close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Өмір деген - Күнді айналу

код для вставкиСкачать
Ақсұңқарұлы, С. Өмір деген - Күнді айналу : өлендер мен хамса - Алматы : Жазушы, 2005. - 192 б. - (Қазіргі қазақ поэзиясы).
Сер?к А?с???ар?лы ?ле?дер мен хамса Алматы "Жазушы" 2005 ББК 84(5?аз)6 А 37 ?аза?стан Республикасы М?дениет, а?парат ж?не спорт министрл?г?н?? ба?дарламасы бойынша шы?арылды А?с???ар?лы С. А 37 ?м?р деген ? К?нд? айналу. ?ле?дер мен хамса.? Алматы: Жазушы, 2005.- 192 бет. ISBN 9965-764-00-Х Талантты а?ын Сер?к А?с???ар?лы туындылары о?ырман ?ауым?а жа?сы таныс. Оны? б?л жа?а к?табына со??ы кездер? жаз?ан ?ле?дер?, аудармалары ж?не "Анти-
поэзия" атты эссес? енг?з?л?п отыр. Жырс?йер ?ауым ?ара?андылы? а?ынны? б?л к?табымен де ?уана-?уана ?ауышарына к?м?н?м?з жо?. 4702250202-040 ББ К 84 ?аз 7- 5 А 402(05)-05 ?М?Р ДЕГЕН - К?НД? АЙНАЛУ Д?р?лдер?н, Г?р?лдер?н ??ла? т?р?п, ты?дай ?алып -
Б?г?н мен?? Ж?мыр Жер?м Бара жатыр К?нд? айналып. К?н дегенде ? Д?рбеле?де Ж?р?п жатыр майдан ?л?. К?ймелер де, М?нбелер де, Т?рмелер де ? Жермен б?рге айналады. Керуен к?нде ? Серуен б?рге. Т?н Рух?а суарулы. Елмен б?рге, Жермен б?рге Мен де айналам К?н Аруды. К?нд? айналу ? М??ды ойлану, К?з жаста?ы к?л??менен. ?м?р деген ? К?нд? айналу!!! 3 К?лге айналу -
?л?м деген! Алтын?а аптап асы?ынды, Босап б?р с?т м??ды ойлардан -
?арсы ал Жа?а ?асыры?ды, Алаш-Анам К?нд? айнал?ан, Тект?лер? ? г?лге айнал?ан, Текс?здер? ? к?лге айнал?ан... I Б?Р?Л? ? ?ЛТТЫ? БАЙРА?ЫМ АЗАТТЫ? (П.Эльюарды? ?уен?мен) О, Азатты?! К?г?лд?р к?кт?? жиектер?нде де, ?ор?ыт-?обызды? тиектер?нде де, ?ара жерде осы ?аб?р? ?алма?ан Ма?жандарды? с?йектер?нде де Жазулы Сен?? жырлары?. Аэропорттар мен гавандарыма да, Запыран ??с?ан замандарыма да, ?ыршындарымды ?ырып таста?ан Азалы анау ала?дары?а да Жазармын Сен?? жыры?ды! Молалар мен мазары?а да, ?ас?реттен ту?ан ?азалыма да, ?аза?ты? басын сауда?а сал?ан ?апта?ан ?ара базары?а да Жазармын Сен?? жыры?ды! О? ?олыма да, сол ?олыма да, Асфальт ??м айдау жолдары?а да, ?ытайды? ?лы ?ор?анына да, Орысты? жасыл орманына да, Нефедовтарды? ?алтасында?ы, ?апшы?ы?да?ы долларына да Жазармын Сен?? жыры?ды! 5 Жасындар жау?ан с?з ?ткел??е де, ?асырды? со??ы мезеттер?не де, Алашты? басын арба?ан апиын ? Транзит-секс газеттер?не де Жазармын Сен?? Жыры?ды! Шал?ар жер?мн?? шал?айына да, Толысып т?р?ан тал-?айы??а да, ?к?мдер??н?? креслосына да, А?ындары?ны? та?дайына да; Ж?лдыздарымны? с?улес?не де, ?л-?ыздарымны? ма?дайына да Жазармын Сен?? жыры?ды! Далама, тауды? жартасына да, Каспийге, Арал, Бал?ашыма да, Д?рл?ккен м?хит тол?ындарымен Д?ниен?? саяси картасына да Жазармын Сен?? жыры?ды! А? ж?рег?мд? арыма ?арып, Жа?анды к?лл? жаныма алып, Алдыма алып аппа? ?а?азды, ?аламды ?ызыл ?аныма малып, Жазармын Сен?? жыры?ды! 6 * * * Муза б?зге к?з жасын жетт? б?лап. Бастауы оны? Гомердей тект? б?ла? -
Одан б?рын б?р а?ын бол?ан ед?, Оны адамзат ?мытып кетт? б?ра?. Ол - Т?РК? ед?. Жаса?ан одан да ?рм?н. Бекзат ед?, (Б?з емес бодандан?ан). Ат ?ст?нен шолатын адамзатты, "Пегас" дейт?н ??ым бар содан ?ал?ан. ?а?ан ед?, Болмысы, б?т?м? ? н?р. Домбыра да ? ?к?л?, ?к?л? ? жыр. "Алтын ки?мд? адам"- ?а та? ?алмаймын, Сол к?с?н?? за?ды т??ымы ? б?л. Ша?ырмайтын шабытын шатып елес ? ?а?ан бол?ан ?а?арлы ? ?атын емес! Б?л т?рк?н?? т?б?нде б?р за?ы бар: Батыр бола алмаса ? А?ын емес! А?ын бола алмаса ? Батыр емес!!! 7 Ол да ?лд?! Есе алып д?ние ? бо?, Пегас к?кке кетт? ?шып к?й?не кеп: ?а?анды? пен а?ынды? ?а??а айрылып, Кетт? екеу? ? Ек? ?дай д?ние боп... Кетт? соны? со?ынан ш?бап б?р?, Тект?л?к те суалды, б?ла? та?ы: ?а?ан б?ткен жек к?р?п а?ындарын, А?ындар да ?а?анын ?натпады. Ел ?амында ж?ргенде, жол ?амында, А?ын-батыр ег?з-д? ол ?ауымда. ... ?л? к?нге Пегасты? жан ?шыр?ан Дауысы т?р ?азту?ан тол?ауында. Муза б?зге к?з жасын жетт? б?лап, Бастауы оны? Гомердей тект? б?ла?. Одан б?рын б?р а?ын бол?ан... Оны ?алай мына ел ?мытып кетт? б?ра??! 8 КАМАЛТИН ЕСКЕНД?Р?ЛЫНА Сарыар?ада Хан н?кер?н т?зед?. Ешк?м де енд? батыра алмас т?зен?! Осы ед? ?ой К?к Б?р?н?? ?орымы, Кей?н оны ит те, ??с та торыды. ?аза?ым-ай, ?алай толар деуш? ед?м Хан Кенен?? ???рейген орыны?! ?м?рде б?л ба? та, сор да ?тпел?. Т???р?не ?лып т?р?ан к?ктег?,? Ит пен ??с кеп тартып ал?ан орынын, Б? д?ниен?? шерл?с? ?ой К?к Б?р?! Алашымды алдамшы заман алдап б?р, ?ара шекпен б?р талады, ?алма? ? б?р. Сайтан кел?п саф алтынын тона?ан Сарыар?а емес ? ?арлаг б?л! Алла Алтайдан т?гендеуге ??тымды, Б?р ?ыранны? тома?асын сыпырды. Нефедовт?? ат ?орасы м?нда?ы ? "Авгейд?? ат ?орасы" сы?ылды! Пенден?? к?п онысы мен м?нысы... ?л тумаса ке?ейе ме ел тынысы? ??л тумаса к?нш?мейт?н к???л?, ?р?ашы екен б?л тобырды? ? жынысы! 9 Алаш з?ру уытты ?л?а ?лы ?сте, Алтын?а аптап, к?птейт?н сол к?м?ске. Ла? сал?ан Ы?ыластан ?ажыды ел, Махамбет пен Исатай керек б?л ?ске! К?к т???р? ?ара?анды?а ?арады, Сарыар?а ? Ару ?ара шашын тарады. Азатты?ы ? Алтын ал?а мойнында, ?аза? Т?л? аспан?а ?шып барады! СЫЛАНДА?АН А??УЫМ Шер ?ой сен?? г?кку??, Сыланда?ан А??уым, Тект?л?к те, текс?зд? к - б?р Алладан, А??уым. Т?гел болса кеней?? ?кс?р ме ед?? сен осы? К?л?? ?айда демей?н, Ел?? ?айда демеш?. ?анаты?нан ?айырылды?, Мен де с?йт?п майырылдым. Сен ? к?л??нен айырылды?, Мен ? ел?мнен айырылдым. К?л деген?? т?зды ш?л ? адыр болды ? К?лк?л?. Ел деген?? шуылда? тобыр болды Б?л к?н?... ??з?ын деген ?ыл??рты? б?зд? алмайды ?атар?а. "Ек? жарты - б?р б?т?н" ? Екеу?м?з ?ой жа?анда. Айдын ?айда ?онар?а, Тобыр б?р?н жер етт?. Базар керек олар?а, ма?ан бас?а керек-т?. 11 Г?ккулейс?? неге осы б?р тере?нен шер ?оз?ап? ?анаттыда ? сен бекзат, Ая?тыда ? мен бекзат. Жанары?да жатыр м??, Жа?анымны? жамалы, А??у менен а?ынны? айырмасы шамалы. С?БИТ М??АНОВ - 10 0 ?ткен ша? м?хиттайын т???иы? ??р, Жал?анны? жары?ына с??ги?к б?р. Б?г?н б?р К?н де и?п т?р, г?л де и?п т?р. Алашты? б?р арысы ж?зге кел?п, Ж?з?ме Т???р? к?ктен н?р ??йып т?р. Б?рде ?м?р ?р ?ып, б?рде ба?алшы ?ып, Жанына ?аза? т?г?л - жа?ан сыйып -
Шырылдап басын тау?а, тас?а да ?рды, С?кен мен Ма?жанды ?атар с?й?п! ?ткенге ест?п к?нде бал ашам ба? Ерте?н?? ?а? т?р?нен ?арасам да -
С?кен мен Ма?жанды ?атар с?йген ?ажайып б?р кие бар ?ара шалда! Жатсынып жат д?ние, жат елест?, Ег?л?п екеу?мен ?атар ?ст?. ?зег? к?й?п ж?р?п, ?ртенд? де, ?м?рд? с?й?п ж?р?п, ?ателест?... К???лде ? елес, К?зд?? жасы кепт?. ?аламат заман да ?тт?, ?ашы? ?тт?. ?асырды? со?ы ?алып, басы кетт?. 13 С-?бем-ай ?аза?ымдай ?ас?ретг?! С?бем-ай ?аза?ымдай ?асиетг?! ?ткен ша? м?хиттайын т???иы? ??р, Б?г?н б?р К?н де и?п т?р, г?л де и?п т?р. Жал?анны? жары?ына с??ги?к б?р. Алашты? б?р арысы ж?зге кел?п, Ж?з?ме Т???р? к?ктен н?р ??йып т?р. БАЛГЕР Армысы?, балгер, аман ба, К?з?мн?? сы?ып жа?бырын, Аумалы-т?кпел? заман?а Тап болды мен?? та?дырым. Балгер?м, келш?, кетпеш?, Болжап бер болмыс дауасын. Анамны? шерл? ?кпес? Ж?та ма з?мз?м ауасын? Та?дырым ?андай тап б?г?н, Не дейм?н жап-жас т?лдерге. ?ос ?ызым ? ег?з а??уым Ж?зе ме айна к?лдерде? Ту ?стап ?ол?а ал?ызыл, Айта??а к?н?п, ?а?пай?а ? К?нд?г?мнен ту?ан жал?ыз ?л Сарбаз боп - жау?а шаппай ма?! Не айтасы? ма?ан, ?й?ме, ?ызыма т?скен б?рымы? ...??л жи?ан ??рым д?ние Тоз-тоз боп барып ??рыды... ?амшыны? сабындай т?рл?кте, Бытырап тарап аз халы?, 15 ??л болып ??мыр с?рд?к те, ??рып-а? кете жаздады? К?сем болмады? жер к?р?п, Шешен болмады? с?зге ер?п. Жау ?здеп тапты? ? же?бед?к. ??дайы?а да сенбед?к, ??раны?а да сенбед?к. Т?н ?ашып, т?нде т?с ?ашып, Тап дауы - ха?ты? дауы деп, Жан бауырымызды да ?статып, ?лт?рд?к "халы? жауы!" деп. Кеш?рер ? Т???р?-жарат?ан ?алам?а сол ?ой м??г? ие; ?ажып бар ?аратая?тан ?з??е келд?м, ?улие?! Армысы?, балгер, аман ба, К?з?мн?? сы?ып жа?бырын, Аумалы-т?кпел? заман?а Тап болды мен?? та?дырым... 16 ОМБЫДА?Ы ОРЫС КЕЛ?НШЕГ?Н?? ?ЛЕ?? Осыдан б?р-ек? жыл б?рын бол?ан о?и?а ед?. Омбыда?ы ?аза? ауылына б?р айтыс ш?й?р? кел?п, ?ыз-?ыр?ын, кемп?р-шал?а ти?с?п, жа?алай ?ле? шы?ар?анда ойда?ы орыс ел?нен осы ауыл?а кел?н болып т?скен Наталия Ивановна Семенова (?з? орыс ?дебиет?н?? м??ал?м? екен), домбыраны ?а?ып-?а?ып ж?бер?п, былай дейд?: Аха-оу! А?ынс?рей, домбырашы дуананы К?рсе ?аза? неге осы ?уанады? Частушкашы маржа к?п б?зд?? елде, Соны? к?б? осы елд?? ??далары. ?ара мына домбырашы дуананы, Келе сала ?аза?ын ?уалады. ?осса осыны сондай б?р ??даша?а, Жабар ед? Омбыны ??мала?ы... Ел? - кедей, ?онды ? ?з?, жуан ?р?, ?андай жын кеп ар?асын дуалады? Шы?армайды т?р?не б?зд?? орыс М?ндай надан, топас б?р дуананы... паг б?р дуананы... Б?зд?? ш?й? р домбырасын салып-салып ж?бер?п, ?арымта ?айтарма? бол?ан екен. Кел?нн?? сексендег? атасы: ? О, найсап! Ис? ?аза?ты жерге ?аратты?-
ау! Иди к черту!? деп, ?йден ?уып шы?ыпты. С?йт?п, айтыс болмай ?ал?ан. Е? ?к?н?шт?с? осы. Айтыс жанрын зерттеп ж?рген б?р топ ??ламаларымыз с?з додасыны? озы? б?р н?с?асынан айырылып ?ал?андай, ?л? к?нге дей?н ?апа болып ж?рген к?р?нед?. 18 * * * Жау к?й?н?п, Дос с?й?н?п ?арасын, ?ажап б?г?н: Кез жер-к?кт?? арасын. ?аза? Т?л?н тастап к?шкен ж?рты?а, Азатты?ым, ?айда ?шып барасы??! Ж?гер болса жетенде ??м д?л?нде, Енд? ?лесе ?оймассы? жат ?л?мге. Азатты?ым, К?тер?л?п аспан?а, Сен с?йлейс?? ?ашан ?АЗА? Т?Л?НДЕ? Ауыл к?шт? алтын бекет ?ала деп, Ж?рег?мде наза да к?п, нала к?п. Азатты?ым, Аспан?а ?шса?, сам?ай ?ш, ?аза? т?л?н ?оса ?з??мен ала кет! Жау к?й?н?п, Дос с?й?н?п ?арасын, ?ажап б?г?н: Кез жер-к?кт?? арасын. ...?аза? Т?л?н тастап к?шкен ж?рты?а, Азатты?ым, ?айда ж?неп барасы??! 19 * * * ?ара т?нек Жары? барын ?мытты.. ?ара тобыр Халы? барын ?мытты. Жасын т?ст?. Емен ед?м, ?р ед?м ? Жанып барам. Н?сер ?айда - ?орег?м?! ?ара т?нек Жары? барын сезгенше, ?ара тобыр Халы? барын сезгенше, ?зектег? ?рг?? с?нбес, ?ле??м. 20 Б?Р ЕСЕР Ш?Й?РГЕ ЭПИГРАММА Оттайды "а?ынмын" деп дамылсыз ??р, Ойы жо?, сез?м? жо?, жалынсыз ? к?л. "?лылы?" дейт?н дертпен ауыратын, ?ялмас жа?ы бар б?р дарынсыз ? б?л. * * * Алатауды? кез болып шал?айынан, ?сем ?уен т?ккенде та?дайы?нан ? Менен бас?а ешк?мге к?р?нбейт?н Мен б?р жазу о?ып ем ма?дайы?нан. Сонда?ы ?зд? ша? басты шал?айда?ы. Сонда?ы елес к?з?мнен ?алмайды ?л?: "Сен де ?йел? боласы? б?р еркект??", ? Деген жазу ед? сол ма?дайда?ы. Т???р? к?ктен н?р т?г?п тал бойы?а, Ойран ?ле? сайранын салды ойы?а. ?аршадайдан ?аны?да от ойнады. О да Алланы? жаз?аны ма?дайы?а. Жанарында тере? м?? жатыр, к?н?м, Жете алмайды т?б?не а?ыл м?ны?. ?йелд?ктен асты да а?ынды?ы?, Кей еркект?? кешпей ж?р ?атынды?ын... Тоз?аны ? к?л д?ниен??, Аз?аны ? ??л, ?зег??е ?рт салып, маздады жыр. ...К?ктен б?р ?н келед? та?дайы?а. Ма?дайы?а Т???рд?? жаз?аны ? Б?л. 22 САЛТ АТТЫ МЕН ЖАЯУ-ЖАЛ??Ы Жо? ?ой к?лк?м... Бар ?ой ащы шер менде, Мен?? атам ? Салт атты адам ?р кеуде. ?андай ?ана ?ай?ылы ой?а т?ст? екен, Со?а тарт?ан ?анж?л?кт? к?ргенде? К?кжиекке к?з? т?с?п... Не т?рл? ??былыстан нендей ой?а бек?нд?? Жерден жем?т терген жаяу-жалпылы Жан иес?н к?зге ?лмеген сек?лд?! Ек? пенде? ек? т?рл?, О, Т???р?! Жаяу-жалпы? сомда?анда со?аны, К?кжиекке к?з ?ада?ан К?шпел? Ызаланып ойлап тапты ? Нотаны... Содан бер? б?з ж?рген б?л жота?а Сой?ан уа?ыт ойран салды, О, тоба: Б?реулерд?? к?з? ? Жер мен со?ада, Б?реулерд?? к?з? ? К?к пен Нотада. 23 Ж?рек ? к?пт?. Сынып ??, Жазы?ым не ??дай?а? М?лд?рд? ?здеп шы?ып ем, Т?с?п кетт?м лай?а. Д?ние ? те??з, Тол?анып, Олай да ?штым, былай да. Ж?рег?мд? ?ол?а алып, Ж?з?п ж?рм?н лайда. М?лд?р б?ла? кемелмен, ?ызы?ым ?айсы кенелген? Лай бас?ан денеммен Ла??а батып келем мен. 24 Тала? ?ылдым сен? б?г?н... Тастадым! Сауса?ында ? са?инасы бас?аны?: Маза берер емес ма?ан ?ас ?а?ым Миында?ы ойлары да бас?аны?. ?ойшы, жаным... Аузы?ды да ашпа?ын, Т?ншы??ан б?р дем?н сезем бас?аны?; Н?рлары да к?з?ндег? бас?аны?, Дене?дег? сез?мдер? бас?аны?! Тала? ?ылдым сен? б?г?н... Тастадым! Сауса?ы?да - са?инасы бас?аны?; Сенен неб?р сез?м ?ткен ?ас ?а?ым, Б?л да ?тед? ? к???рент?п аспанын, Сен сел ?ыл?ан сез?м?ндей бас?аны?! Сауса?ы?да - са?инасы бас?аны?. 25 МОЙЫНДАУ Жануарша жата ?ап, Б?з де аунады? шалшы??а. Сенде ?ана - махаббат. Секс ? сай?ал ?аншы?та. ?нбей ж?рген ?йдег?, т?здег? ?с?, ?м?р? ла?, к?й?ктен к?йген ?ш?, Сен? ?айдам, ?йтеу?р, мен? к?рсе, К?р?нгенн?? келед? билег?с?. Оспадары, ?з?нше ?зетт?с?, Осында?ы ойбайшыл, дыз етк?ш?, ?м?р?мд? ?з?нше ?айта п?ш?п, ?ле??мд? келед? т?зетк?с?. Жон тер?мд? с?йектен сыпырып та ап, Жылай да алмай, к?ле алмай сы?ылы?тап, Есала?ны? алдында т?рам ыл?и, Ек? к?з?м ер?кс?з жыпылы?тап... Мына тобыр тоз-тоз ?ой мал боп кеткен, Жаманын да алмаймын жан деп беттен. Ел ?ш?нде ж?рс?нш? Елтайларым, Колбин екеш ? Колбин де хан боп кеткен. Басымды ?л? б?лар сан ?атырады. Баспа? болдым, батыр ем, а?ын ?р?. Миы ашы?ан Алашты аяймын тек, А?ыл айтып к?р?нген а?ыма?ы. 27 ЖАРЫ? ПЕН Т?НЕКТ?? ЖЫРЫ Т?нек Ей, Жары?! Тобырды? сы?ары не ед?? ? Халы?! С?улен?? сы?ары не ед?? -
Т?нек. ?шек-?арынны? сы?ары не ед?? ? Ж?рек! Махаббатты? сы?ары не ед?? ? З?лымды?. Адамзатты? сы?ары не ед?? ? Жылым-??рт! Жары? д?ниен?? осы ж?н?, жосы?ы. Сен б?лмейс?? осыны! Жары? Аула?, с?мырай, адамзаттан, пендеден Т?нек ?алай ег?з болма? Жары?пен? Т?ла бойын ана жыры кернеген Бес?к ?алай ег?з болма? Табытпен? 28 Алланы? да айт?анына к?нбеген, Адамзатты? жолын ба??ан к?лдене? ? Тобыр ?алай ег?з болма? Халы?пен?! О, Т???р?! З?л? жой?ын, жат ?н?, Ест?д?? бе мына з?лмат дауысты? А?ырзаман келген? ме а?ыры?! Д?ниен?? а?ыл-ес? ауысты... ЕЛ МЕН ЭПИГРАФ Адам б?р бо?, к?терген бо?ты? ?абы. (Абай). М?стег?не жауыр шы?ып, Кел?сабын кетпен ?ып, Еттен ?ткен ?айыршылы? С?йег?не жеткен ж?рт ? Ел бола ма, уа, тект?м, ?асыр да ?тт?, жосып жыл: Асхана мен туалетт?? Арасында босып ж?р... ЗАМАНА КЕЙ?ПКЕРЛЕР? К?лембайым - то?. К?жекбайым ? топ-топ. Оразбайым - к?п. Лермонтовы? ? жо?... Жо?! Д?тбайларым ? мас. Алшынбайым ? жас. Ерболдарым ? б?р-б?р?мен ?ас. ?б?штер?м - аш! Ш?к?р?м?м ? шет елде. Ш?й?рлер?м ? назарда. Ш?р?птер?м - отельде, То?жандарым ? базарда. К??г?рт т?ман ? санада, Жаным дертт?, с?р? ?р?. ?лген Абай ?ана ма?! ?згелер? т?р? ?л?. 31 Т?С?МДЕ Е, мына жер киел?. Киел?н? к?лл? т?рк? с?йед?. Т?р?нде оны? тект? ?аза? отыр?ан Текс?з де отыр аузы-басы к?йел?. Ма?ан б?ра? текс?з? оны? тап келд?. Тап келд? де жау к?ргендей шап берд?: ?асапшы екен, к?тер?п ?ап балтасын, Ж?рег?мд? ортасынан ?а? б?лд?! М?п-м?здай боп суып кетт? т?р-???м. Т?нек болдым. К?ннен т?скен н?р ед?м. Л?п?лдеп т?р ая?ыны? астында ?аза?ым деп шырылда?ан ж?рег?м... ??лап барам т?регеуге жарамай, ?ара ?аным ? а?ып жат?ан ?ара май! ?лг? ?аза? ж?р?п кетт?... ?аза?ты? Шырылда?ан ж?рег?не ?арамай!!! Т?с?мде де, ???мде о?ан жолы?ам, ?з т?с?мд? ?з?м сонда жоры?ам: Б? ?аза?ты с?йет?н?м шын болса, Б? ?аза??а к?йет?н?м шын болса, Мен де ?лерм?н текс?з??н?? ?олынан! 32 Сансыз елест? сандалып шал?ан, С?мнан да талай алданып ?ал?ан, ?удан да талай алданып ?ал?ан к?с? ед?м. Мен ?айдан барып Алаш?а ара т?сей?н? Бар ма уы? - ?кел! К?з?мд? ж?мып ?шей?н! 33 ?з?з?л Танимын ?з?з?лд?? т?с?н, жаным, К?ргенде ?ызар?анмын, ?ысыл?анмын. Мен оны Пер?ште деп ?алып ыл?и, Ж?лып ап ж?рег?мд? ?сын?анмын. ?йг?л? ?з?з?лд?? ?лемге ?с?. Б?рде ? еркек ол с?м, Б?рде ? ?йел к?с?. ?з? б?р еркек затты? бекзаты да, ?з? б?р ?йел затты? б?денд?с?. ?ашам деп сан жер ??шып ??ладым да, ??тылмай ?айта к?рд?м б?л а?ын?а. Шымырлап жатты ол ?шкен шарабымда, Шы?ылдап т?рды ол ек? ??ла?ымда. Ж?рекке ?м?т-лай, к?д?к ? т?н?ан, Кеудемд? тентек ой мен б?л?к бу?ан. ???лыным! - дейд? б?реу. Жалт ?арасам ? ?з?з?л! Ма?ан ?арап к?л?п т?р?ан... Танимын ?з?з?лд?? т?с?н, жаным, К?ргенде ?ызар?анмын, 34 ?ысыл?анмын. Мен оны Пер?ште деп ?алып ыл?и, Ж?лып ап ж?рег?мд? ?сын?анмын. Т?с?н, жаным... Мен ??сап елд? ?уреге сала ма деп, С?мды?ын айт?ам Алаш?Анама кеп. ...?м?рден ?к?н?штен ?т?п барам, Сен де оны Пер?ште деп ?ала ма деп. 35 Э??ИТАФИЯ (Осында т?р? ж?рген б?р пенден?? ??лпытасына жазыл?ан ?ле?) Сем?з до?ыз, То? ???, ?арны т?с?п... Басып па?, Ж?рген жер? бо? ед?... Ж?рген жер?н сасыт?ан! Ис?н сез?п шошынды?, Итер?п! ?штен тынып ??р. ...К?р?нен де, о, с?мды?, К?л?мс? и?с шы?ып т?р. Ж.Б-?а ?ытайды ас?ан асау Пегас ? сандал к?к, Алас?рса ауызды?ын шайнар кеп. ??лагерден ?ал?ан сенде ?ан бар деп, ?оя берд??. Сам?ап берд? сандал к?к: ? ?айда тартса? ? сонда барам, сардар,?деп. Т???р? ? К?кте. Тарихы ? ша?да. ?лты ? жыр К?лтег?н мен Ма?жандарды? ж?рты б?л. Жыл?ы ж?рген жерде ауып т?рк? ж?р, Т?рк? ж?рген жерде шауып жыл?ы ж?р! Апай т?ст? жыл?ы м?нез ж?рт ед?, Асау к?рсе алаула?ан к?рт ???. Ар?ыма?ты? сыпырып ал ж?ген?н, ?айда тартса ? Сонда барсын т?рк? ел?! Д?б?р? оны? Д??бекш?ген шет ?алып, Шы?ыста?ы Т?рк?стан?а жетт? аны?. К?с?нейд? к?лл? т?лпар сонда?ы, Шабатындай Сарыар?аны бетке алып. 37 Оны? сыры м?л?м б?здей пер?ге, Мы? сан табын жыл?ы б?ткен жер?не. "Пегас"дейд? ертедег? гректер, ??лагер-д? ол ? ?аза? А?ан-сер?ге! Басады оны топыра?ты? мысы кеп, Алтын бес?к ту?ан елд?? ?ш? деп. ?ытай, Иран, Ау?ан асып кетсе де, Киес?не б?р келед? К?с?неп! 38 ?АЗА?ТЫ? К?НЕ ЖЫРЫНАН Мынау кер?м ке??ст?к К?лтег?нн?? ж?рты ед?. Жартысын ап жал?анны? Жатысын-ай, ?ажап! Ар?ы т?б?м - т?рк? ед?, Берг? ныспым ? ?аза?. О, К?к Т???р? ? К?н ием! Найза ?шында т?рсам да, ?ас жауымнан найза бойы би?к ем! С?й?нем да?ы, к?й?нем: Аузын ашып, т?л?нен бал сор?ыз?ан, Ару сынды асылзада екен д?нием! Б? д?ниен?? алды ? сайран, Арты ? м??, Онда мен?? енш?м да?ы бар-т??ын. Жасын с?йд?м ? ?олбасы боп ?атарымнан ?ара ?з?п, Ару с?йд?м ? ?ор?асын боп бал?ыдым. Ас?а?-ас?а? леб?з айтып аспан?а, А?танберд?ше шал?ыдым! Адамзат б?ра? а?едеу екен, алтыным... Бей?шт?? т?р?н мекендеп, К?ндерд?? к?н? к?йк? т?рл?г?н бекер деп, 39 А?ындарына с?з берсе адам баласы ?ар?а бойлы ?азту?ан к?кем кеп, Са??ылдаса екен! Б?р ойда ?алар б?л жал?ан: "М?рт ?аза? с?йлеп жат?анда Мен ?айда ж?рд?м екен?!" - деп. Ке? д?ние, т?с??д? аш, мен келем?н. (М??а?али). Уа, Д?ние, ес?к аш! Т???р? ?з? си?ырлы ?н сап тандай?а, Елге келсем б?реу? ? сау, екеу? ? неге есуас?! Жазыл?аны осы ма ед? ма?дай?а? Сонда ж?р?п сонар к?кт? шол?анмын, Пегасымды ж?гендеп. М??а?алидан сар?ыт ?ш?п ?омдандым, Ж?матаймен т?с ?а?ысып, Т?рт ??быламды т?гендеп! К?лл? ?лемд? к?кпар сынды аунатып, Музаменен К?к пен Жерд? шал?анда, М??а?алидан ?шкен сар?ыт ?анымды оттай лаулатып, О?ба?ан?а ойран салдым, Сайран салдым жал?анда! Мен ?шкен уды ?шпесе екен енд? ешк?м, Кешпесе екен мен кешкен с?мды? ойларды. Б? д?ниеге енд? мен ?айта келмесп?н. ?айта келсем де салармын осы ойранды! Уа, Д?ние, ес?к аш! Т???р? ?з? си?ырлы ?н сап та?дай?а Елге келсем б?реу? ? сау, екеу? ? неге есуас?! Жазыл?аны осы ма ед? ма?дай?а? 41 Т?РЕТАМ БАСЫНДА?Ы ТЕБ?РЕН?С (?. Б?кейханны? ата-бабалары жат?ан жер) Су?а айналды м?з ? Ес?нен айрылып, У?а айналды т?з ? Ес?нен айрылып, Т?кен болды г?л ? Ес?нен айрылып Т?рге озады ??л ? Ес?нен айрылып. К?н б?зылды, О да заман ла?ы. Тас жылады -
Тау к???рене ??лады. Б?лт б?зылды -
Атом са?ырау??ла?ы. ?лт б?зылды - Рухы т?л. ??л ? ?л?... 42 Ей, ?ойшы, ей, ?м?р! Сабырымды ?бден сары?ты?, ?арманып ж?р?п ?алжырап ?аусап ?алыппын. ?м?р деген?? ? ?зег?? кеу?п, лапылдап, ?ртену екен, Жи?анды кез?п жа?а ??тым. Ей, ?ойшы, ей, ?м?р! Талы?тым. К?йд?м. Зары?тым... Ей, ?ойшы, ей, ?м?р! Та?па?ы?ды айтып, та?ылдап, К?лес?? неге аярлы?пенен са?ылдап? Т?т?ндеп, бы?сып жатпаймын, Кел де, тез ?рте, К?з?? алдында кету?м м?мк?н лапылдап, Табыт?а ?арай, Там???а ?арай жа?ындап... Т?убеге т?скен табыт?а м?й?т енгел?, К?ргенс?? талай к?рсо?ыр неб?р пенден?. Же??мнен тартып, мен? де бос?а салма?сы?, Жем?т ?здеген жер ??рты деп пе е? сен мен??! Ей, ?ойшы, ей, ?м?р! К?с? деп сол б?р пенден?... 43 Мен сен? к?р?п к?н сайын к?й?п, б?л?нгем, О баста-а? сен?? опасыз н?с?а? б?л?нген. Сен, ??дай болса?, жан берш? д??гек денеме, Сен, ??дай болса?, бал берш? з??ар т?л??нен! Ей, ?ойшы, ей, ?м?р! Т?р??нен сен?? т???лгем... Бала ж?г?ттей ?ойны?а барып ен?п ем, Сай?ал екенс??! Т?с?нд?м ?бден сен? мен. Опасыз ?у деп ойлама б?к?л пенде?д?, Ойнас ?атынша ойнама дейм?н мен?мен, Ей, ?ойшы, ей, ?м?р! Т?с?нд?м ?бден сен? мен. 44 Ойда жо? жасыл жайлау... жар б?рымы, Запыраны ? ?шек-?арынны? зарлы-м??ы ? Мен к?рд?м ?ырт пен ??ртты? патшалы?ын, Аузынан а?ып жат?ан ?анды ?р???... ?шед? езу?н ? к?б?к сабындатып, К?йсейд?... Дамыл да жо? жа?ында т?к. К?лед?... Нес?не осы м?з болады, Аузынан ?анды ?р??? а?ып жатып? Т???рд? т?лкек ?ыл?ан мен екен деп, М?з-мейрам б? да болса келекем деп. ...??ран?а шы?ып нан жеп жат?андарды ??дай да елемей т?р Ел екен деп. 45 АРМЫСЫ?, ЖА?А ?АСЫРЫМ! Армысы?, Жа?а ?асырым, Аяз Ата аппа? са?алды! Жасыл шыршадай жасылым, Жасартшы к?р? жа?анды! Желб?ре к?кте К?кбайра?, ?асыры? ?тт? ?аралы. Жасыл шырша?а то?тай ?ап, Жа?аны зулап барады. Сары аяз, к?к м?з ? са?ал да, Ж?ректер б?ра? ж?р ысып, XXI келд? жа?ан?а, ХХ-сы к?зден б?р ?шып. Кетт?? бе, ?анны? ?асыры?! Келд?? ба, Арды? ?асыры?!! Атамны? миы ашылды, ?жемн?? миы ашылды. ?кемн?? миы ашыды, Анамны? миы ашыды, Мен?? де миым ашыды. ?асыры? келер ша?ында, Ашылып Алла аспаны, Тастады Ельцин та?ын да, Тала? ?ып, М?лде, тастады! 46 Алтын та? т?рды жар?ырап, Ел-ж?рт т?р шулап етекте; А? патша кетт?, да??ы ?ап XX дейт??ын бекетте. Ест?л?п дауысы жасынны?, Те?сел?п кетт? та? к?лл?. Астына Жа?а ?асырды? А? патша т?ж?н ла?тырды! Жа?ыннан к?р?п жа?анды, Саф алтын сонда жыр ?рд?м. Тоста?ан толы за?арды, Толтырып тартып ж?берд?м. XXI т?рды ?асымда, Хас батыр ??сап ?ас?айып, Ег?л?п еск? ?асыр?а, Еск?ден б?р зат тастайы?. Ал?ындым, К?кке шар? ?рдым, Оянсам ерте ? а? танда, Жар?ырап т?рды алтын К?н, Жалт ?арап алтын та?тар?а. 47 ДАУЫС Замана к?шт?, жа?а ?асыр ауысып, ?алам ? Дауыс, Далам ? Дауыс, Тау ?ш?. Шы??ырады жапанда?ы ??ды?тан Жанталас?ан Ш?к?р?мн? ? дауысы! ?ара тобыр жек к?рет?н хас т?л?а, Сен? к?рд?м ? ?анды асудан астым да. ?аб?р? жо? Ма?жанны? ? Дауысы бар ?ас?ретт? жет? ?ат жер астында. Алашымды ? "Адай" сынды к?йлер? Неге айда?ар астына сап илед?? Елтай екеш ? Елтай да ел?н ес?ркеп, Колбин екеш ? Колбин б?зд? билед?. Алашымнан емген уыз Уылжып терлеп-тепш?п кеп, К?з алдымда ?алай а?ты к?к с?т боп? К?к аспан?а жетпей ?ал?ан Дауысым ?зег?мде ?йып ?алды ?кс?к боп. Е, о да?ы сансырат?ан сапар-ды, Алаш дауысы ? Алла сынды ?а?арлы. 48 ?зег?мде ?алып ?ой?ан сол Дауыс Жалт ?аратсын б?г?н к?лл? жа?анды! К?к байра?-ты - С?й?нбайлар сал?ан жыр, Азия?ды Адамзат?а жал?ап ж?р. Шы?ысымда ? Ысылда?ан айда?ар, Батысымда - Сам?ры?тар сам?ап ж?р. Сам?ры?тар сайран сал?ан жал?ан б?л. Алаш Анам, Ару Анам, Арысым! ?ас?реттен ?анжылап т?р ?л? ?ш?м. Шалынса екен ??ла?ына Алланы? "Абылай!"-лап жау?а шап?ан Дауысым, Дауда шап?ан Дауысым! 49 Самат?а ??лазып ?ар?аралы ?аласында, Мен ж?рм?н ?? мен т?ст?? арасында. Асы??ан асып ыл?и бастан ?с?, ?айда оны? аттап-аттап бас?ан ?з?? Ол ж?рген ке?сеге де к?ре алмаймын: Отыр?ан орынында Бас?а к?с?! Д?ние жым-жырт, Т?пт?, жел еспейд?. Мына жер ? бая?ы жер емес... Мейл?! Ол т?р?ан ?йге де енд? ?арамаймын, К?з?ме неше т?рл? елестейд?!... Б?рге ?скен туыс-бауыр, Б?р? осында, Ол б?ра? к?рсетпейд? ?арасын да. ??лазып ?ар?аралы ?аласында, Мен ж?рм?н ?? мен т?ст?? арасында. ?арайып ?ара?айлы ?ара жолда, ?алыпты еск? газет пара?ы онда, Басым бар. Ж?рег?м бар. 50 Бауырым жо?! Бауырымды тастап кетт?м Сарыобал?а. ?ай?ысыз ?ара суы - ?айырлы асы, Б?г?н бар, Ерте? жо?. Сол ? айырмасы: Д?ние - д?ние емес, Айхой, жал?ан ? "А?ба?ай" дейт?н ?нн?? ?айырмасы, Аха-хау, арман-ай! 51 СПАРТА ?ЙЕЛДЕР? Анам ?алифа?а Г?лстанда?ы бейне г?л, Болмысы б?лек, ?лем? ? Спарта деген жерде б?р ?йелдер бол?ан ?дем?. Жау?ар?а орау обал-ды, Муза?а рухы оранды. Батырлар с?йд? оларды, А?ындар с?йд? оларды. ?ыздары сынды пер?н??, Пер?ште ел? к?мде деп, Бас?а елд?? еркектер?н?? Т?с?не к?рд? т?нде кеп. Мей?р?м?н т?г?п к?з?н??, Ж?рег? тулап, д?р?лдеп, Ерлер?н ?ана ?з?н?? Ем?рен?п с?йд? п?р?м деп. Атты? да тартып жалынан, Ай?ас?а к?р?п, ??лпырды. 52 Спарта ?лдарынан ?рандап шабар ?л туды. Шаттанды зе?г?р аспанын Шал?ытып, орап шабыт?а от, ?лдары же??п ?ас жауын, Оралса елге Табыт боп! Т?рды олар м?з боп, Мастанып, Ж?ма??а барып енгел?: ? ??л ту?ан екен бас?а ж?рт, ?л ту?ан екем Мен!? дед?. ...Муза?а бер?п баласын, М?нды ой?а батып не т?рл?, ?ар?аралыда ?алды ?айран Анашым -
Спартаны? ?йелдер? сек?лд?. 53 ОЙРАНТАУ Тауымнан шы?а сала к?кке ?рлегем, Желге ер?п, жер кезуд? жек к?рмеп ем. Ойрантау т?регел?п ?арсы алатын, Т?беден т?бен? асып жеткенде мен. ?араса мен?? ж?деу с?р?ыма к?к, Уытты не б?р дыбыс ?ртыма кеп ? Тая? жеп неше т?рл? о?ба?аннан Бозда?ам Ойрантауды? б?лтына кеп... Ойран сап ??ша?ына к?ре бер?п, Балбырап кетет?н м?з-ж?рек ер?п. Бас салып бауырына тартушы ед? Ойрантау Орынынан т?регел?п. "Ер ? ту?ан жерге..." дейс??. Ма??л, к?кем, Кетей?н, болса болмыс-затым б?тен. Ойрантау мен? к?т?п отыр ма екен, Жабы?ып жаны елег?з?п жатыр ма екен? Келей?н, кел десе??з, с?й?не де, Кетей?н, кет десе??з, к?й?не де. Ойрантау ойран сал деп, сайран сал деп, Ж?берген мен? мынау д?ниеге. 54 К?з?мнен жасым а?ып сорадайын, Не таптым? ?ой, ?ойымды ?оралайын: Сап б?тсем ойранымды, сайранымды, Ойрантау, Енд? ?з??е оралайын. Шаршадым... Ерке ?лы? ем ер к???лд?, Ел б?лер, Жел б?лед? ертег?мд?. К?йбе?деп кетсе та?ы к?йк? д?ние Ж?бер?п аларсы? б?р тентег??д?. К?й?н?ш, с?й?н?ш? мол ?аламда, Ол да?ы тол?ар менше ? тол?а?анда. Ойрантау, Етег?нде ту?ан бала Ойранын салмай ?оймас о?ба?ан?а! Патшасы?, мейл?, Т?пт?, ??л ед?м де, Б?лег?? ?лкен бол?ай, Ж?рег?? де. Па, ш?рк?н, о?ба?ан?а ойран салып, Ж?ргенге не жетед? б?л ?м?рде. 55 ?у баста с?м ?з?з?л пер?ште ед?, Т???рд?? тез?менен кел?спед?. Б?зды да Адам Ата - ?ауа Ананы, Безд?р?п ж?берд? ?ой Пер?штен?. Алдына ап ?аламды Алла тербетуде. ?а?ы бар к?мн?? б?зд? шерл? етуге? ?арыш?а ?шып кет?п пер?штелер, К?н?кар б?здер ?алды? Жер бет?нде. Б?Р?Л? - ?ЛТТЫ? БАЙРА?ЫМ (?.?.) Б?р?л? ? ?лтты? Байра?ым. С?й?нбайша сайрадым. ?лы?ан сайын байра?ым, Мен??де ?озар ?айда?ым... Маза жо? к?нд?з, Т?нде ? ?й?ы. Ашылып к?нде араны, К?к итт? ?уып, к?лл? итт?, К?к Б?р? ?лып барады! К?з?нде жасы т?ныпты, К?пт? боп шерл? к?й-к???л. Ит-?м?р оны ?лытты, Б?зд? де ??ртты ит-?м?р. Ж?рег? оны? ер, т?кт?! ?ызарып ?ызыл к?з? ?с?п; Жемейд? итше жемт?кт?, ?з?н?? ?анын ?з? ?ш?п! К?г?не кег?н т?ккел?, Тала? ?ып итт?к-??л?ы?ды, 57 ?лы?ан сайын К?к Б?р? Уытты не б?р ?л туды. К?к Б?р? - жасын от-дем?, Аш?анда аузын сапырды от. ...Келед? ?айтып К?к Б?р? Батыр боп, Кейде А?ын боп! К?к Б?р?? ?лтты? Байра?ым. С?й?нбайша сайрадым. ?лы?ан сайын байра?ым, Мен??де ?озар ?айда?ым... М?Ж?Л?С?ОРЛАР Осы с?мды?-ай, та?ы б?р м?ж?л?с ?тсе екен, Бар м?ж?л?ст? сол б?р ??ртып кетсе екен. (В.Маяковский). ?азан ?айда ?а??а б?лген аспанды? Володя! ?рпа? болды? тастанды: К?к т?беде к?нде ке?ес б?л к?нде, М?ж?л?ст?? м?ж?л?с? басталды. Террористер бес ?аруын сайланып, Шешен ?аптап, ?а?аз таудай тайланып, Шы?ып алды м?нбелерге к?ж?н?п, Комиссарлар Министрге айналып! Тала??б?р?! ?у пенден?? ??л?ы ?ап, Бара жатыр ?анны? и?с? б?р?ырап; Азы?-т?л?к министр? с?йлесе, Аш-ары?ты? ?шек-?арны ш?р?ырап... ?ап тауында ?ан м?хиттай жосылып, Отырмыз ба ойынымыз осылып?! *?азан т??кер?с?. 59 М?хит болды ГУЛАГ архипелагы ? Мылжы?дарды? су с?з?не ?осылып! Т???р? ?айда?! К?з ж?берсе? жо?ары, Аспан жа?та от ойнайды, о? ?н?! Пай?амбар к?п ?ызыл т?л?н кенеген, М?хамбет пен Иса ?ана жо? ?л?... С?з к?бейсе, Сезбей ж?рм?н не екен?н, Желмен б?рге желпе?дейд? етег?м. Жер бет?нде ащы ?шег?м ш?р?ырап, Аспан жа??а к?з телм?рту не те??м?! Володя! Бебеулепп?з бекер б?з, Талай мылжы? ?ткен... Б?з де кетерм?з. К?к инен? к... т?рте б?лмейт?н К?кета?ды? елде ту?ан екенб?з! 60 Жанары?нан жал?ыз тамшы м?лд?реп, Терезе?нен жары? с?уле с?нд? кеп... ?ара шашты сипа?ым кеп, ?ара?ым, ?ара т?нге ?ан жылап б?р ?арадым. ?ара?анды ?ап-?ара боп кетт? де, Ж?лдыз ??сап зулап, а?ып барамын... Алай-т?лей - ?ртенгендей бы?сып к?к, Са?-са? к?лген Сайтан ?оршап, сы?сып кеп, Ж?лдыз ??сап а?ып-а?ып т?нектен, Т?ст?м жерге! Жанып кетт?м быт-шыт боп!!! Махаббатты? м?ртт?г?не ку?м?н, Б?р рет ?лсем, ?л? талай туамын: Ол да?ы б?р н?ры екен ?ой Алланы?, Б?зд?? ж?рек ж?т?ан соны? шуа?ын. Жанары?нан жал?ыз тамшы м?лд?реп, Терезе?нен жары? с?уле сонд? кеп. Махаббат б?р жасыны екен жа?анны?, Жар?ылынан ?ал?ан осы ? Сом ж?рек... 61 Мен ж?ма??а бармаймын ба, Барам ба? Мен Т???рге жа?паймын ба, Жа?ам ба? Бес ??рлы? жо?, Бес ж?лдыз да жо? т?пт?, Та??ажайып бес ?йел бар ?аламда. Ж?ма??а енд? бара алмайтын шы?армын. Бес с?луды? сыр?асынан сыр алдым. Бес с?лу?а ?ашы? болып б?р к?нде, Ата?-да??ын бес ??рлы??а шы?ардым! Мен ж?ма??а бара алмаспын, жар?ыным, Алды ? шатты? б? д?ниен??, арты?м??. Бес с?лу?а жаным Айдай албырап, ??ша?ында сары майдай бал?ыдым! Ойламай-а? одан бас?а ешк?мд?, Ем?рен?п жатып ?зер ес к?рд?. Ш?рб?т ж?ттым бес ер?ннен ег?л?п, Бесеу?н?? д?м? б?ра? Бес т?рл?. Ж?ма? ба?ын кезу ма?ан к?лк?л?. Бес пер?ште ай?аспайтын к?рп?г? 62 Мен? аспан?а алып шы?ып к?тер?п, Бес ??рлы??а ла?тырады б?р к?н?! Ж?рег?мн?? ?ш? шемен, Шерл? ? ?н?. Б?лед? ?ой тау мен тас та, Ел м??ы. Б? д?ние мен? ?ната ?ой?ан жо?. ...О д?ниен?? де ойы ма?ан белг?л?. ЖАРНАМАЛАР ?ара?анды ?айта оянды ?армана. К???л ? ала?. К?ше ? к?к м?з. ?ар - дала. Автобекет, аэробекет ? жарнама. Автобус та ? ала-??ла жарнама. ?аза? болып ?ашан осы най?алдым? Аман болсам, Алла?а б?р айтамын: Ш?рш?т, ?алма? же?е алма?ан жерд? кеп Жаулап алды жарнамасы Сайтанны?. Ара?ы? да, шарабы? да ? жарнама. ?аласы да ? жарнама ??м ? сардала. Шы??ысханды ?аза? ?ылып ж?берген ?аза? отыр -
?арап отыр та??ала... С?лу ?ыздар Ай ??д? Кел?п ?ал?ан б?зге, Тастап ?ай елд??! М?нысы не, сонда ?аза?, немене, К?рмеп пе екен тыр жала?аш ?йелд??! Былшылдапты! Б?з де ж?г?т бол?анбыз, Ат ?ст?нен талай ж?ртты шол?анбыз. 64 Аруларды? не б?реу?н алдымыз?а ??гер?п, Аузынан бал сор?анбыз! ?й, мынау к?м ат?а м?н?п, Жалт ?арат?ан "Мальборо?а" к?лл? елд?? К?м ?ргемд? ?ст?п мен?? т?рген-д?? Кер?ла ат?а м?нген кезде Кендебай Б?лар жаяу ж?рген-д?... Жарнамалар ??л?ынды айтып, сандалып, Ж?рсе? болды дейд?, ?йтеу?р, жан ба?ып. ... Шы??ысханды ?аза? ?ылып ж?берген ?аза? отыр ? ?арап отыр та??алып... з 65 Айтты т?рк? ас?а? ?нд?, Жыр мол ед? сабазда. Б?лге ?а?ан тас?а жазды, Б?з де жазды? ?а?аз?а. Асау ?анда ? арын, ?уат, Алаудайын мазда?ан. Сол ?ле?д?, жаным, б?ра? А?ыл екен жазба?ан... О??ан емен ?з?м де онша, Ойран ойым к?п енд?; Жанда ра?ат сез?м болса, Жазам ба сол ?ле?д?? ?аза??а т?н ?айна?ан кек, ?ара аспанмен ?атар кеп, К?з?н ашса ? Байма?амбет, К?з?н ж?мса ? Махамбет... Елден ?алмай еред? елес, ??пия екен нендей б?л? ...Б?л елге а?ыл керек емес, А?ын керек мендей б?р. ...Ма?жан шаршап жатыр...кенет Айдарынан жел ест?. Б?л елге, рас, А?ын керек, А?ыл керек емес-т?... 66 М. Хамзинге Мекен ет?п жер мен к?кт?? арасын, Мен? тастап, а?а-ау, ?айда барасы??! "Т?р?к маршын" б?р тартып кет, ?айрылып, Цивилизация а?ыл-естен айрылып, Домбыраны? шана?ына ?арасын! Далада ? к?ш, и?н т?рескен алды-арты, К?с?неп-к?с?неп к?шкен ж?рт?а ?алды аты... ?ара?анды ? Париж, Сочи ? К?кшетау, Шымкент ? Техас, Нью-Йорк ? Алматы! Муза - к?кте Бас?а ж?рт?а ?онады ол. Есес?не ? доллар менен ода мол. Б?ржан салдар тумайды енд? б? жа?тан, Поштабай м?з, Рокфеллер болады ол! Б?л д?ние с?йед? екен оданы! Соны ойласам к?з?ме жас толады. А?ан сер? - а?ын ?н?м айтыскер, К?л?ш та енд? Пугачева болады. 67 Мекен ет?п ек? д?ние арасын, Мен? тастап, А?а-ау, ?айда барасы?? "?осбасарды" б?р тартып кет, ?айрылып, Цивилизация а?ыл-естен айрылып, Домбыраны? шана?ына ?арасын... ПАТРИЦИЙЛЕР ПАТШАЛЫ?Ы ...?рым ?о?амы патрицш?лер мен ??лдар болып, ек?ге б?л?нген де, патрицийлер шет?нен сауатты, ?алым, не а?ын-с?рей адамдар бол?ан... (Р. То?таров. "Б?теу жара"). ?аламзат?а ?ажапты айтып, Адамзатты шомылдырып ?азал?а, Б?р базардан ?аза? ?айтып, Кел?п т?р б?р базар?а. Сал-сер? ед?, Б?лек ед?, М?тел де, жыр, ма?ал да. Т?ла бойы ?ле? ед?, Т?г?п шы?ты жа?ан?а. Шатастырма бас?аменен Тауын, тасын, ?олатын. Тау да ? ?ле?, Тас та ? ?ле?, ?л?м де ? ?ле? болатын! Н?рда - Шы?ыс, Батыс ? к?лде! Айхой, сол б?р алтын кез: Поэзия ат ?ст?нде! ?ара жерде ? ?а??у с?з! 69 Ел бар ма ед? Са?тан к?шт?, Жо? оны? да ?ан-с?л?; Поэзия та?тан т?ст?! Аттан т?ст? сал-сер?!!! ?? мен т?нге танды ?осты ол, Жап-жары? ?ып сананы. ...К?р?спесп?з: М??г? ?ош бол, Патрицийлер заманы! К?кке н?рын шашып ?тт? Дулат ? Данте ? барлы?ы. А?с?йект?к - ?асиетт?! ?ас?ретт? та?дыры... Аспан?а ?шып барармын ?л?, Бозарып... Шауып... Е??реп... Кеудемд? ?ысып даламны? ?н?, ?ажайып шабыт кернеп. Баратын жерге Барармын ?л? Т?ндерде, К?нд?з, А? танда ? Т?каппар к?ктен ?арармын ?л? Жердег? жапала?тар?а. М?? ша?айын деп келген кез?мде, Кердендеп кетт? ел, Ж?л?ынып, К?йк? пенден? к?рген кез?мде, Керемет кектер Т?р т?нып! Б?р кезде ел мен? ты?дайды б?р с?т Тес?ле ?алып, Та?данып... Б?р кезде ел мен? ты?дайды б?р с?т, Ес?нен танып, Арбалып! ?м?р?м мен?? ?ле?ге кеткен айналып! 71 Б?р а?ын ж?р б?зд?? елде ? к?п емес. К?рмеген ж?н ? к?зд? н?р?а б?лемес: С?йген жер? ? ?ара та?ба, ?ас?рет, Ж?рген жер? ? ай?ай-шу мен т?белес! ?станатын д?ст?р? де, салты ? еск?. Жай ж?рген жо?... ?здеп ж?р ?ой Дантест?! Хайям анау ? Шарап??мар маск?нем, Пушкин анау ? Дуэльде ?лген ?анкешт?... ?ай а?ын кеп жарыл?ады ?ай елд??! ?з? ? кедей, жа?тырмайды бай елд?! К?йед? екен ?з-?з?нен ?ртен?п, С?йед? екен ??кей с?лу ?йелд?! Б?р а?ын ж?р ?ай?ылы ??м к?лк?л?! ?аза? ?алды, жырлайды екен т?рк?н?. Б?л т?г?л? Ма?жан да от бас?ан, ?ст?п ж?р?п, ?ртенед?-ау б?р к?н?! К?к Б?р? деп ?ле? жазып не т?рл?, К?з? оттай боп, мазамызды кет?рд?. Оны к?рсе ? б?зд?? елд?? иттер? Д?рл?гед? ?ас?ыр к?рген сек?лд?! 72 ...Франция Франсуа Вийоннан ?зер ??тылды! ?лыбритания Байроннан ?зер ??тылды! ?аза?стан М??а?алидан ?зер ??тылды! Мынаны? да т?р? жаман, к?кеш?м, К?кке ?арап ?лит??ын сы?ылды, Т?тып кет?п, ??риты?ын сы?ылды... Уа! ?азту?андай ?лтты? А?ын ту?ан ж?рт, ?лтты? Батыр ту?ан ж?рт! Ит пен ??с?а кетт? есем, Аруа?ы ас?ан, айбары, ?лтты? Парламентке сен Босанасы? ?ай к?н??! Уа, Махамбетгей ?лтты? А?ын ту?ан ж?рт! Исатайдай ?лтты? Батыр ту?ан ж?рт! К?шкен ж?рт?а ?лесе А?! К?штен ?алса? ? ?ау?п ?ыл: Ар?ыма??а м?не сап, Астана?а шауып к?р, А? Орда?а шауып к?р... А?ындар мен батырды? асыменен, ?аза? жатыр ?алам?а шашып ?ле?. Поэзия Домалап бара жатыр Махамбетт?? кес?лген басыменен! Кес?лген бас ? Керег? о?ан ?л?, Домалайды корсе оны одан ?р?. Хан Кенен?? басына к?р?п алып, Б?р ?асырдай б?рге олар домалады! Жасындайын жыр к?кте жар?ылдасын, Т???рден де, пендеден тартынбасын: Жерге ?имай аспан?а алып кетс?н Ма?жанны? м?нда?ы алтын басын! Неге оны аспан?а алып кетт??! Жерге ?айта ойранын салып кепт?: Туды да енд? сол Рух ?асым болып, Жасын болып... Жар? ет?п, Жанып кетт?! Жанып кетт?... Со?ып т?р дауылы ?л?. Б?л ?рт емес ? Ата?ны? аруа?ы! Сол жасынны? ж?ртында б?здер ж?рм?з. ...Со?со? басы?, ?рине, ауырады... 75 М?ДЕНИЕТ САРАЙЫНДА?Ы ПОЭЗИЯ КЕШ? Т. То?тамысов?а Бетон ?абыр?а терш?п т?р, Сап болып еск? таныс ?н. Ол Неб?р соломенцевт?? Ест?ген з?лд? дауысын. Ас?а? ой, ащы азамен, Атойлап асау д?л?мде: ? Азатты?! Неткен ?ажап е?! ? Дед?м мен ?аза? т?л?нде. Сарай?а жетт? к?ктег? ?н, К?ш?рер б?р?н ол енд?. Кеудемнен шы?ып К?к Б?р?м, Ке? залды кезе ж?нелд?. Телефон да ?нс?з ?ялы. Ойна? салады от ?р?п, Ар?ыма?тарымны? т?я?ы Басына залды к?тер?п... Б?л д?ние ? д?ние емес деп, Еле? де ?ылмай м?ны т?к -
76 Ж?бектер к?зге елестеп, Жез?кшелерд? ?мытып!!! Аспаннан жауып ж?з?н н?р, Сарайды? ?ш? - ?ызыл г?л; Бал?ашта - ?ЛТТЫ? РУХЫМ, Ж?ректер сонда ж?з?п ж?р! Махамбет ?айтты ?араой?а, Ас?а? ой жаулап сананы, Т?кси?п т?р?ан сарай?а Т?рк?н?? к?рд? заманы. Атой сап, ай?ой, келд? жыр, Шерл? б?р ?ия?-?иясы. ... Егемен ?ыл?ан елд? б?л ? ?аза?ты? поэзиясы. БАЛЫ?ТАР С?ЛТАНДЫ?Ы Бал?аш Балы?тар С?лтанды?ыны? балы?ы С?лтанын таныды. Бал?ашты? да бас?а шы?ып т?р ?аны, Жал тол?ындар жар?аба? боп б?р?ады. Келд? б?г?н Балы?тар С?лтанды?ыны? С?лтаны. Судан шы?ып ??рлы??а, Б?где болып кет?п ед? б?л ж?рт?а. Балы?тардай ерк?нд?кте ж?зген-д?, Б?здер ??сап к?нген жо?-ты ??лды??а, С?мды??а! О?ан ??рлы? ?ашан да?ы тар бол?ан, Су Пер?ге ол, Пер? де о?ан арбал?ан. ?айдан ??сын бас?а ел оны, К?рет?н Балы?тарды Сырахана, барлардан. Балы? сынды жан д?ниес?, м?с?н?, К?л?н к?р?п б?р суып, б?р ысыды. Жерде ту?ан к?с? ?айдан т?с?нс?н К?лде ту?ан к?с?н??! Суды - к?к м?з, ??рлы?ты аппа? ?ар басып, 78 Ой ? з?лмауыр, Омырауы ?алды ашы?. М??айып т?р ?ос мекенд? адамдай, К?лде - Ж?ма?, Жерде ? Тоза? арбасып... ?лде жанын ?р тол?ындар жаныды? Су адамы б?р м?з боп, б?р налыды. Б?р? соны? ту?ан жерд?? шалы?ы: ?ке ? осында, шеше - осында... Осында ? Осы Жары? Д?ниен?? Жары?ы! Бал?аш Балы?тар С?лтанды?ыны? балы?ы С?лтанын таныды. Мен?? м?нда менш?г?м жо?. Ала бер! Неге осы ?ызыл к?з боп барады ел? Анау аспан ? ??стард?к? ?анатты. ?рпа?т?к? - мына жат?ан ?ара жер. Жетпей ?ойды-ау со?ан елд?? а?ылы. Аты да ?лы, бас?амыздан заты ?лы Хафизд?к? - Самар?ан мен Б??ара. ?ай с?лу?а берсе да?ы ха?ылы! К?зд? арба?ан д?ниен?? жола?ы Б?р?м?зге жетед? ?ой, мол ?л?. Пер?штелер ? а?ы иес? ж?ма?ты?, Тоза? ?ана пенден?к? болады. ?онды ар?ама ана т?лд?? киес?. А?ыныны? ?ле? ж?лын-ж?йес?. Артымда егер б?р с?з ?алса, оны? да Алаш дейт?н Асан ?ай?ы иес?! Жо? б?л жа?та мен?? м?лк?м, менш?г?м, М???а толы Муза ?ана же?с?г?м. Мен ? Осынау Жеке Менш?к Д?ниеге Менш?г? жо? елден келген елш?м?н. 80 ... Сен? ойласам к?з?ме жас толады. Сен б?лмейт?н м??ды жырым мол ?л?. Егер, жаным, ма?ан жаны? ашыса, Ж?рег??д? ?ана берсе? болады... Ойран тауды? басында ? ойран дауыл, Ойран дауыл к?мед? ойлар?а б?р... ?айда Жары? Д?ние?! Бал ашайын... Б?лт ?ш?нен б?лдырап ?араса Айы?, Тем?р?азы? т?бемнен а?ып кет?п, Бораны?да боп-боз боп адасайын. Омбылайын жаяу сап ?ар?а т?рен, Жаным сенен арты? па ? жар?а к?рем, Жарды? асты ? апаны ?ас?ырларды?, ?аншы?ымен кез?кт?р, арланымен. ?аншама жыл жылыстап арада?ы, Б?р келуге жаман ?л жарамады. Шы?а келсем а? ?арды? арасынан, Мен? к?р?п та? ?алсын ?ар Адамы. "Кел" деген?н ?иядан ест?п К?кт??, К?кжиектен астым да, к?ш?п кетт?м. К?з жасым ед ту?ан жер, К?з жасымды Мына опасыз д?ниен? кеш?п ? т?кт?м... А? басынан а? ?арды а?тара кеп, Бораны?а ора да, тапта да кет! К?з жас ?атып, а?а алмай омырауыма, Баурайында ?алайын А??ала боп... 82 Сайтанны? д?л?нен ?алмады жанда ер?к. Сай?алды? т?л?нен ? Бал бер?п -
Т?л?м?з байланды, Басымыз айналды. Абай?а ?аратпай, Тобыр?а ?аратып, Содыр?а сабатып, Обыр?а талатып, Сайтанны? а?ылы Та?дай?а татыды. Адамзат бекет? ? Гетеге жетк?збей, Алланы? макет? ? Меккеге жетк?збей, Сайтанны? а?ылы Тандай?а татыды. 83 КАРТА ОЙЫНЫ ?олыма мен ?арайын, сен де ?ара: Алпыстан асса да?ы пенде - бала. Ойында к?м же?ед?, ол белг?л?, ?олымда мен?? - Валет, Сенде ? Дама. ?йел?? неткен ?сем ханша ед?! ??дай-ау, ?алай ма?ан таныс ???? Осындай перизат?а мен де ынты??ам, Ж?рег?м ?л? содан ?ан ?шед?. М?з ед?к, ?ыз деп ер?п, ?ыз деп ж?б?п, Бол?анбыз б?з де сер?, б?з де ж?г?т, ?йелдер тала? ?ылып талай ерд?, Табады сендей с?мды ?здеп ж?р?п! Б?л ару заманында асып-тол?ан, ?ажы?ан ?ашы?тардан, асы?тардан. Т?лданып талай еркек ?ш?п кет?п, М?нданып талай а?ын ?ашы? бол?ан. Сабындай ?амшыны? ??мырында Ж?рген ол елд?? сыбыр-жыбырында. Буынып ?лген неб?р ш?йттерд?? Б?лдыр б?р елес? ж?р б?рымында... Кеудес?н ж?байы?ны? кернейд? ?ле?, Ж?з?не ?арай да алмай, терлей берем. 84 Б?л ханым с?йсе да?ы Есенинд?, Жер мен К?к ? сен?? ара? Сергейменен. Е, ?ойшы, соны да?ы к?й?к деп пе е?? Е?се?д? сен?? бас?а би?ктеткен: Пушкинн? ? жес?р? де, ол т?г?л?, О?алы генерал?а ти?п кеткен! ?аладан мынау бикеш дала?а кеп, К?гал?а аунаймын деп салады ?лек, Б?л ?йге Качаловты? ит? к?рсе, ?ор?амын бас сап, ?ауып ала ма деп. ?олыма мен ?араймын, сен де ?ара: Алпыстан асса да?ы пенде ? бала. Ойында к?м же?ед?, ол ? белг?л?, ?олымда мен?? ? Валет, Сенде ? Дама. ?стаймыз ?ызып кеткен шекем?зд?, Т???р? тауып ?ос?ан екен б?зд?: К?з?рд?? т?зы - сен?? ?йел??де, ?л? естен тандырады екеу?м?зд?... 85 БАЗАРДА?Ы БАЯН С?ЛУЛАР ТУРАЛЫ БАЛЛАДА 40 градус аяз. Ал?ынады ?ос ?кпе, ?м?р бастан к?шсе ?ст?п к?шед те. Базарда т?р Баян с?лу боп-боз боп, ?озы К?рпеш к?тед? оны т?секте. ?ап ар?алап, буынынан ?л тай?ан, Келед? олар Стамбулдан, Алтайдан. О, Баяндар! Жолы? болсын ?айда да, Отыз жас?а толар-толмай ?артай?ан! Жасай алмай жас д?урен?н жас болып, ??ше? цифр, калькулятор ? баста ?р?п, К?здер?н?? оты с?н?п, аруа?тай Плацкартта ?ш?п отыр, Мас болып! ?ара?анды?а келсе б?р?н аттап кеп, ?ара табыт шы?ады одан ?аптап кеп: Бет?н ашса? ? Баян с?лу ?з?ндей, ?ара шашы кеткен ?удай аппа? боп! К?лдер кепкен ?о?алы, Ерлер кеткен... К?мге соны? обалы? Баянсыз-а? базар боп т?р най?алып, ?одарлар мен Жанты?тарды? ?о?амы... 86 ?м?р с?р?п келем?з, ?м?р с?р?п, Бас та быт-шыт, ж?рек те, к???л ? сыны?. ?з?м?зд? ?з?м?з ?л?мш? ?ып, ?м?р с?р?п келем?з, ?м?р с?р?п. Алдымыздан жар? ет?п к?р?нш?, ?м?т... Сайтан ?арап к?л?п т?р ма?ан сы?-сы?, Бы?сы? мына д?ниеде барам бы?сып. Далам ? быт-шыт, ел? жо?, к?ш?п-кеткен, ?о?ам - быт-шыт, Оша? та, Заман ? быт-шыт! Бекежандар жол тос?ан ?особада ?оныс тойын жасады осы арада. Секс кел?п т?сектен айдап шы??ан Махаббат т?р... Боздап т?р боса?ада! Базар болар бар ма ??т мекен б?зге? Поэзия! Д?ние тар екен б?зге. Ж?р, ?шайы? аспан?а ?ол ?стасып, Мына жа?та орын жо? екеу?м?зге. К?н т?спей т?р г?лге де, а?аш?а ? н?р, Кел де, п?ле-жаладан аласта б?р. 87 Кел, ?шайы? аспан?а! Алладан б?р ?уат алып ?айтайы? Алаш?а б?л. Кел а?ызып ??р?а?ан ?зендерд?, К?рсетей?к к?з?не г?зелдерд?. Ана с?т?н емгендей, Алаш?а б?л Абай рухын ем?зер кезе? келд?. ТОБЫРЛЫ? М?ДЕНИЕТ ?айда ?лы орыс ?дебиет??! "На-На" алып алтын ?онысты, ?ара тобырды? м?дениет? М??г?рт?п кетт? орысты! ?айда ?лы ?аза? ?дебиет??! Айтыскер ?н?м ал?ынды: ?ара тобырды? м?дениет? ?ара сан ?ылды хал?ымды. ?з?? - Ару. ?згеден ?з?? дара. К?з алдымда м?п-м?лд?р к?з?? ?ара. ?айда кетт?? елес боп ег?лд?р?п? ?ал?аны тек ? ?ажайып сез?м ?ана. Б?л ?м?рде к?рген?м ? ?з?? ?ана. ?з?? ?ана... Сонан со? т?з?м, нала... Махаббат ? ??с. ?онад та, кетед? ?шып, ?алатыны ? ?ажайып сез?м ?ана. Мен шыдаймын шерге де, азаптар?а, Мен шыдаймын керге де, маза?тар?а. С?лулы? жо?! С?лулы?тан б?р-а? с?тте Жаралатын сез?мнен ?ажап бар ма?! С?ймейм?н бе, б?лмейм?н, с?йем?н бе, К?й боп ?онды? домбыра тиег?не. Сез?м болып ж?рекке к?рд?? да?ы, С???п кетт?? сен к?лл? с?йег?ме. Таусылды ?ой к?з жасым тамып-тамып, Табытта к?т... ?рт-жалын там??та к?т! 90 Сен? берд?м б?реуге... Са?ан деген Сез?м?мд? м??г?ге алып ?алып. ?з?нд? ойлап талы?сып к?з ?л?п ем, Ег?л?п ем, д??бекш?п, ез?л?п ем. ?ара жерд?? ?ойнына т?ссем екен Осынау б?р ?ажайып сез?м?ммен. О жа?та да осылай ем?рен?п, Мынау жары? жал?аннан Сен? к?р?п, ?ажайып б?р осынау сез?м?ммен, Жатсам екен д??бекш?п, теб?рен?п. Дегеле?д? дерт алды. ?ар?аралыны ?рт алды. ??дайсыз ?ап, болды да?ы ??л т?л?а, ?лысым да а?ырады, ?лтым да. Генералдар к?ш?п кетт? М?скеуге, Дегеле?н?? дерт? ?алды ж?ртында. ?арау пи?ыл та?дайыма татыды. ?ара орманым ?ртке т?ст?-ау, а?ыры. ?ара?ткелден ?ара?айдан ?й салды ?ар?аралыны? ?ашып кеткен ?к?м?. Дегеле?ге дауасы жо? дерт енд?, ?ар?аралыда ?ара орманым ?ртенд?. ...Алаш дейт?н Ару ?ыз-ай, ?айтей?н. К?р?нген ит ашты-ау сен?? к?рпенд?! 92 ?ЛИЯ, М?НЕ, МЕН КЕЛД?М Шаршадым. Шалды?тым. Сенделд?м. К?з жасым к?л боп, те??з боп. ?лия, м?не, мен келд?м, ?лемд? кез?п, Сен? ?здеп. Ел к?рсем ерен, жер к?рсем, Саланы шарлап, сай?а кеп, Са?ынып ?йге мен келсем, Сен ж?рс??: "?кем ?айда?"? деп. Шы?ып б?р шал?ар алдымнан, Б?ла??а, к?лге к?д?р?п, Мен келд?м ?ар?аралы?нан ?ажап б?р н?рды с?м?р?п. Ке?асу - парсы к?лемдей, А?сора? - алтын айдары, Жет?су мен? ж?бермей, Шатырша шандып, байлады. ?а??ырып неб?р ?айнарды, Аспан?а ??ша? жай?ам-ды. Тауларда басым айналды, Барларда басым айналды. 93 Та??ажайып та??а та? ?алдым, А??уды к?р?п, арбалдым. Г?кку б?р ?нге сал?анмын. Келет?н жерге жете алмай, Кеш?г?п содан ?ал?анмын. ?асырдан к?ш?п ?асыр?а, Ж?рег? сы?ап жасын?а, Ж?ред? ?ке? ?асында, Алатауы?ны? басында, ?аратауы?ны? басында. Феодализмде мал ба?ып, Коммунизмге алданып, ?асырды? к?з? ?анданып, Ажал аузына сан барып, Жан ба?ып ж?рд?м, Сандалып... Замана салып к?рекке, Шо?ын да басты ет?ме. О?ын да атып ж?рекке, Бо?ын да жа?ты бет?ме. Есемд? ?кс?п ?айтардым, ?азалым с?мды? азалы. Ойнасы болып Сай?алды?, Сайтанны? болдым маза?ы. А?ына т?нт? ем арды? да, Азабын шег?п ? опындым. Ашулы айда?арды? да Алдына барып отырдым. 94 Ж?рект?? жанды лапылы, Жасыны ойнап жатса к?к. Сарайды? болмай а?ыны, Лашы?та жаттым Патша боп! Алашым к?рс?н бей?шке, ?адамы болсын ?айырлы. Мен? о?ан ?осып Пер?ште, Мен? одан Сайтан айырды. Шаршадым. Шалды?тым. Сенделд?м. К?з жасым к?л боп, те??з боп. ?лия, м?не, мен келд?м, ?лемд? кез?п, Сен? ?здеп... 95 САЙТАН МЕН ПЕР?ШТЕ Н?рлан Дулатбековке ?м?р деген ? Сайтан мен Пер?штен?? тартысы. С?юмен ?тт? жартысы, К?юмен ?тт? жартысы. К?лумен ?тт? жартысы, Жылаумен ?тт? жартысы. ?тт?-ау, ?бден ?орлы?ы: Жы?ып, естен тандырып, Сойды Сайтан сорлыны, Аузы-басын ?ан ?ылып! ?айтем? Тындым мен ?штен, К?сендеул?, ш?дерл? ? Сонда ?азиз Пер?штем ?кс?п-?кс?п ж?берд?. К???ренгенде ол к?р?нде, Кеп Муза?а б?лег?м, ?ал?ан жарты ?м?рде Жаздым соны? ?ле??н. ?зекке ?м?р ?ртт? сап, К?йд? к?лл? жем?т?. ...К?ктен т?скен ? Т?рт К?тап. Бес?нш?с? ? мен?к?. 96 С?йд? т?рк? ?йелд?. ?йелдей ?сем ?лемд?. С?луды? к?з? бет осып, К?йген! С?йген ?аталап: К?лл? ?лтты? Эпосы ? Ару ?ыз бен Махаббат! ?т?п неб?р ?атерден, Шы?ысты Батыс?а жал?ады. То?ал алды жат елден, Бас?а т?к те алмады! ??нын б?л?п тек, затты?, Жанарында ж?зд? н?р. М?скеудег? бекзатты? Б?р? да?ы ? Б?зд?? ?л! ??ша?ы ? от, ?ртед?, Елден ерек нес?мен? ?йел к?рсе еркег? Танады ?л? ес?нен... 97 ЦИВИЛИЗАЦИЯНЫ? ?ЛУ? ?зекке ?рт толды, Алланы зарлы ?ып, Абайды зарлы ?ып. Цивилизация мерт болды, СПИД-ке шалды?ып! поэзия (?асымны? ?уен?мен) Поэзия ? ?л? ?сем жамалында. Жа?ан ? Д?ние т?р соны? жанарында. Троллейбуста ж?р, ?не, са?-са? к?л?п, "Иномарка", "Джип"-терд? ? заманында. ??СТАР ПАТШАЛЫ?Ы Жанартауда?ы жар?а, к?п болды, Б?р-б?р?н ш??ып, кимелеп, ?апта?ан ?алы? ?ар?а кеп ?онды, Кал?ан жемт?кке ?ймелеп. М?з болып осы алтын заман?а, Салулы т?сек, сал?ын ба?, ?ырандар к?кте са??ылда?анда, К?лед? дерс?? ?ар?ылдап: "Аспаны астынан Алламыз ?здер ??с ед?к, з?узат сонша к?п, ?ар?а тамырлы ?ар?амыз б?здер, Е, ?айтем ?ыран болса?!"? деп. Апан айналып ас?ан-ды ба?ы, Жемт?кке ??мырын сарып ?ып, М?з бас?ан за??ар ас?арды да?ы, Аспанды да?ы т?р?к ?ып! Б? да?ы ??стар патшалы?ы екен ?ой, Жары?ты?! 100 МЕНТАЛИТЕТ Б?зд?? т??ымда ?ас?ырды? емшег?н емген Б?р адам бол?ан. Сансыз сауал сансыратып сананы, ?айда дейм?н К?кб?р?н?? заманы?! Ол болмаса Олжас а?ам ?ас?ырдай, ?ас д?шпан?а ?алай жал?ыз шабады. Т?пс?з ?лем ? Т?рк? ж?рты ? Жи?аны, Ма?айында ?рсе де сан ит ?л?, К?кб?р?м деп Шота У?лихан а?ам кеп, Неге мен? ма?дайымнан сипады. Осы ? Азат б?р?лерд?? жер?, ел?. Шерхан а?ам айбат шег?п, Шер ? ???: "О?ышы,? деп,? Монологын ?ас?ырды?",? Неге мен?? мазамды ала беред??! Тект?м?зд?? б?р т?я?ы кешег? ? Шота а?амды ел киел? адам десед?. Ма?м?рланып сол б?р к?кем сипа?ан Мандайымны? соры неге бес ел?. 101 * * * Арулар ж?рет?н к?шенде ? Салда?ы! К?л?шт?? орны бос ?алды. Рухани астанам, Алматы, ?ош, м??г?! ?аза?ты? жо? паспорт, мандаты, К?ше?е ?ытайдан керуен-к?ш барды. Рухани астанам, Алматы, ?ош, м??г?! Маралтай - а?ынны? алды, арты, ??ша?тап ?алды ма бос тамды?! Рухани астанам, Алматы, ?ош, м??г?! ?здеп келем, Белг?л? таппайтыным... Ж?рег?мн?? т?б?нде са?тайт??ын ??пиямсы? сен мен??, ж?лдызымсы?, Аспанымнан м??г?л?к а?пайт??ын! Д?л?м, м?не! Жат ару?а ж?рег?м ж?г?нд? ме? Шайтанк?лде кездес?п ?алып ед?к, К?лл? ?лемде жо?сы? сен Б?г?н, м?не... Шайтанк?лге сен? ?здеп талай бардым, Сан барармын, ?л? сан ?арайлармын. Б?ра? таппай кетерм?н ?ш??са боп, Кел?п... кеткен... жолымен талайларды?. Т?тт? ?иял жанымды тербетер кеп, Мен сия?ты мазасыз шерл? екен к?к! Аруларды? жалт еткен жанарына Жалта?-жалта? ?араймын сен бе екен деп. П?к жаны?а дерт т?с?п, ??са ?ыла, ?анат таппай мен жа??а ?шары?а. Ж?р?п-ж?р?п адасып... Сен де б?р к?н Ты?ыларсы? б?р жанны? ??ша?ына. 103 Са?ыныштан сар?айып шом?ан к?зг? Жапыра?пын; Мен? ?ой ? ?ор?ансызды! ??шып с?й?п жат?анын б?лер ме ер??, Б?р а?ынны? арманы бол?ан ?ызды?! Шайтанк?лге сен? ?здеп талай бардым. Жо?ты?ы?ды б?лгенде ?алай бардым? Талай бардым. Таба алмай ?айттым, Жаным, Кел?п... кеткен... жолымен талайларды?. ?здейс?? бе сен мен? ?уат кер?п, Ж?рег??д? са?ыныш ? шуа? к?м?п, Бая?ыда Б?р?м?з-б?р?м?зс?з ?м?р с?ре алмайтын сия?ты ед?к. ?здейс?? бе сен мен?, Дала?а сан Шы?ты? ба ?здеп, Муза боп мазаласам? Неге ?ана кездест?? ма?ан, Кей?н, ?здеп тауып алу?а жарамаса?? ?здейс?? бе сен мен?, Ж?нелсе алып шырылдап сез?м-бала, Сабыр бер?п ж?р ме екен т?з?м-нала? ...?алай десе? ? олай де, Осы ?м?рде, С?йген, С?йе б?лет?н ?з?м ?ана! 105 Б?р?бай Би?ожа??лына Аспанда - Алла, Жерде ? Алаш ел??, Алаштан алар енш?? дара сен??, ?уелден топыра?ына кие ?он?ан ?улие Атаны? б?р баласы ед??. ?н салып: "о?т?ст?кт? ? ?р?г?-ай",? деп, Ар?ада аунады?: "т?р?м-ай!"? деп. К?к Б?р? к?кжиектен к?р?нгенде, Аты?ды Алаш ?ой?ан Б?р?бай деп. О кезде к?у?р??н? ? ?ктем ?н?, Жер т?г?л, шай?ап т?р?ан к?ктег?н?. Алатау, ?аратау мен ?лытау да К?ксед? ?з?? сынды К?к Б?р?н?. Осынау ??з бен ?ия, ?р?, бел?? ? Б?р? де сен?? жер??, Сен?? ел??. ?ордайды? асуынан асып ?т?п, ?уел? ?лытау?а кел?п ед??. Ж?рсе? де кез?п неб?р алыс ?ырды, Алды?да ? Б?йд?бектей арыс т?рды. 108 Сарыар?а саф алтынны? буына сап, ?айтадан Таласы?мен табыстырды. К?н шы?ып, к?з?м?зге ша?ылып н?р, Зуылдап к?ндер ?тер, а?ылып жыл. ?з?нд? Сарыар?аны? самалымен ?лары ?лытауды? са?ынып ж?р... 109 ШАРАБЫ ОМАР ХАЙЯМНЫ? А. Б?л?лов?а Омар Хайям шарап ?шпеген. (Тарихи дерек). Омар?а сенген болады Хайям, Сенбеген кетпек Хайям да болмай. (Ж.Жа?ыпбаев). ?шед? к?лл? ел, ?шед?, М?зда?ан т?н? ?ызынып, ?дем?, ?сем т?с-??? ?п-с?тте лаулап ? б?зылып. Д?мпуге неб?р т?скенде, Ж?рес?? ?штей ?ызынып. Ой-хой, б?р бекзат к?рд?м ?шкенде Отырат??ын сызылып... Тау?а да ел шы?ып ?шед?, К?лед? ?атып ?шег?. Молда да ты?ып ?шед?, Министрлер де ?шед?. ?шсе олар, т?пт?, танаулап, Аспан?а ?шып барады. Т?к?ша?пенен а? аулап, Апан?а т?с?п ?алады... 110 Б?реулер ?рпек к?здер?, Т?б?нде соны? з?л ?йып: ?ш дейд? ма?ан... ?здер? ?шпейт?н жандай жымиып. Сыры оны? ма?ан аян-ды. Б?лед? ??мырбаянды, Б?лед? Омар Хайямды, Б?лмейд? бас?а Хайямды... Тарихтан о?ып кенел, кел: Бел? де шы?пай бес?ктен, А?ындар ?шк?ш дегенд? ол ??г?л?п жатып ес?ктен. Оны елге Омар тарат?ан Рубаймен шарап жалда?ан. ...Сол шалы? б?ра? шараптан Ауыз да татып алма?ан! ?шпес ем ?ыл??рт пендеше, Т?л?не ер?п аярды? Оранып жыр?а келмесе Шарабы Омар Хайямны?. ?а??у мен ?сек ?ш ж?зден ?й?ме енд? ?ол салды. ?з? ?шпей, б?зд? ?шк?зген Жек к?р?п барам сол шалды... Сыры елд?? ма?ан аян-ды. Б?лед? ??мырбаянды, Б?лед? ?сек, ая?ды, Б?лед? Омар Хайямды, Б?лмейд? бас?а Хайямды... 111 Рымбала Омарбекова?а Та??алам ?лы анамыз ?ар?абат?а, Тект?ден т?я? ?алса - мархабат та. Мекен?м тыныш болса, сол заманда-а?, Меккеге апармас па ем ар?алап та?! ?аздауысты ?азыбекше ма?алдадым. Дау болса топ?а т?спей жата алмадым. Жан-жа?ым ? дау мен дамай... ?лы анамды Ар?алап Меккеге де апармадым. Меккеге ?лы Анамды апармадым, Меккеге ?з анамды апармадым, ?ле? ? ?рт, ?зек ?ртеп жата алмадым: ?асымны? ?ад?р?не жетк?збеген, б?тпед? ?а??ып ?ткен сапарларым... Болмадым т?рл?кте б?р т?л?а?а сеп, Бол?анда, ?ст?п итше шуламас ек: М?дид?? со?ын алып, жыр?а келсек: "Досымнан д?шпаным к?п, ?ыл?ан ?сек!" ?йтеу?р, ер ж?г?тке жер ке? екен, Сонан со? мандайы?нан шертед? екен. М?? ша??ан Фариза?а М??а?али ?аза?ты? е? со??ы б?р еркег? екен! 112 ?ыры? жыл осы ж?рт?а ?и?уладым, ?йс?нн?? аруларын си?ырладым, ?алия ма?дайыма кез кеп ед?, Оны да ел ?атарлы ?й ?ылмадым. Бес?к жыр, шешем айт?ан ертег?мен, ел?не бола ту?ан ерке ед?м мен. Б?лген?м ? ерге пана, елге ? т?т?а, ?аза?ты? ?ызы ?ажап еркег?нен! Мен болсам, жер шаламын, К?н шаламын, б?р ?ажап жыр кернеп т?мса жанын, Анамды, Апамды да сол Меккеге Апара алма?ан со? м?? ша?амын... 40 113 мен болам,? дед?,? революцияны? ??дайы!" Т?рды атып сонда ек?нш?с? де (о да с?м!): "Мен болам к?сем! Сен ма?ан сер?к боласы?!" Б?р-б?р?н ?ст?п т?ншы?тырады та?ылы? ? арамзалы?ына адамшылы?ты жамылып! ?ктемд?к ?ш?н ?кпес? ?ш?п, ?лт?рген б?р? б?р?н кеп, шашылып жатты сол жерде он бес ж?г?рмек! ?лед? ?ст?п ?з?мш?лд?кт?? д?рмег?. Капитализм осыны к?р?п, ма??лдап, ес?мде мен?? ес?нен тана к?лген?, сай?ал к?з?нен жас а??анынша са?ылдап! Осындай неб?р па?ыр, с?м Ынтызар болса баланы? м?ндай ойнына, Достоевскийд?? "На??рыс"-ын к?лл? революцияны? т?мар ?ып та?ам мойнына! Адамдар енд? тарихты? бет?н ?анменен жуындырып та, б?р-б?р?н ?ст?п ?лт?рмес ?ш?н ??ештеп буындырып та. Не ?стейм?н енд??! Д?рмен?м, шамам жо? шы?ар! Он бес бала ед?... ал м?мк?н одан к?п шы?ар?! 116 ??МЫРНАМА Сан д?урен ?т?п басымнан мен асып кетт?м Есенин, Пушкин, Лермонтовтарды? жасынан. Жетк?зген мен? осы?ан ? та?дырым. ?алай жасырам? Алпыс т?рт елде болдым мен, жи?анкез болар келд? с?т. ?ай ?лы а?ын орыста ?аламды кезд? мен ??сап? Жырларым цивилизацияны д?р с?лк?нд?рд? не т?рл?: А?с?йектер де ?ол со?ты а?ыма? бала сек?лд?! Елш? де болдым ??д?рет! Артыл?ан емес т?р менен: Пушкинн? ? ?з? б?р рет шет елде болып к?рмеген! С?йлест? м президентпе? де, с?йлест? м премьерменен. ?с?мде болмай бас?амен ?з??е ер?п ?штым, жол, С?йлесер ед?м патшамен, жо? екен Жерд?? ?ст?нде ол! 117 Кольцовты мылты? к?здесе...мерт болса содан хас арман, Та?дырым мен?? ?згеше ? Таби?аттан тыс жасал?ан! Оларды? Со?ыс з?л ?нмен жалмаса жасыл ??мырын, ?ыры??а жет?п б?г?н мен ?ута?дап ж?рм??, ??лыным... З?ул?м залдарда лапылдап, с?лу да, ас?а? шат ?л да жырыма мен?? арбалар, осындай орыс а?ын?а та?дырды? ?з? та? ?алар! Сырымды ??йып ??ла??а, даусыма басты ?ой ыр?ап, сына?дар мен?, б?ра? та мы?тылы?ымды мойындап! Сен?ндер, осы ? ерл?г?м, ба?ы б?л мендей жыршыны?, ?ыры??а келд?м мен б?г?н... ?иылып кетпей ?ыршыным! Бодауы ?ш?н ал м?ны? не берем, (шы?пай ?алды ?н?м) ? Пушкиннен да?ы тым ?за? жаса?аным ?ш?н, та?дырым?! 118 БОЛАША?ТЫ? ЖАНСЫЗДАРЫ Америкада б?реулер кект? ре??, ?ртед? жырымды.Т?рк етт? мен?! Онда?ы жазу онша жын?а тимес: "Советт?? шпионы!"? депт? мен?. Жайса да ?айбат с?здер керегес??, Та? ?алман.Айтам оны? неменес?н, жаныма ?анша жа?ын болса да?ы Евгений Евтушенко деген ес?м... Т?н ?ашып, б?л?нгенде та? сыздары Музамен к?ктер жерд?? сансыз ба?ы. Мен?? де байланысым бар Че-Ка-мен, А?ындар?Болаша?ты? Жансыздары! Замандар А?и?аттан ??ты ?ашып, Сыр айтты салып б?зге ы?ыласын. Гомерд?? дастанынан о?иды ?рпа? ?ажайып Одиссея ??пиясын! Шекспир шат?алында жасырын?ан керемет енд? ?ана ашылуда: XVII ?асырын шеш?нд?р?п ап келд? XX ?асырыма! Мен? де барлаушы...боп ?тт? де??з. "А?ыннан са?та, ??дай!" деп т?ле??з. Болаша? ?рпа?тарды? ??ла?ына Б?здер де б?р н?рсен?... жетк?зем?з!!! 119 С?йес??дер мен?. С?ймесе?, кеш?рмен, налып. С?йес??дер мен? к?з ж?мып, ес??нен танып! С?йес??дер мен?, с?й?кт??е соз?андай ??ша?, Терезелер??нен к?рерм?н бозтор?ай ??сап... С?йес??дер мен?, п?к, таза... арам болайын. ?ашы? к?збенен ?арашы! Ала?дамайын... Да??ты боп та с?йг?зем, жаны жас ел?м, С?й?кт? болып с??генм?н ?аны?а сен??! С?йес??дер мен? к?л, я шо? болсам да?ы, ?ст?нен Жерд?? б?р к?н? жо? болсам та?ы. С?йес??дер мен?! ?олды ?кел! Т?ншы?ып ?алам, Б?р?нс?з б?р? к?н кешсе т?рш?л?кте Адам... 120 Роберт РОЖДЕСТВЕНСКИЙ АЗ ?АНА КЕРЕК АДАМ?А Аз ?ана керек Адам?а, ?здес?н, Тапсын, Жол ? сыншы: Жал?ыз дос керек, ?аламда Жауы да жал?ыз болсыншы... Газеттер керек ?алам?а Рухын шы?дар ?л-?ызым. Жер-Ана керек Адам?а. ?з??е - бас?а ж?лдызы?... Жол керек ж?лдыз аралы? К?рет?н берг?, ар?ыны. Б?р? де м?ны? - балалы?, Бос с?з ?ой ? м?ны? барлы?ы! Аз ?ана керек Адам?а: Арбама, алтын та?ынып, М?ртебе ме екен сол да?ы? Сар?айып ?йде, са?ынып Б?р Адам к?тсе ? бол?аны! 121 ДИАЛОГ Махабатты берей?н бе? ?кел, алам! Мастанбан! Б?ра?... Б?ра? ол о?бай б?р ластан?ан... Ластанса да ? ?кел! Алам! Жас?анбан! Бал ашсам ше? Аш! ?з??де - ??ла?ым... Сауалым бар... Жауап берем ? с?ра?ын! Ес?г??д? ?а?айын ба? Ашамын! Ша?ырсам ше? Сенен ?айда ?ашамын? ?ас?рет болсам? ?ор?ам оны? нес?нен! Алдасам ше? Кеш?рем! ?н сал десем? Соны ?уенд? бастайын. Жат пендеге ?а?па?ды ашпа! Ашпайын! "?лт?р!" - десем? К?р?п алдым оны да! "?л" ? десем ше? ??рбан болам жолы?а! Б?р п?леге ?шырасам? ??т?арам! 122 ? Кенет... Т?рме? ? Кеп кетер жо? т?к те одан! ? Махабатты берей?н бе? ? ?келг?н! ? Жо?! Бермейм?н! ? дед? сонда ?атерл? ?н. ? Неге? Неге бар ?лы арман ?рланды?.. ? Жап аузынды! Жек к?рем?н н?пс?с?не ??лдарды! Ж?ДЫРЫ?ТАЙ Ж?МЫР ЖЕРД?? БЕТ?НДЕ Ж?дыры?тай ж?мыр Жерд?? бет?нде Ж?дыры?тай пенде ед? б?р ? бол?аны. К?ш? к?с?. К?ш? - ?ызмет? де. Партфел? де жуан емес ?олда?ы. Аз-м?з ?ана е?бек а?ы... К?лк?л?: Алтын берсе? ? ашк?з емес ? алмас-ты. Терезес? д?рс?лдед? б?р к?н? -
Атып т?рса: Со?ыс де?ен Албасты! Алды ол сонда к?п-к?шкентай автомат, К?п-к?шкентай ет?к к?рд?м киген?н, К?п-к?шкентай каска к?рд?м ?ат-?абат ?з бойындай ? к?п-к?шкентай шинел?н... Шабуылда енд? ол. ?ашып кетпед?! ?н? ест?л?п шы?ырла?ан т?с?н??... Мырза ? жерд?? м?рм?р? жетпед? ??й?ан кезде Сол к?с?н?? М?с?н?н! 124 К?н?м к?п ?ой. Адал ед? ниет?м де. Араздаса к?рме?дерш? мен?мен. Кеш?р?ндер, мына Жерд?? бет?нде Мен ?м?рге б?р?нш? рет кел?п ем. Б?р?нш? рет... П?кт?г??е ш?лдегем. Б?р?нш? рет к?р?п ?ай?ы-шеменд?. ?айта тусам ?ател?кт? же?дер ем. Б?ра? ?айта келмейм?н ?ой Мен енд?. Жыла?ы? келед?, К?лг?? де. Тарихым ? таптар тартысы. Жарты ел?м ??у?ын-с?рг?нде. Ит ?осты о?ан ? жартысы. ?ара жер ?алды, ?ар ??рып, ?рк?нд? сулар ?р т?сы. Айдалып кетт? жарты ж?рт. Айдап ж?р оны жартысы. ?ан ел? ? мынау. Жау ел?! Ора? пен Бал?а ? шар т?сы. Жарты ел?м ? "халы? жауы" ед?. ?ста?ан оны ? жартысы. Ара?тан бас?а б?рде?е ?алды ма?! ?айда Маркс??! Жарты ел?м отыр ? т?рмеде. Тергеуде ? ?ал?ан жартысы. 126 ХАФИЗ * * * Д?метпе т?к те ешк?мнен, шы?арма бас?а бай ?лын, Т?р?де олар Т???р?ден жиятын емес айылын. О, ш?й?р! Шайтан ? жолында: оны? да к?рд?к ойранын, ?аламы? болса ?олында, беред? ??дай ?айырын! Хорезм ша?ын б?лмеуш? ем, К?ргенде к?кте т?рды е?сем, Йезд?? ша?ы ? ?з ша?ым, К?рсетпей ?ойды ?айырын. Алтыннан, ба?тан, а?шадан би?кп?з б?здер, бауырым, Т???р? б?р к?н патшадан с?рар-ау б?здей ш?й?р?н! 127 Юрий КУЗНЕЦОВ * * * Маза жо? б?р б?л ?алам ? з?л. Махаббат жо? - шыр?ала? б?р. ?ара: ту?ан Отаны?ды Т?с? жо? та ж?лмалап ж?р! Неге ?нс?зс??? "Аттан" да ? т?р, Ая?ы жо? та таптап жатыр! К?зден а?ты-ау сора?, па?ыр, ?олы жо? та тонап жатыр! Алыста анау ?ай?а?, ?ырда Алла т?р ма?! Сайтан т?р ма... 128 Шандор ПЕТЕФИ * * * ?лмейд? Рухым! Кетпейд?, м?лде, к?кке ?шып, Ж?ред? Жерде ж?рег? тулап ? От ??шып! Касси боп туып Римн?? ?з?н шай?а?ан, Вилгельм Телл боп Альп?ге шы?ып, айтам ?н! Парижде Камилл Демулен болып елем де, Венгрден туам Петефи болып ?айтадан. Бальдомеро Фернандес МОРЕНО ?ЫРЫ? СЕГ?З БАЛКОН ?ыры? сег?з балкон ?ал?ып ауада, Г?лс?з, ?нс?з т?рды т?с?н суытып. Пенде ?айт?п т?рады б?л молада, Асыл Жер?н, жасыл Жер?н ?мытып?! Г?лс?з! ?нс?з... ?арап сонау г?лдерге, ?абыр?а т?р ?ара тасы дымданып, Неге арулар ?ш ??са боп б?л жерде, Неге а?ындар кетпейд? екен жынданып!? ?ыры? сег?з балкон... ??сты да о?ан ?оспайтындай шари?ат, Алай-т?лей н?серд?? де п?с ?н?. Адам?а б?л керек пе ед? таби?ат, ?ара? ?ал?ыр, ??л-?о?ысты? ж?ш?г?... 130 Фактугава МУТОТОСИ ХИРОСИМА Хиросима! К?рд?м сен?? ?рт??д?, Жанып жат?ан т?л денелер не т?рл? ? Жанып жат?ан ?арындасым сек?лд?! ?тт? Уа?ыт. Б?з ?артайды?. ?нд?р ек... К?з алдымда т?р т?лданып сол б?р ?рт! Олжас С?ЛЕЙМЕНОВ АЛАПАТ СЫНА?ТАР АЙМА?Ы Дел??лы державаларды? к?рд? екен б?здей к?м алдын, Жетес?з д?ние! ?аза?ты? жер?не кел?п сыналды?! Крестен бас?а т?к ?спей, топыра?ым ?штей тынады. Тарасты сынап осында, Достоевскийд? де ? сынады... Т?рмен?? сымы елестер: "?аза?стан ?айсы?"? десе егер, Петроград, б?зд? кеше г?р, Ленинград, сен де кеше г?р! К?шпел? ж?ртым осында: ?шекейл? ?лем ?р т?ст?. Т?рксибке кел ?уел? т?с?ну ?ш?н Маркст?! ?аза? боп тумай жал?анда, ту?анда б?тен тауларда, Б?где б?р жерде мал ба?ып, б?где б?р ?нге сал?анда, Балы? боп а?са? то?анмен, 132 Заманны? з?лд? к?р? б?л, Жез?аз?ан жа??а вагонмен ?келер ед? ? Б?р? б?р! Кеш??дер б?зд?, ?аталдау солт?ст?к тер?ст?г?м?з. Бес Франция сиятын керемет ке??ст?г?м?з! Монмартрсыз, ??м Луврсыз, о, ж?мба?, мынау ел нендей, Бас б?зар Бастилияла р осында к?ш? п келгендей! О, дала! Бауырым... Жатырсы?! К?р?нбей к?зге шет?? де, ?лы ГУЛАГ боп жатырсы? ? саяси карта бет?нде! Сыналып дауыл жа?бырмен жауды? алдында т?р?анбыз, Алысып ж?р?п та?дырмен, айдауда ту?ан ?лдармыз! З?лмат д?ние т?нер?п б?з жа??а ?арап т?рады: К?ш?г?н к?кке ж?бер?п, Жерд?? сер?г?н сынады.... Сына?тар б?тсе г?лденер, сайрар-ау сонда сырлы ?нмен. Космодром ? Дала ? т?рмелер ? ша?дыл?ан тем?р сымдармен! 133 Держава! ?ызыл туынды т?бес?не ?стап д?шпанны?, Сынал?ан к?лл? ?лы?ды ?лы де ?аза?станны?! Тылсым сыр ? шо?ыларымыз, ш?пт?? де ?анды тамыры, Басатын топыра?ымыз ? Бауырластарды? ?аб?р?... Келем?н са?ан ала?дап, ?р жа?ым ? з?лдей ауыр ?н, М??аймаса егер адамзат, М??айма Сен де, Бауырым! К?й?не кел?п, С?й?не, кетер де баспай ??марды, Осынау ?лы Д?ние ?з??е кел?п сыналды! Шаршады?, дем ал, ?лы Ана, Тыны?са? к???л?? тына ма? Ешк?мд? енд? сынама, Бомбаны да енд? сынама... 134 III АНТИ-ПОЭЗИЯ хамса - 1 -
АНТИ- ПОЭЗИЯ к?р? не м? н? п т?р. Адамзатты? ал?аш?ы а?ыны Гомер ту?ан к?н? ол да ?оса ту?ан. 1837 жылы, ?а?тарды? 29 ж?лдызында орысты? ?лы а?ыны Пушкин Дантест?? к?здеп ат?ан о?ынан мерт болды. К?з ?т?п, ?ыс келген сайын, осынау ?а?тарда ойы ж?йр?к орыс хал?ы азалы а?ынын ес?не алып, азапты ой?а шомады. А?ындары мен батырларыны? ту?ан к?ндер?н ат шаптырып, палуан к?рест?р?п, ?ыз ?уып, ес?нен тана тойлайтын б?зд?? ж?рт, ?алай екен?н ?айдам, оларды? ?лген к?ндер? н ?мытып кете беред?. Орыстар ?з ?лтыны? ?лы перзенттер?н? ? ту?ан к?н? т?г?л?, ?лген к?н? де ойланады. ?лт болып тол?анады. Б?зде м?ндай к?ндер тойланып жатады... Сол ?алыптас?ан ?ата? ?рд?ст? ?аса?ана б?зып, с?йег? орыст?к? болса да, рухы б?зге де жа?ын Пушкинн? ? ?аза бол?ан айында ?аза?ты? да неб?р бозда? ?лдарыны? ит м?н?п, ирек ?амшылап ?лмеген?н айтуды? рет? кел?п отыр... ?лылы? пен с?лулы?, а?ыл мен парасатты алтын м?рат к?рген а?с?йектерд?? ата?ты Ренес-
санс заманыны? со??ы к?ш? адамзат баласыны? 135 басынан ?дере к?ш?п, то?мойын ?ара тобырды? ?ара к?ш заманы, т??кер?стер ?асыры келе жатты. Махамбетт?? ф?ниден ба?и?а к?шкен к?н? мына жары? д?ниеде не бол?анын б?з б?ле ?оймаймыз. Б?зден к?р? к?з? ашы?, к?к?рег? ояу орыстар Пушкинн? ? ж?ргекте жат?ан к?н?нен табыт?а т?скен к?н?не дей?н к?з майын тауыса зерттеп, ?олына ?ста?ан д?ние, ?аламымен шимайла?ан ?а?азы, кеск?н-сурет, ?олжазбаларына дей?н ?асиеттеп ж?р. Зердел? пушкинтанушы-
ларды айтпа?анны? ?з?нде А.Керн, Д.Фикельмон сынды замандастарыны? жазбаларын ?айда ?оясы?; т?пт?, а?ынны? ?ашы? бол?ан ?йелдер?н?? т?с?н т?степ, ?семд?г?н ?спеттейт?н "Дон-Жуанс-
кий список Пушкина" дейт?н к?тап та жары? к?рд?. Пушкинд? былай ?ойып, оны атып ?лт?рген Дантест?? итшелеген ?м?р? мен пендел?к пи?ылын а?тара-т??кере зерттеген ?дебиеттер ?аншама. Б?зде Махамбетт?? ?алай ?аза тап?аны туралы ж?н? т?зу тарихи дерек жо?. Махамбетт? ?з?н?? сарай а?ыны ?ылма? бол?ан Ж??г?р хан к?м? Т?р-н?с?асы Иуда?а ??сайтын, доспын деп кел?п бас кескен Ы?ылас ше? Махамбетт?? басына мы? сом б?йге т?ккен Байма?амбет с?лтан к?м ед?? Кейб?р ?аза?, т?пт?, оны мы?ды айда?ан бай ед?, мырзалы?ы да со?ан сай ед? деп ма?тап та ж?беред?... Абай атамыз айтатын "?ыр?ын м?нсе?, ?ыр астыра ?оймайтын ?ырт ма?тан" ?ой бая?ы. "Асыра с?лтеу болмасын, аша т?я? ?алмасын" дейт? н Елтайды да ер-азамат ед? деп ес?п ж?ргендер де бар. Ер?? Елтай болса, ел бол?андай екенс???! Адамды?ты? к?з? б?тел?п, наданды?ты? 136 ?р??д? суы ?рк?ле баста?анда, м?не, осылай ??лан ??ды??а ??лайды да, ??рба?а ??ла?ында ойнай ж?нелед?. Махамбет-Исатай хан-с?лтан, бай, феодалдар?а ?ана ?арсы к?рескен жо?. Соларды? ту сыртында т?р?ан орыс патшасына жолбарыс болып атылып, ?ас?ыр болып шап?ан ед?. Ж??г?р мен Байма?амбеттерд? ? ес?л дерт? - ?арын ?амы, Исатай-Махамбеттерд? ? ойы халы? ?амы бола-
тын-ды. Б?ра? к?тер?л?с к?шпен жаншылды. Исатайдан айырыл?ан а?ын ?араойда жал?ыз ?й ?алды. ?лтты? ?дебиет?м?здег? а?ын ?азасына байла-
нысты айтулы б?р туынды Т?кен ?л?м??ловты? "?араой" ??г?мес?. Содан болар, осы ша?ын ??г?мен? ар?ау?а ала отырып, Махамбетт?? басы кес?лген ?араойда?ы ?аралы к?н мен б?г?нг? ?аза?ты? болмыс т?рш?л?г?м?здег ? кейб? р м?селелер ха?ында ой тол?а?алы отырмыз. "Соттан кей?н ел ?ш?нде ек?-?ш жыл бейб?т ?м?р кешкенде, Махамбетт?? т?б?не ауылды? ?са? ?к?мдер? жетт?. ?айда ж?рсе ?з?н а?ды?ан ты?шылы?ымен, ?ардай борат ?ан ?ара ша?ымымен жетт?. Махамбетт? с?лтанны? ордасына ша?ыр?анда Байма?амбетт?? ойы са?ы сын?ан, тауы ша?ыл?ан а?ынды сарай?а б?лб?лша сайратып ?ойма?-ты. Б?ра? Махамбетт??: "Ежелг? д?шпан ел болмас, етектен кес?п же? болмас" деп салуы ? ат ??йры?ын кес?су?мен те? бол?анын, а?ын не к?рсе де т?л?нен к?рет?н?н кей?н?рек ??ынады" (Т.?. "Сырлы наз". Алматы. "Жазушы", 1977 ж. 10-бет). А?ын ту?ан ел?н ?ыз?ыш ??стай ?ор?аштаса, тобыр оны Иса пай?амбарды ?стап бергендей, ?з ?олымен ??рбанды??а шалып, 137 онысына ?штей ра?аттанып жатты. Халы??а ? азатты?, тобыр?а ? ??лды? керек екен! Махамбетт?? басын кескен к?м? "Ба?зы заманда?ы ?арабайды? ?й? мен осы заманда?ы ?з ?й?н?? хал? Махамбетт? ты? б?р ой?а бастады. Малын ?ыз?анып жапан?а ?аш?ан ?арабайды? ?ара ша?ыра?ын жалпа? ж?ртпен жал?астырушы Жанты? болса, хал?ын ?ыз?анып, ?араой?а бек?нген Махамбетт?? ?ара ша?ыра?ын пей?лдес елмен астарластырушы ? Ы?ылас. Екеу?н?? т?тт? ?рттылы?ы ег?з елес ту?ызып, сез?м?н? ? секем? н к?шейтт?. Енд? Ы?ылас кеш?ккен сайын сыбайлас а?шыдай с?й?нд?рмей, сауы?шыл жардай к?д?к ту?ыза бастады. Ы?ылас ертеден Махамбетт?? к???л?н жы?ып к?рген пенде емес. Б?ра? м?ны? б?р ?з? баяндылы??а ай?а? бола алмайтындай. Ер мен ерд?? арасы шек?ссе бек?мек, ?кпе ?алды? ?м?р жасынан бай?алма?. К?мн?? тарысы п?ссе, со?ы? тауы?ы болатындар Махамбетке ?ияметте дос бола алма? емес. Ы?ыласты? дастар?анды? ?ома?айлы?ы енд? ?обалжу ту?ыз?андай" (б?л да сонда, 18-бет). Ы?ыластарды? таби?и болмысы адамнан г?р? хайуан?а ??сас, б?лар?а ? тама? пен ки?м-кешек ?ана керек. Махамбетке рух керек. Рух бол?анда да, аламан?а жел берген, аса ж?ртты ме?герген, ?ара ?аза? баласын хан орнына те?герген (Махамбет) - Рух! "?ол шаяр алдында Жа?аберген Исатай?а ба?ыштап ??ран о?ыды. "К?нту ? т?рабадан" аса бергенде с?р?н?п ед?. Махамбет ?а?ырынып ?алды. 138 Махамбетт?? б?л ?ылы?ы да бид?? шымбайы-
на батты. "М?сылманша, орысша?а судай к?п?р ?ой б?л!" деп отыр" (б?л да сонда, 18-бет). Махамбетт?? т?б?не жеткен наданды?ты? ?с?ыны осы к?нш?лд?г?нен к?р?нед?. ?аза?тан Оразбай туса, Абай бол?ысы келед?. ?йл?ул?йш?л ?нш?с? ?м?реден нем кем деп домбыра?а ?ол салады. ??г?меш?л танты?ы ?уезов те мендей басы ж?мыр пенде екен ?ой деп, ?з?не ?з? тамсанып, м?з болады! М??а?алиды? к???лд? б?р отырыста ?р?птестер?не ?арап: ? Сендер осы неменеге жет?с?п ?шес??дер? Мен болсам, берер д?ниемд? бер?п, ты?дырар шаруамды тындырып ?ш?п ж?рм?н! ? деу? содан-
ды. "В истории руской культуры вряд ли есть событие равное по своему трагизму смерти Пушкина",?дейд? Николай Раевский. Махамбет ?лген к?н? ?ара халы? ?ара жамылды деп жазды б?р б?лг?ш. ?т?р?к! ?араойда?ы ?аралы ?й? ?ана ?ан жылады. ?йел? ?уес пен баласы Н?рс?лтан ?ас?рет шект?. Ауыр ?аза Махамбет-Исатайды ?ад?р т?т?ан аз ?ана а?айынны? ар?асына батты. Абай ?лген к?н? де, Ахмет, Ма?жан, М?ржа?ып, ?асым ?лгенде де осылай болды. Ол кезде ?аза? хал?ы ?андай ?лынан айырыл?анын пайымдай алмады. Пушкин ес?не т?скенде: "Почти полтора века прошло с тех пор, но и сейчас тяжело и горько думать о безвременном уходе нашего гениального поэта",? (Н.Раевский) деп, орыстар ?л? к?нге шей?н ?ан ??сады! Жыл сайын Пушкин к?ндер?н ?тк?з?п, аруа??а т?у етед?. Пушкинн? ? ??мырбаянын зерттеп, ?ле?дер?н о?иды. Орысты? 139 ерте?г? к?н?не Пушкин к?з?мен ой ж?г?ртед?. Б?г?нг? пушкинтану ? шекспиртану ?ылымымен жеде?абыл болып ?алды. Абайтануды? ?з?н к?н? кеше баста?ан ?аза? махамбеттану?а ?л? т?я? ?л?кт?ре алмай жатыр. Махамбетт?? ?л?м?нен кей?н а?ын атаулыны аруа?тай сыйла?ан, аталы с?зге то?та?ан ?аза? топыра?ында "а?ын ?лт?ру ойыны" (Ж?матай Жа?ыпбаев) басталып кетт?. Поштабайды? ?амшысы Б?ржанны? ар?асы?да ойнап, Алашты? б?ртуары Абай тая??а жы?ылды. Ш?к?р?м ?ызыл жендеттерд? ? ?олынан ?аза тапты. Ма?жан "халы? жауы" рет?нде атылды. ?асым халы? ?ш?нде ?араусыз ?алып, ??рт ауруынан ?ыршынынан ?иылды. Т?леужан ?ой со?ында ?ойшы?а с?з, жыл?ышы?а жыр болып ?лд?. М??а?али замана запыранын ?ш?п мерт болды. Адамды? ая?ты? астында ?алып, наданды? осыны? б?р?не ащы мыс?ылмен ?арап, к?л?п т?рды. ?л? де ? ек? езу? ек? ??ла?ында.... А?ын деген?м?з ? ер?ккенде ?ле? жазып, ес?негенде шарап ?шет?н ??быжы? пенде емес. Ел-ж?ртыны? е??регенде етег?не толар к?з жасы, к???ренгенде к?з?не к?р?нер ?арасы ед? ?ой. ?р жерде тарыдай шашылып ж?рген он миллион каза? адамзат а?ыл ойыны? ??зар шы?ына шы?ып, ?ылыми-техникалы? прогрест? ? ??ла?ында ойнап отыр?ан б?г?нг? адам баласыны? жырты?ына жамау бола алмас. О?ан салса? ? осы он миллионнан ?р?ктеп, та?дап алатын он ша?ты Махамбетт?? ?з? де кемд?к етпес ед?. Шы?ысы Батыс болып кеткен ?лы ?аза? Абай-
ды?: "Единица болмаса не болады ??кей ноль" 140 деген жан ай?айы осыдан т?рк?ндейд?. Оны т?с?н?п, со?ан т?шынып жат?ан б?з жо?. Орыстар сорпа бет?не шы?арын бесатармен жусатса, б?з жа?сымызды жалмауды? ?аза?и амалыны? ?з?нше б?р ?лтты? ?д?с-т?с?л? н жасап ал?ан ж?ртпыз. Оны? аты ??а??у с?з, ?сек-ая?: ? Ойбай, А?ан сер? пер?н?? ?ызына ?ашы? екен!? дейд?. П?леден машайы? ?ашып ??тылды дегендей, ?з?н?? ?н?н айтып, с?з?н с?йлейт?н талантты да, ?анатты перзенттер?н а?аш атты? басына байлап, д?ниедег? п?ле-жаланы со?ан ?йед?-ай кеп! Ес? д?рыс ел ?з?н?? мар?ас?а ?онаевын ?а??ып келген ш?регей Колбинмен салыстыра ма; Алладан кей?нг? а?ылг?й Абайды? ?з?: "Би?к мансап ? би?к жартас, ер?нбей е?бектеп, жылан да шы?ады, екп?ндеп ?шып ?ыран да шы?ады",? деп ?а?сап отырса да, от?а айдаса?, ?л? бо??а ?арай ?ашады мына ж?рт. 1986 жылды? желто?санында ел-ж?ртыны? намысын ар?алап, к?шеге шы??ан ?л-?ыздарымыз к?н? кешег? т?рк? К?лтег?н, берт?ндег? Махамбет алдаспаны-
ны? Ай?а ша?ылыс?ан жар?ыл-ж?р?ылы ед?; олар?а да айтпа?ан с?з?м?з, жаппа?ан жаламыз ?алды ма. Ж??г?рханды? ж?д?г?йл? к пи?ыл, байма?амбетт?к боданды? психология, ы?ыласты? ынсапсыз наданды? со?ымыздан ?ара ?з?п ?алар ма екен, жо?, ?лде, салпандап ер?п ж?ре берер ме екен?! Махамбет мар??м б?л д?ниеден оз?ан к?н? не болды ? б?л ж?н?нде ?л? ??жаттал?ан дерек жо?ты? ?асы. "Сол к?н? Ай т?тыл?ан" дейд? б?зд?? ?асырымызды? 60-70-80-90-шы жыл-
141 дарында?ы Махамбет рухыны? б?р жар?ылы бол?ан Т?кен ?л?м??лов! М?мк?н... ?аз?р К?н т?тылып т?р! Феодалды?-патриархалды? заманда?ы надан-
ды?ымыз т??кер?сш?л-социалист? к наданды??а к?р?г?п кет?п ед?. Енд? ел егемен болып, етек-
же??м?зд? жи?алы т??кер?сш?л-социалист? к наданды?ымыз жабайы капитализм т?сында Махамбет-Абай рухын ая??а таптап, базарларды? лас т?кп?р?нде ?у ??л?ынны? жыбырла?ан ??рттарына балапандап жатыр! Ана т?л?м?з - Абай т?л? ??ей шешен?? т?л? сек?лд?. Мемлекетт?к деген ? аты ?ана. Ендеше, ел-ж?ртты ?ыранша ?ия?а бастайтын Махамбетт?? поэзиясын к?м о?иды?! И?с? ?аза? баласы жанына, ?анына с???ре алма?ан ?айран Махамбет рухы к?нд?к ж?рты ?аза??а керекс?з болса, к?мге керек бол?аны?! Пушкинге о? ат?ан Дантес жат ж?ртты? ед?. Орыстар оны француз дейд?. Барон Жорж -
Шарль Дантес 1812 жылы а?панны? 5-
ж?лдызында Францияда д?ниеге келген екен. Пушкинн? ? ??дай ?ос?ан ?оса?ы, осы ?анды жекпе-жекке т?ртк? бол?ан Наталья Николаевна екеу? т?йдей ??рдас. Наталья Николаевна д?л осы жылы Бородино шай?асынан б?р к?н ?ткенде ту?ан. Бородино ?ан кешу?г?дег? орыс патриотиз-
м?н д?й?м ж?рт?а аспаннан атой сала жырла?ан а?ын а?ыры ата жауыны? ат?ан о?ымен мерт болады деп к?м ойла?ан; Дантес ?з?н елге французбын деп таныстыр?анымен, онда фран-
цуздан г?р? нем?с ?аны басым. Ту?ан шешес? графиня Мария Анна ? Луиза Геттельд таза ?анды 142 нем?с ?ызы. Оны? ту?ан а?асы Б?р?нш? Империя-
ны? ал?аш?ы кезе??нде Прусс мемлекет?н? ? францияда?ы елш?с? бол?ан адам. Дантест?? ?кес?н?? ?жес? Баронесса Райндер фон Вейль де нем?с ?йел? болып шы?ты. Пушкин ?л?м? ашу?а булы?тырып, намысына тиген Юрий Лермонтов: Мыс?ылдап жек к?рд? ол ?ш?нен, Жат елд?, жат болмыс, жат т?лд?! ? деп жазды "А?ын ажалында" Дантес туралы. ?аламзатты? м?дениетт?? тос емшег?нен уыздай емген француз ж?рты жендет Дантест? жерлес?м деп айту?а ?ялады! Оны? т?н?нде француздан г?р? нем?с ?аныны? молдау екен?н ал?аш рет д?лелдеп берген осы француз зерттеуш?лер? к?р?нед?. Б?зд? ? Байма?амбеттер? м? з бен Ы?ыластарымыз адамзат алдында?ы азаматты? миссияларын ат?арып таста?андай, тарих о?улы?тарынан б?г?нг? болмыс? т?рш?л?г?м?зде тайрандап к?ш?п, сайрандап ж?р! ?аза?ты? тандаулы ?лын ?аза? ?лт?рген?не к?ду?лг?дей кеуде кер?п ма?танатындай д?режеге жет?п ?алды?. Б?зде наданды?ты бет?нен алып, бес?г?нде ж?нге салу, т?зеу деген ?рд?с ?л? к?нге дей?н жо?! Махамбетт?? басын ал?ан Ы?ылас Т?леев деген к?м? ?аны б?р ?аза?ты?ын былай ?ой?анда, т?лег? б?р замандас, ж?рег? б?р а?айын емес пе ед?. Б?л жерде а? патша мен Ж??г?р ханды салыстыруды? ?з? а?ыл?а сыймайтын д?ние бол?анымен, ек? елд?? ек? а?ыныны? ?л?м?н ?атар 143 алып ?ара?анда к???лге ?рт?рл? ой салып, сан ?илы кере?ар сез?мге т?с?рет?н б?р факт?н? айтпай кету к?п?рл?к болар ед?. Осындайда Николай Б?р?нш?н?? ?ызы Ольга Николаевнаны? Парижде жариялан?ан жазбасы еске т?сед?: "Пушкинн? ? бойынан Ресейд? ? ?лылы?ы мен да??ын шы?аратын ?асиетт? бай?а?ан мен?? ?кем (пат-
ша ? С.А.) о?ан ?нем? ерекше ы?ыласпен назар аударды,? деп жазды ол. - А?ынны? ?з?не лайы?ты ару ?йел? де б?л ы?ыластан кенде бол?ан жо?". Б?л с?зд?? ?т?р?к-шынын к?м б?лс?н, мен?? айтпа?ым, Махамбетт?? м?ртт?г?н мойындап, ата ж?ртыны? алдында бет?нен оты шы?ып ?ял?ан не Ж??г?р, немесе Байма?амбет, Ы?ыластарды? ?р?м-б?та?ыны? б?р т?я?ын ест?ген?м? з де, к?рген?м?з де жо? ?л?! "Ресей б?г?н Пушкиннен айрылды...",? деп жазады Дарья Федоровна Фикельмон к?з?н жас?а б?лап отырып! Пушкиннен айырыл?ан Дарья Федоровна емес - Ресей дейд?! Ал б?з ше? Б?зде ше? М??а?али д?ние сал?анда ?аза? ?дебиет?н?? а?са?алы ?бу С?рсенбаевты? а?ын ?й?не к???л айту?а бар?анын, сонда оны? ?з ??ла?ымен ест?ген с?з?н ... с?з б?лес?з бе, б?лмесе??з, ест???з, бауырым, осы ?йге ет жа?ын туыс болып келет?н Нарын?ол ???р?н?? ата са?алы аузына б?ткен б?р керауаз шалы: ? Е, б?р шыбын келд? де, кетт?,? деген екен! Елд?? б?р?не ?ансырап жат?ан Пушкинн? ? ?асында к?рп?к ?а?пай ?ысты? ?за? та?ын к?з?мен атыр?ан ?улие Жуковский болуы шарт емес, б?ра? туа салып бес?кте ана ?лди?н, ат жалын тартып м?не Т?лебилерд? ? аталы с?з?не ??ла?ы ?анып ?скен ?аза? а?са?алыны? 144 осыншама к?рсо?ыр, надан бол?аны к???лд? к?пт? ?ылады екен! Сонымен Махамбетт?? басын шап?ан к?м? Ж??г?р хан айта?тап, Байма?амбет с?лтандар ?ре т?регел?п, Ы?ылас хорунжии ??ша?тап т?рып, пыша?тап сал?ан... дейд? б?р б?лг?штер. Т?р-т?с?, т?пк? т?рк?н ж?рты тарих?а атам заманнан белг?л? осы ?ш типт?? жалпы аты, жа?ан таны?ан ныспысы НАДА?ДЫ? болатын! Абайды? аз ?ана Тобы?тыдан к?з?мен к?р?п к???л?не т?йген ??м б?к?л ис? ?аза??а т?н сол типт?к дерт? ?аншама ?леуметт?к т??кер?с, жазалау мен ашты?, неше т?рл? сына?тарды басынан кешсе де ?л? к?нге ес?н жия алмай ?ой?ан б?л ж?ртты? ет?нен ?т?п, с?йег?не шауып барады! Махамбеттен кей?н не болды! "Елу жылда ? ел жа?а, ж?з жылда - ?азан" деп а?ылг?йсит?н ?аза?ты? ар?асына Махамбет алдаспаныны? жар?ылынан аруа? б?т?п, шамданса ? жы?ар асау, шымыр?анса ? сынар болат болды ма! Ежелг? д?шпан ел болды ма, етекен кескен? же? болды ма? Ед?лд?? бойы ен то?ай ед?, ел ?ондыра алды ма, жа?алай жат?ан сол елге мал толтыра алды ма?! Сонымен со?ы не болды? Ел ?оры?ан Ма-
хамбет ел?нен айырылды. К?л ?оры?ан ?ыз?ыш ??с к?л?нен айырылды. А?а с?лтан Байма?ам-
беттер мансап лауазымын хатшылы? пен министрл?кке оп-о?ай ауыстырып алды да, алып кел, шауып кел, атып кел, сатып кел Ы?ыластар болса кемелденген социализмн?? университеттер? мен институттарында Махамбет поэзиясынан д?р?с о?и бастады! 10 ? 1340 145 "П?лсапашылар д?ниен? ?рт?рл? ба?ытпен т?с?нд?румен келед?, б?ра? м?селе оны т?б?р?мен ?згертуде жатыр ?ой" (К.Маркс) демекш?, енд? не ?стейм?з деген сауал туындайды. Аты ? егемен, заты ? т?уелд? ?аза? ?алайша ж?рт ?атарына ?осылып, к?штен ?алмай, к?з?н ?ия?а салады? Жауап б?реу: Ы?ыластарды? айт?андарына к?н?п, айдауына ерсе? - жылан болып, жырым?а ?арайсы?, Махамбетт?? со?ына ер?п, рухына кенелсе? ? ?ыран болып, ?ырым?а ?арайсы?! Д?л ?аз?р, ?ткен мен ерте?н?? ?ларасында?ы б?зге Махамбетт?? Рухы керек! Туырлы?сыз т?л ?йге ту байласа? т?рар ма (Махамбет): базары? базарлы болуы ?ш?н де Махамбет керек б?зге! ...?аз?р К?н т?тылып т?р! АНТИ-ПОЭЗИЯ адамзат?а адырая ?арап келед?. ?с?ресе, Алаш?а. ?аза? ?лы Абайды? 150 жылды?ын тойлады. Б?л Абай?а дей?н алдына ?стар ?арасы, а?ылы кемел данасы, шарасы болма?ан ?аза?ты? Абайсыз, санасыз, шарасыз ??мыр кешу?н?? 150 жылды?ы болды! - 2 -
АНТИ-ПОЭЗИЯ азуын Ай?а б?леген 1961 жылды? 12 с?у?р? ?л? к?з алдымда.Мен онда он б?рде ед?м. Ке?ес империясы жер бет?нде сайранды салып, енд? Кек Т???рге к?з с??ын ?адап т?р?ан. К?н? кеше ?азан т??кер?с?мен ?аламды д?р с?лк?нд?рген орыс, капитализмге со?пай, феодализмнен социализмге б?р-а? 146 
Документ
Категория
Филология
Просмотров
2 738
Размер файла
695 Кб
Теги
поэзия, поэт, литература ХХ века, казахстан
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа