close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Презентация

код для вставкиСкачать
Компьютер
Компьютер ? ул бик к?п ?и?азлар ?ыелмасы. Автомобиль тиз
??м яхшы й?рсен ?чен ни кир?к? Д?рес, бик к?п н?рс?л?р:
к?пч?кл?ренд? ?ава булсын, моторы эшл?сен, бензины
сыйфатлы булсын ?. б. Компьютер да шулай ук. ??р ?и?аз ?з
эшен башкара. И? м??име ? алар ?зара яраштырылган булырга
тиеш. Бу ни диг?н с?з? ?йтик, мондый мисал. Трактор пычракта
яхшы й?ри, ?мма аны? к?пч?кл?рен ?Жигули?га алып куйсак,
машинабыз ерак кит? алмаячак. ?Жигули?ны? моторын
тракторга куйса? да, ул ?и?ел машина кебек чаба алмас.
Компьютерда да н?къ шулай. ?и?азлар системасында бер
элемент д?рес куелмаса яки начар эшл?с?, компьютер яхшы
эшл?р дим?.
?и?азларны? и? м??имн?ре система блогында урнашкан. К?з
алдына китер? ?чен: система блогы ? компьютерны?
шакмаклы ябык ?р?? формасындагы бер ?леше. Ул вертикаль
д?, горизонталь д? була. А?а монитор, клавиатура, тычкан,
колонкалар, принтер, сканер ?. б. тоташа. Кайбер??л?р
компьютерны аны? мониторына карап б?яли. Имеш, экраны
зуррак, тартмасы матуррак булган саен, ул да ?тек?р?к?. Бу
д?рес
т?гел!
Компьютерны?
тизлеген,
?башлылыгын?
билгел??че ?и?азлар аны? система блогында урнашкан.
Аны компьютерны? мие дис?? д? була.
?лег?ч? оргтехника базарында виртуаль ?мил?р? ?итештер?че ике зур фирма конкурентлык ит?: AMD ??м Intel. Беренчел?ре ? Athlon ??м Duron, икенчел?ре Celeron ??м
Pentium ?з?к процессорлары бел?н таныш, процессорны сайлаганда, аны? эшл??
ешлыгына игътибар ит?рг? кир?к. Х?зер, гад?тт?, 2400?3200 МГц (мегагерц) ешлыклы
компьютер ?мил?ре? кулланыла. Бу сан югарырак булган саен, санау операциял?ре д?
шулкад?р тизр?к башкарылачак. Процессорны? т?рл?ре бик к?п булганлыктан, б?ял?ре д?
т?рлеч?.
Ул шулай ук компьютерны? яхшы эшл?вен т?эмин ит?че бер ?и?аз. Оператив х?тер
?итм?с?, компьютер еш кына ?эленеп? ??рвакыт я?адан кабызуны тал?п ит?. Бугенге
к?нд? и? к?п таралганы- 512 Mb, 1, 2 Gb. Аны б?т?нч? каты диск (жесткий диск) дип т?
атыйлар. Бу ? сезне? компьютерыгызны? сандыгы. Реферат, яраткан ?ыр, кино-фильм,
ипт?шегезне? фотосур?те, т?рле уеннар ? болар барысы да компьютерда билгеле бер
урынны алып торалар. Алар винчестер х?терен? языла. ?мма сандыкны? тулуы да бар
бит! Шу?а к?р? винчестерны сайлаганда, и? элек аны? к?л?мен? игътибар итегез.
Х?зерге к?нд? ?.250,500,1000,2000 Gb (гигабайт)к?л?мле каты дисклар ки? кулланыла.
Аларга бик к?п м?гъл?мат сыя. ?йтик, 20 гигабайтлыга якынча 2 миллион битле текст
кереп бет? ала. Бу бит ?зе бер китапхан?! ? 250 гигабайтка? ?зегез санап карагыз. Д?рес,
музыка, фильмнар, яхшы сыйфатлы фотолар к?л?ме к?пк? зуррак. Дим?к, алар
винчестерда зур урын ала.
Видеокарта
Система блогында барган процессларны мониторга ?иб?реп, безг?
аларны карарга ярд?м ит? ул. Х?зерге базарда видеокарта сатучы ике
зур к?нд?ш бар ? ATI ??м NVIDIA фирмалары. И? кыймм?тлел?рен,
гад?тт?, катлаулы график уеннар яратучылар, т?сл?р бел?н эшл??че
дизайнерлар, р?ссамнар ала. Башкаларга гадир?кл?ре д? ярый.
Монитор
Инде система блогыннан тыш урнашкан ?и?азларга к?чик. Блокка
тоташкан и? зур ?и?аз ? монитор. Беренче карашка ул телевизорны
х?терл?т?. Экранны? диагонален? карап аларны ... 15, 17, 19 ...
дюймлыларга б?л?л?р (1 дюйм = 2,54 см). Бу и? к?п таралган т?рл?р.
Шулай ук мониторлар электрон- нурлы (электронно-лучевой) ??м сыек
кристаллы (жидкокристсаллический) булалар. Со?гылары к?пк? юкарак
??м кыймм?тр?к. Белгечл?р ?йт?енч?, сыек кристаллы мониторны?
к?зг? зыяны кимр?к. ?мма начар ягы да юк т?гел. Алар т?сне т?п-т?г?л
к?рс?т? алмый. Ягъни графика бел?н эш ит?че р?ссамнар, дизайнерлар
?чен сыек кристаллы мониторлар яраксыз. Шуны? ?стен? ?ле аларны
тиз эшт?н чыга дил?р. Х?ер, монысы шикле.
Клавиатура
Компьютер бел?н идар? ит?че тагын бер ?и?аз ? клавиатура. Ул бик к?п
т?йм?л?рд?н тора. Беренче карашка ул элеккеге басу машинкасын
х?терл?т?. ?мма т?йм?г? басу к?пк? ?и?елр?к. Т?рле х?рефл?рне
белдерг?н т?йм?л?р зур урынны алып тора. Гад?тт?, Россияд?
чыгарылган клавиатуралар латин ??м рус шрифтлары ?чен эшл?нг?н.
Ягъни бер ?к т?йм?д? латиница ??м кириллица х?рефл?ре була.
Кириллица х?рефл?ре к?п очракта кызыл т?с бел?н языла.
Тычкан
?Кайсы ?и?аз ??нлек исемен й?рт??? диг?н сорауга, ?лб?тт?, тычкан
(мышка) дип ?авап бирерсез. Д?рес, компьютерга коман-даларны аннан
башка да биреп була, ?мма тычкан эшне бик к?пк? ?и?ел?йт?. Бу ?и?аз,
чыннан да, тычкан кад?р ген?. ?Койрыгы? да бар. Ул система блогына
тоташа. Гад?тт?, тычканны ?ст?л буйлап у? кул бел?н шудырып
й?рт?л?р. Ул ?ст?лд? кайсы гына якка юн?лс? д?, мониторда кечкен?
ген? ук аны? артыннан калмый. Шул ук компьютерга нинди команда
бир?сен сайлый да инде. Со?ыннан, т?йм?г? басып, бу команданы
?иб?рерг? дип ?мер бир?без. Гад?тт?, тычканны? ике т?йм?се була.
?мма 1, 3, 4, 5 т?йм?лел?ре д? очрый. Зур документлар карауны
?и?ел?йт? ?чен, кайберл?ренд? кечкен? ген? т?г?рм?ч куелган. Аны
скроллинг дил?р. К?п кен? тычканнарны? астында шарчык бар.
Заманчарак т?рл?ренд? аны лазерсыман ут алыштыра. Аларын ?оптик
тычкан? дип атыйлар.
Диск й?рткеч
Н?рс? ул дискй?рткеч? Белг?негезч?, м?гъл?матны бер компьютердан
икенчесен? к?чер? ?чен, дисклар ??м дискетлар файдаланыла. Аларны
компьютерга керт? ?чен, дискй?рткеч кир?к. Б?ген и? еш кулланыла торган
м?гъл?мат саклау ?и?азлары ? якынча 1,4 мегабайт сыйдырышлы дискет (аны
А дискы дип т? й?рт?л?р) х?ер алар инде тарихка кереп бара ??м компактдиск (600?800 мегабайт). Компакт-дискны? дискй?рткече CD ROM дип атала.
Бу ?и?аз язылган м?гъл?матны бары тик укый гына ала. ?мма х?зерге к?нд?
компакт-дискка ?зе яздыра торган дискй?рткечл?р д? бар. Алары CD Writer
дип атала. Шулай ук DVD ROM ?и?азлары да була. DVD дискына, гад?тт?, 4
гигабайт м?гъл?мат сыя. Без ?ле дискларны ?зара чагыштырып, к?л?мн?рен
?лч?п карарбыз.
Бер танышыма компакт-диск б?л?к итк?нн?р. Магнитофоне на ?сте бел?н д?,
асты бел?н д? куеп карый бу моны ? тавышы юк. Бакса?, бу МРЗ форматында
язылган диск ик?н. Бик ?пк?л?де танышым. ?зе кемне гаепл?рг? д? белми:
?лл? магнитофонны ?лл? дискны, ?лл? инде аны б?л?к ит?чене.
Профессиональ аппаратура аны? бел?н эш ит? белм?г?н кеше кулында гади
тимерг? ?йл?н?, дил?р. Чыннан да шулай.
Югары технологиял?р заманында яшибез бит. Дисклар со?гы вакытта шул
х?тле катлауланды ки, аларны? т?рл?рен а?латып- сатучыны? ?аны чыга.
Элек р?х?т иде: аудиотасма да, видеотасма (граммофон пластинкалары
заманына кагылмыйк инде)
Х?зерге кибет кишт?л?ренд? ни ген? юк: CD, DVD, MP 3, MPEG! Бу ?ле ки?
катлам кулланучылар ?чен. Моннан тыш, профессионаллар ?чен Betecam,
DVD, SVHS, Datt, MD ??м башка м?гъл?мат саклау ?и?азлары бар. ?йд?ге
аппаратурада, компьютерда уйнатырлык форматлар турында белерг? вакыт,
минемч?. Югыйс? кулыгыздагы техниканы? тимер кис?ген? ?йл?неп калуы
бар.
Дискет (кулланыштан т?шеп бара инде)
Аны башкача 3,5 дюймлы дискет дип атыйлар.Сыйдырышлыгы ? 1,44 мегабайт. Дим?к,
кес?г? сыярлык шушы кечкен? пластинкага якынча 70?80 битлек текст кереп бет?.
Дискетка башка т?рле м?гъл?мат та к?черерг? була. ?йтик, зур булмаган уеннар.
Шуны ист? тотарга кир?к: дискет ? м?гъл?мат саклау чарасы т?гел, ? бары тик аны
к?чер? ?и?азы гына. Кир?кле м?гъл?мат компьютерыгызда саклансын. Дискет ис? бик
тиз эшт?н чыга. Бу очракта аны? эченд?ге документларны карый алырмын дим?. Шул
р?вешле, реферат х?тле рефераттан колак каккан кешел?рне к?рг?н бар. Бер
авызлары пешк?ч, алар х?зер бар м?гъл?матны компьютерда саклыйлар.
CD
Компакт-диск ??рберебезг? таныш. Компакт-диск, ?си-ди?, лазер т?линк?се ? бу
?и?азны т?рлеч? атыйлар. Ул элеккеге аудиокассеталарны кысрыклап чыгарды.
Аларны чагыштырса?, ?ир бел?н к?к арасы. Компакт-диск язмасы к?пк? сыйфатлырак.
Д?рес, ?ырлар сыйдырышлыгы к?п т?гел. Бер компакт-дискка 70?80 минутлык язма
сыя. Бу ? егермел?п ?ыр диг?н с?з.
Аудиокассетадан тагын бер ?стен ягы ? тасманы ?йл?ндереп вакыт уздырасы юк.
Кир?кле ?ырны? номерына басасы?, в?сс?лам. Кибет кишт?л?ре татар ?ырлары
язылган дисклар бел?н тулы. Азмы-к?пме танылган татар ?ырчысыны? CD-альбомы
чыкмый калмый. Эш ?чен артистларыбыз музыкаль материалларын компакт-диск ??м
минидискларда сакларга тырыша.
Компакт-дисктагы м?гъл?матны музыкаль ?з?к, компьютер к?п кен? плеер,
автомагнитолалар ?укый? ала. Дискта башка т?рле м?гъл?мат та булырга м?мкин.
Компьютерчылар арасында да компакт-диск бик ки? кулланыла. Башкача аны CD дип
т? атыйлар. Дискларны уку ?чен, CD ROM диг?н махсус ?и?аз кир?к. Х?ер, ул ??р
компьютерда да бар. Алай гына да т?гел, кайбер шундый ?и?азлар ?зл?ре ?к дискны
яздыра ала. Бу ?и?азлар CD Writer (си-ди-райтер) дип атала. Алар ?чен CD R, ягъни
бер тапкыр яздырырга яраклы ??м CD RW ? к?п тапкыр яздырулы дисклар бара. Бер
компакт-дискны? к?л?ме якынча 700 Mb (600, 800лел?ре д? очрый). А?а нич? бит язу
сыясын ?зегез санап карагыз. Тик шунысы бар: лазер т?линк?сене? ялтыравыклы ягы
кырыла-нит? калса, а?а зыян килс? м?гъл?мат югалырга да м?мкин.
MP3
MP3 ?ыентыкларга ике й?зд?н артык ?ыр керерг? м?мкин.
?леге ?ырлар гад?тт?геч? 4?5 минут я?гырый, ?мма
аларны? электрон ?лч?мн?ре зур т?гел. 700?800 мегабайтлы
гад?ти дискка аларны шыплап тутырырга була. MP3
форматыны? файдасын рекордс компаниял?р бик тиз сизеп
алды. Х?зер кибетл?рд? татар ?ырларыннан ?ыелган MP3
дисклар бик к?п.
DVD
Мен? бу дисклар музыкаль кибет кишт?л?ренд? ?лл? каян
к?рен?.
Гад?тт?,
аларны?
тартмалары
компактдискныкыннан ике тапкыр зуррак. Ул гад?ти компакт-дискны
х?терл?т?. Яхшы сыйфатлы фильмнар ?чен мен? диг?н! Ни
кызык, кайбер DVD- дискларны? ике ягына да яздырып була.
?йтик, бер ягында ? ?Ночной дозор?, ? икенчесенд? ?
?Терминатор? фильмы.
Гад?ти дисктан ул ?з ген? калынрак, ? электрон
сыйдырышлыгы к?пк? зуррак. Х?зерг? 4 ??м 9 гигабайтлы
DVDлap ки? таралган. Компакт-дисктан аларны? к?л?ме 5?10
тапкырга артык. Бу видеоязманы югары сыйфатта сакларга
м?мкинлек бир?. DVD дисклар кыймм?тле. Шу?а к?р?
рекордс-компаниял?р бу затлы форматта и? шаукымлы
проектларын гына чыгарырга ??рь?т ит?.
ФЛЭШ- дисклар
М?гъл?мат саклау чаралары буларак компакт-дисклар ??м
дискетларны к?пл?п саталар, алар бел?н ??р компьютерчы
файдалана. ?мма бу ?и?азларга я?а алмаш килде. Ул да булса
флэш-дисклар. Флэш-дисклар гад?тт? бик кечкен? була. Кал?мне?
яртысы х?тле ген?. ? мен? м?гъл?мат сыйдырышлыгы т?рлесене?
т?рлеч?. 512... мегабайтлы, 1, 2, 4, 8, 16, 32 гигабайтлы.
Яшьл?р арасында аны х?зер муенда асып й?р? модада. Шушы
?и?азга яздырылган м?гъл?мат бел?н без ?йд? д?, эшт? д?, укуда
да файдалана алабыз. USB-порт, ягъни флэш-диск куела торган
тишем, ??р компьютерда диярлек бар. Булмаса, шул бик иске
т?рл?ренд? ген? юктыр. Флэш-дискны компьютерга тоташтыруыбыз
була, операцион система шунда ук аны я?а диск буларак таный ??м
андагы м?гъл?мат бел?н эшл?рг? м?мкинлек бир?. Флэш-дискны?
дискет ??м компакт-дисктан ?стен яклары к?п. Беренчед?н, андагы
м?гъл?мат бозылыр яки югалыр дип курыкмыйсы?. Диск ??м
дискетларда ис? мондый х?лл?р бик еш к?з?тел?. Икенчед?н,
флэш-дискка м?гъл?мат к?пк? тизр?к яздырыла. ?ченчед?н,
?Nero?, ?Win on CD? ише программалар кир?к т?гел. Компактдискка ?йбер яздырганда ис? тиешле софт (ягъни программалар)
кир?к. Озын с?зне? кыскасы, флэш-дисктагы м?гъл?мат бел?н
эшл?? винчестердагы м?гъл?мат бел?н эшл?? кебек ?к. Шушы
у?айлыклары ?чен флэш- дисклар бик кыймм?т т? инде.
Километр, килограмм, килобайт...
Компьютердагы ??р документ винчестерда билгеле бер урынны алып тора, диг?н идек. Х?терл?с?гез,
винчестерны без сандык бел?н чагыштырдык. Сандыкка чемодан, самовар, радиоалгыч кебек зур
?йберл?р салып куйсак, ул бик тиз тулачак. Винчестерда да н?къ шулай. Кайбер файлларны? к?л?ме
искиткеч зур, икенчел?ренеке юк д?р???сенд?. Электрон документларны? к?л?мн?ре байтларда
?лч?нел?. Шул байтлар бел?н якыннанрак танышыйк. Километр яки килограммны? нинди бер?млек
ик?нен без яхшы бел?без. Байтларга иял?н? башта, б?лки, авыррак булыр. Шулай да чамалап карыйк.
Текст
Текст басу ?чен файдалана торган Microsoft Word, WordPad, ?Блокнот? программаларында бер битлек
текст якынча 20 килобайт урынны ала. Санап карыйк, 10 битле рефератыбыз к?пме булачак ик?н? Д?рес,
200 килобайт. ? 100 битле диссертация якынча 2 мегабайт.
Фото
Шулай итеп, текстларыбызны? компьютерда якынча к?пме урын аласын к?залладык. Инде башка т?рле
файлларга к?чик. М?с?л?н, фотолар ??м р?семн?рне алыйк. Монда т?г?л стандартлар юк, ч?нки сур?тне?
сыйфаты, м?йданы т?рле булырга м?мкин. ?йтик, электрон почта аша ?иб?рер ?чен, р?семне? к?л?ме
100?200 Kb булса да ?ит?. Т?сле журнал битл?рен? ис? югары сыйфатлы фото кир?к. Аны? к?л?ме 10?20
мегабайтка ?ит?рг? м?мкин. Adobe Photoshop, Corel Draw кебек программалар ярд?менд? фотоны?
к?л?мен ??м шу?а карап сыйфатын яис? ?лч?мен ?зг?ртерг? була.
Музыка
Музыкага килг?нд?, компьютерда бернич? т?рле формат кулланылa. ?йтик, компакт-дисктагы гад?ти
альбомны карасак, андагы бер ?ыр якынча 30?40 мегабайтлы. Шул ук вакытта МР 3 форматы ки?
кулланылышта. Бу форматтагы ?ыр компьютерда якынча 5?6 Mb урынны гына били. Шу?а к?р? 1 компактдискка элеккеч? 15?20 ?ыр гына т?гел, ? 150? 200 ?ыр сыярга м?мкин.
Видео
Инде видеога к?чик. Гад?тт?, 700?800 Mb сыйдырышлы бер компакт-дискка с?гать ярым ? ике с?гатьлек
бер кинофильм сыя. Компьютер винчестерына к?черс?к т?, ул шулкад?р урынны алачак. Видеофайллар
компьютерда и? зурлардан санала.
Без карап ?тк?н текст, сур?т, музыка, видео файлларыннан башка, ?лб?тт?, б?т?нн?ре д? бар. Алар
шулай ук компьютерда к?пмедер урын били. Х?тта без эшл?г?н программаларны да байтлар бел?н ?лч?п
була.
Т?р?зл?рем минем бернич?
С?з ?ырда ?ырланган т?р?з?л?р турында т?гел Компьютерчылар арасында ?т?р?з? с?зе шулкад?р еш
кулланыла, аны х?тта т?шенч? итеп карарга да була. ?лб?тт? инде с?зне? инглиз аналогы ки? таралган.
?Windows? (Виндоус) т?шенч?сен компьютер бел?н таныш булган ??р кешене? ишетк?не бардыр.
Н?рс? со? ул Windows? А?латуны ерактан башлыйк. Мен? сезне? алдыгызда ? я?а гына завод
конвейерыннан т?шк?н компьютер ?ыелмасы. Ничек кен? тырышсагыз да, сез аны? бел?н эшли
алмаячаксыз. Музыка ты?лау, кино карау, уен уйнау ?чен, махсус программалар кир?к. Шушы
программаны Windows системасы эшл?т? ала. Икенче яктан караганда Windows ул ? ?зе д? программа.
Зур, глобаль программа. ? махсус программалар, ягъни бер юн?лешт? ген? эш башкаручылары, аны
тулыландыра гына. Программалаучылар теле бел?н ?йтс?к, Windows ул ? операцион система. Дим?к,
анда бик к?п т?рле операциял?р башкарыла.
Д?рес, башка т?рле операцион системалар да бар. ?мма алар тар даир?л?рд? кулланыла. ?йтик, ?авада
самолетлар очуны т?ртипт? тотучы навигация ?айланмасында. Мо?арчы бер-ике дист? ел элек к?п
кешене? компьютерында MS DOS диг?н операцион система бар иде. ?мма ул ки? катлам кулланучы ?чен
?хлакый яктан искерде. А?а алмашка килг?н W системасы к?пк? у?айлырак ??м а?лаешлырак. ? и?
м??име ( ул берьюлы бернич? эш башкара ала. ?йтик, сез бер ?к вакытта музыка ты?лыйсыз, текст
?ыясыз, ? компьютер ?ле ?ст?вен? принтердан к?газь бастырып чыгара ??м компакт-диск яздыра. MS
DOS операцион системасында бу м?мкин т?гел иде. Д?рес х?зерге вакытта ирекле таратылучы операцион
системалар да бар. М?с?л?н Линукс. Тик алар W ны кысрыклап чыгарырга батырчылык итмил?р.
Виндоуста ачылган программалар ??м документлар т?р?з?л?рне х?терл?т?. Oneрацион системаны?
атамасы да шуннан, Берьюлы бернич? т?р?зне ачарга була. Кир?км?с?, аны? бер?рсенчитк? куеп
торасы?. Бу бик у?айлы. Ел саен диярлек Windows ны? я?а т?рл?ре чыгып тора. Х?зер безг? мондыйлары
таныш: ХР, Виста, Windows 7. Х?ер, алар бер-берсенн?н ?лл? ни к?пк? аерылмыйлар. Тизлеге,
у?айлылыгы бел?н ген? я?артылып бара. ??рх?лд?, бер т?ренд? эшл?рг? ?йр?нс??, икенчесен? к?ч? бер
д? авыр т?гел. Операцион системаны компьютерга, гад?тт?, программалаучылар урнаштыра. ?мма аны?
?лл? ни авырлыгы юк. Шу?а к?р? ?зе?? д? ?йр?нерг? була. Виндоус гад?тт? компакт-дисктан
урнаштырыла. Кибетл?рд? бар ул. Интеллектуаль милек буларак, Windows ху?асы ? Microsoft
компаниясе. Гад?тт?, компьютерны сатып алганда, анда Виндоус ??м бернич? махсус программа
урнаштырылган була. Сатучылар шулай итеп безне? турыда кайгырталар. ?мма операцион системаны
я?адан урнаштырырга ?зер булыгыз. Ч?нки аны? тиз арада эшт?н чыгуы ихтимал.
Принтер
Гад?тт?, акчасы ташып тормаган кеше компьютер бел?н принтерны икесен берьюлы
сатып алмый. Компьютер принтерсыз да эшли. ?мма вакыт ?т? бел?н, принтер ?зене?
кир?клеген сиздер? башлый. Нинди серле техника со? бу? К?бегезне? к?рг?не-ишетк?не
бардыр. Принтер ? компьютерда эшл?г?н документларны к?газь битен? бастыручы ?и?аз.
Бер?р язумы, контроль эшме, яраткан фотосур?тегезме ? болар компьютер
мониторыннан сезне? кулыгызга килеп ирешсен ?чен, ?н? шул ?и?аз кир?к. Икенче
т?рле ?йтк?нд?, принтер документны, виртуаль хал?тт?н реаль хал?тк? к?чер?.
Б?генге компьютер базарында принтерлар бик ки? урын алган. Нинди ген? т?рл?ре,
нинди ген? фирмада эшл?нг?нн?ре юк аларны?. И? еш очраганы ? Epson ??м HewlettPackard компаниял?ренеке. Россия базарына беренче булып н?къ шушы ике фирма кереп
урнашты. Принтерны сайлаганда, и? элек аны? бел?н кил?ч?кт? ни эшл?яч?гегезне
чамалагыз. ?г?р айга бер язу бастыру бел?н чикл?нс?гез, гадир?ге д? ярар. Инде
м?кт?пт? к?нд?лек газета чыгарырга уйлыйсыз ик?н - яхшырагын сайларга кир?к.
Принтерлар бастыру тизлеге буенча да т?рле була. Кайсылары ?лл? нич? битне ?э??
диг?нче бастырып чыгара, ? кайсылары бер бит бел?н д? озак азаплана. Шулай ук
принтерларны? аклы-каралы ??м т?сле итеп бастыра торганнары бар. Со?гылары,
?лб?тт?, кыймм?тр?к. Газета чыгару диг?нн?н, бел?сездер, к?газь битене? ?зене?
стандартлары бар. ?йтик, ?Сабантуй? газетасыны? бер бите (аны полоса дип т? атыйлар)
A3 форматында. ?г?р аны икег? б?кл?с??, А4 килеп чыга. Принтерлар арасында и? еш
очраганнары шул А4 форматына каралган. ?мма A3 битл?рен бастыра торганнары да
?ит?рлек. Аларын к?бр?к редакциял?рд?, т?зелеш оешмаларында ?. б. урыннарда
кулланалар. Принтерларны? тагын бер б?ленеше ? басу принцибы буенча. ?йд?гез,
??ркайсын аерым карап ?тик.
Эн?ле принтер
Текст яки р?семне к?газьг? к?п санлы эн?л?р ярд?менд? басып
т?шер?. Басылу шактый сыйфатсыз килеп чыга, шуны? ?стен?
эшл?вен д? шаулап эшли. Аны? каравы, башкалардан аермалы
буларак, ул тел?с? нинди к?газь бел?н эшли ала, шул ис?пт?н т?рг?к
бел?н д?. Тагын бер ?стенлеге ? а?а картридж сатып аласы юк.
(Н?рс? ул картридж дисезме? Алдагы т?рд? ?йтербез.). ?леге т?р
принтерларны инде кулланмыйлар.
Агынтылы (струйный) принтер
Монысы эн?лед?н со?рак барлыкка килг?н. Текст яки сур?тне
к?газьг? буяуны сиптереп бастыра. Шу?а к?р? вакыт-вакыт буяу
салынган ?кассеталар?ын алыштырып торырга кир?к. Мен? шуны
картридж дил?р. Принтерны? бу т?ре шауламый, сыйфатлы
бастыра. ?мма шунысы бар: принтердан чыккач, к?газьне? буявы
кайвакыт кипм?г?н була. 10?15 секундтан киб?ен киб? анысы, ?мма
бу вакыт эченд? кеше к?газьд? бармак эзл?ре калдырырга ?лгерг?н
була инде.
Лазерлы принтер
К?газьне бик сыйфатлы чыгара. Бер д? тавышсыз диярлек Бар эш
?чен лазер ?аваплы. Кайбер модельл?рд? к?газьне ике ягына
берьюлы басу м?мкинлеге бар. ?мма, кызганыч, т?сле басучы
лазерлы принтерлар чагыштырмача кыймм?т тора.
Карап ?тк?н т?рл?рд?н тыш, ?ле термик принтерлар да бар. Алары
инде сир?гр?к кулланыла.
Н?рс? ул сканер?
Бер караганда, ул ? принтерны? киресе. Принтер компьютердагы электрон
документларны к?газь битен? бастырып чыгара. ? сканер, киресенч?, к?газь
битенд?ге сур?т яки текстны компьютер х?терен? керт?. Сканер ? редакция
хезм?тк?рл?ре, дизайнерлар, видеомонтажлаучылар ??м башка кайбер ??н?р
иял?ре ?чен алыштыргысыз ?и?аз. Ул гади м?кт?п укучысы ?чен д? файдалы
була ала. ?йтик, сканер ярд?менд? компьютерга бер?р язманы кертерг?
м?мкин. ? махсус ?Fine Reader? программасы китап битене? к?черм?сенн?н
электрон текст ясар. Фотос?р?те?не компьютерга керт?се булса? да, сканер
кир?к. Аннары бу р?сем бел?н тел?с? н?рс? эшл?рг? була. Телисе? ик?н
дусты?а электрон почта аша ?иб?р, тел?с??, виртуаль ч?чтарашхан?д? ?зе??
индеецларныкы кебек прическа ясап куй.
Компьютерга кертел?се р?сем сканерны? яссы ягына куела. ?ст?н ?айлы гына
итеп капкачын ябасы?. К?пчелек сканер бел?н эш ит? т?ртибе шулай. Гад?ти
сканер А4 формат к?газьг? яраклаштырылган (АЗлел?ре д? бар). Мондый
aппаратта зур р?семн?рне ?лешл?п сканерлыйлар да со?ыннан компьютерда
?ябыштыралар?. Моны махсус программа башкара.
Сканерны сайлаганда, аны? оптикасына игътибар ит?рг? кир?к. Белгечл?р
?йт?енч?, бу элементтан к?п н?рс? торар?семн?рне? сыйфаты да, ?и?азны?
хезм?т ит? д?вамлылыгы да. Тагын бер ?зенч?лек ? сканерлау тизлеге, ??р
?и?аз т?рлеч? эшли. И? ?итез сканерлар бер минут эченд? 80 битне
компьютерга алса, и? озак кыймылдаганы минутына 1 ?2 битне ген? эшк?рт?
ала. Сканерлар бернич? т?рле була: барабанлы, планшетлы, портатив ?. б. Бу
?и?азга компьютер кибетл?ренд? кытлык юк. Принтерлар к?пме булса,
сканерлар да шулкад?р.
Туктал, мизгел!
Тормышта: ?Эх, кул астында ник фотоаппарат булмады ? дип ?кенерг?
туры килг?н кызыклы х?лл?р еш килеп чыга. Тасмага т?шер?че
фотоаппаратлар кыймм?т тормый ??м ??р гаил?д? диярлек бар. ?мма к?п
очракта алар шкафта тузан ?ыеп кына ята. Ч?нки фотога т?шерим дис??,
м?ш?кате к?п: тасма табып, аны аппаратка д?рес итеп урнаштырасы,
сур?тл?рне ис? тасма тулгач кына лабораторияг? илтеп бир?се бар. аннан
со? гына фотосур?тл?р кулы?а эл?г?, ??м, ахыр чикт?, аларны? к?бесе
начар килеп чыкканын к?р?се?. Югары технологиял?р алга кит? бел?н,
сатуда санлы (цифрлы фотоаппаратлар) барлыкка килде. ?лб?тт?, тасмалы
аппаратлар бел?н чагыштырганда, аларны? б?ял?ре берм?-бер артык.
Санлы фотоаппарат ул зур булмаган компьютер сыман, т?шерг?н
сур?тл?ре?не кечкен? ген? экраннан карыйсы?. Ошамый
ик?н, сызып ат. Ч?нки барлык сур?тл?р д? бармак очыдай
х?тер картасына язылып бара. Бернич? т?рле карта бар: Меmory Stick, SD,
Compact Flash, XD. Гад?тт?, алар фотоаппараттан аерым сатыла.
К?л?мн?ре буенча да алар к?пт?рле. И? ки? таралганнары ? 128, 256, 512
мегабайтлы, 1 гблы. К?заллау ?чен ?йтик 256 Mb лы картага ? 300 д?н
артык, ? 512 лег? 700 г? якын фотосур?т сыя. Бу, ?лб?тт?, бик к?п. ?ле
шунысын да ист? тотарга кир?к: к?п фотоаппаратларда видео ??м тавыш
яздыру ?айланмасы да бар.
Дим?к, аларны видеокамера ??м диктофон буларак та кулланырга була
диг?н с?з. Б?генге к?нд? санлы фотоаппаратларны? и? ки? таралган
маркалары ? Sony, Samsung, Olimpus, Nikon, Canon. Аларны? т?шер?
сыйфаты мегапиксельл?рен? карап билгел?н?. Гад?тт?, бу сан 3 т?н алып
12 г? кад?р була. Мегапиксельл?р к?бр?к булган саен, фото да
сыйфатлырак чыга. Тагын бер у?айлыклары: фотоларны к?з ачып
йомганчы компьютер х?терен? к?черерг? м?мкин.
Видеокамера
Фотор?семд? тормышны? бер мизгеле ген? сур?тл?нс?, видеокамера ис?
к??елле х?лл?рне башыннан ахырына кад?р тасмага язып барып, аннан
тел?г?н вакытта кире карарга м?мкинлек бир?.
Санлы видеокамера ? телевизор яки компьютер экранында сыйфатлы санлы
видеосур?т барлыкка китер?не? и? у?айлы ысулы. Видеофильмнар DVкассеталарга языла.
Видеокамералар бер-берсенн?н б?ял?ре буенча аерылалар, т?рле
стандартлы булалар, ??ркайсыны? м?мкинлекл?ре ??м вазифалары т?рле
була. Видеокамера алганда, аны? тышкы кыяф?тен?, ягъни дизайнына
игътибар ит?рг? кир?к. Ул, ?лб?тт? инде, т?шер?че ?чен у?айлы булырга
тиеш. Видеороликлар т?шер? д?вамлы эш булганлыктан, ?айланма бик
у?айлы булырга тиеш. Гадилек бел?н конструкцияне? у?айлылыгы ??м
т?шерелг?н материалны? сыйфаты ярашкан очракта гына ш?п камера
алдым дип ?йтерг? була.
Заманча видеокамералар мондый тал?пл?рг? ?авап бирерг? тиеш:
?
авырлыгы якынча 500 г, ?ыйнак;
? стандарт аккумулятор бел?н 2 с?г ??м аннан да озаграк эшл?п була;
?
10х тан башланган оптик zoom (трансфокатор);
?
у?айлы ??м кечкен? булмаган LCD дисплей;
?
яктыртылышны? т?рле шартларында да сыйфатлы т?шер?
м?мкинлеге;
?
компьютерга тоташу м?мкинлеге, IEEE-1394 кереш/ чыгыш;
?
б?ясе д? кес?г? бик каты сукмаслык булсын!
Визитканы? була т?рлесе
К?рг?негез бардыр, эшлекле кешел?р, очрашкач, бер-берсен?
визит карточкалары биреп калдыралар. Анда, гад?тт?, телефон,
факс номерлары, адрес, исем-фамилия, кешене? ??н?ре язылган
була. Тормышыбызда компьютерларны? ки? таралуы шушы
визиткалар алмашу культурасын югарырак д?р???г? к?т?рде.
К?газь визиткаларга алмашка электрон визиткалар килде. Д?рес,
алар ?ле ки? таралыш тапмаган. ?мма ?леге я?алыкны?
у?айлылыгы, заманчалыгы, м?гаен, эшлекле даир?л?рд? югары
б?ял?нер.
Электрон визитканы компакт-дискны? кече туганы дис?? д? була.
Аны ??р компьютерны? CD ROM ?айланмасы кабул ит?. ?мма
компакт-диск 700?800 мегабайт м?гъл?мат сыйдыра алса, электрон
визиткада урын ?зр?к. М?с?л?н, кайбер визиткалар 16 мегабайтлы
гына. Кем бел?, б?лки, кил?ч?кт? аларны? м?гъл?мат
сыйдырышлыгы зураер. ?мма ?лег? булганы ?ит?. 16 мегабайтлы
визит карточкасына шактый гына текст, фотолар, х?тта фильм да
яздырып була. Визитка ху?асыны? ни бел?н ш?гыльл?нг?нен?
карап инде. К?п очракта визитканы? эчт?леге теге яки бу интернет
сайтныкы бел?н аваздаш була. Бу технология бигр?к т? сату-алу,
хезм?т к?рс?т? ?лк?сенд? эшл??че кешел?р ?чен бик у?айлы. К?п
санлы каталоглар, прайслар, реклама китапчыклары ташыйсы юк.
Интернетка чыгу да кир?кми. Визитка?ны бирде? д?, в?ссалам.
Сине? ??м фирма? турындагы б?тен кир?кле м?гъл?мат -кош теле
х?тле пластик карточкада.
Смартфон. ? бу ни тагын?
Смартфон ? зур экранлы, фотокамералы, тагын ?лл? нил?ре булган к?р?зле
телефон аппараты гына т?гел ?ле ул! Смартфон ? компьютерлар д?ньсында
урнашкан принципларга нигезл?неп корылган программ т?эминатлы телефон.
Гади к?р?зле телефон аппаратында бары бер ген? программа бар: ул
шалтырата, телефон кен?г?се ??м х?б?рл?р бел?н эшли, шалтыратулар
исемлеген алып бара, саклый, интернетка керерг? м?мкинлек бир?, уеннар
т?къдим ит? ?. б. ? смартфон вазифалары ачык архитектуралы. Бу ?
вазифаларны? стандарт- ягъни кабул ителг?н ?ыелмасын ?зг?ртеп була, ??м
алар телефон ?итештер?чел?р тарафыннан да, б?тенл?й чит кешел?р
тарафыннан да к?пк? ки??йтелерг? м?мкин диг?н с?з.
Телефоннарны? бу т?рене? т?зелешенд?ге т?п операцион системалар барлык
ресурсларны
да:
х?терне,
файл
системасын
,экранны,
камераны,
радиотюнерны,
чыбыксыз
элемт?не
файдаланырга
м?мкинлек
бир?.
Смартфонны? вазифалары ?итештер?че ?тегеп? куйган программ т?эминат
бел?н ген? чикл?нми. Си?а кайсы вазифалар кир?ген ?зе? сайлыйсы? да
кир?кле программаны билгелисе?.
?итештер?че операцион системаны к?з?теп тора, вакыт- вакыт я?а телефоннар
чыгара, ? калганнарын файдаланучы ?зе урнаштыра. Шунысы бар: операцион
системаларны? бернич? т?ре бар, ??м алар бер-берсен? туры килми. ?ле ул
гына да т?гел, бер ?к операцион система бел?н эшл??че смартфоннар бер-берсе
бел?н ярашмаска м?мкин. Шу?а к?р? ?итештер?чел?р телефоннарны? бу т?рен
санлы техника бел?н кызыксынучы ??м ?зенч?лекле фикер й?рт?че
кулланучыларга т?къдим ит?л?р, алар ярашлылык м?сь?л?л?рен ?зл?ре ?и?еп
чыгарлар дип ышаналар.
Тел?с??, смартфон бел?н китап укырга да була, экран ?лч?мн?ре,заманча
т?рл?рене? к?че текстны бернинди комачаулауларсыз укырга м?мкинлек бир?.
Программаларны? к?бесе текстны юлдан юлга к?чер?, шрифт ?лч?мен ?зг?рт?,
текстны? битт?ге юн?лешен тагын ?лл? нил?р эшли ала.
Электрон блокнот (ноутбук)
Д?ньяда персональ компьютер барлыкка кил? бер техник революция
булса, ноутбукларны уйлап табу ? икенчеседер. Компьютер к?п эш
башкара, ?мма, ни кызганыч, билгеле бер бина эченд? ген?. Аны?
?и?азларын к?череп й?р? шактый авыр. Шулай итеп, ??мгыятьт? к?чм?
компьютерга ихтыя? туды. Б?генге к?нд? ноутбуклар я?алык т?гел.
Аларны к?бр?к эшм?к?рл?р, т?р?л?р, ?ит?кчел?р куллана. Аларны?
эшл?ре гел чабуда бит. Ноутбук ? инглиз теленн?н т?р?ем? итк?нд?
?куен д?фт?ре? ?блокнот? диг?нне а?лата. Элек ноутбуклар шыксыз
зур ??м авыр булса, х?зергел?ре ?и?ел ??м кечкен?. Кайберл?ренен
калынлыгы
х?тта
бер-ике
сантиметрдан
артмый.
Ноутбук
?итештер?чел?р аны гад?ти блокнот ?лч?мен? калдырмыйча
тынычланмас, м?гаен. Йорт телефоны ??м кес? телефоны арасында
аермалык нинди булса, компьютер бел?н ноутбук арасында да аерма
шундый. К?чм?лек ? бик у?айлы ??м кир?кле н?рс?. Моннан бернич?
ел элек ноутбуклар компьютерга караганда ике тапкыр кыймм?тр?к
тора иде. Аны алу ?и?ел машина алу кебек булган. Б?ген ис? алар
арзанайганнан-арзаная. Х?зер ноутбук ?зене? компьютер аналогыннан
бераз гына кыйбатрак тора. Ноутбукны ?йд?, эшт?, м?кт?пт?, пляжда,
кафеда ? тел?с? кайда эшл?терг? була. Бу бер караганда экономия д?.
?йтик, кемг? д? булса эшт? ??м ?йд? аерым ике компьютер кир?к
булыр иде.
Аннары шунысын да онытмаска кир?к: ноутбукны? мониторы сыек
кристаллы. ? ул к?зне ?з ардыра, зыяны д? ?зр?к дил?р.
Ноутбук ? эш ?чен ген? т?гел, ял ?чен д? мен? диг?н ?йбер. Анда компьютер уеннары уйнап
була. ? автобус бел?н ерак юлга чыксагыз, юл буе кино карап бара аласыз. Ноутбук
ярд?менд? интернет челт?рен? д? чыгалар. Моны? ?чен модем яки к?р?зле телефон кир?к.
Ш?п бит, ?зе? яр буенда кояшта кызынып ятасы?, ? каршы?да ? интернет! Д?рес, х?зер
кайбер ноутбукларны? модем яки телефонсыз да Интернетка чыгу м?мкинлеге бар. ?мма
моны т?эмин ит?че Wi-Fi элемт?се ?лег? безд? ки? кулланылыш тапмады.
Ноутбук ?айланмасына тычкан, принтер, сканер кебек ?и?азларны да тоташтырырга була.
Алар гад?ти компьютердагы кебек ?к эшл?яч?к. Гомум?н, ноутбуктагы программалар,
операцион система, клавиатура ? барысы да бар. Я?ача эшл?рг? ?йр?нерг? кир?к т?гел
диюем. ? ?ашатып торуы? аккумулятордан. Аккумуляторы ис? розеткадан энергия ?ыя.
Ноутбукны к?пме ген? мактасак та, аны? у?айсыз яклары да юк т?гел, ??рх?лд?, аны? бел?н
файдаланучылар фикере бу. Ни ?чендер, алар ноутбуктан бик ?к кан?гать т?гел. Еш ватыла,
?зе? бел?н алып й?рерг? авыр, кыймм?тле ?йбер бит, куркыныч та, дил?р. Шулай булгач,
компьютер яки ноутбук сатып аласы булсагыз, барлык плюс ??м минусларын уйлагыз. ?иде
кат уйла, бер кат кис.
Ноутбукны? ?плюслары?:
?бик у?айлы ??м мобиль
?экраны зыянлы т?гел
?урынны ?з ала
Ноутбукны? ?минуслары?:
?б?ясе кыймм?тр?к ватылучан
?аккумуляторы тиз утыра
Компьютерчылар с?злеге
Компьютерчылар с?йл?шк?нен читт?н ген? ты?лап торса?, ?лл? нинди кызык с?зл?р ишет?се?.
Р?сми терминологияд? андый с?зл?р юк та сыман, ?мма, ни га??п, алар бер-берсен бик яхшы
а?лыйлар. Ярый ла ?тычкан? с?зен б?тен кеше куллана. ? башкаларын? Икенче т?рле ?йтк?нд?,
компьютерчыларны? ?з жаргоннары бар. Алар ??р т?шенч?г? ?з исемн?рен бирерг? яраталар.
Шундый юмор хисле компьютерчылар компаниясен? эл?кс?гез, аларны? телен бел? комачауламас.
комп ? компьютер
клава ? клавиатура
винт ? винчестер
винда ? Windows
мать, мама ? материнская плата
резак ? яздыра торбан дискй?рткеч
уши ? наушниклар
аська ? isq
мыло, сабын ? электрон почта
дрова ? драйверлар
болванка ? буш компакт-диск
пень ? ?Pentium? компьютеры
кило ? килобайт
метр ? мегабайт
гектар ? гигабайт
инет ? интернет
юзер ? компьютер кулланучысы
хакер ? программаларга зыян салучы
ламер ? компьютерны бер д? белм??че
апгрейд ? компьютер ?и?азларын я?арту, тулыландыру
геймер ? компьютер уенчысы
ник ? кушамат
И? зур ??рм?к?ч оясы?
Интернет. Бу с?зне телевидение, радио, к?нд?лек матбугат аша к?пме ишетк?небез, к?рг?небез
бар. Д?ньяда миллионнарча компьютер бар. Алар ?зара тоташкан. Х?зер уйлап карагыз: ?ир
шарыбызны нинди зур ??рм?к?ч оясы? - п?р?вез каплаган ик?н бит! Д?рес, без аны к?р?
алмыйбыз. ?мма ул тормышта, д?ньяны? ?сешенд?, кешел?рне бер-берсен? якынайтуда бик
???миятле роль уйный. Интернетны тикм?г? ген? ?глобаль челт?р? димил?р. Европа ??м Азия,
Америка ??м Австралия, Африка ??м Океания ? барысы да бер ?к челт?р бел?н уралган. Икенче
яктан караганда, интернет ул ? аерым д?нья. Безг? параллель д?нья. Аны? ?з ш???рл?ре,
кешел?ре, кануннары, тарихы ??м традициял?ре бар.
?ир шарындагы и? зур ??рм?к?ч оясы?н, ягъни Интернетны кем уйлап чыгарган? Мондый зур
?п?р?вез?не кем ??р?? алган?
Компьютерлар борын заманнарда, патшалар хакимлек итк?н чорда барлыкка килм?г?н. Аларны?
тарихы ?лег? зур т?гел. Интернетны? ?яше? аннан да азрак. Тарих д?реслекл?ре буенча 1970
еллар башында СССР ??м АКШ м?н?с?б?тл?ре бик киеренке булганлыгын бел?без. Тарихчылар бу
вакытны ?салкын сугыш чоры? дип т? атый. Интернетны? барлыкка кил?е д? шушы чорга туры
кил?. Америкалылар корабларын, очкычларын, х?рби базаларын бер компьютер челт?рен?
тоташтырганнар. Шушы гам?лне интернет заманыны? башы дип санарга була. Д?рес, элек ул алай
аталмаган. Безне? к?нг? интернет килеп ?итк?нче ARPANet, Ethernet кебек челт?рл?р булган.
Х?зерге к?нд? к?п кен? оешмалар, заводлар, кибетл?р, банклар, м?кт?пл?р, х?тта аерым
кешел?рне? Интернетта ?з сайтлары бар. Аларны тиз арада эзл?п табу ?чен, адреслар системасы
булдырылган. Без адресны язабыз да н?къ ?зебез тел?г?н сайтка барып кер?без. Адресларны
башкача доменнар дип атыйлар (д?рес, домен ул ки?р?к т?шенч?). Доменнар т?рле д?р???д?
була. И? югары д?р???се сайтны? нинди д??л?тк? караганлыгы буенча билгел?н?. ?йтик,
Россияне? домены ? ru. Шушында керг?н сайтларны берл?штереп, аны рунет дил?р (?рус
Интернеты? диг?нн?н алынган). Татнет диг?н т?шенч? д? бар (г?рч? Татарстанны? ?лег? ?з
домены булмаса да). Татар сайтлары, гад?тт?, гu зонасында урын ала. Татар интернетчыларыны?
к?бесе Татарстанга да аерым домен булдыруны кир?к саный.
Интернетка тоташу ?чен н?рс? кир?к?
Беренче чиратта компьютер, модем ??м телефон линиясе. Д?рес, х?зерге
технологиял?р модемсыз да п?р?везг? тоташырга м?мкинлек бир? ?мма моны? ?чен
компьютерга аерым чыбык килерг? тиеш. Болардан тыш, телефон компаниясе ??м
провайдер турында м?гъл?мат булырга тиеш. Провайдер ? Интернетка юл ачучы,
безг? анда булу вакытын сатучы компания. Глобаль челт?рг?? тоташу ? шактый
четерекле эш. Беренче тапкыр моны сезг? таныш компьютерчыгыз эшл?п бир? ала.
? аннан со? инде ?зегез тел?г?н чакта Интернетка кер? алырсыз.
Модем
Компьютерда гад?ти эшл?рне башкару ?чен, модем диг?н ?и?азны? булуы м??б?ри
т?гел. Модем Интернетка кер? ?айланмасы ул, л?кин б?генге югары технологиял?р
заманында челт?рг? тоташуны? башка ысуллары да бар. М?с?л?н, кабель аша
тоташу. К?п кен? фирмалар, д??л?т структуралары н?къ шушы юлны сайлый.
Интернетта озак вакыт утырырга, аннан зур к?л?мле документлар алырга кир?к
булса, ?лб?тт?, кабель аша тоташу отышлырак. Бу очракта модем кир?кми. ?мма
шулай да Интернетны кулланучылар п?р?везг? ?йл?ренн?н керг?н очракта к?бр?к
модем юлы кулланыла. Ч?нки бу арзанрак.
Бер компьютердан икенчесен? м?гъл?мат ничек барып иреш? со?? Телефон чыбыгы
аша. ?йе, ?йе. Мо?арчы телефон чыбыгыны? тавыш-авазлар ?тк?р? м?мкинлеген?
шаккатып й?рг?н булсагыз, белегез: шушы нечк? ген? чыбык аша текстлар, фото,
музыка, х?тта видеосюжетлар алмашып була. Модем шушы электрон файлларны
телефон чыбыгы гына а?лый торган кодларга ?верелдер? (модуляцияли), ??м,
киресенч?, м?гъл?матны кабул итк?нд? шушы кодлардан без к?р? алырдай фотолар,
текстлар барлыкка китер? (демодуляцияли). Модем ?и?азы н?къ шушы с?зл?рд?н
килеп чыккан да инде ? МОдуляция ??м ДЕМо- дуляция.
Интернетка кабель аша тоташканда, электрон документлар тизр?к кыймылдый.
?мма модемнар да х?зер ?аман я?артыла, ?зг?ртел?. Модемнарны? система блогы
эчен? куела торганы да, аннан тыш урнаштырыла торганы да була. Б?генге к?нд? и?
к?п таралган модельл?р ? ?Асогр?, ?US Robotics?, ?Zyxel?.
П?р?вез бел?н кем идар? ит??
Интернетны? ху?асы мен? бу дип ?йтерд?й идар?чесе юк. Глобаль м?гъл?мат челт?ре хаос
упкынына очмасын ?чен к?з?теп торырга билгел?нг?н оешмалар бар. Алар сайтларны? домен
исемн?рен терк?? ??м т?эмин ит? (ICANN), яки интернет стандартларын булдыру ??м
камилл?штер? (World Wide Web Con- sortion) ?стенд? эшлил?р.
Интернетка тоташучы ??ркемне ху?аларны? берсе дип ?йтерг? була. Ч?нки кулланучы ?з сайтын
ясый, ?зене? битл?рен урнаштыра ала бит. Тел?с? кем челт?рг? тел?с? ни урнаштыра, ??м шуны
тагын тел?г?н ??ркем карый ала диг?н с?з бит бу. ? кулланучылар к?п булган саен, аларны?
карашлары ??м уй-фикерл?ре бик к?п т?рле: ярый ла бары тик яхшы ??м файдалы м?гъл?мат
кына урнаштырылса, ? бер?р юньсезе ничек итеп шартлаткыч ясарга ик?нен ??м аны кайсы
урынга у?айлырак итеп урнаштырасын т?фсилл?п язса? Мен? шул с?б?пле Интернетта цензура
институты булдыруны к?пл?р, шул ис?пт?н безне? илебез д? т?къдим ит?. Л?кин ?лег? кад?р
Интернетта цензура юк. Х?ер, кайсыбер сайтлар ?зл?рене? цензураларын булдырганнар инде.
Кагыйд? буларак, т?л??сез Web-хостинг, ягъни кулланучыларны? сайтларын серверларына
урнаштыруга р?хс?т ит?че эре оешмалар сайт битл?рен? урнаштырылучы м?гъл?матны даими
р?вешт? тикшереп торалар. Тыелган материал урнаштырган очракта алар битне, х?тта сайтны да
бетереп ташларга м?мкин. Бу очракта тыелганнар ис?бен? сайт кунагыны? хушын алырдай оятсыз
сур?тл?р шулай ук авторлык хокукын бозучы материаллар (м?с?л?н, музыка ?с?рл?ре) кер?.
П?р?вез бел?н кем идар? ит??
Оешма, сайтны терк?г?нд? ?к, кулланучыга тыелган материаллар исемлеген т?къдим
ит?, кулланучы, бу шартларны кабул итм?с?, башка оешмага м?р???гать ит? ала.
Интернетта ??ркем ху?а диг?ч т?, ??засыз тел?с? ни эшл?п була диг?н с?з т?гел ?ле ул!
Хокук саклау органнары ??м махсус хезм?тл?р Интернетны? м?гъл?мат ресурсларын
к?з?теп торалар. Россия провайдерлары челт?рл?ренд? оператив эзл?? чаралары
системалары бар. Хат алышу ??м телефоннан х?б?рл?ш? серлелеге РФ
Конституциясенд? каралган булса да, Россия законнары барлык элемт? операторларын,
шул ис?пт?н интернет-провайдерларны да, аерым очракларда (суд оешмалары карары
нигезенд?) барлык челт?рл?рне д? к?з?терг? м?мкинлек бирерг? м??б?р ит?.
Глобаль челт?рд? миллионнарча сайт эшли, миллионнарча кеше ?кайный?. Шушы
?кырмыска оясын? т?ртипт? тотар ?чен, т?рле оешмалар эш башкара. Мен? алар: IAB
(Интернет архитектурасы буенча совет), IETF (Оператив инженерлык отряды), NSF
(Милли ф?нни фонд). ?мма и? югары оешма ул ? ISOC (Интернет ??мгыяте). Бу
оешмаларны? максаты ? м?гъл?мат алмашуны т?ртипт? тоту, техник базаны т?эмин ит?,
тиешле программалар булдыру, Интернетта адреслар б?леш?не к?з?теп тору ?. б.
Татарстан интернетта
Интернетта Татарстан бел?н б?йле сайтлар бик к?п. Д?ньяны? башка почмакларыннан кереп,
безне? республикабыз бел?н кызыксынган кешел?р и? элек кая бара со??
??р илне?, д??л?тне?, республиканы? Интернетта ?зене? р?сми сайты була. Безд? д? бар ул.
Татарстан Республикасыны? р?сми серверы www.tatar.ru адресы буенча урнашкан. ?леге сайтта
к?бр?к р?сми м?гъл?мат: Татарстан хакимиятене? структурасы, Президентыбыз нинди очрашулар
?тк?рг?н, республика икътисады ни х?лд? ?. б. Сайтны рус, татар ??м инглиз теленд? укырга
була.
Тагын бер сайт ? www.tatcenter.ru. Бу ? Татарстанны? м?гьл?мати-аналитик порталы. Гомуми
м?гъл?маттан тыш, монда тагын нинди кызыклар бар со?? ?йтик, республикабыздагы ??р район
турында белешм? бар. Картаны виртуаль лупа бел?н карап, ?з авылы?ны табарга м?мкин. Т?рле
завод-фабрика ?ит?кчел?ре, министрлар, директорлар бел?н кызыклы интервьюлар шактый. ?
и? га??пл?ндерг?не: я?алыклар ??р 15 минут саен диярлек ?ст?леп тора.
Tatarstan.net ис? якынча к?нг? бер я?артыла. Аны? каравы, бу ? и? зур каталогларны? берсе. Ул
к?п кен? Татарстан сайтларын ?з эчен? ала. Алай гына да т?гел, и? популяр сайтлар исемлеген
т?зи, аларны ?зенч? ?ярыштыра?. Монда ?зе?? кир?кле сайтны алфавит т?ртибенд? яки
тематикасы буенча табарга м?мкин. Сату-алу бел?н ш?гыльл?н?чел?р ?чен бу сайт зур виртуаль
базар да ?ле. Сайт ме?л?г?н белдер?не ?з эчен? сыйдырган.
Югарыда карап ?телг?н сайтлар к?бр?к ?зебезне? республика халкына хезм?т ит?. ? мен?
www.tatexpo.ru безне? кунаклар ?чен махсус эшл?нг?н кебек. Монда республикабызны?
географиясе, д??л?т структурасы, тарихы, табигый байлыклары турында м?гъл?мат к?п. Ш?п
кен? фотографиял?р к?рерг? була. Сайтны? рус, инглиз ??м немец теленд?ге версиял?ре бар.
Дим?к, Татарстан бел?н ?ир шарында нич?м?-нич? кеше шушы сайт аша таныша ала.
Со?гы вакытларда м?кт?пл?рне? д? бик к?п сайтлары барлыкка килде. Барыгызга да яхшы
таныш- edu.tatar.ru да ?ти-?нил?регезне? м?кт?пт? алган билегел?рен караганы бардыр инде.
Х?зер х?тта утка, газга, телефонга да интернет аша гына т?л?п була ич!
Интернетта газета
Газета бигр?к у?айлы н?рс? инде. Бар я?алыкны шуннан бел?се?. Укып бетерг?ч т?
кир?ге чыга: ?йбер т?р?се?, обойлар ябыштырганда файдаланасы?. К?газь газетаны
?йт?м. Бел?сезме, Интернетта да газеталар бар бит. Кызганыч, алар бел?н ?йбер
т?реп булмый. Аны? каравы, интернет-газета кир?кле м?гъл?матны укучыга
беренчел?рд?н булып ?иткер?.
К?газьд? чыгып кил?че кайбер газеталарны? Интернетта ?з сайтлары бар. Андагы
м?гъл?мат я?артылып тора. Шул ук вакытта п?р?везд? бары тик электрон вариантта
гына д?нья к?р?че басмалар бар. Аларда я?алыклар к?нен? ?лл? нич? тапкыр ?ст?леп
тора.
Кир?кле м?гъл?матны укучыга минут эченд? ?иткерер ?чен, бик к?п х?б?рчел?р тир
т?г?. Интернет-басмалар оперативлык буенча, м?гаен, радио бел?н ген? ти?л?ш? ала.
Х?б?рне вакыйга булган урыннан ?иб?р? ?чен, интернет-журналист ноутбук куллана.
Я?алыкларны и? ??в?л интернет-басмалардан белеп була. Аларны? у?айлылыгы
шунда: укучыны? сайлау м?мкинлеге зур. ?йтик, радио ??м телевидение безг?
кир?кле м?гъл?матны ?зе сайлап бирс?, Интернетта без аны ?зебез ?ч?плибез?.
Интернет ? массак?л?м м?гъл?мат чарасы.
Интернетта газета
Газета-журналлар, радио-телевидение, т?рле м?гъл?мат агентлыкларыннан ул, беренче
чиратта, глобальлеге ??м ?итезлеге бел?н аерылып тора.
? и? м??име ? Интернетта син ??рвакыт теге яки бу м?сь?л?г? карата ?з фикере?не белдер?
аласы?. Мондый м?мкинчелек ??р массак?л?м м?гъл?мат чарасында да юк.
П?р?везд? бары тик виртуаль р?вешт? чыгучы матбугат та бар. ??мгыятьт? Интернетны? ки?
колач ??юе я?а т?р масссак?л?м м?гъл?мат чарасын тудырды. Телевидение, радио ??м басма
матбугатны х?зер электрон массак?л?м м?гъл?мат чаралары тулыландыра. К?п очракта алар
м?гъл?мат агентлыклары нигезенд? туа.
М?с?л?н, ?Татар-информ? агентлыгыны? www.tatarinform.ru. сайты. К?п кен? газетажурналлар андагы м?гъл?маттан файдалана. Ч?нки интернет-басма ? и? оператив я?алыклар
чыганагы. Х?б?рне вакытында п?р?везг? урнаштыру ?чен, бик к?п журналистлар эшли. ?Татаринформ? еш кына онлайн режимда кызыклы кешел?р бел?н ??г?м?л?р оештыра. Интернетта
булган ??р кеше редакция кунагына сорау бир? ала. Сайтны? рус ??м татар ?леше бар.
Казанда, Татарстанда, илд?, д?ньяда нил?р бар ? моны? барысын да www.tatarinforrn.ru
сайтыннан белерг? м?мкин. Кир?кле м?гъл?матны табарга ?и?елр?к булсын ?чен барлык
х?б?рл?р д? аерым б?лекл?рд? саклана. Искерг?н м?гъл?мат ?зенн?н-?зе архивка к?ч?. Дим?к,
сайттан бик к?пт?нге я?алыкны да ?казып чыгарырга? м?мкин диг?н с?з.
Тагын бер электрон басма ? www.intertat.ru. Андагы я?алыклар рус ??м татар теленн?н тыш
?ле инглиз теленд? д? бирел?. Сайтны? эчт?леге ?Татар-информ? сайты бел?н охшаш. Шулай
ук т?рле б?лекл?р, кызыклы кешел?р бел?н online ??г?м?л?р, архив я?алыкларын табарга
була. Интернетта ?Сабантуй? балалар газетасыны? да сайтын табарга булаhttp://sabantuy.net/
Спаминг
Спам ? Интернетта таратылучы реклама ул. Гад?тт?, ул электрон почта яис? icq
хезм?те аша башкарыла.
Боларны безг? белм?с?к т? ярый, диярсез. Юк шул! Моны белерг? кир?к. Ник диг?нд?,
интернет аша аралашучы к?п кеше спамнан зарлана. ?мма алар кайвакыт мо?а ?зл?ре
гаепле. Электрон почта яки icq адресын тел?с? кайсы сайтта язып калдырырга ки??ш
ителми. Юкса почтагызга килг?н хатлардан ?зегезг? кир?клесен аралап х?лд?н
таярсыз. ?р??гез реклама х?б?рл?ре бел?н тулган булыр. Спам таратучылар
Интернетта @ билгесе кулланылган с?зл?рне ?злегенн?н аралап алалар. ?Собачка? дип
й?ртелг?н бу билге ??р электрон почта адресында була. Шул аралап алган адресларга
спам ?иб?рел? д? инде. Кайбер компьютерчылар моны белеп, ?з адресларында @
билгесе урынына ?собачка? дип, тулы бер с?з язып куялар. Почта хезм?тен т?эмин
ит?че провайдерлар ??м сайтлар (www.mail.ru, www.pochta.ru, www.rambler.ru ?. б.)
да спамга каршы к?р?ш?. Гад?тт?, аларны? ?з базалары була. ??р кеше: ?Ми?а теге
яки бу адрестан спам тараталар?,? дип, аларга зарлана ала. Кара тамгалы адреслар
исемлеге шулай тулылана да инде.
Сайт оештыру к?пме тора?
Гад?тт?, сайтларны нинди д? булса танылган ш?хес, массак?л?м м?гъл?мат чарасы, д??л?т
структурасы, коммерция фирмалары ача. Бу аларны? к?нд?лек хезм?т к?рс?т?л?рен? бер
ярд?мчел чара булып тора. ?мма кайвакыт сайтларны гад?ти энтузиастлар да оештырып
?иб?р?.
Б?генге к?нд? Интернетта реклама урнаштырып кына акча эшл?п булмый. Реклама бир?чел?р
виртуаль челт?рг? м?гъл?мат урнаштырганчы радио-телевидениене, газеталарны кулайрак
к?р?. Шу?а к?р? реклама хисабына яш?рг? ?мет итк?н к?п кен? сайтлар бер-ике ай эченд?
ябылып та куялар.
? сайтны тоту ? шактый чыгымлы эш. Беренчед?н, глобаль челт?рд? адрес алырга кир?к.
Икенчед?н, ел саен 50-100 доллар чамасы хостинг, ягъни м?гъл?мат м?йданыны? арендасы
?чен т?л?п барасы бар. Материалларны сайтка керт? ?чен, махсус программа кир?к. Аны
эшл?? 500?1000 долларга т?ш?. Материалларны да ?ыясы, ?зерлисе бар бит ? бу да бушка
т?гел. Сайт ху?алары к?п очракта фанатлар була. Автомобиль, балык тоту, милл?тне торгызу,
?ырлау, марка ?ыю бел?н ?авырган? кешел?р ген? ?з ш?гыльл?ре ?чен т?л??сез эшл?рг?
риза.
Виртуаль акча чын буламы?
?ти-?нид?н вак-т?якк? акча сорамас ?чен, малайлар ??м кызларны? к?бесе кайчан да булса ?зе акча
эшл?п карарга тотына. ?лб?тт? инде, бу эш укуга комачауламаска тиеш, шулай булгач, буш вакытта гына
(? мондый вакыт белг?негезч? бик кыска була) кайда да булса акча эшл?п алырга кир?к. Яшьл?рне?
алдынгыраклары (? б?лки ялкауракларыдыр?) машина юу, ид?н себер? кебек эшл?р бел?н ?пычранып?
утырмыйча, ?б?тенд?нья п?р?везен?? чумдылар.
Челт?рд? эшл?? к?п очракта рекламага б?йле. Арадашчы компаниял?рг? (спонсорларга) т?рле фирмаларга
??м кешел?рг? ?зл?ре ?итештерг?н товар турында м?гъл?мат таратырга кир?к. Бу компаниял?рг?
акчалата т?л?? т?къдим итеп, челт?рне кулланучыларга м?р???гать ит?д?н д? яхшысы юк. Карап торырга
бик ?и?ел кебек к?ренс? д?, т??риб?ле кеше буларак алдан кис?теп кую кир?к: бушка акча эшл?п
булмый монда. Интернет ?чен китк?н чыгымны каплау ?чен, компьютер мониторы каршында бик озак
утырырга туры кил?ч?к!
Эш т?рле сайтларны карап яки аларга терк?леп, шулай ук реклама хатларын укып, аларга ?авап биреп
утырудан гыйбар?т булачак. Мондый алагаем да авыр хезм?т ?чен сезг?, ?лб?тт? инде, аз-маз акча
т?л?яч?кл?р (м?с?л?н, бер сайтны караган ?чен, гад?тт? ? 3 цент, ? бер хатны укыган ?чен, 20 центтан да
артык т?л?мил?р). Акыллы кеше болай акча эшл?п булмаганын ?зе д? а?лый инде. Шулай да эшк? я?а
кешел?р (реферал дип аталалар) ??леп итеп, ??р я?а кеше ?чен акча эшл?п була булуын. Ягъни бу эш
бел?н акча эшл?п була дип никад?р к?бр?к кешене ышандырсагыз (б?лки алдасагыз!), шулкад?р к?бр?к
акча эшлисез диг?н с?з.
Интернетта эшл?п алган акча яки очколар ?чен сезг? виртуаль акча янчыгы да булдырырга кир?к. Мондый
янчык булу бик у?айлы, ч?нки тел?г?н вакытта тел?с? кайсы виртуаль кибетт?н ни д? булса сатып ала,
яки Сбербанктагы хисабыгызга акча к?чер? аласыз.
Эшл?г?негез бушка булмас: монда ?уенчык? акчалар т?гел, ? чып-чын акча т?лил?р!
?лб?тт? инде, Интернетта акча эшл??не? нечк?лекл?ре бик к?п, ??м виртуаль табышны? кимчелекл?ре д?
?ит?рлек. Л?кин тел?г?н ??м ?зе? ?чен у?айлы булган вакытта, ?з б?лм??н?н чыкмыйча акча эшл??
м?мкинлеге ? виртуаль хезм?т хакыны? алыштыргысыз ?стенлеге.
Электрон почтада географик кирт?л?р юк...
?Почта? диг?нд?, к?бебезне? к?з алдына конвертлар, ?р??л?р, почта ташучы апалар килеп
басадыр. Югары технологиял?рне? алга атлавы ?почта? с?зене? тагын бер м?гън?сен китереп
чыгарды. Электрон почта б?генге к?нд? ??р ?лк?д? ки? кулланыла.
Нинди була со? ул электрон почта? Беренче чиратта, аны? бел?н файдалана алу ?чен, без
Интернетка р?хм?тле. Бу ? интернет челт?ре аша м?гъл?мат алышуны? и? у?айлы бер ысулы.
Гад?тт?, электрон хатлар E-mail с?зе бел?н билгел?н?, ??р кеше, т?ркем, оешма яки башка бер
коллектив ?зен? электрон почта ??р??се? булдыра ала. ?р?? диг?нне капкага элен? торган
тартма дип уйлый к?рм?гез. С?з виртуаль ?р?? турында бара. ??р документ компьютерда
билгеле бер урынны били, диг?н идек. Электрон почта ?р??сене? д? документлар
сыйдырышлыгы чиксез т?гел. ?г?р ул хатлар бел?н тулса, аны, ?ичшиксез, чистартырга,
кир?км?г?н документларны юк ит?рг? кир?к. К?газь конверт бер ш???рд?н икенчесен? барып
?итк?нче, кайвакыт бернич? к?н т?гел, ? бернич? атна ?т?. Электрон почтаны? ?стенлеге
шунда: без ?иб?рг?н м?гъл?мат бернич? секунд яки минут эченд? кир?кле кешег? барып
иреш?. Монда географик кирт?л?р юк: Америкадагы Джордж Бушкамы, ?лл? к?ршед? яш??че
сыйныфташыбызга хат юллыйбызмы ? м??им т?гел. Мен? шундый гал?м?т.
Электрон почтаны? тагын бер ?стенлеге бар: аны? аша язма м?гъл?мат кына т?гел, ?
фотор?семн?р, музыкаль композициял?р, ??рт?рле программалар, х?тта видеосур?тл?р д?
?иб?рерг? була. Д?рес, материалны? к?л?ме зуррак булган саен, аны ?иб?р? ??м кабул ит?
вакыты да к?пк? озыная. К?заллау ?чен ?йтик, 1?2 Mb к?л?менд?ге документларны электрон
почта аша ?иб?р? ?лл? ни кыенлыклар китерми.
Электрон почтада географик кирт?л?р юк...
Хатыбыз кир?к ?ирг? барып ?итсен ?чен, аны? адресын т?г?л бел? кир?к. Гад?ти почтада
адрес ш???р, урам исеме, йорт ??м фатир номерыннан торса, Интернетта ул ?лл? ни озын
булмый. Электрон почта адресында, ?ичшиксез, @ билгесе була. ?С? ??м ?а? х?рефл?рен?
охшагангамы, бу билгене ?собачка? дип атыйлар. Татарда ис? еш кына ?сабын? дил?р.
Гомум?н, электрон почтаны да ?сабын? дип й?рт?чел?р бар. Аны? килеп чыгышы болай: Email ? мыло ? сабын. Компьютерчылар шулай тузга язмаган исемн?р кушарга яраталар
инде. Кулланучыны? почта адресы болай т?зел?: кулланучыны? исеме>@<компьютерны?
адресы> ?йд?гез, берг?л?п электрон хат ?иб?реп карыйк. ?йд?ге компьютерда ?ыелган
язмаларны ?Сабантуй? редакциясен? ?иб?р? ?чен, и? элек Интернетка тоташырга кир?к.
Тоташабыз, www.mail.ru сайтына кер?м, ч?нки ?р??мне н?къ шунда булдырдым (тагын
www.yandex.ru, www.rambler.ru ?. б. сайтларда т?л??сез ?р??л?р ачарга була). ?зем ген?
белг?н парольне ?ыям да кер?м. К?р?м: я?а хатлар килм?г?н. ?зем хат язам. Адрес:
sabantui@teleset.ru. Хатны? темасын билгелибез: ?Виртуаль д?нья?. Бернич? с?ламл?? с?зе
язу бел?н берр?тт?н, язмаларны да хатка беркет?без. Бернич? мизгелд?н аларны инде
редакцияд? укый алачаклар.
Интернетта бушлай электрон почта т?къдим ит?че сайтлар бар. Шулай ук ?р?? бел?н акча
т?л?п т? файдаланырга була. Ул очракта аны? эшл?? сыйфатын, сыйдырышлыгын
арттыралар. Т?л??ле адресларны, гад?тт?, Интернетка тоташтыручы оешмалар (башкача
?йтк?нд?, провайдерлар) т?къдим ит?. Хат ?иб?р? ??м кабул ит?д? кулланыла торган махсус
программалар бар. И? таралганнары ? Outlook Express ??м Bat. ?мма интернет- сайтка кереп
хат алышканда аларны? кир?ге юк.
Урам чаты читт? торсын
Яшьл?р, гад?тт?, кайда таныша? Урамда, бер?р кич?д?, м?кт?п дискотекасында, диярсез.
Сез хаклы. ?мма со?гы елларда яшьл?р арасында тагын бер танышу урыны модага керде.
Ул да булса ? интернет. Чат ? Интернетта реаль вакытта аралашырга м?мкинлек бир?
торган хезм?т. Инглизч?д?н алынган chat с?зе ?г?пл?ш?? диг?нне а?лата. Авылда к?т?
куганда, каршы алганда кеше ?ыелып, ??кият сатып? торган урам чаты бардыр ?ле.
Инглизл?рд?ге с?аtта шуннан килеп чыккандыр м?г?ен, ??рх?лд?, Интернеттагы чатлар шул
урам тыкрыгын х?терл?т? инде. Гад?тт?, компьютерчы монда ?з исемен ачмый. Исемне
кушамат алыштыра. Аны башкача ?ник? дил?р. Кеше аны ?зе уйлап таба. Мен?
www.chat.kazan.ru чатында аралашучы кайбер кешел?рне? никлары: Маугли, Шайтанмалай, Cool, Кызымка, Клон ?. б. Кызык бит! Телисе? ик?н ? исеме?не ?йт?се?, тел?мисе?
ик?н ? серле ?Мистер X? булып каласы?.
Интернетта чат хезм?тен т?къдим ит?че сайтлар бик к?п. Берсенд? ? автомобиль
й?рт?чел?р, икенчесенд? ? м?кт?п балалары, ?ченчесенд? ? билгеле бер ш???р халкы,
тагын берсенд?, м?с?л?н, ч?ч?к ?стер?чел?р с?йл?ш?.
Ярый, й?з ишетк?нче, бер к?р?е? х?ерлер?к, ди. ?йд?гез, чатларны? берсен? сугылып
чыгыйк. И? элек ?зебезг? ник уйлап табабыз. ?Урман Малае? булсын. Кердек. Чатта х?зер
26 катнашучы бар диелг?н. Бу ?леге мизгелд? 26 кеше шушы сайтны к?р? ??м безне? бел?н
аралашырга ?зер диг?н с?з. Хуш, Солнце диг?н никлы кешег? язып карыйк: ?Привет! Как
дела?? Бернич? секунд ?т?г? ?авап язылып чыга: ?Спасибо, хорошо?. Д?вам ит?без: ?Потатарски знаешь?? Бернич? секундтан: ?Бераз бел?м?. Мен? бит, Интернетта ?зебезне?
кеше табылды!
Урам чаты читт? торсын
Х?ер, ?лл? каян эзл?м?дек л?, Казан сайтына кердек л?баса. ? тел?с?к, шулай ук
Кытай, Америка яки башка якта яш??че кеше бел?н с?йл?ш? алыр идек. Шуны ист?
тотарга кир?к: чатта ямьсез с?йл?шерг?, кемг? д? булса янарга, с?генерг? ярамый.
Моны? ?чен сезне б?тенл?й аннан куарга м?мкинн?р. Шулай булгач, с?зегезне ?лч?п
с?йл?гез.
?ле чатлар арасында тавыш ??м видеосур?т ярд?менд? аралаша торганнары да бар.
?мма алар ?чен ?ст?м? ?и?азлар кир?к: микрофон, колакчыклар (наушник),
видеокамера. Б?лки шу?адыр, анда халык ?зр?к ?таптана?. Чатларны? начар яклары
да юк т?гел. Кайбер??л?р виртуаль аралашуга шулкад?р иял?н?л?р ки, аларга
Интернеттан чыгып кит? х?тта проблемага ?йл?н?. Моны? ?чен зур ихтыяр к?че кир?к
була. К?нн?р-т?нн?р буе чатта утыручы кешел?р бар. Шулай булгач, аны ничек
наркотик бел?н чагыштырмыйсы?, ??рн?рс?не? чамасы бар. Шуны онытмасагыз иде!
Компьютер елмая, к?л? ??м елый бел?...
Н?рс? бу? :-) Ике нокта, сызык ??м ??я, диярсез :-( ? ? бу? Бу да шул ук тыныш
билгел?ре, ?мма ??ясе кирег? борылган. Мондый т?рткел?рне виртуаль аралашуда еш
очратырга була. Н?рс?не а?лата со? алар?
Сез моны бик тиз а?ларсыз, бары тик шушы тыныш билгел?рен? яннан карагыз. :-) Бу бит
? елмайган кеше й?зе! ? монысы авызын б?селдерг?н, :-( бик кайгыра, к?р?се?. Мондый
композициял?р компьютерчылар теленд? ?смайликлар? дип й?ртел? (smile ? инглизч?
?елмаю?),
?Эмиграмма? диг?н т?шенч? д? шуны ук а?лата (emotions icons ? ягъни ?хис белдер?че
билгел?р? с?зенн?н). Смайликларны кем уйлап чыгаргандыр, моны х?зер бер?? д? т?г?л
ген? ?йт? алмас. ?мма шунысы ачык: алар буш урында гына барлыкка килм?г?н. Кеше
компьютер аша аралашкан, ?мма ??г?м?д?шен к?рм?г?н. ??г?м?д?ше шушы мизгелд?
нишли: к?л?ме, елыймы, га??пл?н?д?н к?зл?ре ма?гаена менг?нме ? моны бел? кызык
бит. Шу?а к?р? хисл?рне белдер?че смайликлар барлыкка килг?н. Аларны кешел?р
?зл?ре уйлап чыгарган.
Х?зер
кеше
й?зе
формасындагы
смайликлардан
тыш,
т?рле
предметны
г??д?л?ндерг?нн?ре д? бар. ?йтик, мондый @?}-. Бу билгене яннан карасагыз, аны?
ч?ч?к ик?нен а?ларсыз. Мен? бит! Ошатып й?рг?н сыйныфташыгыз бел?н с?з башларга
батырчылык итмисез ик?н, а?а шушы билгене ?иб?р? д? ?ит?. ?мма ул аны д?рес
а?ларга тиеш.
Компьютер елмая, к?л? ??м елый бел?...
Х?зер Интернетта смайликларны? а?латмалы с?злекл?ре д? бар. Аны? и? зурысы
150 д?н артык т?шенч?д?н тора. Д?рес, б?генге к?нд? смайликларны? р?семлел?ре
д? шактый. Алар виртуаль аралашуны к?пк? ?и?ел?йт?, а?лаешлы ит?. Интернетта
чат, электрон почта, isq, форум кебек хезм?тл?рд? смайликлар еш кулланыла.
Алай гына да т?гел, х?зер алар компьютердан чыгып, к?р?зле телефоннарга да
кереп урнашты инде.
Бер ?трубкадан? икенчесен? sms (язма кыска х?б?р) ?иб?рг?нд?, хис-тойгыларны
белдер? ?чен, тыныш билгел?рен кулланырга була.
:-о акыру
:-р тел к?рс?т?
8-) к?злекле
:-}) мыеклы
{:-) парик киг?н
[:-) плеер ты?лый
:-) елмаю
:-)) к?л?
:-))) ыржаю
:-( кайгыру
;-) к?з кысу
:-@ битараф булу
Безне? ?йд?-форум.
Форум с?зен ишетк?ч, и? элек п?хт? киенг?н ?итди й?зле кешел?р к?з алдына кил?.
Алар ниндидер м??им м?сь?л?л?р буенча фикер алышалар сыман. Интернет
д?ньясында шулай ук форум т?шенч?се еш кулланыла. Аны к?п кен? сайтларда
очратырга м?мкин.
Реаль ??м виртуаль форумнар формалары буенча т?рле булсалар да, аларны?
эчт?лекл?ре бер ?к. Тегенд? д?, монда да кешел?р аралаша. Интернет-форум шул ягы
бел?н у?айлы: компьютерчыларга бер урынга ?ыеласы юк. Кемне? нинди киемн?н
??м нинди чырай бел?н форумда катнашуы м??им т?гел. Алар бит компьютер артында
утыралар! Шу?а карамастан виртуаль форумны? ??р катнашучысы теге яки бу темага
карата ?з фикерен ?йт? ала.
Еш кына кешел?р форумда таныша, фикерд?шл?рен таба. Со-?ыннан бу танышу реаль
тормышка да к?ч?рг? м?мкин. Д?рес, ызгышып, талашып кит?чел?р д? юк т?гел, ??р
форумны? ?зене? ху?асы була. Шул ху?а кеше ??г?м?не? матур гына баруын, ызгышталашсыз ?т?ен т?эмин ит?. К?п кен? форумнарда с?генерг?, яла ягарга, янарга
ярамау турында кис?т? бар. ?г?р мондый очраклар булса, сайтны? ху?асы ямьсез
язуларны тиз арада юк ит?.
Гад?тт?, форум билгеле бер тема буенча була. Аны сайтны? ху-?асы да, башка бер
кулланучы да башлап ?иб?р? ала. Икенче кеше мо?а карата ?з фикерен язып
калдыра. Шулай итеп, чып-чын форум килеп чыга. Кайсыбер форумнарда смайликлар
куллану м?мкинлеге д? бар. Алар аралашуны тагын да ?анлырак ит?. Интернетта
сайтларны? иге-чиге юк, диг?н идек. Ни бел?н кызыксынасы?? Автомобильл?р
бел?нме? ?лл? чиг?рг? ярата-сы?мы? Интернетта син, ?ичшиксез, ?зе?? кир?кле
сайтны таба алачаксы?. К?п очракта анда форум да була.
Кем ул хакер?
Яхшы кешеме, начармы? Телевизордан к?рс?тк?н я?алыкларда ф?л?н хакер
интернет аша банк акчаларын урлаган, ф?л?не миллионлаган доллар зыян салучы
вирус уйлап тапкан дип ?йтеп торалар. Шул ук вакытта безг? Windows системасын
урнаштырып бирг?н яки югалган электрон документларыбызны табарга ярд?м
итк?н кешег?: ?Кара, син нинди башлы хакер?, ? дип куябыз.
Шулай булгач, хакер кем була? Белм?ссе?. Интернетта ?ле д? бу турыда кызу
б?х?сл?р бара. Чынлыкта бу термин ??аск?, ягъни ?вату? с?зенн?н килеп чыккан.
Интернет аша банк хисапларын ватып, яки ят кешел?рне? пароль-кодларын
файдаланып т?рм?г? утыртылган компьютерчыларны тарих к?п бел?.
Виртуаль д?ньяда урлау да ? ?инаять бит. ?мма шул ук вакытта без хакерларны?
тапкырлыгына, башлылыгына сокланабыз. ?йтерг? кир?к, Россияд? р?сми
р?вешт? ?Хакер? диг?н журнал чыгып кил?. ??м аны? тиражы шактый зур.
Вируслар турында с?йл?шк?нд? ?йтк?н идек, бер??л?р аны уйлап чыгарса,
икенчел?р а?а каршы д?ва эзл?п баш вата. Интернетта тегел?рне д?, боларны да
хакерлар дип й?рт?л?р. Бер компьютерчы егет яза: ?Мин гомерем буе Интернетта
хулиганлыкка каршы эшл?дем, б?тен к?чемне антивируслар ?итештер?г? сарыф
иттем. ? мине ??рвакыт ?хакер? дип атыйлар?, ? ди егет. ??м хакерларны ?ак
хакерларга? ??м ?кара хакерларга? б?л?рг? т?къдим ит?. Бу т?къдим бел?н
килешерг? була. Кешелек д?ньясына карата явызлык кылучылар ??м аларга
каршы к?р?ш?чел?р бер ?к исем бел?н аталырга тиеш т?гел бит инде.
Компьютер бел?н нишл?рг? ярамый?
Компьютеры булган ??ркем аны файдалану кагыйд?л?рен белерг? тиеш. Кагыйд?л?рне
?ирен? ?иткереп ?т?? компьютер ху?асын кир?к-кир?км?г?н сорауларга ?авап эзл?п баш
ватудан, т?з?т? эшл?ренн?н коткара. Мен? шул кагыйд?л?рне? и? м??им диг?нн?рен
т?къдим ит?без.
?айланмалар (принтер, тычкан, клавиатура, модем) бел?н система блогы арасындагы
тоташтыргыч кабельл?рне токтан ?зелг?н хал?тт?, ягъни с?нг?н килеш ??м артык каты
басым ясамыйча гына тоташтырырга кир?к. ?г?р тоташтыргыч ояларда беркеткечфиксаторлар (винтлар, кыскычлар) булса, аларны, ?ичшиксез, файдаланырга кир?к.
Беркеткечл?р компьютерны? ??м тышкы ?айланмаларны? кереш портларын ватылудан
саклый. USB-портлары булган ?айланмаларны гына ?кайнар? килеш, ягъни токтан ?змич?
ген? тоташтырырга ярый.
Компьютерны? ?айланмаларын токка челт?р фильтры аша гына тоташтырырга кир?к.
(Челт?р фильтры бел?н гап-гади озы- найткычны (удлинитель) бутамагыз!) Болай тоташтыру
?айланмаларны туену челт?ренд?ге югары вольтлы к?ч?неш сикерешл?ренн?н ватылудан
саклый. Мондый комачаулар электр чыбыклары тир?сенд? яшен яшьн?г?нд? д? килеп
чыгарга м?мкин. Челт?р фильтрын тоташтыргыч кабельл?р янына урнаштырырга ярамый.
Фильтр нурландыра торган югары ешлыклы комачаулар тышкы ?айланмаларны? эшен боза.
М?с?л?н, челт?р фильтры янына урнаштырылган принтер, кир?к-кир?км?г?н тамгалар
р?вешенд?ге ч?п бастырып, юньл?п эшл?м?ск? д? м?мкин.
Компьютерны челт?рг? тоташтырганчы, аны? у?айлы урында торамы ик?нен тикшерегез.
?ст?лд? урнаштырылган ш?хси компьютерны челт?рг? тоташтырылган килеш к?череп
й?ртерг? ярамый. Бары тик к?чм? компьютер ? ноутбукны гына телэг?н вакытта урыныннан
к?черерг? ярый.
Компьютер бел?н нишл?рг? ярамый?
Программаны башкарып бетерм?г?н килеш компьютерны с?ндер? д?рес т?гел. Программа
башкарылып бетк?ч, винчестер яки дискй?рткеч индикаторы с?н?. Ашыгып с?ндерг?н очракта,
программаны я?адан эшл?теп ?иб?рг?нд? кир?к була торган .м?гьл?мат югалырга м?мкин.
Компьютерда эшл??д?н б?ленерг? кир?к булган очракта, аны с?ндереп торырга кир?кми.
С?ндерг?нд? схема т?енн?ренд? 6ара торган к?чеш процесслары компьютер ?чен бик зарарлы.
Шул с?б?пле т??риб?ле кулланучыларны? к?бесе, х?тта т?нг? д?, мониторны гына с?ндереп
торалар.
С?ндерг?нн?н со? компьютерны бары 15?30 с тан со? гына яндырырга ярый. Болай эшл??
туендыру чыганагындагы ??м тышкы ?айланмалардагы к?чеш процессларына т?г?лл?нерг?
м?мкинпек бир?.
Монитор яки компьютер ?стен? ?йберл?р (м?с?л?н, ч?й салынган чокыр) куярга, шулай ук
клавиатура ?стенд? ашарга
ки??ш ителми. Азык валчыклары яки ябышкак матд?л?р эл?герг?, ?айланмаларны? ватылуын
китереп чыгарырга м?мкин.
Монитор ??м компьютерны? ?з?к блогы тартмасындагы ?илл?ткеч тишемн?рне капларга
ярамый. Барлык ?айланмаларга да ?ава ?ит?рлек ?теп керерг? тиеш.
Мониторны, экранына кояш нурлары яки лампадан яктылык турыдан-туры чагылмаслык итеп,
урнаштырырга Яктылык м?гъл?матны укырга комачаулый ??м к?зл?рне арыта.
Принтерны система блогы ?стен? урнаштырырга ярамый: ч?нки принтер эшл?г?нд?
компьютерны? кайсыбер т?енн?ре ?чен зарарлы булган вибрация барлыкка кил?.
Телевизор бел?н мониторны якын урнаштырырга ярамый ч?нки монитор бик з?гыйфь булган
тышкы магнит кырларын да тоя. Шул с?б?пле монитор янына компьютер бел?н эшл?? ?чен
т?къдим ителм?г?н к?чле тавыш колонкаларын да куярга ярамый.
Даими р?вешт? монитор экранын ??м компьютер составына керг?н ?и?азларны? тартмаларын
15%лы спиртлы эрем?д? чылатылган йомшак тукыма бел?н с?ртерг? кир?к. Чиста спирт яки
ацетон, шулай ук башка эреткечл?рне кулланырга ярамый.
Компьютерыгыз авырса?
К?п вакытта без компьютер бел?н кешене чагыштырырга яратабыз. Имеш, электрон
машина кеше ист? калдырмаслык м?гъл?матны х?теренд? тота, секунд эченд? т?рле
операциял?р башкара. Компьютер кеше кебек авырып кит?рг? д? м?мкин ик?н.
Интернет челт?ренд?ге вируслар турында ??рдаим ишетеп торабыз. Кайбер электрон
з?хм?тл?р б?тен илне, х?тта б?тен д?ньяны аякка бастыра. Каян килеп чыга со? алар?
Аларны кешел?р уйлап таба. ?йе, ?йе, аптырамагыз. Программалаучылар шулай ?к?ч
сынаша?. Бер??л?ре вирусларны эшл?п чыгара. Икенчел?ре, шу?а д?ва эзл?п,
антивируслар булдыра. Вирус ? шул ук программа ул. Тик ул без тел?г?н ?йберне
эшл?ми, ? т?рле ?сюрпризлар? китереп чыгара. Кайвакыт бу сюрпризлар шактый гына
чыгымнарга с?б?пче була. ?йтик, теге яки бу вирус тулаем бер оешманы?
компьютерларын эшт?н чыгарган очракта. Гад?тт?, вируслар интернет челт?ре аша,
дисклар ??м дискеталар ярд?менд? к?ч?. Дусты?а электрон почта ?иб?рг?нд? аны?
вируслы ик?нен белмисе? д?. ? ул аны кабул ит? ??м ?з программаларын эшт?н чыгара.
?лб?тт?, операцион системаны, ягъни Windows я?адан урнаштырса?, вируслар юкка чыга.
Антивирус ? шулай ук программа. Б?генге к?нне и? популярлары: ?Касперский?,
?Dr.Web?. Бу программаларны? максаты ? вирусларга каршы тору. Алар аны эзл?п табарга,
юк ит?рг?, д?валарга, ?зг?ртерг? м?мкин. Антивирусны? ?з базасы була. Анда билгеле
булган вируслар исемлеге ?ыелып бара. Тел?г?н очракта базаны Интернеттан
тулыландырырга м?мкин. Вируслар саны к?нн?н-к?н арта бара диг?н идек бит. ??р
антивирусны? Интернетта сайтын табарга була. ??рберебезне? ?ебезд? дарулар янчыгы
бар. Авырый калсак, шуннан кир?клесен сайлап алабыз. Компьютерны д?валау ?чен, к?п
?дару? кир?кми. Бары тик яхшы антивирус-программа кир?к. Д?рес, компьютерыгыз аннан
башка да эшл?яч?к. Тик вирус эл?ктерс?гез, ?з-?зегезг? ?пк?л?гез. Моны бигр?к т?
интернет бел?н файдаланучылар ист?н чыгармасын иде.
Ялсыз булмый?
Компьютер артында озаклап эшл?рг? ки??ш ителми. Моны
сезг? тел?с? кайсы табиб ?йт? ала. ? инде эшегез бик к?п
ик?н вакыт-вакыт ял итеп алырга кир?к. Медицина
ф?нн?ре кандидаты Леонид Биттерлих компьютерчыларга
т?б?нд?ге к?нег?л?р эшл?рг? ки??ш ит?без:
К?зл?рне ял иттер? ?чен, б?лм?д?н чыгып кит?рг? кир?к.
Сез керг?н б?лм?д? ут яктырак яки с?р?нр?к булсын.
К?зл?рг? контраст кир?к. К?злек яки линза киюче кешег?
аларны салырга ??м к?зл?рне куллар бел?н ярты минут
чамасы каплап торырга ки??ш ител?. Шуннан со? к?зл?рне
?айлап кына ачарга кир?к. Кин?т кен? ачканда, яктылык
организмны стресска китер?ч?к.
Т?нне? мускуллары компьютерда эшл?г?нд? тик тора.
Шу?а к?р? ?ст?л артыннан чыгып, т?нне яздырырга кир?к.
Бу к?нег? гад?ти ирт?нге гимнастиканы х?терл?т?.
Физик к?нег? ясаганда и? элек башыгызны аска иегез.
Ияк к?кр?кк? тисен. Шушы позада бернич? секунд торгач,
башыгызны сул якка, аннары у? якка борыгыз. Колаклар
и?башына тиярг? тиеш. Шушы к?нег? муен мускулларын
тынычландыра, умыртка с?яген ?уятып? ?иб?р?.
Ялсыз булмый?
Ял вакытында ничек сулавыгызга игътибар бирегез.
Физик к?нег?ме, к?зл?р бел?н к?нег? ясыйсызмы ?
сулыш бик тир?н булырга тиеш. Б?лм?д? саф ?ава
булуы шарт.
Б?тен т?нне яздыру ?чен, диванга ятып сузылырга
кир?к. Бу к?нег?не эшл?рг? м?чегез ярд?м ит?р.
М?чел?рне? сузылуын к?рг?негез бармы? Алар белми
эшл?ми, бу ? бик файдалы гам?л.
Компьютерда эшл?г?нд? яки уйнаганда, и? к?п
х?р?к?тл?н?че органнар ? куллар. ?мма бу ?ле аларга
к?нег? ясарга кир?кми диг?н с?з т?гел. Ике кулны?
бармакларын берг? тоташтырып, ?йозак? ясагыз. Шушы
?йозак?ны т?рле якка ?йл?ндерегез. Аннан со? ??рбер
бармакны аерым тарткаларга була.
Шушы к?нег?л?рне ясасагыз, компьютерны? зыянын
к?пк? киметерсез. Гимнастика т?нне ген? яздырып
?иб?рми, к?ефне д? к?т?р?. ?леге к?нег?л?рне ким
диг?нд? ярты с?гатьк? бер ясарга кир?к. Иренм?с?гез,
унбиш минут саен селкенеп алуны? да зыяны юк.
Документ
Категория
Презентации по информатике
Просмотров
162
Размер файла
1 196 Кб
Теги
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа