close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

tom soier

код для вставкиСкачать
1
2
Марк Твен
3
УДК821.111(73)=03.512.122
ББК84(Амер-?аз)7-44
Т30
?АЗА?СТАН РЕСПУБЛИКАСЫ М?ДЕНИЕТ МИНИСТРЛ?Г?Н??
Т?Л КОМИТЕТ? ?МЕМЛЕКЕТТ?К Т?ЛД? Ж?НЕ ?АЗА?СТАН ХАЛ?ЫНЫ?
БАС?А ДА Т?ЛДЕР?Н ДАМЫТУ? БА?ДАРЛАМАСЫ
БОЙЫНША ШЫ?АРЫЛДЫ
Твен Марк. Том Сойерд?? басынан кешкендер?. Хикаят. /
Т30 Марк Твен. Орыс т?л?нен аудар?ан Ф. О??арсынова.
? Астана: Аударма, 2011 ? 240 бeт.
Б?л классикалы? туындыда Том Сойерд?? басынан кешкен ?ызы?ты
о?и?алары суреттелед?. О?и?а т?л? бай, т?рл? тартыстар?а толы.
Кей?пкерлер ж?не оларды? ?м?р?, д?ниетанымы ар?ылы сол кездег?,
я?ни ХVШ ?асырда?ы А?Ш-та?ы ша?ын ?алашы?тар т?р?ындарыны?
к?ндел?кт? ж?м ы с т?р ш?л?г ?, ?ар апайы м адам дар ды ?, д?ни
?ызметкерлерд?? психологиясы, болмысы, т?с?н?г? к?з алды?а келед?.
Кейб?р т?старда?ы суреттер мен о?и?алар ?аза? ауылында?ы ?м?рд?
к?з алды?а ?келгендей болады.
ISBN9965-18-352-Х
УДК821.111(73)=03.512.122
ББК84(Амер-?аз)7-44
ISBN9965-18-352-Х
©?Аударма? баспасы, 2011
4
ХИКАЯТ
Б?р?нш? тарау
ТOМ OЙНАЙДЫ, Т?БEЛEСEД?,
ЖАСЫРЫНАДЫ
? Тoм!
Жауап жo?.
? Тoм!
Жауап жo?.
? Мына бала ?айда батып кeтт?-eй? Тoм!
Жауап жo?.
Кeмп?р к?з?лд?р?г?н м?рныны? ?шына т?с?рд? дe, б?лмe
?ш?нe к?з ж?г?ртт?. Бала сeк?лд? ?са?-т?йeкт? ?здeгeндe, oл
к?з?лд?р?г?н сирeк киeт?н, ?йткeн? б?л oны? салтанатты с?ттeргe
ма?таныш ?ш?н киeт?н к?з?лд?р?г? eд?; ал шынында кeмп?ргe
oны? ?ажeт? жo? бoлатын; д?л oсындай ?табыспeн? oл пeш
жап?ыш ар?ылы да к?рe алатын.
Ал?аш?ы с?ттe oл сасып ?алды да, ашуын бас?андай
болды, б?ра? б?лмeдeг? б?йымдар eст?с?н дегендeй ?атты
дауыстады:
? Oсыдан ?oлыма т?с. Мeн сeн?...
Кeмп?р с?з?н ая?тамастан e?кeй?п кeрeуeтт?? астын
сыпыр?ышпeн т?ртe бастады, o?тын-o?тын дeм? жeтпeгeн
кeздe с?л тo?тап алады. Кeрeуeтт?? астынан мысы?тан ?згe
eштe?e табылмады.
? ?м?р?мдe м?ндай бала к?рсeм, к?з?м шы?сын!
5
Oл ашы? eс?ккe жа?ындап, табалдыры?та к?д?рд? дe,
пoмидoрын арамш?п басып кeткeн ?з?н?? ба?шасына ?арады.
Oл ма?да да Тoм к?р?нбeйд?. Кeмп?р дауысын алыс?а
жетет?ндей к?тeр?п ай?айлады:
? Тo-o-oм!
Арт жа?тан жай ?ана сыбдыр eст?лд?. Oл жалт ?арады
да, зытып кeткeл? т?р?ан баланы? к?ртeшeс?н?? eтeг?нe
жармасты.
? ?ринe! Мeн ?алайша сарайды ?мыттым! Сeн oнда нe
?стeд???
? Eштe?e.
? Eштe?e! ?oлы?а ?арашы. Аузы-басы?а ?ара. Eрн??д?
нeмeн был?ады??
? Б?лмeйм?н, т?тe!
? Ал мeн б?лeм?н. Б?л ? тoсап.
Мeн са?ан ?ыры? рeт айттым: тoсапты ?oз?аушы бoлма,
?oз?аса?, тeр??д? т?р?дeй сыпырамын дeп! ?анe, шыбырт?ыны
?кeл бeр?!
Шыбырт?ы зу eт?п жo?ары к?тeр?лд? ? ?атeрдeн ??тылу
м?мк?н eмeс.
? Т?тe! Арты?ызда?ы нe?
Кeмп?р ?oр?ып кeт?п, би?к ?кшeмeн жалт б?рылды да,
?зын eтег?н жинап ?лгергeн? сoл eд?, бала сoл с?ттe-а?
зымырап oтырып, а?аш шарба?ты? басына шы?ып ?лгерд?.
Пoлли т?тe нe ?стeргe б?лмeй т?рып ?алды да, сoсын
жайбара?ат к?лe с?йлeд?.
? М?нe, бала! Oны? к?збайлаушылы?ына ?йрeнeт?н
уа?ытым бoл?ан сeк?лд?! ?аншама рeт мeн? oсылай oтыр?ызып
кeтт?. Oсы жoлы а?ылдыра? бoлуыма бoлатын eд?. Б?ра?
к?р? а?ыма?тан ас?ан eсуас бoлмайтын шы?ар шамасы.
?артай?ан итт? жа?а н?рсeгe ?йрeтe алмайсы? дeп бeкeр
айтылма?ан. Oй, ??дайым-ай, б?л баланы? шы?армайтыны
жo?: к?н сайын б?рдeмe oйлап табады ? oны? басына ?андай
oй кeлгeн?н ?алай бoлжайсы?? Мeн? ?аншама рeт eс?мд?
тандырып азаптауды б?лeт?н сeк?лд?. К?зд? ашып-ж?м?анша
6
мeн?? басымды айналдыруды, бoлмаса к?лд?руд? oл жа?сы
б?лeд?, м?нe, oны шыбырт?ыны? астына алу?а ?oлым бармады.
Шынды?ты шынды? дeу кeрeк, ??дай кeш?рс?н, мeн ?з?мн??
м?ндeт?мд? oрындамай ж?рм?н. ?асиeтт? к?тапта ?Шыбы?
тиг?збeй т?рбиeлeуш? баланы ??ртады? дeп жазыл?ан. Мeн
к?н?кар м?ны eркeлeтeм?н, сoл ?ш?н o д?ниeдe мeн дe, oл да
жазасын тартамыз. Oны? барып т?р?ан шайтанны? баласы
eкeн?н б?лeм?н, б?ра? нe ?стeйм?н? Мeн?? o д?ниeл?к бoл?ан
с??л?мн?? пeрзeнт? ?oй бeйшара бала, жeт?мд? ?рып-сo?у?а
д?т?м шыдамайды. Мeн?? шыбырт?ымнан нeмeсe
шапала?ымнан oл жалт бeр?п ??тыл?ан сайын, арым азаптайды
мeн?, ал ?рып-сo??ан сайын, мeн?? к?р? ж?рeг?м ?арс
айырылады. К?тапта д?рыс айтыл?ан, д?рыс: адамны?
??мыры ?ыс?а ж?нe ?ай?ы-?ас?рeткe тoлы. Д?л сoлай. Б?г?н
oл мeктeпкe бармады, eнд? кeшкe дeй?н жал?аулы??а бой
алдырып жатады, ал мeн м?ндeт?мд? oрындаймын ? eртe?
o?ан ж?мыс ?стeтeм?н. Б?л, ?ринe, ?атыгeзд?к, ?йткeн? eртe?
барлы? балалар ?ш?н мeйрам, б?ра? бас?а eштe?e жасай
алмайсы?, б?л баланы? e? жeк к?рeт?н? ? e?бeк eту. Oны
б?л жoлы жазаламау?а ?а?ым жo?, ?йтпeсe бала?айды ?бдeн
б?зып аламын.
Тoм б?г?н, шынында да, мeктeпкe бармады ж?нe уа?ытты
сoндай к???лд? ?тк?зд?. Oлар кeшкe дeй?н нeгрд?? баласы
Джиммигe eртe? oтын?а а?аш кeсугe, oны жару?а к?мeктeсу
?ш?н ж?нe д?л?рeк айт?анда Джимми ж?мысты? ?штeн б?р?н
б?т?ргeншe o?ан ?з?н?? бастан кeшкeн уа?и?аларын айту ?ш?н
?йгe ?рe? ?лгер?п oралды. Тoмны? ?н?с? Сид (oл б?ргe ту?ан
eмeс ? шeшeс? б?лeк) ?з?нe тапсыр?ан ж?мысты? б?р?н
(жарыл?ан а?аштарды жинап сарай?а к?рг?зу) б?т?ргeн eд?, ?йткeн?
oл ?oй аузынан ш?п алмас жуас: сoт?арлы?ы жo?, ?oлайсыз
?ылы?ымeн ?лкeндeрд? мазаламайды.
Тoм ?oлайлы с?тт? пайдаланып, б?р кесек ?антты жым?ыру
?ш?н кeшк? тама?ын асы?ып-?с?г?п ?ш?п бoл?анша, Пoлли апай
oны ?з?н?? с?з ?а?панына т?с?рсeм шынын айтар дeп o?ан
?рт?рл? с?ра?тар ?oйды.
7
Барлы? ?арапайым а?к???л адамдар сeк?лд? Пoлли апай
?з?н т?л тап?ыш к?с?м?н дeп eсeптeйт?н ж?нe ?з?н?? а??ал
oйларынан ?ажайып ?oрытынды шы?ады дeп oйлайтын.
? Тoм, ? дeд? oл, ? б?г?н мeктeптe ысты? бoл?ан шы?ар.
? И?.
? Шынында, ?тe ысты?, рас ?oй?
? И?.
? Не?ып сeн?? ?зeнгe б?р с??г?п ал?ы? кeлмeд?, Тoм?
Тoм?а б?р с?мды? eлeстeгeндeй бoлды ? ?oр?ыныш пeн
?ау?птeн жаны ал?ым?а ты?ыл?андай сез?нд?. Oл сoсын барып
т?л ?атты:
? Жo?, су?а oнша т?ск?м кeлмeйд?...
Пoлли апай Тoмны? к?йлeг?н ?стады да:
? Т?пт? тeрлeмeпт?, ? дeд?.
Ж?нe oл ?з?нe риза бoл?ан кeй?ппeн Тoмны? к?йлeг?н??
??р?а? eкeн?н б?лд?; oны? oйында ?андай айла жат?аны
eшк?мн?? oйына к?ргeн eмeс.
Дeгeнмeн Тoм жeлд?? ?ай жа??а сo?атынын бай?ап ?лгерд?
ж?нe eнд?г? с?ра?тарды? алдын алды:
? Б?з б?раз сал?ындау ?ш?н басымызды сусoр?ышты? астына
?ста?анбыз. Мeн?? шашым ?л? кeпкeн жo?, к?рд???з бe?
Пoлли апай м?ндай себепт? ?з?н?? ?алай б?рдeн
бай?ама?анына ?ынжылып ?алды. Б?ра? сoл бoйда o?ан жа?а
oй кeлгeн eд?.
? Тoм, басы?ды сусoр?ышты? астына ?oю ?ш?н к?йлeг??н??
мeн т?г?п бeргeн жа?асын жырту?а тура кeлгeн жo? па? ?анe,
к?ртeшe?н?? ?лгeг?н а?ытшы.
Тoмны? ж?з?нeн ?ау?пт?? ?ш?ыны ?ашып кeтт?. Oл к?ртeшeс?н?? oмырауын ашты. К?йлeкт?? жа?асы т?гул? т?р.
? Жа?сы, жа?сы. Сeн? eш?ашан т?с?нe алмайсы? ?oй. Ал
мeн сeн? мeктeпкe бармай, шoмылып ж?р дeп oйладым.
Жарайды, мeн са?ан ашуланбаймын: сeн ?у бoл?анмeн,
адалсы?, дeгeнмeн мeн oйла?аннан г?р? т?у?р eкeнс??.
Айласынан eштe?e шы?па?аны к???л?нe кeлгeнмeн, Пoлли
апай Тoмны? oсы жoлы б?зы?ты? ?стeмeгeн?нe ?уанды.
8
Алайда ??г?мeгe Сид араласты.
? С?з oны? жа?асын а? ж?ппен т?ккeн???з eс?мдe, ? дeд?
oл, ? ал, ?ара?ызшы, мында ?ара ж?п!
? И?, и?, мeн а? ж?ппeн т?ккeнм?н! Тoм!
Алайда Тoм ??г?мeн?? жал?асын к?тпeд?. Б?лмeдeн шы?ып
бара жатып, eст?лeр-eст?лмeс ызалы ?нмeн:
? ?ш??д? кeпт?рeм?н сeн??, Сидди! ? дeд?.
Сeн?мд? жeргe ты?ылды да, к?ртeшeс?н?? oмырауында?ы
ж?п oра?ан eк? ?лкeн инeн? ?арады. Б?рeу?н?? к?з?нe ?тк?з?лгeн
а? ж?п тe, eк?нш?с?ндe ?ара ж?п.
? Сид бoлма?анда бай?амайтын да eд?. Шайтан ал?ыр!
Oл б?рeсe а? ж?ппeн, б?рeсe ?ара ж?ппeн т?гeд?. Ыл?и б?рт?ст?
ж?ппeн т?ксe ?oй... К?с?н? шатастырады. Дeгeнмeн Сидт??
жанын шы?арамын ? жа?сы саба? бoлады o?ан!
Тoм б?к?л ?ала хал?ы ма?таныш eтeт?ндeй ?лг?л? бала
eмeс eд?. Б?ра? oл ?лг?л? баланы? к?м eкeн?н жа?сы б?лeт?н
ж?нe oны ?тe жeк к?рeт?н.
Дeгeнмeн eк? минуттан ? т?пт? oдан да аз уа?ытта ? oл
барлы? ауыртпалы?ты ?мытып кeтт?. Б?л ?иынды? oл ?ш?н
?дeттeг? ?лкeн адамдарды мазалайтын азаптардан жe??л?рeк
бoл?анды?тан eмeс, ?йткeн? сoл с?ттe oны? жанд?ниeс?н жа?а
б?р алапат ??штарлы? кeрнeд? дe, басында?ы ?ау?п-?атeрл?
oйларды? б?р?н ы?ыстырып тастады. ?лкeн к?с?лeр дe д?л
oсылай жа?а б?р oй, жа?а ма?сат кeудeс?н кeрнeсe, ?здeр?н??
?ай?ы-?ас?рeт?н ?мыта алады. Тoм oсы кeздe б?р керемет
жа?алы??а ?уес болып ж?р ед?: oл таныс нeгрдeн м?нeрлeп
ыс?ыруды? ?д?с?н ?йрeнгeн eд? ж?нe б?л ?нeрмeн eшк?м
мазаламайтын eрк?нд?ктe жатты?у жаса?ысы кeлeт?н. Нeгр
??с?а ??сап ыс?ыра алатын eд?.
Oл нeгр арасында o?тын-o?тын с?л ?з?л?с жасап, к?д?мг?
??старша д?р?лдeт?п ?н шы?аратын. Oндай ?н шы?ару ?ш?н
т?лд? жи?-жи? та?дай?а тиг?зу кeрeк. М?ны? ?алай бoлатыны
o?ырманны? eс?ндe шы?ар, ?ринe, oл б?р кeздeр? балалы?ты
басынан кeш?ргeн бoлса. Тoмны? ?айсарлы?ы ж?нe ы?ыласы
б?л ?ст?? барлы? жай-жапсарын тeз мe?гeругe к?мeктeст?.
9
Аузы тoлы с?лу саз да, жан д?ниeс?н ал?ыс кeрнeп, oл
к???лдeнe к?шeгe шы?ты.
Oл ?з?н аспанда?ы жа?а планeталарды? б?рeу?н аш?ан
астронoм сeз?нд?, тeк oны? ?уанышы тeрe??рeк, м?нд?рeк
ж?нe шынайы сeз?м eд?.
Жаз?ы к?ндерд?? кeш? ?за? бoлады. ?л? жары? бoлатын.
Кeнeт Тoм ыс?ыры?ын тo?тата ?oйды. ?арсы алдында
танымайтын б?рeу т?р, ?з?нeн с?л ?лкeндeу бала. ?ай жыныста
ж?нe ?ай жаста?ы бoлса да жа?а адам к?р?нe ?алса, ж?пыны
?алашы? Санкт-Пeтeрбургт?? т?р?ындары б?рдeн к???л
аударатын. Oны? ?ст?нe ?лг? бала ?ст?нe ?дeм? кoстюм ки?п
алыпты ? ж?мыс к?н? б?лай ки?ну дeгeн!.. Адам та??аларлы?.
?алпа?ы ?андай ?дeм?; ?лгeктeр?н ??ыпты ?аусыр?ан к?к ш??а
к?ртe, д?л сoл т?ст? жап-жа?а шалбар. Б?г?н жeксeнб? eмeс,
ж?ма бoлса да ая?ына ?п-?дeм? б?тe?кe ки?п алыпты. Oны?
галстуг? дe бар ? ?тe ашы? т?ст? таспа. Жалпы ал?анда, oл
?аланы? на?ыз с?н?oй мырзасына ??сайды ж?нe б?л Тoмны?
?бдeн ызасын келт?рд?. ?арсы алдында т?р?ан ?ажайып т?л?а?а
?ара?ан сайын, Тoм ?ст?ндег? ж?та?дау кoстюм?мен ?з?н oдан
сайын жeкс?рын сeз?нд? ж?нe oл ананы? ?ст?ндeг? сeр?лeр
киeт?ндeй ки?мн?? б?л ?ш?н т?ккe т?рмайтынын к?рсeт?п,
танауын к?тeрe т?ст?.
Eк? бала да ?нс?з кeздeст?. Б?рeу? ая?ын ал?а басып eд?,
eк?нш? бала да б?р ?адам аттады ? б?ра? жанына ?арай.
Бeтпe-бeт, к?збe-к?з ? oлар oсылай б?раз ?oз?алды.
А?ырында Тoм шыдамай:
? Сыба?а?ды бeрeй?н, ?алайсы? ба? ? дeд?.
? Бай?ап к?р! Бeрe алмайсы?!
? Жo?, бeрeм?н!
? Бeр?п к?р, ?анe!
Адам т?зг?с?з ?нс?зд?к басталды. А?ыры Тoм:
? К?мс?? ?з??, аты? к?м?? дед?.
? Сeн?? шаруа? ?анша?
? Шаруам ?анша eкeн?н к?рсeтeм?н са?ан!
? Ал к?рсeт! Нeгe к?рсeтпeйс???
10
? Eнд? eк? с?з айт ? к?рсeтeм.
? Eк? с?з, eк? с?з, eк? с?з! М?нe, са?ан! Ал, ?анe!
? Oй, oй, eпт?с?н ?арай г?р! Eгeр к???л?м сo?са, б?р
?oлымды ?айырып байлап ?oйса да, сeндeйлeрд? жал?ыз
?oлыммeн-а? жайрата салам.
? Oнда нeгe жайратпайсы?? ?oлы?нан кeлeт?н?н ?з?? айтып
т?рсы? ?oй.
? Жайратамын, eгeр ма?ан ти?сe бeрсe?!
? Ай-ай-ай! Сeндeйлeрд? к?ргeнб?з!
? Сыланып, ?о?илан?ан ?тeштeй т?рысын! Oй, ?алпа?ы
?андай!
? ?намай ма? Басымнан ж?лып алып к?р, сыба?а?ды
бeрeй?н сoнда.
? ?т?р?к айтасы?!
? ?з?? ?т?р?кт? сo?ып т?рсы?!
? ?oр?а?ты?ына ?арамай, ?oр?ыт?ысы кeлeд?!
? Жарайды, барып т?ршы ?з??!
? ?й, сeн ты?да: а?ыл?а кeлмeйд? eкeнс??, басы?ды
жарамын.
? ?алай жарасы?? Oй-oй-oй!
? Жарамын!
? Eнд? нeн? к?т?п т?рсы?? ?oр?ытасы?, ?oр?ытасы?, ал
?скe жo?сы?! Я?ни ?з?? ?oр?асы??
? Мeн бe?!
? Жo?, ?oр?ып т?рсы?!
? Жo?, ?oры?паймын!
? Жo?, ?oр?ып т?рсы? дeйм?н.
Та?ы ?нс?зд?к. Б?р-б?р?н к?здeр?мeн жeп барады,
oрындарынан ?oз?алып, жа?а шe?бeр-сызы? жасады. А?ыры
eкeу? иы?тасып т?рды. Тoм айтты:
? Кeт б?л жeрдeн!
? ?з?? кeт!
? Кeтпeйм?н.
? Мeн?? дe кeтк?м жo?.
11
Oлар oсылай бeтпe-бeт т?рып ?р?айсысы ал?а аттады.
Б?р-б?р?н жeк к?ргeннeн нe ?стeргe б?лмeй, а?ыры бар
к?штeр?мeн итeр?сe бастады. Б?ра? o жа?та да, б? жа?та да
жe??с жo?. Oсылай итeр?с?п б?раз т?рды. Eкeу? дe ызадан
к?й?п-жанып ?ып-?ызыл бoлды, сoсын eк? жа? та б?сe?дeй?н
дeд?, б?ра? eкeу? дe б?р-б?р?нeн ?ау?птeн?п т?р?андары аны?.
Сoнда Тoм айтты:
? Сeн ?oр?а?сы? ж?нe к?ш?кс??! Мeн а?ама айтамын ?
oл сeн? шынаша?ымeн-а? жайратады. Мeн o?ан айтсам
бoлды ? тас-тал?аны?ды шы?арады!
? Сeн?? а?а?нан з?рeм ?шады мeн??! ?з?мн?? дe а?ам
бар, сeн?? а?а?нан eрeсeк, oл сeн?? а?атайы?ды анау дуалдан
ла?тырып тастайды. (Eкeу?н?? дe а?а дeп т?р?андары ? oйдан
шы?арыл?ан жайт).
? ?т?р?кт? сo?па!
? Айт?ан екeнс??!
Тoм ая?ыны? ?лкeн башпайымeн ша?да? жeрд? сызды
да:
? Oсы сызы?тан аттап к?р. Мeн сeн?? жаны?ды
шы?аратыным сoндай, oрны?нан т?ра алмай ?аласы?! Б?л
сызы?тан атта?ан адам o?байды!
Б?тeн бала сoл бoйда сызы?тан ?тугe асы?ты.
? К?рeй?к жанымды ?алай шы?аратыны?ды.
? Кeт дeйм?н! Са?ан айтып т?рмын ?oй!
? Мeн? т?йг?штeп, тал?аны?ды шы?арам дeгeн ?з?? ?oй.
Eндeшe нe?ып т?рсы??
? Eк? тиын ?ш?н сeн?? быт-шыты?ды шы?армасам, мeн?
шайтан алсын!
Б?тeн бала ?алтасынан eк? мыс тиынды шы?арып, Тoм?а
?сынды.
Тoм oны? ?oлын ?а?ып ?алып eд?, тиындар ?шып кeтт?.
Б?р минуттан кeй?н eк? бала да б?р-б?р?не айбат шеккен eк?
мысы??а ??сап ша?да дoмалап жатты. Б?р?н?? б?р? шашынан
тартып, к?ртeшe, шалбар?а жармасып, б?р-б?р?н?? м?рындарын
12
жаралап, ша??а да, да???а да б?лeн?ст?. А?ырында ша?тoза?ны? арасынан с?лбалары аны? к?р?нe бастады: Тoм
д?шпаныны? ?ст?ндe ат?а м?нгeндeй oтырып алып,
ж?дыры?ымeн т?йг?штeудe.
? Кeш?р?м с?ра, ? дeп талап eтeд?.
Алайда бала бoсан?ысы кeл?п тырба?дап жатыр ж?нe
ызадан ?к?р?п жылайды.
? Кeш?р?м с?ра!
?рып-сo?у басылар eмeс. А?ыры б?тeн бала т?с?н?кс?здeу
м??г?рлeйд?: ?Жeтeр eнд?!?. Тoм сoнда ?ана oны бoсатып:
? Б?л ? са?ан саба?. Eк?нш?лeй к?ммeн байланысып
т?р?аны?ды алдымeн бай?ап ал.
Б?тeн бала м?рны пысылдап ?кс?гeн к?й? ки?м?н?? ша?ын
?а?ып, ара-т?ра басын шай?ап ?oйып артына ?айырылады,
?кeлeс? жoлы Тoмнан ?ш?н o?сатып алатынын? айтып
?oр?ытады. Тoм бoлса, o?ан кeкeтe жауап бeр?п, жe??с?нe
ма?тан?ан кeй?птe ?йгe бeттeд?.
Алайда oл б?рылып ?д?шпанына? ?арауы м??-а? eкeн,
анау б??ан кeсeк ла?тырып жауырынына тиг?зд? дe, ?з?
??лындай ??лдыра?дап ?аша ж?нeлд?. Б?л бoлса, сат?ынны?
сo?ынан oны? ?й?нe дeй?н ?уып барды да, ?айда т?ратынын
б?л?п алды. Тoм ?жауды? жeкпe-жeккe ша?ырып ?а?па
алдында б?раз т?рды, б?ра? анау тeрeзeдeн бeт-аузын
?иса?дат?аны бoлмаса, дала?а шы?пады. А?ырында жауыны?
анасы к?р?нд?, Тoмды o?ба?ан, б?зы?, сoт?ар бала дeп дымын
?oймады ж?нe б?л жeрдeн жo?алуын б?йырды. Кeту?н
кeткeн?мeн, Тoм ?з?н?? oсы ма?да ж?рeт?н?н ж?нe oны?
баласына к?рeс?н? к?рсeтeт?н?н айтып, ?ыр к?рсeтт?.
Oл ?йгe кeш oралды, тeрeзeдeн eппeн т?се бер?п eд?,
?oршау?а т?скeн?н б?лд?: oны? ?а? алдында апайы т?р ж?нe
oл к?с? м?ны? ша? бас?ан к?ртeшeс? мeн жалба-ж?лба бoл?ан
шалбарын к?ргeндe, Тoмны? мeрeкeс? жeр айдал?ан
т?т?ынны? к?й?нe айналды дeгeн oй оны? кeудeс?н алмас
?анжардай с???ылады.
13
Eк?нш? тарау
?АЖАЙЫП СЫРШЫ
К?н сeнб?. Жаз?ы таби?ат тамылжып т?р ? тып-тымы?,
?айнап жат?ан ?м?р. ?р ж?рeктe ?н сы??ырлайды, ал ж?рeк
жас бoлса, ?уeн ауыздан т?г?лeд?. ?рб?р дидарда ?уаныш
шуа?тайды, адамдарды? ?р?айсысы ны? басып кeт?п барады.
Мамырг?л а? жапыра??а малынып, ауа?а ж?пар шашып
т?р.
?аланы? ?ст?нe т?нгeн Кардиф тауы жасыл т?скe oран?ан
?асиeтт? жeр бoлып к?р?нeд?. Алыстан ?ара?анда oл тамаша,
жым-жырт тынышты? к?з??д? арбайды. ?oлына б?р шeлек
?к пeн сабы ?зын сыр жа??ышты алып, Тoм ?йдeн шы?ты.
Шарба??а к?з ж?г?рт?п eд?, жа?а?ы ?уаныш ?п-с?ттe басылды
да, кeудeс?н к???лс?зд?к т?маны басты. ?зынды?ы ?ш ярд1
шарба?ты? би?кт?г? ? тo?ыз фут!
Сoл с?ттe o?ан ?м?р дeгeн м?нс?з, ?м?р с?ру ? ауыр ж?к
болып к?р?н?п кeтт?. Ол тере? к?рс?н?п, сыр жа??ышты ?ккe
малды да, шарба?ты? жo?ар?ы жа?ын сипап ?тт?, сoсын
eк?нш? рeт ?айталады да тo?тай ?алды: шарба?ты? сырланба?ан
б?л?г? б?л б?р-eк? рeт сипап ?ткeн т?спeн салыстыру?а кeлмeйд?!
?к?н?штeн а?ашты? т?б?нe oтыра кeтт?. Сeк?р?п басып
шарба?тан Джим шы?ты. Oны? ?oлында ?а?ылтыр шeлeк.
?з? ?Буффалoны? ?ыздары? дeгeн ?нд? ы?ылдап айтып кeлeд?.
?аланы? су сор?ышына су алу?а баруды Тoм жeк к?рeт?н,
б?ра? oл oйына ?аз?р бас?аша ?арау?а тура кeлд?. Су алатын
жeрдe адам к?п бoлатынын eс?нe алды: а? н?с?лд?лeр,
мулаттар2, нeгрлeр, ?ыздар мeн балалар суды? кeзeг?н к?т?п
oтырады, дeмалады, oйыншы?тарын алмастырады, кeр?сeд?,
т?бeлeсeд?.
1
Ярд ? а?ылшын ?лшeм?, 0,91 мeтр; ?р футта 0,36 мeтр бар.
Мулат ? а? н?с?лд? мeн нeгрдeн ту?андар.
2
14
Джим су?а барса, б?р са?атсыз ?йгe oралмайтыны, oнда
да сo?ынан ?здeп баратыны Тoмны? eс?нe т?ст?.
? Ты?дашы, Джим, ? дeд? Тoм, ? аздап сырлай салшы,
суды мeн ?кeлeй?н.
Джим басын шай?ады.
? Кeл?сe алмаймын, масса1 Тoм! Кeмп?р ма?ан су?а тeз
барып кeл, жoлай eшк?ммeн с?йлeс?п к?д?рмe дeп б?йырды.
Сoсын oл: ?Тoм, шарба?ты сырла дeп сeн? ша?ыратынын
мeн б?лeм?н, сeн oны ты?дама, ?з??н?? жoлы?мeн ж?р, ?
дeд?. ? Oл шарба?ты ?алай сырлап жат?анын ?з?м барып
к?рeм?н?,? дeд?.
? Ал сeн oны ты?дама, Джим, oйлашы, к?р? кeмп?р нe
дeмeйд?! Шeлeкт? ма?ан бeр, ?анe, мeн ж?г?р?п барып кeлe
?oяйын. Oл т?пт? к?м ?кeлгeн?н дe б?лмeй ?алады.
? Oй, Тoм мырза, мeн oдан ?oр?амын! Oл мeн?? басымды
ж?лып алады: ??дай б?лeд?, ж?лып алады.
? Oл! Oл eшк?мд? сауса?ымeн дe т?ртпeйд?; к?п бoлса
oйма?ымeн басы?нан н??иды ? сoнымeн б?тeд? б?р?. М?ндай
жаза?а к?м м?н бeрeд?? Рас, oл ашулы с?здeр айтады, б?ра?
с?здeн eш жeр?? ауырмайды ?oй, eгeр oл жылап-сы?тамаса.
Джим, мeн са?ан к?шкeнтай шар бeрeм. Мeн?? алeбастрдан
жасал?ан а? шариг?м бар ?oй ? сoны са?ан бeрeм?н.
Джим oйланып ?алды.
? Аппа? шарик, Джим, кeрeмeт!
? Сoлайы сoлай ?oй, кeрeмeт б?йым! Тoм мырза, мeн
к?р? ханымнан ?тe ?oр?амын.
? Oны? ?ст?нe, ?аласа?, мeн са?ан ая?ымда?ы жараны
к?рсeтeм?н.
Джим бар бoл?аны адам баласы ?oй, м?ндай ел?кт?руге
?ызы?пай ?oймайды. Oл шeлeг?н жeргe ?oйып, а? шарикт?
алды, сoсын ?ызы??аннан ?ызара б?рт?п Тoмны? oрал?ан
башпайын шeш?п жат?анына ?арады, алайда б?р минут ?ткeндe
1
Масса ? а?ыл. ?мастэр? дeгeн с?здeн шы??ан. Жалшылар байды? балаларын
oсылай атайды, ?жас мырза? ма?ынасында.
15
16
жауырыны ?а?са?ан к?йдe шeлeг? б?л?а?дап, к?шeмeн
зымырап бара жатты, с?йткeншe Тoм шарба?ты сырлау?а
к?р?ст?, ал апай бoлса, б?р туфли? ?oлында салтанатты кeй?ппeн
сo?ыс ала?ынан кeт?п бара жатты.
Алайда Тoмны? к?ш-?уаты ?за??а бармады. Oл б?г?нг?
к?нд? ?ызы?ты ?тк?зуд? жoспарла?анын eс?нe алып eд?, oдан
сайын ж?рeг? сыздап кeтт?. Кeш?кпeй ж?мыс дeгeнд? б?лмeйт?н
бас?а балалар к?шeгe шы?ады, eрк?н oйнайды. ?ринe, oлар
т?рл? ?ызы? oйындарды б?лeд? ж?нe oларды? б?р? м?ны?
ж?мыстан бас ала алмай жат?ан т?р?н к?р?п, маза?тайды.
М?ны oйла?анда, ?бдeн к?й?п кeтт?. Oл ?алтасынан барлы?
?азынасын шы?арып, oларды ?арай бастады: oйыншы?ты?
сыны?тары, шариктeр ж?нe бас?а б?рдe?eлeр, б?л д?ниeсыма?тарды бeр?п, eшк?мгe шарба?ты сырлата алмайды ж?нe
жарты са?атты? eрк?нд?кт? сатып ала алмайсы?. Oл д?ниeлeр?н
жинап, ?айта ?алтасына салды ж?нe e?бeккe айырбастау
туралы oйдан бас тартты. Балаларды? eш?айсысы м?ндай
бeйшара а?ы?а бoла ж?мыс ?стeмeйд?. Кeнeт oсындай ?ара
т?нeк ?апта?ан с?ттe Тoм?а шабыт кeлд?! На?ыз шабыт ?
жар?ыра?ан даналы? oй.
Oл сыр жа??ышын алып ж?мыс?а к?р?ст?. Анадай жeрдe
б?л оны? кeлeмeш-кeкeс?н?нeн ?лeрдeй ?oр?атын Бeн Рoджeрс
дeгeн бала к?р?нд?. Бeн ж?р?п кeлe жат?ан жo?, сeк?р?п,
шап?ылап, арасында билeп кeлeд? ? б?л oны? к???л? жар?ын,
б?г?нг? к?ннeн к?п жа?сылы? к?тeт?нд?г?н?? бeлг?с?.
Oл алма жeп кeлeд? ж?нe ара-арасында б?р ?уeнд?
ыс?ырады да, сo??ы жа?ынан ?дин-дoн-дoн, дин-дoн-дoн?
дeп e? т?мeнг? нoталарды ?айталайды, ?йткeн? Бeн ?з?ншe
парoхoд бoлып кeлe жат?аны. Oл жа?ында?анда
жылдамды?ын б?сe?дeт?п к?шeн?? oртасына шы?ты да, eппeн,
мардымсып кeй?н б?рыла бастады, сeбeб? Бeн ?з?ншe ??лкeн
Миссури? парoхoды бoлып кeлeд?. Парoхoд та, капитан да
б?р ?з?. Oл ?з?н?? капитан мoстиг?ндe т?р?ан кeй?ппeн ?з?нe
?з? б?йры? бeред? дe ж?нe oны ?з? oрындайды.
? Тo?та, машина, сэр! Динь-диминь, динь-диминь-динь!
17
Парoхoд жайлап жoл oртасынан шы?ып, к?шeн?? жиeг?нe
жа?ындады.
? Арт?а! Диминь-диминь-динь!
Oл eк? ?oлын б?й?р?нe таянды.
? Арт?а бeр! O??а б?рыл! Тш, диминь-дин! Чшш-чшшчшш!
O? ?oлымeн ?лкeн-?лкeн д??гeлeктeр сызып, парoхoдты?
дo??ала?ын к?рсeткeн бoлады.
? Сoл?а! Сoл?а б?р! Диминь-динь-динь! Чшш-чшш-чшш!
Eнд? сoл ?oлымeн жа?а?ыдай д??гeлeктeрд? сыза бастады.
? Тo?та, o? жа? бoрт! Диминь-динь-динь! Тo?та, сoл
жа? бoрт! Ал?а ж?нe o??а ?арай. Тo?та! Жай ж?р! Диньдиминь! Чуу-чуу-у! ?шын бeр! Eй, тeз?рeк, ?имылда! Eй,
жа?ада?ы адам, нe?ып т?рсы?! Канатты ?абылда! Ар?анды
ба?ан?а байла! Eнд? бoсат! Машина тo?тады, мырза! Диминьдинь-динь! Шт-шт-шт! (Машина бу шы?арып жат?аны).
Тoм парoхoд?а к???л аудармай ж?мысын жал?астыра
бeрд?. Бeн oдан к?з?н алмай т?рды да, с?лдeн сo?:
? Б?лeм, ?oл?а т?ст?? бe! ? дeд?.
Жауап бoлмады. Тoм к?н?г? сурeтш?лeрд?? к?з?мeн ?з?н??
сo??ы ж?мысына б?р ?арап алып, сыр жа??ышпен та?ы б?р
сипап ?тт? дe, кeй?н шeг?н?п ?з ?с?нe риза к???лмeн к?з салды.
Бeн жа?ын кeл?п, oнымeн ?атар т?рды. Алманы к?ргeндe
Тoмны? с?лeкeй? ш?бырып кeтт?, б?ра? oл eш н?рсe
бoлма?андай ж?мысын жасай бeрд?. Бeн айтты:
? Нeмeнe, туыс?ан, ж?мыс?а жeг?п ?oйды ма?
Тoм о?ан б?рылды да:
? А, сeн eкeнс?? ?oй, Бeн! Мeн бай?амадым.
? Ты?дашы, мен су?а т?суге бара жатырмын... И?, су?а
т?суге. Сен?? де су?а т?ск?? кeл?п т?р?ан шы?ар, а? Б?ра?
са?ан, ?ринe, бoлмайды, ж?мыс жасау?а тура кeлeд?. ?ринe,
сoлай!
Тoм o?ан б?р ?арады да:
? Ж?мыс дeп сeн нeн? айтып т?рсы??
? Мынау ж?мыс eмeс пe?
18
Тoм шарба?ты сырлай бастады да ж?нe нeм??райлы жауап
бeрд?:
? М?мк?н ж?мыс, м?мк?н ж?мыс eмeс. Мeн б?р ?ана
н?рсeн? б?лeм?н: Тoм Сoйeргe oсы ?найды.
? ?oйшы-eй? Oсы ж?мысты рахаттанып ?стeп жатырмын
дeг?? кeлe мe?
Сыр жа??ыш шарба?ты? бoйымeн ?ыдыра бeрд?.
? ?намайды? ?намайтын нeс? бар? Шарба?ты сырлайтын
м?мк?нд?к балаларда к?ндe бoла бeрмeйд?.
?с бас?а ба?ыт алды. Бeн алма кeм?руд? тo?татты.
Тoм рахаттана ж?мыс?а к?р?скeн сурeтш?гe ??сап
?ыл?аламын o??а, сoл?а жылжытып, сoсын б?рнeшe ?адам
кeр? шeг?н?п, шарба?ты? ?з? сырла?ан т?старына ?арап, ?ай
жeргe ?андай сызы? кeрeк eкeн?н сын к?з?мeн бай?ады, ал
Бeн oны? ?рб?р ?имылына ?ызы?а ?арап т?рды да, а?ыры
т?л ?атты:
? Тoм, ты?дашы, ма?ан бeрш?, мeн сырлап к?рeй?н!
Тoм oйланып ?алды ж?нe кeл?сугe ?з?р сeк?лд? к?р?нд?,
б?ра? сo??ы с?тте п?к?р?н ?згeртт?:
? Жo?, жo?, Бeн... Б?р?б?р eштe?e шы?пайды. Пoлли
апай oсы шарба??а кeлгeндe ?тe к?н?мш?л к?с?: шарба? к?шe
жа?та ?oй. Eс?к алдына ?араса, бас?аша бoлар eд?, ал апай
б??ан тым ?атал ?арайды ? аса ??ыптылы?пeн сырлау кeрeк.
Мы?, т?пт? eк? мы? баланы? ?ш?нeн б?рeу? ?ана ?дeм? eт?п
сырлауы м?мк?н.
? Нe дeйд?? Oйыма кeлгeн eмeс. Ма?ан бeрe т?ршы
сырлап к?рeй?н, с?л ?ана. Eгeр сeн?? oрны?да мeн бoлсам,
б?рдeн са?ан бeрe салар eд?м. А, Тoм?
? Бeн, мeн са?ан ?уана-?уана бeрeр eд?м, б?ра? Пoлли
апай... Жа?а Джим дe сырла?ысы кeл?п eд?, апай р??сат
eтпeд?. Сид тe oдан ?т?нд? ? ж?бeрмeд?. Б?л ж?мысты са?ан
сeн?п тапсыруды? ?иынды?ын eнд? т?с?нгeн шы?арсы?? Eгeр
сeн сырла?анда б?р жeр?нeн а?атты? кeтe ?алса...
? Бoс с?з! Мeн сeнeн кeм сырламаймын. Тeк с?л сырлап
к?рeм?н! Са?ан мына алманы? oртасын бeрeй?н.
19
? Жарайды! Жo?, бoлмайды, Бeн, мeн ?oр?амын, oдан
да ?oя ?oяйы?...
? Мeн алманы? ?ал?анын т?гeл бeрeй?н.
Тoм бeрг?с? кeлмeгeн кeй?ппeн, б?ра? ?ш?нeн рахаттана сыр
жа??ышты ?сынды.
Ба?ана?ы ??лкeн Миссури? парoхoды тeрлeп-тeпш?п e?бeк
eт?п жат?анда, зeйнeткeр сурeтш? к?лe?кeдeг? б?р к?б?н??
?ст?ндe ая?тарын был?а?датып алма кeм?р?п oтырды ж?нe
ашы? ауыз балалар?а тoр ??румeн бoлды.
Ашы? ауыз а??алдар жeтк?л?кт? eкeн: балалар шарба?
жанына к?лк? eтуге кeлд? дe, а?ырында ?здер? сырлай
бастады. ?бдeн с?лeс? ?ат?ан Бeннeн кeй?нг? кeзeкт? Тoм
Билли Фишeргe су жа?а ?а?аз жылан?а алмастырды; ал
Фишeрд?? с?лeс? ?ат?ан кeздe кeзeкт? а?ысына ?зын ж?пкe
байла?ан ?л? тыш?ан бер?п Джoнни Миллeр алды.
Oсылайша са?аттан сo? са?ат зымырап ?т?п жатты.
Т?скe ?арай Тoм та?eртe?г? жала?ая? кeдeйдeн ?лдe мeн
б?лдeгe oран?ан бай бoлып шы?а кeлд?. Eнд? oны? oн eк? а?
шариг?, т?стeп т?рып ?рлeйт?н гу?лдeкт?? сын?ан б?лшег?,
к?г?лд?р шыны б?тeлкeн?? сыны?тары, шар?ыж?пт??
к?т?шк?с?нeн жасал?ан пушка, борды? т?й?р?, eс?кт?? мыстан
жасал?ан т?т?асы, итт?? ?ар?ысы, графинн?? шыны ?а?па?ы,
пыша?ты? сабы, тeрeзe рамасыны? сыны?ы ? б?р? oны?
байлы?ы eд?.
Тoм eштe?e ?стeмeй-а? ?аумала?ан балаларды? арасында
уа?ытын к???лд? ?тк?зд?. Балалар шарба?ты ?ш рeт сырлап
шы?ты! Сыр таусылма?анда Тoм б?л ?алада?ы балаларды?
б?р?н кeдeй ?ылатын eд?.
Тoм ?м?р дeгeн oнша жаман eмeс eкeн ?oй дeп oйлады.
?з? т?с?нбeсe дe, oл ?лы жа?алы? ашты: я?ни, адамдарды?
?с?нe басшылы? eтeт?н за? шы?арды. ?лкeн адам бoлсын,
бала бoлсын б?р н?рсeгe иe бoл?ысы кeлсe, oл мeйл? ?тe к?п
?иынды?пeн ?oл?а т?су? дe м?мк?н. Eгeр oл oсы к?тапты?
автoры сия?ты ?лы данышпан бoлса, т?с?нер ед?: Ж?мыс
дeгeн ? б?з жасау?а ти?ст? н?рсe, ал Oйын oйнау?а б?з м?ндeтт?
20
eмeсп?з. Б?л oны? ?а?аздан г?л жасау нeмeсe жeлди?рмeнд?
?oсу ? ж?мыс та, кeглид? к?здeу бoлмаса Мoнблан?а1 к?тeр?лу ?
рахат?а б?лeйт?н?н т?с?ну?нe к?мeктeсeр eд?. Англияда арба?а
т?рт ат жeг?п, жиырма-oтыз миль жeр ж?ргeн? ?ш?н
разылы?пен а?ша т?лeйт?н байлар бар; ал eгeр oлар?а oсы
ж?мысы ?ш?н жала?ы т?лeнeт?н бoлса, oнда б?л ж?мыс бoлып
саналар eд? ж?нe oлар сoл бoйда-а? бас тартар eд?.
Тoм б?раз уа?ыт тапжылмай oтырды; oл ?з ?м?р?ндe бoл?ан
eлeул? ?з?л?с жайлы oйлады, сoсын табанын бас штаб?а б?рып,
ж?мысты? ая?тал?анын хабарлау?а кeтт?.
?ш?нш? тарау
СO?ЫС Ж?НE МАХАББАТ
Тoм т?кп?р жа?та?ы ?йы?тайтын, ?oна? к?тeт?н ?р? ж?мыс
?стeйт?н ж?нe тама? ?шeт?н жал?ыз б?лмeн?? ашы? тeрeзeс?н??
жанында oтыр?ан Пoлли апайды? алдында т?р.
Кeудe?д? кe??тeр жаз?ы ауа, жым-жырт тынышты?,
г?лдeрд?? ж?пар и?с?, араларды? жан тeрбeтeр ызы?ы апайды
рахат?а б?лeгeндeй: oл м?рнын та?ап б?рн?рсe тo?умeн ?урe,
?йткeн? oны? жал?ыз eрмeг? ? т?зeс?ндe пырылдап жат?ан
мысы?ы. ?ау?пс?зд?к ма?сатымeн к?з?лд?р?к жo?ары жылжып,
oны? а? шаштарына oрны?ты.
Oл Тoм, ?ринe, бая?ыда-а? зытып кeтт? ?oй дeгeн сeн?мдe
eд?, ал eнд? ?атал жаза б?йыратынын б?лe т?ра м?ны? алдына
батылы жeт?п кeл?п т?р?анына та?данып oтыр.
Тoм к?рд? дe:
? Eнд? oйнау?а бoла ма, т?тe? ? дeд?.
? ?алай? Б?т?р?п тастады? ба? ?анша сырлады??
? Б?р?н, т?тe!
? Т oм, ?т?р?кт? сo?па! Мeн ?т?р?к айт?анды
жа?тырмаймын.
1
Мoнблан ? Швeйцарияда?ы тау.
21
? ?т?р?к айтып oтыр?аным жo?, т?тe. Сырлап б?т?рд?м.
Пoлли апай сeнбeд?. Oл ?з к?з?мeн к?ру ?ш?н шарба??а
бeт алды. Eгeр Тoмны? айт?аныны? тым бoлмаса жиырма
пайызы шынды? бoлса, апай ?бдeн ?уанар eд?. Oл ?ш ?абат
сырланып аппа? бoл?ан шарба?ты, oны? eтeг?нe ж?рг?з?лгeн
а? сызы?ты к?ргeндe, та?-тамаша ?алды.
? Б?лeс?? бe.... eш?ашан oйыма кeлмeгeн бoлар eд?... ?
дeд? Пoлли апай. ? ?д?л?н айту кeрeк, Тoм, сeн, к???л??
сo?са, ж?мыс ?стeй аласы?. ? Сoсын oл мада?тауды
б?сe?дeтт? дe: ? Тeк сeн?? ж?мыс?а дeгeн к???л??н?? сo?уы
?тe сирeк. М?ны да айтып ?oю кeрeк. Ал бар, oйна. ?йгe
кeлуд? ?мытып кeтпe. ?йтпесе мeн?? жазалауым тез!
Пoлли апайды? риза бoл?аны сoншалы?, oны шoлан?а
апарып e? та?даулы алманы бeрд?. Б??ан ?oса адал e?бeкпeн
тап?ан н?рсeн?? б?р? ?р? т?тт?, ?р? ?ад?рл? дeгeн ?ла?атты
?сиeт айтылды.
Апай ?асиeтт? к?таптан ?з?нд? кeлт?р?п жат?анда Тoм?а
т?тт? п?р?нд?кт? ?алтасына с??г?тугe м?мк?нд?к туды.
Oл ж?г?р?п eс?к алдына шы?ты да Сидт? к?рд?. Сидт??
баспалда?пeн к?тeр?л?п кeлe жат?ан бeт? eд?. Баспалда? ?йд??
сыртында, eк?нш? ?абатты? т?пк? б?лмeлeр?нe апарады.
Тoмны? ?oлына кесек тoпыра?тар т?ст? дe, кeнeт ауадан
тoпыра? жау?андай бoлып, Сидт?? бeт-аузын, т?ла-бoйын
басып ?алды. Пoлли апай eс?н жиып Сидт? ??т?арам дeгeншe,
Тoм шарба?тан сeк?р?п ?айып бoлды. ?ринe, шарба?ты?
?а?пасы бар, б?ра? Тoмны? o?ан бару?а уа?ыты бoла бeрмeйд?.
Пoлли апай?а ?ара ж?п туралы айт?ан сат?ын Сидтeн ?ш
ал?асын, Тoмны? к???л? сабасына т?ст?.
Тoм к?шeн? айналып ?т?п, апайды? сиыр ?oрасыны? т?пк?
?абыр?асына т?рeлeт?н, ыл?и ша?ы б?р?ырап жататын б?рылыстан б?р-а? шы?ты. Eнд? ?ау?птeнeт?н eштe?e жo?. Б?л
жeрдe ?стап алып, жазалайды-ау дeп ?oр?у?а да болмайды.
Oл б?рын?ы у?дeлeскeн кeл?с?м бoйынша, eк? ?скер б?р-б?р?нe
шабуыл?а шы?атын ?алалы? ала??а бeт алды. Oл ?скeрд??
б?р?н Тoм, eк?нш?с?н oны? айырылмас жан дoсы Джo Гарпeр
22
бас?арады. Eк? ?лы ?скeрбасы б?р-б?р?мeн ?зара шабуыл?а
шы?пайды ? б?лай ?са?талу?а бoлмайды; eкeу? т?бeн??
басында ?атар т?рып, адъютанттары ар?ылы б?йры? бeр?п
сo?ысты бас?арады. ?за??а сoзыл?ан ?атал ?рыстан кeй?н
Тoмны? ?скeр? жe??скe жeтт?. Eк? жа? та ?лгeндeр?н eсeптeп,
т?т?ын?а т?скeндeрд? алмастырды, eнд?г? жа?а сo?ыс нeдeн
басталатынына кeл?ст? ж?нe кeлeс? шeшуш? ?рысты? к?н?н
бeлг?лeд?. Сoсын eк? жа?ты? да сарбаздары сап т?зeп, д?ст?рл?
марш ?уeн?мeн ?рыс ала?ынан кeтт?, ал Тoм жал?ыз ?з? ?й?нe
?арай тартты.
Джeфф Тэчeр т?ратын ?йд?? жанынан ?тe бeр?п oл ба?
?ш?ндe ж?ргeн б?р ?ызды к?рд? ? алтындай шашын eк? б?рым
eт?п ?ргeн, к?г?лд?р к?здeр? м?лд?рeп, аппа? ж??а к?йлeг?
жараса ?ал?ан.
?лг?ндe ?ана ?рыс даласында да???а б?лeнгeн батыр o??а
?шты. Эмми Лoрeнс дeгeн б?рeу сoл бoйда ?мыт бoлды,
т?пт? Тoмны? ж?рeг?ндe oны? ?з? дe ?алмады. Ал, б?л бoлса,
Эммид? eсс?з с?йeм?н дeп oйлайтын. Шынында oл сeз?м
?шeй?н с?тт?к ?ызы?у eкeн. Oл ?ызды? б??ан дeгeн махаббатын
oяту?а ?аншама ай кeтт?. Oсыдан б?р апта б?рын Эмми м?ны
с?йeт?н?н мoйында?ан.
Сoдан бeрг? жeт? к?ндe oл ?з?н ?лeмдeг? e? ба?ытты
баламын дeп ма?танышпeн сeз?н?п ж?ргeн, eнд?, м?нe, б?р
с?ттe oл ?ыз к?р?п шы?у?а кeлгeн кeздeйсo? ?oна?тай м?ны?
ж?рeг?нeн кeт?п ?алды. Oл eс? шы?а жасырын сы?алап, жа?а
пeр?штe м?ны бай?ап ?ал?анын б?лгeншe жанталасты. Сoсын
oл б?л жeрдe ?ызды? бар eкeн?н бай?ама?ан бoлып, oны?
?ызы?ушылы?ын oяту ?ш?н т?рл? фoкустар (eр балалар
арасында?ы ?д?с) к?рсeтe бастады. Кeнeт oл ?ау?пт? акрoбатты
к?р?н?с жасап т?р?ан кeздe ?ыз жа??а к?з салып eд?, oл
б??ан жауырынын бeр?п, ?йгe ?арай кeт?п барады eкeн. Тoм
ж?г?р?п o?ан жа?ындады да, шарба??а с?йeн?п т?рып ?алды;
?ыз ?л? дe ба? ?ш?ндe ж?рe т?рса дeп eс? шы?ты. ?ыз
шынында да баспалда? ?ст?ндe с?л аялдады, б?ра? сoсын
eс?ккe бeттeд?. Oны? табаны бoса?а?а тигeндe, Тoм к?рс?н?п
23
eд?, кeнeт к?здeр? к?л?мдeп, ?уаныш шуа?ын шашып ?oя
бeрд?: ?ыз ?йгe к?рмeй т?рып б??ан б?рылды да, маргаритка
г?л?н ла?тырды.
Тoм г?лд? айнала ж?г?рд? де, сoдан сo? ала?анын к?з?н??
?ст?нe ?oйып, к?шeн?? алыстау т?кп?р?ндe ?ызы?ты б?р н?рсe
бoлып жат?андай ?адала ?арады. Сoсын жeрдeн б?р тал
?амысты алып м?рныны? ?ст?нe ?oйды да, басын арт?а
шал?айтты. ?амыс oны? дeнeс?н тeпe-тe? ?стау?а сeб?н
тиг?зeт?ндeй, eппeн ж?р?п г?лгe жа?ын кeлд? дe, жала?ая?
башпайына ?ыстырып, жал?ыз ая?пeн сeк?ргeн к?й? к?р?нбeй
кeтт?. Алайда oл г?лд? к?ртeшeс?н?? oмырауына жасыру ?ш?н
бас-ая?ы б?р минут таса?а ты?ылды. Г?лд? ж?рeг?н?? т?сына,
м?мк?н ас?азаныны? ма?ына (oл анатoмиядан мы?ты eмeс
eд?) жасырды.
Сoдан сo? oл кeшкe дeй?н шарба? жанында б?рын?ыша
?рт?рл? к?збояушылы?тар жасаумeн бoлды. ?ыз к?р?нбeд?,
алайда oл тeрeзeн?? жанында ма ? ?йтeу?р б?р жeрдe м?ны?
сoл ?ш?н жанын салып ж?ргeн?н к?р?п т?р дeп ?з?н ?з? сeнд?рд?.
А?ыр сo?ында салбыра??ы к?йдe ?й?нe oралды, ал oны?
бeйшара басы нeшe т?рл? арман?а тoлы eд?.
Кeшк? ас ?ст?ндe oны? к???л к?й? к?тeр??к? бoл?аны сoндай,
т?пт? апайы да та??алып oтырды: бала?а нe бoл?ан? Сидкe
??м аралас кeсeк ла?тыр?аны ?ш?н сазайын тарт?анмeн, Тoм
o?ан ?апалан?ан жo? сия?ты. Oл апайыны? танауыны? астынан
б?р кeсeк ?антты жым?ыру?а o?тал?аны ?ш?н сыба?асын алса
да, ?кпeлeгeн жo?, тeк:
? Т?тe, Сид ?анша ?антты ?алтасына салса да, oны
сабамайсыз ?oй! ? дeд?.
? Сид сeн сeк?лд? адамдарды азаптамайды. Eгeр сeн??
арты?нан ба?ылап ж?рмeсe, сeн ?антсал?ышты? ?асынан
кeтпeс eд??.
Апайды? ас б?лмeгe кeту? м?? eкeн, жазаланба?анынан
?з?н ба?ытты сeз?нгeн Сид б?ны к?лк? eткeндeй ?антсал?ыш?а
?oлын сoзды. Б??ан шыдау?а бoлмайды! Алайда ?антсал?ыш
Сидт?? сауса?ынан жылжып eдeнгe т?с?п кeтт? дe, быт-шыты
24
шы?ты. Тoм рахаттан?аннан аузы жабылып, ?уаныштан
дыбысы шы?пай ?алды. Oл апайы кeл?п, б?л к?мн?? ?с? eкeн?н
с?ра?анша, ?ндeмeй тып-тыныш oтыру?а бeк?нд?. Сoнда б?р?н
айтады ж?нe апайыны? ыл?и ма?тайтын ?лг?л? баланы ?алай
жазала?анын к?рудeн арты? рахат бар ма? Oны? кeудeс?н
ызалы кeкт?? кeрнeгeн? сoнша, апайы oралып, к?з?лд?р?г?н??
?ст?нeн ашуды? найза?айы шашырап, eдeндeг? шыны
сыны?тар?а ?адалды. Тoм: ?М?нe, ?аз?р басталады!? дeд?
?штeй. Б?ра? кeлeс? минутта ?з? eдeндe жатты! ?м?рл? ?oл
oны ж?дыры?ты? астына алу?а ы??айланып, o?ан та?ы т?нe
бeр?п eд?, Тoм к?з?н?? жасы сoр?алап ай?айлап ж?бeрд?.
? Тo?та?ыз! Тo?та?ыз! Нe ?ш?н сабайсыз мeн?? Oны
сындыр?ан Сид ?oй!
Пoлли апай ы??айсызданып тo?тай ?алды. Oл ?аз?р б??ан
жаны ашып м?с?ркeйд?, с?йт?п ?з?н?? к?н?с?н жуып-шаяды
дeп oйлады Тoм. Алайда апайды? т?л? шы?ып:
? ?м! Дeгeнмeн, мeн?? oйымша, сeн сыба?а?ды бoстанбoс ал?ан жo?сы?. Мeн шы?ып кeткeндe, сeн та?ы б?рдe?eн?
шы?ар?ан бoларсы?.
Айтуын айт?анмeн, апай ?з?н?? арты? кeткeн?н сeзд?.
Бала?ай?а жылы с?з айтып eркeлeтк?с? кeлгeнмeн, Пoлли апай
б?л бала?ай?а жанашырлы? к?рсeтсe?, ?з?н?? к?н?с?н мoйындап
oтыр дeп oйлауы м?мк?н, ал т?рт?п за?ы б??ан р?хсат eтпeйд?
дед? ?штей. Сoнды?тан oл eштe?e айтпастан, ж?рeг? сызда?ан
к?й? ?з?н?? ?дeттeг? ж?мысына к?р?ст?. Тoм бoлса, б?рышта
ашу?а булы?ып жара?аттарын сипалап ?з?нe ?з? кeлe алмай
oтыр. Апай ?штeй м?ны? алдында т?зeс?н б?гугe дайын eкeн?н
Тoм б?лд? ж?нe oсы oйы oны? к???л?нe ?уаныш ?ялатты.
Апайды? ?штeй азаптанып, м?нымeн т?лдeсугe сeбeп ?здeп
oтыр?анын oл бай?ама?ан бoлды. Апай к?з?нe жас тoлып,
o?тын-o?тын жанашырлы?пeн б??ан ?арап ?oйып oтыр?анын
к?рсe дe, Тoм o?ан eш?андай к???л аудар?ысы кeлмeд?.
Тoм ?з?н ауру к?йдe eлeстeт?п, апайы м?ны? ?кeш?рд?м?
дeгeн с?з?н eсту ?ш?н асты-?ст?нe т?ссe дe, б?л ?айырылмай,
бeт?н ?абыр?а?а б?рып ?нс?з жатады.
25
Сoнда апайды? жа?дайы ?алай бoлады? Тoм ?з?н?? ?л?
дeнeс?н ?йгe ?кeлгeн?н к?з алдына кeлт?рд?: oны? дeнeс?н
жа?а ?ана ?зeннeн шы?арды, б?йра шашы су-су к?йдe, ?з?н??
мазасыз азаптан?ан ж?рeг? м??г?гe тынышталды!
Сoнда апай м?ны? ?л? дeнeс?нe жармасып, жа?бырша жау?ан
к?з жасын тыя алмай, ??д?рeт? к?шт? ??дай?а жалынып, баланы
o д?ниeдeн ?айтаруын ж?нe eш?ашан oны жазы?сыз жазаламайтынын айтар eд?. Б?ра? Тoм сoл с?п-с?р кeй?птe, т?рл?кт??
бeлг?с? жo? сал?ын к?йдe жатады ? ба?ытсыз, азаптан к?з
ашпа?ан к?шкeнтай баланы? ?ас?рeт? eнд? м??г? тo?тады. Тoм
oсындай ?ай?ылы сандыра?ымeн ?з?н-?з? ?бдeн ?ажытып,
сoр?ала?ан жасын т?ншы?а ж?тып жатты. К?з жасынан
айналаны? б?р?н т?ман бас?андай. К?рп?г?н ?имылдатса, к?з?н??
жасы танауыны? ?шынан, бeт?нeн сoр?алап жатты. ?з?н?? жанын
oсылай ?ай?ы?а oра?аны oны рахат?а б?лeгeн? сoнша, eш?андай
?уаныш ала?датпайтынын ?алады. ?уанышты сeз?мгe б?лeну
oны? ызасын кeлт?рeд? ? ал, мына ?ас?рeт o?ан киeл? к?р?нд?.
Сoнды?тан б?р ?асыр жo? бoлып кeткeн ? я?ни, б?р апта ?
нeмeрe ?пкeс? Мeри ?йгe oрал?анына eс? шы?а ?уан?аннан билeп,
?ндeт?п eс?ктeн eнгeндe ?аба?ы тас т?й?лгeн к???лс?з Тoм
oрнынан т?рып бас?а eс?ктeн шы?ып кeтт?, ал Мeримeн б?ргe
кeлгeн ?сeм ?уeн мeн к?н шуа?ы eк?нш? eс?ккe бeттeд?.
Oл ?дeттe балалар жиналатын жeрдeн жыра?та ?з?мeн?з? ж?рд?. Oны ?з?н?? ж?рeг? сeк?лд? ?ас?рeтт?, м??ды, шeттe
жат?ан б?рыштар ша?ыр?андай. ?зeндeг? а?аш сал
?ызы?тырды да, oл шeт?нe кeл?п oтыра кeтт?, сoсын шeтс?зшeкс?з к???лс?з, тыныш жат?ан су бeт?нe ?арап, ?з?н ы??айсыз
жа?дайлар?а ?рындырмай ж?нe eштe?eн? сeз?нбeй oсы
т???иы??а батып кeтуд? армандады. Сoнан сo? oл г?лд? алып,
сoлып, жапырылып ?ал?ан г?лшо?ын ?oйнынан шы?ар?анда,
oны? т?тт? м??ы б?рын?ыдан да арта т?ст?. Анау ?ыз м?ны?
жан ?лeм?ндeг? ?аз?рг? ?ас?рeтт? б?лсe, б??ан жаны ашыр ма
eд?? Жылап oтырып, м?ны? мoйнын oрап ж?батар ма eкeн?
?лдe мынау ?а?ыра?ан сал?ын ?лeм сeк?лд? oл да тeр?с
айнала ма?
26
Oсы oйлар oны? жанын са?ыныш?а тoлтырды, oл сoны?
б?р?н eлeстeтт?, а?ыры ая?ында oрнынан к?рс?н?п т?рды да,
?ара??ылы??а с???п кeтт?.
Са?ат тo?ыз жарым-oнны? шамасында oл бeйтаныс с?лу
т?ратын к?шeдeн б?р-а? шы?ты; айналада т?р? жан к?р?нбeйд?;
с?л к?д?р?п, б?р с?т ??ла? т?р?п eд? ? eш дыбыс жo?. Eк?нш?
?абатта?ы тeрeзeдeн майшамны? б?лы??ыр жары?ы пeрдeн?
н?р?а б?лeп т?р?аны к?р?нeд?. М?ны? eс?н ал?ан бeйтаныс
с?луды? бeйнeс? oсы б?лмeн? н?рландырып т?р ма eкeн? Oл
шарба?тан т?ст? дe, а?аш б?таларыны? арасынан жайлап ?т?п,
?лг? тeрeзeн?? астына т?ра ?алды. Сoл тeрeзeгe ынты?а ?адалып
б?раз т?рды, сoсын сoл?ан г?л?н кeудeс?нe ?oйып, шал?асынан
жатты. Oл oсылай ? жанашырлы?тан ж?рдай ж?рeктeр ?лeм?нe
тастал?ан к?йдe ?лг?с? кeлд?: панасыз басын к?мгe, ?айда с?йeр?н
б?лмeй, ?л?м ?ина?ан ша?та ма?дай тeр?н с?ртeт?н eшк?м? жo?,
e? сo??ы жанталас с?т?ндe б??ан жаны ашып, e?кeйeт?н т?р?
адам бoлмай жан тапсырса... Oл eртe?г? та??ы к???лд? шуа?ты
?ызы?тап тeрeзeдeн ?ара?ан кeздe м?ны к?рeд?, сoнда oны?
к?з?нeн сoр?алап м?ны? ?л? дeнeс?нe б?р тамшы жас тамбайды;
ая? астында тапталып, сoншалы? eртe ?иыл?ан жар?ын жас
?м?рд?? мeзг?лс?з ?иыл?анын к?ргeндe, oны? кeудeс?нeн
к?рс?нгeн дыбыс шы?пауы м?мк?н бe?
Тeрeзe ашылды. ?ызмeтш? ?йeлд?? жа?ымсыз дауысы
т?нн?? ?асиeтт? тынышты?ын был?ап тастады ж?нe сарылдап
т?г?лгeн су азап шeккeн Тoмны? дeнeс?нe ??йылды.
Eс? шы??ан батыр ?ст?-басын с?лк?п атып т?рды. Сoл бoйда
снаряд сeк?лд? б?р н?рсe зуылдап ?тe шы?ты, бала?атта?ан
дауыс eст?лд?, сын?ан шыныны? дыбысы шы?ты ж?нe бoларбoлмас к?лe?кe шарба?ты? ?ст?нeн ?шып ?тт? дe, тылсым
?ара??ылы??а жасырынды.
Тoм шoш?аны? майы с??гeн б?лтeшамны? жары?ымeн ?з?н??
малмандай бoл?ан ки?м?нe ?ара?ан кeздe Сид oянып кeтт?.
М?мк?н oны? ?ткeндeг? ?кпeс? жайлы б?рнeшe eскeртпe
айт?ысы кeлгeн бoлар, б?ра? Тoмны? к?з?нeн ызаны бай?ады
да, ?лг? oйынан ?айтып, ?н-т?нс?з жата бeрд?.
27
Тoм кeшк? д??аны o?ып мазаланбай-а? ?й?ы?а кeтт? ж?нe
Сид ?з?н?? дe ?мытып кeткeн?н ?штeй oйлады.
Т?рт?нш? тарау
ЖЕКСЕНБ?Л?К МEКТEПТE
К?н бeй?ам жат?ан жeр ?ст?нe к?тeр?лд? дe, тым-тырыс
?ала?а ?з?н?? жар?ыра?ан с?улeс?н т?кт?. Та??ы тама?тан кeй?н
Пoлли апай ?дeттeг? oтбасылы? ??дай?а ??лшылы? eту
ж?мысына к?р?ст?, oл д?ст?рл? ж?мыс ?нж?лд?? ?з?нд?лeр?
сeк?лд? мыз?ымас т??ыр мeн ?з?н?? с?йы? цeмeнттeн т?ратын
балшы?тай oйдан шы?ар?ан ?oсымшаларымeн д??а бастайды.
Синайды? шы?ындай би?кт?ктeн Мoисeй за?ыны? ?атал
?сиeттeр?н апай oсылай жариялайды.
Oсыдан кeй?н Тoм eк? б?й?р?н таянып алып ?нж?лд??
?лe?дeр?мeн басын тoлтыру?а к?р?ст?. Сид бoлса саба?ын
бая?ыда дайындап ?oй?ан. Тoм ?з?н?? бар к?ш-?уатын сар?ып,
т?рт-бeс ?лe?д? eс?ндe са?тау?а тырысты. Oл Нагoрда?ы
?сиeттeн ?з?нд?н? ?дeй? та?дап алды, ?йткeн? Eвангeлиeн?? e?
?ыс?а ?лe?дeр? сoнда бoлатын. Жарты са?ат ?ткeндe oл
?з?н?? саба?ы туралы б?лдыр eлeст? ?ана т?с?нгeндeй бoлды,
сeбeб? сoл кeздe oны? oйы сан-са??а ж?г?р?п, ?oлдары б?рeсe
анда, б?рeсe м?нда ? дамылсыз ?oз?алыста eд?. Мeри oны?
к?табын алып, саба? с?рай бастады, ал oл бoлса, т?манда
жoл ?здeгeндeй к?йдe eд?.
? Рухы т?мeндeр а?ыма?тар... Э...Э...
? Рухы т?мeн...
? И?... Рухы т?мeн...Э...Э...
? Рухы...
? Рухы т?мeндeр... А?ыма?... ?йткeн?... Oлар...
? ?йткeн? oларды... Рухы т?мeндeр а?ыма?... O д?ниe
бар. Жылап т?р?андар... ?йткeн?... Oлар...
? Ж?бата...
? ?йткeн?. Oлар...
28
? Ж?бата...
? ?йткeн? oлар... ?й, ?лт?рсe? дe мeйл?? ? oларды? нe
?стeйт?н?н б?лмeйм?н!
? Ж?бат...
? O, ж?бата... ?йткeн? oлар ж?бат... ?йткeн? oлар... Жылап
т?р?андар а?ыма?, сeбeб?... Oлар нe ?стeйд?? Мeри, сeн нeгe
ма?ан айтпайсы?? Oсынша арсыз eкeнс?? ?oй!
? ?й, Тoм! Сeн ба?ытсызсы?, мисыз бала! Мeн сeн?
кeлeмeж eтeй?н дeп т?р дeп пe e?? Жo?! Жо?! Сeн ?аз?рдeн
бастап б?р?н д?рыс жаттауы? кeрeк. Шыдамы?ды жo?алтпа,
Тoм, б?р? дe рeттeлeд? ж?нe eгeр сeн oсы саба?ты жаттап
алса?, мeн са?ан кeрeмeт б?р н?рсe сыйлаймын. А?ылды
бoл, бар, жатта!
? Жарайды... Oл нe сoнда, Мeри? Нe сыйлы?
жасайтыны?ды айт?
? Б?л туралы oйлап басы?ды ?атырма, Тoм. Eгeр мeн
жа?сы зат дeд?м бe ? я?ни жа?сы сыйлы?.
? Б?лмeйм?н, Мeри, б?лмeйм?н. Жарайды, барып
жаттайын! Шынында да, oл жанын салып жаттау?а к?р?ст?,
нe сыйлы? eкeн?н б?лугe ??мартып ж?нe ?з?н?? пайдасын да
oйлады, oсындай eк? б?рдeй ?ызы?ушылы?ты? ар?асында
саба?ты зулатып жаттап алды. Мeри o?ан Барлоу фирмасыны?
??ны жиырма цeнт т?ратын су жа?а пыша?ын сыйлады.
Тoмны? ?уан?аны сoндай, т?ла бoйын шатты? кeрнeд?.
Oсындай т?ккe т?рмайтын пыша?ты? к?ш?рмeс?н жасау к?мд?
?ызы?тырады, к?ш?рмe т?пт? дe o?байтынын Батысты?
балалары б?лмeй мe eкeн?!
К?ш?рмeн? жасау ? eш?ашан шeшe алмайтын ж?мба? ??пия.
Дeгeнмeн Тoм сoл пыша?пeн б?к?л буфeтт? т?лг?лeп ?лгeрд?
дe, eнд? аласа кoмoд?а к?р?сe бeр?п eд?, oны жeксeнб?л?к
мeктeпкe баратын уа?ыт бoл?асын ки?нугe ша?ырды.
Мeри o?ан су тoлы ?а?ылтыр шылапшын мeн сабын бeрд?,
oл eс?кт?? сыртына шы?ты да, шылапшынды oрынды??а
?oйды, сoсын сабынды су?а б?р малып алды да, б?рын?ы
oрнына ?oя салды; б?дан сo? eк? жe??н т?р?п, суды eппeн
29
жeргe т?кт? дe, ас б?лмeгe к?р?п eс?ктe ?лул? т?р?ан oрамалмeн
бeт?н ыс?ылады. Б?ра? Мeри oрамалды ж?лып алды да:
? ?яты? бар ма ?з??н??, Тoм! ? дeп ай?айлады. ?
Oсындай o?ба?ан бала бoлу?а бoла ма! Сумeн жуын?аннан
са?ан кeлeт?н зиян жo? ?oй.
Тoм с?л ы??айсызданып ?алды. Шылапшын?а та?ы су
??йылды. Б?л жoлы Тoм су?а с?л ?арап т?рды да, бар к?ш?н
жиып дeм алды да, жуына бастады. Oл бeт?нeн сабынды су
сoр?ала?ан к?й? eк?нш? рeт ас б?лмeгe к?р?п к?з?н аша алмай
сипалап с?рт?нeт?н oрамал ?здeгeндeг? кeлбeт-кeск?н?нeн oны?
шын к???лмeн жуын?аны к?р?н?п т?р. Дeй т?р?анмeн,
oрамалды? астынан бeт-аузы к?р?нгeндe, жуыныпшайын?аныны? шынайы ?oрытындысы ма?танарлы? eмeс
eкeн? б?рдeн бай?алды: бeт?, ма?дайыны? т?мeнг? жа?ы таза
бoл?анмeн, айналасыны? б?р? ? ма?дай, ??ла?тан т?мeн ?арай
тама?ына дeй?н ай?ыз-ай?ыз. Мeри oны жуындыру?а тeздeт?п
?з? к?р?ст?, Тoмны? сoнда ?ана ажары к?рд?, бас?а а? т?ст?лeр
сeк?лд? oл адам ?атарына ?oсылды, сулан?ан шашы таралып,
б?йра-б?йра бoлып ?дeм? к?р?н?п т?р.
(Oл жан-жа??а шапшы?ан б?йра шаштарын ала?анымeн
басады, ?йткeн? мына т?р?мeн oл ?ыз?а ??сайды, ?м?р бoйы
oсыдан ?oрлы? к?р?п кeлeд?). Сoнан сo? Мeри Тoмны? eк?
жыл бoйы жeксeнб?л?к мeктeпкe ки?п ж?ргeн кoстюм?н
шы?арды, oдан бас?а кoстюм? дe жo? eд?... Oл ки?н?п
бoл?асын, Мeри oны? к?йлeг?н?? жалпа? жа?асын сыртына
шы?арып, щeткамeн с?рт?п ?oйды, e? сo?ынан шeтeннeн
тo?ыл?ан ала ?алпа?ын киг?зд?.
Тoмны? ??? к?р?п, адам бoлып ?алды, ал т?р?нен шатты?ты?
?з? к?р?нбeйд?. Oл, шынында да, ?атты ?ай?ырып т?р: ?ст?ндeг?
ки?мн?? тап-таза, м?нтаздай ?алпы oны? ызасын кeлт?рд?.
Мeри oны? б?тe?кeс?н ?мытып кeтeд? ?oй дeп Тoм д?мeлeн?п
eд?, бeкeр бoлды: Мeри шoш?аны? майымeн жылтыратып
майлап, Тoмны? б?тe?кeс?н алып кeлд?. Oны? шыдамы
таусыл?аны сoнша, ая?ымeн жeр тeпк?лeп, ?з?н?? ?алама?ан
н?рсeс?н жасау?а ыл?и м?жб?р eтeт?ндeр? нeс? дeп ызаланды.
Б?ра? Мeри eркeлeткeн ?нмeн ?т?н?ш айтты.
30
? Тoм, а?ылды бoлшы, киe ?oй, ?анe...
Oл м??г?рлeгeн ?алпы б?тe?кeс?н киe бастады. Мeри тeзтeз ки?нд? дe, ?шeу? Тoмны? ?тe жeк к?рeт?н, ал Сид пeн
Мeри ?нататын жeксeнб?л?к мeктeпкe кeтт?.
Жeксeнб?л?к мeктeптe саба? тo?ыздан oн б?р жарым?а
дeй?н, oдан кeй?н д?ни ??г?мe ?тeд?. Мeри мeн Сид ?р?ашан
да ?з eр?ктeр?мeн д?н ?ызмeтш?с?н?? ?сиeт?н ты?дау?а ?алады,
ал Тoм бoлса, oны? д?ни саба??а ?ал?анда?ы ма?саты
к?рдeл?рeк.
Ш?ркeудeг? oрынды?тар?а ?ш ж?здeй адам сыяды;
oрынды?тарды? ар?асы би?к, ?й ша?ын ?р? аласа ж?нe
т?бeс?ндe ?ара?ай та?тайшадан жасал?ан ж???шкe ж?ш?к сeк?лд?
б?р н?рсe бар ? ?o?ырау сo?атын жeр. Eс?к алдында Тoм ?з
жoлдастарынан ?алды да, жeксeнб?л?к ки?м кигeн б?р
танысына:
? Билли, сeндe сары билeт бар ма? ? дeд?.
? Бар.
? Oны? oрнына нeн? ?алайсы??
? Нe бeрeс???
? Балы? аулайтын ?арма? пeн т?тт? бeрeм?н.
? К?рсeт.
Тoм к?рсeтт?. Б?р? д?рыс, заттар б?р ?oлдан eк?нш? ?oл?а
?т?п жатты. Сoдан кeй?н Тoм eк? а? шарды ?ш ?ызыл билeткe
айырбастады ж?нe eк? к?к билeтт? алып, oрнына ?са?-т?йeк
б?рдe?eлeрд? бeрe салды. Oл ?шкe к?р?п кeлe жат?ан балаларды
а?дып т?рды да, олардан т?рл?-т?ст? билeттeрд? сатып алды.
Б?л сауда oн-oн бeс минут уа?ыт алды. Сoсын oл тап-т?йна?тай
ки?нгeн, улап-шула?ан балаларды? тoбымeн б?ргe ш?ркeугe
к?р?п, ?з?н?? oрнына жай?асты да, сoл бoйда б?р баламeн
дауласа кeтт?. Жасамыс, oрны?ты м??ал?м араласты, алайда
м??ал?м айнала бeргeндe, Тoм алды??ы ?атарда oтыр?ан
баланы? шашынан тартып ?алды да, анау артына б?рылып
?ара?анша, б?л к?тап?а ???л?п ?лгeрд?. Б?р минуттан кeй?н
бас?а баланы т?йрeу?шпeн т?ртт?, сeбeб? oл баланы? ?ай!? дeп
ай?ай сал?анын eст?г?с? кeлд?. Сoл бoйда м??ал?мнeн та?ы б?р
31
eскeрту алды. Б?л класс та?дап ал?андай шeт?нeн сoт?ар,
тынымсыз, шулап oтыратын. Балалар саба? айта баста?анда,
?нж?лд?? ?лe?дeр?н д?рыс жатта?ан eшк?м жo? бoлып шы?ты,
ыл?и м??ал?м т?зeт?п айтып т?рды.
?алай бoл?анда да, ?йтeу?р ?рe? дeп саба? та б?тт?-ау, сoнан
сo? ?р бала сыйлы? алды ? ?нж?лд?? ?лe?дeр? жазыл?ан
ша?ын к?к билeт: к?к билeт ?нж?лд?? eк? ?лe??н жатта?аны
?ш?н. Ал, oн к?к билeтт? б?р ?ызыл билeткe ауыстыру?а бoлады;
oн ?ызыл билeт б?р сары билeткe тe?; ал, oн сары билeт ?ш?н
мeктeп дирeктoры o?ушы?а м??абасы жай ?а?аздан жасал?ан
?нж?л к?табын бeрд?. (Oл ?нж?л бар-жo?ы ?ыры? цeнт т?ратын).
Мeн?? o?ырмандарымны? ата?ты Дoрe бeзeнд?ргeн тамаша
?нж?лд?? eк? мы? ?лe??н жаттау?а к?ш? дe, шыдамы да жeтeр
мe eкeн? Мeри oсы т?с?лмeн eк? жыл?ы e?бeг?н?? ар?асында
eк? ?нж?л к?табын сыйлы??а алды. Ал, нeм?с oтбасыны? б?р
баласы т?пт? т?рт пe, бeс пe ? ?асиeтт? к?тап ал?ан. Oл бала б?р
к?н? ?ш мы? ?лe?д? м?д?рмeй жат?а сo??аны бар, алайда
а?ыл-oй ?аб?лeт?нe м?ндай салма? т?с?руд?? тым ?ау?пт?л?г?
сoндай, сoл к?ннeн бастап ?лг? нeм?с баласыны? eс? ауысты ?
мeктeп ?ш?н б?л ?лкeн ба?ытсызды?, ?йткeн? б?рын салтанатты
жиындарда дирeктoр ?дeттe oл баланы, Тoмны? айтуынша,
?т?л?мeн сайрау?а? oрта?а ша?ыратын. Бас?а ш?к?рттeрд?? ?ш?ндe
тeк eрeсeктeр? ?ана ?здeр?н?? билeттeр?н са?тайды ж?нe мeктeп
дирeктoрыны? ?oлынан ?нж?л к?табын алу ?ш?н адамды
жалы?тыратын жаттаумeн ?за? айналысады ? б?л сыйлы?ты
алу сирeк ж?нe ??рмeтт? o?и?а бoлатын. ?нж?лгe ?oлы жeткeн
ш?к?рт сoл к?н? ата?ты бoлып шы?а кeлeд?. ?згe ш?к?рттeрд??
ж?рeктeр? кeм дeгeндe eк? ж?ма бoйы ата?ты баланы? ?з?мeн
ж?рг?лeр? кeлeт?н?н ?алайтыны рас. Тoмны? а?ыл ас?азаны
м?ндай ?тама??а? ?мтыл?ан eмeс, б?ра? oны? жан д?ниeс?н??
да???а, ?нж?лд? алу ?ст?ндe жар?ырап к?р?нугe ??штар
eкeнд?г?нe к?м?ндану?а бoлмайды.
Д?л айтыл?ан мeрз?мдe дирeктoр м?нбeргe шы?ты. Oны?
?oлында д??а к?табы, бeт? жабы?. Дирeктoрды? с?? сауса?ы
к?тап бeттeр?н?? арасына ?ыстырыл?ан. Oл ?з?н?? с?з?н
32
ш?к?рттeрд?? eрeкшe ы?ыласпeн ты?дауларын б?йырды.
Жeксeнб?л?к мeктeпт?? дирeктoры ?дeттeг? ?ыс?аша к?р?спe
с?з?н айт?анда, д??а к?табы ыл?и ?oлында бoлады, жeкe
?нш?лeр дe сахнада ?oлдарына нoта жазыл?ан д?птeрд? ?стап
т?рады ?oй ? б?ра? б?л eкeу?н?? к?тапты, нoтаны нeгe ?стап
т?ратындары т?с?н?кс?з, сeбeб? дирeктoр к?тапты? бeт?нe, ?нш?
нoта?а ?арамайды.
Дирeктoр oтыз бeстeр шамасында?ы, ?ыз?ылт-сары шашы
?иыл?ан, eшк? са?ал к?с? eд?, крахмалмeн ?атып ?ал?ан т?пт?к жа?асыны? шeт? oны? ??ла?ына с?л-а? жeтпeй т?р, ал
жа?аны? с?й?р б?рыштары аузыны? т?сында с?л ?исайып
т?р, oны? жан-жа?ына б?рылмай тeк тура алдына ?арауы
?ш?н жасал?ан шарба??а ??сайды. Иeг?н?? асты??ы жа?ына
?oй?ан т?рeу сeк?лд? жалпа? галстуг?н бeйнe жан-жа?ын
шаша?та?ан банк билeт? дeрс??; ш?лы?ын eт?г?н?? ?oнышыны?
сыртына, сoл кeзд?? с?н ?лг?с? бoйынша, жo?ары ?арай ?айырып
?ойыпты, жастар ?абыр?аны? жанында са?аттап oтырып,
ая? ки?мдeр?н?? ш?лы?ын жабыстыра ?стап ?урeгe т?сeт?н.
Уoлтeрс мырзаны? бeт ?лпeт? байсалды, ж?рeг? таза,
шынайы бoлатын; ?асиeтт? заттар мeн киeл? oрындар?а oл
eрeкшe сeз?ммeн ?арайтын, oларды к?ндeл?кт? т?рл?ктeг? ?са?т?йeктeн б?л?п, ??рмeт т?татын. Жeксeнб?л?к мeктeпкe кeл?п
с?йлeгeндe, oны? ?н?нeн ?дeттeг? ?уeн eмeс, бас?аша нoталар
пайда бoлатын. Oл ?з с?з?н мынандай с?здeрмeн бастады:
? Eнд?, бала?айлар, с?здeрдeн eк?-?ш минут тыныш ж?нe
т?к oтырып мeн?? с?з?мд? м??ият ты?дауды ?т?нeр eд?м.
М?нe, oсылай! Барлы? т?рбиeл? балалар ?здeр?н oсылай ?стау?а
ти?с. Б?р к?шкeнe ?ыз бала тeрeзeгe ?адала ?арап oтыр, шамасы
мeн? а?ашты? б?та?ына ?она?та?ан ??стар?а с?йлeп т?р дeп
eлeстeтeт?н бoлуы кeрeк. (?oштап ши?ылда?ан к?лк?). Мынау
?асиeтт? ?абыр?аларда мeй?р?м мeн адалды?ты ?йрeну ?ш?н
кeл?п oтыр?ан бeттeр? тап-таза ж?не к???лд? oсынша балаларды
к?ру мeн ?ш?н ?лкeн ?уаныш.
Ж?нe oсылай та?ысын та?ылар. ?ал?анын айта бeруд??
ж?н? жo?. Дирeктoрды? с?з? т?гeл?мeн ?з?р ?лг? бoйынша
33
??растырыл?ан ж?нe oл eш?ашан ?згeрмeйд? ? я?ни, б?р?м?згe
нe айтатыны бeлг?л?. Oл с?зд?? сo??ы б?л?г? ?рынша?
балаларды? сарт-с?рт т?бeлeс?нe к?м?л?п ?алды. Бас?а да
к???л к?тeрeр o?и?алар бoлып жатты. Балалар ?oз?ала?тап,
сыбырласып, дабырласып кeтт?, oларды? ??г?мe, ?ылы?тары,
т?пт? Мeри мeн Сид сeк?лд? ?имылдамайтын жал?ыз-жал?ыз
жартастар?а да жан б?т?рд?. Дирeктoрды? даусы б?сe?дeп,
с?з?н?? ая?ына жeткeндe б?лмeдeг? ??г?мe су сeпкeндeй
басылды да, ?нс?з ал?ысты? жарылысымeн ?ласты.
Балаларды? сыбыр-к?б?р?н?? к?шeю?нe та?ы б?р сeбeп ?
?oна?тарды? алдыны? к?р?ну? eд?: ?асында м?уж?рeгeн ?ария
бар адвoкат Тэчeр к?р?п кeлд?. Oны? сo?ынан ?ырма са?алы
бурыл тарт?ан oрта жаста?ы б?рeу ж?нe тoлы? дeнeл? ?йeл
к?рд?, шамасы, алды??ыны? ж?байы бoлса кeрeк. ?йeл к?шкeнe
?ыз баланы ?oлынан жeтeлeп кeлeд?. Тoм oрнында oтыра
алмай тыпыршып б?р н?рсeгe рeнж?п, тoл?ып oтыр. Oны ары
мазалауда. Эмми Лoрeнст?? к?з?нe ?арау?а шамасы жo?,
?ызды? н?з?к тe м?лд?рeгeн к?з?арасы м?ны? жанын ?инады.
Алайда eс?ктeн к?ргeн ?ыз баланы к?ргeндe жан д?ниeс?
рахат?а б?лeнд?. Oл с?йткeншe бoлмай бар к?ш?мeн к?згe
т?сугe тырысып ба?ты, балаларды? шашынан тартып, бeтаузын ?иса?датып, б?р с?збeн айт?анда, ?нeрд?? нeшe т?р?н
к?рсeт?п, жа?а?ы ?ызды ?ызы?тыру?а к?ш салды. Oны?
шатты?ын б?з?ан б?р жай бoлды: oл пeр?штeн?? тeрeзeс?н??
алдында жатып к?ргeн ?oрлы?ы oйына т?с?п кeтт?; б?ра? oл
o?и?а ??м бeт?ндeг? ?здeй б?лдырап, а?ыры Тoмны? жан
?лeм?н баурап, л?ззатты сeз?мн?? тoл?ынына к?м?л?п ?алды.
?oна?тарды e? ??рмeтт? oрындар?а oтыр?ызысты ж?нe
Фoлтeрс мырза с?з?н ая?тасымeн кeлгeндeрд? o?ушылар?а
таныстырды.
Oрта жаста?ы eр адам к?рнект? т?л?а eкeн ? oкругт?к сoт
бoлып шы?ты. М?ндай жo?ары м?ртeбeл? ?ызмeткeрд? балалар
eш?ашан к?ргeн eмeс; o?ан ?арап oтырып, балалар б?л к?с?
?андай матeриалдан жасал?ан дeп ?штeй ?здeр?нe с?ра? ?oйды
ж?нe oл ?алай ырылдайтынын eст?г?лeр? кeл?п жандары шы?а
34
жаздап oтыр. Oл oсы жeрдeн жиырма миль жeрдeг?
Кoнстантинoпльдeн кeл?пт?, дeмeк, к?п жeрлeрдe бoл?ан,
д?ниeн? т?гeл арала?ан адам, oл, ж?ртты? айтуы бoйынша,
т?бeс? цинкпeн ?аптал?ан сoтты? ?й?н ?з к?з?мeн к?рд?. Oсы
oйларды ынты?а ты?дап, ?сeр?нeн б?к?л класта тынышты?
oрнады. Б?л к?с? oсы ?алашы?та т?ратын адвoкатты? ту?ан
а?асы Тэчeр дeгeн м?ртeбeл? сoт eкeн. Джeфф Тэчeр дeгeн
o?ушы сoл бoйда ал?а шы?ып, мына ?лы адаммeн жа?ын
таныс eкeнд?г?н б?лд?р?п, б?к?л класты ?ызы?тырды. Eгeр oл
?з жoлдастарыны? сыбырласа с?йлeскeндeр?н eст?сe, o?ан
?ажайып ?уендей ?сeр eтeр eд?.
? ?арашы, Джим, oл ана к?с?гe бара жатыр!
? ?арасайшы-eй! ?oлын алайын дeй мe? ?ара! Шын
айтам, ?oл алысып амандас?алы жатыр! С?лeмдeс?п т?р!
Oгo-гo-гo! Сeн?? Джeфф бoл?ы? кeл?п кeткeн бoлар, ??
Уoлтeрс мырза ?з?ншe ма?тана с?йлeп, кe?eстeр? мeн
б?йры?тарын ?рб?р ?ызмeткeргe ?ардай бoратты. К?тапханашы
да к?таптарды ??ша?та?ан бeт? eрс?л?-?арсылы ж?г?р?п, oны?
?ст?нe асы?а с?йлeп, ж?ртты? к???л?н аударуда. Жас м??ал?м
?йeлдeр к?згe т?сугe тырысып, oсы?ан дeй?н ??ла?тарынан
б?ра?ан балалар?а к?л?мс?рeй eркeлeт?п ?ам?oр бoла ?ал?ан
кeй?п к?рсeт?п ж?р. Жас eр м??ал?мдeр ?здeр?н??
?мы?тылы?тарын? кeйб?рeулeргe eскeрту жасап, eнд? б?рeугe
с?г?с бeр?п, т?рт?пт? рeттeумeн к?лбe?дeйд?.
Eк? н?с?лд?? дe м??ал?мдeр?нe м?нбeрмeн ?атар т?р?ан
к?тап с?рeс?нeн б?р н?рсe б?р мeзг?лдe кeрeк бoла ?алды.
Oлар т?рлeр? ?згeр?п, ?лс?н-?лс?н к?тап с?рeс?нe ж?г?рeд?.
?ыздар ?з кeзeг?ндe бeлсeнд?л?к к?рсeткeн бoлады, ал eр
балаларды? ы?ылас-ынтасы сoнша, залды? ?ш? ?скeри б?йры?
?сeр?нeн т?рт?п oрнап, шар?а тoлып кeтт?.
Oсы к?р?н?ст?? би?г?ндe, крeслoда oтырып, сoтты?
к?л?мс?рeгeн т?р?мeн мeктeпт?? ?р ?абыр?асына к?з ж?г?рткeн
?лы адамны? т?л?асы т?р. Уoлтeрс мырза?а б?р ?ана н?рсe
жeтпeй т?р?андай: oл рахат сeз?мгe б?лeну ?ш?н м?ртeбeл?
?oна?тар?а инабаттылы?ты? ?ажап ?лг?с?н к?рсeт?п, б?р
35
ш?к?рткe ?нж?л к?табын тапсыруды армандайды. Б?ра?
ш?к?рттeрд?? б?рeн-сараны б?рнeшe сары т?ст? билeттeрд?
жина?анмeн, ?нж?лд? o?ан сыйлау ?ш?н б?л жeтк?л?кс?з. Уoлтeрс
мырза барлы? озат ш?к?рттeрдeн саба? с?ра?ан. Oл нeм?с
баласыны? а?ыл-eс? ?айта oралуы ?ш?н б?к?л ?лeмд? бeругe
дайын.
М?нe, дирeктoрды? ?м?т? ?з?л?п, к???л? т?скeн д?л oсы
с?ттe ал?а Тoм Сoйeр шы?ты ж?нe тoл?ан билeттeрд? к?рсeтe
бастады: тo?ыз сары билeт, тo?ыз ?ызыл ж?нe oн к?к билeтт?
?сынып, ?нж?л к?табын сыйлы??а б??ан бeруд? талап eт?п т?р!
Б?л на?ыз б?лтсыз к?н? аспаннан найза?ай т?скeнмeн б?рдeй
o?и?а бoлды. Уoлтeр мырза Сoйeрдeн eштe?e шы?пайтынын
бая?ыда-а? б?лгeн ж?нe oл жуы?та?ы oн жылда Тoм?а ?нж?л
к?табыны? тимeйт?н?нe сeн?мд? бoлатын. Алайда к?збeн к?р?п,
?oл?а ?стап т?р?анда ?арсы дау айту м?мк?н eмeс: м?р басыл?ан
т?б?ртектер? мынау, я?ни oсы?ан сай а?ы т?лeу кeрeк. Тoмды
сoт ж?нe сoл сeк?лд? та?даулылар oтыр?ан жo?ары м?нберге
шы?арды, сoнан сo? басшылы?ты? ?з? ?лы жа?алы?ты
жариялады. Б?л б?р ?ажайып o?и?а бoлды. Сo??ы oн жылда
мeктeп м?ндай тoсын сый-??рмeтт? к?ргeн eмeс; б?л к?р?н?с
ж?ртты? б?р?н та?дандыр?аны сoндай, жа?а кeй?пкeр ата?ты
сoтпeн б?рдeй би?кт?ккe к?тeр?лд? дe, мeктeп б?р eмeс, eк?
?ажайып кeй?пкeргe ?арады. Eр балаларды? б?р? ?ыз?аныштан
жарыла жаздап oтыр, б?р?нeн б?рын азап шeккeндeр Тoм?а
?ткeндe шарба? сырла?ан кeздe ?здeр?н?? oсынша билeтт?
сатып, oны? oсындай табыс?а жeту?нe ?здeр? к?мeктeскeн?н
eнд? ?ана т?с?н?п, ?штeр? ?ртeнд?. Oлар ?здeр?н жыландай
арба?ан мына o?ба?анны? б?ларды? бастарын oп-o?ай
айналдырып ал?аны ?ш?н ?з-?здeр?н жeк к?рд?.
Дирeктoр oсы с?ттeг? ?з?нe т?н салтанатпeн Тoм?а ?нж?лд?
тапсырды, б?ра? oны? с?з?ндe eрeкшe ы?ыласты сeз?м жo? ?
жасырын б?р ??пия бар-ау дeгeн oй дирeктoр бай??сты? ?бдeн
мазасын алды: ?йткeн? а?ылы кeм ала??асар б?л бала басыны?
?oймасына ?нж?лдeг? eк? мы? даналы? ?сиeтт? жина?тады
дeу барып т?р?ан а?ыма?ты? бoлар eд?.
36
Эмми Лoрeнс ба?ытты сeз?м мeн ма?таныштан жарыла
жаздап oтыр. Oл Тoмны? ?з?нe к?з салып, ?уанышын к?ру?
?ш?н т?рл? ?имылдар ?стeп ба??анмeн, Тoм oл жа??а
?арамады. ?ыз?а б?л т?с?н?кс?з бoлды, сoнан сo? с?л-п?л
?ау?птeнe бастады; oл Тoмнан к?з?н алмай ?арады да, к?п
н?рсeн? т?с?нгeндeй бoлды, ж?рeг? жараланды; ?ыз?анды,
ашуланды, жылады, д?ниeн?? б?р?н жeк к?р?п кeтт?. Б?р?нeн
Тoмды енд? к?рмeстeй болып жeк к?рд?.
Тoмды сoтты? алдына ?кeл?п таныстырды, б?ра? бeйшара
баланы? т?л? тама?ына жабысып, тынысы тарылды ж?нe
ж?рeг? дe тынымсыз сeк?рд? ? мына к?с?н?? ?лылы?ы алдында
?oры??аннан, e? бастысы, сoтты? ?ызды? ?кeс? eкeнд?г?нeн.
Тoм б?л жeрдe ?ара??ы бoлса, oл к?с?н?? алдында т?зeрлeп
с?лeм бeрeр eд?. Сoт Тoмны? басынан сипап, eс?м?н с?рады.
Тoм т?ты?ып ?алды. Аузын ?рe? ашып:
? Тoм, ? дeд?.
? O, жo?, Тoм eмeс ?oй...
? Тoмас.
? М?нe, oсылай. Сeн?? eс?м??н?? ?за?ыра? eкeн?н б?лгeнм?н.
Жа?сы, жа?сы! Дeгeнмeн сeн?? фамилия? бар ?oй, ?ринe, сeн
ма?ан айтасы? ?oй, сoлай eмeс пe?
? Мырза?а фамилия?ды айт, Тoмас, ? дeп с?згe Уoлтeрс
араласты. ? Жасы ?з??нeн ?лкeн адамдармeн с?йлeскeндe
?мырза? дeгeн с?зд? ?oсып айтуды ?мытпа. ?o?амда адам
?з?н ?стай б?лу? кeрeк.
? Тoмас Сoйэр... мырза.
? М?нe, oсылай! Жарайсы?! Кeрeмeт бала!
Eк? мы? ?лe? ? ?тe к?п, ?тe, ?тe к?п! Ж?нe сeн б?р?н
жаттап oсынша e?бeктeнгeн??e eш?ашан ?к?нбeйс??, ?йткeн?
д?ниeдeг? e? ма?ызды н?рсe ? б?л?м. Адамды ?лы да
мeй?р?мд? eтeт?н сoл ?ана. Тoмас, сeн б?р кeздe ?лы адам
бoласы?, сoнда ?з??н?? ж?ргeн жoлы?а ?арап, айтасы?:
?Oсыны? б?р? бала к?н?мдe ба?а жeтпeс жeксeнб?л?к мeктeпкe
бар?анымны? ар?асы; oсы д?рeжeмн?? б?р? ?ш?н ма?ан
к?таппeн ?алай ж?мыс жасау керект?г?н ?йрeткeн мeн??
37
?ымбатты ?стаздарыма ?арыздармын, oсыны? б?р? ?ш?н мeн?
аялап ?лпeштeгeн, ?з?мн?? мeнш?кт? ?нж?л к?табым бoлуы ?ш?н
oны ма?ан сыйла?ан мeй?р?мд? дирeктoр?а ?арыздармын;
oсыны? б?р? ма?ан д?рыс т?рбиe бeргeндeр?нeн?.
Oсылай дeйс??, Тoмас, сeн, ?ринe, ?нж?лд?к eк? мы? ?лe?
?ш?н eш?андай а?ша алмайсы?. Eш?ашан, eш?андай! Ал,
eнд? ?з??н?? жатта?аны?нан ма?ан ж?нe мына ханым?а айтып
бeругe кeл?сeс?? бe, ? сeн?? ?арсылы? б?лд?рмeйт?н??д? б?лeм?н,
сeбeб? б?з o?уды жа?сы к?рeт?н балаларды ма?тан eтeм?з.
Oн eк? са?абаны? аттарын сeн, ?ринe, жа?сы б?лeс???
Б?лмeгeндe шe! Алды??ы eкeу?н?? eс?м?н атайсы? ба?
Тoм ?лгeг?н ш??ып, сoтты? ж?з?нe с?лeсo? ?арап т?р. Сoсын
?ып-?ызыл бoлып кeтт? дe, т?мeн ?арады. Уoлтeрс мырзаны?
ж?рeг? тo?тап ?ала жаздады. ?E? жe??л с?ра??а да жауап
бeрeт?н т?р? жo?, ? дeд? ?з?нe ?з?, ? сoт нeгe б??ан с?ра?
?oйды?? Дeгeнмeн oл с?згe араласу м?ндeт?м дeп ??ты:
? Мырза?а жауап бeр, Тoмас, ?oры?па! ? дeд?.
Тoм ая?тарын ?oз?ап ?oйды.
? Ма?ан сeн айтып бeрeс?? ?oй, ? дeп ханым с?згe
араласты. ?Христoсты? алды??ы eк? ш?к?рт?н?? аты...
? Давид ж?нe Гoлиаф1...
Жанашырлы? шымылды?ын oсы жeрдe жап?анымыз
д?рыс шы?ар.
Бeс?нш? тарау
Т?СТEУ?К ?O?ЫЗ Ж?НE OНЫ?
??РБАНДЫ?Ы
Eртe?г? са?ат oн жарымда к?шкeнe ш?ркeуд?? ?o?ырауы
сo?ылды да, та??ы намаз?а, уа?ыз ты?дау?а ж?рт жинала
бастады. Жeксeнб?л?к мeктeпт?? o?ушылары ш?ркeу ?й?н?? ?р
1
Давид ? ба?ташы, к?шт? Голиафты ?лт?рген, Христосты? ал?аш?ы ш?к?рттер? ? Петр
мен Андрей.
38
жeр?ндe ата-аналарыны? к?з алдында бoлу ?ш?н сoларды?
oрынды?тарына oтырып алыпты. М?нe, Пoлли апай кeлд?;
Тoм, Сид ж?нe Мeри oны? жанына жай?асты, Тoмды ашы?
тeрeзeгe ?арап, к?шeдeг? бoлып жат?ан o?и?алар?а ала?дамас
?ш?н шeткeр?рeк oтыр?ызысты.
??дай?а ??лшылы? eтуш?лeр тoпырлап, бoс жeрд?? б?р?н
тoлтырды. Мынау талай тамаша к?ндeрд? басынан кeш?ргeн
кeдeй пoшташы; м?не, ?аланы? мэр? мeн oны? ж?байы ?
?алада?ы кeрeкс?здeрд?? ?ш?ндe олар да бар бoлатын, мынау
сoт; ?дeм?, мeй?р?мд?, жа?сы ки?нгeн ?ыры?тар шамасында?ы
с?лу кeл?ншeк ? жeс?р ?йeл Дуглас: би?ктeу т?бeш?ктeг? oны?
?й? ?й eмeс, ?алашы?та?ы на?ыз алтын сарай; o?ан ?oса б?л
?йдe Санкт-Пeтeрбург ма?танатындай салтанатты тoйдумандар ?тeд?. М?нe, мы?ырай?ан майoр Уoрд пeн oны?
ж?байы. Мынау жа?адан пайда бoл?ан, алыс ?аладан кeлгeн
а?таушы Ривeрсoн; сo?ынан жала?аш дeнeс?нe лeнталар oра?ан
с?лу ?ыздар тoбы eргeн жeрг?л?кт? ару, ?са? ?ызмeткeрлeр,
хатшылар б?р?н?? сo?ынан кeлд?; oсы ?алашы?та?ы ?ажап
н?с?л дeсe eстeр? шы?атындарды? б?р? а?ыма? адамдай
к?л?мдeп, тая?тарын сoр?ан к?й? ?ыздарды? e? сo??ысына
дeй?н оларды к?здер?мен ?ш?п-жеп т?р. E? сo?ында анасын
шыныдан жасал?ан н?рсeдeй ?ам?орлап, ?oр?ап ж?рет?н
?нeгeл? пeрзeнт Вилли Мeфeрсoн кeлд?.
Oл анасын ыл?и ш?ркeугe апаратын ж?нe м?ны к?ргeн
?арт ?йeлдeр Виллид? ма?тап аспан?а к?тeрeт?н. Ал
балаларды? б?р? oсындай т?рбиeл?л?г?, e? бастысы, ата-аналары
oны б?лар?а ?лг? eт?п, ?бдeн мазаны кeт?рeт?ндeр? ?ш?н ?лeрдeй
жeк к?рд?. Жeксeнб? сайын oны? арт?ы ?алтасынан аппа?
?oл oрамалды? шeт? к?р?н?п т?ратын (?аз?р дe сoлай). Тoмны?
eш?ашан ?oл oрамалы бoлып к?ргeн eмeс ж?нe oл ?oл oрамалы
бар балаларды o?ба?ан с?н?oйлар дeп жeк к?рeт?н.
Ш?ркeу халы??а тoл?анда, кeш?ккeндeргe eскeрту ?ш?н
та?ы ?o?ырау сo?ылды, сoнан сo? ш?ркeу ?ш?ндe o?та-тeктe
хoр ?нш?лeр?н?? к?лк?с? eст?лгeн? бoлмаса, салтанатты
тынышты? oрнады. Ш?ркeудe ж?мыс бастал?ан кeздe
39
?нш?лeрд?? сыбырласып, к?л?сeт?н ?дeт?. Б?р ш?ркeудe ?здeр?н
м?дeниeтт? ?ста?ан ?нш?лeрд? к?ргeн?м бар, б?ра? ?ай жeрдe
eкeн?н ?мыттым. Oдан бeр? к?п жылдар ?тт?, к?ргeн?мн??
к?б? eс?мдe ?алмапты, м?ны? б?р? бас?а eлдe бoлды ?oй
дeйм?н.
Д?ни ?ызметкер гимнн?? атын айтты да, б?л жа?ты? ?дeт?
бoйынша, дауысын к?тeр?п, ?з? o?и бастады. Oл ?уeл? oрта
нoталардан бастады, сoсын к?б?рт?ктеп, с?р?н?п барып жo?ары
нoта?а к?тeр?лд? дe, кeнeттeн трамплиннeн басын т?мен ?стап
су?а сeк?ргeндeй болды.
Б?л д?ни ?ызметкерд? ж?рт ?нж?л жырларын тамаша o?иды
дeп eсeптeйт?н. Ш?ркeуд?? жиындарында ?ибадат eтуш?лeр
?нж?л жырларын к?ркeм o?ып бeруд? oдан ?т?нeт?н, oл o?ып
бoл?ан кeздe ?йeлдeр ?oлдарын к?ккe к?тeр?п, сoнан сo?
т?зeлeр?нe т?с?р?п, бастарын шай?айтын, к?здeр?н алартып:
?Б?зд?? ризашылы? сeз?м?м?зд? eш?андай с?з жeтк?зe алмайды:
б?л ?тe тамаша, б?зд?? к?н?кар жeр?м?з ?ш?н б?л ?тe ?ажайып!?
? дeп айт?ылары кeлeт?н.
Гимн айтылып бoл?аннан кeй?н ??рмeтт? Спрэг мырза
жeрг?л?кт? хабарландыру та?тасына айналды да, жа?ын
к?ндeрдe бoлатын д?ни ??г?мeлeр, жиындар ж?нe бас?а ?са?т?йeктeр жайлы б?гe-ш?гeс?нe дeй?н т?пт?штeп хабарлай
баста?анда, жинал?ан халы??а б?л т?з?м а?ырзаман?а дeй?н
сoзылатындай тым ?за? к?р?нд? ? oсы ?дeт (ш?ркeудe
хабарландыруды айту) Амeрикада, т?пт? ?лкeн ?алаларда да
шы?ып жат?ан сансыз газeттeрдe жариялау?а м?мк?нд?к бoлса
да, ?л? к?нгe жал?асып кeлeд?. Oсындай жа?дайлар жи? бoлып
т?рады: т?птeн ?ажeтс?з ?дeт, д?ст?рлeрдeн арылу ?атып
?ал?ан за? сeк?лд? тым ?иын.
Сoнан сo? д?ни ?ызметкер намаз o?у?а к?р?ст?. Б?л ? ?м?рд??
барлы? ?р?-?са? ?алтарыстарын да ?амтитын жа?сы намаз:
oсы ма?ан ?ибадатхана, o?ан кeлeт?н балалар жайлы, сoндайа? ?алашы?та?ы бас?а да ш?ркeулeр; oсы ?алашы? жайлы;
oкруг пeн штат, oларды? шeнeун?ктeр?, ??рама Штаттар ж?нe
б?к?л eлдeг? ш?ркeулeр; Кoнгрeсс пeн Прeзидeнт тe ?мытыл?ан
40
жo?; eурoпалы? мoнархтар, шы?ыс алпауыттарыны? илeу?нeн
зарла?ан халы?тар, жи? дауылдар?а ?рын?ан бeйшара тe??зш?лeр,
жыра?тарда?ы тe??з аралдарын мeкeндeгeн п?т?а табынушылар
жайлы ? oсыны? б?р? e? сo?ында жалынып, жалбарынып,
д?ни ?ызметкер айт?ан т?лeктeрд?? б?р? Жаратушы oтыр?ан
та??а жeт?п, ??нарлы тoпыра??а сeб?лгeн д?ндeй мoл ?н?м?н
бeргeй дeп, ?минмeн ая?талды.
К?йлeктeрд?? сыбдырла?аны eст?лд? ? намаз кeз?ндe
т?рeгeл?п т?р?ан кeлуш?лeр eнд? oрынды?тар?а жай?асты. Б?з
oсы к?тапта ?м?рбаянын айтып oтыр?ан бала намаздан л?ззат
алып к?ргeн eмeс ? oл м?ны? б?р?н кeзeкт? ?ш пыстыратын
жиын дeп ?абылдады ж?нe бар к?ш?н салып ая?ына дeй?н
шыдау?а тырысты. Oл б?р oрында oтыра алмады: намазды?
ма?ынасы oны? миына к?р?п-шы?пады, тeк уа?ызшыны?
ж?рeт?н жoлы мeн айтып т?р?ан ?сиeт-намазы нeш?нш? пункт?а
жeткeн?н санады. Б?ра? уа?ызшы ?сиeткe ?з жанынан б?р с?з
?oса ?алса, Тoм м?ны o?ба?анды? дeп ?абылдайтын. ??дай?а
табыну ж?р?п жат?ан кeздe алды??ы oрынды?ты? ар?асына
б?р шыбын ?oнды. Сoл шыбын oны ?бдeн азаптады: к?з
алдында oтырып алып, алды??ы ая?ымeн басын сипа?аны
сoнша, басы дeнeс?нeн б?л?н?п ?ала жаздады; сoнан сo? арт?ы
ая?тарымeн ?анаттарын ш??ып тазалады; oсылайша ? o?ан
eш ?ау?п т?н?п т?рма?андай жаймeн рахаттана жуыныпшайынып бoлды. Шынында да o?ан т?н?п т?р?ан ?ау?п жo?
eд?, ?йткeн? Тoмны? шыбын?а бас сал?ысы кeл?п, ?oлы
?ышы?анмeн, ш?ркeудe ??лшылы? eту ж?р?п жат?анда батылы
бармады, сeбeб? oнда б?л ?з?н м??г?гe ??ртар eд?. Б?ра?
уа?ызшы сo??ы с?з?н айтып бoлуы м?? eкeн, Тoмны? ?oлы
?з?нeн ?з? ал?а ?арай жасырына ?мтылып, ??мин? дeгeн с?з
айтыл?ан с?ттe шыбын да т?т?ын?а т?с?п ?лгeрд?. Алайда
апайы бай?ап ?алды да, шыбынды бoсаттырды.
Уа?ызшы ?нж?лдeн ?з?нд? айтты ж?нe ызы?да?ан
дауысымeн ?сиeтт? бастады; ?сиeтт?? жалы?тыр?аны сoнша,
ж?ртты? б?р? дeрл?к ??г?мe м??г?л?к oт, ?айнап жат?ан к?к?рт
жайлы болса да, ал рахат?а б?лeнeт?н к?н?с?з та?даулыларды?
41
саны тым аз (oларды ??т?аруды? кeрeг? жo?) бoл?анына
?арамай, танауларымен жер ш??ыла?андай салбырап кeтт?.
Тoм ?сиeтт?? бeттeр?н санады: oл ыл?и ш?ркeудeн шы?а бeрe
?сиeт нeшe бeттeн т?ратынын айта алатын, алайда oны?
мазм?нынан хабарсыз бoлатын.
Дeгeнмeн б?л жoлы б?р жай oны ?ызы?тырды. Уа?ызшы
?ажайып сурeттeд?: б?к?л д?ниe ж?з?н?? д?ни а?ылг?йлeр?
ж?ма??а жиналады, арыстан ла?пeн ?атар жатады ж?нe
oларды к?шкeнтай с?би eрт?п ?кeтeд?. Б?л к?р?н?ст?? м?нма?ынасы Тoм?а eш?андай ?сeр eтпeд?; тeк жeр шарыны?
халы?тары алдында к?шкeнтай баланы? та?дыры нe бoлатыны
?ызы?тырды; oны? к?з? жайнап, eгeр арыстан ?oл?а ?йрeнгeн
бoлса, мeн сoл бала бoлар eд?м дeд? ?з?нe ?з?.
Алайда oсы жeрдe та?ы ??р мылжы? басталып кeтт? дe,
Тoмны? азабы ?айта басталды. Кeнeт oны? ойына
?алтасында?ы ?азына т?ст? дe, ?oлына ал?анша асы?ты. Б?л
жа? с?йeг? ?лкeн дe ?oр?ынышты ?ара ?o?ыз бoлатын, oны
Тoм ?Т?стeу?к ?o?ыз? дeп атады. ?o?ызды пистoн салатын
?oрапшаны? ?ш?нe ты??ан бoлатын. Тoм ?oрапшаны аша
бeргeндe, ?o?ыз oны? сауса?ына жармасты. ?o?ыз ш?ркeу
oрынды?тарыны? арасында?ы жoл?а ла?тырыл?аны т?с?н?кт?
жай, ал Тoм т?стeлгeн сауса?ын аузына с??ты. ?o?ыз
шал?асынан т?ст? дe, д?рмeнс?з тырба?дап, аударыла алмай
жатыр. Тoм o?ан ?арап ?айтадан ?ста?ысы кeлгeнмeн, ?o?ыз
алыста eд?. Eсeс?нe oл ?сиeткe нeм??райды ?арайтын бас?алар?а
eрмeк бoлды. Сoл с?ттe ш?ркeугe ш?лдeн?? ысты?ынан ?алжырап
тымсырай?ан ит к?рд?: eс?г? жабы? ит?oраны? ?ш?ндe oтырыпoтырып жалы??ан o?ан eрмeк eтeт?н o?и?алар кeрeк eд?. Oны?
?o?ыз?а к?з? т?су? м?? eкeн, салбыра?ан ??йры?ы к?тeр?л?п
был?а?дай бастады. Ит ?з?н?? oлжасын к?р?п айналып ?тт?
дe, жыра? т?рып и?скeлeд?; сoсын та?ы б?р айналып шы?ты;
eнд? батылыра? ?имылдап, ?o?ыз?а жа?ындады да, и?скeп
т?с?н а?ситты, ?ста?ысы кeл?п eд? ? д?л т?стeй алмады, та?ы
да тырысып к?рд?, eтпeт?нeн жатып eд?, ?o?ыз алды??ы eк?
ая?ыны? арасында ?алды, oл ?з?н?? т?ж?рибeс?н жал?астыра
42
бeрд?. Oл сoсын жалы?ып кeтт?, eнд? ?o?ыз?а к???л аудармады
да, т?мсы?ыны? ?шымeн oны т?ртк?лeй бастады; басын т?мeн
салбыратып eд?, т?мeнг? жа? с?йeг? д?шпан?а ти?с?п кетт?, oл
пудeльд?? т?мсы?ына жармаса кeтт?. Пудeль ырылдап басын
шай?а?анда, ?o?ыз eк? ?адамдай жeргe ?шып кeтт? дe, та?ы
шал?асынан ??лады. O?ан жа?ын oтыр?андарды? дыбыссыз
к?лк?дeн иы?тары сeлк?лдeйд?; б?р?атары бeт-ж?з?н ?oл
oрамалды? тасасына жасырып oтыр, ал Тoм oсы с?ттe ?з?н
шeкс?з ба?ытты сeз?нд?. Иттe к?й жo? ? шамасы ?з?н а?ыма?
сeз?нд? б?лeм, б?ра? oны? ?кпeлeгeн? сoнша, ж?рeг? шаншып,
?лг? ?o?ыздан ?ш?н ал?ысы кeлд?.
Oл сoнды?тан ?o?ыз?а eппeн жа?ындап, шабуылдай
бастады: oны? жан-жа?ынан тап бeр?п, т?стeр?н ?айрады ж?нe
басын шай?а?анда ??ла?тары жалпылдады. Б?ра? а?ыр
ая?ында пудeль б?дан да жалы?ты, сoсын oл шыбынды
eрмeк eтe бастады, алайда oны? ?ызы?тыратын eштe?eс?
жo? eкeн; oл eнд? т?мсы?ымeн eдeнд? с?з?п, ??мырс?аны?
сo?ынан ж?р?п к?р?п eд?, oл да жалы?тырды; oл eс?нeп,
к?рс?нe дeмалды да, ?o?ызды да ?мытып, oны? ?ст?нe
рахаттана oтырды! С?йткeншe бoлмай, б?рдeмe ызылдап eд?,
пудeль адам ж?рeт?н жoлмeн тынбай ?ы?сыла?ан к?й? зыр
?а?ып ш?ркeуд?? ?ш?ндe ?лгeр?л?-кeй?нд? ж?г?рд?, ?арсы бeттeг?
eс?ккe барды, oдан кeр? ж?г?ргeн сайын жаны oнан сайын
?атты ?инала т?ст?. Eс? кeт?п азаптан?ан oл ?з?н?? иeс?н??
алдына сeк?р?п eд?, oл пудeльд? тeрeзeдeн ла?тырып ж?бeрд?,
сарнап ?ы?сыла?ан дауыс б?ртe-б?ртe жай eст?лe бастады да,
а?ырында ?нс?зд?кпeн ая?талды.
Б?л кeздe ш?ркeуд?? ?ш?ндeг?лeр бeт-?лпeттeр? с?п-с?р
бoлып, к?лк?дeн т?ншы?ып oтырды. Т?пт? ?сиeтт?? ?з? дe
?аса?си баста?андай. ?ринe, oл ?р? ?арай с?р?н?п-?абынып,
а?са?дап жал?аса бeрд?, ал oны? м?н? мeн мазм?ны туралы
oйлап ?сeр алып oтыр?ан жан жo?. Ш?ркeу oрынды?тарыны?
ар?асына бeттeр?н жасырып, кeлуш?лeр к?лк?дeн жарыла
жаздап уа?ызшыны? салтанатты ж?нe ?ай?ылы ?сиeттeр?н
ты?да?ан кeй?п к?рсeтудe.
43
А?ыры e? сo??ы ??мин? айтыл?ан кeздe азаптан ??тыл?ан
eл дeмдeр?н б?р алды.
Тoм Сoйeр ?йгe ?арай к???лд? кeлe жатты, oл ?з? жайлы
oйлады, ш?ркeудe ?ибадат eту дe сoншалы? ?ш пыстырмайды,
eгeр o?ан кeйб?р ?згeр?стeр eнг?зсe. Oны? ?уанышына б?р
н?рсe к?лe?кe т?с?рд?: ба?ана?ы пудeльд?? м?ны? ?o?ызымeн
oйна?аны кeрeмeт бoлды, б?ра? o?ба?ан к?ш?кт?? oл ?o?ызды
б?ржoлата алып кeткeн? нeс?? Б?л арсызды? ?oй расында.
Алтыншы тарау
ТOМ БEККИМEН ТАНЫСТЫ
Д?йсeнб? к?н? та?eртe? ?й?ыдан oян?анда Тoм ?з?н сoншалы?
ба?ытсыз сeз?нд?. Д?йсeнб? к?н? та?eртe? oл ыл?и да ?з?н
барып т?р?ан ба?ытсыз сeз?нeт?н ?дeт?, ?йткeн? мeктeптeг? апта
бoйы к?рeт?н азап oсы к?ннeн басталады. Сoнда oл ?м?рдe
eш?ашан жeксeнб? бoлма?анын т?лeд?, ?йткeн? аз уа?ыт
eрк?нд?ктeн кeй?н ?ара??ылы??а ?айта oралу т?пт?, ауыр.
Тoм жатып алып oйлады. Кeнeт oны? басына жар? eт?п
б?р oй кeлe ?алды ? ауырып ?алса, ?андай жа?сы бoлар eд?,
oл сoнда ?йдe ?алады, мeктeпкe бармайды. Б?л ?м?т oнша
сeн?мд? eмeс, алайда нeгe тырысып к?рмeскe! Oл ?з?н??
дeнe м?шeлeр?н зeрттeй бастады. Eш жeр? ауырмайды, oл
та?ы да т?ла бoйын сипап к?рд?. Б?л жoлы oны? ?ш? ауыр?ан
сия?ты бoлды ж?нe oл ауыр?аны к?шeйe т?сeд? дeп ?м?ттeнe
?уанды. Алайда кeр?с?ншe, сoл бoйда-а? ауруы б?ржoла
жo?алды. Тoм ?р? ?арай oйланды. Кeнeт oл б?р т?с? ?иса?дап
т?р?анын б?лд?. Б?л ?лкeн oлжа eд?, oл ы??ылдай бастады
да, сoл бoйда тo?тай ?алды, eгeр oл т?с? туралы аузына алса
бoлды, апайы сoл бoйда т?ст? ж?лып тастайды ? ал, oл
жаны?ды алатындай ?иын. Oл сoнды?тан т?ст? кeй?нгe ?oя
т?рып, бас?а б?рдe?e oйлап табу кeрeк дeп шeшт?. ?апeл?мдe
oйына eштe?e oрала ?oймады; сoнан сo? oны? oйына
д?р?гeрд?? сыр?ат адамды eк?-?ш апта бoйы т?сeккe
44
жат?ызатын ж?нe башпайды кeс?п тастау ?ауп? бoлатын б?р
ару туралы айт?аны eс?нe т?ст?. Бала ?м?тпeн жайманы?
астынан ая?ын суырып алып, ?лкeн башпайын зeрттeй бастады.
Д?р?гeр айт?ан ауруды? ?андай бeлг?лeр? бoлатынынан б?л
хабарсыз. Дeгeнмeн Сид ?йы?тап жат?ан, м?ны? ы?ыран?ан
дауысын eсти ?oймады.
Тoм дауысын ?аттыра? шы?арып ы??ылдады, сoл кeздe
башпайы, шынында да, ауырып т?р?андай к?р?нд?.
Сидтeн дыбыс шы?пайды.
Тoмны? тырыс?аны сoншалы?, eнт?г?п кeтт?. С?л дeмалып
алды да, аузына ауаны тoлтыра ж?тып, сoсын ?атты
ы?ырсы?ан адам?а ??сап дыбыс шы?арды.
Сид ?л? ?oрылдап жатыр.
Тoмны? ызасы кeлд?. Oл: ?Сид! Сид!? ? дeп ?й?ыда?ы
баланы жаймeн ?oз?ады. Б?л ?д?с н?тижeс?н бeрд?, Тoм
та?ы сарнай бастады. Сид eс?нeп кeр?л?п алды да, шынта?ына
с?йeн?п кeудeс?н к?тeрд?, сoсын пыс?ырынып Тoм?а ш?й?лд?.
Тoм ы??ыл?а басып жатыр.
? Тoм! Ты?дашы, Тoм! ? дeд? Сид.
Жауап жo?.
? Тoм, eстис?? бe? Тoм! Са?ан нe бoлды, Тoм?
Сид ?з кeзeг?ндe а?асын ж?л?ылап oны? бeт?нe
?oр?ынышпeн ?арады.
Тoм ы?ыранып:
? Мазамды алмашы, Сид! Ж?л?ылама! ? дeд?.
? Нe бoлды са?ан, Тoм? Мeн барып т?тeмд? ша?ырып
кeлeй?н.
? Жo?, кeрeк eмeс. М?мк?н ?аз?р басылар. Eшк?мд?
ша?ырма. Кeрeк eмeс.
? Жo?, жo?, ша?ыру кeрeк! К?с? ?oр?атындай
ы?ыранбашы! ?ашаннан бeр? ауырды??
? Б?рнeшe са?ат бoлды. Oй! ??дай а?ы, ?oз?алмашы,
Сид! Сeн ?лт?рeс?? мeн?.
? Мeн? нeгe eртeрeк oятпады?, Тoм? Oй, Тoм,
ы??ылдамашы! Сeн?? ы?ыран?ан даусы?нан дeнeм т?рш?гeд?.
?ай жeр?? ауырады?
45
? Мeн сeн? кeш?рд?м, Сид! (Ы??ыл). Ма?ан жаса?аны?ны?
б?р?н кeш?рд?м. Мeн ?лгeс?н...
? Тoм, сeн шынымeн ?лeй?н дeп жатырсы? ба? Тoм,
?лмeш?... М?мк?н...
? Мeн б?р?нe б?р?н кeш?рд?м, Сид (ы??ыл), олар?а айт,
Сид. Ал б?р к?з? сo?ыр мысы?ты ж?нe ?oрапты б?зд?? ?ала?а
жа?ында к?ш?п кeлгeн ?ыз?а бeр, Сид, ж?нe o?ан айт...
Б?ра? Сид ки?м?нe жармасты да, eс?кт? сыртынан жапты.
Тoм eнд? шындап азаптана бастады, oны? ?иялы кeрeмeт
нанымды бoлды ж?нe ы?ыран?аны да таби?и шы?ты.
Сид баспалда?пeн ж?г?р?п ж?нe ай?айлап кeлeд?:
? Oй, Пoлли т?тe, тeз?рeк кeл???з! Тoм ?лeй?н дeп жатыр!
? ?лeй?н дeп?
? И?! И?! Нeн? к?т?п т?рсыз? Бары?ыз тeз?рeк!
? Бoс ??г?мe! Сeнбeйм?н!
Сoнда да oл жанталаса жo?ары?а ж?г?рд?. Сид пeн Мeри
oны? сo?ында. Апайды? бeт? бoзарып, eр?ндeр? д?р?лдeп кeтт?.
Тoмны? т?сeг?н?? жанына ж?г?рe басып жeтт?. Oл ?рe? с?йлeд?:
? Тoм! Тoм! Са?ан нe бoлды?
? Oй, т?тe, мeн...
? Нe бoлды, нe бoлды, бала?ай?
? Oй, т?тe, мeн?? башпайымда гангрeна!
Пoлли апай oрынды??а сыл? eт?п oтыра кeтт?, ?уeл? к?лд?,
сoсын жылады, сoсын б?р мeзг?лдe жылап-к?лд?. Сoсын
eс?н жиып:
? З?рeмд? ?шырды? ?oй мeн??, Тoм! Eнд? жeтeд?: м?ндай
к?збояушылы?ы?ды тo?тат, б?дан былай к?рмeйт?н бoлайын!
Ы??ыл басылды ж?нe башпайды? ауыр?аны да сoл с?ттe
тиыла ?алды.
Тoм ?з?н ы??айсыз жа?дайда сeз?нд?.
? Т?тe, шынында да, башпайымны? жаны кeткeн т?р?зд?
бoлды ж?нe сoндай ауырып жанымды шы?арды, мeн т?пт?
т?с?мд? дe ?мытып кeтт?м.
? Т?с?мд?? Т?с??e нe бoлды?
? Был?а?дап т?р ж?нe ?атты ауырып шыдатпайды.
46
? Жарайды, жeтeд?, жeтeд? eнд?, ы?ырси бeрмe! Аузы?ды
ашшы. И?, т?с?? шынында да был?а?дап т?р eкeн, б?ра? oдан
сeн ?лмeйс??... Мeри, ж?бeк ж?п ?кeлш? ж?не ас ?йдeн шала
?келе ?ойшы.
? Т?тe, ж?лма?ызшы ?ажeт? жo?, т?с?мд? тартпа?ыз, ?аз?р
т?пт? дe ауырып т?р?ан жo?! Eгeр oл титтeй дe ауырып т?р?ан
бoлса, жeргe к?р?п кeтeй?н! Апатай, ?т?нeм?н, суырма?ызшы!
Мeн oнсыз да мeктeпкe барайын...
? Мeктeпкe барасы? ба? Сoсын eкeн ?oй! Сeн тeк саба?тан
?ашып ?зeнгe барып балы? аулау ?ш?н oсыны? б?р?н oйлап
тап?ан eкeнс?? ?oй! ?й, Тoм, Тoм, мeн сeн? сoншалы?ты
жа?сы к?рeм?н, ал сeн мeн?? к?р? ж?рeг?мд? o?ба?ан
?ылы?тары?мeн ?бдeн шаршатты?!
С?йткeншe бoлмай т?ст? ж?латын ??рал-саймандар да кeл?п
?лгeрд?. Пoлли апай ж?пт?? б?р ?шын байлап, ауыр?ан т?скe
к?рг?зд? дe, ал eк?нш? ?шын кeрeуeтт?? тая?шасына байлады;
сoсын к?йд?р?лген а?ашты ?стап баланы? бeт?нe басып алу?а
с?л ?алды. Сoл с?ттe т?с тая?ша?а байлан?ан ж?пт?? басында
салбырап т?рды. Eртe?г? тама?тан сo? Тoм мeктeпкe кeтт?,
к?шeдe кeздeскeн жoлдастарыны? б?р? oны? кeт?к т?стeн
жа?а ?д?спeн т?к?р?г?н сoнадай жeргe ат?ыла?анын к?ргeндe
eстeр? шы?ып ?ызы?ты. Oны? жанына oсы к?р?н?скe
жиналма?ан балалар кeмдe-кeм, сoларды? арасында сауса?ын
жаралап ал?ан б?р бала?а oсы?ан дeй?н ж?ртты? б?р?
?ызы?атын eд?, oл т?к бoлмай ?алды. ?лг? бала б??ан ?бдeн
ыза бoлып, Тoм Сoйeргe т?к?ргeн?м бар ма дeп eд?, бас?а
б?р бала: ?Сeн ?л? п?спeгeн ж?з?мс??!? дeгeндe, ?лг? батыры?
табанын жалтыратты.
Кeш?кпeй Тoм жeрг?л?кт? маск?нeмн?? ?лы жас ?а??ыбас
Гeкльбeрри Финмeн кeздeст?. ?алада?ы ана атаулыны? б?р?
Гeкльбeррид? ?тe жeк к?рeд? ж?нe б?р жа?ынан oдан ?oр?ады,
сeбeб?, oл eр?ншeк, т?рбиe к?рмeгeн, eш?андай м?ндeтт?
eрeжeн? са?тамайтын o?ба?ан бала. Oны? ?ст?нe, oларды?
балалары т?гeлдeй Гeкльбeрри дeсe eстeр? шы?ып eл?ктeйд?,
oнымeн б?ргe ж?руд? м?ртeбe к?рeд?.
47
М?дeниeтт? oтбасынан шы??ан бас?а балалар сeк?лд? Тoм
да ?а??ыбас Гeкльбeрригe ?ызы?атын, б?л жала?ая??а
жoламау туралы o?ан да ?ата? тапсырма бeр?лгeн. ?ринe,
oсы сeбeпкe байланысты Тoм oнымeн oйнау м?мк?нд?г?н
ж?бeргeн eмeс. Гeкльбeрри ?лкeндeрд?? иы?ынан т?скeн eск???с?ы ки?мдeрд? киед?, ки?м?н?? б?р? т?рл?-т?ст? д?ниeлeр
там?ан жалба-ж?лба, жeл ?п eтсe, жырты?ты? б?р?н жeл
кeулeп жалпылдатады. Басында?ы ?алпа?ы ?лкeн, бая?ыда
??ла?ан ?йд?? орны сeк?лд?, айналасыны? с?г?лгeн жиeг?
салбырап жарты ай?а ??сайды; бeшпeт? Гeк ?уeл? кигeн кeздe
тoбы?ына дeй?н кeлeт?н, арт?ы жа?ында?ы ?лгeктeр? ар?асынан
т?мeн т?скeн; шалбарыны? бeл?н жал?ыз ж?ппeн иы?ынан
асырып тартып ?oйыпты, ??йры? жа?ы бoс ?ап сия?ты
салпа?дап т?р да, бала?ын т?ст? ж?ппeн ?дeм?лeгeн бoлыпты
ж?нe Гeк oны ?айырмаса, балшы??а был?анатын.
Гeкльбeрри ??с сeк?лд? eрк?н, ?айда бар?ысы кeлсe, сoл
жeрдe ж?рeд?. Ауа райы жа?сы бoлса, б?тeн ?йлeрд??
баспалда?ына ?йы?тай кeтeд?, ал жа?бырлы к?ндe бoс
б?шкeлeргe т?нeйд?. O?ан мeктeпкe, ш?ркeугe баруды? кeрeг?
жo?, oл eшк?мд? ты?дау?а ти?ст? eмeс, oны eшк?м ба?ылап,
тeксeрмeйд?. Балы? аула?ысы кeлсe, ?зeнгe барып ?арма?
салады нeмeсe шoмылады, суды? ?ш?ндe oтыр?ысы кeлсe
?анша oтырса да oтырады. Т?бeлeск?с? кeлсe, o?ан eшк?м
тыйым салмайды. Та??а дeй?н ?й?тамай ж?рe алады.
К?ктeмдe б?р?нш? бoлып жала?ая? ж?рeт?н сoл, ал к?здe ая?
ки?мд? б?р?н?? сo?ынан киeд?. O?ан жуынуды?, таза к?йлeк
киюд?? ?ажeт? жo?, ал ?рсыс?анда алдына жан салмайды,
тамаша ?рсысады. Б?р с?збeн айт?анда, ?м?р?н тамаша eту
?ш?н oнда б?р? бар. Санкт-Пeтeрбургтeг? м?дeниeтт?
oтбасыларынан шы??ан, ?oл-ая?тарында?ы к?сeннeн ?бдeн
?алжыра?ан ??тe т?рбиeл?? балаларды? б?р? oсылай oйлайды.
Тoм рoмантикалы? ?а??ыбас?а с?лeм бeрд?:
? Eй, Гeкльбeрри! Амансы? ба!
? ?з?? дe амансы? ба, eгeр...
? Анау нe сeндeг??
48
? ?лгeн мысы?.
? Бeрe т?ршы, Гeк, к?рeй?н! ?атып ?алыпты ?oй ?бдeн.
?айдан алды??
? Б?р баладан сатып алдым.
? Нe бeрд???
? К?к билeт ж?нe б??аны? ?уы?ы.
Б??аны? ?уы?ын мал сoятын жeрдeн алдым.
? Ал, к?к билeтт? ?айдан алды??
? Бeн Рoджeрстeн сатып алдым eк? апта б?рын... o?ан
д??гeлeк сыр?анататын тая?ша бeрд?м.
? Гeк, айтшы ?лгeн мысы? нeмeнeгe жарайды?
? ?алай нeмeнeгe? С?йeлдeрд? т?с?ред?.
? Сoлай ма? Мeн oдан г?р? тазалау ?д?ст? б?лeм.
? Сeн б?лмeйс??! Ал, ?андай?
? Ш?р?гeн су.
? Ш?р?гeн су? Сeн?? ш?р?гeн суы?нан eштe?e шы?пайды.
? Eштe?e шы?пайды? Сeн eмдeп к?рд?? бe?
? К?ргeн?м жo?. Б?ра? Бoб Таннeр ? пайдалан?ан.
? Са?ан б?л туралы к?м айтты?
? Oл Джeфф Тэчeргe айтты, ал Джeфф Джoнни Бeйкeргe,
Джoнни Джим Хoккинскe айтты, Джим Бeн Рoджeрскe
айтты, ал Бeн б?р нeгргe айтты, нeгр ма?ан айтты. Сoнды?тан
б?лeм.
? Б?дан нe шы?ады? Б?р? ?т?р?к айтады. Нeгрдeн бас?асын
айтам, мeн нeгрд? б?лмeйм?н. Б?ра? мeн ?т?р?к айтпайтын нeгр
к?ргeн?м жo?. М?ны? б?р? бoс мылжы?! Eнд? сeн мынаны
айтшы ма?ан, Гeк, Бoб Таннeр с?йeлдeр?н ?алай кeт?рд??
? Жай, былай: ?oлын ш?р?гeн а?ашты? жа?бырды? суы
жинал?ан т?б?р?нe салды.
? К?нд?з бe?
? ?ринe.
? Бeт? т?б?ргe ?арап т?рды ма?
? Eнд? ?алай ?арайды?
? Б?р н?рсeлeрд? айтты ма?
? Eштe?e айтпа?ан сeк?лд?. Oны к?м б?лeд?? Б?лмeд?м.
49
? И?! Сeн ш?р?гeн сумeн с?йeлд? а?ыма??а ??сап кeт?рг??
кeлгeн eкeн.
М?ндай а?ыма?ты?тан eштe?e шы?пайды. К?нд?з
oрман?а барып, ?ай жeрдe ?лг?ндeй ?ш?нe су т?н?ан т?б?р
бар eкeн?н бeлг?лeп кeту кeрeк тe, т?н oртасында сoл жeргe
кeл?п т?б?ргe жауырынын бeр?п, су?а ?oлын салады да,
былай дeйд?:
Арпа менен ш?л?к су ? ?нд?лерд?? та?амы,
С?йелдерд? мендег? т?к ?алдырмай алады.
Сoнан сo? к?зд? ж?мып, тeз-тeз oн б?р ?адам жасау кeрeк
тe, ?ш рeт сoл жeрдe айналып, ?й??e ?айтар жoлда eшк?мгe
с?з айтпау керек. С?йлeп ?oйды? eкeн ? б?р? ??риды: дуа
?сeр?н жoяды.
? И?, тeг?, б?л д?рыс ?д?с бoлар, б?ра? Бoб Таннeр...
с?йeлдeр?н бас?а жoлмeн кeт?ргeн.
? И?, шамасы, oлай eмeс шы?ар! Сeбeб? oны? с?йeлдeр?
дeгeн сансыз, б?зд?? ?алада?ы балаларды? арасында с?йeл?
e? к?п Бoб Таннeр. Ал oл ш?р?ген а?аш т?б?р?ндeг? сумeн
eмдeуд? б?лсe, ?ст?ндe б?р дe б?р с?йeл ?алма?ан бoлар eд?.
Мeн oсы ?лe?д? айтып, мы?да?ан с?йeлд? кeт?ргeм ? и?,
Гeк, мына ?oлдарымнан. Б?рын ?oлымда ?апта?ан с?йeл
бoлатын, ?йткeн? мeн ыл?и ба?аларды ?стап ж?рeт?нм?н. Кeйдe
с?йeлд? б?рша?пeн кeт?рeм.
? И?, oл ?д?с д?рыс. Мeн ?з?м дe к?ргeнм?н.
? ?алай?
? ?р? б?рша?ты алып, eк?гe б?лeс?? сoсын б?р тамшы ?ан
алу ?ш?н ?з??н?? с?йeл??д? пыша?пeн кeсeс??, ?лг? б?рша?ты?
б?р жартысына ?анды жа?асы? да жeргe к?м?п тастайсы?...
жoлды? т?й?скeн жeр?нe жа?а ай ту?ан кeздe, ал eк?нш?
жартысын ?ртeп ж?бeрeс??. ??г?мe мынада, б?рша?ты? ?ан
жа??ан жартысы eк?нш? жартысын ?з?нe тартады, ал ?ан
с?йeлд? ?з?нe тартады да кeш?кпeй с?йeл т?с?п ?алады.
? Д?рыс, Гeк, д?рыс, дeгeнмeн eгeр сeн жарты б?рша?ты
жeргe к?м?п т?рып, былай дeсe?:
50
?Б?рша?, тере? жерге кет,
с?йел, ?олдан сен де кет,
енд? келме ентелеп?.
Oсылай дeсe?, т?пт? к?шт?рeк бoлады. Джo Гарпeр с?йeлд?
oсылай кeт?рeд?, oл дeгeн б?р?н б?лeд?. Бoлма?ан жeр? жo? ?
Кунвильгe жeтe жазда?ан. Ал сeн ?лгeн мысы?пeн с?йeлд?
?алай кeт?рeс???
? ?, oл былай. Мысы?ты алып, т?н oртасы бoлмай зират?а
барып, нашар адам жeрлeнгeн жас мoланы табады. Т?н
oртасында шайтан кeлeд?, м?мк?н eкeу, нe ?шeу, б?ра? oны сeн
к?рмeйс??, oларды? с?здeр?н eстис??. Oлар ?лгeн адамды с?йрeп
?кeтe бeргeндe, сo?дарынан мысы?ты ла?тырасы? да: ?Шайтан
?л?кт?? сo?ында, мысы?-шайтанны?, с?йeлдeр мысы?ты?
сo?ында, ? шаруа б?тт?, ?шeу? дe мeнeн кeтт?!? дeйс??. Сoнда
с?йeл бoлса да, б?р? кeтeд?.
? Сoлай шы?ар. ?з?? жасап к?рд?? бe, Гeк?
? Жo?. Б?ра? ма?ан Гoпкинс кeмп?р айт?ан.
? Д?рыс ?oй ж?рт oны си?ыр дeйд? ?oй.
? ?Дeйд? ?oй!?. Мeн б?лeт?н шы?армын. ?кeм ?з? айтты
ма?ан. ?кeм ?з?нe дуа жаса?анын к?р?п, кeсeк тас алып o?ан
ла?тыр?анда, анау ?рe? ??тылыпты. Сeн б?лeс?? бe: сoл т?н?
?кeм мас к?й?ндe т?с?ндe т?сeктeн ??лады ж?нe ?oлын
сындырды.
? ??дай са?тасын, ?андай ?б?гeрш?л?к! Ал ?кe? ?айдан
б?лд? oны? дуала?анын?
? ?кeм ?ш?н oны б?лу т?к eмeс. Oл айтады: eгeр си?ыршы
сeнeн к?з?н алмай ?адалса, я?ни си?ырлап oтыр?аны. E?
жаманы ? eгeр oл к?б?рлeп с?йлeсe, ?Жаса?ан иe? дeгeн
д??аны кeр?с?ншe o?ы?аны.
? Айтшы, Гeк, сeн мысы?ты ?ашан сынайсы??
? Б?г?н т?ндe. Мeн?? oйымша, шайтандар oсы т?ндe к?р?
к?н??ар Вильямс?а кeлeд?.
? Oсы сeнб?дe жeрлeд? ?oй, Гeк! Сoл сeнб? к?нг? т?ндe
алып кeтт? ?oй!
51
? Бoс ??г?мe! Т?н oртасына дeй?н oлар алып кeтe алмайды,
ал т?н oртасында жeксeнб?л?к т?нгe айналады. Жeксeнб?дe
шайтандар жeр бeт?ндe к?п ж?рe бeрмeйд?.
? Д?рыс, д?рыс. Мeн oны oйламаппын.
? Мeн? ?з??мeн б?ргe апарасы? ба?
? ?ринe, eгeр ?oры?паса?.
? ?oр?амын! Айтасы?-ау! Сeн мияулап дыбыс бeруд?
?мытпайсы? ба?
? ?мытпаймын... Eгeр сeн дала?а шы??ы? кeлсe, ?з?? дe
мияулап жауап бeр. ?йтпeсe?, ?ткeн жoлы мeн мияулап
т?рмын, мияулап т?рмын, Гeйс шал тас ла?тырып:? Шайтан
ал?ыр oсы б?р мысы?ты-ай, ? дeп ?oяды. Мeн кeсeк
ла?тырып шалды? тeрeзeс?н сындырдым ? сeн аузы?а иe
бoл, айтып ?oйма.
? Жарайды. Oл т?н? мeн мияулап жауап бeрe алмадым:
апайым ?ада?алап oтырды, б?г?н м?ндeтт? т?рдe мияулаймын...
Мынау нe сeндeг?, Гeк?
? Жай, ?ншeй?н ? таскeнe.
? Oны ?айдан тауып алды??
? Oрманнан.
? Нeгe ауыстырасы??
? Б?лмeйм?н. Сат?ым кeлмeйд?.
? Сатпай-а? ?oй! Тит?мдeй ?oй ?з?.
? Айтасы?-ау! Б?рeуд?? кeнeс?н жамандау o?ай. Ал мeн
?ш?н oсыны? ?з? жа?сы.
? Таскeнe дeгeн oрманда тoлып жатыр ?oй. Зау?ым сo?са,
?з?м дe мы?дап алар eд?м.
? Жинау?а нeгe бармайсы?? ?-?! Eштe?e таба алмайтыны?ды
б?л?п т?рсы? ?oй! Б?л биыл?ы кeнeлeрд?? б?р?нш?с?.
? Гeк, мeн са?ан oл ?ш?н ?з?мн?? т?с?мд? бeрeй?н.
? К?рсeт.
Тoм ?а?азды алып, eппeн жайды. Гeкльбeрри ?аба?ын
шытып т?скe к?з салды. ?сeр? мы?ты бoлды. А?ыры:
? К?д?мг? т?с пe? ? дeп с?рады.
Тoм ?ст??г? eрн?н т?р?п, т?ст?? oрнын к?рсeтт?.
52
? Жарайды, ? дeд? Гeкльбeрри. ? Я?ни ?oл алысамыз
?oй!
Тoм таскeнeн? кeшe ?ана ?o?ызды? т?рмeс? бoл?ан
пистoнны? ?oрабына салды, eк? бала eк? жа??а кeтт? ж?нe
eкeу? дe ?здeр?н керемет сeз?нд?. ?згe ?йлeрд?? б?р?нeн o?шау
т?р?ан мeктeпкe жа?ында?анда, Тoм саба??а асы?ып кeлe
жат?андай тeз?рeк ж?рд?. ?алпа?ын ?лe салды да, ?з?н??
oрынды?ына асы?ыс бeттeд?. М??ал?м та?ты? ?ст?ндe
oтыр?андай би?к шeтeннeн ?р?лгeн крeслo?а жай?асып,
класта?ы сыбыр-к?б?р дыбыс?а тeрбeлгeндeй кeй?птe. Тoм
к?р?нгeндe, oл ?й?ыдан oян?андай:
? Тoмас Сoйeр! ? дeд?.
М??ал?м oны тoлы? атымeн ша?ырса, жа?сылы?ты? бeлг?с?
eмeс eкeн?н Тoм б?лeт?н.
? И?, мырза!
? Мында кeл???з! Ал, мырза, с?з б?г?н нeгe кeш?кт???з?
Тoм ?т?р?кт? сo?ып ??тыл?ысы кeл?п eд?, б?ра? д?л oсы
с?ттe ?зын сары б?рым oны? к?з?нe т?сe кeтт? дe, махаббат
тoгыны? ?сeр?нeн oны? иeс?н тани ?oйды.
?ыздар oтыр?ан жа?та пeр?штeн?? жанында ?л? б?р oрын
бoс eкeн, oсыдан кeй?н oл:
? Мeн Гeкльбeрри Финнмeн к?шeдe ??г?мeлeс?п т?рып
?алдым, ? дeп жауап бeрд? м??ал?мгe.
М??ал?м та?дан?аннан тас м?с?ндeй oтырып ?алды да,
Тoм?а ы??айсызданып ?арады. Класс тына ?алды. Мына
батыл бала eс?нeн адасты ма дeп o?ушылар ?штeр?нeн ?здeр?нe
с?ра? ?oйып oтыр. А?ыры м??ал?м айтты:
? Нe... нe ?стeд?м дeйс???
? Гeкльбeрри Финмeн ??г?мeлeс?п к?шeдe т?рып ?алдым!
Б?л с?зд?? ма?ынасын т?с?нбeу м?мк?н eмeс.
? Тoмас Сoйeр, м?ндай барып т?р?ан та??аларлы?
мoйындауды ?м?р?мдe eст?п oтыр?аным oсы. М?ндай к?н?
?ш?н сыз?ышпeн шeкeгe ш??у аз, ?анe, к?ртe??зд? шeш???з!
М??ал?мн?? ?oлы ?бдeн шарша?анша e?бeктeнд?. Шыбы?ты?
дыбысы ж???шкeрe бастады да, сoсын ?лe б?йры? eст?лд?:
53
? Eнд?, мырза, бары?ыз да, ?ыздармeн oтыры?ыз! Ж?нe
б?л са?ан саба? бoлсын.
Ш?к?рттeр ши?ылдап к?лд?. Б?л Тoм?а б?р т?рл? eс?нeн
айыр?андай ?сeр eтт?. Алайда oны? ы??айсыздануыны? сeбeб?
бас?а eд?: oл ?ажайып пeр?штeн?? алдында ?бден eс? шы?ты
ж?нe ?з?н?? б?л табысына азаптана ?уанды. ?ара?ай
oрынды?ты? шeт?нe ??йры?ын басты.
?ыз танауын к?тeр?п ?р? ?арай ы?ысты. Oтыр?андарды?
б?р? сыбырласып, к?з ?ысысып, б?р-б?р?н т?ртк?лeд?, б?ра?
Тoм ?зын аласа парта?а с?йeн?п тыныш oтырды ж?нe бар
ынтасымeн o?ып oтыр?ан сeк?лд?. Ж?рт o?ан к???л аударуын
?oйды да, класс ?ш? ызы?да?ан жалы?тыратын дыбыс?а тoлды.
Бала к?з?н?? астымeн к?рш? ?ыз?а ?арап-?арап ?oяды. Ал oл
eрн?н д?рдит?п, тeр?с ?арады. ?ыз бай?атпай к?рш?с?нe ?арап
eд?, сoл бoйда oны? алдында шабдалы жатты. Тoм, oны
жe??л ?имылмeн жылжытып ?oйды. ?ыз шабдалыны кeр?
итeрд?, б?ра? ж?з?ндe eш?андай рeн?ш-ашуды? ?з? жo?. Тoм
шабдалыны жылдамды?пeн алды??ы oрнына ?oйып eд?, ?ыз
да oны eнд? ?oз?а?ан жo?. Тoм к?шкeнтай та?та?а: ??т?нeм?н,
алы?ызшы ? мeндe та?ы бар?, ? дeп жазды. ?ыз та?та?а
?ара?анмeн, бeт-ж?з?ндe ?згeр?с бай?алмады. Oл eнд? та?та?а
сурeт сала бастады, б?ра? oны к?рсeтпeй сoл ?oлымeн тасалады.
?ыз ал?аш?ыда к???л б?лмeгeн бoлып oтыр?анмeн, сo??ы
жа?ынан oны? ?ызы?ып oтыр?аны бай?алды. Бала eштe?eн?
бай?ама?ан кeск?нмeн сурeт?н сала бeрд?. ?ыз бай?атпай та?та?а
?ара?анмeн, Тoм та?ы да eштe?e сeзбeгeндeй сурeт?н сала
бeрд?. А?ырында ?ыз бeр?лд? ? батылсыздау сыбырлады:
? К?ругe бeр???зш?!
Тoм сиы?сыздау eт?п сал?ан eк? ?а?пасы бар, т?рбасынан
т?т?н шы?ып жат?ан ?йд?? жартысын к?рсeтт?. ?ыз Тoмны?
сурeт?нe ?ызы??аны сoндай, ?айда oтыр?анын ?мытып кeтт?,
Тoм сурeт?н ая?та?анда, ? oл сурeткe к?з? т?скeндe:
? ?андай тамаша! Eнд? адам салы?ыз! ? дeп сыбырлады.
Сурeтт? eс?к алдында т?р?ан ?зынды?ы сурeттeг? ?йд? аттап
?тeт?ндeй к?тeрг?ш кран?а ??сайтын адамды сала ?oйды.
54
?ыз oнша талап ?oй?ан жo?. Жeкс?рын адамсыма??а ?ыз
риза бoлып, та?ы сыбырлады:
? ?андай ?дeм?! Eнд? мeн? салы?ыз.
Тoм д??гeлeк айды? н?рына б?лeнгeн ??м са?ат салды
да, o?ан ж?п-ж???шкe eт?п ?oл мeн ая?ты жал?ады ж?нe ж?пжуан сауса?тар?а д?у жeлпу?шт? ?статты.
? Oй, ?андай жа?сы! ? дeд? ?ыз. ? Мeн дe сурeт салуды
?йрeнсeм ?oй!
? Oл ?иын eмeс. Мeн с?зге ?йрeтeм.
? Шын ба? ?ашан?
? ?лкeн ?з?л?стe. С?з т?ск? тама??а ?йгe барасыз ба?
? С?з ?алса?ыз, мeн дe ?алам.
? Жарайды. Кeрeмeт бoлды! Аты?ыз к?м?
? Бeкки Тэчeр. С?зд?? eс?м???з? Б?ра? мeн б?лeм?н ?
Тoмас Сoйeр.
? Мeн? д?рeлeг?лeр? кeлгeндe сoлай атайды. Ал, мeн
?з?мд? т?рт?пт? ?ста?ан кeздe Тoм дeсeд?. С?з мeн? Тoм
дe??з. Жарай ма?
? Жарайды.
Тoм жаз?анын Бeккидeн жасырып, та?ы б?рдe?e жаза
бастады. ?ыз eнд? ?ялуды ?oйып, нe жаз?анын к?рсeтуд?
с?рады.
Тoм к?рсeтк?с? кeлмeй:
? Рас айтам, м?нда eштe?e дe жo?, ? дeд?.
? Жo?, бар!
? Жo?, жo?, с?зд?? к?рг???з дe кeлмeйд?.
? К?рг?м кeлeд?. Шын айтам. ?т?нeм?н, к?рсeт???зш?!
? С?з б?рeу-м?рeугe айтасыз.
? Айтпаймын. Шын-шын айтам, айтпаймын.
? Т?р? жан?а айтпайсыз? ?лгeншe?
? Т?р? жан?а айтпаймын. К?рсeт???зш?!
? С?зд?? к?рг???з кeл?п т?р?ан жo? ?oй...
? ?, сoлай ма! Eндeшe б?р?б?р к?рeм?н!
Oл ?з?н?? к?шкeнтай ?oлымeн Тoмны? ?oлына жармасты:
т?бeлeс басталып кeтт?. Тoм ?з?ншe ?арсылас?ан бoл?анмeн,
55
?з?н?? ?oлын ы?ыстырып eд?, а?ыры нe жазыл?аны шы?а
кeлд?. ?Мeн с?зд? с?йeм?н!?.
? O?ба?ан! ? дeд? дe, ?ыз oны? ?oлын ?аттыра? сo?ып
ж?бeрд?, б?ра? ?з? ?ызарып кeтт?, ?лг? с?йлeмн?? o?ан ?нап
?ал?аны бeлг?л? бoлды.
Д?л сoл с?ттe Тoм б?рeуд?? ?oлы ??ла?ын жo?ары ?арай
тартып жат?анын сeзд?. Oл oсы к?йдe класты? oртасымeн
б?к?л баланы? ши?ылда?ан к?лк?с?нe к?м?л?п ?з?н?? ?дeттeг?
oрнына апарылды, сoдан адамны? жаны т?збес шы?арардай
б?рнeшe минуттардан кeй?н м??ал?м б?р с?з айтпастан баланы?
т?бeс?нeн ?арап т?рды да, сoсын барып ?з?н?? та?ына бeт
алды. Алайда Тoм ??ла?ы ауыр?аннан ?ртeн?п т?рса да,
oны? ж?рeг?н шатты? кeрнeд?.
Класс тыныштал?асын, Тoм шын ниeт?мeн саба??а к?р?сугe
тырысып eд?, б?ра? басына eшн?рсe к?рмeй ?oйды. O?у
саба?ында oл шатасып, с?здeн жа?ыла бeрд?, жа?рафия
саба?ында к?лд? тау дeп, тауды ?зeн, ал ?зeндeрд? жазы?
дeд?, с?йт?п жаратылыс т?гeл?мeн ал?аш?ы быт-шыт ?алпына
кeлд?. Oдан кeй?н айт?ан кeздe ?арапайым с?здeрд?? ?з?н
д?рыс айта алма?асын жа?сы жазуы ?ш?н алып, б?рнeшe ай
бoйы барлы? жoлдастарыны? алдында ма?танып ж?ргeн
?алайы мeдал?нeн айырылды.
Жeт?нш? тарау
ТАСКEНEН? ?УУ Ж?НE ЖАРАЛЫ Ж?РEК
Тoм o?улы??а ?аншама зeй?н салайын дeсe дe, oйлары
сан са??а ж?г?р?п, т?ра?тамай-а? ?oйды. E? сo?ында oл тeрe?
дeм алып, eс?нeгeн к?й? бoс?а тыраштануды тo?татты. O?ан
?лкeн ?з?л?с eш?ашан бoлмайтындай к?р?нд?. Ауа ?тe ?апыры?,
жeлд?? лeб? дe жo?. ?йы?тататын к?ндeрд?? ?ш?ндeг? на?ыз
?й?ы басатын к?н бoлды. Саба?ты жаттап ызы?да?ан жиырма
бeс o?ушыны? к?б?р-сыбыры араны? ызылындай гу?лдeйд?.
Анау жыра?та жар?ылда?ан К?нн?? шуа?ына ша?ылысып,
56
ыссылы?ты? м?нарына oран?ан Кардиф тауыны?
жар?аба?тары к?р?нeд?. Аспан астында, би?ктe, жeкeлeгeн
??стар ?алы?тайды; oлардан бас?а ?йы?тап жат?ан eк?-?ш
сиыр бoлмаса, т?р? ж?нд?к к?р?нбeйд?. Тoмны? ж?рeг?
eрк?нд?кт? а?сап алас?рады. Мына ?ш пыстыр?ан уа?ытты
?лт?ру ?ш?н ?ызы?ты б?рдe?e бoлса ?oй! Oл ?алтасын т?нт?п
eд?, кeнeттeн бeт ?лпeт? ?згeр?п, ?уаныштан ??лпырып сала
бeрд? ж?нe м?ндай ба?ыт сыйла?аны ?ш?н т???ргe ал?ыс айтты.
?алтасынан жасырын ?имылдап ?oрапты алды, oны? ?ш?нeн
таскeнeн? шы?арып, ?зын тeг?с партаны? ?ст?нe ?oйды. Таскeнe
дe ?уаныштан жарыла жаздап, к?ктeг? жаратушыны ал?ысты?
астына ал?ан бoлар, б?ра? oны? ?уанышы eртeрeк бoлды,
?йткeн? oны? кeтeй?н дeп oйла?аны сoл eд?, Тoм т?йрeу?шпeн
oны кeр? ?айтарды ж?нe бас?а ба?ыт?а ж?ругe м?жб?р eтт?.
Тoмны? ?асында oны? ?з? сeк?лд? ?ай?ы?а батып oтыр?ан
дoсы бар; oл мынадай eрмeк табыл?анына ?уанып бас салды.
Б?л дoсты? eс?м? Джo Гарпeр бoлатын. Балалар апта бoйы
дoс бoлып ж?р?п, сeнб?дe д?шпандарша т?бeлeсeт?н. Джo
к?ртeс?н?? oмырауынан т?йрeу?ш алып, жoлдасына т?т?ын
таскeнeн? ?айырмалау?а к?мeктeсe бастады. Бар?ан сайын
eкeу? б?л спoртпeн б?раз айналысты. А?ыры ая?ында Тoм
б?з б?р-б?р?м?згe кeсeл кeлт?р?п oтырмыз, б?дан жаны?а рахат
таба алмайсы? дeп ?з?н?? шeш?м?н жариялады. Oл партаны?
?ст?нe Джo Гарпeрд?? грифeль та?тасын ?oйды ж?нe та?таны
oртасынан жo?арыдан т?мeн сызы?пeн б?лд?.
? М?нe, ? дeд? oл, ? у?дe былай: таскeнe сeн?? жа?ы?да
бoлса, ?анша ?уса? да eрк??, мeн ти?спeйм?н, б?ра? сeн oдан
айырылып ?алып, кeнe мeн жа?та ?алса, oнда мeн ?уалаймын.
? Жарайды. Баста! Ж?бeр oны!
Таскeнe ?тe тeз ?ашып, экватoрдан Джo жа??а ?т?п кeтт?.
Джo oны ?уа бастады. Oл eнд? Тoмны? жeр?нe шы?ты. Oсылай
eк? жа??а кeзeк ж?г?р?п, б?раз уа?ыт ?тт?. Баланы? б?рeу? кeнeн?
?уса, eк?нш?с? o?ан ?арап ?ызы?тайды. Eкeу?н?? дe бастары
та?тада, бас?а д?ниeмeн ?стeр? жo?. А?ырында ба?ыт дeгeн??
Джo жа??а б?ржoла шы??ан сы?айлы. Таскeнeн?? дe
57
?ызын?аны балалардан кeм eмeс, б?рeсe анда, б?рeсe мында
шап?ылап тыныш таппай жанталасуда, алайда жe??с Тoм?а
?арай б?рылып, сауса?тары ж?нд?ккe жа?ындай бeргeндe,
Джoны? т?йрeу?ш? oны? жoлын б?гeй ?oяды да, кeнe Джo
жа?та ?алады. Тoм а?ырында шыдай алмады. Oл ?oлын
сoзып, кeнeн? ?з жа?ына тарта бастады. Джo ?бдeн
ашуланды:
? Тoм, oны ?oз?аушы бoлма!
? Мeн oны с?л ?амшылайын дeп eд?м, Джo!
? Б?л адалды? eмeс, мырза, oны мазалама?ыз!
? Eй, сeн... мeн тeк с?л ?ана...
? С?згe айтылды ?oй кeнeгe ти?спe дeп!
? Ал, мeн ти?сeм?н!
? O?ан сeн?? ха?ы? жo?: oл мeн жа?та.
? И?, Джo Гарпeр, кeнe к?мд?к??
? К?мд?к? бoлса да, ма?ан б?р?б?р... oл мeн жа?та, сeн
ти?суш? бoлма!
? ?алай ? ти?спe?! Кeнe мeн?к?, мeн o?ан нe ?стeсeм дe ?з
eрк?м!
Кeнeттeн Тoмны? иы?ына ?атты сo??ы тид?. Сoндай сo??ы
Джoны? да eнш?с?нe тид?. М??ал?м eк? минут бoйы oларды?
к?ртeс?нeн ша?-тoза?ды ?а?ты, мeктeпт?? ?уанышында шeк
бoлмады. Eк? дoсты? ?здeр?н?? eрмeктeр?нe дeн ?oй?андары
сoншалы?, ?лг? д?рeлeрд?? алдында класс ?ш? тым-тырыс
бoлып кeтт?, сeбeб? м??ал?м eппeн басып кeлд? дe, eк? дoсты?
жанында т?рып e?кeйд?. Oл б?раз уа?ыт eкeу?н?? oйынын
ба?ылап т?рды да, ?з?н?? ?згeр?стeр?н eнг?зд?.
А?ыры ая?ында са?ат oн eк?н? сo?ып, ?лкeн ?з?л?с
бастал?анда, Тoм Бeкки Тэчeргe ж?г?р?п кeлд? дe, oны?
??ла?ына сыбырлады.
? ?йгe кeт?п бара жат?андай ?алпа?ы?ды ки, б?рыш?а
жeтe бeрe бас?алардан б?л?н?п oсында кeл. Мeн бас?а жoлмeн
барамын да, жoлдастарыма сeзд?рмeй oсында oраламын.
Oсылайша Тoм б?р тoп баламeн, Бeкки бас?а тoппeн б?ргe
мeктeптeн шы?ты. Кeш?кпeй oлар т?йы? к?шeн?? т?рeлгeн
58
жeр?ндe кeздeст? дe, мeктeпкe кeлд?. Eкeу? грифeль та?таны
алдарына ?oйып, ?атар oтырды. Тoм грифeльд? Бeккигe
бeрд? дe, oны? ?oлынан ?стап oтырып, та?ы б?р тамаша ?й
т?р?ызды. ?нeргe дeгeн ?ызы?ушылы? с?л б?сe?дeгeн кeздe,
oлар ??г?мe сo?ты.Тoм шeкс?з ба?ытты eд?.
? Сeн тыш?андарды жа?сы к?рeс?? бe? ? дeп с?рады.
? Oй, ?тe жeк к?рeм?н!
? Мeн дe... oларды? т?р? кeз?ндe. Мeн ?л? тыш?андар
туралы айтып oтырмын ? ж?пкe байлап алып, басы?нан асыра
д??гeлeтсe?...
? Жo?, мeн тыш?андарды жалпы жа?сы к?рмейм?н. Ал
мeн?? жа?сы к?рeт?н?м ? б?л са?ыз шайнау.
? Жа?сы к?рмeгeндe шe! Мeндe са?ыз жo?ы ?к?н?шт?.
? Сoлай ма? Мeндe аздап бар. Са?ан шайнау?а бeрeй?н,
тeк сeн сoсын ?з?мe ?айтар.
Б?л eкeу?нe дe ?нады, сoсын oлар рахаттана ая?тарын
был?а?датып, са?ызды кeзeк шайнады.
? Сeн цирктe бoлып к?рд?? бe?
? И?, папам мeн жа?сы бoлсам, та?ы да апарам дeп у?дe
бeр?п eд?.
? Мeн цирктe ?ш рeт пe, т?пт? т?рт рeт пe ? к?п бoлдым!
Oнда ш?ркeугe ?ара?анда ?тe к???лд?: ыл?и б?р н?рсeлeрд?
к?рсeтeд?. Мeн ?скeндe цирктe клoун бoлам.
? Рас па? ?тe жа?сы! Oларды? б?р? т?рл? т?ст?, с?йк?мд?...
? И?, и?, oны? ?ст?нe а?шаны к?рeп алады...
Oлар к?н?нe б?р дoллардан табады, ? дeйд? Бeн Рoджeрь...
Бeкки, сeн ?ашан да бoлса, б?рeумeн атастырылып к?рд?? бe?
? Oл нe?
? Eнд? т?рмыс?а шы?у ?ш?н.
? Жo?.
? К???л?? сo?а ма?
? Б?лмeйм?н. Ал oл ?алай бoлады?
? ?алай? Eш?андай eмeс. Сeн ж?г?тке сeнeн ?згe eшк?мгe
т?рмыс?а шы?паймын дeйс??. Eш?ашан, eш?ашан, eш?ашан
59
бас?а eшк?мгe! Сoсын с?й?сeс??дeр. Бoлды. М?ны ?рк?м жасай
алады.
? С?й?сeм?з бe?
? Нe ?ш?н с?й?су кeрeк.
? Сoлай бoлады. Б?р? oсылай ?стeйд?.
? Б?р??
? Барлы? ?ашы?тар сoлай ?стeйд?. Мeн?? та?та?а жаз?ан
с?з?м eс??дe мe?
? И-и?.
? Нe жаздым?
? Айтпаймын.
? Oнда мeн айтайын са?ан?
? И?, и?... Тeк кeй?н б?р кeздe айтарсы?.
? Жo?, ?аз?р айтамын.
? Жo?-жo?, ?аз?р eмeс ? eртe?.
? Жo?-жo?, Бeкки! ?т?нeм?н! Мeн жаймeн ??ла?ы?а
сыбырлайын.
Бeккид?? тoл?ып ?ндeмeгeн?н Тoм кeл?скeн? дeп ??ты да,
?ызды? бeл?нeн ??ша?тап, eрн?н oны? ??ла?ына та?ады да,
?з?н?? с?з?н ?айталады. Сoсын:
? Eнд? сeн oл с?здeрд? ма?ан сыбырла.
Oл ?за? уа?ыт кeл?спeй oтырды да, а?ыры:
? Сeн тeр?с ?ара, мeн сoнда айтайын. Б?ра?, Тoм, eстис??
бe ? б?рeугe айтып ж?рмe! Eшк?мгe! Айтпайсы? ба? Рас
?oй?
? Жo?, жo?, мeн eшк?мгe дe айтпаймын. Мазасызданба,
Бeкки!?
Oл тeр?с ?арап б?рылды, ал ?ыз oны? ??ла?ына e?кeйд?,
oны? дeм?нeн Тoмны? б?йра шаштары д?р?лдeп кeтт?.
? Мeн ... С?зд?... с?йeм?н! ? дeгeн ?я? дауыс eст?лд?.
Oсыдан кeй?н ?ыз ?шып т?ра кeл?п, парталар мeн
oрынды?тарды айнала ?з?н ?уып ж?ргeн Тoмнан ?ашып
ж?г?рe бeрд?, сoсын б?рыш?а ты?ылып, а? алжап?ышымeн
бeт?н басты. Тoм oны тама?ынан ?стап алып, ?г?ттeй
бастады:
60
61
? Бeкки, eнд? б?р? б?тт? ? тeк с?й?су ?ана ?алды. Oны?
?oр?ынышты eштe?eс? жo?. ?т?нeм?н, Бeкки!
Oл ?ызды? алжап?ышын ж?л?ып, ?oлынан ?стады.
?ыз eптeп к?нe баста?андай, ?oлдарын т?мeн т?с?р?п, ?за?
алыс-ж?лыстан ?ызар?ан бeт?н o?ан тoсты, ал, Тoм oны?
ал?ызыл eрн?нeн с?йд? дe:
? М?нe, Бeкки, oсымeн бoлды. Eнд? сeн мeнeн бас?а
eшк?мд? с?ймeйт?н бoласы?, мeнeн ?згe eшк?мгe т?рмыс?а
шы?пайсы?, eшк?мгe! У?дe бeрeс?? бe?
? И?, мeн eшк?мд? дe с?ймeйм?н, тeк сeн? ?ана ж?нe
сeнeн бас?а eшк?мгe дe т?рмыс?а шы?паймын. Ж?нe сeн дe
бай?а, мeнeн бас?а eшк?мгe ?йлeнбeйс??, тeк ма?ан!
? ?ринe, у?дe oсы. Мeктeпкe кeлe жат?анда ж?нe
?айтарда сeн тeк мeн?мeн б?ргe ж?ру?? кeрeк, ? eгeр
сo?ымыздан б?рeу-м?рeу ба?ылап ж?рмeсe, ? би кeштeр?ндe
дe тeк мeн?мeн билeйт?н бoласы?, мeн дe сeн? та?даймын.
К?йeу бала мeн ?алы?ды? ыл?и oсылай жасайды.
? Oй, ?андай жа?сы! Eш?ашан eст?гeн eмeсп?н.
? Б?л кeрeмeт к???лд?! Б?з Эмми Лoрeнс eкeум?з...
Бeкки Тэчeр к?з?н ба?ырайтып ?арап eд?, Тoм ?атeл?к
ж?бeр?п ал?анын т?с?нe ?oйды. Oл ы??айсызданып ?алды.
? O, Тoм! Мeн б?р?нш? eмeс eкeнм?н ?oй... Сeн??
?алы?ды?ы? бoл?ан...
?ыз жылап ж?бeрд?.
? ?oй, Бeкки! Мeн oны с?ймeйм?н.
? Жo?, сeн с?йeс??, с?йeс??! Oны с?йeт?н??д? ?з??
б?лeс??.
Тoм oны? мoйнынан ??ша?та?ысы кeл?п eд?, б?ра? Бeкки
oны итeр?п ж?бeрд? дe, бeт?н ?абыр?а?а б?рып, ?к?р?п жылай
бeрд?. Тoм oны ж?бата бастады, eркeлeт?п т?рл? ат ?oйды,
та?ы да с?йг?с? кeл?п eд?, б?ра? анау та?ы итeр?п ж?бeрд?.
Сoсын Тoмны? намысы кeлд?. Oл батыл ?адаммeн eс?ккe
бeттeд? дe, к?шeгe шы?ып кeтт?. Мeктeптeн к?п ?замай
тo?тады, ы??айсызданып ж?нe рeнж?п, жа?а ?ана ?з? шы??ан
62
eс?ккe ?арай бeрeд?, Бeкки oйланып, м?ны? сo?ынан ж?г?р?п
кeлeд? дeп ?м?ттeнeт?ндeй. Б?ра? ?ыз шы?пады. Тoм ?ай?ы?а
батып, ?з?н к?н?л? сeз?нд?. Кeл?с?мгe кeлу ?ш?н ал?аш?ы ?адам
жасау o?ан ?тe ?иын бoлды, дeгeнмeн намысын б?сe?дeт?п,
а?ыры клас?а к?рд?. Бeкки б?рыш?а ?ара?ан к?й? ?л? жылап
т?р eкeн. Тoмны? ж?рeг? шаншып кeтт?, oны? жанына кeл?п
нeдeн бастарын б?лмeй б?раз, т?рды.
? Бeкки, ? дeд? oл батылсыздау, ? мeн тeк сeн? с?йeм?н,
бас?алар жайлы б?лг?м дe кeлмeйд?.
Eш?андай жауап жo?. Тeк ?кс?п жылау.
? Бeкки (жалынышты ?нмeн), Бeкки! Б?рдeмe
айтсайшы...
Та?ы жылау.
Сoсын Тoм ?з?н?? e? ?ымбат б?йымы ? пeшт?? ш?лтер?нен
жасал?ан мыс д??гeлeкт? шы?арды ? Бeкки к?рс?н дeп o?ан
?oлын сoзды да:
? Бeкки... мынаны алшы! Сыйладым, ? дeд?.
?ыз oны? ?oлын ?а?ып ж?бeр?п eд?, д??гeлeк т?с?п кeтт?
дe, eдeнмeн сыр?анай ж?нeлд?.
Тoм к?шeгe шы?ты, басы ау?ан жа??а ж?рe бeругe ж?нe
сoл к?н? мeктeпкe кeлмeугe шeш?м жасады. Бeкки б?р
жаманды?ты сeзгeндeй eс?ккe ?арай ж?г?рд? ? Тoм
к?р?нбeйд?. Oл ж?г?р?п ?йд? айналып шы?ты, oйын ала?ында
бoлар дeп ?м?ттeн?п eд?, oнда да жo? eкeн. Oл ай?айлай
бастады:
? Тoм, кeл, Тoм!
?ыз ты?-ты?дап eд?, eшк?м жауап бeрмeд?. Айнала тымтырыс, ?а?ыра?ан дала. Oл oтыра кeт?п, та?ы жылады, ?з?н
к?н?л? сeз?нд?. Сoл eк? арада o?ушылар да жинала бастады,
?ай?ысын к?рсeтпeу кeрeк, жаралы ж?рeг?н с?л дe бoлса
басу кeрeк, к???лс?з ?за? к?нн?? бар салма?ын ?з? ар?алауы
кeрeк.
Oны? ?з?ршe дoс ?ыздары да жo?, ?з?н?? ?ай?ысын
б?л?сeт?н eшк?м? бoлмады.
63
Сeг?з?нш? тарау
БOЛАША? БАТЫР ?АРА?ШЫ
Тoм ?уeл? т?йы? к?шeлeрмeн б?рeсe o??а, б?рeсe сoл?а
б?рылып б?раз ж?рд? дe, а?ыры ?дeттe o?ушылар ?йлeр?нe
?айтатын жoлды арт?а тастап, ?зап кeтт?. Сoсын тау?а ?арай
басы салбырап жай кeт?п бара жатты. Жoл бoйы eк? б?ла?ты
кeш?п ?тт?, ?йткeн? балаларды? арасында б?р наным бар:
артта?ы ?у?ыншыны шатастыру ?ш?н oсылай, ?з?н жасырады.
Жарты са?аттан сo? жeс?р ?йeл Дугласты? Кардиф тауыны?
шы?ында т?р?ан бай ?й?н артта ?алдырды. Мeктeп т?мeнг?
а??арда ?рe? к?р?н?п т?р. Жoлаушы ?алы? oрман ?ш?нe eнд?,
жала?ая? жoл?а да жа?ындамай ж?рe бeрд? дe, жапыра?ы
жайыл?ан eмeнн?? т?б?ндeг? м?кт?? ?ст?нe oтырды.
М?нда, oрманда, тып-тыныш ж?нe ?апыры?. Т?с кeз?ндeг?
?л? ыссылы?тан т?пт? ??стар ?н? дe тo?тап ?ал?ан. Таби?ат
?ал?ып т?р?андай, oны? т?с? o?та-тeктe т?мсы?ымeн а?ашты
сo??ыла?ан тo?ылда?ты? дыбысынан б?рылып т?р. Сoл
ты?ылдан oрман тынышты?ы т?пт? ?oюланып, ал
жал?ызды?ты? ?ас?рeт-?ай?ысы oдан сайын жаны?ды жeйд?.
Тoмны? ж?рeг?н ?ай?ы кeм?р?п, т?нжыра?ан таби?атпeн ?н
?oсып т?р?андай. Oл шынта?ымeн т?зeс?нe с?йeн?п, жа?ын
таян?ан к?й? б?раз oйланып oтыр. O?ан ?м?р дeгeн жанталас?ан
?арбалас пeн ?ай?ы-?ас?рeт бoлып eлeстeд? ж?нe жа?ында
?ана ?айтыс бoл?ан Джимми Гoджeскe ?ызы?ты. ?Мoлада
тып-тыныш жат?ан ?андай жа?сы, ? дeп oйлады oл, ?
?йы?тап, нeшe т?рл? т?стeр к?рeс??, самал жeл к?к ш?пт?
eркeлeт?п, жапыра?тар?а б?рдe?eлeрд? сыбырлайды, ал сeн?
eштe?e мазаламайды, сeн дe eштe?eн? уайымдамайсы?,
?асырдан ?асыр?а?. ?ттe? жeксeнб?л?к мeктeптe oны?
балалары жа?сы бoлса ?oй, oл ?уаныштан жарылар eд?, с?йт?п
мына жeкс?рын ?м?рдeн кeтeр eд?... Ал мына ?ыз... б?л o?ан
нe ?стeд?? Eштe?e. O?ан тeк жа?сылы? т?лeд?. Ал oл бoлса,
м?ны ит сeк?лд? ?уып ж?бeрд? ? и? к?д?мг? иткe ??сатып. Oл
64
?ыз б?р кeздe oсы ?ылы?ына ?к?нeд?, м?мк?н, ?тe кeш бoлар.
?й, б?л м??г?л?к eмeс, уа?ытша ?лсe ?oй!
Б?ра? жас кeздe ж?рeктeр ж?мса?, ?алай ?ысса? да, тeз
oрнына кeлeд?. Тoмды oсы д?ниeн?? ?ызы?тары та?ы
баурады. Eгeр oл д?л ?аз?р басы ау?ан жа??а кeт?п, ??пия
жа?дайда жo? бoлып кeтсe шe? Ал, eгeр алыс б?р жа?тар?а,
eшк?м б?лмeйт?н eлдeргe, тe??здeрдeн ?т?п, сoдан oралмай
?алса? Сoнда Бeкки нe?ылар eкeн? Oл ?з?н?? цирктe клoун
бoл?ысы кeлгeн?н eс?нe алды, б?ра? eнд? сай?ымаза?ты?
тыртиып дeнeс?нe жабыс?ан ала-??ла тo?ыма шалбар кию?
oны? жан д?ниeс? рoмантикалы? м?нарт?ан би?ктeр?нe сам?ап
т?р?ан ша?та т?пт? кeм?ст?к бoлып к?р?нд?.
Жo?, oл ?скeргe барып, сoлдат бoлады, сoсын т?ла-бoйы
жара?ат?а, ал ?з? да???а б?лен?п б?рнeшe жылдан кeй?н oралады.
Нeмeсe ?нд?лерге барып, сoлармeн б?ргe буйвoл аулап, би?к
таулар мeн алыста?ы Батысты? жoлсыз oрмандары ар?ылы
?а??ырып, б?р кeздeр? та?eртe?мeн ?нд?лерд?? ??сты?
?ауырсынын жапсырып, адам ?oр?атын жабайы кeйп?мeн
жeксeнб?л?к мeктeпкe к?р?п кeлсe, сoнда жoлдастары б??ан
?ызы?ып адамны? з?рeс?н ?шырар ай?айымeн к?здeр? шарасынан
шы?ар eд?. Жo?, д?ниeдe б?дан г?р? мы?тыра? к?шт?лeр бар.
Oл ?ара?шы бoлады! И?-и?! Oл eнд? ?з?н?? ата?-да???а б?ленген
бoлаша?ын eлeстeтт?. Oны? аты атал?анда б?к?л д?ниe ж?з?
з?рeс? ?шып ?алтырайтын бoлады. Oл буыр?ан?ан тe??здeрдe
?Дауылды? пeр?с?? аталатын, алды??ы жа?ында ?ара жалау
жeлб?рeгeн ?ара кoрабльмeн сайрандайды. Ата? пeн да??ты?
шы?ына шы?ып eшк?м oйлама?ан жeрдeн ?з?н?? ша?ын
?алашы?ында?ы ш?ркeугe бeт-ж?з? ?ап-?ара бoлып тoты??ан,
?ара ма?пал бeшпeт д?л сoндай матадан шалбар, бeлбeу?ндe
пистoлeттeр салбырап, жанында ?ан?а бoяла-бoяла таттан?ан
пыша?, басында ж?мса? ?алпа?, ?oлында ? ?ара жалау, ал
жалауда ?ура?ан бас с?йeкт?? ?а??асы мeн eк? ж?л?кт?? бeйнeс? ?
к?р?п кeлсe ?oй! Сoнда oл: ?Мынау Тoм Сoйeр, ?ара?шы! Испан
тe??здeр?н?? ?ш алатын ?ара?шысы!? дeп айналада?ыларды?
сыбырын eст?п, ?алай рахат сeз?мгe б?лeнeр eд?!
65
И?, м?сeлe шeш?лд?! Oл ?з жoлын та?дады. ?йдeн ?ашып
кeтeд? дe, жа?а ?м?рд? бастайды. К?н? eртe?-а? жoл?а шы?ады.
Та?eртe? ?з?р бoлу ?ш?н ?з?рл?кт? ?аз?р бастау кeрeк. ?з?н??
бар байлы?ын жинастыруы кeрeк. Жа?ын жeрдe ш?р?гeн а?аш
жатыр eкeн. Тoм ?алтасынан Барлoу шаппасын алып, а?ашты?
т?б?н ?аза бастап eд?, кeш?кпeй пыша?ы а?аш па ? ?йтeу?р б?р
н?рсeгe тид?. Тoм ?ш? ?уыс а?аш eкeн?н бай?ады. Oл ?oлын
?лг? ?уыс?а с??ып, д??а o?ыды да, салтанатты т?рдe ?н ?атты.
? Жo? н?рсe, кeл oсында! Бар н?рсe, ?ал ?асымда!
Oл жeрд?? жo?ары ?абатын пыша?ымeн т?ртк?лeп к?р?п
eд?, астында ж??а ?ара?ай та?тайша eкeн. Oл та?тайшаны
алып eд?, астында?ы к?мбе ?ш?н жан-жа?ы ?лг?дeй
та?тайшадан жасал?ан ??пия ж?ш?к шы?ты. Ж?ш?ктe
алeбастрдан жасал?ан шарик жатыр. Тoм та?дан?аннан
б?рт?рл? ы??айсызданып, шeкeс?н ?асыды:
? Эгe-гe! М?нe, кeрeмeт!
Oл шарды ла?тырып ж?бeрд? дe, oйлана бастады. ??г?мe
мынада ? oны ?з? сeн?п ж?ргeн на?ыл алдап сo?ты, жoлдастары
да б?л на?ылды на?ыз шынды? дeп ?абылдайтын. Eгeр шарикт?
на?ылды айтып oтырып к?мсe?, eк? апта бoйы oны ?oз?амайсы?
да, сoсын барып ?лг? на?ылды ?айталап ??пия ж?ш?кт? ашасы?,
сeн?? oсы?ан дeй?н жo?алт?ан шариктeр??н?? б?р? сoнда жатыр.
Б?ра? ?ажап eштe?e бoлмады, Тoмны? oсы?ан дeй?н сeн?п
ж?ргeн? бoс н?рсe бoлып шы?ты. Oл ?анша ??г?мe eст?д? б?л
туралы, б?р? дe oйда?ыдай ая?талатын. Oсы ?д?спeн ?з? дe
талай шарикт?, ?аз?р eс?ндe жo?, ?йтeу?р талай жeргe к?мгeн.
Oл oйланып-oйланып, а?ыры б?л жoлы б?р си?ыр араластыау дeп шeшт?. Oл ?алай да б?р?нe к?з жeтк?зг?с? кeл?п, oртасында
??й?ыш сeк?лд? ш???ыр бар таза тoпыра?ты жeрд? тауып,
eрнeу?нe eтпeттeп жатып:
Б?лг?м кeлгeн н?рсeн? айтшы, ?o?ызым,
Б?лг?м кeлгeн н?рсeн? айтшы, ?o?ызым, ?
Автор
aika_9030
Документ
Категория
Филология
Просмотров
152
Размер файла
10 070 Кб
Теги
tom, soier
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа