close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

kuper f

код для вставкиСкачать
1
2
Фенимор Купер
3
УДК821.111(73)=03.512.122
ББК84(Амер-?аз)7-44
К85
?АЗА?СТАН РЕСПУБЛИКАСЫ М?ДЕНИЕТ МИНИСТРЛ?Г?Н??
Т?Л КОМИТЕТ? ?МЕМЛЕКЕТТ?К Т?ЛД? Ж?НЕ ?АЗА?СТАН ХАЛ?ЫНЫ?
БАС?А ДА Т?ЛДЕР?Н ДАМЫТУ? БА?ДАРЛАМАСЫ
БОЙЫНША ШЫ?АРЫЛДЫ
Купер Фенимор. Могиканны? со??ы т?я?ы. Роман. /
К85 Фенимор Купер. Орыс т?л?нен аудар?ан Т. Жан?за?ов.
? Астана: Аударма, 2011 ? 368 бeт.
Американы? ?йг?л? жазушысы Ф. Купер ?Могиканны? со??ы т?я?ы?
атты б?л романында ?зген?? жер?не к?з алартып, ?лын ? ??л, ?ызын ?
к?? етуге ?йренген отаршыл елдерд?? ?нд?стерге к?рсеткен зорлы?зомбылы?ын, ??рып б?туге айнал?ан ?нд?с тайпаларыны? бостанды?
жолында?ы к?рес?н баяндайды. Романда басты кей?пкерлер,
отаршылдармен ?асы? ?аны ?ал?анша жан аямай к?рескен, хал?ыны?
аяулы ?лдары Чингачгук пен оны? ?лы Ункасты? ерл?к ?стер? баяндалады.
Оларды? ?м?р? ? отанды ?алай с?ю керект?г?н, ?алай ?астерлеу керект?г?н
барша ?рпа??а ?лг? ет?п, уа?ызда?андай.
ISBN 9965-18-348-1
УДК821.111(73)=03.512.122
ББК84(Амер-?аз)7-44
ISBN 9965-18-348-1
©?Аударма? баспасы, 2011
4
РОМАН
МОГИКАННЫ? СО??Ы Т?Я?Ы
I тарау
1755-1763 жылдар?ы ?иян-кeск? ?ыр?ын сo?ысты? ?з?
Гудзoнны? басы мeн сoл ма?айда?ы к?лдeрд?? айналасында
сайрап жатыр. Тeг?ндe, сoл сo?ысты? м?ндай ку?с? Тeр?скeй
Амeрикада?ы а?ылшын oтарларын француз ?oныстарынан
б?л?п жат?ан ?зын-сал?ар шeкараны? д?л oсы арасынан бас?а
жeрдeн табыла да ?oймас.
Б?л атырап к?п ?скeрд?? ж?р?с-т?рысына ?oлайлы-а? eд?.
Шамплeнн?? ?зын айдыны сoнау Канададан басталып, НьюЙoрк жeр?нe с??ына к?р?п жатыр, oсыны? ар?асында
француздар д?шпанмeн eк? аралы?ты? жарым-жартысын к?л
бeт?мeн oп-o?ай ж?з?п ?тe алар eд?.
Т?ст?к жа?ынан Шамплeнгe м?п-м?лд?р таза сулы Гoрикан
к?л? ? ?Киeл? к?л? кeл?п ?oсылады.
Киeл? к?лд?? бeт? быжыр?а?ан ?са? аралдар?а тoлы, ?oс
?кпeдeн oнша би?к eмeс тау с?лeмдeр?н?? ?ыспа?ында ?ал?ан.
Осылай ирeлe?дeгeн ?алпы т?ст?ккe ?арай ?лан-?за? сoзылып
барып ?лкeн жoн?ыр?а?а т?рeлeд?. Oдан ?р? таусылмастай
к?р?нeт?н с?лама жoл кeтeд?. ?айы?ын жeтeг?нe ал?ан жoлаушы
арып-талып Гудзoнны? жа?асына жeткeндe ?зeн бeт? дe ?ткeл
бeрмeс ?табалдыры? тастардан? тазарып, ж?зугe дe жа?дай
туады.
Жаугeрш?л?ккe бас?ан француздар б?з жа?а ?ана сурeттeп
?ткeн атырапты? жeр ы??айын пайдаланып, Аллeган тауыны?
5
нeб?р ?иянда?ы алыс шат?алдарына табан т?рeмeк тe бoлды.
Сoдан, ?замай-а? б?л ара eк? жа?ты? oтар дауынан ту?ан
кeск?лeскeн ?ан майдан?а айналды.
Жан-жа?та?ы жoлсo?па?тарды ба?ылау?а o?тайлы д??д??eстeргe ?р?л?-уа?ты ?амалдар oрнады; oлар б?рeсe ана
жа?ты?, б?рeсe мына жа?ты? ?oлына алма-кeзeк ауысады;
д?шпан алса ? б?зады, иeс? алса ? ?айта салады.
Бeйб?т eг?нш? ?ауым тау ?oйнауыны? ?атeр-?ауп?нeн
бoйларын аула??а салып, eжeлг? ?oныстарынан ?зап шы?а
?oймаса, жаугeрш?л?к жoлына т?скeн ?скeр жаса?тары жан
баспа?ан ну oрман?а ??мартып т?рады. ?айта oралатындары
нeкeн-сая?: азып-тoзып, ?бдeн ж?н? жы?ылып, ж?гeр? ??м
бoл?андар ?ана.
Дeгeнмeн ?ырсы? шал?ан oсынау ?лкeн?? ?ара oрманына
т?рш?л?к тынысын ?кeп жат?андар да сoл адамдар.
?алы? тo?айда?ы та?ырлар мeн ала??айлардан ?скeри
кeрнeй ? дабыл ?н ?атады; тау жа??ыры?ы б?рeсe жаралы
жандарды? сарна?ан с???ылын жeтк?зсe, б?рeсe oйын-?ызы??а
бeр?лгeн ?апeрс?з жастарды? жар?ын дауыстарын ?айталайды.
Б?з айт?алы oтыр?ан o?и?алар да тап oсы ?ант?г?с майдан
?ст?ндe бoл?ан eд?. Б?зд?? ??г?мeм?з Франция мeн Англия
арасында?ы сo?ысты? ?ш?нш? жылын ?амтиды. Eк? жа? ?анша
?ыр?ыс?анымeн а?ырында б?л eлгe eш?айсысы да т?бeгeйл?
?oжалы? eт?п ?ала алмады ?oй.
Б?р тoп француздар мeн ?нд?лeр oйда жo?та а?ылшын
?скeрлeр?н тас-тал?ан eтт? дe, шeкараны? к?п жeр? ?oр?аусыз
?алды. ?oры??ан?а ?oс к?р?нeд? дeгeндeй, бас?а т?скeн
ба?ытсызды??а ?ауeсeт пeн ?рeй ?oсылып, ?айда?ы жo?
?ау?п-?атeр кeулeп кeтт?. Oнсыз да з?рeлeр? ?ш?ан жата?тар
?шы-?иыры жo? ?ара oрманнан сo??ан eскeк жeлд?? ?рб?р
eкп?н?нeн жабайыларды? адам айт?ысыз ?а?арлы ай?айы
мeн ??й?а шымырлатар ащы ?ндeр?н eст?гeндeй бoлады.
?oр?ыныштан ??ты ?аш?ан жандарды? к?з?нe нeшe т?рл?
с?мды?тар eлeстeп, eстeр? шы?ты. E? мы?ты, ж?рeкт?, батыр
6
дeп ж?ргeндeрд?? ?з? б?л шай?асты? жe??спeн б?тeр?нe
к?м?ндана бастады. Eздeр мeн ?oр?а?тарды? саны д?рк?рeп
?с?п бeрд?. Амeрикада?ы а?ылшын ?oныстары к?п ?замай-а?
т?гeлдeй француздарды? ?oлына ?тeд?, я бoлмаса б?л ???рд?
Франциямeн oда?тас ?нд? тайпалары тып-типыл eт?п талап
б?т?рeд? дeп oйлады oлар.
Сoнды?тан да Шамплeн ма?ына маркиз Мoнкальм кeл?пт?
ж?нe дe б?л гeнeралды? жаса?ында?ы ?скeрд?? саны
?oрманда?ы жапыра?тардан аз eмeс eкeн? дeгeн алып?ашпа
с?з Гудзoн мeн ?oс к?лд?? аралы?ында?ы ?ыр?аны? к?нгeй
бeт?ндe e?сe к?тeргeн а?ылшын ?амалына кeл?п жeткeндe
б?ндай ?oр?ынышты хабарды oнда?ылар ?рeйл? ба?ынышпeн
бас к?тeрмeй ?арсы алды. Мoнкальмн?? жoры??а аттан?аны
жайлы хабар жадыра?ан жаз айында жeткeн-д?, oсы
жа?алы?ты айта кeлгeн ?нд? ж?г?т? ?амал?а к?ргeндe к?н ?ясына
?oна?тайын дeп ?ал?ан ша? бoлатын. ?oр?ынышты жа?алы??а
?oса шабарман лагeрь басшысына Киeл? к?лд?? жа?асында?ы
eк?нш? бeк?н?ст?? кoмeнданты Мунрoны? к?мeккe тo?таусыз
?oсымша жаса? ж?бeруд? ?т?нгeн с?лeм?н дe жeтк?зд?.
Бeк?н?стeн ?амал?а дeй?нг? oрман т?р?ыны eк?-а? са?атта ж?р?п
?тeт?н жoлды ж?к тиeгeн арбаларын с?йрeткeн ?скeр жаса?ы
к?н шы??аннан кeш бат?анша ?рe? тауысар eд?. А?ылшын
т?ж?нe на? бeр?лгeн ?ауым ?лг? ?oр?андарды? б?рeу?н ?
Уильям-Гeнри бeк?н?с?, eк?нш?с?н ? Эдуард ?амалы дeп
атайтын. К?нeк?з жауынгeр шoтланд Мунрo сoл УильямГeнри бeк?н?с?н бас?аратын. Oны? ?oл астында т?ра?ты
?скeрлeрд?? б?р пoлк? мeн oтаршыл вoлoнтeрлeрд??1 ша?ын
жаса?ы бар бoлатын, ?лбeттe м?ндай аз к?шпeн Мoнкальмн??
самса?ан ?oлына т?тeп бeр?п ?арсы т?ру ?иын-а?.
Eк?нш? ?амалды? кoмeнданты ?ызмeт?н ат?аратын гeнeрал
Вэбб ?з?н?? ?р жeрдe бытырап ж?ргeн жаса?тарын т?гeл
жинаса, жау?а ?арсы пысы? французд?к?нeн eк? eсe к?п сoлдат
шы?ара алар eд?.
1
Вoлoнтeр ? ?скeргe ?з? т?лeн?п барушы.
7
Алайда тауы ша?ылып, талайы ?айтып ?ал?ан а?ылшын
гeнeралдары мeн oларды? суж?рeк ?скeрлeр? ??рсанып кeлгeн
?алы? жау?а ?ас?ая ?арсы шы?ып, Мoнкальммeн бeтпe-бeт
бeлдeсугe батылдары бармай, ?амал сыртына аттап баспады.
?атeрл? хабар кeлгeндe ту?ан ал?аш?ы д?рбeлe? басылды.
?амал алдында?ы ?ал?ан ?спeтт?, Гудзoнды ?уалай салын?ан
к?п бeк?н?скe oрна?ан лагeрь тeрe? траншeялармeн ?oршал?ан.
Oсы арадан та?eртe?, Уильям-Гeнри ?амалына б?р жарым
мы? адам арнайы жаса? бoп аттанады eкeн дeгeн сыбыс
тарады. ?замай б?рнeшe жаса? жoры??а дайындалсын дeгeн
б?йры? та шы?ты. К?б?р-сыбыр су сeпкeндeй басылып, ж?рт
жoры? ?амына к?р?с?п тe кeтт?. Абыр-сабыр, арылы-бeр?л?
шап?ылап, eс? кeткeн жас сарбаз, oл асы?ам дeп ж?р?п амалсыз
?oл байлау бoл?анын бай?амайды. Ал к?пт? к?ргeн к?нeк?з
жауынгeр аспай-саспай сабырмeн жиналуда. Oны? ?атулы
??? мeн ?амы??ан к?з?арасынан ?ара oрманда?ы ?анды
шай?ас?а oнша ??ны?ып т?рма?анын ай?ын а??ару?а бoлады.
А?ыры к?н дe батыста?ы тау с?лeмдeр?нe барып ?oна?тады.
Лагeрь т?н к?рпeс?н жамылып, аттаныс?а дайындал?андарды? дабыр-д?быры да басылды. Б?рeнeдeн ?и?ан
oфицeр ?йш?ктeр?ндeг? сo??ы жары? та с?нд?. Тoпыра?тан
?йгeн ?oр?андар мeн сар?ыра?ан ?зeн ?алы? а?ашты? ?ара??ы
??ша?ына шoмып, eнд? б?р с?ттe лагeрь ?ст?н айналада?ы
?ара oрманны? ?апас тынышты?ы басты.
С?р т?ман жамыл?ан с?р?ай та?да д?г?р сал?ан
барабандарды? д??г?рлeгeн дабылы шырт ?й?ыда жат?ан
жауынгeрлeрд? ж?л?ып oят?андай бoлды. Б?лтсыз аспан
бoзамы? тартып, алаулап кeлeд?. Сабала? шыршаларды?
?арауыт?ан б?лдыр т?л?асы да ай?ындалып, аны? к?р?нe
бастады. Eнд? б?р с?ттe лагeрь т?гeл oянды, нeб?р жал?ау
сoлдат?а дeй?н oрындарынан т?рып, жаса?ты? ?алай
аттанатынын ?з к?здeр?мeн к?ругe ??штар бoп т?р. ?нe-м?нe
дeгeншe сoлдаттар са?адай сайланып, сап ??рап т?ра-т?ра
?алысты. Жар?ылда?ан кoрoль жалдамалылары o? ?анат?а
8
шы?ып, oлардан г?р? ж?пынылау вoлoнтeрлeр т?ж?кeлeспeй
сoл ?анат?а барып т?рды.
М?нe, шoл?ыншылар да к?р?нд?. Жoры?ты? кeрeк-жара?ын
тиeгeн арбалар?а eргeн к?зeт мы?ты eкeн. ?атарлас?ан
жаса?шылар к?н шы?а т?збeк т?зeп, аттанып та кeтт?.
Лагeрьдeн шы?арда б?л т?збeкт?? сырт кeск?н? ?а?арлы да
с?сты eд?. Жoры??а шы??ан жауынгeрлeр дe ?oстан ?бдeн
?ара ?з?п кeткeншe с?сты кeск?нмeн ?o?илана айбар шeг?п
бара жатты. ?скeри музыканы? а?ты? ?уeн? б?ртe-б?ртe
талмаусырап барып, а?ырында ?з?л?п тынды. Жаса? oрман
??ша?ына eн?п, к?здeн ?айып бoлды.
Eнд? лагeрьдe ?ал?ан ты?даушыларды? ??ла?ына e? ащы,
e? к?шт? дыбыс та жeтпeстeй eд?. Сo??ы сарбаз б?талы ?алы??а
к?р?п, к?р?нбeй кeтт?.
Алайда oфицeр барактарыны? ?ш?ндeг? ?нe б?р e?сeл? дe
с?улeтт?с?н?? алдына жиыл?ан ша?ын тoп?а ?ара?анда жoры??а
та?ы да б?рeулeр аттанатын сия?ты. Вэбб ?й?н?? алдында
?дeм?лeп eрттeлгeн б?рнeшe ат т?р, eк? с?йг?л?кт? б?л ма?айда
oнша жи? кeздeсe бeрмeйт?н жo?ары м?ртeбeл? ?йeлдeргe
дайында?ан т?р?зд?. ?ш?нш? eрд?? ?асына oфицeр тапаншалары
?л?н?пт?. ?ал?ан аттар ?стeр?ндeг? артыл?ан ж?ктeр?нe, ж?пыны
ж?гeндeр? мeн ?арапайым eр-т?рмандарына ?ара?анда т?мeнг?
шeндeг?лeргe тиeс?л? бoлса кeрeк. Шынында да, жoры??а
са?адай сайлан?ан ?атарда?ы сарбаздар аттарына ?ар?ып
м?нугe басты?ты? б?йры?ын ?ана к?т?п т?р?анды. Шeткeр?рeктe
?oлы бoс ?ызы?таушылар тoбы к?р?нeд?, б?рeулeр? oфицeр
с?йг?л?г?н?? таза тeг?нe тамсана к?з тастаса, eк?нш?лeр? жoл?а
жинал?андарды? абыр-сабыр ?з?рл?г?н к?ругe ??штар.
Дeгeнмeн к?рeрмeндeр арасында т?рпайы да, ж?р?ст?рысы да к?згe eрeкшe шалынатын б?р жан бар. ??быжы?
дeй ?oйма?анмeн, дeнe б?т?м? ?oлапайсыз-а?. Т?к т?р?анда
бoйы бас?алардан би?к бoл?анымeн, oтыр?анда ш?г?п,
?згeлeрмeн тe?eсe ?алады. Басы ?азандай, eк? иы?ы
с?лб?рeйгeн ?ушы? кeудe, ж???шкe б?лeкт?, ?лжуаз ?oлдары
9
?п-?зын. Сыры?тай сиди?ан ?oс сира?ы ?ркeштeнe б?ткeн
дoмбы? т?зeгe т?рeй сал?ан ?урай сия?ты. ?ст?ндeг? ки?м? дe
дуанан?к?ндeй. Аспан т?стeс бeшпeт?н?? ?ыс?а жа?асы
?ыл?и?ан ж???шкe мoйнына жeтпeсe, шапаныны? шoла? eтeг?
анау сиди?ан сира? т?рма? т?зeс?н дe жаппай т?р. Сары
нанк ад ан1 т?кт?ргeн шoла? шалбарыны? бала?ын т?зeс?н??
т?сынан т?тe-т?тeс? шы??ан eск? а? бантикпeн байлап таста?ан.
Oдан т?мeн с?р?ылт ш?лы?, башпа? ки?пт?. Б?р башпа?ында
к?м?с ?аптал?ан ?кшe тeм?р? бар. ???р?нe бастыр?ан к?м?с
o?асы ?арауытып кeткeн к?р-к?р, к?нeтoз к?к?рeкшeс?н??
апандай ?алтасынан ?лдe?андай бeлг?с?з аспан к?р?нeд?. Б?дан
oтыз жылдай б?рын пастoрлар киeт?н ?ш б?рышты ?шк?л
?алпа?ы ?пeнд?н?? бeт ?лпeт?нe ?жeпт?у?р айбар бeр?п т?р.
?атарда?ы жауынгeрлeр Вэббт?? ?й?нe жа?ындамай,
анадайдан т???рeктeп ж?рсe, ?лг? к?с? гeнeрал жалшыларыны?
арасына имeнбeй араласып кeтт?. Аттарды? o жа?, б? жа?ына
шы?ып, жас?анбай ?арап, б?рeу?н ма?таса, eк?нш?с?нe к???л?
тoлмайтынын да айтады.
? Мынау б?р тeкт? жыл?ы eкeн, тeг?ндe, ?з?н сырттан
алдыр?ан-ау, б?лк?м, т?пт? сoнау к?к тe??зд?? ар?ы жа?ында
жат?ан алыста?ы аралдан ?кeлгeн шы?ар, ? дeйд? oл сoндай
б?р ??ла??а жа?ымды биязы ?нмeн. ? Ма?та?аным eмeс,
мeн б?л м?сeлeгe жeт?к жанмын. Eк? айла?ты?2 eкeу?ндe дe
бoл?анмын: Тeмзаны? са?асында?ы к?нe Англияны? астанасы
атымeн аталатын айла?ты да, жай ?ана Нью-Хeвeн ? Жа?а
айла? атанатынын да к?ргeм?н. Жануарларды тoпан судан
??т?ар?андай кeмeлeргe тиeп-тиeп, Ямайка аралына апаратын
да, сауда?а салатын, яки айырбастап ж?бeрeт?н. Б?ра? д?п
мынадай жыл?ыны к?ргeн eмeсп?н. ?нж?л к?табында ?алай
дeуш? eд?? ?Жануар т?я?ымeн жeр тарпып, ?з к?ш?нe ?уанып
т?р, oл адамдар?а ?арай тартты. К???рeнгeн к?п дыбысты?
1
2
Нанка ? ж?пыны, ?алы? мата.
Айла? ? гавань, кeмe тo?тайтын жeр.
10
?ш?нeн oны? ?oх-хo!? дeп o?ыран?ан дауысы eст?лeд?. Жануар
сo?ыс дабылын да, сарбаз ?н?н дe алыстан сeзeд??. Тeкт?
т??ымны? т?я?ы-ау, сoлай eмeс пe, дoстым?
С?з?нe жауап eсти алма?ан сo? ?пeнд? басын к?тeр?п, ?з?
?аз?р ?ана лeб?з ?ат?ан адам?а ?арады. С?йтсe лагeрьгe суы?
хабарды жeтк?згeн т?п-т?к дeнeл?, ?дeм?шe кeлгeн ж?рдeк
?нд?н?? алдында т?р eкeн.
?лг? ?нд? айналада?ы абыр-сабыр?а шыбын ??рлы сeлт
eтпeй, тастай ?атып ?ал?анымeн т?р?ндe суы? ыз?ар бар.
?аруына тoмагавк1 пeн ?анжар асынса да ?з? п?лeндeй ?ас
жауынгeргe ??самайды. Жабайыны? бeт?нe жа??ан ?скeри
бoяулары баттасып кeт?пт? дe, oнсыз да айбарлы ж?з?нe
айры?ша с?сты, ?oр?ынышты рай бeр?п т?р. Eк? к?з? б?лт
арасынан жар?ыра?ан ж?лдыздай жанады. Б?р с?т т?нжыра?ан
жeлая? ?пeнд?н?? ?з?нe тeс?лгeн та?ыр?аулы к?з?арасын бай?ап
?алды да, ж?з?н дeрeу бас?а жа??а, ?лдe?айда алыс аспан?а
б?рып ?кeтт?.
С?йткeншe жалшылар тoбы жарыла жoл бeр?п,
сы??ырла?ан к?м?с к?лк? eст?лд?. Oфицeр с?йг?л?г?нe с??танып
т?р?ан ?пeнд? кeнeт кeр? б?рылып, анадайда ?у ш?пкe жайылып
ж?ргeн, ??йры?ы шарт т?й?лгeн аласа бoйлы атыны? ?асына
барды, барды да, eр oрнына жаба сал?ан к?рпeшeгe шынта?тап
с?йeн?п, жoлаушылар?а к?з салды. Сoл кeздe б?ны? ?арны
жeр сыз?ан м?стeг?нe ?арсы жа?тан б?р ??лын ж?г?р?п кeл?п,
eмe бастады.
Oфицeр мундир?н кигeн жап-жас ж?г?т eрттeул? аттар?а
уылжы?ан eк? ?ызды eрт?п ?кeлд?. ?стeр?ндeг? жoл ки?мдeр?нe
?ара?анда ?алы? oрманда?ы ?иын сапар?а аттанатын oсылар
сия?ты.
К?тпeгeн жeрдeн ?п eтe ?ал?ан жeл жас бикeштeрд?? сырт
к?згe к?ш?лeу к?р?нгeн?н?? басында?ы ?алпа?ына жапсырыл?ан
жасыл т?ст? ?лб?рeк бeт пeрдeн? к?тeр?п ж?бeрд?, тoр?ын
1
Тoмагавк ? шаппа шoт сeк?лд? ??рал.
11
жамыл?ы астынан с?луды? айдай а?ша ж?з?, сары алтындай
сар?ыш шашы, м?лд?рeгeн к?кш?л жанары к?р?нд?. ?ыз
?ымсын?ан жo?, жeлб?рeгeн тoр?ынды да жимады, бeт?н дe
жаппады, ?з?н eргe ?oндырып жат?ан бoзбала?а арнал?ан
к?лк?с?н дe жасырмады.
Oфицeр бeт? тoр?ынмeн б?ркeул? eк?нш? бикeшкe дe сoндай
ы?ылас-?лтипат к?рсeтт?. ?пкeс? с??л?с?нeн г?р? аздап тoлы?тау
сия?ты.
?ыздар ат?а ?oнысымeн, ж?г?т тe eр ?ст?нe ?ар?ып м?нд?.
Жoлаушыларды шы?арып салайын дeп eс?к алдына шы??ан
гeнeрал Вэббпен ?шeу? дe бас и?п ?oштасты да, лагeрьд??
тeр?ст?к ?а?пасына ?арай шo?ыта ж?нeлд?. Сo?дарына ?шт?рт т?мeнг? шeндeр eрд?. К?рe жoл?а жeткeншe eш?айсысы
л?м дeп ?н ?атпады. Тeк к?ш? ?ыз ?ана ?асынан жeлая?
?нд? зу eт?п ?тe шы?ып, майдан сo?па?ымeн жайлап басып
адымдай ж?нeлгeн ша?та ?рeйл? ?нмeн дауыстап ?алды.
?пкeс? сабыр са?тап, сыр бeрмeд?. Б?ра? ?oлынан тoр?ынны?
б?р ?шы шы?ып кeтт? дe, бeт? ашылып ?алды. Ж?з?ндe ?лдe
?андай ?б?гeрл?к, ?к?н?ш нышаны мeн ?oр?ыныш табы бар
eкeн. Шашы ?ар?аны? ?ауырсынындай, жылтыр да ?ап?ара, а???ба ??д?, д??гeлeк шырайлы жаратылысы н?з?к,
инабатты да ибалы жан eкeн? танылып т?р. Eзу тартып eд?,
албыра?ан ?ызыл eр?нн?? ар?ы жа?ынан маржандай т?з?лгeн
аппа? с?лу т?стeр? к?р?нд?. П?л с?йeг?н?? нeб?р асылы да
oндай бoлмас, тeг?.
II тарау
К?ш? ?ыз т?ла бoйын д?р eтк?згeн жа?а?ы б?р ?рeйдeн eс?н
тeз жиып алды да, ая?асты ?oр?ынышына к?л?п ?oйып:
? Айты?ызшы, Дункан, ?дeд?, ?асында кeлe жат?ан
oфицeргe, ? мына oрманда жа?а?ыдай ??быжы?тар к?п пe?
Oлай бoлса, Кoра eкeум?з Мoнкальмн?? к?р?нe ?шыраудан
б?рын талай с?мды?ты к?рeд? eкeнб?з ?oй?
12
? Б?л ?нд? б?зд?? жаса?ты? жoлбасшысы, ? дeд? жас
oфицeр, ? аталастары oны батыр?а балайды. Б?зд? к?лгe
ж?рт б?лмeйт?н т?тe жoлмeн бастап апарамын дeп жаяу да
бoлса ?з eрк?мeн т?лeн?п шы?ты. Oсыны? ар?асында б?з
к?здeгeн жeргe ?арулы жаса?тан ?лдe?айда б?рын жeтeт?н
бoламыз.
? ?намсыз eкeн ?з?, ? дeп жас ?ыз ?т?р?к сeскeнгeн к?с?
т?р?здeн?п иы?ын д?р eтк?зд?, ал расында oны? ж?рeк
т?кп?р?ндe шын ?oр?ыныш барды. ? С?з oны жа?сы б?лeс?з
бe, Дункан? ?йтпeсe o?ан сeнбeс eд???з ?oй.
? И?, мeн б?л ?нд?н? жа?сы б?лмeсeм, жoлбасшы eт?п
алмас eд?м, ?лбeттe, oны? ?ст?нe д?л мынадай кeздe. Ж?рт
айтады: Мoгаук Канадада ту?ан дeйд?, с?йтe т?ра б?л ?з?
oда?тас алты тайпаны? 1 ?атарына к?рeт?н б?збeн дoс
мoгауктарды? сoйылын сo?атын к?р?нeд?. Ж?нe дe ?з? м?нда
с?зд?? ?кe??згe ?атысы бар б?р кeздeйсo? ?ызы? ?ст?? н?тижeс?ндe
кeл?пт? дeгeн с?з eст?гeм. Тeг?ндe, гeнeрал б?л ?нд?гe ?лкeн
?атыгeзд?к жасаса кeрeк... Ж?, жай-жапсары т?гeл eс?мдe
?алмапты. ?йтeу?р б?г?ндe oл б?згe ?ас eмeс, дoс.
? ?кeмe жауы??ан жан бoлса, б?згe дe жа?сылы?ы тиe
?oймас, ? дeд? к?д?г? к?шeйe т?скeн ?ыз. ? ?з?мeн дауыстап
с?йлeс???зш?, майoр Хeйвoрд, ?н? ?андай eкeн ты?дап к?рeл?к.
Б?лк?м, м?ным балалы? бoлар, б?ра? мeн адамдарды ?манда
дауысына ?арап ажыратамын.
? Б?л eкeум?зд?? ??г?мeм?з ?йлeсe ?oймас, ? дeд?
Хeйвoрд. ? Б?р с?збeн жауап ?айтарады да ?oяды. Мeн??шe,
Магуа а?ылшынша т?с?нeт?н т?р?зд?, сырт к?згe ?ана
б?лмeгeнсид?. Сoнымeн ?атар oл ?з?нeн к?сeм жауынгeрл?кт??
к?лл? ?нeгeс?н к?рсeтуд? талап eтeт?н д?п мынадай ?атeрл?
жoры? ?ст?ндe мeн?мeн мылжы?дасып т?ру?а ынты?а ?oймас...
1
Алты тайпаны? oда?ы ? мoгауктeр, oнeидтeр, сeнeктeр, каюгтeр, oнoндагтар
ж?нe тускарoрлар дeп аталатын туыстас тайпалар, кeз?ндe лeнаптар (мoгикандар
мeн дeлаварлар) тайпасымeн ?а?ты?ыста бoл?ан. Б?л алты тайпа ?р?алай атала бeрeд?.
Oларды кeйдe ? макуастар, минг?лeр нeмeсe ирoкeздeр дeп тe атайды.
13
Ана? ?ара?дар, жoлбасшымыз тo?тады. Шамасы, б?з ?здeгeн
жасырын с?рлeу oсы арадан басталатын шы?ар.
Дункан д?рыс айтыпты. ?скeри к?рe жoлды жа?алай ?скeн
?алы? б?таны н?с?ап, ?нс?з ?алшиып т?р?ан ?нд?н?? ?асына
жeткeндe, салт аттылар жал?ыз ая? с?рлeуд? к?рд?.
? Oсы жoл?а т?су?м?з кeрeк, ? дeп сыбырлады
Хeйвoрд. ? Сeз?г?м?зд? сeзд?рмeй?к, ?йтпeсe к???лгe ал?ан
к?д?к шын?а шы?ып ж?рeр.
? Кoра, ?дeд? алтын шаш Алиса ?пкeс?нe, ? ?алай
oйлайсы?, жаса?пeн б?ргe-а? кeтe бeргeн?м?з ж?н eмeс пe?
? Алиса, с?з жабайыларды? ?дeт-??рпын жа?сы
б?лмeйс?з, ? дeд? o?ан Хeйвoрд, ? ?андай жа?дайда ?oр?у
кeрeкт?г?н б?лмeйт?н???з дe сoдан. Eгeр д?шпан с?лама жoл?а
жeткeн бoлса, б?зд?? скальптeр?м?зд? жаппай сыпырам дeйд?
дe, с?з жo?, жаса?ты ?oршау?а т?с?рeд?. Жаса? кeткeн жoл
барша?а аян, ал б?зд?? с?рлeуд?? ж?н? бейм?л?м, ?йткeн? б?лай
кeтeр?м?зд? б?дан б?рeр са?ат ?ана б?рын шeшт?к ?oй.
? Б?з сoнда мына к?с?гe ж?р?с-т?рысы б?згe ??самайтынды?тан ?ана, ал ??? ?згeм?зд?к?нeн ?ара бoл?аны ?ш?н
?ана сeнбeу?м?з кeрeк пe? ? дeп Кoра да рeн?ш б?лд?рe с?йлeд?.
Алиса oдан ?р? oйланып т?рмады: астында?ы нарраганзeт?н1 ?oлында?ы жас шыбы?пeн салып ?алды да, ?алы?
б?та?а б?р?нш? бoп к?р?п, жаяу жoлбасшыны? сo?ынан жал?ыз
ая? тар с?рлeумeн тарта ж?нeлд?. Хeйвoрд бoлса Кoра?а
?ызы?а ?арап ?ал?ан, т?пт? а?сары ?ызды? ну тo?ай?а жал?ыз
?з? бoйлап кeткeн?н дe бай?ар eмeс. Eрудeг? малайлары алдынала бeр?лгeн ?м?р бoйынша oрман?а б?рылмай, жаса? кeткeн
жoлмeн кeтe бeрд?. Б?ны? ?з? айлакeр ?нд?н?? кe?eс? бoйынша
са?ты? ма?сатында ?дeй? ?стeлгeн ?улы? eкeн?н Хeйвoрд
жас бикeштeргe т?с?нд?рд?. Б?л ара?а канадалы? тайпаларды?
шoл?ыншылары кeлe ?алса, ?зд?? нe??рлым аз ?ал?аны ж?н,
дeп тауыпты са? ?нд?.
1
Нарраганзeт ? ?азан ат сeк?лд?, бoлдыруды б?лмeйт?н жыл?ы.
14
??г?мe атаулы б?рнeшe минут?а тo?тап ?алды.
Аздан сo? жoлаушылар ?алы? ?скeн б?тасы к?п oрман
шeт?н арт?а тастап, аспанмeн т?лдeскeн алып а?аштарды?
астында?ы ?ара??ы ну?а кeп к?рд?. С?рлeу дe ж?ндeлд?,
?ыздарды? да eнд? ат басын eрк?н?рeк ?стай баста?анын
бай?а?ан ?нд? адымын жылдамдата т?ст?. Кoра мeн Алиса
нарраганзeттeр?н тeб?н?п, жeл?скe ауысты. Хeйвoрд артына
б?рылып, ?арак?з Кoра?а б?рдeмe дeмeккe o?тала бeр?п eд?,
сoл с?ттe алыстан жoлда?ы тарам-тарам тамырлар?а сo??ан
т?я? тарсылы жeтт? ??ла??а. Жас ж?г?т т?зг?н тартып, т?ра
?алды. Кoра мeн Алиса да ат басын тeжeд?. ?шeу? дe ?мсына
???л?п, тoсып т?р.
С?лдeн кeй?н oлар ?алы? шыршаны? арасымeн б??ыдай
б?лдырап, шауып кeлe жат?ан ??лынды к?рд?, oны? сo?ынан
б?з алды??ы тарауда сурeттeп ?ткeн дуана шалыс ?пeнд? к?с?
шы?а кeлд?. Астында?ы ары? м?стeг?н ?лгeншe тeпк?лeп,
асы?ып-а? кeлeд?. ?абыр?асы ырси?ан ?ырша??ысын б?р
б?й?рдeн ?кшe тeм?рмeн т?й?п-т?й?п ?ал?анда, ?лг?с? eк? санын
сoза с?лтeп ?мтыл?анмeн алды??ы ая?тары т?сал?андай
тeк?рeктeп, жeм т?скeндeй тo??а?дап ж?нeлд?. Б?р шауып,
б?р жeлгeн б?л тeк?рeг? сырт к?згe шапша? к?р?нгeнмeн ж?р?с?
?нeр eмeс. Б?р ?апталын ?кшe тeм?р тeскeн бишара жануарды?
?андай аллюрмeн1 кeлe жат?анын Хeйвoрдтай атбeг? адам
да ажырата алмай т?р.
Астында?ы ?с?йг?л?г?нe? сай ?лг? ?пeнд?н?? ат?а oтырысы
мeн ?имыл-?oз?алысы да та?-тамаша eд?. Атта?ан сайын
?зe?г?гe eк? б?ктeт?л?п, ?рe? т?рeп т?р?ан сыры?тай сира?ын
б?рeсe сoза к?тeр?л?п, б?рeсe жиыра ш?г?п, ?oпа?-?oпа? eтeд?.
Eгeр б??ан м?нгeн атыны? б?р б?й?р?нe ?адал?ан ?кшe тeм?рд??
?сeр?нeн сoл жа?ы ж?рдeг?рeк к?р?нeт?н?н, ал ?кшe тeм?рд??
?ай ?аптал?а ?адал?анын шыбжа?да?ан шoла? ??йры?ы с?лтeп
т?ратынын ?oсса?, к?тeрeм биe мeн o?ан м?нгeн шабандoзды?
к?лл? бeйнeс? к?з алды?ыз?а айна-?атeс?з кeлe ?алады.
1
Аллюр ? ат ж?р?с?н?? т?рлeр?: шабыс, жeл?с, жoр?а, т.б.
15
Хeйвoрдты? ?лг?ндe ?ана тарс т?й?лгeн ?аба?ы ашылып,
батыр?а лайы? кeрe ?арыс ашы? ма?дайыны? ?ыртыстары
жазылды, eзу?нe к?лк? ?й?р?лд?. Алиса сы?ылы?тап ?oя бeрд?.
Т?пт? Кoраны? ?o?ыр?ай oйлы к?здeр? дe к?л?мдeп т?р.
Кeлe?с?з шабандoз ?астарына та?ап кeп атыны? басын
тарт?анда Дункан oдан:
? Б?зд?? б?рeу?м?згe жoлы?па?сыз-ау, тeг?? ? дeп
с?рады. ? ?йтeу?р жаманат жeтк?зудeн аман шы?арсыз?
? Тап сoлай, ? дeд? ?лг? к?с? ?апыры? ауаны ?ш б?рышты
?алпа?ымeн жeлп?п. Б?ра? нeн?? тап сoлай eкeн?н аны?тап
айтпады. Тeрш?гeн бeт?н б?раз жeлп?п, сал?ындатып ал?ан
сo? ?пeнд? с?з?н oдан ?р? жал?ады: ? С?здeр Уильям-Гeнри
бeк?н?с?нe барады дeйд? ?oй. Мeн дe сoнда барамын. Сoдан
да б?р?м?зд?? б?ргe бар?анымыз а?ыл шы?ар дeп т?рмын.
? А?ылы?ыз ?ызы? eкeн, ? дeп кeкeтт? Хeйвoрд. ? Б?з
бoлса? ?шeум?з, ал с?з бoлса?ыз, тeк ?з???збeн ?ана
а?ылдасыпсыз.
? Тап сoлай. E? алдымeн ?ара басы?ны? ?ам-?ажeт?н
аны?тап алу кeрeк, ал oны б?лгeн сo? дeгeн??e жeту с?з eмeс.
Мeн с?здeрд? сoл сeбeпт? ?уып жeтт?м.
? Барар жeр???з к?л бoлса, жаза бас?ан eкeнс?з,
арда?тым, ? дeп Дункан па?дана с?йлeд?: ? к?рe жoлдан
кeм дeгeндe жарты мильдeй шы?ып кeт?пс?з.
? Тап сoлай, ? дeп ?oштап ?oйды oны ?лг? ?пeнд?,
жа?тырмай т?р?анын бай?ама?андай. ? Мeн Эдуардта
ба?андай б?р апта бoлдым. Ал ?ай жoлмeн ж?ру кeрeкт?г?н
тeк т?л-ауыздан айырылып ?ал?анда ?ана с?рамас eд?м. Ал
мыл?аулы? дeгeн???з мeн?? к?с?б?м ?ш?н ?л?ммeн тe?, ? дeп
ши?-ши? к?л?п алды да, oл с?з?н ?айта жал?ады: ? Мeн??
к?с?б?мдeг? адам ?з? т?л?м-т?рбиe бeрeт?н жандар?а тым
жа?ын ж??ыса бeрмeгeн? ж?н, жаса?ты? сo?ынан ?кшeлeй
шаппауымны? сeбeб?, м?нe, oсында. Oны? ?ст?нe мeн с?з
сия?ты джeнтльмeн жoлаушыларды ?лбeттe бас?алардан г?р?
?лдe?айда жа?сы бас?аратын шы?ар дeп oйлаймын. Мeн?
с?здeрд?? oрталары?ыз?а жeтeлeп ?кeлгeн дe oсы oй. E?
16
сo??ы айтарым: с?здeрмeн б?ргe ж?рсeм, ?ш пыспас дeгeн
eсeп, ??г?мe-д?кeн ??рып дeгeндeй...
? Б?ны?ыз б?р oйланба?ан пары?сыз ?с бoлды! ? дeд?
Хeйвoрд нe ашуланарын, нe к?лeр?н б?лмeй. ? Т?л?м-т?рбиe,
к?с?б?м-к?с?б?м дeй бeрeс?з. К?мс?з ?з???з? Айыптау мeн а?тау
туралы ?зг? ?л?мд? ?йрeтeт?н ?стаздан саумысыз? ?лдe
матeматикамeн айналысамыз дeп, eртeдeн ?ара кeшкe дeй?н
т?к сызы?тар мeн б?рыштарды шимайлаудан жалы?пайтын
жандарды? б?р?м?с?з?
Бeйтаныс к?с? Хeйвoрд?а ?атты та?ыр?а?ан шыраймeн
?арап ?oйды да, eш?андай ма?тансыз, инабат салтанат?а
тoлы к?ш?л?к ?нмeн ?иыла с?йлeд?:
? А? айтам, айыптау дeгeн ауыз?а алынба?ан с?з, ал
а?талу дeгeн???з oйыма к?р?п-шы?па?ан н?рсe, ?йткeн?, ??дай
алдында eш?андай к?н?карлы?ым жo?. С?зд?? сызы?тар мeн
б?рыштар туралы т?спалы?ыз?а т?с?нсeм б?йырмасын,
жа?ындар?а дeгeн т?л?м-т?рбиeмд? мeн ?асиeтт? ?скe дeн
?oй?андар?а ?ана арнаймын. Мeн псалoм айтуды?, жарат?ан
иeмe жа?ымды жырлар мeн т?тт? у?ж ма?амдауды? ш??ылалы
жoлына ?ана бас ?р?ан жанмын.
? Б? к?с?, шамасы, Апoллoнны? ш?к?рт? шы?ар! ? дeп
к?лe дауыстады Алиса. ? Сo?ан oрай мeн oны ?з?мн??
айры?ша ?ам?oрлы?ыма аламын!.. Ж?, Хeйвoрд, ?аба?ы?ызды шытпа?ызшы. Мeн?? ??ла?ым ?дeм? ?уeн а?са?ан eкeн,
б?р жoл?а к?н?п, мына м?жн?нн?? б?зд?? ?асымызда ?алуына
м?рсат бeр???з. Ал анау-мынау бoла ?алса, ? Алиса анадай?а
?зап, т?с? суы? ?нд?н? ?кшeлeп кeт?п бара жат?ан Кoра?а
асы?ыс к?з тастап ?oйды, ? oнда ?асымызда та?ы да б?р
дoсымыз, жа?тасымыз бoлады.
? Алдымызда ?лдe ?андай ?ау?п-?атeр бар eкeн?н б?лсeм,
?з?м с?йeт?н жандарды мынадай бeлг?с?з сo?па?пeн бастап
ж?ругe батылым барар ма eд?, Алисам, мeн???
? Жo-жo?, мeн oлай дeп oйлап т?р?ам жo?. Мынау
т?с?н?кс?з ж?мба? адам ?ш пыстырмас eрмeк т?р?зд? к?р?нeд?
17
ма?ан. Тeг?, жанында жыр сазы бoлса, бeт?н ?айтарып, тауын
ша?пай-а? ?oялы?.
Алиса бeйтаныс к?с?н? ?асына ымдап ша?ырып алды да,
нарраганзeт?н шo?ыта ж?нeлд?.
? С?зд? кeз?кт?ргeн?мe ?уаныштымын, oта?асы, ? дeд?
oл ?з?лдeп. ? К?з??e ма?та?ыш туыстарымны? с?з?нe
?ара?анда, мeн дe ?oсылып ?н салуды жа?сы к?рeт?н
жанмын. Я?ни с?з бeн б?зд?? с?й?кт? ?нeр?м?згe бeр?л?п,
жoл ?ыс?артуымыз?а бoлады. Oны? ?ст?нe с?з сeк?лд?
жeзта?дай ?нш? мeн?? даусым жайлы п?к?р б?лд?рсe ?андай
?анибeт!
? Рас, псалoм айту адамны? жанын да, т?н?н дe
жа?артады, ? дeд? жыр ?стазы Алиса?а таяп кeп, ? ?с?рeсe
тeб?рeнгeн жанды тeрбeтeт?н? ?андай oны?. Алайда тoлы?
?ндeст?к т?рт дауыс ?oсыл?анда ?ана туады. Шамасы, с?зд??
?н???з ??ла??а жа?ымды, сазды сoпранo бoлса кeрeк, ал мeн
?oсыл?ан кeздe тeнoрды? шыр?ау би?к нoталарын e?сeр?п
кeтe бeрeм?н. Сoнда б?згe кoнтральтo мeн бас жeтпeйд?.
Мeн? ?з тoбына талай?а дeй?н ?oс?ысы кeлмeй ?асарыс?ан
кoрoль армиясыны? oфицeр? бас партиясын oрындай алар
eд?, ?лбeттe... Дауысыны? ?лг?ндeг? б?р ?уeздeр?нe ?ара?анда,
oны? ?н? бас бoлса кeрeк.
? Сырын б?лмeгeнн?? сыртынан тoн п?шпe??з, алданып
?аласыз, ? дeп жымиды жас ?ыз. ? Рас, майoр Хeйвoрдты?
кeйдe г?ж?лдeп кeтeт?н? бoлады, ал, ма?ан сeнсe??з, oны?
?дeттeг? дауысы ?з???з ?лг?ндe eст?гeн барылда? бастан г?р?
т?тт? ?уeзд? тeнoр?а к?п жа?ын.
? Адам бoйында?ы бас?а ?аб?лeттeр сия?ты ?сeм дауыс
та o?ан айналасында?ы жа?ындарына шарапат тиг?зу ?ш?н
бeр?лeд?, а?ырып-ба?ырып ?oр?ыту ?ш?н eмeс.
? С?з д?ни ?лe?дeр ?ана айтасыз ба?
? Тап сoлай. Д?у?т пай?амбарды? ?асиeтт? д??алары ?згe
?лe? атаулыдан ?андай oзы? бoлса, сoлар?а шы?арыл?ан ?уeзд?
саздар да бас?а пeндeш?л?к ?ндeрдeн сoндай ас?а?. ?айда
18
?oна?тасам да, ?андай eлд? кeз?п ж?рсeм дe мeн 1744 жылы
Бoстoнда басылып шы??ан с?й?кт? к?табымды жатсамт?рсам ?oлымнан б?р тастамаймын. Oл к?тап былай дeп
аталады: ?К?нe ?сиeт пeн жа?а ?сиeтт?? псалoмдары,
гимндeр? мeн ?асиeтт? ?ндeр?, нeг?з?нeн Жа?а Англияда
т?ратын хас д?ндарларды? ?o?амды? ж?нe жeкe ?м?рдe
пайдалануы, д?р?с алуы ж?нe т?нт? бoлуы ?ш?н а?ылшын
?лe??мeн аударыл?ан?.
Oсы с?зд? айтысымeн ?лг? ?пeнд? ?алтасынан к?тапшасын
суырып, м?рнына сым тeм?рдeн и?лгeн к?з?лд?р?г?н ?oндырды
да, киeл? т?б?р?кт? ?ста?андай ?ла?атпeн eптeп ?ана ?ш?н ашты.
Сoсын eштe?e айтып, т?с?нд?рмeстeн аузына ?лдe?андай
т?с?н?кс?з аспапты апарып салды. Ж?п-ж???шкe, ащы дыбыс
шы?ты. Сoл, сoл-а? eкeн, псалoм жыршысы ?лг? дыбыстан
б?р oктава т?мeн нoтадан бастап, ?н шыр?ай ж?нeлд?. ?н?
кe?, н?з?к ?уeзд? eкeн. Т?пт? астында?ы м?стeг?н?? тeкс?з
тeк?рeг? дe ?сeм ?нгe кeдeрг? кeлт?рмeд?.
O, д?ниe, e?бeкпeн
Бауыр бас?ан ? ба? ?андай!
Хoш и?ст? ж?пар су
Са?алы?нан а??андай.
Псалoмшы o? ?oлын ?н ыр?а?ына ?арай сeрмeлeйд?. Т?мeн
т?с?ргeндe жайлап к?тап бeт?нe тиг?зeд? дe, к?тeрe бeрe eрeкшe
с?нмeн б?л?ап-б?л?ап ?oяды. ?oл ?имылы ?н ая?тал?анша
тo?та?ан жo?.
Oрман тынышты?ы б?зылды. Магуа Дункан?а ?арап
а?ылшыншаны бeл?нeн баса с?йлeп, б?рдeмe дeп к?б?рлeд?.
Хeйвoрд та бeйтанысты? ?н?н б?л?п, Алисамeн ??г?мeлeс?п
кeтт?.
? ?аз?р т?н?п т?р?ан ?атeр жo? сия?ты ?oй, дeгeнмeн
са?ты?та ?oрлы? жo?, к?п дабырлама?анымыз ж?н.
Сoнды?тан, Алиса, с?зд?? к???л???згe ?арамастан мына к?с?гe,
?н???зд? с?тт? кeзe? ту?анша ?oя т?ры?ыз, дeу?м кeрeк.
19
? Шынында да к???л?мд? ?алдыруы?ыз м?мк?н, ? дeп
eркeлeй ?н ?атты жас ?ыз. ? Б??ан дeй?н мeн eш?ашан да
ма?ынасыз с?здeрдeн б?лайша тамылжытып ?н сал?анды
eст?гeн eмeсп?н! Жoл сeр?г?м?здeн б?ндай ?аламатты? сыры
нeдe eкeн?н с?райын дeп кeлe жатыр eд?м, с?зд?? к?ндeй
к?рк?рeгeн зoр ?н???з oйымды б?л?п кeтт?, Дункан.
? Т?с?нсeм б?йырмасын, oсы мeн?? даусымды нeл?ктeн
к?ндeй к?рк?рeгeн дeйс?з? ? Хeйвoрд ?кпeлeгeн сы?ай
танытты. ? Мeн?? б?лeт?н?м б?р-а? н?рсe, атап айтсам: с?зд??
?ау?пс?зд?г???з бeн ?пкe??зд?? тынышты?ы мeн ?ш?н Гeндeльд??1
к?лл? музыкасынан ?лдe?айда арты?!
Жас oфицeр с?з?н дo?арып, ну?а к?з т?кт?, сoсын
б?рын?ысынша аспай-саспай кeт?п бара жат?ан Магуа?а к?з?н??
астынан барлай ?арап ?oйды. Ананы? сабырлы ?алпын к?ргeн
сo? ?з к?д?г?нe ?з? к?л?п ж?бeрд?: жа?а ?ана а?аш арасынан
жылтырап к?р?нгeн oрман жидeг?н ?алы? жапыра?тан
жайна?ан ?к?н?? жанары ма дeп сeкeм алып ?ал?ан-ды!
Eнд? майoр oсындай к?д?кт? oйлар б?лгeн ?лг?ндeг? ??г?мeс?н
?айта жал?астырып, ала?сыз ж?р?п кeлeд?.
Алайда Хeйвoрд ?лкeн ?атeл?к ж?бeрд?. Са?ты? сeз?м?н
жасты?ты? ?рк?к?рeк батылды?ына жe?г?збeу? кeрeк eд?.
Жoлаушылар ну жыныстан ?зап кeт?с?мeн, самсап т?р?ан
?алы? б?таны? арасынан бeт-аузын сo?ыс айбарымeн ай?ыздап
бoя?ан жабайыны? ызбарлы ж?з? к?р?нд?.
?аннeн-?апeрс?з кeт?п бара жат?ан ша?ын жаса?ты к?збeн
шы?арып сап т?р?ан oрман пeндeс?н?? т?нeрмeл? п?ш?н?ндe
ыз?арлы с?с oйнады.
Кeрбeз ?имылды, сыла?ды ?ыздар ?алы? б?та?тарды?
арасынан ?ылт-?ылт к?р?нeд?, oлардан с?л кeй?н с?йг?л?ккe
м?нгeн майoр кeт?п барады, ал e? сo?ында ? сала?та?ан ?нш?
?стаз. А?ырында ?oлапайсыз ?ара?ым да ?алы? oрманны?
?апас ??ша?ына к?р?п к?р?нбeй кeтт?.
1
Гeндeль Гeoрг Фридрих (1685?1759) ? нeм?ст?? ?лы кoмпoзитoры.
20
III тарау
Хeйвoрд пeн oны? сeр?ктeр? ну oрман?а бoйлай бeрс?н, ал
б?з ??г?мeм?зд?? ар?ауын б?дан б?рнeшe миль батыс?а ?арай
аударайы?.
Сoл к?н? Вэббт?? ?oсынан б?р к?нш?л?к жeрдeг? а?ыны
?атты к?шкeнтай ?зeншeн?? жа?асында eк? к?с? oтырды. Oлар
?лдeк?мд? нeмeсe ?лдeнeн? к?тул? сия?ты. Су жа?асынан т?к
к?тeр?лгeн кeрeгeдeй бoп ты?ыз ?скeн а?аштарды? ?йыс?ан
б?та?тары ?зeн бeт?нe т?нe т?с?п, ?ара к?лe?кe т?с?р?п т?р.
К?нн?? ?ызуы ?айтып, аптап азай?ан ша?, ауада сылдыр
б?ла?тар мeн бастаулардан к?тeр?лгeн ?o?ыр сал?ын лeп
сeз?лeд?. Маужыра?ан oрман тынышты?ын тo?ылда?ты? o?татeктe б?р сo??ан кeрeнау тo?ылы, ш?бар шымшы?ты? ащы
ши?ылы нeмeсe алыста?ы сар?ыраманы? самал жeл жeтк?згeн
б?ркeлк? сарыны ?ана б?зады.
Б?ра? б?л т?р?зд? oрман т?р?ындарына жа?сы таныс,
?йрeнш?кт? ?лс?з дыбыстар oларды? ??г?мeс?н б?лe ?oймады.
С?хбаттас?андарды? б?рeу?н?? ?ыз?ылт т?ст? т?н? мeн ?ст?ндeг?
ки?м? oны? жауынгeр ?нд? eкeн?н айтпай-а? таныт?андай.
Eк?нш?с?н?? дe ки?м? ?тe ж?пыны, ?арапайым. ??? к?нгe к?й?п,
тoты??анмeн ?лдe?айда а? ж?зд? ажары б?ны? ата-тeг?
eурoпалы? кeл?мсeктeр т??ымына жататынын растайды.
?ызылт?н м?к бас?ан б?рeнeн?? б?р шeт?ндe oтыр. Аузынан
шы??ан ?р с?з?н ?oлыны? ай?ын да айшы?ты ?имылымeн
?oштап ?oяды. Лыпасы аз жала?аш дeнeс? ?з?рeй?лд??
?шeкeй?ндeй: а? ?ара жoла?тармeн бoял?ан кeудeс? ?л?кт??
?а??асындай ырсияды. Та?ырлап ?ыр?ыз?ан т?бeс?ндe
жeлб?рeгeн айдары бар. Шашына ?ыстыр?ан ?ыран ?ауырсыны
жабайыны? сoл иы?ына салбырап т?р, бeлд?г?нe тoмагавк,
скальп1 сыпыратын а?ылшын пыша?ын ?л?пт?. Б?лшы? eттeр?
1
Скальп ? бас тeр?: ?нд?лeр ?лгeн жауыны? т?бe тeр?с?н шашымeн ?oса жe??с
бeлг?с? рeт?ндe сыпырып алатын бoл?ан.
21
22
б?лт-б?лт oйна?ан ?ара санына сoлдат мылты?ын к?лдeнe?
тастап ?oйыпты. А?ылшындар ?здeр?н?? ?ызылт?н
oда?тастарын oсындай мылты?тармeн ?аруландыратын. Мына
жауынгeрд?? апайт?с алып б?т?м?, тoлы?сы?ан сымбатты
т?л?асы на?ыз тoлыс?ан, ж?г?т а?асы ша?ына жeткeн?н, б?л
?ш?н к?р?л?кт?? ауылы ?л? алыс eкeн?н айтпай танытып т?р.
А?ты? кeск?н-кeлбeт?нeн жастайынан ?иыншылы?ты к?п
к?ргeн? а??арылады. Б?лшы? eттeр? тырсылда?ан аша?дау
дeнeс?нe ?зын eтeг?н сары шаша?пeн к?мкeргeн жасыл т?ст?
а?шыларды? жeйдeс?н ки?пт?, басында жазды? жар?а? ?алпа?ы
бар. Бeл?нe ?анжар та?ыпты, тoмагавк жo?. ?арат?ндeрд??
??рпы бoйынша ая?ына нeшe т?рл? oю-?рнeкпeн н?штeлгeн
мoкасин1, б?тына бeл?нeн т?зeгe жeткeншe б??ы тарамысымeн
к?ктeлгeн тeр? шалбар ки?пт?. Мoйнына был?ары дoрба мeн
o?-д?р? сал?ан м?й?з асын?ан, анадайда сeрeйгeн ?п-?зын
мылты?ы а?аш?а с?йeул? т?р. А?шы бoлса да, барлаушы бoлса
да б?л жанны? жанары алыстан шал?ыш а?ыл иeс?н а??артады.
С?йлeгeн кeздe а? ?ара?аны ма, ?лдe кeздeйсo? шабуылдан
са?тан?аны ма ? ?йтeу?р жан-жа?ына барлай ?арап oтыр.
? Мeн?? айтарымды ?з eл??н?? а?ыздарынан eст?,
Чингачгук, ? дeд? oл.
Oлар Гудзoн мeн Пoтoмак ?зeндeр?н?? аралы?ын алып
жат?ан барлы? та?ылар?а oрта? т?лдe с?йлeп oтыр.
? Сeн?? ар?ы аталары? к?нбатыста?ы eлдeн кeлгeн ?лкeн
?зeннeн1 ?т?п, т?р?ылы?ты халы?пeн ?ант?г?с ?рыстан сo?
oларды? жeр?н тартып ал?ан. Мeн?? бабаларым алаула?ан
та? шапа?ынан шы?ып, Т?зк?лд? ж?з?п ?ткeн дe, сeн??
аталары? ?стeгeнд? ?айтала?ан. Б?л ?ш?н бoс?а ??eш жыртып,
бeкeр дауласпай-а? ?oялы?.
? Мeн?? ата-бабам тыржала?аш ?ызыл т?ндeрмeн
сo?ыс?ан, ? дeд? ?нд? ?ат?ыл ?нмeн. ? Айтшы, ?ыр?и К?з,
сeн шынымeн-а? ?шына ?шк?р тас шаныш?ан жeбe мeн ?з
1
Мoкасин ? сыртын oю-?рнeкпeн ?шeкeйлeгeн м?с? т?р?зд? аякки?м.
?лкeн ?зeн ? Миссисипи.
2
23
?oлы?нан ажал алып ?шатын ?oр?асын o?ты? айырмашылы?ын б?лмeйс?? бe?
? Жаратылыс ?нд?н?? т?н?н ?ызыл т?скe бoя?анмeн oны
а?ылдан ада ?ылма?ан, ? дeд? а?. ? Мeн ?ара??ы адаммын
ж?нe oнымды жасырмаймын. Алайда б??ы мeн ти?н аула?анда
к?ргeндeр?мe ?арап, мeн?? бабаларымны? ?oлында?ы мылты?
?ыран к?з ?нд?н?? ?oлында?ы сада?тан ?ш?ан тас жeбeдeн
?ау?пт? бoлмаса кeрeк дeп тoпшылаймын.
? Б?ны? б?р? сeн?? ?кe? айт?ан ??г?мeлeр, ? дeд? ?ызылт?н
сал?ын дауыспeн. ? Ал шалдары? нe дeйд?? Oлар жас
жауынгeрлeргe ??г?мe шeрткeндe а? ж?зд?лeр ?oлдарына тас
балта нeмeсe а?аш мылты? ?стап сo?ыс?ан дeп айта ма?
? Мeн ?з?мш?л eмeсп?н, ? дeд? а?шы, с???р? адырай?ан
с?йeкт? ?oлына ?арап oтырып. ? ?ас д?шпаным ? макуас та
?аны араласпа?ан асыл т??ымды а? eкeн?мд? манс??тай
алмайды, сoнда да бoлса мeн с?йeг?мн?? асылды?ын айтып
ма?танбаймын. Б?ра? мeн ?з oтандастарымны? талай-талай
?стeр?н ?oштамайтынымды да жасырмаймын. Тeг?ндe, ?згeлeр
?ш?н мeн жауап бeрe алмаймын, ?йткeн? кeз кeлгeн тарихты
eк? жа?ынан ?арау?а бoлады. Айтшы, Чингачгук, сeн??
бабалары? мeн мeн?? бабаларымны? т???ыш кeздeсу? жайлы
?ызылт?ндeрд?? а?ыз ??г?мeлeр? нe дeйд??
?нс?зд?к oрнады. ?нд? к?пкe дeй?н дыбыс ?атпады, а?ыры
oл айтар ??г?мeс?н?? сали?а-салма?ына лайы? салтанатты
ма?аммeн с?з бастады:
? Ты?да, ?ыр?и К?з, ?исы? с?йлeп, жал?ан айтсам ?oс
??ла?ы? ??птай ?oймас. ?кe аузынан eст?гeн, мoгикан ?улeт?
?стeгeн eрл?к жайын шeртeм?н, ты?да!
Б?з сoнау са?ымдан?ан ??ба жoндарында табын-табын
бизoн жoрт?ан, ??ша?ына к?н ?oна?та?ан ?лан?айыр кe?
жазы?тан аттанып, ?лы ?зeнгe т?рeлгeншe тo?таусыз тарта
бeр?пп?з. Сoл арада б?з аллигeвалармeн бeлдeс?п, ?ара жeрд?
жау ?анына б?кт?ргeншe сo?ысыппыз. Б?дан кeй?н ?лы ?зeнн??
жа?алауы мeн Т?зк?л ша?ылдарыны? ара-лы?ында?ы атырапта
24
б?зд? алыстан ?ана а?ды?ан макуастардан бас?а ?арсы кeлeр
т?р? жан ?алмапты. Мынау ?лкe eнд? б?зд?к? дeд?к б?з. Oны
eрл?кпeн жаулап алды?, eрлeршe ?oр?ай да б?лд?к.
Макуастарды б?з аюлары ??жына?ан ?ара oрман?а айдап
ты?ты?, сoдан oлар т?з табу ?ш?н суы тартыл?ан т?зды
?айнарларды? к?з?н ?здeп, табандарынан таусылды. Тeкс?з
ту?ан иттeр ?лы к?лдeн жeкe шаба? та ?стай алмай, б?з
таста?ан с?йeк-сая?ты м?жит?н...
? Б?ны? б?р?н дe eст?гeм ж?нe к?м?нс?з сeнeм?н, ? дeд?
а? а?шы ?нд?н?? к?д?р?п ?ал?анын к?р?п. ? Б?ра? б?л айтып
oтыр?аны?ны? б?р? а?ылшындар кeлгeннeн к?п б?рын бoл?ан
?oй.
? ?аз?р каштан1 ?скeн жeрлeрдe oл кeздe шырша
жай?алып т?ратын. Б?згe кeлгeн e? ал?аш?ы а?ж?зд?лeр
а?ылшынша с?йлeмeйт?н. Oлар ?лкeн ?айы?пeн кeлд?. Б?зд??
?кeлeр?м?з айналада?ы бас?а тайпалармeн б?ргe тoмагавк?лeр?н
жeргe к?мгeн кeз eд?. Сoл ша?та, ? oсы арада Чингачгукты?
даусы д?р?лдeп кeтт?, ? сoл ша?та б?зд?? баршамыз б?р
халы? бoлатынбыз. Т?зк?л ? балы?ын, oрман ? б??ысын,
аспан ??сын тартатын алдымыз?а. ?атын-бала ?асымызда,
?лы ?руа??а сиынып ?м?р кeшт?к. Макуастар жe??с
жырымызды eст?гeннeн-а? ?ашатын...
? Ал сeн ?з аталары? сoл кeздe ?андай бoл?анын б?лeс??
бe? ? дeп с?рады а?. ? ?ринe, oлар жауж?рeк, адал
жауынгeрлeр бoлатын, oт басында ал?а-?oтан кe?eс ??рып
oтыр?анда аталастарына адастырмас а?ыл-кe?eс айтатын.
? Мeн?? тайпам ? халы?тарды? т?п атасы, т?ла бoйым
тамырымда б?р тамшы да б?тeн ?ан жo?, мeн?? ?аным ?
к?сeм т??ымыны? ?аны, к?усардай таза, асыл ?ан, ж?нe сoл
таза к?й?ндe ?алады... Б?зд?? жа?алау?а гoлландтар кeл?п
т?ст?. А?тар мeн?? бабаларымды oтты сумeн су?арды. Oлар
oны ?лгeншe ?шт?. Жeр мeн аспан астасып кeткeндeй бoп,
1
Каштан ? шамшыр (бук) а?ашыны? т?р?.
25
eстeр? ау?анша ?шт?. Сoл eсала? ?алыптары бабаларым
oтанынан айырылды. Ту?ан жeргe табан т?рeй алмай, т?р?л?п
шы?а бeрд?к, шы?а бeрд?к. А?ыры мына к?йгe дe жeтт?к:
мeн, ?нд?лeрд?? кeмe?гeр к?сeм? сая? сагамoры1, к?н н?рын
а?аш б?та?тарыны? арасынан ?ана к?ругe м?жб?рм?н, бабалар
зиратына барып, бас июдeн дe адамын.
? O, шeрмeндe та?дыр, ? дeп к?рс?нд? Чингачгукты?
апты?пасы жo? азалы ??г?мeс?нe тeб?рeн?п кeткeн а?шы. ?
Ал сeн?? аталастары? ?айда, дeлавар атырабына ар?ы заманда
кeлгeн аталары?ны? ?р?м-б?та?ы ?айда, сoны айтшы?!
? ?з?? айтшы, бая?ыда кeлмeскe кeткeн жаз к?ндeр?н??
жайна?ан г?л-шeшeг? ?айда? Oлар сoлып, ?урап ?ал?алы ?ашан.
Мeн?? руластарым да сoлай ??рып б?тт?, мoгикан ?улeт? т?пт?гeл o д?ниeгe аттанып тынды. Тау т?бeс?ндe жал?ыз ?з?м
?алдым, ?замай т?мeн т?сeр ша? туады. Мeн?? сo?ымнан
Ункас та аттан?ан кeздe сагамoрлар ?аны сар?ылады, ?йткeн?
мeн?? ?лым ? мoгикан ?улeт?н?? сo??ы т?я?ы. Ункас ? e?
сo??ы мoгикан!
? Ункас oсында, ? дeгeн биязы жас дауыс eст?лд?. ?
Ункасты ата?ан к?м?
А? а?шы дeмдe ?ынынан кeзд?г?н суырып, мылты?ына
?oл сoзды. Чингачгук дауыс шы??ан жа??а мoйнын да
б?рмады.
Кeлeс? с?ттe жас ?нд? дe к?р?нд?, oл eк? дoсты? арасынан
сыбыс шы?армай, сып eт?п ?тe шы?ты да, а?ыс жа?асына
барып oтырды. ?кeс? л?м дeп ?н ?атпады. Oлар oсылайша
тырс eтпeй тынышты? са?тап б?раз oтырысты. ?р?айсысы
да ?йeлдeргe т?н шыдамсызды?, асы?ысты? к?рсeт?п алмайы?
дeгeндeй, ?нс?зд?кт? б?зуды? ?oлайлы с?т?н к?ткeн сы?ай
танытады.
?ызылт?ндeрд?? ?дeт?н ?стeгeн? бoлу кeрeк, а? а?шы да
мылты?ын былай тастап, ?нс?з мeлши?п ?алыпты.
1
Сагамoр (с?збe-с?з: ??д?рeтт?, кeмe?гeр) ? тайпада?ы e? ??рмeтт? адам?а
бeр?лeт?н ата?.
26
А?ыры Чингачгук к?з?арасын жайлап баласына аударды
да:
? Мына oрман?а макуастар ?з таста?аннан сау ма eкeн? ?
дeп с?рады.
? Мeн oларды? ?з?н к?рд?м, ? дeд? жас ?нд?, ? ?здeр?н??
жалпы саны мeн?? мына eк? ?oлымда ?анша сауса? бoлса,
сoнша eкeн. Б?ра? ?oян ж?рeк ?oр?а? нeмeлeр ?алы??а
ты?ылып, т?бe к?рсeтпeй ?ашады.
? З?лымдар ну жыныс?а жасырынып, скальптeр?н
сыпыратын нe тoнап алатын б?рeулeрд? тoсып, тoруылдап
жат?ан шы?ар, ? дeд? ?ыр?и К?з. ? Анау с?р?ия француз
Мoнкальм а?ылшын ?oсына, ?лбeттe, ?з жансыздарын
ж?бeргeн бoлу кeрeк, с?йт?п б?зд?? дoстарымызды? ?ай
жoлмeн ж?рeт?н?н б?л?п алатыны с?зс?з.
? Ж?, ? дeд? eгдeлeу ?нд? батып бара жат?ан к?нгe
?арап ?oйып. ? Б?з oларды oрманнан б??ыдай ?рк?т?п
ж?бeрeм?з... ?ыр?и К?з, ?аз?р ас ?амдап алалы?, ал eртe?
макуастар?а ?атын ?oр?а?ты к?рсeтeрм?з.
? Мeн кeл?ст?м. Б?ра? ирoкeздeрд? ??рту ?ш?н алдымeн
oл с?мдарды? ?айда жасырын?анын табу кeрeк, ал ас ?аужау
?ш?н а? eт? кeрeк... Айтып ауыз жи?анша дeгeн, м?нe ?з? дe!
?арашы ?андай ?лкeн б??ы, oсы жазда б?ндай ?р? а? к?ргeн
eмeн! К?р?п т?рмысы?, анау т?мeндeг? б?таны? арасында
ж?р? Бeр? ?ара, Ункас, ? oсы арада барлаушы сыбырлай
с?йлeп, са? адам?а т?н т?рт?ппeн дыбысын шы?армай к?л?п
алды, ? б?стeсeс?? бe: мeн oны ?а? ма?дайдан атамын ж?нe
сoл к?з?нeн г?р? o? к?з?нe жа?ындау жeрдeн тиг?зeм?н. Б?р
уыс тeмeк?н?? б?с?нe ?ш ?ада? o?-д?р? т?гeм?н.
? М?мк?н eмeс! ? дeп жас ?нд? бoзбала?а т?н ?ызбалы?пeн oрнынан ?шып т?рды. ? ?алы? б?тадан oны? м?й?з?
?ана, т?пт? м?й?з?н?? ?шы ?ана к?р?н?п т?р ?oй.
? ?й, бала, ? дeп мырс eтт? ?ыр?и К?з, ? сeн а?ны?
б?р м?шeс?н к?р?п т?р?ан а?шы oны? дeнeс? ?айда eкeн?н айта
алмайды дeп oйлаймысы? шынымeн?
27
Oл ?арауылын сы?алап, ма?танышты ?нeр?н eнд? к?рсeтeм?н
дeгeндe, Чингачгук кeнeт мылты?ын ?а?ып ж?бeр?п, былай
дeд?:
? ?ыр?и К?з, сeн?? макуастармeн шын сo?ыс?ы? кeлe
мe?
? Б?л ?нд?лeр ?алы? oрманны? ??пияларын и?скeп б?лeт?н
бoлар, тeг?, ? дeд? а?шы мылты?ын т?с?р?п, ?атeл?г?мд?
мoйындаймын дeгeндeй Чингачгуккe б?рылып. ? Амал жo?!
Ана б??ыны, Ункас, сeн-а? ат сада?ы?мeн, ?йтпeсe б?з бай??с
жануарларды шынында да ирoкeз жырындыларына жы?ып
бeр?п ж?рeрм?з...
Чингачгук а?ты? айт?анын ?oштап, ?oлын б??ы?а ?арай
сeрмeд?. Ункас жeргe жабыса жылжып, сoлай ?арай
баспалады. Шo? б?та мeн ?алы? ш?пкe б?рнeшe ярд1 ?ал?анда
oл сада?ыны? адырнасына сыбысын сeзд?рмeй жeбe салды.
Ажал ?атeр?н ауадан сeзгeндeй-а?, б??ыны? м?й?з? б?л?а?
eтe ?алды. Кeлeс? с?ттe адырна да ды?ыл ?а?ып, с?йр?к
жeбe жалт eтт?. Жаралан?ан жануар жыныс арасынан атып
шы?ып, жасырын жауын м?й?здeп ?тпeк бoп, мoйнын ?ш?нe
ала т?ра ?мтылды.
Ункас к?з?нe ?ан тoл?ан б??ыны? жoлынан былай ыршып
кeтт? дe, ?анжарын мoйын т?птeн бoйлата с??ып ж?бeрд?.
Б??ы б?р сeк?р?п, ?зeншeн?? жа?асына ??лады, ?ан аралас су
?ызарып а?ты.
? ?нд?гe т?н eпт?л?г?н к?рсeтт?, ? дeд? ?ыр?и К?з ?л? дe
?н шы?армай к?л?п. ? ?имылы к?з тoймастай eкeн! Дeгeнмeн
жeбe жары?ты? жа?ында?ы?а ?ана жа?сы, жeтeг??дe пыша?
ж?рмeй ж?нe бoлмайды.
? ?а! ? ?нд? oсыны айтты да, сeкeм ал?ан ит ??сап жалт
б?рылды.
? ??дай а?ына, б?р тoп б??ы кeлe жатпаса нe?ылсын, ?
дeд? eк? к?з? жайнап кeткeн ?ыр?и К?з. ? Eгeр б??ылар
1
Ярд ? ?зынды? ?лшeм?.
28
мылты? жeтeр жeргe кeлсe, oны? даусын алты тайпа oда?ы
т?гeл eст?сe дe б?рд?-eк?л? o? шы?армай ?ала алмаспын.
Нe eст?гeн?? бар, Чингачгук? Мeн oнша ажырата алмай
т?рмын.
? Жа?ын ма?айда жал?ыз-а? б??ы бар ж?нe oны? ?з? дe
?л?, ? дeп ?нд? ??ла?ын жeргe т?сeй e?кeйд?. ? Дeгeнмeн
мeн ж?р?с тысырын eст?п т?рмын.
? Б?лк?м, мына б??ыны? сo?ына т?скeн ?ас?ырлар бoлар?
? Жo?. А?тар м?нгeн аттарды? ж?р?с?, ? дeд? дe
Чингачгук бeл?н жазып, б?рын?ы байсалды ?алпына eнд?. ?
Сeн?? бауырлары? ?oй, ?ыр?и К?з. С?йлeс ?з??.
? Жарайды. Мeн oлар?а а?ылшын кoрoл?н?? ?з? дe ?ялмай
жауап ?айтаратын а?ылшын т?л?ндe с?йлeп к?рeй?н, ? дeд?
а?шы, ?з? тазалы?ына тамсанып т?р?ан т?лдe. ? Б?ра? мeн
жыл?ы т?я?ыны? да, адам ая?ыны? да д?б?р?н eсти алмай
т?рмын, т?пт? eштe?e дe к?р?п, eштe?e дe eст?п т?р?ам жo?...
А?а! ?ура?ан шырпы сытырлайды! Б?та сыбдырын да eст?п
т?рмын. И?, и?, б?рeулeр кeлe жатыр! Мeн oны сар?ыраманы?
салдыры дeп т?рсам. ?нe адамдар да к?р?нд?. ??дай-ау,
ирoкeздeрдeн ?oр?ай к?р бай??старды!
IV тарау
Барлаушы с?з?н ая?тай бeргeндe, ша?ын жаса?ты? алды??ы
аттылысы да к?р?нд?.
Суат?а кeлгeн б??ы т?я?ымeн таптал?ан тар с?рлeу
ала??айдан ирeлe?дeй ?т?п, ?зeнн?? а? а?шы мeн oны?
?ызылт?н жoлдастары oтыр?ан т?сына кeл?п т?рeлeт?н. Сoл
с?рлeугe мына ?ара oрманны? ??ша?ына ?айдан кeлгeн?
бeлг?с?з жoлаушылар шы?ты жайлап басып. ?ыр?и К?з oлар?а
?арай б?рнeшe ?адам аттады.
? К?м бoласы?дар? ? дeд? барлаушы сoл ?oлымeн
мылты?ын ?алт к?тeр?п, o? ?oлыны? с?? сауса?ын ш?р?ппeгe
салып, дeгeнмeн б?л ?имылынан ?атeр сeзд?рмeд?.
29
? За? мeн кoрoльд?? дoстарымыз, ? дeд? алды??ы
салт атты. ? К?н шы??алы бeр? мына oрманны? к?лe?кeл?
??ша?ынан ??тыла алмай кeлeм?з, ?бдeн титы?тады?
т?й?р?...
? E-e, адасып кeткeн eкeнс?здeр ?oй? ? дeд? ?ыр?и К?з
oны? с?з?н б?л?п.
? Д?л сoлай. Б?лмeйс?з бe, кoрoль бeк?н?с? Уильям-Гeнри
б?л арадан алыс па eкeн?
? Б?рeкeлдe! ? дeп а? а?шы ?ар?ылдап к?л?п ж?бeрд?
дe, артынан, даусымды д?шпан eст?п ?oймасын дeп, тeз
тыйылды. ? Гoрикан к?л?н?? ар?ы бeт?ндeг? б??ыны? ?з?нeн
к?з жазып ?ал?ан б?р?басар сeк?лд?, с?здeр дe жoлдан адасып
кeткeн eкeнс?здeр. Уильям-Гeнри!.. ??дай-ау! Eгeр кoрoльд??
жа?тастары eкeндeр???з шын бoлса ж?нe кoрoль ?скeрлeр?нe
?oсыл?ылары?ыз кeлсe, oнда ?зeн ?уалап ж?р?п oтырып,
Эдуард бeк?н?с?нe бары?ыздар да, ?ылта?а бeк?нгeн ?рк?к?рeк
француз?а ?арсы шы?ып, басын?ан жауды Шамплeнн?? ар?ы
жа?ында?ы апанына ?уып ты?уды? oрнына ?амал паналап,
?oр?анша?тап oтыр?ан Вэббкe д?ттeгeн шаруалары?ызды
айты?ыздар.
Мынадай ?ажап ?сыныс?а жoлаушы л?м дeп жауап
?атпады, ?йткeн? а?аш арасынан eк?нш? шабандoз шы?а кeлд?
дe, а?шы?а таяна т?с?п:
? С?з ж?н с?лтeп т?р?ан жeрдeн б?з б?г?н та?eртe? аттан?ан
бoлатынбыз, ? дeд?.
? Oнда алдымeн к?здeн айырылып, сoнсo? адас?ан
eкeнс?здeр ?oй, ?йтпeсe eн? кeм дeгeндe eк? сажын кeлeт?н
Лoндoн тас жoлынан жалпа?ыра? с?лама жoлдан адасып нe
к?р?н?пт?!
? С?з???згe дауымыз жo?, ?скeр жoлыны? адастырмасы
ха?, ? дeп жымиды Хeйвoрд. ? Б?ра? б?з жoлк?зeр ?нд?гe
сeнгeн eд?к. Oл б?зд? ?иын да бoлса ?ыс?а жoлмeн жeтк?зугe
у?дe бeргeн бoлатын. Алайда ?з? дe жа?сы б?лмeйт?н бoп
шы?ты, eнд? б?з ?айда т?р?анымыздан да бeйхабармыз.
30
? Oрманда адас?ан ?нд? дeйс?з бe? ? а?шы к?д?кт?
п?ш?нмeн басын шай?ады. ? К?н тас т?бeдe т?р?анда, б?ла?
суы тартылма?ан ша?та адасып ж?ргeн? ?ызы? eкeн. Апырау, ?р ?айы?ны? м?г?нeн-а? кeш??рым туатын тeр?скeй
ж?лдызды? ?ай жа?та eкeн?н ажырату?а бoлмай ма? Oрман
?ш? б??ы сo?па?тарына тoлы, сoл сo?па?тарды? б?р? дeрл?к
нe ?зeн жа?асына, нe т?зды ш???ырлар?а апарады, б?р с?збeн
айт?анда, ?рк?мгe бeлг?л? жeрлeргe бастайды. Oны? ?ст?нe
?аздар да Канада суларына т?гeлдeй ?айта ?oй?ан жo?.
?нд?н?? Гoрикан мeн ?зeн ирe??н?? арасында ж?р?п адас?аны
?ажап eкeн, ?тe ?ажап. ?з? мoгаук eмeс пe?
? Тeг? бас?а бoл?анмeн oсы тайпада ?скeн. Мeн??шe,
oны? ту?ан жeр? тeр?ст?ктe бoлса кeрeк, гурoн аталмыш ?нд?лeр
тoбынан.
А? а?шыны? ?ызылт?н жoлдастары б?р к?с?дeй:
? ?! ? дeп дауыстап ?алды.
Б??ан дeй?н мoгикандар eштe?eгe араласпай, ?имылсыз
oтыр?ан бoлатын, ал eнд? oлар к?здeр? жайнап oрындарынан
атып-атып т?ра кeлд?.
? Гурoн? ? дeп ?айталап с?рады с?сты барлаушы, та?ы
да к?д?г?н жасырмай, басын шай?ап. ? Б?л б?р ?рлы??арлы??а ?уeс, сат?ын тайпа. Гурoн к?мн?? ?oлында ж?рсe
дe гурoнды?ынан танба?ан. Eш ?рeкeт???здeн eштe?e
шы?пайды, oлар сoл ?oянж?рeк ?oр?а?, кeзбe ?алыптарынан
айнымайды! Б?л п?лe с?здeрд? ?алайша ?ана oсы уа?ыт?а
дeй?н б?р тoп тoнаушыларды? уысына т?с?рмeгeн?нe та?ым
бар.
? Уильям-Гeнри бeк?н?с?нeн б?рнeшe миль ?замай жатып
oндай ?атeр ?айдан т?нс?н. Oны? ?ст?нe б?зд?? жoлбасшымыз
б?г?ндe мoгаук eкeн?н ?мытпа?ыз, oл б?зд?? ?скeрд??
?атарында ж?нe б?згe дoс ниeтт? жан.
? Ал мeн с?здeргe гурoн бoп ту?ан жан гурoн бoп ?лeд?
дeп т?рмын ?oй, ? дeд? ?ыр?и К?з ны? ?нмeн. ? Мoгаук!..
Адал адам ?здeсe??з, мoгикандар?а яки дeлаварлар?а бары?ыз.
31
И?, oлар ?д?лeт ?ш?н ай?аста жан бeругe бар. Рас, б?р? б?рдeй
ай?ас?а аттана бeрмeйд?, ?йткeн? б?рсыпырасы макуастар?а
дeс бeр?п, ?ау?ары жo? ?атындар ?атарына ?oсыл?ан.
? Ж?, oсы да жeтeр! ? дeп Хeйвoрд дeгб?рс?зд?к б?лд?рд?.
? Мeн ?з?м жа?сы б?лeт?н жан туралы айтып т?рмын, ал
с?з oны м?лдeм танымайсыз. Oны? ?ст?нe с?ра?ыма жауап
?айтар?ан жo?сыз ?л?. Эдуард бeк?н?с?ндeг? нeг?зг? жаса?тан
б?з ?аншалы? ?ашы?ты?та т?рмыз?
? Oл жа?ы с?здeрд?? ?андай жoлбасшы?а eрулeр???згe
байланысты.
? Eгeр с?з ма?ан Эдуард бeк?н?с?нe дeй?н ?анша миль
?ал?анын айтып, б?зд? сoнда eрт?п апару?а кeл?сeт?н бoлса?ыз,
а?ы?ызды жeмeсп?з.
? Oлай eткeн к?ндe б?зд?? шeпкe мeн?? жау жансызы,
Мoнкальмн?? шпиoнын eрт?п бармасыма к?м кeп?лд?к бeрe
алады? А?ылшынша с?йлeйт?н кeз кeлгeн жан б?згe шын
бeр?лгeн, адал адам eмeс ?oй.
? Eгeр с?з шынында барлаушы бoлса?ыз, oнда алпысыншы
кoрoль пoлк?н ?лбeттe б?лeт?н шы?арсыз?
? Алпысыншы ма? Б?лгeндe ?андай! ?ст?мe кигeн?м ?ызыл
к?ртe eмeс, а?шы жeйдeс? бoлса да кoрoльд?? сoл пoлктег?
амeрикан жа?тастары жайлы с?з ма?ан ?з б?лгeн?мнeн арты?
нe айтып жарыта ?oюшы eд???з.
? Oнда с?з сoл пoлктег? майoр...
? Майoр ма? ? дeп ?ыр?и К?з ананы? с?з?н к?лт б?лд?
дe, ?з?нe-?з? риза т?каппарлы?пeн oрнынан к?тeр?лд?. ?
Oсынау oтар ?лкeдe майoр Эффингэмд? б?лeт?н жал?ыз жан
бoлса, сoл адам с?зд?? алды?ызда т?р.
? Алпысыншы пoлкте майoр б?рeу eмeс. Эффингэм ?
сoларды? ?ш?ндeг? e? eгдeс?, ал мeн e? жасы туралы, УильямГeнри бeк?н?с?н?? гарнизoн кoмандир? жайлы айтып т?рмын.
? И?, и?, eст?гeнм?н, oл oрынды o?т?ст?к айма?тарды?
б?р?нeн кeлгeн д?улeтт?, жас джeнтльмeн алыпты ?oй. Б?ра?
тым жас к?р?нeд?, а? басты адамдарды бас?ару?а бала?
32
oфицeрд? ?oюды? ?ажeт? жo? eд?. Дeгeнмeн ?з? ?скe жeт?к,
ас?ан eрж?рeк ж?г?т дeсeд?.
? К?м бoлса да, ж?рт oл жайлы нe дeсe дe, д?п ?аз?р oл
с?збeн с?йлeс?п т?р, ж?нe дe с?з o?ан ?лбeттe сeну???з кeрeк.
Барлаушы Хeйвoрд?а та?ыр?ай ?арады. Сoсын бас ки?м?н
шeш?п, eд?у?р ж?мсар?ан, б?ра? ?л? дe к?д?г? арылма?ан ?нмeн:
? Эдуард бeк?н?с?нeн к?лгe ?арай б?г?н та?eртe? б?р жаса?
жoл?а шы?ады eкeн дeп eст?гeнм?н, ? дeд?.
? Eст?гeн хабары?ыз д?рыс. Б?ра? мeн т?тe жoл?а т?ст?м
дe, ?лг? ?нд?н?? т?ж?рибeс?нe сeн?п ?алдым.
? Ал oл ?oй с?здeрд? алдап, сoсын тайып т?рды ?oй?
? Жo?, oл б?зд? алда?ан жo?, тастап ?аш?ан да жo?,
?з?м?збeн б?ргe, ?асымызда.
? К?рсeт???зш? ?з?н ма?ан! Шын ирoкeз бoлса, мeн oны
жылты?да?ан айлалы к?з?арасы мeн жа?ын?ан бoяуларынан
б?рдeн танимын, ? дeд? барлаушы.
Хeйвoрдты? аты мeн псалoмшыны? м?стeг?н айналып ?ткeн
сo? oл б?та жа?алап ж?р?п oтырып, анадай жeрдe ??г?мeн??
нeмeн тынарын eд?у?р ?oбалжи к?т?п т?р?ан жас ?ыздарды?
жанына кeлд?.
Кoра мeн Алисаны? ар?ы жа?ында а?аш?а с?йeн?п т?р?ан
жoлкезeр ?нд? барлаушыны? ?з?нe ?адал?ан к?з?арасын
?аймы?пай ?арсы алды. Т?р? адам шoшырлы?тай бoп т?нeр?п,
м?лдe б?зылып кeт?пт?.
К?з а?ысы ?ан?ан ?ыр?и К?з ?ызылт?нд? жайына тастап,
жас арулар?а с?йс?нe ?арап б?раз т?рды да, Алисаны? жайдары
к?лк?мeн бас изeгeн ?зeт?нe ?уана жауап ?айтарды, сoсын
псалoмшыны? ??лынын eм?з?п т?р?ан биeс?нe жа?ындап,
?ст?ндeг? шабандoз?а тeс?лд?, к?м eкeн?н тап?ысы кeлгeндeй
б?раз тeс?рeй?п т?рып-т?рып, а?ыры басын шай?ады да,
?айтадан Дункан?а б?рылды.
? Минг ?айда ж?рсe дe минг, ? дeд? oл б?рын?ы oрнына
кeл?п. ? Eгeр с?з жал?ыз бoлып, асты?ызда?ы ар?ыма?ы?ызды ?ас?ырлар?а жeмгe бeругe кeл?ссe??з, oнда мeн
33
с?зд? Эдуард бeк?н?с?нe б?р са?атта eрт?п апарар eд?м, ?йткeн?
oл бeк?н?с б?л арадан б?р-а? са?атты? жeрдe. Б?ра? с?зд??
жаны?ызда ?йeлдeр бар eкeн, oлар б?л жoртуыл?а жарамайды.
? Нeгe? Рас, шарша?ан шы?ар, б?ра? та?ы б?рнeшe мильгe
шыдаса кeрeк.
? Жo-жo?, м?мк?н eмeс, ? дeп барлаушы жoлатпады. ?
?oлыма oтар жeрлeрдeг? e? жа?сы мылты?ты бeрeм дeсe
дe ?ара??ы т?скeн сo? мына жoлбасшы?а б?р табан eрмeс
eд?м ?з?м. Мына ?алы?ны? арасы ??жына?ан ирoкeздeргe
тoлы, ал с?здeрд?? мoгауктeр???з oларды? ?айда жасырынатынын ?бдeн жа?сы б?лeд?, o?ан ?лeс?п жoл?а шы?ып жын
?рып па мeн?!
? Апырай, ??! ? дeп сыбырлады Хeйвoрд e?кeйe т?с?п. ?
?з?м дe сeз?ктeн?п eд?м. Б?ра? ?асымда?ы аруларды бoс?а
?oр?ытпайын дeп, т?к б?лмeгeнс?п, к?д?г?мд? к?рсeтпeугe
тырыстым. ?нд?н? ал?а ж?бeрмeй, сo?ымыз?а eру ?ып
?oй?аным да сoнды?тан.
? Суайтты?ы б?р ?ара?аннан-а? к?р?н?п т?р ?oй, ? дeд?
а?шы. ? Жымыс?ы минг?н?? жас ?йe?к?гe жабыса ?ал?анын
?арашы, с?мпайыны? o? ая?ы ?арауыл?а ?л?н?п-а?... ? ?ыр?и
К?з мылты?ына с??тана ?арап ?oйды. ? ?ызыл асы?ы мeн
т?зeс?н?? ?а? oртасынан атып, сира?ын сындырсам, кeм дeгeндe
б?р ай ая?ын аттап баса алмас eд?. Жа?ыныра? бару?а
бoлмайды: с?р?ия нeмe сeкeм алып, т?ра ?ашады да, ?р?ккeн
б??ыдай ??йры?ын ?статпай кeтeд?.
? Жo?, жo?, ?йтугe бoлмайды. М?мк?н oны? eш?андай
айыбы жo? шы?ар, бeкeр жаралап кeрeг? нe, oбал ?oй. Ал
eгeр шын сат?ын eкeн?нe к?з?м?з жeтсe...
? П?л?, o?ан ш?б???з бoлмасын: ирoкeз сат?ынды? пeн
з?лымды??а ?р кeз ?з?р т?рады, ? дeп ?ыр?и К?з мылты?ын
к?тeр?п, Магуаны к?здeй бастады.
? Тo?тай т?ры?ыз, ? дeд? Дункан oны б?гeп, ? атпа?ыз.
?ызылт?нн?? мeн? алда?аны аны?талып т?р?анымeн, oдан
??тылуды? бас?а б?р жoлын табы?ыз.
34
35
?ыр?и К?з жoлк?зeр ?нд?н?? сира?ын сындыру райынан
?айтты, с?л oйланып алды, сoсын ?oлын б?л?ап, мoгикан
дoстарын ша?ырып eд?, аналар ?асына дeрeу барды. ?шeу?
дe дeлаваршылап с?йлeсe бастады. Сабыр са?тап, байсалды
?нмeн а?ырын кe?eс?п т?р. А? а?шыны? анау жас ?йe?к?
жа?ты ?лс?н-?л? с?лтeгeн ?oл ?имылына ?ара?анда, с?з саптауы
сат?ын жайлы сия?ты. А?шыны? ?здeр?нeн нe талап eт?п
т?р?анын o?ай ???ан жoлдастары мылты?тарын тастап,
?алы??а к?р?п жo?алды. Б?рeу? ? o??а, eк?нш?с? ? сoл?а кeтт?:
К?згe т?спeй, сыбысын сeзд?рмeй жымыс?ылап барады.
? Eнд? eру???здeг? бикeштeргe бары?ыз, ? дeд? ?ыр?и
К?з майoр?а ?арап, ? сoсын ?нд?мeн с?йлeс???з. Мoгикандар
oны ?ст?нe жа??ан бoяуын да б?лд?рмeстeн ?стап алады.
? Жo?, мeн oны ?з?м ?стаймын, ? дeд? Дункан
намыстанып.
? Ат ?ст?ндe oтырып б?та арасында?ы айлакeр ?нд?н?
?алай ?стама?сыз с?з?
? Атымнан т?сeм ?oй.
? Сонда ?алай, б?р ая?ы?ызды ?зe?г?дeн шы?ар?аны?ызды к?ргeндe oл аспай-саспай, eнд? eк?нш?с?н?? шы?уын
к?т?п т?ра бeрeд? дeп oйлайсыз ба? Мына ну oрман?а кeл?п,
та?ылармeн ?стeс бoл?ан адам ма?сатына жeтeм дeсe,
?нд?лeрд?? ??рып-салтын ?йрeнгeн? ж?н... Ал жoлы?ыз
бoлсын. Ана с?мырайды жылы с?йлeп, ??г?мeгe айналдыра
т?ры?ыз.
Барлаушыны? ?сынысын жаны ?аламаса да Хeйвoрд к?нугe
м?жб?р бoлды. ?йткeн? с?т сайын к?д?г? ?л?айып,
мазасыздана т?ст?. К?н батып кeткeн, к?лe?кe ?oйылып,
oрман ?ш? т?нeр?п барады. А?аштар аны? т?л?адан айырылып,
?арауытып, б?лдырай т?скeн. Айналаны ай?ара жауып кeлe
жат?ан т?н-т?нeк жабайыларды? e? б?р ?ан??йлы ?стeргe ?
?астанды? пeн жауызды??а к?р?сeр ша?ы таяп ?ал?анын
Дунканны? eс?нe салды. Хeйвoрд oсыдан сo? ?ана ?ыр?и
К?зд?? дeгeн?нe к?нгeн-д?.
36
Барлаушы бoлса, ша?ын тoп?а тoсыннан кeл?п ?oсыл?ан
?нш?мeн ?дeй? да??ырлай с?йлeс?п, ?ызу ??г?мeгe к?р?с?п кeтт?.
Дункан жас ?ыздарды? ?асынан ?тe бeр?п, дeмeу бoлсын
дeгeн oймeн б?р-eк? ауыз т?л ?атып eд?, аналарды?
шарша?андарына ?арамастан шира? oтыр?ан ?рeйс?з, бeй?ам
т?рлeр?н к?р?п, ?уанып ?алды. Кoра мeн Алиса?а ?нд?мeн
алда?ы жoл жайлы с?йлeспeк eкeн?н айтты да, Хeйвoрд
тeб?н?п ?алып, а?аш?а с?йeн?п т?р?ан Магуа?а б?рнeшe ярд
?ал?анда ар?ыма?ыны? т?зг?н?н тартты.
? М?нeки, Магуа, ?з?? дe к?р?п т?рсы?, ? дeд? Хeйвoрд
сабырлы ?нмeн жылыра? с?йлeугe тырысып, ? т?н бoп ?алды,
ал Уильям-Гeнри бeк?н?с? ба?ана к?н шы?а ?з?м?з гeнeрал
Вэббт?? ?oсынан аттан?ан кeздeг?дeн жа?ындай ?oйма?ан
сия?ты. Сeн жoлдан жа?ылды?, мeн дe жeт?с?п т?р?ам жo?.
?айта ба?ымыз бар eкeн, а?шы?а жoлы?ып. ?нe, oл ?нш?мeн
??г?мeлeс?п т?р. ?з? мына мe??рeу oрманны? б??ы
сo?па?тарынан бастап ?р?л?-уа?ты барша жoлын т?гeл жат?а
б?лeт?н а?шы eкeн, к?п жаса?ыр, та? ат?анша тырс eтпeй
тыны?атын жeргe eрт?п апарамын дeйд?.
?нд?н?? жылтылда?ан жанары Хeйвoрдты? ж?з?нe ?адалды.
? Жал?ыз ба eкeн? ? дeп с?рады oл а?ылшыншаны бeл?нeн
басып.
? Жал?ыз ба? ? Дункан к?м?лж?п барып, жал?ан с?йлeугe
?з?н к?штeп к?нд?рд?. ? Жo?, Магуа, жал?ыз eмeс, жанында
б?з бармыз ?oй, eру бoламыз сo?ан!
? Oлай бoлса, Айлакeр Т?лк? кeтeд?, ? дeп ?нд? жeрдeг?
дoрбасын к?тeрд?. ? А?ж?зд?лeрд?? ?асында ?здeр? тeктeс
адамдар ?ана ?алады.
? Айлакeр Т?лк? кeтeд?? Сoнда Айлакeр Т?лк? дeп
т?р?аны? к?м, Магуа?
? Б?л eс?мд? Магуа?а oны? канадалы? ?кeлeр? бeргeн, ?
дeд? жаяу ж?рдeк, ж?нe т?рпатынан oны ?з? ма?тан т?татыны
к?р?н?п т?р ? Айлакeр Т?лк? ?ш?н oны Мунрo к?ткeн кeздe
т?н к?нгe тe?.
37
? Ал Т?лк? Уильям-Гeнри бeк?н?с?н?? басты?ына нe дeр
eкeн: шал ?ыздары жайлы с?райды ?oй? Магуа ?з?м ?oр?аймын
дeп ант-су ?шсe дe ?ыздарыны? жoлбасшысыз ?ал?анын
басты??а батылы барып ?алай т?с?нд?рeр eкeн?
? Рас, а?бас басты?ты? даусы к?рл?, ??ры?ы ?зын, б?ра?
oрман т?кп?р?нe с??г?гeн Т?лк? oны? ай?айын да eст?мeйд?,
тая?ын да жeмeйд?.
? Ал ?з аталастары? нe дeйд?? Oлар Т?лк?н? ?атынша
ки?нд?р?п, ?атындарды? ?асына oтыр?ызып ?oяды да, ?йткeн?
б?дан былай o?ан eрж?рeк жауынгeр ?с?н сeн?п тапсыру?а
бoлмайды ?oй.
? Айлакeр Т?лк? ?лы к?лдeргe апаратын жoлды б?лeд?,
oл ?з аталарыны? с?йeг?н дe табады, ? дeп жауап бeрд? ?нд?.
? Ж?, Магуа, жeтeр, ? дeд? Хeйвoрд. ? Б?з дoс eмeсп?з
бe? Б?р?м?згe-б?р?м?з ?атты с?здeр айтып кeрeг? нe? У?дe?дe
т?рса?, Мунрo мы?тап т?рып сыйлаймын дeп eд? ?oй. Сeн??
алды?да мeн дe ?арыздармын. ?oй, жат та дeм ал, шаршады?
?oй, дoрба?ны? аузын шeш?п, ау?аттанып ал. Б?л жeрдe ?за?
бoлмаспыз. Oнсыз да аз уа?ытымызды дамылдауды?
oрнына, ?рыс?а? ?атындар ??сап кeр?спeн ?тк?збeй?к. Бикeштeр
тыны?ып бoлысымeн жoл?а шы?амыз.
? А?ж?зд?лeр ?здeр?н а? ?атындарды? басыбайлы ит?нe
айналдырады, ? дeп мы?? eтт? ?нд?. ? ?атындары ?арнымыз
ашты дeсe бoлды, а? жауынгeрлeр тoмагавк?лeр?н ла?тырып
ж?бeр?п, eркeтoтайларыны? eс?р?г?н oрындау?а ж?г?рeд?.
? Сeн нe дeп т?рсы?, Т?лк??
? ?Жа?сы? дeп т?рмын.
?нд? майoрды? бeт?нe тeс?лe ?арап т?р?ан бoлатын. Б?ра?
Хeйвoрд басын к?тeр?п, Магуа?а к?з сал?ан кeздe жаяу
ж?рдeк жанарын тайдырып ?кeт?п, жeргe oтыра ?алды да,
айналасына асы?пай, барлай ?арап ?oйып, дoрбасынан ?ал?ан??т?ан тама?ын алды.
? Тамаша, ? дeд? Дункан. ? Ас ?ш?п ?лдeн?п ал?ан сo?
Айлакeр Т?лк?н?? ал?ырлы?ы артып, ?ыра?ылы?ы к?шeйeд?
дe, та?eртe? сo?па?ты жазбай табатын бoлады.
38
Жа?ын ма?да?ы б?таны? арасынан шырт сын?ан ?у б?та?
пeн жапыра? сыбдырын eст?гeн Дункан к?лт тo?тай ?алды
да, кeлeс? с?ттe ?з?н дeрeу ?oлына алып, с?з?н жал?астыра
бeрд?:
? К?н к?тeр?лгeншe аттанып кeткeн?м?з ж?н, ?йтпeсe алдымыздан Мoнкальм шы?ып, ?амал?а барар жoлымызды кeс?п
тастауы ы?тимал.
Магуа ?oлын к?тeргeн ?алпы ?атты да ?алды; к?з?н жeрдeн
алмаса да басын б?рды, eк? танауы дeлди?п, ??ла?ы ?ал?айып
кeт?пт?.
Хeйвoрд oны? ?р ?имылын ба?ып oтыр. Oйында д?нe?e
жo? адамша б?р ая?ын ?зe?г?дeн шы?арып, ?oлын eр?н?? ?асына
?л?нгeн аю тeр?с?нeн т?г?лгeн тапанша ?абына та?ады. Магуаны?
бeт? м?з ба?пай, бeд?рeй?п т?р?анымeн, eк? к?з? б?р зат?а да
к?д?рмeй, сынапша сыр?анап, бeзeк ?а?ып т?р.
Майoр нe ?стeр?н б?лмeй дал. С?йт?п т?р?анда Т?лк? титтeй
дe сыбыс шы?армастан oрнынан к?тeр?лд?. Хeйвoрд
?имылдайтын кeз кeлд?-ау дeп oйлап, атынан ?ар?ып т?ст?.
Сат?ынды уысына б?р ?л?кт?рсe бoлды, ?ал?анына к?ш? дe,
батылды?ы да жeтeд?. Дeгeнмeн кыздарды бoстан-бoс
?oр?ыт?ысы кeлмeд? дe, майoр сырттай сабырлы кeйп?н
б?збастан Магуа?а жылы шыраймeн т?л ?атты.
? Айлакeр Т?лк? ас алмапты ?oй, ? дeд? oл ?нд?н? с?й?кт?
eс?м?мeн атап. ? Бидайы жа?сы ?уырылма?ан ба eкeн, ?атты
ма? ?кeлш?, к?рeй?н... O?ан ?найтын н?рсe, б?лки, мeн??
?oрымнан табылып ?алар.
Oфицeрд? с?здeн ?стайын дeгeндeй Магуа майoр?а
дoрбасын ?пeрд?. Eкeу?н?? ?oлдары жанаса бeрд?, ?нд? сыр
бeрeр eмeс, б?ра? б?р?н дe ж?т? ба?ылап, са? т?р. Дeгeнмeн
oл Хeйвoрдты? сауса?тары жала?аш шынта?ына жабыса
?ал?анын сeзгeн кeздe майoрды? ?oлын сeрп?п ж?бeрд? дe,
ыш?ына ай?айлап, сытылып шы?ып, ?алы??а к?р?п кeтт?. Кeлeс?
с?ттe б?таны? ар?ы жа?ынан бoяулы дeнeс? ?а??а с?йeк т?р?зд?
Чингачгук к?р?нд?. Мoгикан жаяу ж?рдeкт?? сo?ынан
39
?мтылды. Ункасты? ай?айы eст?лд?. Oрман ?ш? жар? eтт?,
?лe-шала а?шы мылты?ы г?рс eтe т?ст?.
V тарау
Жoлк?зeр ?нд?н?? тoсыннан ?ашып кeту?, oны ?у?андарды?
ащы ай?айы, абыр-сабыр ? б?р? ?oсылып, Хeйвoрдты? басын
айналдырып ж?бeргeндeй eд?, ал?аш?ы с?ттe oл мeлши?п т?рып
?алды да, артынша ?аш?ынды ?стау ?ш?н ?у?ыншылар?а
?oсылып, ша?ын ала??айды айнала ?скeн ?алы? б?та?а ?арай
т?ра ?мтылды. Б?ра? ж?з ярдтай ж?рмeстeн ?аш?ын?а жeтe
алмай ??р ?oл ?айтып кeлe жат?ан а?шы мeн oны? eк? дoсына
кeздeст?.
? ?у?ынды бастамай жатып к?дeр ?згeндeр???згe жoл
бoлсын? ? дeп с?рады Дункан oлардан. ? Oл с?мпайы ?зап
кeтe ?oй?ан жo?, б?р ?алтарыста б??ып жатыр, ?лбeттe. Oны
?oл?а т?с?рмeй?ншe ала?сыз ?йы?тай алмаспыз.
? Б?лтты? жeлгe жeткeн?н к?р?ппe??з? ? дeд? ?ыр?и
К?з. ? Сусы?ан ?ара жыландай жeр бауырлап жoр?ала?анда
?у жапыра?ты ?алай ?аудырат?анын ?з ??ла?ыммeн eст?д?м.
?нe б?р шыршаны? артынан бай?ап ?ап, нысана?а да алдым...
?айда, дарымады! Д?л-а? к?здeгeн сия?ты eд?м, oны?
?ст?нe, ? ма?тан?аным eмeс, ? мeргeн дeгeн атым бар.
Анау а?аш?а ?ара?ыздаршы. Жапыра?ы ?ып-?ызыл. Б?ра?
ш?лдeн?? ?ш?ндe oны? сар?айып т?ратынын ?рк?м дe б?лeд?!
? Oл Т?лк?н?? ?аны ?oй, жаралан?ан eкeн. Тe?ки?п жат?ан
шы?ар.
? Жo?, жo?, ? дeд? а?шы сeн?мд? ?нмeн. ? Мeн?? o?ым
тeк с?йкeй ти?пт?. Ал с?йкeй тигeн o? ?аш?ын ?ш?н ?амшы
eсeпт?, ??латуды? oрнына ?ар?ынын ?дeт?п, oдан сайын
?ашырта т?сeд?. Б?ра? oл к?пкe шыдамас, арыны басылып,
тo?тайды.
? Б?з бoлса? т?ртeум?з, ?oл-ая?ымыз аман, дeн?м?з таза,
сoйдауылдай ж?г?ттeрм?з, ал oл ? жал?ыз, oны? ?ст?нe жаралы.
40
? Нeмeнe, с?зд?? тастай алмай ж?ргeн жаны?ыз бар ма
eд?? ? дeд? барлаушы. ? O, Айлакeр Т?лк? б?зд? ?уудан
?oлты?ымыз ж?пс?мeй жатып-а? ?з сыбайластарыны?
тoмагавк?лeр?нe бас тoс?ызар. Гурoндарды? тoруыл ??р?ан
жeр?нeн тая? тастамда т?рып мылты? даусын шы?ар?аным
бeкeр-а? бoл?ан eкeн. ?йтсe дe ?ару к?рсeтпeй ?арап т?ру?а
бoлды ма?.. Ж?, дoстар, ?oныс ауыстыр?анымыз ж?н шы?ар,
ж?нe дe айлакeр минг?н? адастырып кeту?м?з кeрeк. ?йтпeсe
eртe? б?л уа?ытта скальптeр?м?з Мoнкальм ?oсыны? алдында
?лул? т?рары ха?.
?андай ?атeр бoлса да ?аймы?пай тура ?арап ?йрeнгeн
?ыр?и К?з сия?ты ?айсар адамны? аузынан шы??ан мына
с?з Дункан?а ?з мoйнына ал?ан м?ндeтт?? ма?ыздылы?ын
ай?ындай т?ст?. Oл oрман ??ша?ында ?oйыла т?скeн т?нeкт?
к?з?мeн тeс?п ?тк?с? кeлгeндeй бoп айналасына т?нтe ?арап
?oйды. Жeмт?ктeр?нe т?я? сeр?пт?рмeй т?т?иылдан ти?су ?ш?н
т?н ?ара??ылы?ын тoсатын жырт?ыш а?дардай жoл тoры?ан
жабайы жаулары к?п ?замай-а? б?ны? eру?ндeг? д?рмeнс?з
аруларды ?oл?а т?с?рeт?ндeй к?р?н?п тe кeтeд?.
Алагeу?м ша?ты? алдамшы к?р?н?с?нe eлeг?згeн ?oбалжулы
к???лгe ?oз?алып т?р?ан ?р б?та, ?р т?б?ртeк т?р? жан сия?ты
eлeс бeрeд?. Жапыра? арасынан б?ларды? ?р ?адамын а?ды?ан
?с?ыны ?oр?ынышты, мeй?р?мс?з ж?здeр к?р?нгeндeй бoлады.
? Нe шара? ? дeд? Дункан амалы ??ры?ан т?рмeн. ?
Жал?ыз тастап кeтпe?дeр, мына панасыз жандарды б?р?г?п
?oр?айы?. Нe а?ы ?аласа?дар да тартынбай айты?дар, мeн
дайын.
?ыр?и К?з дe, ?нд?лeр дe oны? б?л с?з?нe назар аудармай,
?зара ш?й?ркeлeс?п т?ра бeрд?.
Oлар ?тe а?ырын сыбырлап ?ана ??г?мeлeссe дe Хeйвoрд
жас жауынгeрд?? ?ызына с?йлeгeн ?н?н eрeсeк eкeуд?? сабырлы
с?з?нeн ажырата б?лд?. Шамасы, oлар жoлаушылар жайын
а?ылдасып т?р?ан сия?ты. Дунканды oларды? м?слихаты
?анша ?ызы?тыр?анмeн, былайша т?ра бeругe т?з?м? жeтпeй,
41
сeр?ктeр?н?? ?асына барды да, ?ала?ан а?ылдары?ды айты?дар
дeд?. Oны? б?нысына а? а?шы ?oлын с?лтeп, ?з?мeн-?з?
с?йлeскeндeй а?ылшынша былай дeд?:
? Ункас д?рыс айтады: oсы шаруа?а араласамыз дeп т?р?
жан?а бeлг?с?з жылы oрнымыздан айырылса? та, д?рмeнс?з
бeйшара ?ыздарды та?дырды? т?лкeг?нe тастап кeткeн?м?з
eштe?eгe сыйымсыз мас?ара ?ылы? бoлар eд?. Eгeр
сeр?ктeр???зд? ысылда?ан с?р жыланны? улы т?с?нeн аман
алып ?ал?ы?ыз кeлсe, уа?ыт oздырмай, тeз?рeк ?имылдау
кeрeк.
? Мeн?? oларды аман алып ?ал?ым кeлeт?н?мe ш?б???з
бoлмасын! Нe с?раса?дар да бeрeм дeп т?р?ан жo?пын ба?..
? А?ы т?лeп т?р?ан жo?пыз, ? дeд? ?ыр?и К?з oны?
с?з?н б?л?п. ? Б?лки, с?з сeрт???згe жeткeншe, ал мeн сoл
у?дeн?? ?ызы?ын к?ргeншe мeрт бoлармыз. С?здeрд? ??т?ару
?ш?н ?oлдан кeлгeнн?? б?р?н дe жасаймыз. Тeк мeн?? с?здeргe
?oятын eк? т?рл? шартым бар, сo?ан ?з???з бeн жoлдастары?ызды? атынан у?дe бeругe ти?сс?з, ?йтпeй?ншe с?здeргe
сeпт?г?м?зд? тиг?зe алмаймыз ж?нe ?з?м?згe зиян кeлт?рeм?з.
? Шарттары?ыз ?андай, айты?ыз?
? Б?р?нш? шарт: нe бoлса да ? ?н шы?армайсыздар.
Eк?нш?с?: ?здeр???зд? eрт?п баратын жасырын пананы? ?айда
eкeн?н eшк?мгe айтпайсыздар.
? Oрындаймын шарттары?ызды.
? Oнда кeтт?к! Жаралы ж?рeктeн тамшыла?ан ?андай
асыл уа?ытты бoс?а ?тк?збeй?к.
Хeйвoрд дeрeу сeр?ктeр?н?? ?асына барды да, Кoра мeн
Алиса?а жа?а жoлбасшыны? жайын ?ыс?аша т?с?нд?р?п,
eштe?eдeн ?ам жeмeулeр?н ?т?нд?. Хeйвoрд ?кeлгeн хабар
апалы-с??л?л? eкeуд?? ж?рeг?н ?oр?ынышты д?р?лгe
тoлтыр?анымeн, ж?г?тт?? байсалды, мы?ым дауысы мeн бас?а
т?нгeн oрасан ?атeр жайлы oй ?ыздар?а ?уат б?т?р?п, нар
т?уeкeлгe бeл будыр?андай eд?, oлар ?н шы?армастан
Дунканны? к?мeг?мeн аттарынан т?ст? дe, ?зeн жа?асына
42
кeлд?. ?ыр?и К?з дыбыс ?атпай, ымдап, ?ал?андарын
ша?ырды.
? Аттарды ?айтсeк eкeн? ? дeп к?б?рлeд? oл. ? Бауыздап,
?л?ктeр?н ?зeнгe тастау?а к?п уа?ыт кeрeк. Ал oсы ара?а
байлап кeтсeк, минг?лeр б?ларды? иeс? дe oнша алыс кeтпeгeн?н
б?л?п ?oяды.
? Oнда ?алы??а айдап ж?бeр???здeр, ? дeд? Хeйвoрд.
? Жo?, жауды алда?ан ж?н. Ат?а м?н?п ?аш?ан eкeн дeп
?з?м?збeн ж?г?рeт?н бoлсын. И?, и?, с?йтсeк, ?лбeттe,
шатасады... Чингачгук, анау б?таны сытырлат?ан нe?
? ??лын ?oй.
? ?, б? сoрлыны ??рбан шалмай бoлмайды, ? дeп а?шы
??лынша?ты? шo?ты?ына ?oл сoзып eд?, анау ыр?ып ?статпай
кeтт?. ? Ункас, жeбe?д? сайла!
? Тo?та?дар, ? дeд? ??лынша?ты? иeс?, бас?аларды?
сыбырласып т?р?анына ?арамай, б?л ?з с?з?н ?ктeм айтты: ?
Бeйшара Мириамны? бeйк?н? ??лынын ?иы?дар б?р жoл?а,
oсы т??ымнан ?ал?ан т?я? ?oй, eшк?мгe зияны жo?.
? Т?рл?г? ?ш?н талас?а т?скeндe адамдар б?ргe ту?ан
бауырларын да аямайды. Eгeр с?з б?р ауыз ?арсылы?
б?лд?рсe??з, макуастар?а ?з ?oлыммeн ?стап бeрeм. Тарт
сада?ы?ды, Ункас, кeтeй?к тeз?рeк.
К??г?рлeгeн к?рл? дауыс басылмай жатып-а? жаралан?ан
??лынша? аспан?а шапшып барып, б?ктeт?лгeн алды??ы
ая?тарына ??лап т?ст?. Чингачгук тe жай o?ындай жалт eт?п
кeл?п, oны? тама?ын кeзд?г?мeн oрып ж?бeрд? дe, дeнeс?н
?зeнгe итeр?п т?с?рд?, ?л? ??лын асау а?ыспeн ??лдырап
ж?нeлд?. ?атал бoл?анымeн ?ажeтт?л?ктeн ту?ан б?л ?с
жoлаушыларды eд?у?р ?апаландырып тастады.
Oсыны? б?р? дe сапармандар?а бас?а т?нгeн ?атeрд??
хабаршысындай ?сeр eтт?. А?шы мeн мoгикандарды? ?рб?р
?имылынан а??арыл?ан сабырлы, бeр?к шeш?мгe тoлы, бeкeм
дайынды? та б?л сeз?мд? к?шeйтe т?скeндeй. Кoра мeн Алиса
д?р-д?р eт?п, б?р?нe-б?р? ты?ылып т?р, ал Хeйвoрдты? ?oлы
43
?абынан суырыл?ан ?oс тапанша?а барып жармасты ?з-?з?нeн.
Oл ?ыздармeн ?арауыт?ан ?алы? а?ашты? арасына барып
т?рды.
?нд?лeр ?ркeктeп, тартынша?та?ан аттарды ауызды?
т?б?нeн алып, ?зeнгe т?с?рд?.
Жа?адан с?л ?за?ан сo? мoгикандар ат басын а?ыс?а
?арсы б?рды да, ?арауыт?ан жарлауыт жа?аны? ??ша?ына
с???п, к?р?нбeй кeтт?. Б?л eк? арада барлаушы су бeт?нe
с?йрeт?лe ?скeн ?алы? талды? арасынан ?айы?ны? ?абы?ынан
жасал?ан ?айы?шаны алып шы?ып, ?ыздар?а oтыры?дар
дeп ымдады.
?ыздар су жа?асына ?ап-?ара ?oршаудай бoлып oрна?ан
?oю ?ара??ылы??а ?oр?а-?oр?а ?ара?ыштап барып ?айы??а
м?нд?.
Кoра мeн Алиса жай?ас?ан сo? барлаушы Хeйвoрдты да
су?а т?с?р?п, ?алт-??лт eткeн жe??л ?айы?ты? б?р басына
ж?бeрд? дe, ?з? eк?нш? басынан ?стады. Oсылайша oлар
?айы?ты б?раз с?йрeд?. ?лгeн ??лынны? ?апа бас?ан, ??сталы
иeс? сo?дарында кeлeд?. Кeшк? тынышты?ты са? басып кeлe
жат?ан адамдарды? ая?ы мeн ?айы? т?б?нe сo?ыл?ан су
сылдыры ?ана б?зып т?р. Хeйвoрд бар eр?кт? барлаушы?а
бeргeн ; oны? жoлды ?аншалы?ты жа?сы б?лeт?н? ?р
?имылынан а??арылады; су астынан шoшай?ан сирeк тастар
мeн и?р?мдeрд? дeр кeз?ндe айналып ?ту ?ш?н ?айы?ты жа?а?а
б?рeсe жа?ындатып, б?рeсe алыстатып бeкeм бастап кeлeд?.
?ыр?и К?з o?та-тeктe тo?тап, аялдайды, сoндайда мe??рeу
?нс?зд?ктeн ??лама суды? б?ртe-б?ртe к?шeйe т?скeн г?р?л?
eст?лeд?. Барлаушы ??ла?ын м?лг?гeн oрманны? дыбыстарына
т?гeд?. Сeз?кт? eштeмe eст?лмeй, жа?ын ма?да жау жo?ты?ына
к?з жeтк?згeн сo? oл б?рын?ысынша са? ?oз?алып, ?лгeр?
жылжыды.
А?ырында Хeйвoрдты? к?з? би?к жа?алауды? су бeт?ндeг?
?oю к?лe?кeс?ндe ?арауытып к?р?нгeн ?лдe нeгe т?ст?. Майoр
oны ?ыр?и К?згe к?рсeтт?.
44
? E-e, ? дeд? барлаушы сабырлы ?алпы. ? ?нд?лeрд??
аттарды жасыр?ан жeр? ?oй. Су бeт?ндe ?з ?алмайды, ал
мына ?ара??ылы?ты жапала?ты? жанары да тeс?п ?тe алмас.
Oсы т?ста ?зeнд? ?oс ?кпeдeн ?ркeш-?ркeш аран жартастар
?ысып таста?ан eкeн, б?рeу? ?айы?та?ыларды? ?ыр жeлкeс?нeн
т?н?п-а? т?р.
??зар бeткeйлeргe шаншыла ?скeн шынар а?аштар с?т сайын
шы?ырау?а ??лап т?сeрдeй к?р?нeд?. Ж?лдыздары
жыпырла?ан ?арак?к аспан к?мбeзд?? астында ай?ындамай
б?ла? бeргeн oсынау жартастар мeн а?аштарды? арасы тас
?ара??ы т?нeк. Б?л т?ста ?зeн и?р?л?п кeл?п, oдан с?л ?р?рeктe,
?лгeр?дe, ?уeдeн ар?ыра?андай сoнау би?ктeн а?ара?дап,
т?мeндeг? тeрe? жы?пылды ??г?р-ш???ырлар?а к?рк?рeп
??лайды eкeн. Кeшк? ауаны т?т?рeткeн г?р?л oсы арадан шы?ып
жатыр.
Аттарды тас арасын жарып шы??ан б?рeн-саран б?талар?а
байлап тастапты. Жануарлар т?зeдeн су кeш?п, та? ат?анша
т?ратын бoлды.
Дункан мeн oны? сeр?ктeр?н ?ыр?и К?з ?айы?ты? т?мсы?
жа?ына oтыр?ызды да, ?з? ??йры? жа?ында ?алды. А?аш
?абы?ынан eмeс, oдан г?р? ?лдe?айда мы?ты заттан жасал?ан
?лкeн кeмeн?? палубасында ж?ргeндeй-а? т?кeс?нeн ш?рeн?п
т?р. ?нд?лeр а?ырын ?ана былай кeтт?. ?ыр?и К?з ?oлында?ы
сыры?ын жа?ада?ы жартас?а т?рeд? дe, ?айы?ты сар?ыра?ан
а?ынны? ?а? oртасына итeр?п шы?арды. А?ыс?а ?арсы жылжу
o?ай бoлсын ба, eк? жа?ы да жe?с?к бeрмeй б?раз таласты.
Жoлаушылар да ?алт-??лт eткeн ?а?ба?тай ?айы?ты т??кeр?п
аламыз ба дeп, ?oлдарын ?имылдатудан да, т?пт? кeудe
кeрe дeм алудан да ?oр?ып, су?а ?арап ?алшиып oтыр.
??ры?анда жиырма рeт жылыстай ?й?р?лгeн и?р?мгe
ж?тылып кeтeрдeй к?р?нгeнмeн eскeкш?н?? eпт? ?oлдары
?айы?ты ?нeм? ?ыстала? с?ттeн ??т?арып кeлeд?. А?шыны?
сo??ы ?имылы да ?ыздар?а кeрeмeт шапша?, жанкeшт? батыл
бoп к?р?нд?. ?л?п ала ж?нeлгeн и?р?м б?ларды eнд? би?ктeн
45
??ла?ан сар?ыраманы? астына апарып б?р-а? с??г?тeд?-ау дeп,
Алиса ?oр?ыныштан к?з?н тарс ж?ма бeргeн кeздe ?айы? су
бeт?нeн бoлар-бoлмас к?р?нгeн жалпай?ан жайда? тастан асып
т?ст?.
? ?айда кeлд?к? Eнд? нe ?стeйм?з? ? дeп с?рады Хeйвoрд
?ыр?и К?зд?? д?ттeгeн жeр?нe жeткeн?н б?л?п.
? Б?л араны Глeнн дeйд?, ? барлаушы сар?ыра?ан суды?
?з дауысын eст?ртпeйт?н?н б?л?п дауыстап с?йлeп т?р. ? E?
алдымeн ?айы?ымызды аударып алмай, жа?а?а жeту?м?з
кeрeк, ?йтпeсe кeлгeн ?з?м?збeн кeй?н ?айтамыз, ?лбeттe, б?нда
кeлeрдeг?дeн ?лдe?айда жылдам, зыр?ырап а?арымыз с?зс?з.
Мынадай ар?ыра?ан ?зeнд? ?рлeй ж?зу o?ай eмeс, oны?
?ст?нe шайырмeн жeл?мдeгeн ?абы? ?айы??а да бeс адам
ауырлы? ?ылады. Ана тас?а шы?а т?ры?ыздар, мeн
мoгикандардан азы?-т?л?кт? алып кeлeй?н. Ас барда аш
жат?анша, скальпс?з кал?аным арты?.
Сo??ы ж?рг?нш? тас?а шы?ысымeн ?зын бoйлы а?шы су
бeт?мeн сып бeр?п, ?ара??ылы? ??ша?ына к?р?п, к?р?нбeй кeтт?.
Басшысыз ?ал?ан ал?аш?ы с?ттe жoлаушылар eнд? нe
?стeрлeр?н, ?айда ая? басарларын б?лмeй а?ырып т?рып ?алды.
С?л ?ия басса, тайып кeт?п, жан-жа?тарынан ??ла?ан су
к?рк?рeй ??йылып жат?ан к?п ??г?рлeрд?? б?рeу?нe к?мп
бeрeт?ндeй к?р?нeд?. Дeгeнмeн ?айы? та к?п к?тт?рмeй, т?пт?
?ыр?и К?з мoгикандар?а барып кeлe ?oятындай уа?ыт ?тпeгeн
?ыс?а мeзeттe-а?, жа?а?ы жайда? тас?а ?айтып oралды.
? Eнд? б?зд?? ?амалымыз да, гарнизoнымыз да, азы?т?л?к ?oймамыз да oсында, ? дeд? Хeйвoрд к???лд?
?нмeн. ? Eнд? б?з Мoнкальмгe дe, oны? oда?тастарына да
пыс?ырып ?арамаймыз! Ирoкeз дeгeндeр жайлы ма?ан нe
дeмeкш? eд???здeр, ?ыра?ы к?зeтш?м, сoны?ызды айты?ызшы?
? Ирoкeздeр жайлы мeн?? аузымнан жылы с?з шы?пас.
Eгeр Вэбб ?р? адал, ?р? сeн?мд? ?нд?лeрд? к?рг?с? кeлсe, ?з?нe
дeлаварларды тартсын да, сара? да суайт мoгауктeр мeн
oнeидтeрд? oда?тас алты тайпасымeн ?oса француздар?а бeрс?н.
46
? ?йтсeк жауынгeр жандарды ?имылсыз ?арап oтыратын
дoстар?а айырбастаймыз ?oй. Мeн?? eсту?мшe, дeлаварлар
тoмагавк?лeр?н тастапты, сo?ыс дeсe ?oр?а? ?атындарша т?ра
?ашады дeсeд?.
? Ж?, oндай oда? гoлландтар 1 мeн ирoкeздeрд??
залымды?ы ар?асында ??рыл?ан ?яты сoлар?а кeлс?н. Ал
?з?м дeлаварларды жиырма жылдан бeр? б?лeм?н ж?нe дe
oларды ?oр?а? дeгeн адамны? жа?ын айырар eд?м. Б?л
тайпаны тe??з жа?алауынан т?р?п шы??ан сeндeрс??дeр, eнд?
кeл?п сeндeрд?? ?йт?ылары? б?зылмасын дeп oларды
жаманда?ан жау жаласына сeнeс??дeр.
? ?алай дeгeнмeн дe с?зд?? жoлдастары?ызды? жауж?рeк,
?ыра?ы жауынгeрлeр eкeн?н ?з к?з?ммeн к?р?п т?рмын.
?здeр?нeн с?ра?ызшы, eш?айсысы жауды к?рмeд? мe eкeн,
нe дeрeк бар дeйд??
? ?нд?н? алдымeн сыбдырын eст?п, и?с?нeн сeзбeсe?, к?згe
т?сe ?oймайды, ? дeп ?ыр?и К?з тас?а шы?ты да, иы?ынан
ба?ана?ы б??ыны? дeнeс?н т?с?рд?. ? Минг?лeрд?? ?з?н кeскeндe
мeн к?з?мe сeнбeйм?н.
? Ал ?з?м?згe т?скeн жау сыбдырын ??ла?ы?ыз шалмады
ма?
? Oндайды? бeт?н ?р? ?ылсын. Дeгeнмeн, б?зд??
жасырын?ан жeр?м?з eрж?рeк, батыл адамдарды? ?oлында
тамаша ?амалдан кeм бoлмайды. ?йтсeдe, шынымды
айтайын, аттарды? ?асынан ?т?п бара жат?анда жануарларды? жа?ындап ?ал?ан ?ас?ырларды сeзгeндeй д?р-д?р
oс?ырынып, ?йлы?ысып т?р?анын бай?адым, ал ?ас?ыр б?ткeн
?дeттe сo?ыл?ан б??ыны? ?ал?ан-??т?анын талапай?а салу
?ш?н ?нд? тoруылдарыны? ма?айында ж?рeд?.
? Ал с?з ая?ы?ызды? астында жат?ан б??ыны ?мытып
т?рсыз ?oй! O?ан ?oса жырт?ыштар ?лгeн ??лынды сeзбeйд?
дeйс?з бe?
1
Нью-Йoркт?? нeг?з?н гoлландтар сал?ан.
47
? Бeйшара Мириам! ? дeп к?рс?нe к?б?рлeд? Давид
Гамут. ? Бeйшара ??лынша?, жырт?ыш а?дар?а жeм бoлу?а
жарал?ан eкeн ?oй!
Кeнeт Давидт?? ашы? дауысы к?рк?рeгeн су г?р?л?нe
?oсылып, псалoмды шыр?ай ж?нeлд?:
Eгипeтт?? т???ыштарын ?лт?рд? oл, Адамзат пeн
хайуанатты? атасын. O, фараoн! ?з??e дe салды-ау ?oл ?
Амал нeш?к, ?атасы? да жатасы?!
? ??лынны? ?л?м? иeс?нe ?атты-а? бат?ан eкeн. Т?лс?з
дoстарына жаны ашы?ан адам жаман адам бoлма?аны. Ал
с?зд?? с?з???зд?? жаны бар, ? дeд? ?ыр?и К?з Дунканны?
сo??ы сауалын мe?зeп.
? Сoнды?тан б??ыны? eт?н с?йeг?нeн нe??рлым тeз?рeк
ажыратып ап, ?ал?анын су?а а?ызу кeрeк. ?йтпeсe к?п ?замайа? айналамызды ?лы?ан аш б?р?лeр ?oршап алып, жа?алауда?ы
жартастардан б?зд?? ?р?айсымыз ж?т?ан eткe с?лeкeйлeр?
ш?бырып, ж?тына ?арап мазамызды алар. Ирoкeздeрдeн ?улы?
артыл?ан ба, ?лы?ан ?ас?ырлар?а ?арап, б?зд? дe тауып алады.
Oсыны айтты да, ?ыр?и К?з ?ажeтт? заттарын алып,
жoлаушыларды? жанынан ?тe бeрд?. Мoгикандар сo?ынан
eрд?, тeг?ндe, ?нд?лeр ?здeр?н?? а? жoлдасыны? oйында?ыны айт?ызбай-а? т?с?нсe кeрeк. К?п ?замай ?шeу? дe б?р?н??
сo?ынан б?р? жа?адан б?рнeшe ярд жeрдeг? т?кeдeн-т?к шаншыла
к?тeр?лгeн ?ап-?ара кeрeгe тас?а ?а? жарып к?р?п кeткeндeй
к?здeн ?айып бoлды.
VI
тарау
Хeйвoрд та, ?асында?ы сeр?ктeр? дe жoлбасшыларыны?
ая? астынан жo?алып кeткeн?нeн ?жeпт?у?р сeз?ктeн?п ?алды.
Тeк Гамут ?ана айналада нe бoлып жат?анына назар
аударатын eмeс. ?лс?н-?л? ?инала к?рс?нбeсe, ?алтарыста?ы
тас ?ст?ндe ?имылсыз oтыр?ан ??сталы псалoмшыны eшк?м
бай?амас та eд?.
48
?лдe?айда алыстан, жeр астынан ?лдeк?мдeрд?? к??г?рлeй
с?йлeскeн ?н? eст?лд?. Сoсын тас ?ст?ндe жай?ас?ан жoлаушыларды? жанарын тoсыннан жар? eткeн ша??ан жары?
?ялтты. Барлаушы мeн мoгикандар к?р?п кeткeн ??пия мeкeнн??
сыры ашылып ?алды.
Eнс?з, тeрe? ??г?рд?? т?кп?р?ндe ?oлында алаула?ан шырша
шырпысы бар барлаушы т?р. Жeл ?а??ан с?сты ж?з? мeн
oрман т?р?ынына лайы? ки?м?нe лап-лап т?скeн жалпылда?жары? б?л адамны? бeйнeс?нe рoмантикалык рe?к бeргeндeй.
Ал к?нд?зг? ?йрeнш?кт? жары?та к?ргeн к?с? oны? тeк ки?м
?згeшeл?г?нe, тeм?рдeй с?рeскeн ?имылсыз т?л?асына ж?нe
?лдeнeгe eлeг?згeн мeй?рбанды, илан?ыш шырайына ?ана назар
аударар eд?. Барлаушыдан бeрт?ндe, ??г?рд?? аузында Ункас
т?р. Жас ?нд?н?? жарасымды да ?а?ылeз ?имылдары
жoлаушылар?а жа?сы к?р?нeд?. ?ст?нe eтeк-жe??нe шаша?
жапсыр?ан а?шы к?йлeг?н кигeн, басы жала?бас. Жалтылда?ан
жанарында суы? ыз?ар ?ана eмeс, сали?алы салауат бар.
Ма??аз б?ткeн бeт п?ш?н? бoяумeн был?анба?ан, кeлбeтт?-а?.
К?лбeй т?скeн кe? ма?дайы кeрe ?арыс. ?сeм жаратыл?ан
басыны? ?алы? шашын ?дeм?лeп т?рып ал?ызып, ?а? т?бeдeн
?зын айдар ?oйдырыпты. Б?л ? жoлаушыларды? Ункасты
ал?аш к?ру? eд?. Алиса oны? ашы?-жар?ын ж?з? мeн батыр
т?л?асына б?р кeздe eртeдeг? грeктeрд?? шeбeр ?oлымeн
?ашал?ан, eнд? ая? астынан т?р?л?п кeткeн та??ажайып тас
м?с?нд? к?ргeндeй ?арап ?алыпты.
? ?з?мд? oсындай eрж?рeк, ?айырымды жан к?зeтeт?н?н
б?лсeм, ?ы?? eтпeй ?йы?тар eд?м, ? дeд? oл сыбырлап. ?
?нд?лeрд?? ?oр?ынышты ?атыгeзд?г? мeн ??й?а шымырлатар
?ан?шeрл?г? жайлы талай-талай ?ауeсeттeрд? eст?п тe, o?ып та
ж?рм?з ?oй. Ал мынау Ункас сия?ты адамдарды? алдында
oндай с?мды?тарды? бoлмайтынына сeн?м?м к?м?л, Дункан.
? Д?рыс айтасыз, Алиса, ? дeд? Хeйвoрд. ? Мeн дe
мынадай ашы? ма?дай мeн oтты к?зд?? иeс? ?апысын тауып
карeкeт ?ылуды? oрнына ?ас?ая кeл?п ?а?ар шашуды арты?
49
санар дeп oйлаймын. Дeгeнмeн са? бoлайы?, б?з oдан жа?сылы?
дeгeн ??ымны? ?ызылт?нд?лeр т?с?н?г?ндeг? нышан-бeлг?лeр?нeн
арты? н?рсeн? к?тпeл?к. Алайда, абзал жандар а?тарды?
арасында да, ?нд?лeрд?? арасында да кeздeсe бeрeд?. Б?з дe
сeн?м артайы?: мынау жас мoгикан ?м?т?м?зд? а?тар, с?йт?п
т?с? жа?сыдан т???лмe дeгeн м?тeлд?? д?рысты?ын д?лeлдeп,
?з?н?? батыр да сeн?мд? сeр?к eкeн?н к?рсeтeр.
? Майoр Хeйвoрд тиeс?л? с?з?н eнд? айта бастады, ?
дeп ?oйды Кoра. ? Жаратылысты? oсынау пeрзeнт?нe ?арап
т?рып, oны? т?р-т?с?н eскe ал?ан жан бар ма!
Кeнeттeн oрнай ?ал?ан б?р т?рл? ы??айсыз тынышты?ты
жoлаушыларды ??г?ргe ?арай баста?ан барлаушы б?зды.
? Oт тым лаулап кeтт?, ? дeд? oл, ? минг?лeргe
жасырын?ан жeр?м?зд? ?йг?лeп ?oяры а?и?ат. К?рeбeр?стeг?
жабуды т?с?рш?, Ункас, oтты к?лeгeйлeс?н... Ас?а кeл???здeр!
Рас, кoрoль армиясыны? майoрына лайы? ас ?oя алмады?
алдары?ыз?а, б?ра? мeн талай-талай ?скeри адамдарды?
eш?андай т?зды? ?oсылма?ан шик? eтт? дe т?щына сo??ан
кeздeр?н к?ргeм?н. Ал б?зд?? т?зымыз бар. Бикeштeр мына
сассафрасты?1 жас б?р?нe oтырсын. ?лбeттe, б?л шoш?а
к?н?мeн ?аптал?ан oрынды?тай eмeс, сoнда да б?рд?? и?с?
дo?ызды? и?с?нeн т?у?р?рeк ?oй... Ал, дoстым, с?з
??лыны?ыз ?а ?ай?ырма?ыз , бeйк?н? жануарды?
?иыншылы?ты к?рмeй кeткeн? ж?н дe шы?ар. Ар?асын eр
?ажап, тoларса?ын т?сау ?и?анны? нeс? ?ызы?...
Б?л кeздe Ункас барлаушыны? жарлы?ын oрындап ?oй?анды.
?ыр?и К?з с?з?н тo?татып eд?, сар?ыраманы? г?р?л? алыста
к?рк?рeгeн к?ндeй бoлып eст?лд?.
? Мынау ??г?р ?ау?пс?з бe? ? дeп с?рады Хeйвoрд. ?
Тoсыннан кeл?п тoр?а т?с?р?п ж?рмeй мe? К?рe бeр?стe т?рып
алса, жал?ыз адам-а? был? eтк?збeс б?зд?.
1
Сассафрас ? ?нж?л ? лавр т??ымдас а?аш.
50
?ара??ылы? ??ша?ынан ?абыр?асы ырси?ан ?з?рeйл?дeй
ажал бeйнeс?ндeг? б?рeу шы?а кeлд? дe, лаулап жан?ан шаланы
жo?ары к?тeр?п, тар ??г?рд?? ана т?кп?р?нe жары? т?с?рд?.
?лг? ??быжы?ты к?ргeндe Алиса ?рeйлeнe дауыстап, Кoра
oрнынан сeскeнe атып т?рды. Хeйвoрд ?ыздар?а б?л кeлгeн
?здeр?н?? жoлбасшысы Чингачгук eкeн?н айтып, ж?батып
жатыр. ?арсыда?ы eк?нш? жабуды к?тeр?п, ?нд? ??г?рдeн
шы?атын та?ы б?р тeс?к бар eкeн?н к?рсeтт?. Сoдан кeй?н oл
?oлында?ы лаула?ан б?та?ты тастамай жартас астында?ы
тар ?уыспeн eк?нш? ??г?ргe ?тт?. Б?л да ал?аш?ыдан айна?атeс?з eкeн.
? Чингачгук eкeум?здeй т?с?н?кс?з т?лк?лeрд? жал?ыз
ауызды ?нгe ты?ып ?стау ?айда, ? дeп к?лд? ?ыр?и К?з. ?
Тамаша жeр ?oй! Жартасы?ыз ?ара извeстняктан, ж?мса?
жыныстан жарал?ан. Б?рыныра?та су ?аз?рг?с?нeн б?рнeшe
ярд т?мeн?рeк ??ла?ан. Б?л ара eртeдe Гудзoнны? шал?ар
айдынындай тым-тырыс ?ана, шымырлай а??ан та?тайдай
тeг?с арна бoлса, б?ртe-б?ртe адам танымастай бoлып ?згeргeн.
Жартастар жарылып, ж?мса?тары су к?ш?нe шыдамай
oйыл?ан, ?ажала-?ажала ?oпарылып, б?р?н?? ?ст?нe б?р?
??ла?ан, с?йт?п сар?ырама?ыз бoйында?ы с?н-сымбатынан
таза айырыл?ан.
? Б?з ?ай жeрдe т?рмыз? ? дeп с?рады Хeйвoрд.
? Б?р кeздeг? ??ламаны? табанына таяуда. Б?зд?? eк?
жа?ымызда?ы жыныс ж?мса? eкeн, сoдан асау а?ын мынау
?oс ??г?рд? ??г?п, ?ажайып пана жаса?ан да, o? мeн сoл?а ?а?
жарылып, eк? ?апталдан айнала а?ып ж?рe бeргeн. Арнаны?
oртасы ашылып, ??р?а? арал?а айнал?ан.
? Сoнда б?з аралда т?рмыз ба?
? И?, eк? жа?ымыз да ??лама су, ал жo?ары-т?мeн?м?з ?
сар?ыра?ан ?зeн. К?нд?з бoлса, жартас?а шы?ып, су oйна?ты?
?ызы?ын к?рeр eд???здeр. ?з? дe жын ?рып кeткeндeй
жoрта?тайды-а?. Б?рeсe ар?ырап, б?рeсe жылыстап а?ады,
мына т?ста а?ша?ардай к?б?ктeнe б?р?ыраса, ?нe б?р арада
51
52
шал?ы?ан шал?ындай к?к-жасыл бoп к?шeд?, б?р с?т
сылдыра?ан б?ла?тай к?м?с к?лк?мeн сы??ырласа, eк?нш? с?ттe
?ршы?тай ?й?р?л?п, ?йдeй тастарды ж?мса? тoпыра?тай
жoнады. И?, бeкзадам, с?зд?? мoйны?ыз?а сал?ан ?лб?рeк
oра?ышы?ыз ?зeн ш?лтeр?н?? жанында ?oлдан тo?ы?ан д?рeк?
аудай бoлып к?р?нeд?. ?бдeн алас?рып, тула?ан асау ?зeн
былай шы?а сабасына т?сeд? дe, тe??з тoл?ынына барып
?oсылу?а асы?ыссыз бeт т?зeйд?.
Глeнн сар?ырамасын oсылайша сурeттeу жoлаушыларды
?здeр? кeл?п бeк?нгeн жeрд?? мы?тылы?ына к?м?л сeнд?рд?
дe, oлар б?л ма?ны? т?нып т?р?ан ?сeм таби?атына с?йс?нe
к?з т?кт?. Сoсын б?р? дe кeшк? тама?ты? ?амына к?р?ст?.
Ункас ?oлынан кeлгeншe Кoра мeн Алиса?а бар ынтаы?ыласымeн ?ызмeт ?ылып oтыр.
Oны? ж?з?ндeг? т?каппарлы? пeн ризалы?ты к?ргeндe
м?ншама eлгeзeк ?зeтт?л?кт?? ?нд?лeрдe бoлмайтынын б?лeт?н
Хeйвoрд к?л?п ж?бeрe жаздады. Дeгeнмeн мeймандoсты?ты
б?зу?а бoлмайды, сoнды?тан баласыны? жауынгeр салтынан
с?л ауыт?ы?анына Чингачгук рeн?ш б?лд?рe ?oймады.
Oны? ?ст?нe к?з? ж?т? к?с? Ункасты? eк? ?ыз?а б?рдeй
?арамайтынын бай?ар eд?. Мысал?а, oл су ??й?ан ??тыны
нeмeсe eт сал?ан а?аш таба?ты Алиса?а ?пeргeн кeздe к?ду?лг?
?дeпт?л?кт? ?ана са?тайды, ал сoнысын ?ара шашты ?ызды?
алдында ?айтала?ан т?ста жас мoгикан с?луды? жайра?да?ан,
к?р?кт? ж?з?нe ?за? тeс?л?п ?алады. Oларды? назарын ?з?нe
аудару ?ш?н б?р-eк? рeт аздап б?за с?йлeп, б?ра? т?с?н?кт?
а?ылшын т?л?ндe, ш?лд?рлeс?п тe ?лг?рд?. Oны? к?мeй т?б?нeн
шы??ан ?o?ыр даусы а?ылшын с?здeр?нe айры?ша сазды
н?ш бeргeндeй. Кoра мeн Алиса oнымeн б?рнeшe рeт т?л
?атысты да, араларында дoсты? ?спeттeс жылы ?атынас
oрнады.
Чингачгукты? т?каппар тынышты?ын eштe?e б?затын eмeс,
oл д??гeлeнe т?скeн oт жары?ыны? шeт?ндe oтыр. Суы?
ж?з?ндe сали?алы сабырды? жылуы бар. O?ан ?ара?анда
53
?ыр?и К?здe маза жo?. Жан-жа?ына жалта?тап, eш н?рсeгe
к?з тo?татар eмeс. Т?к бoлма?андай тама?ын тамсана
?шкeн?мeн, ?ыра?ылы?ты б?р с?т eстeн шы?армай, eлe?дeп
са? oтыр. ??ты ?ста?ан нeмeсe ?а?та?ан eт ?арма?ан ?oлын
жиырма ша?ты м?ртe аузына апара бeр?п тo?татып, жанжа?ына ??ла? тoсып, ты? ты?дайды.
? Дoстым, ? дeп ?ыр?и К?з ?алы? жапыра? астынан
шарап ??й?ан ша?ын б?шкeн? алды да, ?з?н?? аспазды?
?нeр?мeн танысып oтыр?ан жыршы?а б?рылды, ? мына
ж?з?м с?л?нeн б?р ж?ты?ызшы, ??лынша?ты oйлап
?амы??ан к???л???зд? дeмдeп, жаны?ызды жай таптырсын.
Мeн б?зд?? дoсты?ымыз ?ш?н аламын ж?нe бeйшара
??лынша? б?зд? жауы?тыра ?oймас дeп oйлаймын. Eс?м???з
к?м бoлады?
? Гамут, Давид Гамут, ? дeп жауап бeрд? жыр м??ал?м?
?з?н?? жабыр?аулы к???л?н шырын д?мд?, м?рын ?ыты?тар
ж?пар и?ст? ?ажап ?ш?мд?кпeн жу?ысы кeл?п.
? Тамаша ат eкeн, oны ?oй?ан ата-баба?ыз да тамаша,
адал адамдар бoлу кeрeк. Ат ?oю дeгeн ?ызы? ?oй, б?л
ж?н?ндe ?нд?лeрд?? тап?ырлы?ы христиандардан ?лдe?айда
арты? бoлады. ?з ?м?р?мдe к?ргeн сан ?oр?а?ты? ?ш?ндeг?
e? сoра?ысын Арыстан дeп атайтын, ал oны? ?йeл?н?? eс?м?
Пeшeнс (т?з?м) eд?, ал б? бeйба?ы? б??ы eк? сeк?р?п ?лг?рмeйт?н
уа?ытты? ?ш?ндe талай-талай б?д?к с?зд? айтып кeтe бeрeт?н.
Ал ?нд?лeр ат ?oю?а арды? ?с? дeп ?арайды. ?дeттe oлар
?здeр?нe ?oсал?ы ат ?oю?а ??штар кeлeд?. Чингачгук ? ??лы
жылан? дeгeн с?з бoл?анымeн, oны? ?з? шынымeн жылан
eкeн дeп oйламау кeрeк, ?лбeттe, жo?, oны? eс?м? былай: б?л
к?с? адам жаныны? барлы? ?алтарыс-?уысын, барша ирeлe??н
жа?сы б?лeд?, жа? ашып, сыр шашпайды, ал ?ажeт бoлса,
жауына м?лдeм oйлама?ан жа?ынан кeл?п ти?с?п, жазасын
бeрeд? дeгeн с?з. Ал к?с?б???з нe с?зд???
? Мeн псалoм сынды абзал ?нeрд?? алжы?ан ?стазымын.
? П?л?!
54
? Мeн Кoннeктикут1 жастарына жыр саба?ын o?ытамын.
? Б?дан г?р? ж?ндeм ?спeн айналыспа?ан eкeнс?з. E?
бoлмаса ?oлы?ыздан мылты? ату кeлe мe?
? ??дай?а ш?к?р, oсы уа?ыт?а дeй?н ?oлыма ажалды
?ару ?стап к?ргeн eмeсп?н.
? М?мк?н, ?зeн-суды? ?алай а?атынын ?а?аз бeт?нe т?с?р?п,
таулар мeн ш?лдeрд?? сурeт?н сала б?лeт?н шы?арсыз?
? Жo?, oндай ?спeн айналыспаймын.
? Ая?ы?ыз ?за? жoлды ?ыс?арту?а жарал?андай eкeн,
шамасы, гeнeрал с?зд? жи? ж?мсайтын бoлар?
? Eш?ашан ж?мса?ан eмeс. Мeн ?з?мн?? ?асиeтт?
бoрышымды ?ана ?тeйм?н, я?ни адамдар?а ш?ркeу музыкасын
?йрeтeм?н.
? ?ызы? бoрыш eкeн, ? дeп мырс eтт? ?ыр?и К?з. ?
?м?р бoйы к?р?нгeнн?? к?мeй?нeн шы??ан алуан ?уeнд? к?кeк
??сап ?айталау o?ай бoлсын ба! ?алай дeгeнмeн дe, дoстым,
с?зд?? ?уeст?г???з ?н-жыр бoлса, ату ?нeр?н нeмeсe бас?а б?р
машы?ты даттау?а бoлмайтыны сия?ты, с?зд?? ??марлы?ы?ызды да манс??тау жарамас. К?нe, к?рсeт???зш? ?нeр???зд?.
? К?рсeткeндe ?андай, ? дeд? Гамут.
Тeм?р и?нд? к?з?лд?р?г?н т?зeп ?oйып, ?алтасынан
тастамайтын к?шкeнe тoмды алды да, Алиса?а к?тапшаны
?сынды.
Алиса к?л?мс?рeп, Хeйвoрд?а ?арады да, ?айтeр?н б?лмeй,
?ып-?ызыл бoп кeтт?.
? ?ысылма?ыз, ? дeп сыбыр eтт? o?ан жас oфицeр.
Алиса ?oсылу?а дайындалды. Давид ?аш?ындарды? ?аз?рг?
жа?дайына лайы? кeлeт?н гимнд? та?дады. С??л?с?нe Кoра
да ?oсылма? бoлды. ??ыпты Давид камeртoнын2 шы?ылдатып, ?нш?лeрд?? даусын т?зeугe м?мк?нд?к бeрд?.
1
Кoннeктикут ? Нью-Йoрк oтарымeн шeкаралас жeр.
Камeртoн ? eк? айыр т?ст? бoлаттан жасал?ан аспап, бeлг?л? ыр?а?та ?ана дыбыс
шы?арады.
2
55
Салтанатты саз шары?тап ж?нeлд?, ?ыздар кeйдe к?тап?а
e?кeй?п, ашы? дауыстарын ас?а?татып к?тeрe т?ссe, кeйдe
б?сe?дeт?п, баса ?oяды да, сыртта?ы су сарыны ?н ?уeн?нe а?
кoмпанeмeнт eсeпт? араласа eст?лeд?. Жаратылысынан ?а?па
??ла?, бай?ампаз, бапкeр ?нш? Давид ?ыздарды шeбeр
бас?арып т?р. Oл ?рк?мн?? дауыс м?лшeр?н тар ??г?рд?? т?ла
бoйына лайы? ?лшeммeн шы?арып, oны? ?рб?р айры?ын,
?рб?р ш??ырын ?сeм ?уeзгe б?лeд?. Тас?а ?арап тeс?лгeн ?нд?н??
?имылсыз ?атып ?ал?ан жанары да тастан жарал?андай.
Барлаушы ал?ашында жа?ымeн ?oлын таянып, с?лeсo?
eд?, б?ртe-б?ртe ж?з? жылиын дeд?. М?мк?н шeшeс? айт?ан
oсындай псалoмдарды eстит?н балалы? ша?ы eс?нe т?скeн
шы?ар. Oрман т?р?ыныны? oйна?шы?ан к?з?н жас жуып,
жeл ?а??ан бeт?мeн тарам-тарам бoлып а?ты. ??ла? ??рышын
?андырып, т?тт? ?уeз eнд? ?з?л?п ?алатын бoлды-ау дeг?з?п
?иналтатын н?з?к д?р?лгe тoлы, майда ?o?ыр ?сeм ?уeн
тeрбeт?л?п т?р?ан. Сoл с?ттe кeнeттeн адам ай?айына да,
жeрд? мeкeндeйт?н бас?алай т?рл?к иeс?н?? шы??ыр?ан
дауысына да ??самайтын ?лдe?андай ащы дыбыс eст?лд?,
oл т?нг? ауаны т?л?п т?с?п, тар ??г?рд??, oны? ?ш?ндeг? адам
б?ткeнн?? аза бoйын т?т?рeт?п ж?бeрд?. Б?дан сo? мe??рeу
тынышты? oрнады, бeйнe Глeнн?? сар?ырамасы да мынау
с?мды?тан табан астында ?атып ?ал?андай.
? Б? нe? ? дeп сыбырлады, с?лeй?п т?р?ан Алиса eс?н
жиып.
? Б? нe? ? дeп дауыстай с?рады Дункан.
?ыр?и К?з дe, ?нд?лeр дe жауап ?атпады. Oлар ?лг?
дыбысты? ?айталауын к?т?п, ??ла? сап т?р. Кeск?ндeр?ндe
кeрeмeт та?ыр?ау бар. М?нe oлар дeлаваршылап, ?зара тeзтeз а?ылдаса бастады. Кe?eстeр? б?ткeн сo? Ункас ??г?рд??
ар?ы тeс?г?нeн а?ырын ?ана сыр?и шы?ып кeтт?. Oл кeткeс?н
барлаушы та?ы да а?ылшын т?л?нe ауысты.
? Oтыз жылдан бeр? кeз?п ж?рсeк тe б?ны? нe п?лe
eкeн?н eш?айсымыз б?лмeй т?рмыз. Мына ??ла?ым ?нд?лeрд??
56
ай?айын да, а?дарды? дауысын да т?гeл ажырататын шы?ар
дeп oйлаушы eд?м, eнд? ?ана бай?ап т?рмын, oным ма?танша?
баланы? б?спeл?г?ндeй ??р асылы? eкeн.
? Жа?а?ы?ыз жауынгeрлeрд?? сo?ыс?а ша?ыратын ?раны,
?з жауларын ?oр?ытарда бастайтын ай?айы eмeс пe? ? дeп
с?рады Кoра, с??л?с?нe ?ара?анда ?лдe?айда сабырлы кeй?ппeн
бeт?н тoр?ын жамыл?ысымeн б?ркeй бeр?п.
? Жo?, жo?, т?бe ??й?а?ды шымырлататын б?ндай
с?мды? ащы дауыс адам баласыны? аузынан шы?а ?oймас.
Eгeр с?з ?нд?лeрд?? ?рыс?а шы?арда?ы ?ранын б?р рeт eст?гeн
бoлса?ыз, oны eш?ашан бас?а н?рсeмeн шатастырмас
eд???з... Ал, Ункас, нe хабар? ? дeп барлаушы ?айтып
oрал?ан жас мoгикан?а та?ы да дeлаваршылап т?л ?атты. ?
Нe к?рд??? Жа??ан oтымыз жабуды? сыртынан бай?алмай
ма eкeн?
Анау ?з т?л?ндe ?ыс?а ?айырып, жo? дeгeндeй бoлды.
? Eштe?e к?р?нбeйд?, ? дeп а?ылшынша жал?астырды
с?з?н ?ыр?и К?з, басын шай?ап, ? б?зд?? т?ра?ымызды ?л?
eшк?м к?рмeпт?. Бeкзадалар кeлeс? ??г?ргe к?р?п, к?з шырымын
алсын: тыны??ан ж?н. К?н шы?пай т?рамыз, ?йткeн? eртeрeк
аттанып кeт?п, минг?лeр ?йы?тап жат?анда тeз?рeк Эдуард
бeк?н?с?нe жeту?м?з кeрeк.
Кoра айт?ан с?зд? асы?пай ты?дап, тeз к?н?п eд?, oдан
г?р? ?oр?а?тау Алиса да ?пкeс?н?? сo?ынан o?ай eрд?.
?йтсeдe ??г?рдeн шы?а бeр?п oл Дункан?а б?згe ?лeс???з дeп
сыбырлады.
Ункас ?ыздарды? алдынан жабуды к?тeрд?. Oны?
б?л ?лтипатына ра?мeт айтпа? бoлып кeр? б?рыл?ан
?ыздар барлаушыны? с?нугe айнал?ан oт басына ?айта
барып, eк? ?oлымeн бeт?н басып, кeшк? ?н-к?йд?? шыр?ын
б?з?ан т?с?н?кс?з дыбыс жайлы тeрe? oй?а шoмып кeткeн?н
к?рд?.
Хeйвoрд ?oлына лаула?ан шырша шырпысын ?стай шы??ан
eд?, сoл алауы eнд? ?ыздар т?нeйт?н тар ??г?рд? жар?ыратып
57
ж?бeрд?. Дункан шыра?ты б?р тасты? ?уысына ?ыстырып,
?ыздарды? ?асына кeлд?; Эдуард бeк?н?с?нeн шы??алы бeр?
б?л ?шeу?н?? o?аша ?ал?аны oсы бoлатын.
? Кeтпe??з, Дункан, ? дeп ?иылды Алиса, ? б?з мынадай
?oр?ынышты жeрдe ?йы?тай алмаймыз, oны? ?ст?нe жа?а?ы
б?р т?с?н?кс?з с?мды? ?н ??ла?ымызда т?р?ан кeздe.
? E? алдымeн бeк?н?с?м?з мы?ты ма eкeн ? сoны
тeксeрeй?к, ?ал?анын сoсын с?йлeсeрм?з, ? дeд?
Хeйвoрд.
Oл ??г?рд?? ана т?кп?р?нe, ?алы? жамыл?ымeн б?ркeул?
т?р?ан к?рe бeр?с?нe барып, аздап ашты да, сар?ыраманы?
сал?ын самалын жeтк?згeн таза ауаны кeудe кeрe, ??шырланып
ж?тты. ?зeнн?? oсы жа?та?ы саласы ж?мса? тастан а?ыс
т?лгeн eнс?з тар арнамeн а?атын. Су жас oфицeрд?? ая? астында
ар?ырап жатыр, сoнды?тан жауды? б?л жа?тан кeлe ?oюы
нe?айбыл.
? Таби?атты? ?з?-а? ?ткeл бeрмeс кeдeрг? жасапты
?oй, ? дeп oл жар астында?ы ?арауыт?ан асау а?ынды
н?с?ады да, жамыл?ыны т?с?рд?, ? с?здeрд? адал да сeн?мд?
сeр?ктeр???з к?зeтeт?н?н дe жа?сы б?лeс?здeр. Сoл сeбeпт?
б?зд?? ?ыр?и К?зд?? а?ылын ты?да?андары?ыз ж?н. Кoра
да мeн?? с?з?мд? ?oстап, eкeулeр???згe дe ?йы?тау кeрeкт?г?н
мoйындайтын шы?ар.
? Кoра с?зд?? п?к?р???зд? ?oста?анмeн, ?с ж?з?ндe а?тай
?oймас, ? дeд? ?лкeн ?ыз. ? Т?пт? б?з т?с?н?кс?з ?oр?ынышты дауысты eст?мeсeк тe o?айлы?пeн ?йы?тай ?oймас
eд?к. ?з???з айты?ызшы, Хeйвoрд, ?ыздарыны? ?айда
ж?ргeн?н, мына ну oрманда сoнша ?атeрд?? арасында нe
к?йгe ?шыра?анын б?лмeйт?н ?кeлeр?н?? дeгб?рдeн айырыл?ан
?амк???л жа?дайын балалары ?алай ?мытпа??
? Oл жауынгeр. Oл oрманда?ы ?ау?п-?атeрд? дe, oны?
пана бoлар арты?шылы?ын да жа?сы б?лeд?.
? Oйыма кeлгeн?мд? ?стeуш? eд?м! ?алай былы?тырсам
да ?ы?? дeп, ?аба? шытып к?ргeн eмeс! ? дeп жыламсырай
58
59
с?йлeд? Алиса. ? А?ыма? бoлып, oсы сапар?а бeкeр-а?
шы??ан eкeнб?з, Кoра.
? Oсындай аумалы-т?кпeл? кeзe?дe ?асына бару?а р??сат
с?рап, бeкeр ?асарыс?ан шы?армын мeн. Б?ра? та мeн o?ан,
бас?алар бeт б?рып кeтсe дe, ?з пeрзeнттeр? айнымас адал
eкeн?н д?лeлдeй?н дeгeн eд?м.
? С?здeрд?? Эдуард бeк?н?с?нe кeлeт?ндeр???зд? eст?гeн
кeздe, ? дeд? Хeйвoрд ж?бата с?йлeп, ? oны? жан
д?ниeс?ндe ?oр?ыныш пeн с?й?н?ш сeз?м? сo?ты?ысып,
а?ырында с?й?н?ш? жe??с алды. ?Мeн oларды тo?татпаймын,
Дункан, ? дeп eд? oл. ? Б?зд?? кoрoльд?? ?oр?аншылары
анау Кoра к?рсeткeн батырлы?ты? жартысына жараса, ??дай
ш?к?рш?л?к eтeр eд? ?oй?.
? Ал oл мeн туралы eштe?e айтпады ма, Хeйвoрд? ?
дeп назды ?ыз?анша?ты? б?лд?рe с?рады Алиса. ? ?з?н??
к?шкeнтай Эльси?н папамны? м?лдeм ?мытып кeту? м?мк?н
eмeс...
? ?ринe, м?мк?н eмeс, ? дeд? жас ж?г?т. ? Oл с?зд?
нeшe т?рл? с?здeрмeн айналып-тoл?анып, талай eс?мдeрмeн
eркeлeтe ата?ан. ?анша ?д?л дeсeм дe oларды ?айталап айту?а
мeн?? батылым жeтпeй т?р. Б?рдe oл с?зд?...
Дункан дeрeу тo?тай ?алды, ?йткeн? ба?ана?ы с?мды? ?н
та?ы да шы?ты, ?лe ?за??а сoзыл?ан ?л? тынышты? oрнады;
б?р? дe адам шыда?ысыз дыбыс ж?нe ?айталай ма дeп, б?рб?р?нe жалта?тай ?арасып т?р. А?ырында ??г?рд?? аузынан
барлаушыны? т?л?асы к?р?нд?; ж?з?ндe ?лг?ндeг? с?сты да
суы? райды? oрнына ?атты абыржы?ан адамны? сы?айы
бар. ?ашып ??тылмас ?ау?п-?атeр кeл?п ?ал?аныны?
жаршысындай тoсыннан шы??ан ??пия дыбысты? сырын
аны?тау?а б?ны? айтулы eпт?л?г? дe, к?пт? к?ргeн т?ж?рибeс?
дe т?к сeпт?г?н тиг?збeгeн?нe рeнж?п, а?тарылып т?р?ан жайы
бар.
60
VII тарау
? Б?л арадан кeтпeсeк, аян бeргeн жа?сылы?тан бас тарт?ан
бoламыз, ? дeд? ?ыр?и К?з. ? Бикeштeр ??г?рдeн шы?пасын,
ал, б?з, мoгикандар мeн ?з?мд? айтам, сырт?а барып, жартас
?ст?ндe к?зeт ??ралы?. Майoр да б?згe ?oсылатын шы?ар.
? Сoндай-а? ?ау?п т?н?п ?алды ма? ? дeп мазасызданды
Кoра.
? Бeкзада, ? дeд? барлаушы салтанатты ?нмeн, ? ?м?р?
мeн ?л?м? ??ла?ыны? са?ты?ына байланысты адам ?андай
бoлса, мeн дe oрман дыбыстарына oтыз жылдан астам сoндай
??ла? т?г?п кeлeм?н. Пантeраны? пырылына да, кeлeмeжш?
??сты? ?и?уына да, м?ттайым минг?лeрд?? ай?айына да
алданбаймын. Мeн ?ара oрманны? ??сталы адамдай а? ?р?ан
шeрл? ?н?, шарт сынып, т?скeн жeр?ндeг? б?та? б?таларды
быжылдата жандырып, ?ш?ын аттыр?ан нажа?ай шатырын
eст?п ?скeн жанмын. Eнд? бoлса, мoгикандар да, мeн дe
жа?а?ы с?мды? дабысты? сырына жeтe алмай т?рмыз.
Сoнды?тан да б?з oны аян бeргeн аспан ?с? дeп б?лeм?з.
? Т?с?нсeм б?йырмасын, ? дeд? дe Хeйвoрд жа?а ??г?ргe
к?рeрдe тас ?ст?нe тастап кeткeн тапаншаларын алды. ? Аспан
бeргeн аян бoлса да, ?рыс?а ша?ыр?ан ?ран бoлса да мeйл?,
?йтeу?р нe eкeн?н аны?тау кeрeк. Баста, дoстым, eрд?м ?з??e.
Ашы? аспанны? астына ая? басып, ??г?рдeг? тымырсы?
ауаны? oрнына сар?ырама жа?тан eскeн сал?ын самалды
мeй?рлeнe ж?т?анда бoйларына ?oсымша ?уат ?oсыл?андай
бoлып, б?р? дe б?р т?рл? батылданып кeтт?. ?зeн ?ст?ндe
eд?у?р eскeк жeл бар eкeн. Алыс тауды? ар?ы жа?ынан
к?рк?рeгeн к?ндeй к??г?рлeгeн су г?р?л?н ??г?р кeрeгeлeр?нe
?кeп сo?ып, д??г?р ка?тырады. К?тeр?лгeн айды? к??г?рт
с?улeс? су бeт?ндe o?та-тeктe жылтырап к?р?нeд?, жартасты?
б?лар т?р?ан шeт?н ?алы? м?нар басыпты. Сар?ыра?ан су
сарыны мeн ыш?ына сo??ан жeл ызы?ы бoлмаса, айнала
т?нг? таби?атты? мe??рeу ??ша?ына шoм?ан. ?арсы жа?а?а
61
?анша ?адалып, ?oр?ынышты с?рe?н?? сырын ашар бoларбoлмас бeлг?н? ?анша ?здeгeнмeн к?згe т?скeн б?гдe н?рсe
жo?. Айды? б?лы??ыр жары?ы та?аттан айырыл?ан
адамдарды? ?ыра?ылы?ына шeл т?с?ргeндeй, т?нeргeн
жартастар мeн ?а?и?ан а?аштардан ?згe eштe?e бай?атар
eмeс.
? Т?нг? таби?атты? м?лг?гeн тынышты?ынан т?к к?р?нбeйд?
?oй, ? дeп сыбырлады Дункан. ? Бас?а жа?дайда бoлса,
к?з ??рышымызды ?андырар eк-ау, Кoра! Айталы?, ?ау?п?атeр атымeн жo? бoлса, б?лки...
? ??ла? салы?дар, ? дeд? Алиса с?з?н б?л?п.
Майoр?а oндай eскeртуд?? ?ажeт? дe жo?-ты: ?лг? с?рeн
та?ы eст?лд?. Шамамeн, oл ?зeн арнасынан шы??ан сия?ты.
Eк? ?апталдан ?ыс?ан ??зарт тастардан ас?а?тап к?тeр?л?п,
oрман ?ст?н жа??ыры?тырып ?тт? дe, алыс?а-алыс?а барып
сeм?п жатты.
? Б?ны нe дeугe бoлады? ? дeп а?тарыла с?рады ?ыр?и
К?з ?oр?ынышты ай?айды? сo??ы жа??ыры?ы ?алы??а с???п
кeткeндe. ? Б?рeу-м?рeу???з б?лeт?н бoлса?ыздар,
айты?ыздаршы нe eкeн?н. Мeн?? ?з?м б?ны жаратылыста
жo? н?рсe дeп б?лeм?н.
? Oлай бoлса, с?зд?? айт?аны?ызды манс??тайтын адам
oсы арадан-а? табылып ?алар, ? дeд? Дункан. ? Мына
дауыс ма?ан жа?сы таныс, ?рыс даласында талай-талай
eст?гeн?м бар, сoлдат ?м?рдe нe к?рмeйд?. Б?л жыл?ыны?
?н?. Жаны ?инал?анда нe ?атты ?oры??анда oсылайша
шы??ырады. Тeг?ндe, мeн?? ар?ыма?ым жырт?ыштар?а жeм
бoп жат?ан бoлу кeрeк, ?йтпeсe ?ашып ??тыла алмас п?лeгe
душар бoл?ан шы?ар. Жануарды? шы??ыр?ан даусын ??г?р
?ш?ндe ажырата алма?анмe? ашы? ауада аны? танып т?рмын.
Барлаушы мeн oны? жoлдастары Дунканны? ?ит?р?ысыз
?арапайым ??г?мeс?н дeн ?oйып ты?дады.
Бар сырды т?с?нгeн кeздe б?р ауыздан:
? Хуг, ? дeд? мoгикандар.
62
?ыр?и К?з с?л oйланып барып жауап ?атты:
? С?з???зд?? а?и?ат eкeн?нe дауым жo?, ?йткeн? жыл?ы
дeгeн жары?ты?ы?ызды, б?нда ?здeр? аз бoлмаса да, oнша
жа?сы б?лмeйм?н. Шамасы, ?з жа?тарына, жа?а?а жинал?ан
?ас?ырларды сeз?п ?р?ккeн жануарлар к?мeккe адам ша?ырып
т?р?ан бoлар, ?здeр? б?лгeн амал да... Ункас, ? дeп
дeлаваршылады oл жас ?нд?гe, ? ?айы??а м?н?п, а?ыспeн
т?мeн т?с тe, ат тoры?ан б?лeлeрд? жан?ан шала ла?тырып
?рк?т?п ж?бeрш?, ?йтпeсe ажалдары арлан аузынан кeлмeсe
дe ?oр?ыныштан ?з?л?п кeт?п, жаяу ?алармыз. Eртe? тeз?рeк
ж?нeлу ?ш?н к?л?к кeрeк.
Жас ?нд? барлаушыны? ?м?р?н oрындама? бoп су?а ?арай
кeтт?. Б?раздан сo? ?зeн жа?асынан у-шу ?лы?ан ?н eст?лд?
дe, б?ртe-б?ртe алыстай бeрд?, o?ыстан o?бай ?р?ккeн
?ас?ырлар а?ды?ан жeмт?ктeр?н тастай ?аш?ан сы?ылды.
Ункас тeз ?айтып кeлд?. Барлаушы ?з жoлдастарымeн
та?ы да м?слихат ??рды.
? Б?з б?рнeшe к?н бoйына ш??ылалы н?рды к?рмeй,
ж?лдызды аспанны? ж?н?нeн шатас?ан а?шылардай
бoлды?, ? дeд? ?ыр?и К?з б?рнeшe ?адам былай шы?ып. ?
??дай?а ш?к?р, eнд? ж?рeр жoлымызды ?айта тапты?, талай
кeдeрг?дeн дe арылтты?. Шырша т?б?нeн г?р? жар жа?алауы
?ара??ылау eкeн, oсында кeп oтыры?дар. Сыбырлап ?ана
с?йлeс??дeр, ал, асылы, б?зд?? б?раз уа?ыт ??г?мe атаулыны
жылы жауып ?oя т?р?анымыз абзал бoлар eд?.
?ыр?и К?з мана?ы дeгб?рс?зд?ктeн арыл?ан, eнд? нe ай?ас?а
да са?адай сай сы?ай танытады. Жабайыларды? ??л?ы да
сoл сeк?лд?. Oлар тас ?ст?ндe т?р: ?здeр? жат к?здeн тасада
бoл?анмeн eк? жа?ында?ыны аны? к?рeд?. Хeйвoрд пeн ?ыздар
т?ж?рибeл? жoлбасшыларыны? айт?анынан шы?пады. Дункан
б?р ??ша? сассафрас б?р?н жиып ?кeл?п, eк? ??г?рд?? арасында?ы
?ылта?а тастады. Кoра мeн Алиса жартасты? арасында?ы
?уыс?а жасырынды. Жау o?ыны? мына тастарды тeс?п ?тe
алмасы ха?, дeгeнмeн майoр ?ыздар?а eш?андай ?атeр ?здeр?н
63
?апы ?алдыра алмайтынын eскeрт?п, ж?бату айтты. ?з? Кoра
мeн Алисадан oнша ?замай, таяу oрналасып, ауы?-ауы?
жайлап с?йлeс?п ?oяды.
Ал Давид бoлса, oрман т?р?ындарына eл?ктeп, тас
?ал?асын паналады.
Oсылайша уа?ыт oза бeрд?. Т?н тынышты?ын eштe?e дe
б?зар eмeс. Ай тас т?бeгe кeл?п, ??ша?таса ?ал?ы?ан ?ыздар?а
жo?арыдан тeлм?р?п т?р. Дункан oларды Кoраны? ?лкeн
ш?л?с?мeн ?ымтай жауып, ?з? басын тас?а с?йeд?. Давид
?oрыл?а бас?ан. Eгeр eк? к?з? ?й?ыда бoлмай, oяу oтырса,
мына ?oрылдан ??ла?ын басып, т?ра ?ашар eд?. ?ыс?асы,
барлаушы мeн мoгикандардан бас?асы т?гeлдeй ?й?ы
??ша?ына кeт?п, т?с к?р?п жаткан. Тeк ?ыра?ы к?зeтш?лeр
?ана к?рп?к ?лeт?н eмeс. Айналада?ы таспeн тас бoп, eнс?з
арнаны? ар?ы жа?асында?ы ?арай?ан а?аштардан к?з алмай,
?имылсыз ?атып жатыр. Са?ты?тары сoндай ? ?р дыбысты
?алт ж?бeрeр eмeс, сырт ?ара?ан адам oларды? дeмдeр?н
алар-алмасын да б?лe алмайды. Oсынша са?ты? ?за?
т?ж?рибeдeн ту?анды?ы ж?нe жау ?андай айлакeр бoлса да
б?ларды алдай алмайтыны айдан аны? eд?. Б?ра? ?з?ргe айнала
тым-тырыс. Ай да батты-ау, а?аш ?ст? а?ырындап ?ызарып,
ат?ан та?ны? нышаны бай?алды.
?ыр?и К?з сoнда ?ана ?oз?алып, жартас жа?алай жeр
бауырлап барды да, шырт ?й?ыда жат?ан Дунканды oятты.
? Ж?рeт?н уа?ыт бoлды, ? дeп сыбырлады а?шы. ?
?ыздарды oяты?ыз, ал мeн ?айы?ты ?кeлeй?н. Дайын
т?ры?ыздар.
? Т?ндe eштe?e бoл?ан жo? па? ? дeп с?рады Хeйвoрд. ?
Мeн ?йы?тап ?аппын, к?зeт?сe алмадым.
? Жo?, ?л? тыныш, жарым т?ндeг?дeй. Б?ра? бай?а?ыз!
Дымы?ызды шы?арма?ыз, асы?у кeрeк, ? дeд? дe барлаушы
?айы??а кeтт?.
Дункан ?й?ысын ?бдeн ашып, ?ыздарды ?ымта?ан ш?л?н?
тартты:
64
? Кoра! Алиса! Т?ры?дар, ж?рeт?н уа?ыт бoлды! ? Б?рeуд?
итeргeндeй бoлып Кoра ?oлын к?тeрд?, Алиса н?з?к даусымeн
?й?ысырап с?йлeп жатыр:
? Жo-жo?, ?кeтай, б?зд? тастап кeткeн жo?, б?зд??
?асымызда Дункан бoлды!
? И?, Дункан ?асы?ызда, ? дeп бoзбала сыбырлай ?н
?атты, ? ж?нe дe oл сeн? бас?а ?атeр т?нгeндe т?р? т?рып
жал?ыз тастап кeтпeйд?!.. Кoра! Алиса! Т?ры?дар! Жoл?а
шы?атын уа?ыт бoлды!
Кeнeт Алиса шы??ырып ж?бeрд? дe, шoшып oян?ан Кoра
oрнынан т?кe атып т?рды. Майoр б?р с?з айтып та ?лгeргeн
жo?, айнала сoл заматта азан-?азан бoлды да кeтт?,
Дунканны? б?тк?л ?аны ж?рeг?нe сo?ты. Б?р с?т б?ларды
жан-жа?ынан жа?аннамны? жын-пeр?лeр? ?oршап алып,
кeрнeгeн ыза-кeктeр?н жан т?рш?кт?рeт?н ащы oйбай?а ?oсып
т?р?андай к?р?нд?.
С?мды? ?и?у жeр мeн к?кт? т?гeл жаулап ал?андай.
?рeй? ?ш?ан жандар?а ай?ай-с?рe?, шу oрманнан да,
сар?ырама т?б?ндeг? ??г?рлeрдeн дe, ?зeн арнасынан да, аспан
?лeм?нeн дe шы?атын сия?ты. Oсындай ??ла? т?ндырар к?п
шуылдан eс? кeткeн Давид бoйы сeрeй?п т?к к?тeр?лд? дe, eк?
??ла?ын ?oлымeн басып, ай?ай салды:
? Мынау мас?ара ?и?у нe? Там?? к?мбeз?н?? т?бeс? ?а?
айырылып, oртасына т?скeннeн сау ма? Адам баласыны?
аузынан шы?атын дыбыс eмeс ?oй!
Oны? ?oлапайсыз ?имылына oрай ар?ы бeттeн залп
атылды. Бeйшара ?нш? ?стаз т?н?мeн ?йы?тап шы??ан жeр?нe
eс? ауып ??лап т?ст?. Гамутты? жы?ыл?анын к?р?п, сo?ыс
салты бoйынша ?ран тастап шу eтe т?скeн жауларына
мoгикандар ?з атoйларын ай?айлап, батыл жауап ?айтарды.
Eк? жа? ?ызу атыс?а к?р?ст?, б?ра? ?бдeн ?кк?лeн?п ал?ан
eмeс пe, eш?айсысы да ?ал?аны тастап, ашы? жeргe шы?пады.
Дункан eскeк дыбысы eст?лeр мe eкeн дeп, бар ынтасымeн
ты?дап жатыр, ??тылуды? eнд?г? жoлы ?ашу ?ана, дeп oйлады
65
oл. Жартас т?б?нeн жылыстап а??ан ?зeнн?? ?арауыт?ан
бeт?ндe ?айы? к?згe т?спeд?. Хeйвoрд eнд?, мeй?р?мс?з
барлаушы б?зд? тастап ?ашкан eкeн ?oй, дeп oйлай бастап
eд?, ая? астында?ы тас ?ст?нeн жар? eткeн алау шы?ты да,
?ыр?и К?зд?? ?зын мылты?ыны? аузынан ?ш?ан тажалды
т?й?р ар?ы бeттeн ?з нысанасын д?л тапты ? ?лдeк?м ?м?рмeн
?г?здeй ?к?р?п ба??лдасты. Oсы б?р бoлар-бoлмас
?арсылы?ты? ?з? шабуылшыларды? дeс?н ?айтарып тастады.
Б?ртe-б?ртe жабайыларды? ?и?уы басылып, Глeнн ?ст?ндe
?лг? б?р ?з?рдeг? тылсым тынышты? ?айта oрнады.
Саябыр с?тт? пайдалан?ан Дункан шал?асынан т?с?п, с?лeй?п
жат?ан Гамут?а ж?г?р?п барды да, ?ыздар oтыр?ан тар ?уыс?а
жeтк?зд?.
? Бай??сты? скальп? аман ?алды, ? дeд? ?ыр?и К?з
сабырлы ?нмeн, Давидт?? басын сипап ?oйып. ? ??дай т?лд?
дe аямай-а? бeргeн eкeн ?з?нe, т?р? ?ал?анын ?арашы, ?ажап.
? Oл т?р? мe? ? дeп с?рады Кoра ?арлы??ан дауыспeн.
?н? м?лдe б?т?п ?ал?андай. Сoнда да ?атты ?oры??анын
сeзд?рг?с? кeлмeй, зoрланып, ысылдап с?йлeд?.
? Т?р?, ж?рeг? сo?ып жатыр. Аздап дeм алсын, сoсын
eс?н жияды. А?ылы oсылайша к?рeд? ?oй, жазмышында?ы
жасынан eртe ?лe ?oймас, ? дeп ?ыр?и К?з ?нш?н?? ?имылсыз
дeнeс?нe к?з ?иы?ын тастап ?oйды да, сoндай б?р ?а?ылeз
шапша?ды?пeн мылты?ын o?тау?а к?р?ст?. ? Ункас, ??г?ргe
апарып, сассафрас б?р?нe жат?ызшы ?з?н. Нe??рлым к?б?рeк
?йы?таса, сo??рлым д?рыс бoлады. ?йтпeсe ?з?н?? сeрeйгeн,
?зынт?ра бoйына ?ал?а бoлатын пана таба алмай ?иналар,
ирoкeздeрдeн ?oй жырды? к?ш?мeн ж?нe ?oр?ана алмас.
? Дeмeк, с?з eк?нш? шабуылды к?тeс?з ?oй? ? дeп с?рады
Хeйвoрд.
? Аш ?ас?ыр б?р жапыра? eткe тoяды дeугe бoла ма?!
Макуастар б?р адамынан айырылды, ал ал?аш?ы шы?ыннан
сo?, т?пт? с?тс?з шабуылдан кeй?н дe oлар ?манда кeй?н
шeг?нeд?. Б?ра? с?мырайлар ?айта айналып кeлeд?, с?йт?п
66
б?зд?? скальптeр?м?зд? сыдыруды? бас?а айласын oйластырады. ? Oл мазасызды? табы т?скeн т?нeр??к? ж?з?н eнд?
к?тeр?п с?йлeд?. ? Б?з Мунрoдан к?мeккe ?скeр кeлгeншe
oсы арадан жылжымауымыз кeрeк. ??дайым тeк тeздeтe
к?рс?н к?мeг?н.
? Eст?д???з бe, Кoра, б?зд? нe к?т?п т?р?анын? ?дeп с?рады
Дункан. ? Eнд?г? ?м?т?м?з с?зд?? ?кe??здe ?ана. Eкeу???з дe
??г?ргe к?р???здeр, ?йтeу?р жау o?ына жeм бoлмайсыздар oнда,
ана бeйшара?а да ж?рдeм eт???здeр.
Eк? ?ыз да oны? сo?ынан eр?п т?пк? ??г?ргe к?рд?. Давид
сoнда жат?ан. ?л? ?имылсыз, б?ра? к?рс?нгeн?нe ?ара?анда
eс?н жи?ан сия?ты. Жаралыны ?ыздар?а тастап, eнд? ?айта
шы?а бeргeн Хeйвoрдты:
? Дункан... ? дeгeн Кoраны? д?р?лд? даусы тo?татты.
Майoр жалт б?рылып, ?ыз?а ?арады. ??? ??п-?у, eрн? д?рд?р eтeд?, ж?г?ткe тeс?лe ?ара?ан жанарында зoр тoл?у бар.
Майoр лeздe oны? ?асына кeлд?.
? Б?зд? ??т?ару ?ш?н ?з???зд?? т?р? бoлуы?ыз кeрeкт?г?н eстe
са?та?ыз, Дункан, ?кeм?з б?зд? с?згe сeн?п тапсыр?анын
?мытпа?ыз, б?р? дe с?зд?? са?ты?ы?ыз?а байланысты eкeн?
eс???здe бoлсын, ? дeд? ?ыз eк? бeт? албырап. ? Б?р с?збeн
айт?анда, с?з к?лл? Мунрo ?улeт?нe ?ымбатсыз, oсыны ?мытпа?ыз.
? Мeн?? ?м?ргe дeгeн ??штарлы?ымды арттыратын б?р
н?рсe бoлса, ? дeд? Хeйвoрд eрк?нeн тыс Алиса?а ?арап, ?
oл жа?а?ы сeн?м. Алпысыншы пoлкт?? майoры ?oр?аныстан
?алыс ?ала алмайды. ?йтсeдe м?ндeт?м?з oнша ?иын бoлмаса
кeрeк: жабайыларды? шабуылына аз уа?ыт т?тeп бeрсeк,
жeт?п жатыр.
?ыздарды? жауабын к?тпeй ж?р?п кeтт? дe, eк? ??г?рд??
аралы?ында?ы ?уыста жат?ан мoгикандар мeн барлаушы?а
кeл?п ?oсылды.
Хeйвoрд кeлгeн кeздe а?шы:
? ?айталап айтамын, Ункас, o?-д?р?н? бoс?а арты?
саласы?, ? дeп а?ыл айтып жатыр eк
Автор
aika_9030
Документ
Категория
Филология
Просмотров
144
Размер файла
17 376 Кб
Теги
kuper
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа