның татар теленең фонетик, орфоэпик, орфографик, лексик,
грамматик нигезләреннән алган белемнәрне системалаштыру, катлаулырак
формаларда өйрәтүне дәвам итү;
-телнең төп грамматик чараларын сөйләм процессында куллануга ирешү;
-укучыларның иҗади һәм мөстәкыйль фикерли алу мөмкинлекләрен үстерү,
үз фикерләрен дәлилли белергә күнектерү;
-татар әдәби тел нормаларын һәм стилистик мөмкинлекләрен ачык
күзаллауга , аларны тиешенчә куллана белергә өйрәтү;
-телне тулы бер система буларак күзаллау;
-текст һәм башка мәгълүмати чаралар белән эшләү, аннан кирәкле
мәгълүматны таба белү һәм аны тиешенчә үзгәртә алу күнекмәләрен үстерү;
-укучыларның
камилләштерү.
орфографик
һәм
пунктуацион
грамоталылын
Әлеге курсның бурычлары:
1) укучыларның игътибарын телнең эстетик функциясен чагылдыручы
әдәби текстка, өйрәнелә торган тел күренешләренең сәнгатьлелек
ягына юнәлтү
2) балалар туган телнең матурлыгын күрергә һәм ишетергә өйрәнсеннәр,
нинди сурәтләү чаралары аша аның тормышка ашырылуын аңласыннар
өчен
телнең тасвирлау һәм сурәт ясау мөмкинлекләрен күрсәтү,
телнең җанлы халәтен, кулланылыш рәвешен өйрәнеп, сүз белән
сөйләм арасындагы бәйләнешнең нигезенә ныграк төшенергә , әдәби
әсәрдә һәм автор сөйләмендә сүзнең тәмен, ямен, матурлыгын тоярга,
үз сүзен, фикерен әйтә белергә өйрәтү.
Лингвистика-тел белеме турында фән. Лингвистика термины “тел” сүзен
аңлатучы lingua сүзеннән алынган.
Лингвистика сүзенә аңлатмалы сүзлектә “Тел турындагы фән, тел
белеме, тел гыйлеме” дигән аңлатма китерелә. Ул тел берәмлекләре һәм
элементлары, телдә ничек, нинди үзгәрешләр барлыкка килүе турында
белешмәләр бирә.
Лингвистика түбәндәге бүлекләргә аерыла:
1. Лексикология-тел белеменең лексиканы тикшерә торган бер тармагы .
Лексика-сүзләр җыелмасы. Бу термин теге яки бу телнең, җирле
3
сөйләшләрнең сүзлек составы, тел остасының, язма әсәрнең сүз байлыгы ,
теге яки бу кеше сөйләмендә кулланыла торган сүзләр җыелмасы
мәгънәсендә кулланыла. Бу бүлекнең төп берәмлеге- сүз.
2. Фразеологизмнар -телдәге төшенчәләрнең бер сүз белән түгел, ә
үзгәртелми, таркалмый торган торган тотрыклы сүзтезмәләр белән дә
белдерелүе: түбәсе күккә тию-шатлану, авыз сулары килү-кызыгу һ.б.
3. Фонетика- тел белеменең авазларны, аларның үзгәрешләрен өйрәнә
торган тармагы. Телнең төп берәмлекләре булган фонемаларның составы,
аларның сыйфатлары һәм билгеле бер фонетик шартлардагы үзгәрешләре
орфоэпиядә карала.
4. Графика- аваз һәм хәреф мөнәсәбәтен, ягъни кайсы аваз кайсы хәрефләр
белән белдерелүен, кайсы хәреф кайсы авазларны белдерү өчен
кулланылуын, аларның басма һәм кулъязма формаларын , хәрефләрнең
авазларга ни дәрәҗәдә туры килүен өйрәнә.
5.Сүз ясалышы — тел белеменең сүз төзелешен һәм ясалу ысулларын өйрәнә
торган бүлеге. Морфема-сүзнең мәгънәгә ия булган иң кечкенә кисәге.
6. Грамматика -тел гыйлеменең сүз төркемнәре, сүзтезмә һәм җөмләләр
турындагы тармагы.
а) морфология телдәге сүзләрне грамматик төркемнәргә бүлә, һәр
төркемнең морфологик категорияләрен, ягъни алардагы грамматик
мәгънәләрнең үзләренә хас формалар белән бирелешен өйрәнә.
б) синтаксис сүзтезмә һәм җөмләләрнең төзелеше, алар составындагы
сүзләрнең (кушма җөмлә өлешләренең-җөмләләрнең) үзара бәйләнү
тәртибен һәм чараларын өйрәнә
7. Орфография —тел белеменең әдәби телдә дөрес язу кагыйдәләрен өйрәнә
һәм орфографик кагыйдәләр (язу нормалары җыелмасы) итеп туплый торган
тармагы.
8. Пунктуация тыныш билгеләрнең куелышын өйрәнә.
9. Стилистика — сөйләмдәге стиль системаларын һәм телнең
төзелешендәге стилистик мөмкинлекләрне телдәге стильләрне өйрәнә торган
фән
10. Сөйләм культурасы кешедә гомуми культураның бер билгесе. Сөйләмгә
куелган таләпләр:
1)
2)
3)
4)
5)
Сөйләм төгәл булсын;
Сөйләм аңлаешлы, әйтергә теләгән фикер ачык булсын;
Сөйләм саф булсын;
Сөйләм җыйнак булсын;
Сөйләм аһәңле булсын.
4
Программаның эчтәлеге
«Текстка лингвистик анализ» электив курсы төрле текстлар белән
тирәнтен эшләүне, имтиханнарга әзерләнү һәм татар теле, әдәбияты
юнәлешендә югары уку йортларына кергәндә ярдәм итүне күздә тотып
төзелде.
«Текстка лингвистик анализ» электив курсы 2 уку елына исәпләнелгән,
аңа атнага бер сәгать вакыт карала (һәр уку елында 34 сәгать). Ул өч
бүлектән тора: теоретик, гамәли, иҗади.
Теоретик бүлек ( 10 нчы сыйныфта аңа 8 сәгать, 11 нче сыйныфта 2 сәгать
вакыт бирелә) төп төшенчәләргә анализ, лингвистиканың төп принциплары,
бу өлкәдә эшләүче тел галимнәренең фикерләре белән таныштыру. Бу бүлек
шулай ук төрле лингвистик сүзлекләр, белешмә материаллар
белән
танышуны да күздә тота (соңгылары, әлбәттә, югары уку йортында уку
дәверендә укучыга кирәк булачак ). Текст белән эшли белү күнекмәләре БРИ
биремнәрен үтәгәндә кирәк . Мәсәлән, җөмләләрдә нинди сурәтләү чаралары
кулланылган, градация нәрсә ул? (оксиморон, метафора, синекдоха) нәрсә ул
троп? һ. б.
Алынган теоретик белемнәргә таянып, укучылар курсның гамәли
бүлегенә,
ягъни укытучы тәкъдим иткән текстларны турыдан-туры
анализлау өлешенә керешә алалар. Текстлар матур һәм публицистик
әдәбияттан, шулай ук дидактик, БРИга әзерләнү өчен булган материаллардан
алынды (2, 3 нче өлешләр). Бу бүлеккә 10 нчы сыйныфта 13 сәгать, 11 нче
сыйныфта 19 сәгать вакыт бирелә. Анализ өчен хәрефләре төшереп
калдырылган һәм тыныш билгеләрен куюны сорый торган текстлар, диктант
текстлары, иҗади биремле диктант текстлары (сайланма диктант,
диктантның ахырын уйлап язу), иҗади биремле изложениеләр кулланырга
була. Текстларны түбәндәге чыганаклардан сайларга мөмкин:
Диктантлар җыентыгы. Татар урта гомуми белем бирү мәктәбенең 5-11
нче сыйныфлары өчен. Укытучылар өчен кулланма. Казан, «Мәгариф»
нәшрияты, 2006;
Язма эшләр җыентыгы. Рус телендә урта гомуми белем бирүче
мәктәпнең 9 нчы сыйныфында укучы татар балаларына ана теленнән язма
имтиханга әзерләнү һәм аны үткәрү өчен текстлар. Казан, »Мәгариф»
нәшрияты, 2004;
Н. В. Максимов. Татар теленнән тестлар. Уку-укыту ярдәмлеге. Казан,
«Мәгариф» нәшрияты, 2008;
5
Татар теленнән бердәм Республика имтиханына әзерләнәбез. Татар
мәктәпләре һәм рус мәктәпләренең татар сыйныфлары өчен кулланма.
Школа, Казан, 2008.
Гамәли дәресләрдә укучылар белән төркемләп, парлап һәм
индивидуаль эш төрләрен кулланырга була. Формаларның төрлелеге
дәресләрне кызыклы итү белән беррәттән, текст анализлау, укучыларның
дөрес язу күнекмәләрен камилләштерүгә дә ярдәм итәчәк. Шул нигездә
укучылар укытучы ярдәмендә төрле авырлыктагы материаллар белән
индивидуаль эш планы төзи ала.
Иҗади бүлек ике кисәктән тора:
1)«Текст төре буларак төрле жанрдагы сочинениеләр» ( һәр сыйныфта 8-әр
сәгать, барлыгы 16) ;
2) «Текст өлкәсендә укучыларның эзләнү-тикшеренү эшчәнлеге» (һәр
сыйныфта 5-әр сәгать, барлыгы -10).
10 нчы сыйныфта беренче бүлек темаларны анализларга өйрәтү,
төрле типтагы планнар, эпиграф, цитаталар сайлау, кереш һәм йомгаклау
бүлекләренең вариантларын язу, төп төшенчәләр белән эшләүне күздә тота,
Югары сыйныф укучылары караламадагы язмаларны редакцияләү, үзенең
һәм иптәшләренең эшләрен рецензияли белергә тиеш.
11 нче сыйныфта семинар һәм дискуссияләрдә алынган белем
һәм күнекмәләр ныгытыла, сочинениенең эчтәлек һәм стиль бөтенлегенә, сүз
белән эш, аның тексттагы роленә игътибар ителә. Сочинение язу өчен
белешмәлекләр (памятка) төзелә, узган елларда чыгарылыш сыйныф
укучылары язган сочинениеләргә анализ ясала.
Укучыларның эзләнүтикшеренү эшчәнлеге
мөстәкыйль рәвештә сайланган текстларны
комплекслы анализлауга бәйле реферат һәм эзләнү-тикшеренү эшләре язуны
күздә тота. Әлеге эшләрнең темалары төрле булырга мөмкин, мәсәлән,
«Әдәби текстка анализ ясау аша язучы стиленең үзенчәлекләрен ачыклау»,
«Текст редакцияләү», «Хәзерге татар әдәби теленең үсеш үзенчәлекләре»
һ.б. Курсның йомгаклау дәресе төрле темаларга дискуссия, укучыларның
эзләнү-тикшеренү эшләрен яклау һәм нәтиҗәләр ясау булырга мөмкин.
Белем һәм күнекмәләр
Электив курс үткәннән соң укучылар белергә тиеш:
а) үз сөйләмеңдә төрле тел-сурәтләү чараларын урынлы куллана белү;
6
ә) белешмә материаллардан, аерым алганда, төрле лингвистик сүзлекләрдәнаңлатмалы, синонимнар, антонимнар, фразеологизмнар һ.б. сүзлекләрдән
файдалана белү;
б) мөстәкыйль рәвештә сайланган текстларны комплекслы анализлауга бәйле
реферат һәм эзләнү-тикшеренү эшләре язу, язмаларны редакцияләү, үзенең
һәм иптәшләренең эшләрен рецензияли белү.
10 нчы сыйныфта дәресләрне планлаштыру
(34 сәгать)
1. Текст. Текст турында төп төшенчә – 8 сәгать.
– Текст. Өйрәнелгән материалны гомумиләштереп кабатлау .– 2 сәг.
– Текст. Текст турында төп төшенчәләр– 4 сәгать.
– Теоретик материал буенча контроль эш һәм аңа анализ – 2 сәгать.
2. Текстка анализ ясау – 13 сәгать.
– Текстка анализ. Анализ принциплары. Текст анализлау буенча белешмәлек
төзү– 2 сәгать.
–Текст белән комплекслы эш. ( БРИ материаллары, 2 нче өлеш,) – 7 сәгать.
– Иҗади биремле диктантлар . Диктантларга анализ.– 3 сәгать.
–Текст төре буларак изложение. Иҗади биремле изложение үткәрү һәм аңа
анализ.– 3 сәгать.
3. Текст төре буларак төрле жанрдагы сочинениеләр – 8 сәгать.
– Сочинение – ул текст. Сочинение язу өчен белешмәлек язу – 2 сәгать.
– БРИ материаллары белән эш (3 нче өлеш), план төзү, укучылар язган
сочинениеләрне редакцияләү һәм фикер алышу – 6 сәгать.
4. Укучыларның эзләнү- тикшеренү эшчәнлеге (уку елы дәвамында
үткәрелә, аларның нәтиҗәләре буенча фикер алышуга 5 сәгать вакыт карала)
№
Бүлекләр
Тема
1.
Сөйләмнең мәгънәви,
логик, коммуникатив,
Сәнгатьле сөйләм. Сәнгатьлелекне
барлыкка китерүдә төрле сүз
Сәгать
саны
7
структур-грамматик,
интонацион яктан оешкан
иң зур берәмлеге-текст.
төркемнәрен файдалану. Татар
теленең аңлатмалы, синонимнар,
антонимнар, омонимнар,
фразеологизмнар сүзлеге һ.б.
белешмә материаллар белән
таныштыру.
2
Текст. Текст турында төп төшенчә
Текст. Өйрәнелгән материалны
гомумиләштереп кабатлау.
Текст турында төп төшенчәләр
Теоретик материал буенча
контроль эш һәм аңа анализ .
2.
3.
Текстка анализ ясау
Текст төре буларак төрле
жанрдагы сочинениеләр.
Текстка анализ. Анализ
принциплары. Текст анализлау
буенча белешмәлек төзү.
Текст белән комплекслы эш. ( БРИ
материаллары, 2 нче өлеш)
Иҗади биремле диктантлар .
Диктантларга анализ.
Текст төре буларак изложение.
Иҗади биремле изложение үткәрү
һәм аңа анализ
Төрле типтагы лингвистик
сүзлекләр белән эш (аңлатмалы,
синонимнар, антонимнар сүзлеге).
Әдәби текстларда
фразеологизмнар, метафоралар,
чагыштырулар ясауда исемнәрне
куллану. Текстка анализ ясау
Сочинение – ул текст. Сочинение
язу өчен белешмәлек язу – 2 сәгать.
БРИ материаллары белән эш (3 нче
өлеш), план төзү, укучылар язган
сочинениеләрне редакцияләү һәм
фикер алышу
4
2
6
3
3
1
3
6
8
4
Эзләнү- тикшеренү
эшчәнлеге
Уку елы дәвамында үткәрелә, 5
аларның нәтиҗәләре буенча фикер
алышу. Төрле типтагы лингвистик
сүзлекләрдән
файдалану
күнекмәләрен камилләштерү.
11 нче сыйныфта дәресләрне планлаштыру
(34 сәгать)
1. Текст. Текстның төп билгеләре. Текстка анализ ясау схемасы (кабатлау)-2
сәгать
2. Төрле жанрдагы текстларны анализлау. Текст анализлау буенча
мөстәкыйль биремнәр төзү. Анализ өчен текстлар сайлау.– 14 сәгать.
3. Текст анализы буенча контроль эш язу (БРИ материаллары, 3 нче өлеш)
һәм аңа анализ– 2 сәгать.
4. Иҗади биремле изложение язу. ( План төзү, белешмә материаллар туплау,
сөйләм стилен билгеләү, иҗади бирем үтәү. Изложениеләргә анализ – 3
сәгать
5.Төрле жанрдагы сочинениеләр өстендә эш ( БРИ материаллары, 3 нче өлеш,
узган еллардагы сочинение темалары буенча үз-үзеңә һәм үзара рецензия. –
8 сәгать.
6. Укучыларның эзләнү-тикшеренү эшчәнлеге: эш планы төзү, фәнни һәм
белешмә әдәбият, сүзлекләр белән эшләргә өйрәнү. Эзләнү-тикшеренү
эшләрен яклау һәм фикер алышу. – 5 сәгать.
Укыту –тематик планлаштыру
№
Бүлекләр
Тема
Сәгать
саны
1.
Сөйләмнең мәгънәви,
логик, коммуникатив,
структур-грамматик,
интонацион яктан оешкан
Текст. Текстның төп билгеләре
Текстка анализ ясау схемасы
(кабатлау) Татар теленең
аңлатмалы, синонимнар,
антонимнар, омонимнар,
1
1
9
2.
иң зур берәмлеге-текст.
фразеологизмнар сүзлеге һ.б.
белешмә материаллар белән
таныштыру.
Төрле жанрдагы
текстларны анализлау.
Текст
анализлау
буенча 14
мөстәкыйль биремнәр төзү.
Анализ өчен текстлар сайлау.
3.
Текст анализы буенча
контроль эш язу
Текст анализы буенча контроль
эш язу (БРИ материаллары, 3 нче
өлеш) һәм аңа анализ
План төзү, белешмә материаллар
туплау, сөйләм стилен билгеләү,
иҗади бирем үтәү.
Изложениеләргә анализ.
4
Иҗади биремле
изложение язу
5
Төрле
жанрдагы БРИ материаллары, 3 нче өлеш, 8
сочинениеләр өстендә эш узган
еллардагы
сочинение
темалары буенча
үз-үзеңә һәм
үзара рецензия
6
Укучыларның эзләнүтикшеренү эшчәнлеге
2
3
Эш планы төзү, фәнни һәм
5
белешмә әдәбият, сүзлекләр белән
эшләргә өйрәнү. Эзләнү-тикшеренү
эшләрен яклау һәм фикер алышу.
10
Әдәбият
1. Бердәм Республика имтиханына әзерләнәбез. Татар теле. Татар
мәктәпләре һәм рус телле мәктәпләрнең татар сыйныфлары өчен.
Школа, Казан, 2007
2. Вагыйзов С.Г. Кызыклы грамматика. Укытучылар өчен кулланма
Казан, «Мәгариф», 2002.
3. Вәлиева Ф.С, Саттаров Г.Ф. Урта мәктәп һәм гимназияләрдә татар телен
укыту методикасы. Казан, «Раннур», 2002.
4. Диктантлар җыентыгы. Татар урта гомуми белем бирү мәктәбенең 5-11
нче сыйныфлары өчен. Укытучылар өчен кулланма. Казан, «Мәгариф»
нәшрияты, 2006;
5. Ибраһимов С.М. Синтаксик стилистика. Студентлар өчен кулланма.
Казан университеты нәшрияты, 1989.
6. Курбатов Хәлиф. Татар теленең лингвистик стилистикасы һәм
поэтикасы. “Мәгариф” нәшрияты, 2002.
7. Максимов .Н. В. Татар теленнән тестлар. Уку-укыту ярдәмлеге. Казан,
«Мәгариф» нәшрияты, 2008;
8. Максимов Н. В. Урта мәктәптә татар телен укыту. Укытучылар өчен
кулланма. Казан, «Мәгариф». 2004.
9. Максимов Н.А, Трофимова С.М., Хәмидуллина М.З.Татар теленнән
дидактик материаллар. Укытучылар өчен кулланма, Казан, “Мәгариф”,
2000.
10. Сафиуллина Ф.С, Зәкиев М.З. Хәзерге татар әдәби теле. Урта һәм
югары уку йортлары өчен дәреслек , Казан, «Мәгариф», 2002.
11. Сафиуллина Ф.С, Ибраһимов Г.Б. Хикмәтле дә, бизәкле дә туган тел.
Казан, 1998.
12. Татар әдәбияты. Теория. Тарих. Казан, «Мәгариф» нәшрияты, 2006.
13. Татар теленнән бердәм Республика имтиханына әзерләнәбез. Татар
мәктәпләре һәм рус мәктәпләренең татар сыйныфлары өчен кулланма.
Школа, Казан, 2008
14. Татар телендә урта гомуми белем бирү мәктәпләре өчен татар теленнән
программа:5-11 нче сыйныфлар.-Казан: Мәгариф, 2010.
15. Татар урта мәктәпләре өчен әдәбият программалары. 5-11 нче
сыйныфлар. Казан, «Мәгариф» нәшрияты, 2010.
16. Хаков В.Х.Татар теле стилистикасы. Укытучылар өчен кулланма ,
Казан, Татарстан кит., нәшр, 1980.
17. Язма эшләр җыентыгы. Рус телендә урта гомуми белем бирүче
мәктәпнең 9 нчы сыйныфында укучы татар балаларына ана теленнән
язма имтиханга әзерләнү һәм аны үткәрү өчен текстлар. Казан,
“Мәгариф” нәшрияты, 2004;
11
12
Документ
Категория
Методические пособия
Просмотров
3 633
Размер файла
92 Кб
Теги
текстка, лингвистик, Анализ
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа