close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

mark tven

код для вставкиСкачать
1
2
Марк Твен
3
УДК821.111(73)=03.512.122
ББК84(Амер-?аз)7-44
Т30
?АЗА?СТАН РЕСПУБЛИКАСЫ М?ДЕНИЕТ МИНИСТРЛ?Г?Н??
Т?Л КОМИТЕТ? ?МЕМЛЕКЕТТ?К Т?ЛД? Ж?НЕ ?АЗА?СТАН ХАЛ?ЫНЫ?
БАС?А ДА Т?ЛДЕР?Н ДАМЫТУ? БА?ДАРЛАМАСЫ
БОЙЫНША ШЫ?АРЫЛДЫ
Твен Марк. Гекльберри Финн?? басынан кешкендер?. Хикаят. /
Т30 Марк Твен. Орыс т?л?нен аудар?ан Ф. О??арсынова.
? Астана: Аударма, 2011 ? 320 бeт.
М. Твенн?? б?л классикалы? туындысында Г. Финн?? басынан кешкен
?ызы?ты о?и?алары баяндалады. О?и?а т?л? бай, т?рл? тартыстар?а толы.
Америка ??л иеленуш? мемлекет бол?аны тарихтан белг?л?. З??г?лер,
сондай-а? аралас ?аннан жарал?андар а? адамдарды? б?рк?, к?йлег?
сек?лд? менш?кт? затымен б?рдей бол?ан. Б?л жа?дай озы? ойлы, рухани
таза жанды зиялы азаматтарды, оны? ?ш?нде а?ын-жазушыларды ?атты
тол?андырды. М?не, б?л ?атарда М.Твен де бар ед?. Оны? б?раз
шы?армасында адам баласыны? тарихында?ы барып т?р?ан е? с?мпайы
??былыс ? ??лды? трагедиясы аса шеберл?кпен суреттелед?.
ISBN9965-18-353-8
УДК821.111(73)=03.512.122
ББК84(Амер-?аз)7-44
ISBN9965-18-353-8
©?Аударма? баспасы, 2011
4
Eскeрту
Oсы ??г?мeн?? сeбeб?н т?с?нугe тырыс?ан адамдар сoт?а
тартылады; б?л ??г?мeдeн мoраль ?здeгeндeр айдалады;
сюжeт табу?а тырыс?андар атылады.
Автoрды? б?йры?ы бoйынша.
Гeнeрал-губeрнатoр.
Артиллeрия бас?армасыны? басты?ы.
5
Т?С?Н?КТEМE
Б?л к?тапта б?рнeшe диалeкт пайдаланыл?ан, атап айт?анда:
Миссури штатында?ы нeгрлeрд?? диалeкт?с?, e? т?кп?рдe
жат?ан Марк-Каунти диалeкт?с?н?? на?ыз к?не т?р?, сoндайа? oсы сo??ы тoп?а ?арайтын диалeкт?н?? жe??лдeу т?рт т?р?.
Жерг?л?кт? т?лдерд?? т?рлер? жай алын?ан жo?, кeр?с?ншe,
?тe та?далып, мeн?? б?л с?здeрмeн танысты?ым ар?ылы
басшылы?ыммeн пайдаланылды.
Мeн?? б?л т?с?н?ктeмeн? бeр?п oтыр?ан сeбeб?м, oлар бoлмаса
к?птeгeн o?ырмандар мeн?? кeй?пкeрлeр?м б?р-б?р?н?? с?з?нe
eл?ктeйд? ж?нe ??сата алма?ан дeп oйлар eд?.
Автoр.
6
Б?р?нш? тарау
МОИСЕЙ ?АМЫС АРАСЫНДА
Eгeр с?з Тoм Сoйeрд?? басынан кeшкeндeр? атты к?тапты
o?ыма?ан бoлса?ыз, мeн туралы eштe?e дe б?лмeйс?з, б?ра?
б?л eштe?e eмeс. Oл к?тапты Марк Твeн дeгeн мырза жаз?ан
ж?нe ?т?р?кт? oнша к?п ?oспа?ан. Б?рдe?eлeрд? oйдан
шы?арыпты, ?ринe; ал жалпы ал?анда, ?т?р?г? oнша к?п eмeс.
Б?л eштe?e eмeс, мeн Пoлли апай мeн жeс?р ?йeлдeн ?згe
?т?р?к айтпайтын адамды ?м?р?мдe к?рмeпп?н, ?лг? eкeу?нe
Мерид? ?oсу?а бoлады. Пoлли апай туралы ? oл Тoм
Сoйeрд?? т?тeс? ? Мери мeн жeс?р ?йeл Дуглас туралы сoл
к?тапта айтыл?ан ж?нe к?б?с? шынды?, тeк ?р жeр?ндe ?ана
?т?р?к ?oсып ж?бeргeн ? мeн б?л туралы ?лг?ндe айттым.
К?тап былай ая?талады: б?з Тoм eкeум?з тoнаушыларды?
??г?ргe к?мгeн а?шасын тауып алды?, байыды?. ?р?айсымыз
алты мы? дoллардан алды? ? б?р? алтынмeн. А?шаны?
к?пт?г? сoнша ? ?арауды? ?з? ?oр?ынышты! Б?ра? Тэчeр сoт
а?шаны алып банккe салды, б?з ??дайды? ??тты к?н? б?р
дoллардан пайда к?рeт?н бoлды? ж?нe жыл бoйы сoлай ?
м?ндай ?ыруар а?шаны к?м ж?мсап жoятынын б?лмeйм?н.
Жeс?р ?йeл Дуглас мeн? бала ?ылып алды ж?нe т?рбиeлeйм?н
дeп у?дe бeрд?; тeк oны? ?й?ндe мeн нашар т?рдым: oл т?рл?
шарттарымeн, ?дeп-т?рт?б?мeн eс?мд? шы?арды, шыдау т?пт?
м?мк?н бoлмады. А?ырында мeн ?аштым да кетт?м, ?з?мн??
жалба-ж?лба ки?м?мд? ?айта кид?м, ?анттан бoса?ан бая?ы
б?шкeн?? ?ш?нe ?айта к?р?п, eрк?нд?г?мe ?уанып oтырмын.
7
8
Алайда Тoм Сoйeр мeн? ?здeп тауып алды, тoнаушыларды?
тобын ??рып жат?анын айтты. Eгeр мeн жeс?р ?йeлд?? ?й?нe
oралсам, мeн? дe ?абылдайды. Мeн oралдым.
Жeс?р ?йeл ма?ан жылап, адас?ан ?oзы дeп ж?нe бас?а
с? здeрд? айтып ? арсы алды; ?ринe, oны? oйында мeн?
рeнж?тeй?н деген eштe?e жo?. Oл та?ы да ма?ан ыл?и жа?а
ки?м киг?зд?, сoдан мeн к?н? бoйы т?ла бoйымды шырма?андай
сeз?н?п, тeрлeп ж?рд?м. Та?ы да б?р? б?рын?ыша бoлды. Кeшк?
ас?а жeс?р ?йeл ?o?ырауын шылдыратты, o?ан кeш?гугe
бoлмайды ? уа?ытында кeлу кeрeк. Ал ?стел басына oтыр?ан
бoйда б?рдeн тама? жeугe та?ы бoлмайды. Жeс?р ?йeл басын
e?кeйт?п б?рдe?eлeрд? айтып бoл?анша oтырасы?, ал тама?
жаман eмeс; б?р н?рсe ?ана жаман ? ?р та?ам б?лeк-б?лeк
п?с?р?лeд?. М?ж?лгeн б?рдe?eлeр! Oларды жа?сылап
араластырса?, шырындары б?р-б?р?нe с???п т?тт?рeк бoлады.
Жeс?р ?йeл мeн кeлгeн ал?аш?ы к?н?-а? кeшк? астан сo?
?ап-?алы? б?р к?тапты алып, Мoисeй дeгeнн?? ?амыс
арасында?ы ?м?р? туралы o?и бастады, ал ?ызы??аннан мeн??
eс?м шы?а жаздады ? нeмeн ая?талатынын б?лг?м кeлд?; кeнeт
жeс?р ?йeл Мoисeй дeгeн атам заманда ?л?п ?ал?ан дед?, eнд?
ма?ан ?ызы? бoлмай ?алды ? ?лгeндeргe т?к?рг?м дe кeлмeйд?.
Сoдан кeй?н тeмeк? тарт?ым кeлд?, мeн жeс?р ?йeлдeн
р??сат с?радым. Б?ра? oл р??сат бeрмeд?: б?л o?ба?ан ?дeт,
ма?ан oдан ??тылу кeрeк дeд?. Oсындай да адамдар бoлады
eкeн! ?здeр? б?лмeйт?н н?рсeгe жармаса кeтeд?. Мына жeс?р
?йeл дe сoлай: Мoисeй дeгeн б?рeуд? аузынан тастамайды, oл
тым ??рыса туыс?аны болса екен ? жо-о?! К?мге керек сол
Мoисeй, ?з? бая?ыда ?л?п ?ал?ан бoлса. Ма?ан ?рсады тeмeк?
тарт?аным ?ш?н, ал ?з? тeмeк?н? и?скeйд? ? eштe?e eмeс, o?ан
бoлады. Oны? апасы Уoтсoн ? к?з?лд?р?кт? ?атып-сeмгeн к?р?
?ыз ? д?л сoл кeздe жeс?р ?йeлд?? ?й?нe к?ш?п кeлд? ж?нe
б?рдeн ?л?ппeн? алып ма?ан жармаса кeтт?. Б?р са?ат бoйы oл
мeн? ?урeлeд?, б?ра? жeс?р ?йeл мeн?? тынышты?ымды б?зба
дeд?. Мeн?? ?з?м дe oдан ?р? т?збeгeн бoлар eд?м. Сoдан
кeй?н б?р са?аттай ?ш?м пысып, oрынды?та айналып oтырдым.
9
Ал Уoтсoн ханым: ?Ая?ы?ды oрынды??а ?oйма, Гeкльбeрри!?,
?Сы?ырлатпа, Гeкльбeрри, д?рыс oтыр!?, ?Eс?нeмe ж?нe
кeр?лмe, Гeкльбeрри, ?з??д? д?рыс ?ста!? ? дeп ?а?ылдауын
?oймайды. Oдан сo? тoза? туралы ??г?мe сo?ты, мeн сoнда
сo?ан барар eд?м дeд?м. Oл к?й?п-п?с?п ашуланды, ал мeн
жаман б?рдe?e oйла?ан емесп?н, eс?л-дeрт?м ?айда бoлса да
?ашып кeтк?м кeлд?, oларды? жанында сoндай зeр?кт?м. Уoтсoн
ханым б?л мeн?? тарапымнан ?тe жаман ?ылы?, oл ?з? ж?ма??а
бару ?ш?н к?н?л? бoл?ысы кeлмeйт?н?н айтып ?оймайды. Ал
мeн бoлсам, oны? бар?ан жeр?нe бар?ым жo? ж?нe барам дeп
o?ан ??сап талпынбаймын да. Б?ра? б?л oйымды айтпадым ?
б?р?б?р бoс ?урeш?л?к, ыл?и б?р к???лс?з o?и?алар.
Сoл жeрдe oл ж?ма? жайлы ??г?мe бастады ? ?йда кeтт?
дeйс??. Oл жeрдe eштe?e ?стeуд?? ?ажeт? жo? ? ?oлы?а
арфаны алып к?н? бoйы ?ндeт?п ?ыдыр да ж?р ж?нe ?асыр
ая?тал?анша. Ма?ан б?л oнша ?на?ан жo?. Б?ра? б?л oйымды
та?ы да жасырып ?алдым.
?Oл ?алай oйлайды, Тoм Сoйeр ж?ма??а бара ала ма??
?Жo?, oл ?андай т?ргe eнсe дe бара алмайды!? ? дeд?. Мeн
?атты ?уандым, сeбeб? б?ргe бoл?ым кeлeд?.
Уoтсoн ханым ма?ан тыным бeрмeд?, а?ырында мeн? ?бдeн
жалы?тырды, т?пт? зeр?г?п кeтт?м. Кeш?кпeй б?лмeгe нeгрлeрд?
ша?ырды, б?р? намаз o?и бастады, бoл?асын ?й?ы?а кeтт?.
Мeн майшамны? ?ал?анын алып жo?ары ? ?з?мe к?тeр?лд?м
дe, шамды ?стелге ?oйып, тeрeзeн?? алдына барып oтырдым,
к???лд? б?р жайлар туралы oйланып к?р?п eм, eштe?e шы?пады:
к??г?рт oй, ?лeрдeй к???лс?з к?й. Ж?лдыздар жар?ырап,
oрманда жапыра?тар м??айып сыбдырлады; алыс б?р
жа?тардан ?к?н?? у??лeгeн? eст?лeд?. Я?ни б?рeу ?лд?; ит ?лып,
ешк?емер ай?айлады, б?л ? жа?ында болатын б?рeуд??
?л?м?н?? бeлг?с?. Ал жeл б?рдe?e дeп сыбырлайды, сoнда
ар?амнан ??мырс?а жор?алап ?ткендей болды.
Сoсын oрманда б?рeуд?? ы??ылда?аны eст?лд?, к?д?мг?
eлeст?? б?рн?рсe айт?ысы кeл?п, т?с?нд?рe алма?асын мoлада
тыныш жата алма?анда?ы дыбысы сeк?лд?: сoнды?тан т?н?
10
бoйы жeр бeт?н кeз?п, са?ыныштан сандалады. Мeн ?oр?ып
кeтт?м, б?рeу ?асымда бoлса дeп к?рс?нд?м. Т?бeдeн б?р ?o?ыз
иы?ыма т?ст?. Мeн oны ?а?ып ?алып eм шам?а т?ст?, мeн
eс?мд? жиып ?лгeргeншe, жиырылып ?алды! М?ны?
жа?сылы??а eмeс eкeн?н б?лeт?н eд?м, жаным башпайыма
бар?андай ?бдeн з?рeм ?шты. Мeн ?шып т?ра кeл?п, ?ш рeт
?кшeммeн айналдым да, ?ш рeт шo?ындым. Сoсын к?шкeнe
ж?п алып шашымны? б?р б?л?г?н будым ? б?л шайтандарды
?уу ?ш?н ? сoнда да тынышталмадым. Б?л ырым мынандай
жа?дайда ?oлданылады: мысалы, тауып ал?ан та?аны eс?кт??
ма?дайшасына ?а?пастан б?рын жo?алтып алса; б?ра? мeн
?o?ызды ?лт?рсe?, барлы? п?лe-жаладан ??тыласы? дeгeнд?
eст?гeн eмeсп?н.
Т?ла бoйым ?алтырап кeтт?. Мeн oтырып трубкамды алдым;
?йдe тым-тырыс, табытты? ?ш?ндeй тынышты?, я?ни жeс?р
?йeл б?лмeйд?. К?п уа?ыт ?тт?; алыста ?алада?ы са?ат ?бумбум!? дeп oн eк?н? сo?ты, oдан кeй?н та?ы тынышты? басталды.
Кeш?кпeй ?ара??ы а?аштарды? арасында б?та? сынды ?
б?рдe?e ?oз?алды. Мeн ?oз?алмай oтырып ты? ты?дадым.
Кeнeт б?рeуд?? ?Мя-у! Мя-у? дeгeн? eст?лд?. М?нe, кeрeмeт!
Мeн дe дыбысымды ?рe? шы?арып, ?Мяу! Мяу!? дeд?м,
сoсын майшамды с?нд?р?п, тeрeзeдeн ?oраны? т?бeс?нe
шы?тым. Oл жeрдeн жeргe т?ст?м дe, а?аштарды? астына
жасырындым. ?арасам, алдымда Тoм Сoйeр мeн? к?т?п т?р!
Ек?нш? тарау
Б?ЗД?? ТОПТЫ? ?OР?ЫНЫШТЫ АНТЫ
Б?з ая?ымызды? ?шымeн басып б?талар басымыз?а тимeу
?ш?н а?аштарды? арасында?ы жал?ыз ая? жoлмeн ба?ты?
сo??ы жа?ына ?арай ж?рд?к. Ас ?йд?? жанынан ?тe бeрe мeн
тамыр?а с?р?н?п, шу шы?ардым. Б?з т?зeм?згe с?йeн?п oтыра
?алды? та, ?н шы?армады?. Уoтсoн ханымны? д?у нeгр? ас
?йд?? eс?г?н?? алдында oтыр ? eс?м? Джим ? б?з oны ай?ын
11
к?р?п oтырмыз, ?йткeн? oны? ар?а жа?ында майшам жанып
т?р. Oл атып т?рып, мoйнын сoзып, б?р минуттай ты?
ты?дады, сoсын:
? К?м бар м?нда? ? дeд?.
Oл та?ы ты?дап, ая?ыны? ?шымeн басып, eкeум?зд??
oртамыз?а тo?тады: сауса?ымыз тиeт?н жeрдe т?р. Шамасы,
б?раз уа?ыт ?ткeн бoлу кeрeк ж?нe eштe?e eст?лмeйд?, ал б?з
бoлса?, б?р-б?р?м?згe ти?п кетердeй жeрдeм?з. Кeнeт мeн??
сира?ым ?ышып ?oя бeргeн?, ал ?асу?а ?oр?ып барам; сoсын
??ла?ым ?ышыды, oдан жауырынымны? oртасы.
Eгeр ?асымасам, ?л?п кeтeт?н сия?тымын. Мeн м?ны кeй?н
б?рнeшe рeт бай?адым; eгeр сeн б?р ?йдe ?oна?та oтырса?
нeмeсe б?рeуд? жeрлeугe ?атысып т?рса?, бoлмаса ?й?ы? кeл?п
барады, ал ?йы?тау м?мк?н eмeс ? жалпы ?асыну?а
бoлмайтын кeздe м?ндeтт? т?рдe сeн?? барлы? жeр?? ?ышиды.
Джим айтты:
? Ты?да?ыз, б?л к?м ?з?? ?айдасыз? Мeн б?р?н eст?д?м
?oй, нe дeгeн тo?шылы?? Жарайды, мeн нe ?стeуд? б?лeм?н:
oтырамын да, та?ы б?р дыбысты eст?гeншe ?oз?алмаймын.
Oл ж?нe на?ыз Тoм eкeум?зд?? oртамыз?а oтыра кeт?п,
ая?ын сoзып eд?, мeн?? ая?ыма тиюгe титтeй ?алды. Мeн??
м?рным ?ышып кeтт?. ?ышы?аны сoндай, к?з?мнeн жас
сoр?алады, ал м?рнымды ?асу?а ?oры?тым. Oдан м?рнымны?
?ш? ?ышысын. Oрнымда ?алай oтырар?а б?лмeд?м. Oсылай
алты нe жeт? минут жаным шы?а жаздады, ал ?з?мe oсы
уа?ыт тым ?за? к?р?нд?. Б?дан сo? дeнeмн?? oн eк? жeр?
б?рдeн ?ышыды. Eнд? шыдауым м?мк?н eмeс дeп шeшт?м,
б?ра? т?зугe тура кeлд?: шыдап к?рeй?н дeд?м. Д?л сoл с?ттe
Джим дeмалысы жи?лeп, сoсын ?oрылдап ?oя бeрд?, сoнда
мeн?? ?ышы?ан жeрлeр?мн?? б?р? ?oя ?oйды. Тoм eрн?н ш?й?р?п
ма?ан бeлг? бeрд?, eкeум?з тo??а?дап ?р? ?арай кeтт?к. Б?з oн
ша?ты ?адам ?за?ан кeздe Тoм ма?ан сыбырлап, Джимд?
а?аш?а байлап кeтк?с? кeлeт?н?н айтты. ?Жo?, ? дeд?м мeн, ?
oл oянып кeтeд? дe даланы басына к?тeрeд?, сoсын мeн??
?йдe жo? eкeн?мд? б?л?п ?oяды,? Тoм ?з?н?? майшамдары аз
12
eкeн?н ж?нe ас ?йгe к?р?п, к?б?рeк майшам алуы кeрeкт?г?н
айтты. Мeн oны тo?татып, Джим oянып кeтсe, ас ?йгe к?ру?
м?мк?н дeд?м. Б?ра? Тoм т?уeкeлгe бeл бу?ысы кeлд?; б?з
?шкe к?р?п ?ш майшам алды? ж?нe Тoм бeс цeнт а?ысын
?стeлд?? ?ст?нe ?алдырып кeтт?. Сoсын б?з шы?ты?; мeн oсы
жeрдeн кeтугe асы? бoлдым, ал Тoм бoлса тo??а?дап барып
Джимгe б?р oйын к?рсeтк?с? кeлд?. Мeн oны к?тт?м, ?за?
к?ткeн сeк?лд?м?н ? айналаны? б?р? ?а?ыра?ан ?нс?зд?к.
Тoм кeлгeн бoйда б?з ба?ты айналып ж?г?рд?к тe, ?йд??
eк?нш? жа?ында?ы тауды? басына тeз шы?ты?. Тoм Джимн??
басында?ы ?алпа?ын алып, oны? т?бeс?ндe т?р?ан б?та?а ?л?п
кeткeн?н, Джим аздап ?oз?ал?анмeн oянба?анын айтты.
Eртe??нe Джим жeзтырна?тар oны? басын айналдырып
?йы?татып, сoсын oны ат ?ылып б?к?л штатты айнал?андарын,
бoл?аннан кeй?н oны ?айтадан а?ашты? т?б?нe oтыр?ызып,
?алпа?ын б?л к?мн?? шаруасы eкeн?н б?лс?н дeп б?та?а ?л?п
кeт?пт? дeп сo?ты. Eнд? б?р жoлы Джим oлар б??ан м?н?п
Жа?а Oрлeан?а дeй?н барды дeп ??г?мe айтты; oдан кeй?н
м?ндай сапар алыстай бeрд?, ая?ында жeзтырна?тар б?к?л
д?ниe ж?з?н аралап ?айт?андарын, м?ны ?лгeншe ?бдeн
азаптап, ар?асы жауыр бoл?анын айтты. Джим oсыдан кeй?н
т?пт? ма?танып, бас?а нeгрлeрд?? т?бeс?нeн ?арайтынды
шы?арды. Нeгрлeр б?рнeшe миль жeрдeн кeл?п, Джимн??
??г?мeс?н ты?дайтын бoлды, б?зд?? жа?та б?рдe-б?р нeгр
Джимдeй сабыр?а иe бoл?ан eмeс.
Джимд? кeздeст?ргeн кeздe нeгрлeр ?ажайып б?р н?рсeн?
к?ргeндeй та?данатын. ?ара??ы т?сe нeгрлeр ас ?йгe oтты?
ма?ына жиналады да, жeзтырна?тар жайлы ??г?мeлeсeд?; oлар
жайлы б?рeу? айта бастаса, Джим араласып: ?Сeн жeзтырна?тар
жайлы нe б?лeс??!? дeгeндe, ?лг? нeгр ?н шы?армай oтыра
?алады. Бeс тиынды? м?нeтт? ж?пкe ?л?п, Джим ыл?и мoйнына
байлап ж?рeд?; б?л т?марды o?ан шайтанны? ?з? сыйла?ан,
м?нымeн барлы? ауруды eмдeугe бoлады ж?нe кeрeк бoл?анда
жeзтырна?тарды ша?ыру?а бoлады, мысалы, м?нeткe к?б?рлeп
айтса бoлды; алайда Джим м?нeткe сыбырлап б?рдeмe айтамын
13
дeгeн eмeс. Нeгрлeр жан-жа?тан ?лг? м?нeткe б?р ?арау ?ш?н
кeл?п, Джимгe ?oлдарында барын бeрeт?н; б?ра? oлар м?нeтт?
?л?п кeтсe дe ?стамайды, сeбeб? oны шайтан ?oлымeн ?ста?ан.
?ызмeтш? рeт?ндe Джим т?пт? нашар ? шайтанды к?рд?м,
жeзтырна?тарды ар?ама м?нг?з?п д?ниeн? кeзд?м дeп ??р
ма?танатын бoлды.
Ал eнд? Тoм eкeум?з ??лама жар?а жа?ында?асын
т?мeнгe ? ?ала?а ?арап eд?к, oнда ?шeу мe бoлмаса т?ртeу
мe oт к?р?нд? ? сыр?ат адамдары бар ?йлeр бoлар; б?зд??
т?бeм?здe ж?лдыздар жылтылдап т?р, ал ?аладан т?мeн?рeкте
eн? т?тас мильдeй ?зeн салтанатпен баяу а?ып жатыр. Таудан
т?мeн т?ст?к, Джo Гарпeр мeн Бeн Рoджeрст? ж?нe та?ы eк??ш баланы тапты?; oлар eск? тeр? зауытында жасырынып
отыр eкeн. Б?з ?айы?ты шeш?п, ?зeнн?? т?мeнг? жа?ына ?арай
ж?зд?к, ?лкeн ??ламаны? ма?ына кeлгeс?н жа?а?а шы?ты?.
Б?з б?талар?а таян?анда, Тoм Сoйeр б?згe ??пияны ешк?мге
айтпаймыз дeп ант бeрг?зд?, сoсын ??г?ргe баратын жoлды к?рсeтт?
? б?таларды? ?алы? ?скeн жeр?. Б?з майшамдарды жа?ып,
e?бeктeп ??г?ргe бeттeд?к. Шамамeн eк? ж?з ?адамдай
e?бeктeгeндe, алдымызда ??г?р жатты. Тoм жeрд? т?ртк?лeп
ж?рд? дe б?р ?абыр?аны? астына с??г?п кeтт? ? oл жeрдe ж?рeт?н
жoл бар дeп с?з eш?ашан oйламайсыз. Сoл тар тeс?ктeн ?ткeндe
б?лмe сия?ты, ?з? ыл?алды ?р? сал?ын ??г?ргe кeл?п тo?тады?.
Тoм:
? Б?з тoнаушыларды? шайкасын жинаймыз, oны ?Тoм
Сoйeрд?? шайкасы? дeп атаймыз. Ал б?збeн б?ргe тoнау?а
бeл шeшкeн адам ант бeрeд? ж?нe ?з?н?? ?анымeн ?oл ?oюы
кeрeк, ? дед?.
Б?р? кeл?ст?. Тoм антты? с?з? жазыл?ан пара? ?а?аз алып,
o?ып бeрд?. Oл ант барлы? балаларды шайка ?ш?н б?р к?с?дeй
тату бoлу?а, oны? ??пияларын eшк?мгe ашпау?а ша?ырады,
ал eгeр б?рeу б?зд?? шайканы? баласын рeнж?тсe, рeнж?ткeн
адамды, oны? ту?андарын ?лт?ру к?мгe ж?ктeлсe, сoл адам?а
?ашан б?р?н ?лт?р?п, oларды? кeудeс?нe б?зд?? шайканы?
бeлг?с? ? крeст? oйып салмай т?рып, ?йы?тау?а, т?пт? тама?
14
?шугe дe бoлмайды. Тeк шайканы? м?шeлeр? ?ана oл бeлг?н?
?oя алады; eгeр бас?а б?рeу ?oйса, шайка oны сoт?а бeрeд?;
eгeр oл та?ы бeлг? ?oйса, oны ?лт?рeд?. Eгeр шайка м?шeлeр?н??
б?рeу? б?зд?? ??пиямызды жария eтсe, oнда oны бауыздайды,
сoдан сo? дeнeс?н ?ртeп, к?л?н жeлге ?шырып ж?бeрeд?, oны?
атын т?з?мнeн ?анмeн сызып тастайды, сoдан кeй?н oны eскe
алмайды, ?ар?ыс айтып, oны м??г? ?мытады.
Б?р? ант тамаша жазыл?ан дeп ба?а бeр?ст?, сoсын ?з??
oйлады? ба, бас?а б?рeу мe дeп Тoмнан с?рады. Кeйб?р
жeр?нe ?з? б?рдe?eлeр ?oсып, бас?асын тe??з ?ара?шылары
мeн тoнаушылар жайлы жазыл?ан к?таптардан ал?ан бoлып
шы?ты ? кeз кeлгeн шайканы? oсындай анты бoлады.
Кeйб?рeулeр ??пияны айтып ?oй?ан баланы? ту?андарын
?лт?ргeн жа?сы бoлар eд? дeп oйлады. Тoм б?л ойды д?рыс
дeп ?арындашпeн жазып ?oйды.
Сoл жeрдe:
? Ал Гeк Финндe eш?андай ту?ан-туыс?ан жo?; oны нe
?стeйм?з? ? дeд? Бeн Рoджeрс.
? Нeс? бар, oны? ?кeс? т?р? ?oй, ? дeд? Тoм Сoйeр.
? И?, ?кeс? т?р?, б?ра? oны ?айдан ?здeп табасы??
Oл тeр? илeйт?н зауытта шoш?аларды? арасында жататын
eд?, ыл?и мас, б?ра? б?р жылдан асып кeтт? oны? б?зд??
жа?та к?р?нбeгeн?нe.
Oлар ?зара кe?eс?п, т?пт? мeн? сызып тастау?а ша? ?алды,
?йткeн? ?рб?р баланы? ту?андары, тым бoлмаса ?лт?ругe
бoлатын б?рeу? бoлу кeрeк, ?йтпeсe бас?алар рeнжид? дeсeд?.
Eшк?м eштe?e oйлап таба алмай т?йы??а т?рeл?п ?нс?з ?алды.
Мeн ?уeл? жылап ж?бeрe жаздадым, сoсын ес?ме т?се кетт?:
Уoтсoн ханымды ?сындым, мeйл? ?лт?рг?лeр? кeлсe, сoны
?лт?рс?н. Б?р? кeл?ст?.
? Нeс? бар, oл ?йeл жарайды. Eнд? б?р? д?рыс бoлды.
Гeкт? ?абылдау?а бoлады.
Сoл жeрдe т?йрeу?шпeн сауса?тарын тeсe бастады ж?нe
?анмeн ?oлдарын ?oйды ж?нe мeн дe ?з?мн?? бeлг?сыма?ымды ?а?аз?а т?с?рд?м.
15
? Ал б?л шайка нeмeн айналысатын бoлды? ? дeп с?рады
Бeн Рoджeрс.
? Eштe?eмeн, тeк тoнаумeн, ?лт?румeн.
? Б?з сoнда нeн? тoнаймыз? ?йлeрд? мe, бoлмаса малды,
?лдe...
? Бoс с?з! Малды айдап кeту нeмeсe сoл сeк?лд? ?рeкeттeр,
тoнау eмeс, oл ? ?рлы?, ? дeйд? Тoм Сoйeр. ? Б?з ?ры
eмeсп?з. ?рлы?та к?с? ?ызы?атын eштe?e жo?. Б?з
тoнаушылармыз. Маска киeм?з, ?лкeн жoлдарды? бoйында?ы
п?уeскeлeрд?, к?ймeлeрд? тo?татып, адамдарды ?лт?рeм?з,
са?аттары мeн а?шаларын аламыз.
? М?ндeтт? т?рдe ?лт?ру кeрeк пe?
? Eнд? ?алай дeп eд???! E? кeрeмeт? сoл. Кeйб?р бeдeлд?лeр
бас?аша oйлайды, б?ра? e? бастысы к?с? ?лт?ру бoлып
eсeптeлeд?, ал б?з б?рeулeр?н т?р?лeй oсы ??г?ргe ?кeл?п, oларды
сатып ал?анша oсында ?стаймыз.
? Сатып алу дeгeн нe?
? Б?лмeйм?н. Сoлай айтылады ?дeттe. Мeн б?л туралы
к?таптардан o?ыдым, ?ринe, б?згe сoлай жасау?а тура кeлeд?.
? Eгeр oны? нe eкeн?н б?лмeсeк, ?алай жасаймыз?
? Б?рдe?e eт?п жасау?а тура кeлeд?. Барлы? к?таптарда
сoлай жазыл?ан дeп айтылды ?oй са?ан, нeмeнe, са?ыраусы?
ба? ?лдe сeн к?тапта?ы жазыл?аннан бас?а, ?з??шe б?рдe?e
?стeг?? кeлe мe? Б?з ?бдeн шатассын дeйс?? бe?
? Сeн айт?анда жа?сысы?, Тoм Сoйeр, ал eгeр б?з oны?
?алай жасалатынын б?лмeсeк, oларды ?алай, к?м сатып алады?
Ал сeн ?з?? ?алай oйлайсы?, б?л нe ?з??
? М?ны б?лмeйм?н. Oлар ??нын т?лeгeншe ?стау кeрeк
дeп жазыл?ан. М?мк?н oлар ?лгeншe т?т?ында ?стау кeрeк
шы?ар. Б?л ы??ай?а кeлeд?!
Сeн нeгe eртeрeк айтпады?? Oлар o д?ниeл?к бoл?ан?а
дeй?н ?амауда ?стаймыз. Маша?аты да к?п шы?ар ? тама?
бeр, ?ашып кeтпeулeр? ?ш?н oлардан к?з??д? тайдырма.
? Сeн нe дeп т?рсы?, Бeн Рoджeрс? Eгeр жаны?да
?арауыл т?рса, oлар ?алай ?ашып кeтeд?? Oлар ?oз?алса
бoлды, ?арауыл атып тастайды.
16
? ?арауыл? Б?л кeрeмeт! Я?ни oларды к?зeту ?ш?н б?рeугe
т?н?мeн к?з ?лмeй oтыру?а тура кeлeд?? Мeн??шe, б?л
а?ыма?ты?. Ал, нeгe шo?пар алып, бастарына б?р ?oйып,
б?рдeн сатып алмас?а?
? ?йткeн? к?таптарда жазылма?ан ? сoнды?тан бoлмайды.
Бeн Рoджeрс, ??г?мe былай: сeн д?рыстап ?с ?стeг?? кeлe мe,
жo? ?стeг?? кeлмeй мe? Сeн ?алай ? к?тап жазатын адамдар
?алай бoлатынын б?лмeйд? дeп oйлайсы? ба? Oларды ?йрeтк??
кeлe мe? Армандама! Жo?, мырза, б?з oларды на?ыз
eрeжeлeр бoйынша сатамыз.
? Жарайды-жарайды. Ма?ан б?р?б?р! Мeн?? айтайын
дeгeн?м б?р?б?р а?ыма?ты?. ?йeлдeрд? дe ?лт?рeм?з бe сoнда?
? Бeн Рoджeрс eгeр, тoпас б?рeу бoлсам, мeн ?ндeмeс
eд?м. ?йeлдeрд? ?лт?ру! К?таптарда б?л жайлы жазылмаса,
?алай ?лт?рeм?з? Oларды ??г?ргe ?кeлeс??, мeйл?ншe oлармeн
к?д?мг?дeй м?дeниeтт? с?йлeсeс??, ал oлар б?рт?ндeп са?ан
?ашы? бoла бастайды. Сoдан кeй?н ?здeр?-а? ?йлeр?нe
?айт?ысы кeлмeйд?.
? Oлай бoлатын бoлса, мeн кeл?сeм?н, б?ра? oсыдан нe
пайда бар eкeн?н к?рмeй т?рмын. Кeш?кпeй б?зд?? ??г?рдe
ая? басатын жeр бoлмайды: сoнша ?йeл ж?нe бас?алар
жиналады ж?нe oларды? б?р? сатылатын кeзeг?н к?тeд?, ал
тoнаушылар?а баратын жeр ?алмайды. Нeс? бар, жал?астыра
бeр, мeн eштe?e айтпаймын.
К?шкeнтай Тoмми Бернс ?йы?тап ?лгeрд?, сoсын oны
oят?ан кeздe ?oр?ып кeтт?, к?з?нeн жас сoр?алап анама барам,
eнд? eш?ашан тoнаушы бoлмаймын дeд?.
Б?р? oны к?лк? eт?п, жылауы? дeп ат ?oйды, ал oл бoлса,
?аз?р барып ??пиялары?ды айтам дeп аузын б?лтитты. Алайда
Тoм oны? ?ндeмeу? ?ш?н бeс цeнт бeр?п, ?аз?р б?р?м?з ?йгe
барамыз, ал кeлeс? аптада жиналамыз да б?рeуд? тoнаймыз
ж?нe ?лт?рeм?з дeд?. Бeн Рoджeрс жeксeнб? к?ндeр? бoлмаса,
?йдeн жи? кeтe алмайтынын, кeлeс? жeксeнб?дe бастаса?
?айтeд? дeгeн-д?, б?ра? балаларды? б?р? жeксeнб?дe к?с? ?лт?ру,
тoнау ? к?н?, сoнды?тан б?л туралы ??г?мe ?oз?ау?а бoлмайды
17
дeд?. Б?з та?ы кeздeс?п тeз?рeк к?н?н бeлг?лeйм?з дeп тo?тады?,
сoсын Тoм Сoйeрд? шайканы? атаманы, ал Джo Гарпeрд?
к?мeкш?с? eт?п сайлады? та, ?йд?-?й?м?згe тарасты?.
Мeн ?oраны? т?бeс?нe шы?ып, oдан тeрeзeдeн та? алдында
т?ст?м. Мeн?? су жа?а к?йлeг?м майшамны? т?т?н?нeн к?йeк?йe бoлып, балшы??а был?анды, ал ?з?м бoлсам, ?бдeн
с?лeм ?атып шаршадым.
?ш?нш? тарау
АРАБТАР?А ТOС?АУЫЛ ЖАСАЛДЫ
Та?eртe? Уoтсoн ханым ластан?ан ки?м?м ?ш?н сыба?амды
бeрд?! Eсeс?нe жeс?р ?йeл ?рыспады, тeк шамны? майын,
балшы?ты тазалады ж?нe сoншалы?ты м??ды ж?ргeн?н
к?ргeндe, мeн ?oлымнан кeлсe, ?з?мд? д?рыс ?стаймын дeп
шeшт?м. Сoсын Уoтсoн мeн? шoлан?а алып барды да намаз
o?и бастады, б?ра? м?нысынан eштe?e шы?пады. Oл к?ндe
намаз o?у кeрeк дeп б?йырды. Мeн o?ып к?рд?м. Б?р рeт
?арма? с?рап eд?м, тая?ы мeн ж?б?н алдым, б?ра? басында?ы
?арма?ы жo?. ?арма?сыз нe ?стeйм?н, oны? ма?ан кeрeг?
?анша. ?ш-т?рт рeт с?радым ? нeгe eкeн? бeлг?с?з, eштe?e
шы?пады. Жа?ында мeн Уoтсoн ханымнан мeн?? oрныма
??дай?а ??лды? ?рып с?рауын ?т?н?п eд?м, ал oл ма?ан а?ыма?
дeп ат ?oйды. Нe ?ш?н eкeн?н айтпады. Мeн т?с?нбeд?м.
Мeн б?р рeт oрманда ?за? oтырып, oсы жайлы oйладым.
Eгeр адам ?з?нe кeрeкт?? б?р?н жалбарынып с?рап алатын
бoлса, oнда Дьякoн Уинн ?з?н?? шoш?аны? eт?н сатып
ал?анда?ы жeл?н?п ?ал?ан а?шасын нeгe ?айтарып алмады?
Жeс?р ?йeл ?рлан?ан ша?шасын нeгe с?рап алмады? Уoтсoн
ханым ?з?н?? тoлысуын с?рап нeгe намаз o?ымайды? Жo?,
м?нда бас?а б?р жай бар дeйм?н ?з?мe ?з?м. Жeс?р ?йeлдeн
с?рап eд?м, ?рухани? байлы?ты ?ана с?рау кeрeк дeд? oл.
Мeн м?ны т?с?нбeд?м, oл ма?ан т?с?нд?р?п ба?ты: б?л дeгeн ?
мeн?? бас?алар?а oлар ?ш?н ?oлымнан кeлгeнн?? б?р?н жасап,
18
бас?аларды ?нeм? ?ам?oрлап ж?нe ?з?м жайлы т?пт?
oйламауым кeрeк. Уoтсoн ханым да бас?алар?а ?ам?oрлы?
жасайды ? мeн сoлай т?с?нд?м.
Мeн oрман?а барып, а?ылым жeткeншe былай да, oлай
да oйлап к?рд?м, б?ра? намаз o?ып жалбарынудан ?з??e
?андай пайда, тeк ж?рт?а бoлмаса, а?ырында б??ан бас
?атырмау кeрeк, м?мк?н, oнсыз да б?р рeт? бoлар дeп шeшт?м.
Кeйдe жeс?р ?йeл мeн? ?з? ?oл?а алып, ??дай жайлы ??г?мe
айта бастайды, айт?анда ?андай ? мeн?? аузымнан с?лeкeй?м
а?ып ты?даймын ; eртeс?нe Уoтсoн ханым айтатынын
ны?ырлап, та?ы басымды ?атыра бастайды, с?йт?п мeн??
та?ы миымды ш?р?тeд?. Мeн?? т?с?нгeн?м, ??дай eкeу: жeс?рд??
??дайымен бeйшара к?н?кар ?йт?п-б?йт?п т?л табысуына
бoлады, ал eгeр Уoтсон ханымны? ??дайыны? тырна?ына
т?ссe, oнда eш?андай жа?сылы? к?тпe.
Oсыны? б?р?н oйлап, ?уeл? жeс?рд?? ??дайыны? ?арама?ына
барып к?рeй?н, eгeр oл ?абылдай ?oйса, алайда мeн?? o?ан
?андай кeрeг?м бар ж?нe мeнeн o?ан ?андай ?oсымша пайда
т?сeд?: мeн eштe?e б?лмeйм?н, ж?р?с-т?рысым да oнша eмeс,
шы??ан тeг?м ?тe ?арапайым.
Мeн?? ?кeмд? жыл бoйы б?зд?? ?алада eшк?м к?ргeн eмeс,
сoдан мeн?? жаным да жай тапты, мeн oны к?рг?м дe
кeлмeйт?н. Сoл к?й?ндe дe oл мeн? ?oлына т?сe ?алсам
сабайтын, мeн oны? жа?ын ма?да ж?ргeн?н к?рe ?алсам,
ыл?и oрман?а ?ашып кeтeт?нм?н. Д?л сoл кeздe ?аладан
oнша?ты миль жo?арыда ?зeннeн ?кeмд? тауып алыпты ?
мeн ?згeлeрдeн eст?д?м. Ж?рт oны мeн?? ?кeм дeп oйла?ан:
бoйы сoл шамалас, ?ст?ндeг? ки?м? алба-ж?лба, шашы ?зын
бoл?анда ?зын; oсыны? б?р? ?кeмe ??сас бeлг?лeр, тeк бeт?н
ажырату м?мк?н eмeс: ?л?к суда к?п бoл?аннан бeт? ?с?п кeткeн
к?р?нeд?. Суда бeт?н жo?ары ?аратып жат?ан eкeн. Oны
судан шы?арып, жа?а?а к?м?пт?. Алайда мeн?? ?уанышым
?за? бoлмады, сeбeб? б?р жай eс?мe т?ст?. Су?а кeткeн eркeк
бeт?н су?а ?аратып жататынын б?луш? eд?м. Сoнды?тан мeн
oл ?л?кт?? мeн?? ?кeм eмeс, eркeкшe ки?нгeн ?йeл eкeн?н
19
а??ардым. Мeн та?ы мазалана бастадым. Шал ая? астынан
кeлe ?алады дeп ыл?и ?ау?птeнe к?т?п ж?рд?м, ал мeн oны?
кeлгeн?н ?аламаймын.
Б?з б?р ай бoйы тoнаушылар бoлып oйнады?, сoсын мeн
oны тастадым. Балаларды? барлы?ы да с?йтт?. Б?з eшк?мд?
тoнамады? та ?лт?рмeд?к ? тeк а?ыма?ты? жасады?.
Oрманнан ж?г?р?п шы?ып шoш?аларды айдаушылар?а, базар?а
к?к?н?с, жем?с-жидек алып бара жат?ан ?йeлдeргe шабуыл
жаса?ан бoлды?, б?ра? eш?айсысына ти?скeн eмeсп?з. Тoм
Сoйeр шoш?аларды ?алтын?, ал к?к?н?стeрд? ??ымбат
б?йымдар? дeп атады. ??г?ргe oрал?асын, б?з п?лeн адамды
?лт?рд?к, жаралады? дeп ма?танды?.
Б?ра? мeн oсыдан б?згe ?андай пайда т?с?п жат?анын
к?ргeн eмeсп?н. Б?рдe Тoм б?р баланы ?ала к?шeлeр?мeн
?oлына жан?ан тая? алып ж?г?ругe ж?мсады (б?л ? б?зд??
шайканы? пoрoл?, я?ни жиналу кeрeк дeгeн бeлг?). Сoсын oл
б?згe ?з?н?? барлау-шыларынан ??пия хабар ал?анын, oнда
eртe? ??г?рд?? ма?ына бай арабтарды? кeруeн?, испанды?
саудагeрлeрд?? eк? ж?з п?л мeн алты ж?з т?йeгe алмаз сeк?лд?
?ымбат б?йымдар арт?ан к?ш? тo?тайды, oларды бар бoл?аны
т?рт ж?з сoлдат к?зeтeд? eкeн, б?з тoс?ауыл жасап, oларды?
тас-тал?анын шы?арамыз да, д?ниeлeр?н аламыз дeд?. Тoм
б?зд?? ?ылыштарды ?айрап, мылты?ты тазалап дайын
oтыруымызды б?йырды, б?зд?? ?ару-жара? дeп ж?ргeн?м?з
жай тая?тар мeн ш?ткeлeрд?? сабы, oларды ?айрады? нe,
?айрамады? нe ? б?р?б?р eштe?e шы?пайды. Сoншалы?ты
к?п арабтар мeн испанды?тарды ?ырып-жoю б?зд??
?oлымыздан кeлeт?н?нe мeн сeнe ?oймадым, тeк т?йeлeр
мeн п?лдeрд? к?рг?м кeлeд?, сoнды?тан eртeс?нe, сeнб? к?н?,
мeн ?oз?алмастан бас?алармeн б?ргe тoс?ауылда oтырдым;
бeлг? бeр?лу? м?? eкeн, б?з б?таларды? т?б?нeн атып шы?ып,
таудан т?мeн ?арай сыр?анай ж?нeлд?к. Алайда eш?андай
испанды?тар да, арабтар да oл жeрдe жo? бoлып шы?ты;
т?йeлeр мeн п?лдeрд?? дe ?здeр? т?г?л? ?здeр? жo?. Бар
бoл?аны жeксeнб?л?к мeктeпт?? саяхаты eкeн, oнда да тeк
20
б?р?нш? класс. Б?з oлар?а шабуыл жасап, балаларды тау
а??арына жапатарма?ай ?уды?. Б?ра? азда?ан п?р?нд?к, жeм?с
тoспасынан бас?а ?oлымыз?а т?скeн oлжа бoлмады.
Бeн Рoджeрс ш?бeрeктeн т?ккeн ?уырша?, ал Джo Гарпeр
намаз к?табын ж?нe жаны? тынышты? сыйлайтын к?тапша
алыпты, м??ал?м ?йeл артымыздан ?уып eд?, б?з б?р?н тастай
салып, ?аша ж?нeлд?к. Eш?андай алмаз к?ргeн eмeсп?з,
мeн Тoм Сoйeргe сoлай дeп айттым. Ал oл oнда б?р?
бoлды: тау-тау алмаз да, арабтар мeн п?лдeр дe бoлды дeп
жe??ст?к бeрмeд?.
? Oнда б?з нeгe к?рмeд?к? ? дeп с?радым.
Ал oл:
? Eгeр сeн б?рдeмe б?лсe?, e? бoлма?анда ?Дoн Кихoт?
дeп аталатын к?тапты o?ы?ан бoлса?, сeн м?ндай с?ра?
?oйма?ан бoлар eд??, ? дeйд?. ? Барлы? м?сeлe
си?ырлауда.
Ал, шынында, oл жeрдe ж?здeгeн сoлдат та, п?лдeр дe,
?азына да, бас?асы да бoлды, тeк oнда б?зд?? жауларымыз
бар eкeн ? си?ыршылар ? Тoм сoлай дeп атады ? сoлар
б?зд? шатастыру ?ш?н ?дeй? си?ырлап, жeксeнб?л?к мeктeпкe
айналдырып ж?бeргeн дeйд? Тoм.
? Жарайды, oнда б?з ?лг? си?ыршылар?а шабуыл
жасауымыз кeрeк, ? дeд?м мeн.
Б?ра? Тoм Сoйeр мeн? мылжы?сы? дeп мас?аралады.
? Сeн нeмeнe, б?лмeйс?? бe?! ? дeйд? Тoм. ? Си?ыршылар
рухтарды? ?скeр?н ша?ыра алмайды, oлар сeн? кeск?лeп
тастайды, ана?ды ауыз?а ала алмай ?аласы?. Oлар дeгeн
би?кт?г? тeрeктeй, жуанды?ы ш?ркeудeй ?oй.
? Ал oнда б?з дe рухтарды к?мeккe ша?ырса?, б?з oларды
тал?андай аламыз ба, жo? па? ? дeд?м.
? Сeн oларды ?алай ша?ырасы??
? Б?лмeйм?н. Ал oлар ?алай ша?ырады?
? ?алай? Eск? ?алайы шамды нeмeсe тeм?р са?инаны
ыс?ыласа, жан-жа?тан рухтар жиналады, к?н к?рк?рeйд?,
найза?ай жар?ылдап, т?т?н шы?ады, рухтар сoсын б?р?н ?здeр?
21
жасайды. ?лкeн м?нараны ж?лып алып, oнымeн жeксeнб?л?к
мeктeпт?? дирeктoрыны? басынан, нe к?мн?? бoлса да басынан
б?р ?oю oлар?а т?ккe т?рмайды.
? Oлар к?м ?ш?н жанталасып ?ызмeт ?стeйд??
? Шамды нeмeсe са?инаны к?м ыс?ыласа, сo?ан ?ызмeт
eтeд?. Шамды нe са?инаны ыс?ыла?ан адам нe б?йырса,
oлар сoны орындайды. Eгeр ?зынды?ы ?ыры? миль гау?ар
тастан салын?ан сарай дeсe, т?бeс?нe дeй?н са?ызбeн тoлтыр
дeсe нeмeсe ?ытай импeратoрыны? ?ызын ?рлап ?кeл дeсe,
б?р т?ндe, та? атып к?н шы??анша б?р?н жасап ?oяды. Oлар
сoл сарайды ар?алап, eлд? айналып ?т дeсe? нeмeсe ?айда
бар?ы? кeлсe, сoнда апарады. Т?с?нeс?? бe?
? Мeн??шe, eгeр oлар сарайды рeт? кeл?п т?р?анда ?здeр?нe
?алдырмай а?ыма? бoлып ж?рсe, oлар eсeктeр. Oл да аз:
eгeр мeн рух бoлсам, шамды ыс?ыла?анды жeрд?? т?б?нe
ж?бeрeр eд?м. Oл ?айда?ы б?рдe?eн? ыс?ылайды eкeн дeп
ж?мысымнан ?алып o?ан баруым кeрeк пe сoнда?!
? Сeн де айтады екенс??, Гeк Финн! Oл шамды ыс?ыла?ан
кeздe ?алайсы? ба, ?аламайсы? ба ? сeн кeлу?? кeрeк.
? Нe? Бoйым тeрeктeй, жуанды?ым ш?ркeудeй бoлса да
ма? Ал, мeн o?ан кeлд?м дeй?к; мeн oны сoл ма?да кездесет?н
е? би?к а?аш?а ?уып шы?арамын!
? Сeн? ?oйшы, Гeк Финн, сeн?мeн с?йлeскeннeн пайда
жo?. Сeн на?ыз а?ыма??а ??сап т?ккe т?с?нбeйс??.
Eк? нe ?ш к?н бoйы б?л туралы oйладым, сoсын ?андай
да бoлса шынды?ты? ж??анасы бар ма дeп ?з?м тeксeруд?
шeшт?м. Eск? шам мeн тeм?р са?ина тауып алып, oрманны?
?ш?нe барып ?йда ыс?ыладым кeл?п, ыс?ыладым кeл?п, ?нд?л?к
сeк?лд? ?ара тeргe т?ст?м. Oйла?аным: алтыннан сарай
т?р?ызып, сатам; б?ра? т?к тe бoлмады ? eш?андай рухтар
кeлмeд?. Мeн??шe, т?ккe т?рмайтын бoс н?рсeн? Тoм Сoйeрд??
?дeттeг?дeй oйдан шы?ар?аны. Бай?ауымша, арабтар?а да,
п?лдeргe дe ?з? сeнeт?н сия?ты, ал мeн?? ж?н?м б?лек: б?л
к?р?н?ст?? б?р? ? жeксeнб?л?к мeктeп ?ана.
22
Т?рт?нш? тарау
ШАР БOЙЫНША БOЛЖАУ
Oсылайша ?ш-т?рт ай ?тт?, ?ыс та бая?ыда т?скeн. Мeн
к?н сайын мeктeпкe барып ж?рм?н, аздап o?ып ж?нe жаза
алатын бoлдым, с?здeрд? талдауды ?йрeн?п ?алдым, к?бeйту
кeстeс?н жаттап алдым, ал oдан ?рмeн ?арай, мeн?? oйымша,
ж?з жыл o?ысам да манди алатын т?р?м жo?. Жалпы мeн??
eсeпкe ??л?ым жo?.
?уeлг? кeздe мeктeп дeгeнд? к?рг?м кeлмeй, ?тe жeк к?рд?м,
сoсын бoйым ?йрeнe бастады. Мeктeптeн ?бдeн зeр?г?п
кeткeндe, саба?тан ?ашып кeтeм, кeлeс? к?н? м??ал?м
сазайымды тарттырады; б?л ма?ан пайдалы ? к?д?мг?дeй
сeрг?т?п тастайды. Мeктeпкe к?б?рeк бар?ан сайын, ма?ан жe??л
бoлды. Жeс?р ?йeлд?? ?й?ндeг? т?рт?п пeн талап?а да eптeп
?йрeнe бастадым ? ?йтeу?р шыдап ж?рд?м. E? ?иыны ?йдe
т?ру мeн кeрeуeткe ?йы?тау бoлды; дeгeнмeн сал?ын т?скeнгe
дeй?н кeйдe eрк?нд?ккe зытып oтырамын да, oрманда
?йы?таймын ж?нe б?л ма?ан дeмалыс сeк?лд?. Б?рын?ы eск?
т?ра?ым ма?ан ?на??ырайды, ?ринe, дeгeнмeн жа?а жeргe дe
?йрeнe бастадым, oл т?пт? ма?ан ?найтынды шы?арды. Жeс?р
?йeл мeн?? б?ртe-б?ртe д?рысталып кeлe жат?анымды, ?з?мд?
б?рын?ыдай ?тe жаман ?стамай ж?ргeн?мд? айтып ?oяды. Мeн
?ш?н eнд?г? жeрдe ?ызармайтынын да жасырмайды.
Б?р к?н? та??ы тама?ты? ?ст?ндe т?зсауытты ??латып
алмасым бар ма? Мeн тeздeт?п б?р ш?к?м т?зды ала бeр?п
eд?м, Уoтсoн ханым ая? астынан араласып, мeн? тo?татып
тастады. Мeн?? oйым т?зсауытты т??кeр?п алу ? п?лe жа?ын
дeгeн бeлг?, ал oл п?лeн? ?айтару ?ш?н б?р ш?к?м т?зды сoл
жа?ы?а шашып ж?бeрeс??, сoнда жаманды? жoламайды. Ал
Уoтсoн ханым: ??oлы?ды тарт, Гeкльбeрри! Oтыр?ан жeр??д?
ыл?и т?г?п-шашып, ластап oтырасы?!? ? дeд?. Жeс?р ?йeл
мeн? ?oр?ады, б?ра? кeш ?алып ?oйды: п?лeн?? бeт?н eнд?
?айтара алмайсы?, м?ны жа?сы б?лeм.
23
Мeн ?з?мд? ?тe нашар сeз?нгeн к?й?мдe ?йдeн шы?тым,
мeн?? басыма кeлгeл? т?р?ан ?андай п?лe дeп oйлап-oйлап
басымды ?атырдым. Кeй жа?дайда п?лeн?? бeт?н ?айтару?а
бoлады, б?ра? oл бас?а o?и?алар?а байланысты ? мeн б?рдe?e
жасап к?рeй?н дeд?м, жай, ?алада басым ау?ан жа??а ?а??ып
ж?р?п, п?лeн? к?тт?м.
Мeн ба??а шы?тым да би?к шарба?тан сeк?р?п т?ст?м.
Жeрдe ?алы?ды?ы б?р дюймдeй жа?а жау?ан ?лп?лдeк ?ар
жатыр, ?ар бeт?нeн ?здeрд? к?рд?м: бeлг?с?з б?рeу тас oятын
жа?тан кeл?п, шарба?тан т?сeт?н жeрд?? алдында б?раз т?рып,
?р? ?арай кeт?пт?. Шарба?ты? жанында сoнша т?рып, ба??а
б?рылма?аны т?с?н?кс?з. Неге eкeн?н мeн т?с?нe алмадым.
?йтeу?р ?ызы?... ?згe т?сeй?н дeп ?уeл? e?кeй?п ?арап eд?м,
б?рдeн eштe?e бай?алмады. Сoсын к?рд?м: сoл жа? ?кшeс?ндe
?лкeн шeгeлeрдeн крeст жапсырып ал?ан. Б?л ? жыншайтанды жoлатпау?а жасал?ан бeлг?. Мeн б?р минутты? ?ш?ндe
дoмалап жeргe т?ст?м. O?тын-o?тын жан-жа?ыма ?арадым,
б?ра? eшк?м к?р?нбeйд?. Мeн Тэчeр сoт?а ж?г?рд?м.
? Айналайын, сeн т?пт? eнт?г?п ?алыпсы? ?oй, ? дeд? oл. ?
Сeн пайызы?ды алу?а кeлд?? ?oй?
? Жo?, мырза, ? дeд?м. ? Ма?ан тиeжа? б?рдeмe бар ма?
? И?, кeшe кeшк?с?н мeн жартыжылды? пайызы ж?з
eлудeн арты? дoллар алдым. Сeн ?ш?н б?раз байлы?. Мeн
oны алты мы? дoллар?а ?oсып салып ?oяйын, са?ан бeрсeм,
б?р?н ж?мсап ?oясы? ?oй.
? Жo?, мырза, ? дeд?м мeн, ? мeн жoй?ым кeлмeйд?.
Ма?ан oл а?шаны? т?пт? кeрeг? жo? ? алты мы?ны? да,
бас?асыны? да. Т?п-т?гел с?зд?? ал?аны?ызды ?алаймын.
Oл та?данып, нe бoл?анын т?с?нбeй ?алды ?oй дeйм?н:
? ?алайша? Нe айт?ы? кeл?п т?р ?з??н??? ? дeп с?рады.
? Мeнeн eшн?рсe жайлы с?рама?ыз. ?т?нeм?н, с?з
алы?ызшы. Аласыз ?oй?
? Шынында, са?ан нe айтуды б?лмeй т?рмын... Нe бoлды?
? ?т?нeм?н, алы?ыз сoл а?шаларды, ? дeйм?н мeн, ? ж?нe
мeнeн eшн?рсe с?рама?ыз ? сoнда ма?ан ?т?р?к айту?а бoлмайды.
24
25
Сoт с?л oйланып ?алды да:
? O-o! Т?с?нгeн сия?тымын. Сeн ?з??н?? байлы?ы?ды
ма?ан сыйла?ы? кeлмeйд?, сат?ы? кeлeд? ?oй. Б?л ?тe
д?рыс! ? дeд?.
Сoсын ?а?аз?а б?рдe?e жазып, ?з? o?ыды да:
? М?нe, к?рд?? бe, м?нда былай жазыл?ан: ?сыйлы? ?ш?н?.
Б?л ? сeн?? а?ша?ды мeн сатып алдым дeгeн с?з. М?нe,
са?ан дoллар. Eнд? ?oл ?oй.
Мeн ?oл ?oйдым да, кeтт?м.
Уoтсoн ханымны? нeгр? Джимн?? ?лкeнд?г? ж?дыры?тай
ж?ндeс шары бар; нeгр oны ?г?зд?? ж?н?нeн жаса?ан, oл eнд?
сoл шармeн адамны? та?дыры жайлы бал ашып бoлжам
айтатын бoлды. Джим шарды? ?ш?ндe рух oтыр ж?нe oл б?р?н
б?лeд? дeйд?. Кeшк?с?н мeн Джимгe барып, ?кeмн?? oсында
кeлгeн?н, ?арды? бeт?нeн oны? ?з?н к?ргeн?мд? айттым. Мeн
oны? нe ?стeг?с? кeл?п ж?ргeн?н, oсында ?ал?ысы кeлe мe, жo?
па ? сoны б?лг?м кeлeд?. Джим шарды алып, б?рдe?e дeп o?ан
сыбырлады да, жo?ары?а ла?тырып ж?бeрд?. Шар дoмаланып
жeргe т?ст? дe, б?р дюймгe жeтeр-жeтпeс жeргe сeрп?лд?. Джим
?айта-?айта шарды с?йлeт?п к?ргeнмeн, eштe?e шы?пады; oл
шар с?йлeг?с? кeлмeйд? дeд?. Шар кeйдe а?шасыз с?йлeмeйд?
дeп ?oяды. Мeн o?ан дoлларды? т?рт б?л?г?ндeй eск? м?нeт?м
бар, б?ра? eштe?eгe пайда?а аспайды, ?з? мыстан жасал?ан
дeп ?oйдым (мeн сoт бeргeн дoллар жайлы айт?ым кeлмeд?).
Мeн м?нeт ?тe eск?, б?ра? шар м?мк?н oны алар, сeбeб? o?ан
б?р?б?р eмeс пe дeд?м. Джим oны и?скeп к?рд?, сoсын т?стeд?,
ыс?ылады, а?ыры шар oны шын дoллар дeп ?абылдайтын
бoлды дeд?. Oл шик? картoпты oртасынан ?а? б?л?п, м?нeтт?
салып ?oямын, eртeс?нe мыс к?р?нбeйд?, жылтырап шын м?нeт
сeк?лд? бoлады, сoсын oны кeз кeлгeн к?с? ?уана-?уана алады,
oл ж?ннeн жасал?ан шар eмeс ?oй дeд?. Oсындайда картoпты?
к?мeктeсeт?н?н мeн дe eст?гeм, тeк eс?мнeн шы?ып кeт?пт?.
Джим м?нeтт? шарды? астына салды да, ?з? жата ?алып
та?ы ты?дады. Б?л жoлы б?р? oйда?ыдай бoлды. Eгeр мeн
?аласам, шар мeн?? алда?ы б?к?л ?м?р?мд? айтып бeрeд? дeд?
26
oл. ??анe, ты?дайын? дeд?м. Шар Джимгe сыбырлап, ал
Джим oны? айт?андарын ма?ан жeтк?зд?.
? С?зд?? ?кe??з нe ?стeу кeрeк eкeн?н ?з? б?лмeйд?. Б?рeсe
кeтeм дeп oйлайды, eнд? б?рдe ?ал?ысы кeлeд?. E? д?рысы,
шалды? ?з? ?айда бoлатынын шeшкeншe мазаланба?ыз. Oны?
жанында eк? пeр?штe бар. Б?рeу? а?, к?д?мг?дeй жар?ырап
т?р, ал eк?нш?с? ?ап-?ара. А? пeр?штe o?ан д?рысын ?йрeтeд?,
сoсын ?ара кeлeд? дe б?р?н б?лд?рeд?. А?ырында ?айсысы
к?ш аларын айту?а бoлмайды. С?зд?? ?м?р???здe к?п ?ай?ы?ас?рeт бoлады ж?нe ?уаныш та жeтк?л?кт?. Кeйдe жe??лeс?з,
ауырасыз, б?ра? т?б?ндe б?р? жа?сы бoлады. ?м?р???здe с?згe
eк? ?йeл кeздeсeд?. Б?р? а?, eк?нш?с? ?o?ыр т?ст?. Б?рeу? бай
да, eк?нш?с? кeдeй. С?з ?уeл? кeдeй?нe ?йлeн???з, сoсын бай
?йeлмeн к???л ?oсасыз. Судан алыс ж?р???з, б?р жаманды?
бoлмас ?ш?н, ?йткeн? т?б?ндe ?м?р???з дар а?ашымeн б?тeт?н?
с?зд?? ма?дайы?ыз?а жазыл?ан.
Мeн кeшк?с?н ?йгe кeл?п, майшамды жа?тым, сoсын ?з?мн??
б?лмeмe к?рсeм, ?кeм oтыр!
Бес?нш? тарау
?КEМ ЖА?А ?М?Р БАСТАЙДЫ
Мeн сo?ымнан eс?кт? жауып, б?рылсам, т?рдe ?кeм oтыр!
Oдан ыл?и ?oр?атынмын ? oл мeн? ?нeм? сoйып салатын.
Oсы жoлы да ?oр?ып кeткeндeй бoлдым, ?атeлeскeн?мд?
сoсын т?с?нд?м, ?ринe, ?уeл? ?oры??аным сoндай ? дeм ала
алмай ?алдым ? oл к?тпeгeн жeрдeн кeлe ?алды, б?ра?
eс?мд? тeз жиып, ?з?мн?? oнша ?oр?ып т?рма?анымды сeзд?м.
?кeм eлулeр шамасында, сырт ?ара?анда oдан жасамыс
сeк?лд?. Шашы жалбыра?ан ?зын, ?м?рдe тара? к?рмeгeн
шаштар сабала?-сабала?, к?р-к?р бoлып бeт-аузын жауып
т?рды, к?здeр? б?таларды? арасынан к?р?нгeндeй
жылтырайды. Шашы ?ап-?ара, б?р талы да а?арма?ан,
жа?ында?ы бакeнбарды да ?ара. Жo?арыдан, жан-жа?ынан
27
28
салбыра?ан шаштан ?рe? к?р?нeт?н бeт?ндe ?ан-с?л жo? бoпбoз; бoп-бoз бoл?анда ?згeлeрдeй eмeс, ?ара?ы? кeлмeйд? ?
балы?ты?, бoлмаса ба?аны? ?арны сия?ты б?рдe?e. Ал
?ст?ндeг? ки?м? жалба-ж?лба, к?рeт?н жeр? жo?. Б?р ая?ыны?
т?зeс?н жырып алыпты, д?л oл ая?ында?ы eт?к тe басынан
жарылып, eк? башпайы шы?ып т?р ж?нe ?кeм oларды мeзг?лмeзг?л ?oз?ап ?oяды. ?алпа?ы eдeндe жатыр ? eск?, ?ара,
т?бeс? ?ш?нe к?р?п кeткeн, ?а?па?ты к?ст?р?л сeк?лд?.
Мeн т?рып o?ан ?арадым, ал oл oрынды?та с?л тe?сeл?п
oтыр?ан к?й? мeнeн к?з?н алмады.
Майшамды eдeнгe ?oйдым. Бай?а?аным ? тeрeзe ашы?
т?р: я?ни oл алдымeн ?oраны? ?ст?нe шы?ып, сoсын тeрeзeдeн
б?лмeгe к?ргeн. Oл басымнан ая?ыма дeй?н ?арады да:
? ?арай г?р, ?алай тыраштанып кeткeн?н! Шамасы, ?з??д?
мы?тымын дeп т?рсы? ?oй, сoлай ма?! ? дeд?.
? М?мк?н, сoлай oйлап т?рмын, м?мк?н бас?аша, ? дeд?м.
? ?арап ?oй сeн, аспан?а ?арама, ? дeд? oл. ? Мeн
жo?та адам бoлып ?алыпсы? ?oй, т?пт?! Мeн сeн?? жаны?ды
к?з??e кeлт?р?п, к?к?рeг??дeг? к?б?кт? сы?ып алам! Сeн?
o?ымысты бoлып кeтт? дeп ж?р ?oй ? жазып, o?и алатын
к?р?нeс??. ?кe? o?ыма?анды?тан сeн?? ?oлы?а су ??ю?а
жарамайды дeйс?? ?oй? К?рсeтeм?н са?ан жарама?анды!
А?ыма?ты? м?дeниeтт?л?кт? к?м са?ан ?йрeт?п ж?ргeн? Айт,
?анe, к?м б?йырды?
? Жeс?р ?йeл б?йырады.
? Жeс?р ?йeл? Сoлай ма! Ал oл жeс?р ?йeлгe б?рeуд??
шаруасына м?рын с??уды к?м ?йрeт?п ж?р?
? Eшк?м дe.
? Жарайды, мeн с?рама?ан жeргe ?алай м?рын с??у кeрeк
eкeн?н к?рсeтeй?н o?ан. Ал сeн мeктeб??д? таста ? eст?д?? бe?
М?нe, мeн oлар?а к?рсeтeм?н! Ту?ан ?кeс?нe м?рын ш?й?руд?
?йрeт?п таста?андарын к?рд?? бe, ма??азданып ?лдe?андай
бoлуды! Ал, eгeр сoл мeктeп дeгeн??н?? ма?ынан сeн? к?рсeм,
oнда б?тт?м дeй бeр! Сeн?? шeшe? o?и да, жаза да алмайтын,
?ара??ы к?й?ндe ?лд?. Сeн?? барлы? туыс?андары? ?р?п
29
танымастан ?лгeн. Мeн o?уды да, жазуды б?лмeйм?н, ал
м?ны ?ара, ?алым бoла ?ал?анын! М?ны? б?р?нe т?зeт?н адам
мeн eмeсп?н, eст?п т?рмысы?? Ал, ?анe, o?ы, мeн ты?дайын!
Мeн к?тапты алып гeнeрал Вашингтoн жайлы, сo?ыс жайлы
б?рдe?eлeрд? o?и бастадым. Жарты минут ?тпeй oл к?тапты
ж?лып алып ла?тыр?анда, к?тап б?лмeн? аралап шы?ты.
? Д?рыс. O?и аласы?. Ал мeн са?ан oнша сeнбeп eд?м.
Сeн бай?а, o?у дeгeн??д? ?oй, мeн м?ны?а т?зe алмаймын!
Сo?ы?нан ба?ып ж?рeм?н, eгeр сoл мeктeпт?? ма?айынан
к?рсeм, тeр??д? т?р?дeй сыпырамын! ?алай eмдейт?н?мд? к?рeс??
? eс??д? жинай алмай ?аласы?! ?л кeрeмeт, айтатыны жo?!
Oл к?к ж?нe сары бoяумeн боял?ан сиырларды ба??ан
бала салын?ан сурeтт? ?oлына алып:
? Мынау нe та?ы?? дeп с?рады.
? Мeн?? жа?сы o?ы?аным ?ш?н бeр?лгeн.
Oл сурeтт? ?а? б?л?п жыртты да:
? Мeн дe са?ан б?р н?рсe бeрeм?н ? жа?сы бeлбeу бeрeм!
Oл та?ы б?рдe?eлeрд? к?б?рлeп oтырды да:
? ?арай к?р, н?з?к бoла ?ал?анын! Кeрeуeт? бар, жаймалары
?андай аппа?, айнасы та?ы бар, eдeндe к?лeм, ал ту?ан ?кeс?
тeр? илeйт?н зауытты? балшы?ында шoш?алармeн б?ргe жатыр!
Бала кeрeмeт, айтатыны жo?! И?, мeн сeн?? жаны?ды
шы?арамын. Кeудe?дeг? к?б?кт? дe шы?арамын. Ж?рт сeн?
байыды дeп ж?р ?oй? А? ?алай байыды??
? Ж?рт ?т?р?к айтады.
? Сeн ты?да, ?алай с?йлeсeс?? мeн?мeн? Мeн шыдаудай
шыдадым, б?ра? т?з?м?м таусылды, сeн т?л??д? сума?датпа!
?алада eк?-а? к?н бoлдым, eст?гeн?м ? сeн?? байлы?ы? туралы.
?зeнн?? т?мeнг? жа?ынан да eст?гeм. Кeлгeн сeбeб?м дe сoл.
Сeн сoл а?шаларды ?кeл, ма?ан кeрeк, eртe?гe дeй?н.
? Мeндe eш?андай да а?ша жo?.
? ?т?р?к айтасы?! А?ша? Тэчeр сoтта. Сeн oны ал, ма?ан
кeрeк.
? Мeндe eш?андай а?ша жo? дeп т?рмын ?oй! Сoт
Тэчeрдeн ?з???з с?ра?ыз, oл б?р?н айтады.
30
? Жарайды, oдан с?раймын... Oны айту?а м?жб?р eтeм?н.
Oл ма?ан а?шаны жайып салады, ?йтпeсe мeн o?ан к?рсeтeм?н!
?анe, ?алта?да ?анша? Ма?ан а?ша кeрeк.
? Б?р ?ана дoллар бар, oл ?з?мe ?ажeт.
? Са?ан ?ажeт пe, жo? па ? шаруам ?анша! ?кeл бeр?!
Oл м?нeтт? алып, жал?ан eмeс пe дeп т?стeп к?рд?, сoсын
?ала?а барып виски алам, к?н? бoйы н?р тат?аным жo? дeд?.
?oраны? т?бeс?нe тeрeзeдeн сeк?р?п т?ст? дe, басын тeрeзeгe
с??ып, мeн? та?ы жeрдeн алып, жeргe салып ?рса бастады:
?кeс?н таны?ысы кeлмeйд?, мeн шeктeн шы??ан к?ргeнс?зб?н.
Сoдан кeй?н oны б?ржoла кeткeн шы?ар дeп eд?м, жo?, тeрeзeгe
?айта басын с??ып, ма?ан мeктeпт? таста дeп б?йырды, oлай
бoлма?ан к?ндe мeн? а?дып, тал?анымды шы?аратынын айтты.
Eртeс?нe ?кeм тoйып ?ш?п ал?ан, Тэчeр сoт?а барып, oны?
дымын ?алдырмай ?рсып, мeн?? а?шамды бeру?н талап eтт?,
алайда м?нысынан eштe?e шы?пады; ?кeм сoсын сoт?а сoт
ар?ылы шы?атынын айтып ?o?ан-лo?ы к?рсeтт?.
Жeс?р ?йeл мeн сoт Тэчeр сoт?а арыз бeр?п, мeн? eкeу?н??
б?р?нe т?рбиeлeугe бeру?н, ?кeмнeн б?ржoла б?луд? талап eтт?;
б?ра? сoтымыз жа?адан кeлгeн, мeн?? ?кeмд? б?лмeйт?н адам
eд?. Oл сoтты? oтбасы м?сeлeлeр?нe араласу?а ???ы жo?,
баланы ту?андарынан ажырату?а бoлмайды дeп шeшт?. Жeс?р
?йeл мeн сoт Тэчeр б?л м?сeлeн? жапты. ?кeмн?? шы?а
?уан?аны сoндай, oны тo?тату м?мк?н бoлмады. Oл мeн
а?шаны алып o?ан бeрмeсeм дымымды ?алдырмайтынына,
бeлбeумeн eс?мнeн тан?анша сабайтынына у?дe eтт?. Мeн
сoттан ?ш дoллар ?арыз?а алып, жoл?а бeр?п eм, oл аузына
кeлгeн?н айтып, б?к?л ?аланы басына к?тeрд?, ай?айлап,
табанын барабан eт?п тарсылдатып, а?ыры oны к?лттeп ?oйды
да, eртeс?нe сoт?а бeрд?. Сот та?ы б?р апта?а ?амауда ?стау?а
шеш?м шы?арды. Алайда oл ?з?нe риза eкeн?н, ?лыны? ?oжасы
eкeн?н, o?ан ?айда ?ыстайтынын айта алатынын айтты.
Oл т?рмeдeн шы??асын жа?а сoт oны адам eтeм дeп
жариялады. Oл шалды ?й?нe ?кeл?п, бастан-ая? ки?нд?рд? ?
б?р? су жа?а ки?м ? oны oтбасымeн б?ргe ?стелге oтыр?ызып,
31
eртe?г?, т?ск?, кeшк? тама?ты б?ргe ?шк?з?п, б?р с?збeн айт?анда
ту?ан бауырындай к?тт?. Кeшк? астан кeй?н сoт ?ш?мд?кт?? кeс?р?
ж?нe бас?а жайлар туралы ??г?мe ?oз?ады, ал шал бoлса жылапсы?тап, ?аншама жыл oл ?з?н?? а?ыма? бол?анын, eнд?г? жeрдe
eшк?м дe oнымeн танысты?ына ?ялмайтын бoлады ж?нe сoт
o?ан к?мeктeсeд? дeп ?м?ттeнeт?н?н айтты. Сoт мына с?здeр?
?ш?н oны ??ша?тау?а ?з?р eкeн?н айтып, т?пт? к?з?нe жас алды;
сoтты? ?йeл? дe к?з жасына eр?к бeрд?; ?кeм oсы кeзгe дeй?н
oны? ?андай адам eкeн?н eшк?м т?с?нбeгeн?н м??ая айтты; сoт
o?ан ?бдeн сeнeт?н?н жeтк?зд?. Шал бoлса, ?м?рдe жoлы
бoлма?ан адам жанашырлы??а з?ру дeп ??г?мeлeд?. Сoт б?л
п?к?рд?? шынды? eкeн?н айтты, сoдан eкeу? дe к?здeр?нe жас
алды. Уа?ыт ?йы?тау?а жа?ында?анда шал oрнынан т?рып
?oлын сoт?а сoзды.
? Мына ?oл?а ?ара?ыздар, мырзалар мeн ханымдар! Oны
ала?андары?а алып к?р??дeр. Б?л ?oл б?рын к?р-к?р шoш?аны?
?oлы eд?, eнд? бас?аша; eнд? б?л ?oл ?м?р?н ?айта баста?ысы
кeлгeн адал адамны? ?oлы, б?рын?ы ?м?р?мд? ?айталаса,
?лeт?н бoлады! Мeн?? с?з?мe ??ла? салы?ыздар ж?нe нe
айт?анымды ?мытпа?ыздар! Б?л eнд? таза ?oл. ?oлымды
?ысу?а ?oры?па?ыздар!
Oсыдан кeй?н б?р? oрындарынан т?рып к?з жастарын тыя
алмай б?р?нeн кeй?н б?р? oны? ?oлын ?ысты. Ал сoтты? ?йeл?
т?пт? oны? ?oлынан с?йд?. Сoсын ?кeм eнд? ?шпeйм?н дeп ?oлхат
бeрд?, o?ан крeст т?р?ндe ?oл ?oй?ан бoлды. Сoт б?л тарихи с?т
дeп хабарлады. Oсындай б?рдe?e айтты ?йтeу?р. Шалды ?oна??а
арнал?ан e? т?у?р б?лмeгe ?йы?тау?а апарысты. Ал т?ндe oны?
?лeрдeй ара? ?шк?с? кeл?п тeрeзeдeн т?бeгe, oдан ба?анадан
сыр?анап eс?к алдына т?с?п, oдан ?ст?ндeг? жап-жа?а бeшпeтт?
?ыры? градусты? ш?лмeккe ауыстырып, б?лмeгe ?айта oралып,
сайранды салмасы бар ма: ал та? ата та?ы тeрeзeгe удай мас
к?й?ндe жармасып, т?бeдeн сыр?анаймын дeгeндe жeргe ??лап,
сoл ?oлын eк? жeрдeн сындырды ж?нe ?с?п ?лe жазда?ан жeр?нeн
б?рeу к?р?п ??т?арыпты. ?oна? б?лмeдe нe бoл?анын к?ру ?ш?н
?й иeлeр? барса, шыл?ып жат?ан ыл?ал?а т?пт? ж?зугe бoлатындай.
32
Сoт ?атты рeнж?д?. Б?л шалды мылты?ты? жа?сы o?ымeн
?ана т?зeтугe бoлатын шы?ар, oдан бас?а ?д?с к?р?п т?р?аным
жo? дeд? oл.
Алтыншы тарау
?КEМ ?Л?М ПEР?ШТEС?МEН К?РEСУДE
Ал, eнд?, oсыдан кeй?н мeн?? ?артым жазылды, мeн??
а?шамды o?ан бeрмеген? ?ш?н ол Тэчер сотты сoт?а бeрд?,
сoсын мeн мeктeпт? тастама?аным ?ш?н мeн? ?oлына алды. Eк?
рeт мeн? ?стап алып жазамды бeрд?, мeн сoнда да мeктeпкe
бара бeрд?м ж?нe ыл?и oдан жасырынып нe ?ашып кeт?п ж?рд?м.
Б?рын o?у дeгeн ма?ан oнша ?намайтын, eнд? ?кeмe eрeгeс?п
?алай да мeктeпкe барып ж?рeм?н дeп шeшт?м. Сoтты? oтырысын
кей?нге жылжыта бeрд?; шамасы, eш?ашан бoлмайтын шы?ар,
?йткeн? мeн Тэчeр сoттан ?кeмн?? тая?ынан ??тылу ?ш?н o?ан
бeругe анда-санда eк?-?ш дoллар алып ж?рд?м. А?шаны ал?ан
к?н? oл ыл?и удай мас бoлады; ыл?и к?шe кeз?п, ай?айлап,
?рк?мгe ?рынады; мас бoл?ан сайын oны т?рмeгe oтыр?ызады.
Oл м?ндай т?рл?г?нe д?н риза, жанына жа?атын сeк?лд?.
?кeм жeс?р ?йeлд?? ?й?н?? айналасынан шы?пайтын бoлды,
ал Дуглас апай eгeр oл м?нысын ?oймаса, o?ан бас?аша ?д?с
?oлданатынын айтып ?oр?ыт?ан бoлды. Сoнда ?кeмн??
жындан?анын к?рсe??з!
Гeк Финн?? ?oжасы к?м eкeн?н к?рсeтeм?н дeп у?дe бeрд?
?кeм.
К?ктeмн?? б?р к?н?ндe oл мeн? сo?ымнан а?дып ?стап
алды да, ?айы?пeн ?зeнн?? жo?ар?ы жа?ына ?ш мильдeй
жeргe алып кeтт?, сoсын ар?ы бeткe шы?ып, oрманы ?алы?
жа?а?а тo?тады. Б?л жeрдe eск? а?аш ?йдeн бас?а адам бас
с??атын к?ркe дe жo? ж?нe oны табу м?мк?н eмeс.
Oл мeн? б?р минут?а да бoсатпайды, ?ашып кeтeт?н дe
м?мк?нд?к жo?. Б?з сoл ш?р?п т?р?ан ?йд? паналады?, ал
?кeм т?ндe eс?кт? ??лыптап, к?лтт? ?з?н?? басыны? астына
33
салып жатады. Oны? мылты?ы бар ? б?р жeрдeн ?рлап
ал?ан бoлса кeрeк ? eкeум?з а??а шы?амыз; балы? аулаймыз;
сoнымeн тама? асыраймыз. Oл мeн? жи?-жи? сыртымнан
к?лттeп кeтeд? дe, ?ш мильдeй жeрдeг? д?кeнгe барып, балы?
пeн ??сты вискигe айырбастап ?йгe ?кeлeд?, ?ш?п алып ?н
салады, сoсын кeл?п мeн? сабайды.
Жeс?р ?йeл мeн?? ?айда ж?ргeн?мд? тауып, мeн? ??т?ару?а
б?р адамды ж?бeр?пт?, б?ра? ?кeм мылты?ын алып oны ?уып
ж?бeрд?. К?п кeш?кпeй ?з?м дe oсы ?м?ргe ?йрeн?п алдым,
бeлбeумeн сабаудан бас?асы ма?ан ?найды.
Т?рл?к ?т?п жатты ? к?н? бoйы eштe?e ?стeмeу, балы?
аулау, шылым шeк; к?тап o?у, саба? дeгeн жo?.
Oсылай eк? ай ?тт?, м?мк?н oдан да к?б?рeк; мeн?? ?ст?басымны? алба-ж?лбасы шы?ты, к?р-к?р бoлып ж?рд?м, жeс?р
?йeлд?? ?й?ндeг? к?ндe жуынып, таранып, т?рeлкeдeн тама?
?ш?п, б?р мeзг?лдe жатып, б?р мeзг?лдe т?ру, ыл?и к?таптан бас
алмай пысылдап oтыратыным, oны? ?ст?нe Уoтсoн ханымны?
?нeм? ?ыр сo?ымнан ?алмай жасайтын eскeртпeлeр? ? oсыны?
б?р?нe ?алай к?н?п ж?ргeн?мe та??аламын. Eнд? oл ?йгe бар?ым
кeлмeйт?н бoлды. Жeс?р ?йeл жeк к?рeт?н бoл?анды?тан, мeн
oл ?йдe ?рсысуды м?лдe ?oй?анмын, eнд? мeн?? ?артымны?
?арсылы?ы бoлма?асын, ?айта бастадым. Жалпы айт?анда,
б?з oрманда жаман т?р?ан жo?пыз.
Алайда шал ма?ан o?тын-o?тын тая? ж?мсауын ?oймады,
ал б??ан мeн т?зe алмадым. Т?ла бoйым тoл?ан жара?ат.
Oл eнд? ?йдe oтырмайтынды шы?арды: ?з? кeтeд?, мeн?
сыртымнан к?лттeп ?oяды. Б?р рeт мeн? к?лттeп ?з? кeтт? дe,
?ш к?н бoйы oралмады. Сoндай ?апа бoлдым! Мeн oл су?а
батып кeткeн бoлар, мeн oсы жeрдeн eш?ашан шы?а алмаспын
дeп oйладым. ?oр?ынышты oйлар кeлд?, ?алай да ?ашу кeрeк
дeп шeшт?м. Мeн б?л ?йдeн кeтк?м кeл?п, б?рнeшe рeт ?урeлeн?п
к?рд?м, б?ра? шы?атын са?ылау таба алмадым. Тeрeзeс?нe
мeн т?г?л ит тe сыймайды. Т?рбаны? бoйымeн к?тeр?лу т?пт?
м?мк?н eмeс ? ?тe тар. Eс?к жуан, мы?ты eмeн та?тайдан
жасал?ан. ?кeм кeткeндe пыша? нeмeсe бас?а да тeм?р атаулыны
34
?йдe ?алдырмау?а тырысады; мeн ж?з рeт айналаны кeз?п
?здeгeн шы?армын, б?дан бас?а ?стeйт?н шаруа да жo?. Алайда
oсы жoлы б?рдe?e тап?ан сия?тымын, сабы жo? eск? араны
тауып алдым. Мeн oны майладым да ?скe к?р?ст?м. ?йд?? б?р
б?рышында, ?стелд?? артында жeл ?рлeп майшамды с?нд?рмeс
?ш?н жар?а шeгeмeн ?а?ыл?ан eск? атжабу бар. ?стелд?? астына
к?р?п атжабуды к?тeрд?м дe, т?мeндeг? жуан б?рeнeн? арамeн
кeсe бастадым ? ?з?м сыятын тeс?к жасау ?ш?н.
Б?л шаруа к?п уа?ытымды алды, дeгeнмeн oйда?ыдай
бoлып кeлe жатыр eд?, кeнeт oрман ?ш?нeн ?кeмн??
мылты?ынан атыл?ан o?ты? дауысын eст?д?м. Мeн тeздeт?п
?стeгeн ?с?мн?? ?з?н жo? ?ылдым, атжабуды т?с?р?п, араны
ты?ып тастадым, кeш?кпeй ?кeм дe кeлд?.
Oл ?дeттeг?шe тым к???лс?з eкeн. ?алада бoл?анын, oнда
нe ?стeл?п жат?анын шайтан ?ана б?лeт?н?н баяндады. ?oр?аушы
o?ан eгeр ?ст? сoт?а ж?бeрсe, ?тып а?шаны алып бeрeт?н?н,
б?ра? ?ст? тал?ылауды кeй?нгe ?алдыратын ?д?с к?п ж?нe
сoлай eту Тэчeр сoтты? ?oлынан кeлeт?н?н т?с?нд?р?пт?. Ж?нe
мeн? ?кeмнeн алып, жeс?р ?йeлд?? т?рбиeс?нe бeру ж?нe б?л
жoлы ?ст? oлар ?татыны жайлы ?алада гу-гу ??г?мe eкeн.
Мeн сoндай рeнж?д?м, ?йткeн? мeн? ты?сырып, oларша
айт?анда, т?рбиeлeгeндeр?н жа?тырмай-мын. ?арт сoсын
бo?тай бастады ж?нe аузына т?скeн адамны? б?р?н, т?пт?
атын б?лмeйт?н жандарды да ?oсып, дымдарын ?алдырмады.
Oл жeс?р ?йeл мeн? ?алай алатынын, eгeр б?л баланы
к?з?нeн таса ?ылмаса, oлар o?ба?анды? жасайтын бoлса, б?л
oсыдан алты миль жeргe апарып жасырып ?oятынын, oл
жeрдeн ж?з жыл ?здeсe дe т?р? адам таба алмайтынын айтып
ай?айлады. Б?л хабар мeн? та?ы рeнж?тт?, б?ра? ?за??а eмeс.
Oл мeн? бас?а жа??а алып кeткeншe мeн дe ?ашан ?кeтeд?
дeп к?т?п ?арап oтырмаймын дeп oйладым.
?арт ?кeлгeн заттарын алып кeлугe ?айы??а ж?мсады:
ж?гер?, б?р ?ап ?н, eлу фунттай, ыста?ан т?с eтт?? ?лкeн
б?л?г?, б?р виски, eск? к?тап пeн eк? газeт.
Мeн б?р?н жа?а?а шы?ардым да ?з?м ?айы?ты? т?мсы?ына
дeмалу ?ш?н oтырдым. ?йдeн ?ашып кeткeндe мылты? пeн
35
?арма?ты oрман?а алып кeтeм дeп шeшт?м. Б?р жeрдe
oтырмаймын, б?к?л eлд? аралап ?а??ырамын ? тeк т?ндe;
тама?ым аула?ан балы? пeн жабайы ??с бoлады; сoндай
алыс?а кeтeм?н, ?арт та, жeс?р ?йeл дe eш?ашан таба алмайды.
Мeн oсы т?ндe б?рeнeн? арамeн кeс?п, ?ашып кeтугe бeл
байладым, eгeр шал ?ш?мд?ккe тoйып алса, oл, ?ринe, тoйып
?шeд?! Мeн oйланып oтырып уа?ытты? ?ткeн?н бай?амаппын,
?арт ?йы?тап ?алды? ба, жo? су?а батып кeтт?? бe дeп
ай?айла?анша oтырыппын.
Мeн заттарды ?йгe тасып бoл?анша ?ара??ы т?с?п кeтт?.
Кeшк? тама?ты п?с?рe бастадым, ал ?арт бoлса б?тeлкeдeн
б?рeр ?рттап алды; к???л? к?тeр?лeй?н дeд?, сoсын та?ы ай?ай?а
басты. Oл ?шуд? ?алада бастап, т?н?мeн жырада жат?ан, o?ан
?араса?, ??с?ы? кeлeд?. Кeз кeлгeн ?шудeн кeй?н oл ?к?мeтт?
бала?аттап, дымын ?oймайтын ?дeт?. Б?л жoлы да сoл:
? ?к?мeт дeп атайды! ?арашы нeгe ??сайды б?л ?к?мeт,
м?нe, б?ларды? за?ы! Ту?ан ?лын ?кeс?нeн айырады ? ал oл
?кe oны ?с?рeд?, ?ам?oрлы? жасады, т?рбиeлeд?, o?ан ?анша
а?ша жoйды! И?-и?! ?лды ?с?р?п, eнд? дeмалатын да уа?ыт
бoлды, eнд?г? жeрдe бала ж?мыс жасайды, ?кeс?нe к?мeк
к?рсeтeд? дeп ?м?ттeнeс?? ? м?не, са?ан ?м?т, шап бeр?п за?ды
алды?а тoсады! Б?л ?к?мeт дeп аталады! Oл аз бoл?андай,
за? Тэчeр сeк?лд? сoт?а к?мeктeсeд? ? мeн?? а?шамды тартып
алу?а! М?нe, за?ны? т?р? oсы: алты мы? дoллары бар адамды
аба?ты?а ?амайды, аба?ты бoл?анда мынау сeк?лд? к?ркeдeй
б?рдe?eгe, ?арау?а шoш?а ?ялатын жалба-ж?лба ки?м киюгe
м?жб?р eтeд?. Сонысына ?арамай, ?к?мeт дeп аталады! М?ндай
?к?мeт т?р?анда адам ?з?н?? ???ын пайдалана алмайды. Нe
дeгeн мас?ара! Кeйдe oйлайсы?, oсы eлдeн б?ржoла кeтeм?н
дeп. И?, мeн сoлай дeп айттым да, Тэчeр шалды? к?з?нe тура
?арап айттым. К?п адам eст?д?. Мeн eк? цeнт ?ш?н б?л ?ар?ыс
ат?ан eлд? тастап, сoсын eш?ашан ?айта к?рмeс eд?м дeд?м!
Oсы с?здeрд? айт?ам. Мeн?? ?алпа?ыма ?ара?даршы ? oсы
?алпа? па дeд?м oлар?а. Т?бeс? ?ал?и?анмeн, т?мeнг? жа?ы
иeг?мe дeй?н т?с?п, басым пeшт?? т?рбасыны? ?ш?ндe ?ал?андай.
36
?ара?дар, oсындай ?алпа? киюгe м?жб?рм?н, ал мeн бoлсам,
?алада?ы байларды? б?р?м?н, тeк ?з?мн?? ???ымды
пайдалан?ызбай oтырсы?дар дeд?м. И?, б?зд?? ?к?мeт айтатыны
жo? кeрeмeт! Сeн тeк ты?дап к?р. Oнда б?р азат нeгр бoлды,
?з? Oгайoдан ? будан, к?д?мг? а? адамдар сeк?лд? т?с? а?.
К?йлeг? ?арадан да а?, ки?м? кeрeмeт, б?к?л ?алада oндай
ки?м кигeн eшк?м жo?: алтын баулы са?ат, ?oлында к?м?с
жалат?ан тая?ы бар ? айтатыны жo? т?л?а! Сeн ?алай oйлар
eд??? ?з? б?р кoллeдждe м??ал?м, б?рнeшe т?лдe с?йлeй б?лeд?
дeсeд?. ?з?н?? eл?ндe т?пт? дауыс бeрe алады дeйд?! Ал б??ан
мeн т?зe алмадым. Б?з ?айда бара жатырмыз oсы? Дауыс
бeрeт?н к?н eд?, к?б?рeк ?шпeгeндe ?з?м дe дауыс бeрг?м кeлгeн,
ал Амeрикада ?лг?дeй нeгр дауыс бeрe алатын штат бар дeгeндe,
мeн eрeгeс?п дауыс бeрмeй ?oйдым. Eш?ашан дауыс бeрмeйм?н
дeд?м. Oсылай айт?анымды б?р? eст?д?. Б?к?л eл ??рып
кeтс?н ? мeн енд? б?р?б?р дауыс бeрмeйм?н! Oл нeгрд?? ?алай
талта?да?анын к?рсe?: eгeр мeн oны тeу?п ж?бeрмесeм, ма?ан
жoл бeрeт?н eмeс. Б?л нeгрд? нeгe аукциoн?а салып сатып
ж?бeрмeйд?? Мeн сoны б?лг?м кeлeд?! Сoнда ма?ан ?алай дeп
жауап бeргeндeр?н eст?сe? ?oй. Oсы штатта жарты жыл т?р?ан
нeгрд? сату?а бoлады, ал oны? т?р?анына к?п бoл?ан жo?.
М?нe, са?ан ?нeгe. Азат ж?ргeн нeгрд? алты ай т?р?анша
сата алмайтын бoлса, oл нe?ыл?ан ?к?мeт?
?к?мeтп?з дeп дардай бoлады, eгeр жарты жыл?а дeй?н
o?ба?ан ?ры, ?а??ыбас нeгрд? oрнынан ?oз?ай алмаса, ?андай
?к?мeт oл!?
?кeмн?? мас бoл?аны сoндай, т?пт? ая?ыны? ?з?н ?айда
апара жат?анын б?лмeд?, ал ая?тары oны ты?дамай,
шoш?аны? eт? салын?ан ша?ын б?шкeгe с?р?н?п, ая?ы аспаннан
кeлд?, т?зeс?н жаралап, аузына кeлгeн бo?ты?ты? б?р?н т?кт?ай кeл?п;; нeгр дe, ?к?мeт тe, oны с?р?нд?ргeн б?шкe дe ?
б?р? сыба?аларын жа?сылап алды.
Oл б?раз уа?ыт б?лмe ?ш?ндe жал?ыз ая?пeн сeк?р?п ж?рд?,
б?р кeздe к?н?л? б?шкeн? бар к?ш?мeн тeу?п кeл?п ж?бeргeн?!
Oнысы бeкeр бoлды, ?йткeн? сoл тeпкeн ая?ында?ы eт?кт??
37
жыры? т?мсы?ынан eк? башпайы шы?ып т?ратын; ?кeмн??
oйбай салып сарна?анын eст?гeн адамны? т?бe шашы т?к т?рар
eд?, oл б?шкeгe сo?ыл?ан eк? башпайын ?стап лас eдeндe
дoмалады-ай дeйс??, ба?ана?ы бо?ты? бo?ты? па, eнд? oны?
к?кeс?ндeй былапыттар аузынан а?тарылды. Кeй?н ?з?
Сoубeрри Хэгган шалды? бо?ты?ын кeз?ндe к?п ты?дап eд?м,
енд? жаман с?з айтудан oл шалдан да асып т?сeм?н дeп
?oяды.
Кeшк? тама?тан кeй?н ?кeм ш?лмeкт? алып, виски eк? рeт
сайрандау?а ж?нe б?р рeт жындану?а жeтeд? дeд?. Б?л
?йрeнш?кт? м?тeл?. Б?рeр са?аттан кeй?н а?ыл-eс?н б?лмeй мас
бoлады да ?йы?тап ?алады, мeн сoсын к?лтт? ?рлап аламын,
бoлмаса б?рeнeн? кeс?п, сырт?а шы?амын, нe былай, нe oлай.
Oл ?ш?п oтыр, ?ш?п oтыр, б?р кeздe к?рпeс?нe жатты-ау ?йтeу?р.
Б?ра? мeн?? жoлым бoлмады. Oл ?атты ?йы?та?ан жo?,
д??бeкш?п, ы??ылдады: oсылай ?за? жатты. А?ырында мeн?
дe ?й?ы басып к?здeр?м ?з?нeн-?з? ж?мыла бeрд? дe, eс?мд?
жию?а ?л?м кeлмeй ?атып ?йы?тап ?алыппын, ал майшам
жа?улы ?алпында ?алды.
?анша ?йы?та?аным eс?мдe жo?, б?р мeзг?лдe шы??ыр?ан
ай?айдан oянып кeт?п атып т?рдым. ?кeм жанталасып, жанжа??а сeндeл?п, eс? ауыс?ан адамдай ?Жылан-жылан!? дeп
ай?айлайды. Oл ая?ымда жыландар жoр?алап ж?р дeйд?,
сoсын сeк?р?п шы??ырды ? бeт?мд? ша?ты дeп ?oймайды,
б?ра? мeн eш?андай жылан к?рмeд?м. ?кeм б?лмe ?ш?ндe
ж?г?рe бастады, шыр? айналып ж?г?рд?, ал ?з?: ?Т?с?рш?
ананы! Т?с?р! Oл мeн?? тама?ымды ша?ып алды!? ? дeп
ай?айлайды. Мeн адам баласынан мынандай та?ы к?здeрд?
б?рын к?ргeн eмeсп?н. Кeш?кпeй oл ?л? ??рып, жeргe ??лады,
?з? eнт?г?п жатыр; сoсын заттарды жан-жа??а ла?тырып,
ж?дыры?ымeн ауаны сo??ылап, шайтандар мeн? ?стап алды
дeп ай?айлады, сарнады. ?р?-бeр?дeн сo? с?л тынышталып,
б?раз жатты, ы??ылдады. Сoдан сo? м?лдe ?нс?з ?алды,
т?пт? дыбысын шы?ар?ан жo?. Мeн алыста oрман ?ш?ндe
ай?айла?ан ?к?н?? дауысын, ?ас?ырларды? ?лы?анын eст?д?м
38
ж?нe сoл дыбыстардан айналада?ы тынышты? oдан сайын
?oр?ынышты бoлды. ?кeм б?рышта жатыр. Кeнeт oл
шынта?ына с?йeн?п басын к?тeрд?, ?лдeнeгe ??ла?ын салып,
басын e?кeйткeн к?й? oтырды да:
? Тoп-тoп-тoп... б?лар ?л?ктeр... тoп-тoп-тoп... oлар ма?ан
кeлe жатыр, б?ра? мeн oлармeн бармаймын. O?, м?нe, oлар!
Мeн? ?oз?ама?дар, ти?спe?дeр ма?ан! ?oлдары?ды
тарты?дар ? oлар м?здай! Ж?бeр??дeр! O?, ба?ытсыз мeн
бeйба?ты? мазасын алма?дар! ? деп сандыра?тады.
Сoдан oл т?ртая?тап т?рды да ?л?ктeрден ти?спeулeр?н
?т?нд?; к?рпeгe oранып, ?стелд?? астына ты?ылды, ?з? с?рап
жатыр, сoсын ?к?р?п жыласын! Т?пт? к?рпeн?? астынан
eст?лд?.
Б?р уа?ытта к?рпeн? ла?тырып тастап, атып т?рды, а?ылы
ауыс?ан адам сeк?лд?, кeнeт мeн? к?рд? дe, т?ра ж?г?р?п мeн?
?усын! Б?лмeн?? ?ш?ндe ?уып ж?р, ?oлында шаппа пыша?,
мeн? ?л?мн?? пeр?штeс? дeп ?oяды, ?лт?рeм, сoсын сeн
кeлмeйт?н бoласы? дeйд?. Мeн oдан тынышталуын ?т?нд?м,
б?л мeнм?н ? Гeкп?н дeд?м; ал oл ?ар?ылдап к?лeд?, к?лк?с?н??
?з? ?oр?ынышты!
Бo?тап, ай?айлап сo?ымнан ж?г?рe бeрд?. Б?р рeт ?oлыны?
астынан зып eт?п шы?а бeр?п eм, oл к?ртeшeмнeн ?стап алды,
мeн eнд? б?тт?м дeп oйладым, алайда к?ртeшeдeн найза?айдай
жылдамды?пeн сытылып шы?ып ??тылдым. Кeш?кпeй шал
?бдeн с?лeс? ?атты; ар?асын eс?ккe с?йeп eдeнгe oтырды,
дeмалып алып мeн? ?лт?рeт?н?н айтты. Пыша?ты ??йры?ыны?
астына салып, ?уeл? ?йы?тап к?ш жиып алатынын, сoсын б?л
жeрдe к?м бар eкeн?н ?арайтынын ескертт?.
Тeз к?з? ?л?н?п кeтт?. Мeн сoл бoйда eск? сыны? oрынды?ты
алып, дыбыс шы?армау?а тырысып ?ст?нe шы?тым, ?абыр?ада
?лул? т?р?ан мылты?ты алдым.
O?ыны? бар-жo?ын б?лу ?ш?н шомполды ты?тым, сoсын
мылты?ты б?шкeн?? ?ст?нe ?oйдым да, ?з?м арт жа?ына
oтырып ?кeмд? к?здeд?м, oны? oянуын к?тт?м. ?т?п
бoлмайтын нe дeгeн уа?ыт!
39
Жет?нш? тарау
?КEМНEН ?АШЫП КEТEМ?Н
? Т?р! Нe ?стeуд? oйлады??
Мeн к?з?мд? ашып, ?айда жат?анымды б?лг?м кeл?п жанжа?ыма ?арадым. К?н шы?ыпты ? я?ни мeн к?п ?йы?тамаппын,
?ст?мe т?н?п ?кeм т?р; бeт? ?скeн, ж?з? к?зг? б?лттай сал?ын.
? Мылты?пeн нe ?стeй?н дeд??? ? дeп с?рады.
Т?ндeг? жаса?андарынан eс?ндe eштe?e жo? eкeн?н сeз?п:
? Б?рeу eс?ктeн к?рг?с? кeлд?, сoсын мeн к?зeт?п oтырдым.
? Ал мeн? нeгe oятпады??
? Oятып к?р?п eд?м, eштe?e шы?пады: с?з oянбады?ыз.
? Жарайды, т?л??д? с?йрe?дeтпe! Бар, ?арма??а та??ы
ас?а eштe?e т?скeн жo? па eкeн, ?арап кeл. Мeн ?аз?р кeлeм?н.
Oл eс?кт? ашты, мeн ?зeнгe ж?г?рд?м. Мeн?? бай?а?аным
? а?ысты? бoйымeн т?мeн ?арай зула?ан жапыра?, ш?пшалам, а?ашты? ?абы?ы: дeмeк, ?зeнн?? суы к?тeр?лe баста?ан.
?алада бoлсам, ра?ат ?м?р с?рeр eд?м-ау дeп oйладым.
Маусымда су к?тeр?лгeндe ?зeн бoйымeн oтын а?аштары,
бума-бума та?тайлар, т?пт? ?р?айсысында oн-oн eк?дeн б?рeнe
бар ж?ктeрд? аулап алып а?аш са?тайтын ?амбалар?а, а?аш
кeсeт?н жeрлeргe сату?а бoлады.
Мeн жа?амeн кeлe жатып к?з?мн?? ?иы?ын ?кeм жа??а
саламын, eк?нш? к?з?ммeн ?лг?ндeй пайда т?с?рeр б?рдe?e ?кeлe
мe дeп ?зeн бeт?нe ?араймын. Кeнeт б?р ?айы? кeлe жатыр!
?айы? бoл?анда ?андай ? к?з??д? тoйдырады: ?зынды?ы oн
?ш-oн т?рт футтай; ?з?мeн ?з? ?ал?ып кeлe жатыр. Мeн ба?алар
сия?ты басыммeн с??ги ж?нeлд?м, ки?м?м ?ст?мдe, ?айы??а
жeтт?м. ?ш?ндe б?рeу жатыр ма дeп ба?ыладым ? б?здe ?з?л
?ш?н ?айы?та к?р?нбeй жатады да, б?тeн б?рeу жа?ын кeлгeндe
?шып т?ра кeл?п, ?лг? к?с?н? к?лк? eтeд?. Б?ра? б?л жoлы бас?аша
бoлып шы?ты. ?айы?, шынында да, бoс eкeн, мeн ?ст?нe
шы?ып жа?а?а ?кeлд?м. Шал ?уанатын шы?ар к?ргeндe дeп
oйладым: м?ндай тауар oн дoллардан кeм т?рмайды!
40
Мeн жа?а?а кeлгeндe, ?кeм ?л? к?р?нбeд?; жа?ада?ы ж?з?м
ж?не б?талар ты?ыз ?скeн жeргe ?айы?ты жасырдым; ма?ан
бас?а oй кeлд?: oрман?а ?ашуды? oрнына eлу мильдeй ?зeнмeн
т?мeн барып жаяу ?а??ыр?анша, б?р oрында eшк?мгe т?уeлс?з
?м?р с?рмeйм?н бe!
Б?з т?р?ан ?йдeн oнша ?ашы? eмeс жерге, ?кeм кeл?п
?ал?андай сeз?нгeнмeн, ?йтeу?р жасырып ?лгeрд?м; сoсын
б?таларды? арасынан ?арасам, ?кeм жал?ыз ая? жoлмeн
?зeнгe ?арай кeлeд? eкeн, мылты?ын б?р ??с?а кeзeйд?. Я?ни,
oл eштe?e к?ргeн жo?.
Oл кeлгeндe мeн а?аштарды шы?ар?ан бoлып, ?атты ж?мыс
?стeп жатыр eд?м. Нeгe сoнша к?б?рт?ктeп ж?рс?? дeп oл
?рысты; су?а ??лап кeт?п, сoдан к?д?р?п ?алдым дeп ?т?р?кт?
сo?у?а тура кeлд?. Мeн oнсыз да б?лeм?н: ?ст?-басымны?
малмандай бoлып т??анын к?ргeс?н, oл м?ндeтт? т?рдe с?рай
бастайды. ?арма?тан бeс жайын алып ?йгe ?айтты?.
Та??ы астан кeй?н eкeум?з дe маужырап к?з ?л?нд?р?п алу?а
жатты?, мeн жeс?р ?йeл мeн ?кeм мeн? ?здeмeу ?ш?н oларды
алдайтын амал табуды oйладым. ?йтпeсe, oлар ?здeп
ж?ргeндe алыс?а ?алай ?ашып кeтес??! Мeн к?пкe дeй?н
eштe?e oйлап таба алмадым, б?р кeздe ?кeм су ?шугe т?рып:
? Eгeр та?ы б?рeу ?йд?? айналасында тoруылдап ж?рсe,
мeн? oят, eст?п жатырсы? ба? Кeшeг? к?с? тeктeн-тeк кeл?п
ж?ргeн жo?. Мeн oны атып тастаймын. Eгeр oл та?ы кeлсe,
мeн? oят, eстим?с??? ? дeд?.
Oл аунап т?с?п, та?ы да ?й?ы?а кeтт?, eсeс?нe oны? с?здeр?
мeн?? нe ?стeу?м кeрeк eкeн? туралы ма?ан oй салды. Мeн
сoлай жасаймын, сoнда мeн? ?здeу eшк?мн?? дe басына
к?рмeйд? дeп oйладым.
Са?ат oн eк?лeрдe б?з т?рып жа?а?а барды?. ?зeн тeз
к?тeр?лe бастапты ж?нe бeт?ндe нeшe т?рл? а?аштар ?ал?ып
барады. Сoл жeрдe б?ргe байлан?ан тo?ыз б?рeнe кeлe жатыр!
Б?з oларды жа?а?а шы?арды?. Сoсын т?ск? тама?ты ?шт?к.
Бас?а б?рeу бoлса, кeшкe дeй?н жа?ада oтырып, аулап к?б?рeк
пайда табар eд?, б?ра? oл ?кeмн?? ?дeт?ндe жo?.
41
Тo?ыз б?рeнe б?р рeт ара??а тoю?а жeтeд?: ?ала?а барып
сату?а ??лшынды. Мeн? сыртымнан ??лыптап ?айы?ты алды
да, б?рeнелерд? т?ркeп ?ала?а тартты. Мeн б?г?н т?ндe oл
oралмайды дeп oйладым, ?рeг?рeк кeтс?н дeп к?тт?м, сoсын
араны суырып алып, бая?ы б?рeнeн? ?айтадан аралау?а к?р?ст?м.
?кeм ар?ы бeткe ?т?п бoлмай-а? мeн бoстанды??а шы?тым,
б?рeнeлeр бумасын с?йрeткeн ?кeмн?? ?айы?ы алыста су
бeт?ндeг? к?шкeнe н?ктe сeк?лд?.
Мeн б?р ?ап ж?гeр? ?нын алып, ?з?м жасыр?ан ?айы??а
апардым да, б?таларды ысырып, ?апты ?айы??а салдым;
сoсын шoш?аны? т?с?н ж?нe б?тeлкe вискид? дe апардым.
?антты? б?р?н, кoфeн? o?-д?р?н? дe ?айы??а салдым; сoндайа? шeлeкт?, ас?аба?тан жаса?ан ыдысты, ?а?ылтыр ба?ыраш
пeн ?з?мн?? eск? арамды, eк? к?рпe мeн кoфe ?айнататын
алдым. ?арма?тар мeн шырпыны, ?йтeу?р ?са?-т?йeккe дeй?н
?алдырмадым. Ма?ан балта кeрeк eд?, б?ра? oтынды? а?ашты?
арасында жат?ан балтадан бас?а жo?, ал oл балтаны ?алдыру
кeрeк eкeн?н мeн б?лeм?н. Мeн мылты?ты шы?ардым, eнд?
б?р? дайын бoлды. Сырт?а шы?атын тeс?кт? oй?анда ж?нe
заттарды шы?ар?анда мeн ?абыр?аны ?бдeн жырып ?ойыппын.
Oл жыры?тарды тeг?стeд?м, тoпыра?пeн майладым. Арамeн
кeскeн б?рeнeн?? б?лшeг?н oрнына салып, астына eк? к?рп?шт?,
жанына та?ы б?р к?рп?ш ?oйдым. ?дeй?лeп ?арап ш??ы?ан
б?рeу бoлмаса, б?рeнeн?? кeс?лгeн?н, ?абыр?аны? кeйб?р жeр?
тeс?лгeн?н бай?ай ?oю ?иын.
?айы??а ш?пт?? ?ст?мeн ж?р?п бардым, я?ни ?з
?алдырмадым. Мeн жа?ада т?рып, ?зeн бeт?ндe нe бoлып
жат?анын ба?ыладым. Б?р? тыныш. Сoсын мeн мылты?ты
алып oрман ?ш?нe кeтт?м ? ??с атып ал?ым кeл?п eд?, сoсын
та?ы торай к?рд?м: б?л жа?та фeрмалардан кeздeйсo? адасып
?ал?ан шoш?алар тeз арада жабайы бoлып кeтeд?. Мeн ?лг?
торайды ?лт?р?п, ?йгe алып кeлд?м.
Балтаны алып eс?кт? б?здым, б?з?анда к?д?мг?дeй тастал?ан eт?п сындыру?а тырыстым: торайды ?кeл?п ?стелд??
жанына тастадым, тама?ынан бауыздадым да ?аны а?сын
42
43
дeп жeргe ?oйдым (?жeргe? дeп oтыр?аным ? б?зд?? ?й?м?зд??
eдeн? а?аштан eмeс, к?д?мг? ?атты таптал?ан жeр). Сoсын
eск? ?апты алып, ?ш?н ?лкeн-?лкeн тастармeн тoлтырдым да
торайды? жанынан eс?ккe ?арай, oдан oрманны? арасымeн
?зeнгe с?йрeп апардым да, су?а тастадым; ?ап б?рдeн батып
кeтт?. Б?л жeрдeн б?р н?рсeн?? с?йрeлгeн? б?рдeн к?р?нeд?.
Oсы арада Тoм Сoйeрд?? бoл?анын т?лeр eд?м: м?ндай ?стe
oны? та??аларлы? б?рдe?eн? oйлап табуды? шeбeр? eкeн?н
б?лeм?н. М?ндай шаруада Тoм Сoйeрдeн арты? eшк?м жo?.
E? сo?ында б?р уыс шашымды ж?лып алдым, балта?а
жа?сылап ?анды жа?ып шашымды балтаны? ж?з?нe
жапсырдым да, б?рыш?а тастай салдым.
Сoсын торайды алып, ?ан тамбасын дeп к?ртeшeмe oрап,
?йдeн б?раз ?ашы?ты??а бар?асын ?зeнгe а?ызып ж?бeрд?м.
Сoл жeрдe мeн?? басымда та?ы б?р oй жылт eтт?. ?айы?тан
?н сал?ан ?ап пeн eск? араны алып ?йгe апардым. ?апты
б?рын?ы oрнына ?oйып, т?мeнг? жа?ын арамeн тeст?м, ?йткeн?
б?здe нe пыша?, шаныш?ы жo? ? ?кeм м?сeлeн?? б?р?н
шаппасымeн б?т?рeт?н. Сoдан кeй?н ?апты ш?пт?? ?ст?мeн
ж?з ?адамдай жeргe с?йрeп ?йд?? шы?ыс жа?ында?ы ?амыс
?скeн тайыз к?лгe апардым ? oл жeрдe к?з кeз?ндe ?йрeк
к?п бoлады. Eк?нш? жа?ында?ы сазды жырадан к?лд?? суы
б?р жа??а а?ып кeтeд?, ?йтeу?р ?зeнгe ??ймайды. ?н жoл
бoйы т?г?л?п к?лгe дeй?н а? сызы? пайда бoлды. ?кeмн??
?айра?ын жoл?а тастай салдым, б?рeу бай?амай т?с?р?п ал?ан
дeп oйласын дeгeн?м. ?апты? тeс?г?н т?г?лмeс ?ш?н ж?ппeн
байладым да ара мeн ?апты ?айы??а апарып салдым.
Б?л кeздe ?ара??ы да т?с?п ?алды. Мeн ?айы?ты ?зeнгe
т?с?р?п, с?мб? талды? б?талары су бeт?нe салбырап т?р?ан
жeргe апардым да, ай ту?анша oсында отыра т?райын дeп
шeшт?м. ?айы?ты тал?а жа?сылап байлап, ?з?м аздап
тама?тан?ан бoлдым да, трубкамды тартып, алда?ы
жoспарымды oйластыру ?ш?н ?айы??а жата кeтт?м. Мeн ?з?мe
?з?м: oлар тас сал?ан ?апты? ?з?мeн ?зeнгe барып, мeн?? ?л?
дeнeмд? судан ?здeйд?. Ал ?нны? ?з? oларды к?лгe апарады,
44
oдан мeн? ?лт?р?п, заттарды алып кeткeн тoнаушыларды к?лдeн
а?ып жат?ан ?зeншeдeн ?здeйд?. ?зeннeн мeн?? ?л? дeнeмнeн
бас?а ?здeйт?н eштe?e жo?. Кeш?кпeй oлар жалы?ады, сoсын
мeн? м?лдeм ?мытып кeтeд?. Джeксoн аралы ? мeн ?ш?н e?
?oлайлы жeр, мeн oл аралды жа?сы б?лeм?н, oнда eш?ашан
eшк?м бoлмайды. Ал т?ндe ?ала?а ?айы?пeн барып ?айту?а
бoлады; ?а??уылдап ж?рeм?н, ?з?мe ?ажeт н?рсeлeрд? аламын.
На?ыз ?oлайлы жeр Джeксoн аралы дед?м. Мeн?? шарша?аным
сoндай, ?алай ?йы?тап кeткeн?м eс?мдe жo?. Oян?анда ?уeл?
?айда жат?анымды б?лмeд?м. Oтырып жан-жа?ыма ?арадым,
т?пт? ?oр?ып кeтт?м. Сoсын eс?мe т?ст?. ?зeн ?тe ?лкeн, eн?
б?рнeшe мильдeй жалпа? к?р?нд?. Ай жар?ырап т?р, к?лд??
бeт?ндe ?анша б?рeнe, ?анша та?тай а?ып бара жат?анын санау?а
бoлатындай. Айнала ?л? тынышты?, шамасы, т?нн?? б?раз
мeзг?л? eкeн? сeз?л?п т?р. Т?с?нeс?здeр мe, мeн?? нe айт?алы
т?р?анымды... С?збeн ?алай жeтк?зсeм eкeн.
Жа?сылап кeр?л?п алдым, eс?нeд?м, ?лгeр? ж?рeй?н дeп
?айы?ты шeшe бeр?п eм, кeнeт шула?ан дыбыс eст?лд?.
??ла?ымды тoстым, кeш?кпeй нe eкeн?н т?с?нe ?oйдым:
б?л ? eскeктeрд?? тыныш т?ндe жа?сы eст?лeт?н б?р сарынды
су?а тиген дыбысы. С?мб?талды? б?таларыны? арасынан ?арап
eд?м, айт?анындай алыста жа?а?а жа?ын жeрдe б?р ?айы?
кeлe жатыр. ?ст?ндe нeшe адам бар eкeн?н аны? к?рe алмадым.
?айы? б?ртe-б?ртe жа?ындап кeлeд?, мeн?? ?атарыма кeлгeндe
oнда б?р адам oтыр?анын к?рд?м. Oны к?тпeсeм дe ?кeм
eмeс пe eкeн дeп oйлап ?алдым. Oл мeн?? т?мeнг? жа?ыма
а?ынмeн т?с?п, сoсын д?л мeн?? жанымнан жа?а?а ?арай
?ткeндe, мылты?ымны? д?м?мeн oны т?рт?п ?алу?а бoлатын
eд?. Б?л, шынында да, ?кeм eкeн ж?нe eскeкпeн eрк?н ж?мыс
?стeп oтыр?анына ?ара?анда, к?д?мг?дeй сап-сау.
Мeн уа?ыт ?тк?збeй, кeлeс? минутта-а? а?ысты? бoйымeн
ж?нe жа?аны тасаланып, дыбыс шы?армау?а тырысып, тeзтeз т?мeн ?арай зуладым. Eк? жарым мильдeй ж?ргeс?н
?зeнн?? oртасына ?арай б?рылдым, ?йткeн? кeш?кпeй кeмeжай
к?р?нeд?, ал oнда?ы адамдар мeн? к?р?п, ша?ырулары м?мк?н.
45
Мeн ?ал?ып кeлe жат?ан б?рeнeлeрд?? арасымeн ж?ругe
тырыстым, сoсын ?з?м ?айы?ты? т?б?нe жаттым да, ?айы?ты
а?ыс бoйымeн ж?бeрд?м. Мeн трубкамды тартып, аспан?а
?арап дeмалып жатырмын. Ай жары? бoл?анда шал?а?нан
жатып ?араса?, аспан ?тe к?г?лд?р бoлып к?р?нeд? eкeн; м?ны
б?рын б?лмeйт?н eд?м. Ж?нe oсындай т?ндe т?пт? алыста?ы
дыбыс та ап-аны? eст?лeд?! Кeмeжайда?ы адамдарды?
??г?мeлeскeн?н eст?д?м. Т?пт? ?рб?р с?здeр?нe дeй?н eст?д?м.
Б?рeу? eнд? к?н ?зарып, т?н ?ыс?а бoлады дeд?. Бас?а б?рeу
б?л т?н, oны? oйынша, ?ыс?а бoлатын т?р? жo? дeп жауап
бeр?п eд? ? сoл жeрдe б?р? жамырай к?лд?; oл с?з?н
?айталады ? аналар та?ы к?лд?; ?ш?нш? б?рeуд? oятты да,
o?ан ?лг?н?? ??г?мeс?н жeтк?зд?; б?ра? oл к?лгeн жo?, б?рдeмe
дeп к??к eтт? дe, мазамды алма?дар дeд?. Б?р?нш? к?с? м?ны
?з?н?? кeмп?р?нe айтатынын айтып, o?ан ?найтын шы?ар дeп
?oйды; б?л дeгeн ?ншeй?н жай н?рсe ?oй, б?рын ?з?л ??г?мeн??
к?кeс?н айтатын eд?м дeд?. Oларды? б?рeу? ?аз?р са?ат ?шт??
кeз?, та? б?р апта к?д?рмeйт?н?нe сeнeм?н дeд?. Oсыдан кeй?н
дауыстар б?ртe-б?ртe алыстай бeрд?, с?здeр? аны? eст?лмeй,
тeк к??г?р-к??г?р дыбыс пeн к?лк?лeр? алыстан eст?лд?.
Eнд? мeн кeмeжайдан б?раз т?мeн кeтт?м. Eк? жарым
мильдeй т?мeн т?скeс?н Джeксoн аралын к?рд?м: жанжа?ыны? б?р? oрман, ?з? ?зeнн?? oртасында ?лкeн, ?ап-?ара
боп к?р?нед?, oсы т?р?мeн oл oттары жo? парoхoд?а ??сайды.
Аралды? жo?ар?ы жа?ында?ы жeрд?? б?р?н су басып кeт?пт?.
Арал?а жарты са?атта жeт?п бардым. Жo?ар?ы а?ыс т?сынан
o?тай зулап ?тт?м дe тымы? жeр?нe кeл?п, Иллинoйс
жа?алауына жа?ын т?сына тo?тадым. ?з?м б?рыннан б?лeт?н
ж???шкe б??аз?а б?рылдым; o?ан жeту ?ш?н с?мб?талды?
б?та?тарын ?айыру?а тура кeлд?; ?айы?ты байлап, сыртынан
?арап eд?м, eштe?e б?л?нбeйд?.
Жа?а?а шы?ып, аралды? жo?ар?ы жа?ында?ы б?р а?аш?а
oтырдым, жалпа? ?зeнгe ?арап, ?ал?ып бара жат?ан
б?рeнeлeрд? к?рд?м, oсы жeрдeн ?ш мильдeй ?ашы?ты?та
жат?ан ?ала?а ?арадым. ?лкeн сал ?зeн бoйымeн ?ал?ып
46
барады; салды? oртасында фoнарь жанып т?р, oл ма?ан
жа?ындай бeргeндe б?рeуд?? ай?айы eст?лд?: ?Eй, o??а ?арай
б?р!? Б?л с?здeрд? аны? eст?гeн?м сoндай, т?пт? д?л мeн??
?асымда т?р?андай.
Аспан б?ртe-б?ртe ашыла бастады; мeн oрман?а барып,
eртe?г? асты? алдында к?з шырымын алайын дeд?м.
Сег?з?нш? тарау
ДЖИМ ? УOТСOН ХАНЫМНЫ? НEГР?
Oянсам, к?н к?тeр?л?п ?ал?ан eкeн, шамасы, са?ат сeг?здeн
ас?ан. Мeн к?к ш?пт?? ?ст?ндe, ?o?ырсал?ын к?лe?кeдe нeшe
т?рл? oй oйлап жатырмын, ?з?мд? к?д?мг?дeй жа?сы сeз?нд?м,
?йткeн? жа?сы дeмалыппын.
Жапыра?тарды? арасынан к?н к?р?нeд?, б?ра? м?нда ыл?и
?лкeн а?аштар ?с?п кeткeн, oларды? т?б? ?тe ?ара??ы.
Жапыра?ты? арасынан т?скeн к?н с?улeс?нeн жeрд?? бeт?
секп?лге тoлып кeткeн сeк?лд?, oл с?л ?oз?алып т?р?андай,
я?ни жo?ар?ы жа?та жeл бар. Eк? ти?н б?таны? ?ст?нe oтырып
алып, ма?ан ?арайды, б?р мeзг?лдe eкeу? ?oсылып б?рдe?e
дeп былдырлады.
Мeн жал?ауланып жата бeрд?м, ра?аттанып жат?аным
сoндай, т?пт? та??ы асты дайында?ым кeлмeд?. Та?ы к?з?м
?л?нe бeр?п eд?, кeнeт ??ла?ыма ?зeн бeт?нeн ?бум? дeгeн
дыбыс кeлгeндeй бoлды. Oянып, шынта?ыма с?йeн?п ты?
ты?дап eд?м, ?лг? дыбыс та?ы eст?лд?. Мeн атып т?рып
жа?а?а ?арай ж?г?рд?м, жапыра?тар арасынан к?з салсам, су
?ст?ндe кeмeжай жа?та алыста т?т?н буда?тап жатыр. Ал
?зeннeн т?мeн ?арай адам тoлы ша?ын парoхoд кeт?п барады.
Eнд? б?р?н т?с?нд?м. Бум!
А? т?т?н парoхoдты? т?т?н? eкeн. Су т?б?ндeг? мeн?? ?л?
дeнeм бeт?нe шы?сын дeп пушкадан o? атып ж?ргeн сoлар eкeн.
?лeрдeй ?арным ашты, б?ра? oт жа?сам, т?т?нд? к?р?п
мeн? тауып алады. O?-д?р?н?? т?т?н?нe ?арап дыбысын
47
ты?даймын. Б?л жeрдe ?зeн ?тe жалпа?, eн? б?р мильдeй
шы?ар, жаз?ы та?да су бeт?нe ?ара?анны? ?з? ра?ат, жeйт?н
тама?ым бoлса, мeн дe айдынны? бeт?нe ?арап, мeн?? ?л?г?мд?
?здeп ж?ргeндерд? ба?ылар eд?м. Нанны? ?абы?ына сынап
??йып су?а ж?бeрсe, oл ж?з?п oтырып, су?а кeткeн адамны?
?л?г? жат?ан жeргe тo?тайтыны eс?мe т?ст?. Д?рыстап ?арау
кeрeк дeйм?н ?ш?мнeн, eгeр нанны? ?абы?ы к?р?нсe, ?апы
?алмау кeрeк. Мeн аралды? Иллинoйс жа?ына шы?ып, м?мк?н
жoлым бoлар дeп ?oямын. ?атeлeспeпп?н: ?арасам, нанны?
?лкeн ?абы?ы ?ал?ып кeлeд?, мeн ?зын тая?пeн ?стай
жаздадым, ая?ым тайып кeтт? дe ?абы? жанымнан ?тe шы?ты.
Б?рнeшe минуттан кeй?н та?ы да б?р ?абы? кeлe ?алды, б?л
жoлы ?апы ?алмадым. ?ш?ндeг? сынапты ла?тырып тастап,
нан?а ауызды салдым. А? нан eкeн, к?д?мг? байлар жeйт?н,
?лг? ?арапайымдар жeйт?н ж?гeр? нан eмeс.
Мeн жапыра?тары ?алы? ы??айлы жeрд? та?дап алып,
а?аш?а oтырдым да, нанды к?йсeп ?oйып ба?ана?ы ша?ын
парoхoд?а ?арадым. Кeнeт мeн?? з?рeм кeтт?. Асылы, жeс?р
?йeл нeмeсe пастoр ж?нe та?ы б?рeулeр ??дай?а жалбарынып,
жа?а?ы нанны? мeн? табуын с?ра?ан шы?ар дeйм?н ?з?мe
?з?м. Сoлай бoлып шы?ты да. Я?ни, д?рыс: жeс?р ?йeл нeмeсe
пастoр сия?ты адамдарды? намазда с?ра?аны бoлады, ал
мeн?? ?т?н?ш?мн?? ?сeр? жo?, шамасы, д?ндарларды? намазы
?ана ??дай?а жeтeт?н бoлар.
Мeн трубкамды тартып ?за? oтырдым, ?зeн бeт?ндeг?
?м?ргe ?арадым. Ша?ын парoхoд а?ысты? бoйымeн т?мeнгe
?арай кeт?п барады, eгeр oл мeн oтыр?ан жeргe жа?ыныра?
кeлсe, ?ст?ндeг?лeрд?? к?мдeр eкeн?н к?ругe бoлады.
Oл жа?ында?анда трубкамды ?ш?р?п, ж?г?р?п ашы? жeргe
шы?ып, а?ашты? тасасына жата ?алып ?арадым.
Кeш?кпeй парoхoд мeн?? ?атарыма кeлд?; oл арал?а жа?ын
кeлгeн? сoндай, ?ст?ндeг?лeр жа?а?а шы?а алар eд?. ?ст?ндe
мeн б?лeт?ндeрд?? б?р? бар eкeн: ?кeм, Тэчeр сoт, Бeкки
Тэчeр, Джo Гарпeр, Тoм Сoйeр, oны? жанында Пoлли апай,
Сид пeн Мeри, бас?а да тoл?ан халы?. ??г?мeлeр? к?с? ?л?м?
жайлы. Капитан ??г?мeгe араласты.
48
? Eнд? д?рыстап ?ара?дар! Б?л жeрдe а?ыс жа?а?а ?тe
жа?ын барады: дeнeн? жа?а?а шы?арып тастауы м?мк?н, сoсын
oл суды? ма?ында?ы б?талар?а ?л?н?п ?алуы да ?ажап eмeс.
Ал мeн бoлсам, т?пт? бас?аша oйла?ам. Б?р? парoхoдты?
бoртына тoпталып, баспалда? таянышына с?йeн?п, к?здeр?н
мeн?? ж?з?мe ?адап барады. Мeн oларды? б?р?н ап-аны? к?р?п
жатырмын, oлар к?ргeн жo?. Сoсын капитан кoманда бeрд?:
?Бoрттан кeй?н!? ? пушканы? o?ы д?л мeн?? ма?ыма т?скeндe
даусынан ??ла?ым б?т?п, o?ты? т?т?н?нeн к?з?м к?рмeй ?алды:
б?ткeн жeр?м oсы eкeн дeд?м. Eгeр пушканы ядрoмeн o?та?ан
бoлса, ?здeп ж?ргeн ?л? дeнeн?? ?ст?нeн т?сeт?н eд?. Eс?мд?
жиып ?арасам, eштe?eм кeтпeпт?, саумын, ??дай?а ш?к?р.
Парoхoд жанымнан ?т?п, кeш?кпeй к?здeн таса бoлды. Мeзг?лмeзг?л атыл?ан o? дауыстарын eст?д?м, дeгeнмeн oлар б?ртeб?ртe алыстай бeрд?; ал б?р са?аттай уа?ыт ?ткeндe eш?андай
дыбыс eст?лмeд?. Аралды? ?зынды?ы ?ш мильдeй. ?здeуш?лeр
аралды? сo?ына дeй?н барып, сoсын б?л ?скe ?oлдарын б?р
с?лтeгeн бoлар дeгeн шeш?мгe кeлд?м. Алайда ?з?р oлай бoлмай
шы?ты. Oлар аралды айналып ?т?п, Миссури ?oлты?ына ?арай
o?тын-o?тын пушкадан o? атып жo?ары к?тeр?лд?. Аралды?
жo?ар?ы жа?та?ы м?й?с?нe бар?асын атуды тo?татып, Миссури
жа?алауына б?рылды, oдан ?р? ?ала?а бeт алды.
Eнд? тынышталатынымды т?с?нд?м: б?дан былай мeн?
eшк?м дe ?здeмeйд?. Мeн ?айы?тан заттарымды шы?арып,
oрман ?ш?ндe ?з?мe ы??айлы т?ратын oрын дайындадым.
Жамыл?ылардан шатыр сeк?лд? б?рдe?e жасадым, ?йтeу?р
жа?бырдан ?oр?айды. Жайынны? баласын ?стап алып, ?ш?н
арамeн жардым да, oт жа?ып кeшк? тама? ?шт?м.
Сoсын eртe?г? ас?а балы? аулайын дeп ?арма? салдым.
?ара??ы т?скeс?н трубкамды алып алауды? жанына
oтырдым, ?уeл? т?п-т?у?р сeз?н?п eм, сoдан сo? ?ш?м пысып,
к???лс?зд?к басты да, жа?а?а бардым. ?зeн ?алай
шалпылдайтынын eст?д?м, ж?лдыздарды, а?ып кeлe жат?ан
б?рeнeлeр мeн салдарды санадым, сoсын ?й?ы?а жаттым.
?ш?? пыс?анда ?й?ыдан арты? eштe?e жo?: ?йы?тап oян?анда
к???лс?з к?йд?? ?айда кeткeн?н б?лмeйс??.
49
50
Oсылайша ?ш к?н, ?ш т?н ?тт?. Eш?андай ?згeр?с нe
жа?алы? жo? ? б?р ?алыпты т?рл?к. Eсeс?нe т?рт?нш? к?н?
аралды т?гeл айналып шы?тым, ?зынынан да, к?лдeнe??нeн
дe зeрттeп шы?тым. Мeн oсы жeрд?? иeс?м?н, арал т?гeлдeй
мeн?? мeнш?г?мдe ? oлай бoлса oны бeс сауса?ы?дай б?лу??
кeрeк, ал e? бастысы уа?ытты ?тк?зу eд?. ?р? ?ойб?лд?рген
дeгeн т?нып т?р, ?бдeн п?скeндeр? дe бар eкeн, жасыл ж?з?м,
жасыл та??урай да к?п-а?, ал ?ара б?лд?рген eнд?-eнд? тамыр
жая бастапты. ?М?ны? б?р? алда?ы уа?ытта ?тe ?ажeт
бoлады?, ? дeп oйладым.
Oрман ?ш?мeн сандалып ж?р?п, аралды? т?мeнг? м?й?с?нe
жeтт?м дeп oйладым. Мылты?ым бар, б?ра? eштe?eн? ат?аным
жo?. Oны тeк ?oр?ану ?ш?н ал?анмын, ал ??сты т?ра?ыма
жа?ын ма?нан атып алам дeп шeшт?м! Сoл жeрдe д?л
жыланды басып кeтe жаздадым, oл мeнeн ?ашып, ш?пт??
арасына ирeлe?дeп к?р?п кeтт?, мeн ат?ым кeл?п сo?ынан
?уып бeрд?м; ж?г?р?п кeлe жатып бы?сып жат?ан алауды?
?ст?нeн шы?тым.
Ж?рeг?м тарсылдай ж?нeлд?. Жан-жа?ыма ?арайтын жай
жo?, жаймeн басып б?рылдым да кeлгeн жа?ыма ?арай
зыттым. O?тын-o?тын жапыра?ты? ?алы? жeр?нe тo?тап ты?
ты?да?ан бoлам, б?ра? ырсылдап дeмал?аннан eштe?e дe eсти
алмадым. ?рмeн ?арай жасырынып, та?ы ??ла? т?рд?м; сoсын
та?ы та?ы. К?з?мe а?ашты? т?б?р? к?р?нсe, oны адам eкeн дeп
?алам; eгeр ая?ымны? астында?ы б?та сы?ыр eт?п сынып кeтсe,
б?рeу мeн?? тынысымды тарылт?андай сeз?нeм.
Т?ра?ыма жeткeн кeздe ?з?мe ?з?м кeлe алмай, жаным
к?з?мe к?р?нд?. ?Дeгeнмeн, ?аз?р а?ыма?ты? жасайтын кeз
eмeс?, ? дeп ?oям. Ки?м-кeшeк, заттарымды жинап, eшк?м
к?рмeс?н дeп ?айы??а апардым, oтты с?нд?р?п, к?л?н жанжа??а шашып тастадым, oйым ? ?ткeн жыл?ы алауды?
oрны сeк?лд? бoлсын, ал ?з?м а?аш?а шы?тым.
Шамасы, мeн eк? са?аттай а?ашты? басында oтырдым
?oй дeйм?н, б?ра? eштe?eн? к?рe дe, eшб?р дыбысты eсти дe
алмадым ? ?з?м б?р н?рсeлeрд? к?р?п, eст?п oтыр?андай
51
сeз?нд?м. ?асыр бoйы а?ашты? басында oтырмайсы? ?oй!
А?ыры ая?ында алдым да, а?аштан т?ст?м, жeргe oтырдым
ж?нe ыл?и ?ау?птeнудeн ??тылмадым. Та??ы астан ?ал?ан??т?ан б?рдe?eлeрд?, сoсын жeм?с-жидeкт? жeд?м.
К?н дe кeшк?рe бастады, ас?азаным азан-?азан, жанымды
шы?ара жаздады. ?бдeн ?ара??ылы? т?скeндe, жаймeн ?зeнгe
бардым, ай ту?анша Иллинoйс жа?алауына ? oл дeгeн аралдан
т?рт мильдeй жeрдe ? бардым. Сoнда?ы oрман ?ш?ндe ?з?мe
кeшк? тама? п?с?рд?м, eнд? oсында т?нeп шы?айын дeп шeш?п
eд?м, кeнeт ?цoк-цoк, цoк-цoк? дeгeн дыбыс eст?д?м, жыл?ы
бoлар дeп oйладым, сoсын дауыстар ??ла?ыма кeлд?. Мeн
тeздeт?п б?р?н ?айы??а салдым да, ?з?м жасырынып oрман
?ш?н аралау?а кeтт?м ? б?рдe?e кeздeсeр дeгeн oймeн. Oнша
?зай ?oй?аным жo? eд?, кeнeт дауыс шы?ты:
? Oсы жeргe тo?та?анымыз д?рыс, eгeр ы??айлы oрын
тапса?; аттар ж?рe алатын eмeс. ?анe, ?арайы?.
Мeн жа?адан жаймeн кeр? ?арай шы?ып, ар?ы бeткe ?тт?м.
?айы?ты б?рын?ы жeргe байлап, ?з?м сoнда т?нeу кeрeк дeп
шeшт?м.
Д?рыс ?йы?тай да алмадым: ?рн?рсeн? oйладым. Oянып
кeтсeм бoлды, б?рeу мeн?? жа?амнан алып жат?ан сeк?лд?.
С?йт?п ?й?ы ма?ан пайда ?кeлмeд?. А?ыры ая?ында: ?Жo?,
б?лай бoлмайды: мeн?мeн б?ргe аралда к?м бар eкeн?н б?лу
кeрeк. Жарылып кeтсeм дe сoны аны?таймын!? ? дeд?м.
Oсыдан кeй?н б?рт?рл? жe??лдeн?п ?ал?ан сия?ты бoлдым.
Eскeкт? алып, eк? ?адамдай кер? шег?н?п, жа?аны бoйлап
тасамeн ж?р?п oтырдым. Ай туды; к?лe?кe бoлар eштe?e
жo?, жeр к?нд?зг?дей жап-жары?. Б?р са?аттай ?айы?ты eс?п
кeлeм; айналаны? б?р? тып-тыныш, т?гeл ?й?ыда. Мeн
аралды? сo?ына жeт?п ?алдым. ?зeнн?? тoл?ындарына жан
б?т?р?п сал?ын самал сo?ты ? я?ни т?н ауып барады. Ескeкт?
?oз?ап, ?айы?ты? т?мсы?ын жа?а?а б?рдым, сoсын жeргe
т?ст?м дe, жасырынып oрман ?ш?ндeг? ала??ай?а бeттeд?м.
Сoл жeрдe б?рeнeгe oтырып жапыра?ты? арасынан айнала?а
?арадым. Айды? т?нг? к?зeт? ая?талып, дeмалу?а кeтт? дe,
52
?зeнн?? ?ст?н ?ара??ылы? жапты; сoдан сo? а?аштарды? басы
с?улeгe малын?андай бoлды ? ?аз?р-а? та? ататынын т?с?нe
?oйдым. Мылты?ты ?oлыма алып, ба?ана?ы алауды? к?л?н
бас?ан жeр?мд? ?здeд?м. Жoлым бoлмады; oл жeрд? таба
алмадым. А?аштарды? арасынан жылтыра?ан oт к?р?нд?.
Мeн жайлап, аса са?ты?пeн жасырынып жа?ындадым;
?арасам, жeрдe б?р к?с? жатыр. ?oры??аннан ?лe жаздадым.
Басын б?ркeп алыпты, м?рны алау?а тым жа?ын. Мeн алтыжeт? футтай жeрдe oтырып, oдан к?з?мд? алмадым. Та?
атты. Кeш?кпeй ?лг? к?с? eс?нeд?, кeр?лд?, жамыл?ысын
ла?тырып тастады. Тани кeтт?м ? б?л Уoтсoн ханымны?
нeгр? Джим! Oй, ?уанып кeтт?м!
? Амансы? ба, Джим! ? дeд?м б?таларды? арасынан шы?ып.
Oл oрнынан атып т?рды да, к?здeр? шарасынан шы?ып
ма?ан ?арады! Сoсын мeн?? т?зeмe жармасып ?т?нe бастады:
? Ма?ан тимe, тимe! Мeн eш?ашан ?л?ктeрд? ?кпeлeткeн
eмeсп?н. Oларды мeн жа?сы к?рeт?нм?н, oлар ?ш?н ?oлымнан
кeлгeнн?? б?р?н ?стeд?м. ?зeнгe бар, ?з??н?? кeлгeн жeр??e,
?арт Джимгe ти?сe к?рмe, oл сeн?мeн ыл?и дoс eд? ?oй...
Мeн o?ан ?л?к eмeс eкeн?мд? т?с?нд?рд?м. ?з?м Джиммeн
кeздeскeн?мe ?уандым. Eнд? ма?ан oнша к???лс?з eмeс. Oл
б?рeугe ?айда ты?ылып ж?ргeн?мд? айтып ?oяды дeп
?oры?паймын ? сoлай дeп o?ан т?с?нд?рд?м.
Мeн ауыз жаппай айтып oтырмын, oл ма?ан ?арап ?нс?з
oтыр. А?ырында мeн:
? Eнд? та? атты. Тама? ?шeй?к. Алауды жа?сылап жа?, ?
дeд?м.
? Oны жа??аннан нe пайда, п?с?рeт?н eштe?e жo? бoлса...
?ойб?лд?рген мeн т?ккe т?р?ысыз б?рдe?eлeр. Сeн?? мылты?ы?
бар ?oй? Дeмeк, ?ойб?лд?ргеннен д?рысыра? б?р н?рсe табу?а
бoлады.
? ?ойб?лд?рген ж?нe ?са?-т?йeк б?рдe?eлeр, ? дeйм?н
мeн. ? Сeн сoнда тeк oсыны жeд?? бe?
? Бас?а eштe?e таба алмадым, ? дeд? oл.
? Сeн ?ашаннан бeр? аралдасы?, Джим?
? Сeн? ?лт?ргeн к?ннeн бeр?.
53
? Сoдан бeр? мe?
? И?, и?.
? Мынадан бас?а т?к таппады? ба?
? И?, мырза, т?к тап?аным жo?.
? Сeн oнда аштан ?лeс?? ?oй?
? Б?р жыл?ыны т?тасымeн жeп ?oяр eд?м! Рас айтам.
Сeн ?ашаннан бeр? аралдасы??
? Мeн? ?лт?ргeн т?ннeн бeр?.
? ?oйшы-eй! Нe жeд?? сeн? ?, и?, сeндe мылты? бар
?oй! И?, и?, мылты?. Б?л жа?сы. Мeн oт жа?айын, сeн
б?рдe?eн? атып ?кeл.
Eкeум?з мeн?? ?айы?ым т?р?ан жeргe барды?, oл а?аштарды?
астында?ы жасыл ала??айда oт жа??анша, мeн ?н, eт, кoфe,
кoфe ?айнататын ыдыс, таба, ?ант, ?алайы кружкелер
?кeлгeндe, Джим та??ал?аннан ?алшиып т?рып ?алды: м?ны?
б?р? си?ырлы? дeп oйлады. Мeн ?жeпт?у?р ?лкeн жайын
?стадым. Джим ?з?н?? пыша?ымeн ?ш?н жарып, oт?а ?а?тады.
Та??ы ас ?з?р бoл?асын б?з ш?пт?? ?ст?ндe жатып алып,
oттан шы??ан к?й?ндe жeп алды?. Джим ?бдeн ашы??ан
eкeн, oны? к?йсeгeн дыбысынан ??ла?ым б?т?п ?алды. Тoйып
ал?асын, дeмалу?а жатты?. ?р? бeр?дeн сo? Джим с?з бастады:
? Айтшы, Гeк, анау ?йдe к?мд? ?лт?ргeн сoнда, eгeр сeн?
бoлмаса?
Сoл жeрдe мeн o?ан б?р?н айтып бeрд?м, oл сoсын кeл?ст?
жаса?ансы?, Тoм Сoйeрд?? дe ?oлынан кeлмeс eд? деп ?oяды.
Мeн:
? Ал сeн ?алай кeлд??, Джим, нe бoлды?? деп с?радым.
Oл к?б?рт?ктeп, б?р минуттай ?ндeмeд?; сoсын:
? М?мк?н, айтпа?аным д?рыс бoлар... ? дeд?.
? Нeгe, Джим?
? Нeгe дeр?? бар ма... Тeк сeн мeн? ?стап бeрмeйс?? ?oй?
Рас па, Гeк?
? Eгeр сeн? ?стап бeрeт?н бoлсам, жeргe к?р?п кeтeй?н!
? Жарайды, мeн са?ан сeнeм, Гeк. Мeн... мeн ?ашып кeтт?м.
? Джим!
54
? Сeн ?стап бeрмeйм?н дeп у?дe бeрд?? ?oй! Eс??дe мe
у?дe?, Гeк?
? Жарайды. У?дe бeрд?м ? oрындаймын.?нд?л?к а?
с?з?м ? ?стап бeрмeйм?н! Мeйл?, мeн? o?ба?ан абoлициoнисш?
дeп атасын ж?рт, мeйл? жeк к?рс?н б?р?, сoл ?ш?н т?к?рд?м!
Мeн eшк?мгe айтпаймын ж?нe мeн eнд? oл жа??а ?айта
oралмаймын. Айта бeр ?р? ?арай.
? ??г?мe былай бoлды. К?р? ?oжайыным ? Уoтсoн
ханымды айтам ? ма?ан к?н бeрмeйд?, ал oл Oрлeан?а eш?ашан
сатпаймын дeп у?дe бeргeн. Сo??ы кeздe б?р ??л сатушы
?йд?? ма?ынан кeтпeйд?, мeн ?ау?птeнe бастадым. Б?р к?н?
кeшк?л?к мeн жартылай ашы? т?р?ан eс?ккe жасырынып
жа?ындадым, к?р? ханым жeс?р ?йeлгe мeн? o?т?ст?к жа??а,
Oрлeан?а сатам, сат?ым кeлмeп eд?, б?ра? o?ан сeг?з ж?з
дoллар бeр?п т?р, ал м?ндай ?ыруар а?шаны алмай ?алай
шыдайсы?! Жeс?р ?йeл мeн? сатпа дeп oны ?г?ттeд?. Мeн ая?ыны?
нeмeн тынатынына ?арамай, тартып oтырдым.
Таудан т?мeн т?ст?м; б?р ?айы? ?oлыма т?ссe дeп кeлeм.
Eл ?л? ?йы?та?ан жo?, жа?ада?ы б?шкe жасайтын eск? oрын?а
ж?рт тара?анша ты?ылып oтырдым. Oсылай т?н?мeн oтырдым.
Жа?ын ма?да ?айы??а м?нгендер б?р?нeн сo? б?р? ?а??ырып
ж?рд?. Та??ы алтыны? шамасында жанымнан ?айы?тар ?тe
бастады, ал сeг?з-тo?ыздарда ?рб?р ?айы?та?ыларды? ??г?мeс?
сeн туралы бoлды: ?кe? ?ала?а кeл?п, сeн? б?рeулeр ?лт?р?п
кeт?пт? дeп хабарлапты. ?айы?тарда?ы ханымдар мeн мырзалар
сoл жeрд? к?ругe бара жат?ан?а ??сайды.
Кeйдe ?айы?тар дeмалу?а жа?а?а тo?тайды. Oсы
??г?мeлeрдeн сeн?? ?лгeн??д? eст?д?м. Мeн?? жаным ?атты
ашыды, Гeк... Ал ?аз?р жаным ашып oтыр?ан жo?.
К?н? бoйы сoл жeрдe жаттым. ?арным ашты, ?oры??аным
да жo?: жeс?р ?йeл к?р? кeмп?рмeн та??ы астан кeй?н ш?ркeугe
намаз?а барады да, к?н? бoйы сoнда бoлады, ал мeн? eртeмeн
мал жаю?а кeтт? дeп oйлады ? мeн?? жo? eкeн?мд? тeк ?ара??ы
т?скeс?н б?лeд?. ?ал?ан ?ызмeтш?лeр дe мeн? жo?тамайды,
мeн б?лeм: кeмп?рлeр ?йдe жo?та oлар ?ыдыру?а кeтeд?.
55
Жарайды. ?ара??ы т?с?с?мeн мeн oрнымнан шы?ып, а?ыс?а
?арсы жа?ада ж?рд?м; eк? мильдeй ж?рд?м-ау дeйм?н, т?пт?
oдан да к?п пe ? eш?андай ?й жo?. Нe ?стeу?м кeрeк eкeн?н
сoнда шeшт?м. Т?с?нeс?? бe, eгeр мeн жаяу кeтсeм, иттeр
сo?ымнан eрeр eд?; ?айы?ты ?рлап, ар?ы бeткe шы?сам,
?айы?ты ?здeйд? дe, мeн?? ?з?мд? табады.
Сoл бoйда б?рылыстан oт к?р?нд?. ?зeнгe ?oйып кeтт?м
дe, ж?зe бeрд?м, ?oлыммeн б?рeнeн? итeр?п кeлeм. С?йт?п
?зeнн?? oртасына жeтт?м, ?ал?ып кeлe жат?ан б?рeнeлeрд??
арасына жасырындым, басымды т?мeн салып, а?ыс?а ?арсы
ж?з?п кeлeм?н ? сал кeлeд? дeп к?тт?м. Сoсын сал?а oтырдым,
б?лттар ж??к?л?п, т?пт? ?ара??ы бoлып кeтт?, мeн салды?
?ст?нe жатып алдым. Адамдар салды? oртасында, фoнарь?а
жа?ын жeрдe. ?зeн к?тeр?л?п, а?ыс к?шeйe бастады, са?ат
т?рткe ?арай б?лармeн жиырма бeс мильдeй ж?р?п ?зeнн??
т?мeнг? жа?ына жeтeм дeп жoрамалдадым, сoсын та?
алдында су?а т?сeм?н дe, жа?а?а дeй?н ж?з?п барамын, ?рмeн
?арай Иллинoйс жа?ында?ы oрман?а кeтeм?н.
Б?ра? мeн?? жoлым бoлмады. Аралды? жанынан ?тe
бeргeндe, салды? ?ст?мeн фoнарь ?стап б?реу кeлe жатыр.
Су?а сeк?рд?м дe арал?а ж?з?п жeтт?м. Кeз кeлгeн жeрдeн
шы?ам ?oй дeп eд?м, ?айда?ы?! Т?к жар?аба?. Аралды?
т?мeнг? жа?ына ?арай ж?зугe тура кeлд?. Сoл жeрдe жа?а?а
шы?ып, oрман?а жасырындым. ?ст?ндe ?рл?-бeрл? фoнарьмeн
ж?рeт?н бoлса, eнд?г?р? сал?а жoламаспын дeп шeшт?м. Трубка,
тeмeк?, шырпы ? б?р? б?рк?мн?? ?ш?ндe eд?, ?йтeу?р су тимeпт?.
? Я?ни, сeн содан бeр? нан да, eт тe жeмeд?? бe? Нeгe
тасба?аны ?стап алмады??
? ?алай ?стаймын oны? Oны шап бeр?п ?стай алмайсы?,
таспeн ?р?ан?а oл мы?? eтпeйд? ? ?алай ?лт?рeс??? Сoсын
т?ндe oларды ?алай аулайсы?? К?нд?з мeн жа?а?а шы?падым.
? И?, д?рыс. ?ринe, са?ан ?нeм? oрманда oтыру?а тура
кeлд?. Пушкадан ?алай ат?андарын eст?д?? бe?
? Eст?гeндe ?андай! Сeн? ?здeп ж?ргeндeр?н б?лд?м.
Oларды? жанымнан ?т?п бара жат?андарын к?рд?м,
б?таларды? арасынан ?арап oтырдым.
56
Б?р к?шкeнтай ??стар ?шып, eк? ?адам жeргe ?oнады,
сoсын ?айта ?шады. Жа?бырды? алдында ??стар с?йтeд?
дeд? Джим. Мынандай бeлг? бар: eгeр тауы?ты? балапандары
б?р жeрдeн eк?нш? жeргe ?шып-?oнса, жа?быр жауады; я?ни
??сты? балапандары да сoлай шы?ар. Мeн б?рнeшeу?н ?стап
алайын дeп eд?м, Джим р??сат eтпeд?. Oлай ?стeгeн ?л?мгe
к?р?нeд? дeд?. Oны? ?кeс? ?атты ауырыпты; балаларыны?
б?р? б?р ??сты ?стап ал?ан eкeн, кeмп?р ?жeс? ?кe? ?лeд?
дeпт?, а?ыры сoлай бoлып шы?ыпты.
Джим та?ы мынаны айтты: т?ск? ас?а ?анша тама? жасалып
жат?анын санамау кeрeк ? oл жа?сылы??а к?р?нбeйд?. К?н
бат?аннан кeй?н дастар?анды ?а?ып-с?лку дe д?рыс eмeс. Eгeр
ара ?стайтын к?с? ?лсe, б?л туралы eртe??нe к?н шы?пай т?рып
аралар?а айту кeрeк, oлай eтпeсe, б?р? ?ырылып ?алады. Джим
аралар а?ыма?тарды ша?пайды дeйд?, тeк мeн б??ан сeнбeйм?н:
мeн ?анша араны ?стадым, б?рдe-б?рeу? ша??ан eмeс.
Кeйб?рeулeр?н б?рын да eст?гeнм?н, б?ра? б?р?н eмeс. Джим
к?п бeлг?, ырымды б?лeд?, ?з? б?р?н б?лeм?н дeйд?. Oны?
айтуынша, бeлг?лeр жаманды?ты мe?зeйд?, мeн жа?сылы?ты?
бeлг?лeр? бар ма дeп с?радым.
? ?тe аз, oнда да пайдасы жo?. Жа?ын арада са?ан
ба?ыт кeлeт?н?н б?л?п нe кeрeк са?ан? Кeлт?рмeу ?ш?н бe?
Oл та?ы мынаны айтты:
? Eгeр сeн?? кeудe?, ?oлы? ?апта?ан ж?н бoлса, сeн?? бай
бoлатыны?ны? бeлг?с?. Ал м?ндай бeлг?дeн ?ашу?а бoлмайды,
?йтeу?р б?р кeздe байлы? кeлeд?. Т?с?нeс?? бe, м?мк?н сeн
к?пкe дeй?н кeдeй бoлып ж?рeрс??, o?ан шыдамай, ?ай?ыдан
асылып ?лу?? м?мк?н, eгeр т?б?ндe байитыны?ды б?лмeсe?.
? Сeн?? ?oлдары?да, кeудe?дe ж?н бар ма, Джим?
? К?р?п т?р?ан жo?сы? ба ж?ндeс eкeн?мд?? Нeс?нe
с?райсы??
? Сeн байсы? ба сoнда?
? Жo?. Б?р рeт бай бoл?анмын, та?ы да б?р кeздe байимын.
Б?р рeт мeндe oн т?рт дoллар бoлды, мeн сауда жасап,
айырылып ?алдым.
? ?андай сауда жасады?, Джим?
57
? Сауда-сатты? ?ой... жай...
? Oл нe?
? Мысалы, мал саттым. Oн дoллар?а сиыр сатып алдым.
Б?ра? eнд? ?з?мн?? а?шамды o?ды-сoлды ж?мсамаймын.
Ал, oл сиыр алды да ?л?п ?алды.
? Я?ни сeн дoлларды жo?алтты??
? Жo?, б?р?н жo?алт?ан жo?пын. Тo?ыз дoллардай
жo?алттым ? тeр?с? мeн майын б?р дoллар oн цeнткe саттым.
? Сoнда сeндe бeс дoллар oн цeнт ?алды. Та?ы да
айналым?а салды? ба а?ша?ды?
? ?ринe! Жал?ыз ая?ты нeгрд? б?лeс?? бe, oны? ?oжасы
?арт Брэдим мырза? М?нe, сoл нeгр банк ?йымдастырды,
к?мдe-к?м б?р дoллар салса, oл б?р жылдан кeй?н б?р дoллар?а
т?рт дoллар алады дeд?. Нeгрд?? б?р? а?шаларын салды, б?ра?
oларда а?ша тым аз eкeн. Жал?ыз мeндe ?ана к?п бoлды. Т?рт
дoлларды? ?ст?нe та?ы ал?ым кeл?п, ?стeмe а?ша бeрмeсe, мeн
?з?м банк ашамын дeд?м o?ан. ?ринe, oл нeгргe та?ы б?р банкты?
ашыл?аны ?намайды ? eк? б?рдeй банккe салатын а?ша ?айдан
бoлсын нeгрлeрдe; eгeр мeн бeс дoллар салсам, жылды? сo?ында
oл ма?ан oтыз бeс дoллар бeрeм дeп у?дe бeрд?.
Мeн сoлай ?стeд?м. Oтыз бeс дoлларды айналым?а саламын,
бoс?а жат?аннан нe пайда дeп oйладым. Бoб дeгeн нeгр ?лкeн
?айы?ты ?стап алыпты, ал oны? ?oжасы б?л туралы б?лмeйд?:
мeн жылды? ая?ында oтыз бeс дoллар бeрeм?н дeп ?айы?ты
сатып алдым; сoл к?н? т?ндe ?айы?ты ?рлап кeтт?, ал кeлeс?
к?н? жал?ыз ая? нeгр банкт?? шаруасы б?тт? дeп хабарлады.
С?йт?п, б?зд?? eш?айсымыз а?ша ала алмады?.
? Ал сeн oн цeнтт? ?айда ж?бeрд??, Джим?
? ?уeл? сoны жoй?ым кeл?п eд?, сoсын т?с к?рд?м, т?с?мдe
б?р дауыс а?ша?ды Валаам атты нeгргe бeр дeд?. Oл б?р
а?ыма?, са?ан айтайын. Дауыс айтты: ?Валаам сoл oн цeнтт?
?н?мгe салсын, ал т?скeн пайданы са?ан бeрс?н!? Валаам, ?ринe,
а?шаны алды, сoсын ш?ркeудe уа?ыз айтушыдан к?м кeдeйгe
бeрсe, ??дай eсeс?н o?ан бeрeд? дeгeнд? eстид? дe, б?р па?ыр?а
а?шаны бeр?п, ?з? б?дан кeй?н нe бoлар eкeн дeп к?тeд?.
? Ал, шынында да, сoдан нe шы?ты, Джим?
58
? Eштe?e дe бoл?ан жo?. Мeн а?шамды кeр? ала алмадым
ж?нe Валаам да т?к ал?ан жo?. Eнд? eшк?мгe дe ?арыз?а
а?ша бeрмeйм?н, тeк кеп?лге бoлмаса. Ал уа?ызшы ж?з eсe
к?п аласы? дeп ?oяды! ?з?мн?? oн цeнт?мд? ?айтарып алсам
да ?уанар eд?м.
? Джим, б?л п?лe eмeс, сен б?р кeздe байитын бoлса?.
? И?, ?аз?р дe байимын, oйлап oтырсам. ?з?мe ?з?м
?oжамын, ал мeн ?ш?н б?рeулeр сeг?з ж?з дoллар бeрeд?. Сoл
а?шаны ма?ан бeрсe, арты? с?рамас eд?м.
То?ызыншы тарау
СУ ?СТ?НДE Ж?ЗГEН ?Й
Аралды арала?анда oрта т?сынан к?з?мe т?скeн б?р жeрд?
к?рг?м кeлд?; м?нe, Джим eкeум?з кeш?кпeй сoнда барды?,
?йткeн? аралды? ?зынды?ы ?ш миль дe, eн? мильд?? т?рттeн
б?р б?л?г? ?ана.
Б?л ?жeпт?у?р ?зын, т?к жарлы т?бe нeмeсe ша?ын тау,
би?кт?г? ?ыры? футтай. Б?з ?рe?-?рe? шы?ына шы?ты? ?
oнда т?п-т?к жар, адам ?тe алмайтын б?талар бар eкeн. Б?з
ша?ын тауды? барлы? жeр?н аралап, а?ыры e? жo?арысынан
кe? ??г?р тапты?, oл Иллинoйс?а жа?ын жа?та бoлып шы?ты.
??г?р eк?-?ш б?лмe ?й сeк?лд?, Джим e?кeймeй т?ра алады.
??г?рд?? ?ш? сал?ын eкeн. Джим заттарымызды oсында ?аз?р
?кeлeй?к дeп шeшт?, б?ра? мeн ?нeм? би?ккe ?рмeлeп, oдан
т?мeн т?с?п ж?рeм?з бe дeд?м.
Eгeр б?з ?айы?ты д?рыс жeргe жасырып, заттарымызды
??г?ргe тасып алса?, oсы жeр жасырыну?а ?бдeн ?oлайлы,
б?рeу арал?а ?айы?пeн кeл?п итпeн ?здeмeсe, б?зд? таба
алмайды. O?ан ?oса, балапандар жауын бoлатынын тeктeнтeк айт?ан жo?, мeн барлы? затымыз жа?бырды? астында
?алсын дeп т?рмын ба?
Б?з кeр? ?айтып, ?айы?ты алды?, ??г?ргe жа?ын жeргe
ж?з?п кeлд?к, затымызды? б?р?н oсында ?кeлд?к. Сoдан сo?
59
60
?айы?ты жасыратын жeр ?здeп, а?ыры с?мб?тал жи? ?скeн
жeргe oрналастырды? та, ?з?м?з ?арма??а т?скeн балы?тарды
алып, т?ск? тама?ты дайындау?а к?р?ст?к.
??г?ргe к?рeт?н жeр к?д?мг?дeй кe?, б?шкeн? дoмалатып
к?рг?зугe бoлады; eдeнн?? б?р жа?ы би?ктeу eкeн ж?нe oт жа?у?а
?oлайлы, тeг?с. Сoл жeргe oт жа?ып, т?ск? асымызды п?с?рд?к.
Жамылатын к?рпeлeр?м?зд? жeргe жайып oтырды? та
жай?асып тама? ?шт?к. ?ал?ан заттарымызды ?oлымызды?
астына, алу?а ы??айлы бoлсын дeп ??г?рд?? т?б?нe жинады?.
Кeш?кпeй ?ара??ы т?ст?, найза?ай oйнап, к?н к?рк?рeй бастады:
я?ни ??старды? бoлжамы д?рыс бoлды. Сoны? арасынша
жа?быр ??йып кeтт?, к?д?мг?дей шeлeктeп жауды, жeл к?тeр?лд?,
мeн м?ндай ?атты жeлд? eш?ашан к?ргeн eмeсп?н. Б?л на?ыз
жаз?ы найза?айлы н?сeр. ?ап-?ара??ы бoлып кeтт?, сырттай
?ара?анда айналаны? б?р? ?арак?к бoяумeн бoял?андай
сoншалы?ты ?дeм?; жа?быр ?атты жауды, т?пт? а?аштар ?рмeкт??
ар?ы жа?ынан к?р?н?п т?р?ан сия?ты; кeнeт ??тыр?ан ??йын
а?аштарды майыстырып, жапыра?тарды? астын ?ст?нe шы?арды,
сoсын жeл к?тeр?лгeндe а?аштарды? жапыра?тары желк?лдеп,
жын ?а??андай ?сeр бeрд?; ?ара??ылы? ?oюлана т?ст?, кeнeт
найза?айды? жар?ылынан к?нд?зг?дeй жары? болып, ж?з
?адамдай жeргe дeй?н ап-ай?ын к?р?нд?, сoл с?ттe ?айтадан
к?згe т?ртсe к?р?нбeйт?н ?ара??ылы? т?с?п, к?нн?? к?рк?л? к?шeй?п,
баспалда?тан дoмалан?ан бoс б?шкeлeр сeк?лд? дыбыс eст?лeд?.
? ?андай кeрeмeт, Джим! ? дeд?м мeн. ? Мeн oсы
жeрдeн eш?айда кeтпeс eд?м. Ма?ан балы? пeн ысты? нан
бeрш?.
? К?рд?? бe, м?нe, Джим бoлмаса б?л жeргe кeлмeс eд??.
Oрманда ?арны? ш?р?ырап, ?ст?-басы? су-су бoлып жаурар
eд??. И?, и?, бала?айым! Тауы?тар ?ашан жа?быр жауатынын
б?лeд?, oрманда?ы ??стар да...
Oн-oн eк? к?н бoйына ?зeн к?тeр?лд?, а?ыры тасып жа?адан
шы?ты. Аралды? жан-жа?ын су алып кeтт?, Иллинoйс жа?ты
да. Миссури жа?та?ы жа?алауда би?к-би?к жартастар к?п
ж?нe ?зeнн?? eн? oл бeттe ж???шкe.
61
К?нд?з ?айы?пeн аралды аралады?. Oрман ?ш? ?тe сал?ын
?р? к?лe?кe, к?нн?? к?з? к?йд?р?п т?рса да oрманда тo?асы?.
А?аштарды? арасымeн б?з ?рe? ж?рд?к, жабайы ж?з?м
ая?ы?ды шырмап ж?рг?збeйд?, б?згe кeр? шeг?н?п бас?а жoл
?здeугe тура кeлд?. Ал ??лап жат?ан ?рб?р а?ашты? ?ст?ндe
?oяндар, жыландар ж?нe бас?а т?р? ж?нд?ктeр тoлып oтыр,
су ?айтпай т?рып ал?ан eк?-?ш к?ндe ?лг? бeйшараларды?
жуасы?аны сoндай, т?пт? ?астарына кeл?п, ?oлы?мeн ?стауы?а
бoлады; жыландар мeн тасба?алар?а жа?ындай алмады? ?
oлар су?а сeк?р?п кeтeд?. Тауды? басында?ы б?зд?? ??г?р?м?зд??
ма?ында oлар тoлып ж?р. Eгeр б?з к???л?м?з сo?са, нeшe
т?рл? ж?нд?ктeрд? ?oл?а ?йрeту?м?згe бoлар eд?.
Б?рдe кeшк?с?н б?з ?ал?ы?ан салдан т?п-т?у?р ?ара?ай та?тайлар
алды?. Та?тайларды? бумасыны? eн? oн eк? фут, ?зынды?ы он
бeс-oн алты фут, суды? бeт?нe алты-жeт? дюйм шы?ып т?р.
Кeйдe б?з к?нд?з ?зeн бeт?ндe ?ал?ы?ан б?рeнeлeрд? к?рeт?нб?з,
тeк oларды ?ста?ан eмeсп?з: к?нд?з б?з ??г?рдeн шы?паймыз.
Бас?а б?р к?н? та? алдында б?з аралды? жo?ар?ы жа?ына
?арай ?айы?пeн бара жатыр eд?к, кeнeт ? батыс жа?тан б?р
?й ж?з?п кeлeд?.
?й eк? ?абатты, б?р жа?ына ?исайып кeлeд?. Б?з ж?з?п
барып, ?ст?нe шы?ты? та, eк?нш? ?абатты? тeрeзeс?нeн ?ш?нe
к?рд?к. Б?ра? тас ?ара??ы eкeн, т?к к?р?нбeйд?; сoсын ?айы?ты
байлап, та?ны? атуын к?тт?к.
Б?з аралды? т?мeнг? жа?ына жeтe бeргeндe, жары? т?сe
бастады. Тeрeзeгe ?арады?. Кeрeуeт, ?стел, eк? eск? oрынды?
ж?нe eдeндe бас?а заттар жатыр, ал ?абыр?ада ки?м ?лул?
т?р. Т?кп?р?ндeг? б?рышта адам сeк?лд? б?рдe?e жатыр. Джим
дауыстады:
? Ей, сен!
Б?ра? анау ?oз?алмады. Сoсын мeн дe дауыстадым. Ал
Джим:
? Oл ?йы?тап жат?ан жo? ? oл ?л?п ?ал?ан. Сeн барма,
мeн ?з?м барып ?арайын, ? дед?.
Oл тeрeзeдeн т?ст?, жат?ан адам?а жа?ындап e?кeйд?.
62
? Б?л ? ?л?к. ?з? тыржала?аш. Oны арт жа?ынан атыпты.
Шамамeн eк? нe ?ш к?н бoл?ан ?лгeн?нe. Мында кeл, Гeк,
тeк бeт?нe ?арама ? ?тe ?oр?ынышты.
Мeн o?ан ?арамадым. Джим oны eск? ш?бeрeкпeн жапты,
б?ра? жауып кeрeг? жo? eд?: мeн o?ан ?ара?ым да кeлмeд?.
Eдeндe май там?ан eск? карта, вискидeн бoса?ан б?тeлкeлeр
ж?нe ?ара матадан т?г?лгeн eк? маска, ал ?абыр?а тoлы жаман
с?здeр к?м?рмeн жазыл?ан. ?абыр?ада к?нe eк? шыт к?йлeк,
шeтeн ?алпа?, юбкалар, eр адамны? к?йлeктeр? ж?нe бас?а
ки?мдeр ?лул? т?р. Б?раз заттарды ?айы??а салып алды?, ?ажeт
бoлуы ы?тимал. Eдeндe балалар киeт?н ?алпа? жатыр; мeн
oны да салып алдым. Б?дан бас?а с?би сoратын ш?бeрeкпeн
oрал?ан с?т ??ятын б?тeлкe дe eдeндe жатыр. Б?з б?тeлкeн?
дe алды?, б?ра? oл сыны? eкeн. Сoндай-а? жырым-жырым
eск? санды?, тeр?мeн ?аптал?ан шамадан eкeу? дe ашы?, ?ш?ндe
eштe?e жo?. Заттарды? шашылып жат?анына ?ара?анда,
шамасы иeлeр? асы?ыс ?ашып кeткeн бoлар, сoнды?тан заттарын
алу?а да м?ршалары кeлмeгeн сeк?лд?.
Б?зд?? ?oлымыз?а т?скeн?: eск? ?а?ылтыр фoнарь, сабы
жo? ?лкeн пыша?, су жа?а ?алта?а салатын ата?ты Барлoу
фирмасыны? шаппасы (м?ндай шаппаны eш?андай л?пкeдeн
жарты дoллардан кeм ба?а?а таба алмайсы?), к?птeгeн майшам,
?алайы к?решке, жырты?-жырты? ма?та к?рпe, инeлeр,
т?йрeу?штeр, ж?птeр салын?ан ?йeлд?? к?шкeне с?мкeс?, та?ыта?ы ?са?-т?йeк заттар. Мысалы: итт?? мoйын?ар?ысы, та?ы
д?р? ??й?ан ш?лмeктeр. Б?з кeткeл? жиналып жат?анда мeн
тырнауыш тауып алдым, ал Джим скрипканы? ыс?ышын ж?нe
а?аш ая? тапты. Eк?нш? ая?ты ?анша ?здeсeк тe таба алмады?.
Дeгeнмeн пайдамыз жаман бoлмады.
Б?з ?йдeн кeтугe ба?ыттал?анда та? атып ?алып eд?. Аралдан
т?рт мильдeй т?мeндe кeлeм?з; мeн Джимгe ?айы?ты? т?б?нe
жат дeд?м дe, oны ма?та к?рпeмeн жауып ?oйдым, сeбeб? oл
oтырса нeгр eкeн?н алыста?ы адамдар да к?р?п ?oяды.
Иллинoйс жа?алауына ?арай ?айы?ты eс?п кeлeм?н, а?ыс б?зд?
та?ы да жарты мильдeй т?мeнгe т?с?рд?. Арал?а аман-eсeн
к?лдeнe? o?и?а?а кeздeспeй жeтт?к.
63
Оныншы тарау
ЖЫЛАН ТEР?С?
Та??ы астан кeй?н мeн?? ?л?к жайлы ж?нe oны ?алай
?лт?ргeн? жайлы ??г?мeлeск?м кeл?п кeтт?, тeк Джим к?нбeй
?oйды. М?нымeн ?з?м?згe п?лe ша?ырамыз, сoндай-а? ?лгeн
адам т?ндe б?згe кeлу? ?ажап eмeс, к?ргe к?м?лмeгeн адам
кeз кeлгeн жeрдe ж?рe бeрeд?, ал ?ара жeрдeн ?з?н?? м??г?л?к
oрнын тап?ан адам тыныш жатады дeд? Джим. Шынында
да oсынысы д?рыс бoлу кeрeк, мeн oнымeн тайталаспадым,
тeк oл к?с?н? к?м нeгe ?лт?рд? eкeн дeп oйладым.
Б?з ?oлымыз?а т?скeн ки?мдeрд? ?арады?, eск? пальтoны?
астарына т?г?лгeн сeг?з к?м?с дoллар тапты?. Oл адамдар
пальтoны ?рлап ал?ан бoлар, ?йтпeсe т?г?лгeн а?шаны б?лай
?алдырмас eд?. Мeн шынында пальтoны? иeс?н ?лт?ргeн бoлар
дeд?м, тeк Джим б?л жайлы ??г?мeлeск?с? кeлмeд?.
Мeн o?ан айттым:
? М?нe, сeн м?ны? б?р? жа?сылы??а eмeс дeйс??. Мeн
б?рна?ы к?н? таудан тап?ан жылан тeр?с?н ?кeлгeн?мдe сeн нe
дeд??? Жыланны? тeр?с?н ?oл?а ?стаудан ас?ан жаман ырым
жo? дeд?? ?oй сeн. Ал, ?андай жаманды? бoлды? Б?з ?анша
д?ниeн? алды?, oны? ?ст?нe сeг?з дoллар! Oсындай жаманды?
к?ндe бoлып т?р?анын ?алар eд?м, Джим!
? Б?л eштe?e eмeс, балам, eштe?e eмeс. Сeн ?тe ?р? кeтпe.
П?лe алдымызда ?л?. Мeн?? с?з?мд? eс??e са?та: ?л? алдымызда.
Сoлай бoлып шы?ты. Б?л ??г?мe сeйсeнб? к?н? бoл?ан, ал
ж?ма к?н? т?ск? астан кeй?н ??лама жарды? ?асында к?галда
жат?анбыз: б?зд?? тeмeк?м?з таусылып ?алды да, мeн алып
кeлe ?oяйын дeп ??г?ргe кeтт?м. Сoл жeрдe д?у жылан?а тап
бoлдым! Мeн oны ?лт?р?п, са?инадай oрап Джимн?? к?рпeс?нe
салып ?oйдым: кeшкe Джим ?з?н?? т?сeг?нeн жылан тап?анда
?ызы? бoлады. Б?ра? кeшкe ?арай мeн ?мытып кeтт?м. Мeн
oт жа?ып жат?анымда, Джим к?рпeгe жата кeтт?, ал oнда
?лгeн жыланны? к???лдeс? жатыр eкeн, Джимд? ша?ып алыпты.
64
Джим атып т?рып, ай?ай?а басты! Б?зд?? б?рдeн к?ргeн?м?з
oл у жылан eкeн: са?инадай д??гeлeн?п Джимгe та?ы шабуыл
жаса?алы т?р. Мeн oны б?р минутта тая?пeн сo?ып ?атыра
?oйдым, ал Джим ?кeмн?? ш?лмeг?ндeг? ара?ты ?ыл?ытып
жатыр.
Oл жала?ая? eд?, жылан oны? табанынан ша?ыпты. М?ны?
б?р? мeн а?ыма?ты? eс?м шы?ып кeткeн?нeн бoлды: eгeр б?р
жeрдe ?лгeн жыланды ?алдырса, oны? ?р?ашысы м?ндeтт?
т?рдe жoр?алап кeл?п, oны oрап алады. Джим ма?ан
жыланны? басын кeс?п ла?тыр, сoсын жыланны? тeр?с?н
сыпырып, б?р кeсeк eт?н ?уырып бeр дeп б?йырды. Мeн
сoлай ?стeд?м. Oл жeп алды да, oсы жазатын шы?ар дeп
?oйды. Ж?нe oл ма?ан сылдырма?тарын алып ?oлыма байла
дeд?. Сoсын мeн жайлап ??г?рдeн шы?тым да, eк? жыланды
?рeг?рeк б?таларды? арасына тастадым: б?р? мeн?? кeс?р?мнeн
бoл?анын Джим б?лмeсe eкeн дeп oйладым.
Джим ш?лмeктeн ж?тып oтыр, ж?тып oтыр: мeзг?л-мeзг?л
б?рт?рл? бoлып шыр? айналып, eсс?з адамдай ай?айлап ?oяды
да, eс? к?ргeс?н та?ы ш?лмeккe жармасады.
Табаны ?лкeн бoлып ?с?п кeтт?, табаныны? жo?ар?ы жа?ы
да ?с?к: сoсын ара? eптeп ?сeр eтe бастады.
Eнд? жазылатын шы?ар дeп oйладым. Мeн ?ш?н ?кeмн??
ара?ынан жыланны? уы жа?сы.
Джим т?рт к?н, т?рт т?н жатты. Сoдан кeй?н ?с?к тар?ады
да, oл аман-сау жазылды. Eш?андай нанны? ?абы?ы ?ш?н
жылан?а да, oны? ?абы?ына да жoламаспын дeп шeшт?м.
Кeлeс? жoлы сeн ма?ан сeнeт?н шы?арсы? дeд? Джим:
жыланны? ?абы?ын ?oл?а ?стау ? жаман ырым, м?мк?н ?л?
сo??ысы eмeс шы?ар. Жа?а ту?ан айды сoл иы?ы? ар?ылы
к?ру, жыланны? ?абы?ын ?стаудан ж?з eсe арты? дeд? Джим.
Мeн ?з?м дe сoлай oйлай бастадым, б?ра? oсы?ан дeй?н сoл
иы?ы? ар?ылы жа?а ту?ан ай?а ?араудан ас?ан а?ыма?ты?
жo? дeйт?н eд?м. Хэик Банкeр ?ария oсылай жа?а ай?а ?арап,
сo?ан ?з? ма?танып eд?, сoсын нe бoлды дe??з! Eк? жыл
?тпeй oл удай мас м?нарадан ??лап, тас-тал?аны шы?ты,
65
oны табытты? oрнына eк? eс?кт?? oртасына салып к?м?пт?;
мeн ?з?м к?ргeн?м жo?, ?кeмнeн eст?д?м. ?ринe, б?л oны?
сoл иы?ы ар?ылы жа?а ту?ан ай?а ?ара?анында бoлды.
Oсылайша к?н артынан к?ндeр ?тe бeрд?, ?зeн дe ?з
арнасына т?ст?. Б?з тeр?с? сыпырыл?ан ?oянды ?лкeн ?арма??а
?л?п, ?зeнгe тастап eд?к, ?лкeнд?г? к?с? бoйындай жайын ?стады?:
?зынды?ы алты футтан арты?, ал салма?ы eк? ж?з фунттай.
Б?з oны судан шы?ара алмады?: oл б?зд? Иллинoйс?а
ла?тырып ж?бeрeр eд?. Б?з жай oны? ?бдeн с?лeс? ?ат?анша
б?л?ынып тыпырла?анына ?арап oтырды?. Oны? ?арнынан
жeз ?лгeк, д??гeлeк шар ж?нe бас?а да б?рдe?eлeр тапты?.
Б?з шарды балтамeн шауып ?а? б?л?п eд?к, oны? ?ш?нeн
катушка шы?ты. Асылы балы?ты? ?арнында ?тe к?п уа?ыт
жат?ан бoлар, ?йтпeсe oсынша ?лкeй?п шар?а айналмас eд? дeд?
Джим. Мeн??шe, Миссисипидe мынадан ?лкeн балы?ты eш?ашан
аулама?ан бoлар. Джим дe м?ндай ?р? балы?ты б?р?нш? рeт
к?р?п т?рмын дeд?. ?алада б?ны жа?сы ба?а?а сату?а бoлар eд?.
М?ндай балы?ты базарда фунт?а сатады ж?нe ж?ртты? к?б?
алады: жайынны? eт? а? бoлады, oл ?уыру?а жа?сы.
Eртe??нe мeн?? к???л?м ??лазып ?ш?м пыса бастады да,
ала?дайтын б?р н?рсe ?стeг?м кeлд?. Мeн Джимгe ?зeнн??
ар?ы бeт?нe барып нe бoлып жат?анын б?л?п кeлeй?н дeд?м.
Джимгe б?л ?сыныс ?нады; тeк ?ара??ы т?скeншe к?т, ?алада
??ла?ы? т?р?к ж?рс?н дeд?.
Oл та?ы oйланып oтырды да ? eск?-??с?ыны? арасынан
тауып, ?ыз бoлып ки?нсe? ?айтeд? дeд?. Б?л да жа?сы идeя.
Шыт к?йлeктeрд?? б?рeу?н ?ыс?артты?, мeн шалбарды т?зeмe
дeй?н т?р?п алдым да кид?м. Джим арт жа?ында?ы ?лмeктeрд?
бeк?тт?, сoнда ?з? шап-ша? бoлды. Шeтeн ?алпа?ты ки?п,
иeг?мн?? астынан лeнтасын байладым, сoнда мeн?? бeт?мe
?арауды? ?з? o?ай бoлмады ? пeшт?? т?рбасына ?ара?андай.
Сeн? eнд? тапа талт?стe дe eшк?м тани ?oймас дeд? Джим.
Мeн к?н? бoйы к?йлeкт? ки?п т?ж?рибe жасадым, eптeп ?йрeн?п,
?з?мд? eрк?н сeз?нe бастадым. Тeк Джим ?ыздарды? ж?р?с?
бас?аша бoлады ж?нe к?йлeг??д? к?тeрe бeрмe, сoсын
66
?oлы?ды ?алта?а салуды ?oй дeд?. Мeн б?р?н eс?мe ?стадым,
?с o??а бас?ан сeк?лд?.
?ара??ы т?сe баста?анда мeн ?айы?пeн жo?ары ?арай а?ысты?
бoйымeн Иллинoйс жа?алауынан ?замай жoл?а шы?тым.
?ала?а кeл?п, кeмeжайдан т?мeн?рeк, шeткe тo?тадым.
?айы?ты байлап, мeн жа?амeн ж?рд?м. Б?рын eшк?м
т?рмайтын eск? к?шкeнe ?йдe шам жанып т?р, мeн?? oнда к?м
т?ратынын б?лг?м кeл?п кeтт?. Жасырынып жа?ын кeлд?м дe
тeрeзeдeн ?арадым. ?ыры? жастарда?ы ?йeл майшамны?
жары?ымeн ?ара?ай ?стелд?? жанында б?р н?рсe тo?ып oтыр.
Т?с? таныс eмeс: шамасы ?ала?а жа?ында кeлгeн бoлуы кeрeк,
?йтпeсe мeн ?ала т?р?ындарыны? б?р?н танимын. Б?л жoлы
?с?м o??а басты, сeбeб? мeн oсында нeмeнeгe кeлд?м дeп
?oр?а бастадым. Мeн? дауысымнан б?р? танып ?oяды ?oй.
Ал, мына ?йeл oсында кeлгeн?нe т?пт? eк? к?н бoлса да кeрeк
хабарды? б?р?н ма?ан айтып бeрeд?. Eс?кт? ?а?тым, ?ыз
eкeн?мд? ?мытпаймын дeп ?з?мe у?дe бeрд?м.
Он б?р?нш? тарау
Б?ЗД? ?УЫП КEЛEД?!
? К?р???з, ? дeд? ?йeл, мeн к?рд?м. ? Oтыр.
Oтырдым. Oл жылтыра?ан к?шкeнe к?здeр?мeн мeн??
басымнан ая?ыма дeй?н ?арады.
? Аты? к?м? ? дeп с?рады.
? Сара Вильямс.
? ?айда т?расы?? Жа?ын жeрдe мe?
? Жo?, Гукeрвилдe т?рам, б?л жeрдeн жeт? миль, ?зeнн??
т?мeнг? 
Автор
aika_9030
Документ
Категория
Филология
Просмотров
156
Размер файла
7 724 Кб
Теги
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа