close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Abylaidyn zhauga shapkan kos batyrlary

код для вставкиСкачать
Же?? с ?АШ?ЫНОВ а?ын-жазушы Мен?? бала к?-
н?мде, елу?нш? жылдарды? ба-
сында, ?сет а?ай Ал-
матыдан елге кел?ншег?н ?кел?п, ?кем Рахметолла д?б?рлет?п тойын ?тк?зд?. Ол а?ай - б?г?нг? ?аза?-
стан мемлекетт?к сыйлы-
?ыны? лауреаты, филоло-
гия ?ылымдарыны? докто-
ры ?сет Бол?анбаев. Той тар?ар кезде Иза? а?са?ал мы-
надай бата берд?: ?уел? Алла о?да-
сын, ?ызыр болсын жолдасы?. Пер?штелер жар болып, Алаш баба? ?олдасын. ?арашорда Се?к?бай, ?лтекеде Жидебай, Сарымда?ы Шабанбай. Тобы?тыда ?араменде, К?терс?н бабалар ба?ы?-
ды-ай, ?умин! Б?рын ест?п б?лмеген адамдарды? аттары бала-
лы? сез?м?ме с?уле т?-
с?ргендей болды. Б?р к?н? Алтуайт тауы-
ны? етег?нде ш?п шауып ж?р?п: - Осы ?неуг?н? Иза? атам бата бергендег? атта-
ры атал?ан к?с?лер кез?нде к?м бол?ан? - деп с?радым ?кемнен. Далада екеум?зден ба-
с?а ешк?м жо? ед?. ?кем б?рт?рл? к?йге т?с?п, алды-
артына ?арап алды да: - Изеке? орынды бата берд?. Бабаларымызды? аттарын атап, аруа?тары-
на та?зым етт?. Ол к?с?н?? айт?аныны? б?р? ж?н. Б?здер сия?ты ?алтасында ?ызыл билет? жо?. Неден ?оры?сын, - дед? де б?реу-
м?реу ты?дап ?оймады ма с?з?мд? дегендей та?ы да жан-жа?ына ?арады. ?кем шынды?ты бетке айтатын батыл адам ед?. Ашулан?анда балалары б?з т?г?л?, ?н?лер? Ны?ыме-
толла мен ?сетт? де ?рып ж?беруден тайынбайтын. Енд? сайын далада к?мнен, неден ?ор?ып т?р?анын т?с?нбед?м. - Ес??де са?та, балам, -
деп ?нс?зд?кт? ?з? б?зды. -
Се?к?бай ?арашор, Жиде-
бай ?лтеке, Шабанбай Сарым, ?араменде Тобы?-
ты руларынан шы??ан ?р? би, ?р? шешен бол?ан ?улиелер. Сонау Абылай-
хан заманында ?аза? жер?н ?алма?тардан азат етуге ?атыс?ан батырлар. К?н? кешеге шей?н олар-
ды? атта-
рын ата?ан адамдар ?ста-
лып, айдалып кетт?. Ептеп енд? айта бастады?. Сонда да са?ты? керек. Бабалар жайлы бас?а ??г?мен? та?ы б?рде айтармын. ?кем Рахметолла мек-
тепте балаларды о?ытатын ?стаз ед?. А?ыз-??г? -
мелерд?, шешенд? к с?з-
дерд?, шеж?ре-тарихты, ма-
?ал-м?телдерд? та?па?та-
тып айтып отыратын. Ауылда?ы ?арияларды? ?з? ол к?с?н?? ??г?мелер?н ?йып ты?дайтын. ?кейд? ? кей?нг? ??г?-
мес?нен: ?арашорда Се?к?бай, ?лтекеде Жидебай, Ш?быртпалы А?ыбай, ?алы? жат?ан Сарымда, Жан??тты мен Шабан-
бай, - деген на?ылды ест?д?м. А?ыбай батыр Абы-
лайханны? ?рпа?ы Кене-
сары ханны? бас батыры, ?лт-азатты? к?тер?л?ст?? ту ?стаушысы бол?ан, олар?а ?аза?ты? к?птеген би-болыстары ?арсы шы?-
?анда Жан? ?тты бид?? сол к?тер?л?ст? жа?тап к?п к?мек к?рсеткен? н кей?н б?лд?к ?ой. Кенесары туралы, оны? к?тер?л?с?н?? ма?ызы жай-
лы с?бел? е?бек жаз?ан Ерм?хан Бекмаханов пен оны жа?таушылар-
'ды ?у?ында?анын, аба?ты?а ?ама?анын студент кез?м?зде ест?п б?з де ?рейлен?п ?ал?ан-
быз. ?кейд?? де ?ор?а?-
та?аны та?ы осындай аласапыра н заман туа ?алса ?рпа?ына залалы тиер деген са?ты?тан туса керек. Осыдан онша?ты жыл б?рын жазушылар Жап-
пар ?м?рбеков, Софы Сматаев ?шеу?м?з творче-
стволы? сапармен Шет ауданына бара ?алды?. Шаруашылы?тарды ара-
латып ж?рген жерг?л?кт? жазушы, ел ?м?р?н жет?к б?лет?н К?мел Ж?н?стег? ?ызылтау ???р?не кел-
ген?м?зде: - Талдыны? бойында Се?к?бай, Н?раны? бой-
ында Жидебай бабамыз м??г? ?й?ыда жатыр. Ба-
сына барып д??а жасау?а да болады, - дед? батыл т?рде. Не н?рсеге к?д?кпен ?р? са?ты?пен ?арайтын Жа-
пеке?: - ?аз?р ке? заман ?ой. Бару?а да ынталымыз, -
деп б?зд? бастап келе жат-
?ан К?мелд?? с?з?не ?ол-
дау к?рсетт?. С?йт?п сол жолы ?ос ?улиен? ? басына барып д??а о?ып, аруа?тарына сыйынып ?айт?анбыз. К?н? кешег? Жо??ар-
лар шап?ыншылы?ынан ?аза? жер?н ?ор?а?ан Абы-
лайды? мы?басылар ы Се?к?бай мен Жидеба й батырлар жау?а ?атар ат-
танып елге же??спен ора-
лып ж?рген. Кез?нде ?р? батыр, ?р? би, ?р? шешен атан?ан ?ос ?улие ?артай-
ып барып ?з ажалдарымен д?ниеден ?ткен. Т?р-
ш?л?г?нде б?рге ж?рген ?ос батыр ?айтыс бол?ан кездер?нде де ?атар жа-
тыр. Осында ?з?нд?к сыр, таби?и за?дылы? бар си-
я?ты к?р?нед? ма?ан. 1993 жылды? тамыз айында Се?к?байды? ?ар-
?аралы, Жидебайды? А?то?ай аудандарында?ы ?рпа?тары ?ос ?улиеге ар-
нап арнайы ас берд?. Арты д?б?рл? той?а ?ласып кетт?. Бар шы?ынды баба-
лар ?рпа?тары к?терд?. Би Се?к?бай кешег?, Ерекше ер десед?. Т?л б?ткенн?? шешен?, Жау?а бермес есен?. Аруа?ты-к?шел?, ?арашорды? к?сем?, -
деп халы? жыр?а ?ос?ан, Ар?ын тайпасыны? ?ара-
кесек руынан шы??ан ?ожас батырды? ш?берес? - Ораз??л?лы Сс?к?бай жасынан ?жет те ал?ыр болып ?сед?. Он жет?ге же-
тер жетпестен ?анжы?алы Б?генбай батырды? Жо?-
?арлар?а ?арсы жаса?ына еред?. 1729 жылдары Н?ра даласында Жо??арлармен бол?ан шай?асты? б?р?нде Се?к?бай ерекше к?зге т?сед?. Ол ?онт?ж? н? ? немерес? ?м?рсананы? ба-
с?аруында?ы онмы?ды?-
пен бетпе-бет келед?. Ертедег? д?ст?р бойынша батырлар жекпе-жекк е шы?атын. Ноян Коренмен ай?аста же??ске жеткен Се?к?байды? ес?м? ел ара-
сына б?рден тарап кетед?. ?з?н?? ерж?рект?г?, тап-
?ырлы?ымен к?зге т?скен Се?к?бай батыр Абылай ?скер?н? ? барлаушыла р мы?ды?ын бас?арады. Жо??арлар? а ?арсы жо-
ры?та б?рнеше ?р?-?р? шай-
?астар?а ?атысады. Неб?р ?иын-?ыстау тар кезе?дер-
де жол тауып, ?аза? ?олы-
ны? азатты? жолында?ы к?ресте же??стерге же-
ту?не к?ш ж?мса?ан сана-
улы ба?ад?рд?? б?р?. К?мекей ?улие атан?ан Б??ар жырауды? ?аза? ?скерлер?н?? ?алденге ?ар-
сы ж?рг?зген жой?ын ?ры-
ста ?р? батылды?, ?р? тап-
?ырлы?, ?р? табандылы? к?рсеткен Абылайханны? он батырыны? ?ш?нде Се?к?байды? ес?м?н?? ата-
луы тег?н болмаса керек. ?алденменен ?рысып, Жет? к?ндей с?р?с?п. Абылайды? ?асында, Бастарын б?й т?г?с?п. Сондай ауыр жоры?та, ?андыжаппен со?ыста, Б?рге бол?ан батырлар Мыналар ед? егес?п: ?аракерей ?абанбай, ?анжы?алы Б?генбай, Бет? ?айтпас арыстар. Ша?ша??лы Ж?н?бек, Серке?ара Т?леуке. ?ара?алпа? ??лашбек, Т?г?ден шы??ан Ертерек. Шапырашты Наурызбай, ??ламенде Ж?бекбай ?асында, Ба?-д?улет? басында. Се?к?бай мен Ш?йбекбай, Та?сы? ?ожа Мамыт бар, ?ас?ара?лы Молдабай. ?атардан жа?сы ?алдырмай, Айна??л, Батый ?ш?нде, ??кей батырды жиысты, Абылай салды жарлы?ты. 1730-1735 жылдар ара-
лы?ында Уа? Баян батыр-
мен ?оса Абылайды? ?алы? ?олында бол?ан Се?к? бай неше д?рк? н ерл?ктер к?рсет?п А?иы? с???ар, Киел? батыр атан-
?ан. Оны? тастай ?ара??ы т?ндерде ?йт?ы?ан боран, н?серл? жауын к?ндерде б?рк?т ?н? са??ылдап жол к?рсетет? н киес? бол?ан. Жо??арлар?а ?арсы к?ре-
сте ерен ерл?ктер?не, мол а?ыл-парасатына ж?не киел? аруа?ына риза бол-
?ан, Абылайхан Се?к?бай батырды ?з?не жа?ын ба-
лап, о?ан зор сен?м артып со?ыс ке?есш?с? еткен. Се?к?бай сынды жас батырды айбынды Абы-
лайхан "А?иы? с???арым" деген екен. М?ны? м?н?с? былай: ...Т?н ортасы ауа Абы-
лай ?ал?ып кеткен екен. "Аттан, аттан! Жау кел?п ?алды деген ?рейл? дауы-
стан ол атып т?рады. Ес?к алдында к?лдене?дей тар-
т?ан "Жал ??йры?ына" м?н?п: "Баян батыр ?з мы?-
ды?ы?мен жау?а ?арсы аттан, Се?к?бай жаса?ы?-
мен орданы ?ау?пс?з жер-
ге орналастыр. Орда?а ие болу сен?? м?ндет??" - деп атына ?амшы басады. Айсыз ?ара??ы т?н. Н?серлет?п ??й?ан жауын. Аттанда?а н ?рейл? ?н. ?апылыста тиген жау ?олыны? ?анша екен? н болжап б?лер емес. Жан-
жа?ты? б?р? ай?ай-шу. К?м жау, к?м ?з??д?к? екен?н болжап б?лер емес ажыра-
тып б?лу ?иын. Толассыз ??йыл?ан н?серден ?алы? ?амыс арасы аздап дегд?леу бол?анмен, оны? айналасы ми-батпа ?. Аузы т?мшалан?ан, ?ом салын?ан т?йелер тай?а-
на?тап ж?ре алмайды. Се?к?бай жаса?ы ?арсы кел?п ?ал?ан онша?ты жа-
уды шанышып тастап, Абылайды? орданы ?зенн? ? батыс жа?ына к?ш?р деген тапсырмасына к?р?ст?. Б?ра? ол жа? сор-
батпа?ты ж?не ашы? ала-
??ай болатын. ?апта?ан жауды? ?ранда?ан дауы-
сы ??ла? жарады. ?алы? ?амыс ?ш?нен жол тауып болар емес. Се?к?бай Орданы алып шы?уды? лажын келт?ре алмай ?атты сасады. ?бден ?ысыл?ан ол аты-
нан ?ар?ып т?с?п, ??бы-
ла?а ?арап ?ол жайып: "И?, аруа?, Алаш бабам, ?ар?абат анам жар бола г?р?! ?ызыр?айла й ?сс?лам, ?ыры? Ш?лтен ?улие ?з?? ?олда!" деп си-
пай бергенде, к?з алдына са??ылда?ан б?рк? т елестейд?. Ол "И? аруа?!" деп атына ?ар?ып м?н?п, жаса?ына "Орданы осы-
лай ?арай алып ж?р??дер" деп ?з? бастап ?алы? ?амыс ?ш?не с??ына к?ред?. Б?рк?т ?н? ?алай ест?лсе солай ?арай ж?ред?. ?йтеу?р ?лд?м-талдым де-
генде та? да атып жан-
жа?ы ?алы? ?амыспен, ?ткелс? з жалпа? сумен ?оршал?ан ?лкен ала?нан б?ра? шы?ады. Сол жерге Орданы орналастырып, ар-
найы ?алдырып, Се?к?бай жаса?ымен Абылай мен Баян ?олдарын ?здеп кетед?. Кешег? батырлар ке?ес?ндег? шеш?мдер? с?тт? болып, жауды ?апылыста тас-тал?ан ет?п же??п шы-
?ады олар. Абылай т?нг? ?рыс ?орытындысын шы?арып, Се?к?байды? Орданы ?ау?пс?з жерге орналасты-
р?анына ризалы? б?л-
д?ред?. Орда ?ш?ндег? адам-
дар Се?к?байды? тап?ыр-
лы?ына, б?рк?т ?н? са??-
ылда?анын ?здер? де ест?гендер?не ал?ыс се-
з?мдер?н б?лд?ред?. Б?л то-
сын жа?дайды б?лген Абы-
лай: И?, Се?к?бай, онда сен айсыз т?нде, н?серл? жа?бырда ?алы? ?амыс ?ш?нде адаспай ж?рет? н т?нде ?шатын Алтайды? а? с???ары болды? ?ой. Б?дан былай сен? "А? иы? с???ар деп атайы?!" депт?. Содан былай ?арай Се?к?бай А? иы? ?ыран, к?р?пкел? бар киел? батыр атанып кет?пт?. Т?рк?стан, Таразы, Сай-
рам, Шаш ?алалары жау ?олында ?ал?анда Се?к?бай Т?ле бид?? с?ра-
уымен ?аздауысты ?азы-
бек атасыны? р??сатымен на?ашы ж?рты Т?ле би дананы? ?олында со?ыс ке?есш?с? бола ж?р?п, ?иын-?ыстау ша?та бас?-
ыншылардан ел?н, жер?н ?ор?ауда ?жет ?имыл, ерекше тап?ырлы? к?р-
сетед?. С?йт?п ?йс?н мен Дулат елдер?нде ?ш-т?рт жылдай ?р? шай?астарды бастан ?ткерген ол 1739 жылы Абылайды? ?олына ?айта оралады. Абылай ханмен б?рге 1740 жылы Орынбор?а патша ?к?м-
ш?л?г?мен кездесуге бар?ан топты? ?ш?нде со?ыс ке?есш?с? рет?нде Се?к?бай да ?атысады. Жо??арлар? а ?арсы жой?ын со?ыс ая?тал?ан со? Се?к? ба й батыр б?р?атар жаса?тарымен б?рге Жидебай, Шабан-
бай, ?араменде билер ?аздауысты ?азыбек ата-
сы б?л?п берген жерлерге ата?онысы ?ар?аралы мен Бал?аш к?л? айма?ына кел?п мекен тебед?. Се?к?-
бай батырмен талай шай-
?астарды б?рге ?тк?зген, ту?андай болып жа?ында-
сып кеткен ?ыр?ыз, Табын, Тама, Жа?албайлы ж?г?т-
тер? осы т???рекке онымен ере келед?. Оларды ?йлен-
д?р?п, жер бер?п, алдына мал сал?ан Се?к? ба й ауыл- айма?ын ке?ейт е т?сед?. Ер Се?к? ба й халы? арасында ?зг? жанды ?ре-
кет иес? ж?не ?лкен пара-
саттылы?ымен абырой?а б?ленген. Оны? ?ара ?ыл-
ды ?а? жаратын ?д?л ба-
таг?йл?г?не рауасыз риза-
шылы? б?лд?рген ел-ж?рты кей?н оны Биата деп атап кеткен. ?аз?р ?аза? аузын-
да Биата айтты деген ?асырдан асып ?асыр?а жеткен на?ыл, ?ш?ыр да асыл с?здер баршылы?. ?алы? ж?рт бас ?ос?ан жиындарда Биата: "Кел-
д?? д?ниеге - кетпек керек, бар а?ылы? жеткенше ?м?р г?л?н екпек керек" деп ?рпа??а ?лг?-?неге болар-
лы? ?сиет ?алдыр?ан. Кей-
де а?айын арасында т?с шайысып, рен?ш, дау-да-
май болып б?р?нен-б?р? ?ш алысу?а ?мтылса: "?з??е б? реу жала жасаса сен о?ан жа?сылы? к?рсет. Сонда жансез?м? ? ?зг?л?к н?рына б?ленед?" деп тентект? а?ылмен басып, то?там жасайтын бол?ан. И?, "Батыр жауда, дана дауда б?л?нер. ?уа?шыл кетер, бел ?алар, бектер кетер, ел ?алар" деген да-
налы? на?ыл Биата?а т?н ?асиет бол?ан. Се?к? бай бабамыз? а бер?лген аста, батырды? жау?а аттанарда киет? н сауытын к?рген?м?зде, ?з к?з?м?зге ?з?м?з сенбед?к. - Б?л сауытты ?аза?-
ты? т???ыш ?арышкер? -
Батыр То?тар ?уб?к?ров атында?ы ?ауымдасты?-
ты? президент?, Се?к?бай батырды? бес?нш? ?рпа?ы Хак?м З?к? ш?лы са?тап келген, - деп ?ар?аралы ауданыны? ?к?м? Т?леутай Ша?арбаев б?з б?лмейт? н сырды? ?шын саба?тап шы?арды. Артынша Хак? мн? ? ?з?мен танысып, ??г?меге тарт?анымызда бабадан-
ата?а, атадан-бала? а ми-
рас болып, саф алтындай са?тал?ан ?асиетт? о?-
?а?ар сауыт осы уа?ыт?а ?алай жеткен? жайлы ?ыс-
?аша айтып берд?. ?кес? З?к? ш бастап?ы кезде ?ар?аралыда хат таны?ан. Кей? н Омбы ?аласында экономист -
финансист? к о?у орнына барып б?л?м?н жет?лд?рген. Алматыда ?ызмет ат?ар?-
ан. 1937 жылы "Халы? жауларыны?" к?з?н жою нау?аны бастал?анда ата-
сы Иса (Се?к? байды? шеберес?) ?ажылы??а ба-
рып, ал анасы М?ш?м ?р? байды? ?ызы деп айып та-
?ады. Т?т?ын?а алын?ан екеу? С?б?рден б?ра? шы?а-
ды. З?к?ш сонда ?ште екен. Анасыны? ая?ы ауыр бо-
л?ан со? а?талып елге ора-
лады. Ал ?кес? 1938 жылы атылып кете барады. З?к?ш ?ара?андыда он жылды?ты б?т?рген со?, Алматыда?ы малд?р?герл? к институтта о?ып диплом алып шы?ады. Ал?аш?ы е?бек жолын А?мола об-
лысыны? ?ор?алжын ауданында бастайды. ?о-
лына елден анасы к?ш?п келед?, Анасыны? ?бд? -
рес?нде Се?к?бай бабасы-
ны? сауыты бар екен? н сонда б?ра? б?лед?. К?з? ашы?, к?к?рег? ояу З?к?ш ?у?ын-с?рг??д? к?п к?рген а?айындарыны? б?р?нен-б?р?не ?алдырып, сауытты? аман-сау анасы-
ны? ?олында са?тал?аны-
на ?атты ?уанады. ?з ?олына н шы?арма й Се?к?бай баба?а арнал?ан аста ж?ртшылы??а б?ра? к?рсетед?. Сауытты на?ыз батыр кигенге ??сайды. Кеудеше б?г?нг? 56-58 м?лшерг е жуы?. Алды т?йы?, жа?а-
сы ке?. Же?? шынта??а, ?зынды?ы т?зеге жетед?. Етег?н? ? алды мен арты ойып жасал?ан. Ол ат?а м?н?п, ерто?ым?а отыр?ан-
да ы??айлы ?р? ек? ?атпал-
ды б?рдей жауып т?ру?а арнал?ан?а ??сайды. ?и-
ян-кеск? жоры?тарда жау-
ды? с?лтеген найзасы мен кезенге сада? жебес?нен са?та?ан о??а?ар сауыт-
ты? ауырлы?ы б?р п?т?а жуы?. Ек? ?асырдан аса уа?ыт ?тсе де тот баспай, сол бая?ы ?алпында са?та-
л?ан. Диаметр? сантиметр-
ге жуы? сан мы?да?а н тем?р-шы?ыршы?ты б?р?не-
б?р?н киг?з?п барып жасал-
?ан. Шы?ырла р ?зара киг? з? лген со? араж? г ? б?л?нбейт?нде й таст?й? н п?с?р?лген. Шарбола т к?шкентай шы?ырлар еш?-
андай д?некерс? з б?р-
б?р?мен ?статыл?ан. Бабамызды? к?з?ндей болып са?талып келген са-
уытты ?стап к?ргенде бой-
ы?ызды ерекше сез? м билейд?. ?йткен?, Се?к? ба й бабамызды? ес?м?н ?айта жа??ыртып, д?й?м ж?ртшылы??а та-
рауына е?бек с???р?п" "?аза?ты? ж? з би, шешен?" жайлы зерттеу жаз?ан Н. Т?ре??лов жи? би-шешенн? ? б? регей? рет? нде Се?к? байд ы да атап ?тт?. Д?б?рл? тойды? ?ст?нде Н. Т?ре??лов сия?ты Ал-
матыдан арнайы келген ?алым?а, а?ын-жазушыла-
р?а, ел арда?тыларына ат м?нг?з?п, шапан жауып, "Се?к? бай батыр? а 285 жыл" деген жаз у ы бар ?ар?аралыны? ?ара?айы-
нан ойып жасал?ан а?аш тегене, ожау, алты тоста-
?анды ескертк? ш рет?нде сый?а тартты. Баба аруа-
?ын сыйлап, ?з?не жинал-
?ан д?ниен? арнайы елге т?б?р? к рет?нде таратып беру? Се?к?бай ?рпа?ыны? бабаларына арнайы бе-
р?лген асты? ?абыл болу ниет?нен ту?анын а??ара-
сыз. Ар?ын тайпасыны? ?аракесек руынан шы?-
?ан, ?лтеке Дос батырды? немерес?, Абылайханны? ек?нш? б?р белд? батыры ?ожаназар?лы Жидебай. Жо??арларме н со?ыс-
та ерл?г?мен ел?н, жер? н ?ор?а?ан Дос батыр бала-
сы ?ожаназарме н б?рге Быжы ?зен?н?? бойында?ы б?р шай?аста жау ?олына т?с?п ?алады. ?алма?тар екеу? н? ? б? реу? н ?ана ерк? нд? кке ж? берет? н -
д?ктер? н айтады. Сонда Дос батыр: - Сен жассы? ?ой, елге сен ?айт. Мен? жау ?олын-
да ?алды деп хал?ым уай-
ымдамасын. ?з?? болма-
са?, сенен ту?ан ?рпа?ым кег?мд? ?айтарар, - дейд?. Дос батырды? осы ай-
т?аны кел?п, ?ожаназар-
дан ту?ан немерес? Жиде-
бай он жет? жасынд а ?олына ?ару алып, ат?а м?н?п, с?рапыл со?ыстар?а ?атысады. Абылайханны? сен?мд? сер?ктер?н?? б?р? бо-
лады. Атасыны? ?ана емес, б?к?л ?аза? хал?ы-
ны? Жо??арларда н кег?н ?айтарады. Жидебай батыр Алтай мен Алатауды? арасында ?ткен ?алма?тармен бол?-
ан шай?аста ыл?и же-
??спен оралып отыр?ан. Атап айт?анда Шы?ыс Алтай жа?та?ы Сый?ым деген жердег? ?рыс?а Абы-
лаймен б?рге аттанады. ?ара?андыны? к?ншы?ыс жа?ында, Н?ра ?зен?н? ? бойында, К?кшетау жа?-
та?ы Баян тауында да ?ал-
ма?ты? ?алы? ?олына тойтарыс бер?п, ?ыр?ын?а ?шыратып отыр?ан. Жи-
деке? жайлы ??г?мелерд? к?нек?з ?ариялар б?лед?. "Ж?мш?" кеншарынд а т?ратын жасы то?саннан ас?ан Хасан Тиыштыбаев а?са?алды? мына б? р естел?г? батырды? тап?ыр-
лы?ыны? ай?а?ы. Жет? суды? ?ар?ара деген жер? нде Жо?? а р Алатауыны? ма?ынд а Жидебай батырды? ?олы ?алма?тарды тау ?ш?не ?уып ты?ады. Б?ра? ?р? ?арай ?туге б?гел?п ?ала-
ды. ?йткен?, б? р асу?а бек?н?п ал?ан ?алма?ты? мерген? ат ойнатып жол салу?а шы??ан сарбаздар-
ды б?р?нен со? б?р?н атып т?с?ре беред?. А?ыры Жи-
дебай мынадай амал ой-
лап табады. Шыны деген батыр?а ж?йр? к с?йг?л? к м?нг?з?п, оны? ?арсы беттег? ?ия?а шы?уын ?т?нед?. Т?лпарымен ойна?тап шы??ан, жауынгерд? к?р-
ген ?алма? т?р?дей ?ол?а т?с?руд? ойлап, с?л б?ге-
л?п т?р?ан с?т?нде Шыны мерген оны о??а ?шыра-
ды. Артынша ?аза?ты? ?алы? ?олы ?алма? жа-
са?тарын Алатаудан асы-
рып ?уып тастайды. Жидебайды? киес? бар батыр. Ол Абылай-
ды? шол?ыншы мы?ба-
сын бас?ар?ан. Жоры??а шы??ан с?т?нде еш?ашан адаспайды екен. Жа у ?оршауында ?ал?ан ке-
зе?де жол тауып, ??ты-
лып шы?ып отыр?ан. Сон-
ды?тан Жидебайды? ай-
лакер, амал тап?ыш ?асиеттер? н ба?ала?а н ж?рт ?з?не жол с?лтеп, бас?алар?а к?р?нбейт? н ?ызыл т?лк?с? бар деп топшыла?ан. Б?рде Абылай Жиде-
байды ?ара?ожа ел?не жоры??а аттандырады. Ертеректе Бал?аш к?л?н?? ?зынарал т?сында?ы су астына т?селге н тас ?ткелмен ?б?р-С?б?рге апа-
ратын ?лы Ж?бек жолы-
ны? б?р тарма?ы ?т?пт?. Талай жылдар ?мытыл?-
ан ?ткелд? Жидебай ба-
тыр б?л?пт?. Сол ?ткел ар-
?ылы сарбаздарыме н те??зд? кеш?п ?т?п ар?ы беттег? ?ара?ожа ел?н ба-
?ындырып ?айтады. Сонда ?ара?ожа: - Б?л жолды к?з? ? шы??ыр Жидебай ?ана б?лсе керект?, - деп ?з ?к?н?ш?н б?лд?р?пт?. Кей?н жасы то?саннан ас?анда Жидебайды? ?ос к?з? к?рмей ?алады. К???л?н с?рай келгендерге: Жасымны? ж?зге келген?, Алтпы алашты? ал?ысы. ?ос жанарды? с?нген?, ?ара?ожаны? ?ар?ысы, - дейд? екен. Б?ндай на?ыл с?здер Жидебай батырдан асыл рет? нде ?л? к?нге ел ?ш?нде айтылады. Жидебай шешен ?ар-
тай?ан ша?ында ??рдасы ?арамендеге арнайы к?с? ж?бер?п ?анша жет?м бар деп с?рат?ан екен. Сонда ?араменден? ? берген жа-
уабы: Ел к?шсе, бел - жет?м, ?йрек, ?аз кетсе к?л жет?м. Ер? жо? - ел жет?м, Ел? жо? - ер жет?м. Жо?таусыз кетсе, ?ыз - жет?м, Жасы жеткен ?арт -
жет?м, Пары?сыз болса с?з -
жет?м. ?араменде шеше н ?лер?нде: И?, шыра?тарым! Адас?ан сиырды тана бастайды, ?артай?ан ?кен? бала бастайды. Бала жа?сы болса, дана бастайды, Жаман болса бы?сы-
тып, Шаланы ?олына ала бастайды. И?, туыспен сыйласы?-
дар, Туыссыз жал?ыз к?с?н?? Кейде келер, кейде кел-
мес к?лк?с? бар, Туысы екеу к?с?н?? Ойда жортып ж?рген т?лк?с? бар. Туысы ?шеу к?с?н?? Отарда жат?ан жыл?-
ысы бар. Не болмаса, Туысы жал?ыз к?с?н?? шы?ар шы?пас жаны бар. Туысы екеу к?с?н?? ?кпе, бауырдай жалы бар. Туысы ?шеу к?с?н?? Жа?асы-жайлау, Т?бес?-?ыстау хал? бар. Та?ы б?раз ойланып: Баласы барды? панасы бар, А?асы барды? жа?асы бар, ?н?с? барды? тынысы бар, - деген?н?? б?р? д?рыс екен, - депт? Жидебай. -
Апырай, осыны? ?осым-
шасын, я?ни: - Рас, жа?сы болса ?н?с? бар, Жаман болса -
??тыла алмайтын ж?мысы бар. Рас, баласы барды? панасы бар, Жаман болса -
??тыла алмайтын п?лес? бар. Рас, а?асы барды? жа-
?асы бар, Жаман болса -
бет-аузы?да Ат тепкендей жарасы бар, - деп неге айтпады екен, - деп ?к?н? ш б?лд?р?пт? Жидебай. 1957 жылы ?аза?ты? белг?л? ?алымы ?лкей Мар??ланмен б?рге Жи-
дебай батырды? басында бол?ан Аман??л М?са-
тай?лы мынадай дерект? айтты. - Б?з бей?т ?ш?не к?р?п, д??а о?ыды?. ?леке? то-
пыра?ы? сипап, б?с?-
м?лл?с?н жасады. Б?р кез-
де бей?т ?абыр?асын си-
палап ж?р?п, к?рп?шт? ? жиег?не ?ойыл?ан сада?-
ты? ?ш жебес? н тауып алды. Жебен? ? б?р?н ?з? алып, екеу?н Жидеке?н? ? ?рпа?ы бол?ан со? ма?ан сыйлады. Сол жебен? б?г?нг? той?а арнайы ала келд?м, - деп ас?а жина-
л?ан ж?ртшылы??а к?р-
сет?п б?р ?уантып таста-
ды. Ек?нш? б?р ?уанышты жа?дай - Жидеба й ба-
тырды? ?рпа?ы, зиялы зейнетке р ?лиха н Ж??г?р?лыны? батыр ба-
басы жайлы айт?ан: А? табан ш?бырынды, Ал?ак?л с?ламаны. К?м ?аз?р ес?не алмай, ?н-т?нс?з т?ра алады. Е??реп ел, жер? ?ш?н, Сауытьш кид? екен к?м? ?м?р? ?шпес м??г?, Тарих ?ой Жидекемн??, - деп арна?ан жыры бол-
ды. Хал?ыны? данаг?й билер? ел?н, жер?н Жо??-
ар бас?ыншыларынан б?-
лект? ? к?ш?, найзаны? ?шымен ?ор?ас?ан Се?к?бай мен Жидебай бабаларымыз болаша ? ?рпа? ?амы ?ш?н баста-
рын ??рбанды??а шалып, жауларымен аянбай ай-
?ас?ан, аттары а?ыз?а айнал?ан ?а?арман Ба?а-
д?рлер, б?л жолда т?йен?? ?омында, атты? жалында ж?р?п неб?р з?л-
залаларды бастарына н ?ткерд?. Ту?ан хал?ыны? намысын ?олдан бермеуге ?лкен к?ш-?айрат, а?ыл-
парасаттарын ж?мсады. Сонды?тан: К?ш?н б?рмай еш?ашан ?лы жолдан, Ж?бермейт?н д?шпа-
нын т?р? ?олдан. Се?к?бай мен Жидебай Абылайхан Заманында ба?ад?р ?р? бол?ан. Ешк?мнен де ?аймы?ып жас?анба?ан, Ат т?я?ы астында ас-
?ар ?ал?ан. Ке? даланы? апайт?с арыстаны, Ба?ы жанып аруа?ы ас-
панда?ан. Ел?н ?ор?ап, жауына ?рыс сал?ан, К?л? к?кке ?шатын ??рыш ?амал. ?рпа?ына ?алдырып жайлы ?оныс, Содан кей?н к?з ж?мып, тыныста?ан. Бала батыр атойлап жау?а к?рген, Табысатын бабалар арманымен. ?ос ?улие пай?амбар сия?танып, ?ор?ап ел?н жат?ан-
дай аруа?ымен. Б?г?нг? к?н белеске шы??андар?а, О, жама?ат, ?ызы?ып с??танба?дар. ?арашорды? Се?к?бай б?р би?г?, ?лтекеден Жидебай шы??ан дара. Б?г?нг? заманда ?м?р с?р?п отыр?ан ?рпа? ел ?ор?аны бол?ан балала-
рын, даналары мен зия-
лыларын, билер? мен батаг?йлер?н, хал?ымыз-
ды? б?ртуар перзенттер? н тылсым тарихты? ?ойна-
уларынан суырып алып, хал?ымен табыстырып жатыр. Ендеше Се?к?бай мен Жидебай ес?мдер? н келешек ?рпа?тар?а жет-
к?зу б?р?м?зд? ? ?асиетт? парызымыз. ?йткен?, ел ?ор?аны бол?ан батыр бабаларымызды? ерл?г? де, даналы?ы да ?рпа?тан ?рпа??а мирас болып жал?аса беред?. Азия Транзит. - 2001 . - ?11. - 21-24 б. 
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
415
Размер файла
354 Кб
Теги
zhauga, shapkan, kos, batyrlary, abylaidyn
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа