close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Onyn surleu sokpagy

код для вставкиСкачать
Софы Сматаевты ал?аш к?р?п, танысуым - 1959 жыл. Оныншы класты жа?а ?ана б?т?рген ?р?м-
талдай жас?сп?р? м б?з: Софы Шет ауданыны? Ки?кт? стансасыны?, ал мен Алматыда?ы ?12 ?аза? орта мектеб?н? ? т?лег? - ?азМУ-д? ? фи-
лология факультет?не о?у?а ?атар кел? п т?ст?к. Студенттер таныса келе, ?з жерлестер? н ?здейт?н ?дет? емес пе. А?то?ай ауданынан келген Халы? А?ышев екеум?з, а?адырлы? Сайлау Байымбетовты, а?шатау-
лы? ?адыр Ж?машев ж?не Софы Сматаевтарды тауып алып, ж?н-
жосы? с?рас?аннан со?, б?р-
б?р?м?збен ш?й?ркелесе кетт?к. Б?р жылдай ж?бымыз жазылмай ж?рсе де, келер жылы Софы б?л орнын тастап, М?скеуге кетт?. Содан кешег? ата?ты ?аныш С?тбаев пен б?г?нг? ?арымды ?а-
ламгер К?к? мбек Салы?ов о?у о?ып, кей? н осы сала?а бар к?ш-
ж?герлер? н аяма?ан ?ос а?алары-
ны? орнын басуды к?здеген шы-
?ар деп топшыла?ан ед?к. Б?ра? б?л ой-т?жырымымыз асы?ыс жасал-
?анын кей?н а??арды?. Софы мектеп ?абыр?асында ж?рген кезден ?дебиетке ?й?р бо-
лып, жо?ары класта жаз?ан ?ле?-
дер? н ?абыр?а газет?не шы?арып, ??рбылары мен м??ал? мдер? н? ? к?з?не т?сед?. ?азМУ-д? ? филоло-
гия факультет?не ат басын т?реу? ?дебиетт? с?йгенд?г?нен болса, ал М?скеуге кету?н?? де ?з?нд?к сыры бар ед?. М?скеуд? ? болат ж?не ?орытпа институтында о?ып ж?рген кез?н? ? ?з?нде ?дебиеттен еш ?ол ?зген емес. ?айта елге деген са?ынышы, ту?ан жерге деген ысты? махабба-
ты жыр болып т?г?л?п, ж?рег?нен а?тарылып жатты. Студент кез? -
м? зде екеум? зд? ? жаз?ан ?ле?-
дер? м? з ?Советт? к ?ара?анды? газет? беттер?нде ?зе?г? ?а?ысты-
рып, ?атар жарияланып т?рды. А?ын болып ж?рт?а таныл?ан С.Сматаевты? 1968 жылы жары? к?рген ал?аш?ы жина?ы - ?Астана оттары? деген жыр к?табы. Осы к?тапта?ы м?лд?р б?ла?тай т?г?лген к?усар жырлары б?р? м? зд? еле? етк? зд?. ?атарымыз? а та?ы б?р а?ын ?осылды деп ?уанды?. Б?ра? б?л шатты?ымыз ?за??а бармады. Софы с?л-п?л то?ырау?а ?шыра-
?андай ?нс? з ?алды. Б?здер ?Шо-
ла? сай б?рын тасиды? дегендей, ??м?а с??ген су сия?ты жо?алтып алды? па деген к?д? к жетег? нде болды?. Б?ра? осы к?пт? к?д?г?м?зд? тас-тал?ан еткен де Софыны? ?з?. Ол аспанда?ы б?лттарды т?р?п от шаш?ан нажа?ай сия?ты ?дебиет к?г?нен талантыны? жа?а б?р ?ыры-
нан жар?ырай к?р?нд?. Кейб? р жа-
зушы а?алары сия?ты ?ле?д? б?р?ырата жазып кел?п, орта жас-
тан ас?анда ?ара с?зге ауысатын-
дай сы?ай танытпай, б?рден про-
заны? ?алы? орманына б?лек сы-
банып, ?олына балта емес, ?ала-
мын алып к?р? п кетт?. Сол ?алы? ?ара орман ?ш?нен ?з?н?? соны со?-
па?ын ты?нан салып, адаспай ар?ы беттег? шы??а шы?уды к?здед?. Б?л ?зг? ниет?, таудай талабы Софыны ?анаттандырды. ?уел? ?Алау?, ??ызыл д?птер?, ?Б?р к?й бар?, ?Армысы?, ана? сия?ты по-
весть, ??г? мелер жина?ы ?алы? о?ырманны? ?олына тид?. Жазушы-
ны? б?л туындыларын ж?ртшылы? жылы ?абылдады. Софы М?скеуге о?у ?ана ?здеп бармапты. Жастай ?ке-шешес?, ауылда?ы а?са?алдар аузынан ест?ген ?исса-дастандар, шеж?ре, шешенд? к с?здермен б? рге, б?лект? ? к?ш?, найзаны? ?шымен сайын даласын д?шпаннан ?ор?а-
?ан апайт?с батырларды? ерл?г? ?ызы?тыратын. Кешег? ?а?табан ш?бырынды, ал?ак?л с?лама? за-
манында ?Ел?м-айлап? зар е??реп, запыран ??сып, к?к?рег? ?арс айы-
рыл?ан ел?н?? ?ас?рет-м??ы, шер-
?ай?ысы б??ан да маза бермейт?н. Сол заман жайлы жазу ?ш?н мате-
риал ?здест?ру керек-т?. Осы арма-
ны М?скеуде о?ы?ан кезде ж?зеге аса бастады. Софы саба?ынан бо-
сасымен, ?аза? деген халы?ты? ар?ы тарихын зерттеуг е к?р?ст?. К?змайын тауысып, к?тапханалар мен архивтердег? деректерд? жи-
настырды. ?р тап?ан ты? матери-
алдарды б?р-б?р?мен салыстырып, ?з?не керек-ау дегендер? н ?р?ктеп алды. С?йт?п, жазушыны? ?оржы-
ны ?ома?тала т?ст?. Елге орал?ан со?, жо?арыда айт?ан ??г?ме, повестер?нен кей?н бел шеш?п, б?рден ел тарихына байланысты роман жазу?а к?р?ст?. Болаша? к?табыны? атын ?Ел?м-
ай? атады. ?Ел?м-ай? дилогиясы елд?к пен ерл? к туралы жыр-дастан. Елд?к ?асиет? н жо?алтып алмай, шал?ар да сал?ар ке? даласын т?с?н о??а тосып, ерл?к таныт?ан ?айсар ?аза? хал?ы - шы?арманы? бас ?а?ар-
маны. ?алы? ?ара ормандай ха-
лы?ты? ?ш?нен: ?сен т?р, мен атай-
ын? деп басын о??а т?ккен ба?ад?-
рлер ел т?уелс?зд?г? ?ш?н сан жо-
ры?тарда ?ол бастап, же??ске жет-
кен хал?ыны? мерей? н тасытты. Романда халы?ты? барлы? ?к?лдер?н? ? т?л?алары сомдал?ан. Ел басына б?лт ?й?р?лгенде хан да, ?ара да, батыр да, дана да ел б? рл? г? н ?ор?ау жолында к?ш б?р?кт?р?п, ж?мыл?ан ж?дыры?тай бер?к т?й?л?п, атойлап жауына ?ар-
сы т?рды. Д?шпанын жайратып ?здер? де шы?ын?а ?шыра?анымен, елд?к ?алпын са?тап ?алды. Халы?-
ты? т?тасты?ы, б?рл?г? ? ?Ел?м-ай? дилогиясыны? нег?зг? ар?ауы. Сон-
ды?тан да ?алы? о?ырманны? б?л туындыны ашы?-жар?ын, адал к???лмен ?арсы алып, о?у?а ??мар-
лануыны? сыры ? ел б?рл?г?н жыр-
лап, ел ?ш?нен шы??ан ерлерд? ? асыл бейнелер? н жал?ан марапат-
?а, ?с?ре ?ызыл с?зге ?рынбай, далитып дараламай, халы?пен б?рге к?рсету? Софыны? ?р? тап-
?ырлы?ы, ?р? шеберл?г?. Жазушы-
ны? ?з?н? ? алдына ?ой?ан ма?са-
тына жеткенд?г? деп б?лем?з. Б?з осылай ба?а бергенмен сол кездег? ?ыра?ы к?здер - ел?н ?ор-
?а?ан батырларды, ?аза? хал?ын ?с?ре к?тер?п, ма?тап ж?бергенге ба?алап, ?здер?нше ?са?ты?? жа-
сап, шы??алы жат?ан к?тап?а жет?мд? к к?рсетт?. Т?пт? бес?г?нде т?ншы?тыр?ысы келд?. Сан айтыс-
тартыстан ?т?п, ж?н? ж?лын?ан тау-
ы?ты? кейп? н к?р?п, к?табы зор?а жары? к?рд?. М?ндай з?б?рлеуш?л? к жанын жег?дей жеп, ж?йкес? н ж??артты. Ж?рег? де сыздап ауыратын бол-
ды. Б?ларды? б?р?не Софы мойы-
мады. ?айта ширы?ып ширатылып, ?аламын ?олына ны? ?стап, б?р?ы-
ратып жаза берд?, жаза берд?. И?, б?реуд?? басына ба? б?рден ?она кетед?, отыратын та? та б?рден дайын т?рады. Т?пт? кей жазушы-
ны? сиясы кеппей жатып, к?тап-
тары баспа?а асы?ыс ж?бер?л?п, ек?нш?с?, ?ш?нш?с? автомат сия?ты тез жары? к?ред?. Кей?н ?олжазба емес, сол жаз?ан к?таптарын ?айта редакциялап, басын б?р?кт?р?п, ?ай-
та шы?арады. Ал Софы м?ндай дар?анды?ты к?рген жо?. ?айта оны? алдында к?ле? ертег? лерде кездесет? н нешет?рл? кедерг?лер жолын б?-
геп, кер? тарта берд?. Б?ны? б?р? Софыны ж?герленд?рд?. К?п ?зде-
н?ске т?с?рд?. Енд? оны б?г?нг? к?нг? к?р?н?с понарамасы, адамдарды? б?р-б?р?не, ?м?рге к?з?арасы, та?-
дырлары, т?рш?л?к-тыныстары ма-
залай берд?. Кешег? ке?ест? к заманда про-
цент ?уып, к?птеген мекеме, шару-
ашылы?, ?нд?р? с басшылары жо-
?ары жа??а жал?ан а?парат бер?п, бедел?н арттырып, омырауларына орден-медальдар та?ты. Адал-
ды?ты белден басып, жал?анды??а барды. Б?дан та?ы да халы? жапа шект?. К?збояушыларды? ?бес ?ылы?тарына ?ынжыл?анмен, олар?а ??ла? асатын жо?ары жа?-
та?ы басшылар да тас кере? ед?. ?здер?н? ? ?пайлары т?гел болса, бас?а?а бас ауыртып ?айтед?. Б?ра? то?ырау заманында б?р? осы жол?а т?ст? деуге болмайды. Ары таза, адалды?ты ар туындай к?терген абзал азаматтар да ел ?ш?нде к?птеп ?шырасатын. ?з-
дер?н?? адал е?бек ет?п, ел д?улет?н арттыру?а ?ос?ан ?лестер? н к?рсе де, к?рмегендай сы?ай танытатын басшылармен ыл?и кел?с?мге келе алмай, ?а?ты?ысып ?алатын. С?г?ст? ?ст?-?ст?не алатын. Сонда да адалды?ты? ала ж?б?н аттамай-
тын. Софыны? ?М??г?л?к бастауы? романында?ы жа?ымды кей?пкер С?рсен осындай адам. Ал ек?нш? б?р совхоз директоры Сембай да-
ра?ы, д?рек?, с?з? нде байлау, ?с?нде береке жо? болса да, ?з ма?-
сат-м?ратына жету ?ш?н арын да сатады, жал?ан да айтады. ?т?р?к ма?л?мат-а?параттарды ?ардай боратып, жо?ары жа??а тау ?опар-
?андай ? с тындырып ж?ргендей ?з?н к?рсет?п, жал?ан беделге ие болады. Софыны? осы та?ырыптас ?А?желе??, ?Б?ла?? романдары да халы?ты? та?дырын, м??-м??та-
жын к?рсеткен кесек туындылар. С.Сматаев ?р ?ырлы, сан-сала-
лы талант иес?. Оны? шы?армала-
рыны? та?ырыбы ?р алуан. Б?к?л ел?м?зд? ? тарихын ?р?ден ?оз?ап, б?г?нг? к?нмен ?штастырады. Б?л идея б?к? л шы?армашылы?ыны? тем? р?азы?ы. Содан б?р ауыт?ы-
майды. М?ны пьесалары мен дра-
малы? туындыларына да алтын ар?ау ет?п ал?ан. Ол сег? з роман, б?рнеше по-
весть, ??г? мелермен ?атар, ?Ж?мба? ?ыз?, ?Жамбыл? опера-
ларына либретто жазып к?рер-
менд? б?р ?уантса, ?Та?дырлар?, ??з?л-?з?з?л?, ?Зар заман?, ?Ж?л-
дыздар с?нбейд? ? пьесалары ар-
?ылы ке? ??лашты драматург екен?н таныт?ан ?аламгер. Осыдан б?раз жыл б?рын ?аза?станны? халы? жазушысы ?з?лхан Н?ршайы?ов: ??р ?нш?н?? ?з ?н?, ?з ?уен? болуы ?андай ?ажет ет?лсе, ?р жазушыны? ?з т?л?, ?з стил?, с?з саптау, о?и?а ?рб?ту, ой ?рнектеуде ?з ерекшел?г? болады. Мен??ше, б?зд?? Софы Сматаев сол ?з?нд? к бет?н, ?з?нд? к та?ырыбын, ?з?нд?к тал?амын, ?аламгерл? к ба-
?ытын, суреткерл? к кредосын тап-
?ан жазушы?, - деген ед?. Б?г?нде С.Сматаев алпысты? ас?арына ент? кпей-шалды?пай кемел?не кел? п шы?ып отыр?ан т?л?алы талант. Ол алпысына жаяу-
жалпы, ??р ?ол кел?п отыр?ан жо?. Ар?ала?ан ж?г? ауыр. ?аламы ?л? ж?йр?к. Болаша?ына зор сен?ммен, ?лкен ?м? тпен ?арайды. ?л? берген?нен берер? к?п жазушы 60 жасына ?Абылайхан? атты пьеса-
мен келд?. Б?л туынды жабы? кон-
курста б?р?нш? орын алса да, к?н? б?г?н сахна т?р?н к?рген жо?. Сон-
дай-а?, ?Той ?ст?ндег? топала??, ?Базары? ??тты болсын?, б?р?нш?с? ??аза?ша кек алу?, ек?нш?с? ??аза?-
ша к?к?рек керу? сия?ты пьесала-
ры ж?не ?Б?ржан сал?, ?Та?ы да махаббат туралы? кинофильмдер? ж?не бар. ??г?мем?зд? ? басында С.Сма-
таев а?ын болып ?дебиетке кел-
ген?н айтты?. Осы а?ынды? ?аси-
етт? бойынан жо?алма?ан дар?ан дарын кешег? Абылайды? жекпе-
жекке шы?атын батырларыны? б?р?,- аты елге а?ыз?а айнал?ан ?Жарыл?ап батыр? деген ?ле?мен жазыл?ан романын жары??а шы-
?арып, хал?ына ?сынды. Софы ?арымды ?аламгер ?ана емес, аптал азамат, ?о?ам ?айраткер?. Ол к?п жылдар ?Ж?л-
дыз? журналында проза б?л?м? н бас?арды. Кей? н ?аза?стан Ком-
партиясы Орталы? Комитет? нде жауапты ?ызмет ат?арды. Б?г?нде ?Р Мемлекетт? к к?тап палатасыны? директоры. Б?л мекеме ?аза?станда шы?а-
тын к?тап, журнал, газеттерд? Мемлекетт? к баспас?з архив?нде са?тайды. Сондай-а? баспас?з ?с?не, оны? ?н?мдер?не библиогра-
фиялы? аны?тамалар дайындай-
ды. Я?ни, б? р халы?ты? рухани байлы?ына бас-к?з болып, иг?л?кт? шаралар ат?аруда. Мына нары?-
ты? заманда мекемен? ?стап оты-
руды? ?з? ?ажырлылы?ты т?лейд? ?ой. Софы ?лкен отбасыны? иес?. Жары Ш?мсия екеу? Алмас, Манас, Жанар сия?ты ?ш баланы т?рбие-
леп ?с?рген ?лг?л? ата-ана. Ек? ?лы-
нан ?ш немере с?й?п отыр. С.Сматаев 1941 жылды? 22 маусымында ту?ан. Тарихтан б?лет?-
н?м?з д?л сол к?н?, сол жылы нем?с бас?ыншылары ел?м?зге т?т?иыл-
дан шабуыл жасап, ?лы Отан со-
?ысы басталды. Сонды?тан ба, ??рдасымны? ?м?р? шырылдап д?ниеге келгеннен тартыс?а толы болды. Б?р?не шыдап, б?р? нде же??ске жетт?. Таудай талабы мен ?арымды ?аламы ?алы? орманнан адастырмай шы?арды. Артында ?з? дара сал?ан соны с?рлеу со?па?ы к?н к?з?не жар?ырап, ?арсы алдын-
да?ы ас?ар шы??а бет т?зед?. Ар-
ман шы?ына да ент?кпей шы?ты. Е?бег? де елеус?з ?алмады. Б?г?нде Алаш сыйлы?ыны? ?1 лауреаты. ?ткен жылы ?к?мет?м? з ???рмет? орден? мен марапаттады. Б?л т?уелс?зд? к ал?ан егемен ел?м?зд? ? жазушысына к?рсеткен зор ??рмет?. Софы да ел сен?м?н а?тай-
тынына еш ш?б? келт?рмейм?з. Сонды?тан: Ол ту?анда фашист жау ыла? сал?ан, Б?г?н достым, самайын ?ырау шал?ан. Софы ?ой?ан ?кес? азан айтып, Болмасын деп ?умесер б?р аусар жан. Жанымызды тым ерте суы? бу?ан, Н?рын сара? т?кт? к?н шы?ып ?ырдан. Же??ст? а?сап ту?андар со?ыс жылы, Ел б?рл?г?н жырлады ?йып т?р?ан. Сен жырлады? Апаштай елд?г?мд?, Сен жырлады? ?а?арман ерл?г?мд?. Намыс оты т?танып кеудем мен??, Желп?нед? т?нд?ктей желд? к?нг?. Жоры? ??рса? со?ты?ыс жолы ?ай?ы, Батыр жолды ?ор?аудай ?орымайды. Ел ?ор?а?ан ерлерд?? сом т?л?асы, Ескертк?ш ?ып сыйлады? ?Ел?м-айды?. Софы ??рбым жазушы, ?р? т?л?а, Шабыт атын болмайды еш суыту?а. Арда?ты ел??, ?з аты? к?кте ?ал?ып, Желб?рес? н да??ты? туы шы?-
да! - деген а? т?лег?мд? досты? ниетпен, адал ж?рекпен б?лд?рг? м келед? ??рдасыма. Орталы? ?аза?стан. - 2001. - 16 маусым (?92-93). - 11 б. 
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
184
Размер файла
192 Кб
Теги
onyn, surleu, sokpagy
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа