close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

с - Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева

код для вставкиСкачать

1
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ Л.Н. ГУМИЛЕВ АТЫНДАҒЫ ЕУРАЗИЯ ҦЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
MINISTRY OF EDUCATION AND SCIENCE OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN
L.N. GUMILYOV EURASIAN NATIONAL UNIVERSITY
МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН ЕВРАЗИЙСКИЙ НАЦИОНАЛЬНЫЙ УНИВЕРСИТЕТ ИМ. Л.Н. ГУМИЛЕВА
Cтуденттер мен жас ғалымдардың "Ғылым және білім - 2013"
атты VIІІ Халықаралық ғылыми конференциясының
БАЯНДАМАЛАР ЖИНАҒЫ
II том
Секция 2. Инженерлік-техникалық бағыты Секция 3. Заң ғылымдары
Секция 4. Білім мен кәсіби машық - заманауи білім беру, кадрларды даярлау мен қайта даярлау жҥйесінің негізгі бағдарлары
СБОРНИК МАТЕРИАЛОВ
VIІІ Международной научной конференции студентов и молодых ученых "Наука и образование - 2013"
II том
Секция 2. Инженерно-техническое направление Секция 3. Юридические науки
Секция 4. Знания и профессиональные навыки - ключевые ориентиры современной системы образования, подготовки и переподготовки кадров
MATERIAL LIST
of the Eighth International Scientific Conference for students and young scientists
"Science and education -2013"
Volume II
Section 2. Engineering Sciences
Section 3. Law
Section 4. Knowledge and professional skills - key reference points of a modern education system, preparation and retraining of personnel
10 сәуір 2013 год
Астана 2013
2
УДК 378
ББК 74.58
F 96
"Ғылым жҽне білім - 2013" атты VIІІ Халықаралық ғылыми конференция
VIІІ Международная научная конференция студентов и молодых ученых "Наука и образование - 2013"
The Eighth International Scientific Conference for students and young scientists
"Science and education -2013"
F 96
"Ғылым жҽне білім - 2013" атты студенттер мен жас ғалымдардың VIІІ Халықаралық ғылыми конференциясының баяндамалар жинағы. Material list of Eighth
International Scientific Conference for students and young scientists "Science and education -
2013". Сборник материалов VIІІ Международной научной конференции студентов и молодых ученых "Наука и образование - 2013". 10 апреля 2013 года. -Астана, 2013. (Қазақша, орысша, ағылшынша).
Т.2.- С. 676
ISBN 978-9965-31-550-3
Жинаққа студенттердің, магистранттардың, докторанттардың жҽне жас ғалымдардың жаратылыстану-техникалық жҽне гуманитарлық ғылымдардың ҿзекті мҽселелері бойынша баяндамалары енгізілген.
The collection includes the papers of students, undergraduates, doctoral students and young researchers on topical issues of natural and technical sciences and humanities.
В сборник вошли доклады студентов, магистрантов, докторантов и молодых ученых по актуальным вопросам естественно-технических и гуманитарных наук.
УДК 378
ББК 74.58
ISBN 978-9965-31-550-3
ISBN 978-9965-31-548-O
(c)Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ҧлттық университеті, 2013
3
СЕКЦИЯ 2 ИНЖЕНЕРНО-ТЕХНИЧЕСКОЕ НАПРАВЛЕНИЕ
Подсекция 2.1 Архитектура и дизайн
ЭКОЛОГИЧЕСКИ ЧИСТЫЕ ЗДАНИЯ И ОФОРМЛЕНИЕ
Абикен Айдар Газизович, abiken.aidar@mail.ru
Студент ІІ курса Колледжа КазУТБ, Астана, Казахстан Научный руководитель - Т.Ҽ. Ахмет
В последнее время во всех развитых странах люди постепенно применяют экологически инновационные решения в строительной индустрии. Ведь во всем мире растет понимание того что человечество разрушает окружающюю среду и подрывает собственное будущее. Загрезнение атмосферы, парниковый эффект, истощение озонного слоя, кислотные дожди, загрязнение воздуха, массовое сведение лесов - все это состояние нашей планеты сегодня. Однако благодаря наличию новейших экологических разработок ведущие международные строительные компании начали масштабные работы по возведению частных и общественных зеленых зданий.
Рисунок 1. "Зеленое" здание
Также дизайн "зеленых" зданий отличается от обычных. В большинстве случаев продукты "зеленого" экологического дизайна сложно отнести к категории прекрасного, как эстетического понятия. Зеленый дизайн привлекает внимание, и с осознанием функциональности предмета возникает чувство удовлетворенности и гармонии. Экологический дизайн символизирует гармоничное отношение природы и человека. Под термином "экологический дизайн" или "зеленый дизайн" подразумевается любое проектирование в дизайне, направленное не на отражение гармонии, а на саму гармонию отношений человека с окружающим его нетехнократическим миром, при этом не с патриархальным, а с авангардным, авангарднее хай-тека и его минималистического усовершенствования - стиля хай-тач. Речь идет о мире авангардных взглядов, решений и разработок, "постоянных" на патриархальных традициях, устоях, культурах и материалах. Строительный материал экологически чистых зданий и вещи экологически чистых вещей
- это в основном переработанные отходы. Кто бы что не говорил о продуктах из вторсырья, новая жизнь использованных вещей во имя сохранения окружающей среды может быть прекрасной. То есть здесь можно говорить о первых чувствах смешанного
4
характера, но в то же время, возникает ощущение восхищения, связанное с гармоничностью подобных вещей.
Следует также отметить экономичность, как особое функциональное значение экологического дизайна. Будь то портативные солнечные батареи для походов, фонари, в которых не используются лампочки или батарейки, здания или целые бизнес-парки - продукты экологически обоснованного дизайна более экономичны в использовании, чем аналогичные продукты, созданные без учета экологического фактора. Портативные солнечные батареи производят бесплатное электричество, фонари ничего не стоят в обслуживании; а "зеленые" здания, как правило, используют меньше электричества, отопления и других коммуникаций, циркулируют более чистый воздух (благодаря экологически чистым строительным материалам и более совершенным вентиляционным системам). Это делает подобные здания более дешевыми в обслуживании, а работников или жильцов - более здоровыми.
Арабские шейхи в ОАЭ уже планируют построить экологически чистый город без загрязняющей атмосферу промышленности и высоченных небоскребов. Переработка отходов в этом городе будет доведена до 99%. Строительный материал также будет экологически чистым. В эко-городе будут отсутствовать автомобили, работающие на бензине или газе. Даже въезд в город такому транспорту будет закрыт. Здесь будут ездить электромобили, оснащенные искусственным интеллектом. Также для города придумана интересная защита от внешних воздействий природы. От ветра возведена мощная стена. От ультрафиолетовых лучей - специальные экраны. Везде будут стоять солнечные генераторы для выработки электричества. В планах поставить мощный ветрогенератор. Водные ресурсы будут подвергаться глубокой очистке по самым современным технологиям.
Рисунок 2. Эко-город "Масдар-сити"
Их уникальный проект эко-города еще не имеет себе подобных в мире. Город будет вмещать 50 000 жителей. Здесь будут построены предприятия, бизнес-центры, торговые комплексы, отели и места, куда будут приезжать на отдых в ОАЭ, и даже Университет - "Институт науки и технологий". Этот город будет называться "Масдар-сити". Наиболее важным компонентом города, будет являться наличием мощных ветровых турбин в зданиях, которые устанавливаются внутри самого здания, как правило на технических этажах. Подобные турбины позволяют продувать здание на сквозь, но при этом, не создавая сквозняков. При наличии подобных турбин здание не будет нести теплопотерь. Специально для этого, здания с применением экологической технологии возводятся, имея плавные обтекаемые формы.
5
Рисунок 3. Схема работ ветровых труб
Вот как это работает. Благодаря обтекаемой форме здания, воздушные массы, попадая в специальные каналы ветровых турбин, будут воздействовать на установленные ветровые генераторы. Таким образом, все необходимая энергия будет вырабатываться с помощью генераторов, что позволит значительно сократить расходы на дополнительные виды электроэнергии. Кроме того, подобные установки позволят контролировать уровень охлаждения здания, тем самым предотвратить перегрев здания в жаркий период. Некоторые страны например: Китай, США, Франция уже применяют подобные экологические технологии как в коммерческом так и в жилом строительстве.
Внутри помещений предусмотрена специальная система кондиционирования и охлаждения, которая вмонтирована в полы. Кроме этого, проектировщиками разработана и внедрена система осушения воздуха во влажную погоду. Специальные осушители находятся в вентиляционной системе, благодаря чему смогут осушать поступающий в здание влажный воздух. Особое внимание стоит уделить двойному остекленному фасаду здания, спроектированному таким образом, чтобы снижать нагрев здания, благодаря наличию специальных вентиляционных каналов и специальному светоотражающему покрытию.
Для получения солнечной энергии, в фасад здания будут вмонтированы специальные электрические панели, которые смогут аккумулировать энергию солнечных батарей.
Благодаря наличию солнечных коллекторов, полученная солнечная энергия будет нагревать воду для общих нужд здания. Подача воды в здание будет осуществлять с крыши, на которой будет установлена система водосборников. Таким образом, башня в полной мере сможет, абсолютно автономно, обеспечивать себя всеми источниками жизнедеятельности.
6
Рисунок 4. Экологически чистое здание Дубая
Город "Масдар-сити" увеличит доход от туризма ОАЭ. Ведь международный туризм в настоящее время является одной из наиболее динамично развивающихся отраслей внешнеэкономической деятельности. Неуклонный рост влияния туризма как на мировую экономику в целом, так и на экономику отдельных стран и регионов является одной из наиболее значительных, постоянных и долгосрочных тенденций, которая сопутствует формированию и развитию мирового хозяйства. Если Казахстан начнет строительство собственного экологически чистого города, то это обеспечит нашей стране ежегодные огромные доходы от туризма. Индустрия туризма в Республике Казахстан на государственном уровне признана одной из приоритетных отраслей экономики. Такой город обеспечит устойчивый рост занятости и доходов населения, стимулирование развития смежных с туризмом отраслей и увеличение притока инвестиций в национальную экономику.
УДК 747
"ЭКСПО-2017, АСТАНА" ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КӚРМЕСІН ӚТКІЗУДІҢ МАҢЫЗЫ
Аимторина Салтанат, begimbai@hotmail.com
Л.Н.Гумилев атындағы ЕҦУ-нің "Инженерлік графика жҽне дизайн" кафедрасының 2 курс магистранты,
Бегімбай Кабира Муханбетжанқызы, п.ғ.к., доцент
Кезекті "Экспо-2017" халықаралық кҿрмесін ҿткізетін ел мҽртебесі Қазақстанның елордасы Астана қаласына бҧйырғандығы 2012 жылдың 22 қарашасында Францияның астанасы Париж қаласында ҿткен ХКБ-нің EXPO халықаралық бюросы Бас ассамблеясының 152-ші сессиясы барысында белгілі болды. Жасырын дауыс беру қорытындысы бойынша ХКБ-ның 103 мҥше-мелмекеті Астана қаласына дауыс берсе, біздің бҽсекелесіміз бельгиялық Льеж қаласы 44 дауыс жинаған. Біздің елдің ҧйымдастырушыларының тарапынан ҧсынылған Future Energy, яғни Болашақ қуаты тақырыбы сарапшылардың кҿпшілігінің кҿңілінен шығып, "Экспо-2017" халықаралық кҿрмесінің тақырыбы ретінде қолдау тапты.
"Экспо 2017. Болашақ қуаты" Халықаралық кҿрмелер бюросының ат салысуымен ҧйымдастырылатын Халықаралық кҿрме 2017 жылдың 10 шілдесінен бастап 10 қыркҥйегіне дейін Қазақстанның елордасы Астана қаласында ҿткізу жоспарлануда.
7
Қазақстан Президенті Нҧрсҧлтан Назарбаев "ЭКСПО-2017" кҿрмесін ҿткізу қҧқығын иеленген еліміздің қҧрметіне орай Халықаралық кҿрмелер бюросының қабылдауына қатысып, іс-шараға қатысқандар алдында сҿйлеген сҿзінде халықаралық кҿрмені Астанада ҿткізу туралы шешім қабылдағаны ҥшін Қазақстан Республикасы атынан алғысын білдірді.
Мемлекет басшысы ХКБ-ның қабылдауындағы сҿйлеген сҿзінде "ЭКСПО кҿрмесі кең байтақ Еуразия қҧрлығының жҥрегі іспеттес қалада алғаш рет ҿтеді. "Болашақтың энергиясы" атты бҥкілҽлемдік кҿрме жаһандық энергетиканың жаңартылуына қуатты серпін береді деп сенемін. Еліміз кҿрменің жоғары деңгейде ҿтуі ҥшін бар кҥш-жігерін салатын болады", - деп атап ҿтті [1]. Сол отырыста Н.Назарбаев келем деушілердің барлығын қазақ қонақжайлығын сезініп, табиғаттың жҽне ҧлы дала кеңістігіндегі заманауи қаланың ғажайып ҽсемдігін тамашалау ҥшін Қазақстанға шақырған болатын.
Қазақстан тарапынан барған ҧйымдастырушылар Астанада ҿткізілетін "ЭКСПО-2017" кҿрмесінінің басты тақырыбы ретінде "Болашақтың энергиясы" атты тақырыпты ҧсыну себебі, ол ең алдымен, баламалы энергия кҿздерін дамытуды қоса алғанда, энергетикадағы сапалы ҿзгерістер жолы мен оны тасымалдау тҽсілдерін іздестіруге бағытталғандығы болып табылады.
Екіншіден орнықты энергиямен жабдықтау осы кҥнде жаһандық кҿлемдегі негізгі мҽселе болып саналады жҽне оны шешу экономикалық ҿсімді қамтамасыз ету жҽне қоршаған ортаға келер зиянды тҿмендетуге септігін тигізеді.
Ҥшіншіден Қазақстанның бҧл тақырыпты таңдауының басты негізі - еліміздің дҽстҥрлі энергиялық ресурстардың елеулі қорына ие бола отырып, баламалы энергия кҿздерін пайдалану жҿніндегі шараларды дҽйекті тҥрде қабылдауда жҽне "жасыл" экономика қҧру бағытын ҧстанғандығы.
Уақыт кҿрсеткендей Қазақстанның елордасы Астанада "ЭКСПО" кҿрмесін ҧйымдастыру ҥшін жоғары талаптарға сҽйкес келетіндігін бизнес пен ҿмір сҥру ҥшін қолайлы жҽне серпінді орта қалыптасқан заманауи қала бҥгінде ЕҚЫҦ-ның саммиті мен қысқы Азиада ойындары тҽрізді халықаралық ірі іс-шараларды ҿз деңгейінде ҿткізу барысында бҥкіл ҽлемге дҽлелдеді жҽне қажетті тҽжірибе жинақталды.
Ең бастысы Қазақстанның экономикасы мен мҽдени дамуына осы халықаралық кҿрмені ҧйымдастыру барысында атқарылатын іс-шаралардың нҽтижесінде еліміздің қарқынды дамуына айтарлықтай ҥлес қосатын жаңа технологиялар мен инновациялардың ел ҿндіріс салаларына серпіліс беретіндігінде екендігі мҽлім.
Біріншіден - осы мақсатта елордасының жанында "ЭКСПО-2017" кҿрмесін ҿткізу ҥшін қажетті инфрақҧрылым қҧрылатын болады.
Екіншіден - оны жоспарлау, ҧйымдастыру жҽне іске асыру шараларына жергілікті мамандар жҧмылдырылып, қосымша жҧмыс орындары пайда болады жҽне аталмыш кҿрме ҿткізу барысында орасан зор тҽжірибе жинақталады.
8
Ҥшіншіден - кҿрме ҿткізілетін инфрақҧрылымды салуға кҿптеген қҧрылыс мамандарымен қатар сҽулет жҽне дизайн салалары мамандары да жҧмылдырылады.
Тҿртіншіден - аталмыш кҿрмені ҿткізу барысында тҥрлі мҽдени іс-шаралар ҿткізу іске асырылады. Бҧл жағдай ҿз кезегінде рухани дамуға ықпал ететіндігі сҿзсіз.
Бесіншіден - халықаралық кҿрмеге қатысу ҥшін жҥзден астам елдерден бес миллионға жуық меймандар келеді деп жоспарлануда. Оларды орнасастыру жҽне қажетті деңгейде қызмет кҿрсету ҥшін қала тҿңірегінде жаңадан қонақ ҥйлер мен ойын-сауық, сауда жҽне мҽдени орталықтар салу жоспарлануда. Жалпы ресми деректерде берілген мҽліметтерге сҥйенсек, осы жобаны іске асыруға 1,5 миллиард доллар кҿлемінде қаржы бҿлу жоспарлануда. Халықаралық кҿрме ҿткізу ҥшін салынған нысандарды кейінде пайдалануға болатындығы сҿзсіз.
Осы аталған іс-шаралардың іске асырылуы барысына қатысу мҥмкіншілігі болашақ дизайнерлер ретінде бізге берері мол. Келешек дизайн саласында жемісті қызмет етуге қажетті ҽлемдік деңгейдегі дизайнерлердің озық тҽжірибесімен танысу мҥмкіндігі болатыны бізді қуантады. Дер кезінде, магистрлік ғылыми-ізденіс жҧмысымыздың тақырыбын осы "ЭКСПО-2017" тақырыбында таңдап алуымыз жоғарыда аталған ел экономикасы мен мҽденитін жаңа сатыға кҿтеруде алатын орыны маңызды іс-шараның атқарылуына қолдан келгенше ҥлес қосу ниетімен байланысты болғанын айта кеткен жҿн деп білеміз. Қазіргі кезеңде орындалып жатқан ғылыми-ізденіс жҧмысы халықаралық кҿрмелердің тарихын зерделеу, оларды ҧйымдастыру мен ҿткізу шараларын іске асыру тҽжірибелерін саралау жҽне осы ізденіс жҧмыстарының нҽтижелерін кҿрме ҧйыдастырушыларымен біріге отырып іске асыру кҿзделуде.
Бҧған негіз ретінде 1012 жылдың 7 желтоқсанында Ақордада Астанада ҿтетін "ЭКСПО-2017" кҿрмесіне дайындық жҿнінде алқалы кеңес ҿткізу барысында мемлекет басшысы Нҧрсҧлтан Назарбаевтың "ЭКСПО-2017" нысандары Қазақстанның ҧлттық брендіне айналуы тиіс екендігін айтқандығы болып табылады. Елбасы 2017 жылғы ЭКСПО-ның нысандары Париждегі Эйфель мҧнарасы жҽне Лондондағы Хрусталь сарайы секілді ҧлттық бренд болуы тиіс екендігін атап ҿткен болатын. Ҿйткені бҧл қалалардағы осы нысандар да кезінде ЭКСПО кҿрмесін ҿткізу аясында салынған болатын. Осы орайда Н. Назарбаев еліміздің сҽулетшілері мен суретшілерінің алдында ауқымды мақсат-міндеттер тҧрғанын атап айтты. Мемлекет басшысы 2017 жылы Қазақстанда ҿтетін халықаралық кҿрме ҥшін салынатын барлық нысандардың қҧрылысы "ақылды қала" ҧстанымы бойынша жҥзеге асырылатынын ескерткен болатын. "ЭКСПО-ны ҿткізу кезінде 3 айдың ішінде 5 миллионға жуық адамды қабылдау керектігін ескере отырып, қаланы дамыту жоспарын қайта қарастыру қажет", - деді Мемлекет басшысы. Сондықтан, Елбасы елорданы дамыту жоспарын қайта қарауды тапсыр отырып, ент қала ҽкімдігіне ҥлкен жауапкершілік жҥктелетінін, сондай-ақ инфрақҧрылымдық жобалар тҧрғысында бел-гіленген міндеттер бойынша жҧмыстарды атқаруды бастау керектігін айтқан болатын. Осы орайда теміржол вокзалы, ҽуежай, тҧрғын ҥй мҽселесі де қамтылмақ. Елбасы қаланың инфрақҧрылымы кҿрмеге қатысушыларды тиісті деңгейде қабылдауға негізделуі тиіс екендігін жҽне "ЭКСПО-2017" нысандарының қҧрылыстарына ауқымды жер телімдерін қажеттілік ететінін ескертті [2].
Осындай ҽлемдік ауқымдағы кҿрме ҿткізу қҧқығына ие болу бір бҿлек те, енді оны ҧйымдастыру мен ҿз деңгейінде ҿткізу де ҥлкен міндет. Ал, кҿрме ҿтуі тиіс Астанадағы арнайы бҿлінген аймақ ҽзірше - қу дала. Дегенмен, бес жылдың ішінде осындай керемет қалашыққа айналмақшы. Алып павильондар, мейрамхана мен қонақҥйлер салу жоспарлануда. Қажетті инженерлік инфрақҧрылым жҥргізіліп, 2017 жылға дейін заманауи шаһар бой кҿтеруі тиіс.
Бҧл мҽселе жҿнінде Ел басшысы Нҧрсҧлтан Назарбаев "ЭКСПО жабылғаннан кейін ол халыққа жҧмыс істейтін пайдалы болуы керек. Бекерге салынбауы керек. Негізгі шығын ҽрине Қазақстаннан болады. Бірақ оның бҽрі қайтады деп ойлаймын" - деп, сенім арттады.
9
Ресми деректерге сҥйенетін болсақ, "Сарыарқа тҿсінде қанатын жаятын "ЭКСПО-2017" кҿрмесіне шартараптан 160 мемлекеттің кҽсіпкерлері мен туристерін қосқанда 5 млннан астам адам келеді деп кҥтілуде. Оны ҿткізуге қазынадан 1 жарым млрд доллар жҧмсалмақ. Десе де, билік бҧл желге ҧшатын ақша емес, одан экономикаға мол инвестиция тартамыз. Сондай-ақ жаңадан кҽсіпорындар ашылып жҧмыс орындары пайда болады" деп отыр жҽне де деп сендіреді, қҧзіретті ҥкімен орындары.
Астанадағы ЕХРО-2017 Орталық Азия аймағы мен ТМД елдерінде ҿткізілгелі отырған алғашқы халықаралық кҿрме болмақ. Астанадағы ЕХРО кҿрмесі 3 айға, яғни 2017 жылдың 10 маусымнан 10 қыркҥйегі аралығында ҿткізіледі. Оған ҽлемнің 100-ге тарта елі жҽне 10-ға жуық халықаралық ҧйымдар қатысады деп кҥтілуде. Кҿрмеге 5 миллионнан астам адам келеді. Бҧл Қазақстанның халықаралық қауымдастықтағы алатын орынының ілгері жылжуы жолындағы ҥлкен қадамы болмақ. "ЕХРО-2017" кҿрмесін ҿткізу елорданың, сондай-ақ тҧтастай алғанда республиканың экономикалық жҽне инфрақҧрылымдық дамуын қосымша ынталандыруға қызмет ететін болады.
Елорданының жҽне оның маңындағы аймақтардың шағын жҽне орта бизнесінің дамуына айтарлықтай ықпал етеді. Атап айтқанда, ең алдымен, тҥрлі қызмет кҿрсету орындары, қонақ ҥй бизнесі жҽне ішкі туризм салаларының ҧтары мол. Аталмыш шара елорданың кҿрме нысандары мен инфрақҧрылымы қҧрылысына елеулі кҿлемде жеке инвестициялар тартуға, оларға қызмет кҿрсетуге, ондаған мың жҧмыс орындарын қҧруға, ішкі туризмді дамытуға жҽне елге шетелдік туристер ағынын ҧлғайтуға, Қазақстанның экономикалық жҽне ҽлеуметтік ресурстарын шоғырландыруға мҥмкіндік беретіні сҿзсіз.
Кҿрмелер нысандары қҧрылысына инвестициялар тартудан басқа кҥтілетін экономикалық тиімділік мынада: ЕХРО ауқымында салынатын нысандар болашақта Қазақстанды жҽне оның астанасын ірі халықаралық, кҿрме жҽне ақпараттық-таныстырылымдық алаң ретінде қарастыруға мҥмкіндік береді.
Кҿрме ҽлемді қазақстандықтардың кҿпҧлтты мҽдениетімен, ежелгі тарихымен, ҿнерімен, дҽстҥрлерімен, қонақжайлылығымен таныстырады, ҽлемдік қоғамдастықтың алдында Қазақстанның туристік тартымдылығын жҽне танымалдығын арттырады.
Елорданың мҽдени дамуының да маңызы зор. ЕХРО ҿткізу кезінде Астанада ҽлемнің тҥпкір-тҥпкірінен ҽртҥрлі мҽдениет орталары шырқалады. Кҿрме аумағында кҥн сайын концерттер, ҧлттық кҥндер жҽне басқа да ойын-сауық шаралары ҿткізілетін болады.
ЕХРО-2017 ірі жоба ретінде аймақтың жҽне тҧтастай алғанда елдің дамуының қуатты катализаторы болмақ. Елордасы ҽсем Астанамыздың одан ҽрі кҿркеюіне жҽне еліміздің келешекте бҧдан да асқақ мақсаттарды жҥзеге асыруға жаңа серпін алатынына сенімдіміз. Ал, қазақстандықтар ҿз кҥштеріне жҽне ҿз елінің мҥмкіндіктеріне тағы да кҿз жеткізеді.
Қолданылған дерек кҿздері:
1. ҚР Президентінің баспасҿз қызметінің мҽлімдемесі. Париж, 2012 жылдың 22 қарашасы. 2. http://upload.wikimedia.org/wikipedia/kk/4/42/Expo2017. Заявка на участие в конференции
1. Фамилия, имя, отчество Аимторина Салтанат, Бегімбай Кабира Мухамбетжанқызы 2. Статус ___магистрант кафедры "Инженерная графика и дизайн", ЕНУ 3. Название доклада "ЭКСПО-2017, Астана" халықаралық кҿрмесін ҿткізудің маңызы 4. Секция Инженерно-техническое направление 5. Подсекция: Архитектура и дизайн 10
6. Вуз, организация ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, кафедра "Инженерная графика и дизайн" 7. Адрес, телефон, е-mail Астана, Мунайтпасова 5, 419 ауд, 87017282956, begimbai@hotmail.com 8. Бронирование гостиницы нет 9. Желаемая форма участия устный доклад на секционном заседании УДК 624. 942.5
РОЛЬ GPS В СОВРЕМЕННОМ МИРЕ. "ТИХОЕ" ПРОНИКНОВЕНИЕ.
Андрюхина Юлия Николаевна, Рычкова Дарья Николаевна, andryukhinarychkova@mail.ru
Студентки Евразийского Национального Университета им.Л.Н.Гумилева, г.Астана Казахстан.
Научный руководитель - Асылбеков К.М.
Проблема определения своего местоположения на поверхности земли актуальна для человечества уже не одну тысячу лет. Предки современного человека достигли самых удаленных точек почти всех континентов, заселили лежащие посреди океанов острова, преодолели крупнейшие пустыни и уходящие в небо горные вершины. Но возникает вопрос: как они ориентировались на бесконечных просторах планеты? Первое, что приходит в голову, - использование естественных ориентиров: солнца, луны, звезд. С развитием астрономии, математики и механики люди стали применять получаемые знания для наблюдения за поведением небесных светил. Идея оказалась исключительно простой: для ориентации на поверхности земли достаточно было измерить высоту двух светил (например, звезд), разнесенных по азимуту на 90 градусов. Одинаковая высота звезды могла быть зафиксирована наблюдателем, находящимся на окружности - основании конуса, в верхушке которого и располагалась звезда. Окружности - основания конусов двух звезд - пересекались на земной поверхности в двух точках, разнесенных на тысячи километров друг от друга.
Современный человек растерял практически все знания об окружающем мире, накопленные тысячами поколений предков. XXI век - это век информационных технологий, в котором каждая область науки и техники является автоматизированной, в следствие этого человек не может обойтись без коммуникаторов, гаджетов и современных портативных устройств. После изобретения радио и разработки конструкций направленных антенн, были предприняты попытки применить для целей навигации радиомаяки, работающие за пределами оптической видимости. Следовательно, для высокоточного определения местоположения наблюдателя на поверхности земли требовалось всего-то - знать с высокой точностью высоту светил в момент измерений и время самого измерения. Появление высокоточных астрономических таблиц, высокоточного измерителя углов - теодолита (позднее - секстанта) и часов с постоянным ходом - хронометра позволило окончательно решить поставленную задачу. Погрешность измерений координат места по светилам не превышала единиц километров.
Развитие космических технологий привело к возможности создания спутниковых систем позиционирования в пространстве. Такие проекты являлись и остаются очень дорогостоящими, осуществление которых возможно только очень развитым странам, к числу которых относятся США и Америка. Развитием этих идей стало появление американской системы GPS и российской системы ГЛОНАСС.
11
Необходимость и полезность таких систем трудно переоценить. Первоначально они создавались для военных целей, и лишь позднее они стали доступными для
гражданскойавиацииифлота.Внастоящеевремяуслугисистем GPS и ГЛОНАСС являютсядоступнымилюбому человеку.По личному опыту
можно убедиться, как иногда не хватает подобных систем при совершении путешествий ( в незнакомой местности).
Но давайте начнем с истоков. Ещѐ в 1939 году один из основоположников практической космонавтики в СССР, ближайший сподвижник Сергея Павловича Королева Михаил Клавдиевич Тихонравов писал: "Все без исключения работы в области ракетной техники, в конце концов, ведут к космическому полету". Дальнейшие события подтвердили его слова: в 1946 году, практически одновременно с разработкой первых советских и американских баллистических ракет, началась разработка идеи запуска искусственного спутника Земли. 4 октября 1957 года на орбиту был запущен первый искусственный спутник Земли - Спутник-1, запуск которого осуществлялся с космодрома "Байконур".
Первой спутниковой навигационной системой появившейся на вооружении армии США стала спутниковая навигационная система TRANSIT. В сравнении с современной спутниковой системой NAVSTAR, нами были выделены недостатки этой системы:
- относительно невысокая точность определения координат; - большие промежутки времени между наблюдениями. С целью преодоления этих недостатков была создана спутниковая навигационная система нового поколения. Первоначально она получила название NAVSTAR т.е. ―навигационная спутниковая система, обеспечивающая измерение времени и местоположения‖ (сейчас можно встретить двойное название: GPS-NAVSTAR). Основным назначением NAVSTAR была высокоточная навигация военных объектов.
Запуск первого американского навигационного спутника системы NAVSTAR был произведен 1978 году, в то время как российская система ГЛОНАСС начала формироваться с запуска трех спутников 1982 году. К этому времени на орбитах вокруг Земли вращалось уже 6 американских спутников.
В настоящее время система NAVSTAR включает в себя 28 спутников. На самом деле для покрытия земного шара необходимо только 24 спутника, остальные выступают в качестве запасных. Спутники распределены по шести орбитам на высоте около 20 000 км (по четыре спутника на каждой орбите) и имеют наклон 55° по отношению к экватору. Они движутся со скоростью около 3 км/с (два оборота вокруг Земли менее чем за сутки). Такая конфигурация системы позволяет принимать сигнал сразу от нескольких спутников практически в любом месте Земли (за исключением некоторых приполярных областей). Вес каждого спутника около тонны, а размер с раскрытыми солнечными батареями - около 5 м. Мощность передатчика порядка 50 Вт. Каждый спутник рассчитан на работу в течение десяти лет. Новые спутники запускаются на орбиту по мере необходимости, например в случае выхода из строя или необходимости провести профилактические работы.
Развитие ГЛОНАСС имеет уже практически сорокалетнюю историю, начало которой положено, как описано выше - запуском 4 октября 1957 г. в Советском Союзе первого в истории человечества ИСЗ.
Научные основы были развиты в процессе выполнения исследований по теме "Спутник" (1958-1959 гг.). Основное внимание при этом уделялось вопросам повышения точности навигационных определений, обеспечения глобальности, круглосуточного применения и независимости от погодных условий. Проведенные работы позволили перейти в 1963 г. к опытно-конструкторским работам над первой отечественной низкоорбитальной системой, получившей в дальнейшем название "Цикада". В 1979 г. была сдана в эксплуатацию навигационная система 1-го поколения "Цикада" в составе 4-х навигационных спутников (НС), выведенных на круговые орбиты высотой 1000км,
12
наклонением 83° и равномерным распределением плоскостей орбит вдоль экватора. Она позволяет потребителю в среднем через каждые полтора-два часа входить в радиоконтакт с одним из НС и определять плановые координаты своего места при продолжительности навигационного сеанса до 5 - 6 мин. Параметры движения этого спутника определялись на основе эффекта Доплера. Эффект Доплера состоит в изменении регистрируемой приемником частоты колебаний или длины волны при относительном движении приемника и источника этих колебаний. Обратная задача была очевидной: по измерениям того же доплеровского сдвига при известных координатах ИСЗ найти координаты пункта наблюдения.
Нами была проведена сравнительная характеристика СНС GPS и ГЛОНАСС. Они во многом подобны, но имеют некоторые различия, что хорошо видно из таблицы 1.
Табл.1 Основные характеристики систем GPS и ГЛОНАСС
Характеристики
Количество спутников (проектное)
Количество орбитальных плоскостей
Количество спутников в каждой плоскости
Тип орбиты
Высота орбиты
Наклонение орбиты, град
Период обращения
Способ разделения сигналов
Навигационные частоты, МГц:
L1
L2
Период повторения ПСП
Тактовая частота ПСП, МГц
ГЛОНАССGPS24243684Круговая (S=0+-Круговая0,01)19100 км20200 км64,8+-0,355 (63)11 ч 15,7 мин.11 ч 56,9 мин.ЧастотныйКодовый1602,56 - 1615,51575,421246,44 - 1256,51227,61 мс (С/А-1 мскод)7 дней (Р-код)1,023 (С/А-0,511код)0,23 (Р,Y-код)
Скорость передачи цифровой информации,5050бит/сДлительность суперкадра, мин2,512,5Число кадров в суперкадре525Число строк в кадре155Погрешность* определения координат в режимеограниченного доступа:не указана18 (P,Y-код)горизонтальных, м28 (P,Y-код)вертикальных, мПогрешности* определения проекций линейной<200 (С/А-15 (СТ-код)код)скорости, см/с20 (P,Y-код)Погрешность* определения времени1000 (СТ-код)340 (С/А-код)13
в режиме свободного доступа, нс-180 (P,Y-код)в режиме ограниченного доступа, нсСистема отсчета пространственных координатПЗ-90WGS-84
Основной задачей навигационных систем является определение местоположения и координат пунктов.
На рис.1 рассмотрим порядок определения местоположения.
(рис. 1) Порядок определения местоположения.
1. Вычислив расстояние от спутника № 1 до приѐмника, представим сферу, где центром будет спутник № 1. 2. Вычислив расстояние от приѐмника до спутника № 2, представим себе вторую сферу, где центром будет спутник № 2 область. Где эти две сферы пересекутся, и будет областью нашего предполагаемого местонахождения. 3. Для получения более точных данных нам понадобится информация о расстоянии до спутника № 3 и одна из двух точек. Место пересечения трѐх предполагаемых сфер и будет местом нашего позиционирования. Для устранения неверного решения и одновременного уточнения места позиционирования потребуется четвертый спутник. Наша задача решена.
В настоящее время GPS играет не малую роль в строительстве. Наиболее современные модели GPS оборудования интегрированы с другими устройствами, такими как, эхолоты, трассоискатели, тепловизоры, тахеометры. К примеру, встроенный тахеометр, работающий одновременно с GPS-приемником, позволяет легко определять величину угла, а также строить вертикальные отвесные или горизонтальные линии. На первый взгляд кажется, что использование сложнейших датчиков затрудняет применение прибора, но это не так.
GPS-системы помогают и при разметке линейных инженерных сооружений, как автодороги, железные дороги, ЛЭП, трубопроводы и многое другое.
Использование таких современных приборов, как GPS , позволяет решить следующие задачи:
сокращение времени, необходимого на проведение геодезических работ - все данные собираются и анализируются в режиме реального времени;
повышение точности строительства; снижение количества используемых строительных материалов;
14
сокращение затрат на исправление возможных ошибок - с использованием сверхточных GPS-приборов вероятность их возникновения практически сводится к нулю.
Темой нашей статьи мы выбрали именно GPS, так как с усовершенствованием технологий GPS-технологии находят широкое распространение в строительной отрасли, которая тесно связана с нашей профессией. GPS навигация применяется повсеместно: на суше, в воде и воздухе. Многие слышали о GPS и пользуются им ежедневно. Однако для подавляющего большинства людей это остается лишь технологией, позволяющей определить их местоположение на поверхности Земли. На самом деле, это немного не так, используется эта технология в самых разнообразных сферах: военной отрасли, картографировании, строительстве, геодезии. Поэтому нашей целью было отобразить в этой статье историю возникновения и развития СНС, их составные технические характеристики, достоинства и недостатки каждой системы и сферы их применения.
Использованная литература:
1. Основы спутниковой навигации. Системы GPS, NAVSTAR и ГЛОНАСС. В.С.Яценков 2005 год. 2. www.kunegin.narod.ru 3. www.ria.ru 4. www.topwar.ru 5. www. geodinamika.ru COMPARISON ANALYSIS OF THE PILE DYNAMIC LOAD TESTS WITH DIESEL HAMMER AND HYDRAULIC HAMMER
Y. Ashkey1, R. Bazilov2, U. Kimanov3
1, 2 Civil Engineering Department & Geotechnical Institute of ENU, Astana, Kazakhstan 3Master Student, Civil Engineering Department, ENU, supervisor- Ashkey Ergen E-mails: 1yergenashkey@mail.ru; 2bruslank@mail.ru; 3ulybek@gmail.com
ABSTRACT: In this paper presented comparison analysis of the bearing capacities of driven piles used for pile foundations buildings (campus) of the Nazarbayev University, which dynamic pile tests estimated with two types (diesel and hydraulic) hammer through requirements SNiP of RK 5.01-03-2002 and GOST 5686-94.
1. INTRODUCTION For designing pile foundations of campus construction site was chosen for dynamic pile tests, rectangular precast driven pile type C10-30 with lengths 10 m, weight 2.28 tons and driven with diesel hammer type C-330 from original soil surface. After dynamic pile test results, the designers was chosen work piles rectangular precast driven pile type C8-30 with lengths 8 m, weight 1.83 tons for campus pile foundations. Work piles installation was driven with hydraulic hammer type HHK-5A.
Therefore, driving above work piles especially for pile foundations of Block #23 detected low bearing capacity's of piles (low than design load) at the time supervision of piling control. After this situation come to a conclusion dynamic testing whole pile foundations of campus and for safety pile installation in number two piles, vertically static load testing for pile foundations of Block #23.
2. ENGINEERING - GEOLOGICAL CONDITION OF SITE On the basis of the visual description of grounds and to the data of the skilled field works confirmed with results of laboratory researchers, division of grounds (layers), researches
15
composing the site on engineering-geological elements (EGE) in their sequences of bedding (Table 1):
EGE-1. Fill-up soil;
EGE-2. Loamy soil, water saturated; EGE-3. Gravelly sand;
EGE-4. Gravel soil;
EGE-5. Loamy soil with inclusion gruss and gravel.
Table 1 Soil properties
Soil descriptionPhysical & mechanical properties of soilsρ,C,φ,E,R,g/сm³kPaangleMPakPaEGE-1. Fill-up soil1,8721,0298,0-EGE-2.Loamy soil, water2,0328,0229,0-saturatedEGE-3.Gravelly sand1,922,03517,0-EGE-4.Loamy soil with2,001,03821,0-inclusion gravel soilEGE-5.Gruss and gravel2,05---350
According to design for bearing soil layer assumed EGE-4 and EGE-5 (abs. soil level about from 338 m to 336 m) and all test piles driven mentioned depth.
3. THE SPECIFICATIONS DIESEL AND HYDRAULIC HAMMERS The specifications diesel and hydraulic hammers for determination of bearing capacity of driven piles displaying in the Table 2.
Table 2 Hammer specifications
Descriptions of specificationsDiesel hammer typeHydraulic hammerC-330type HHK-5AWeight of blowing part (drop) in tons2.55.0Total weight in tons (m1)4.28.755Hammer blowing energy in t·m (Ed)3.56.0Max. height blowing part in meter (H)2.01.2Weight of pile cap in tons0.1500.835
4. THE DEFINITION OF BEARING CAPACITY OF THE TEST PILES BY STATIC (SLT) AND DYNAMIC (DLT) LOAD TEST
Bearing capacity of piles Fd, kN by static (SLT) and dynamic load tests (DLT) described below equation [1],
FdcFu ,n(1)g
where γс - safety factor; if compression load, then γс =1; Fu,n - ultimate resistance of piles, kN;
γg - safety factor by soil ground, according to the [4]. For define γg:
- if the test piles quantity less than 6, then safety factor by soil ground assumed γg = 1 and Fu,n = Fu,min
- if the test piles quantity more than and equal to 6, then safety factor by soil ground (γg) defined according to the [4].
16
4.1. By DLT
For define bearing capacity of test piles (Fu) by dynamic load test during test pile driving described refusal (10cm/blows) and defined below equation[1],
FuAM14Еdm12 m2m31(2)2ASam1m2m3
where η=1500 kN/m2 - nominal material pressure of the for concrete; А=0,09 m2 - pile cross section area, m2;
М=1 - hammer influence factor;
Еd - blowing energy of the drop parts hammer, kNm:
- for hydraulic hammers, Ed=GH; - for diesel hammers, Ed=(H-h) where G=50 kN - weight of drop parts of hydraulic hammers ННК-5А;
G=25 kN - weight of drop parts of diesel hammers C-330;
H=0,4 m - height of drop parts of hydraulic hammers ННК-5А;
H=2 m - height of drop parts of hydraulic hammers C-330; h=0.6 m - diesel influence height of diesel hammers C-330; Sa - refusal (10cm/blows), m;
m1=87.55 kN - total weight of hydraulic hammers ННК-5A; m1=42 kN - total weight of diesel hammers C-330;
ε2 - damping factor ε2= 0,2;
m2 - weight of piles and pile cap; m3 = 0 - pile cushion.
4.1. By SLT For define bearing capacity of test piles (Fu) by static load test assumed settlement (S) of the test piles from static loading and defined below equation[1],
SSu,mt(3) where Su,mt - ultimate settlement of designing buildings or structures (according to catagories) by requirments [2], сm;
ζ=0,2 - settlement factor (if settlement condition last 1 hour less than or equal to 0.1
mm).
The results of SLT are shown Figure 1.
Load, kN
0561121682242803363924485045600246mmSettlement,8101214Pile № 22516ReloadingPile № 213Reloading18
Figure 1. Diagram of Load-Settlement by the SLT
5. METHOD STATEMENT OF DLT 17
Testing of piles by DLT carried out with requirements of [3]. Before pile driving for test precast piles marked every 1 m and last meter (1 m) marked every 10 cm (Figure 2). After marking test piles driving soil ground with pile driving rigs and during driving count blow quantity with height of drop parts and writing report paper. Redriving carried out after ―rest time‖. Rest time give if bearing layer of building supported to gravel soils then 3 days, while clayey soils 6-10 days. For redriving after ―rest time‖ attached indication paper (marked by mm) and blowing 3 and 5 times, and settlement for refusal mentioned with leveling instrument [5]. Results of DLT with two types of hammer (hydraulic and diesel hammer) are shown Table 3.
Fifure 2. Test pile driving for DLT
Table 3 DLT bearing capacity comparisons
Type of hammerType pile and crosssection pile in cmLevel of soil surfacein meterEmbedded depth of insoil ground in meterHeight blowing partduring driving in meterRefusal of during piledriving (initial) in cmHeight blowing partduring redriving in meterRefusal of duringredriving (final) in cmBearing capacity ofpile in kNBearing capacity ofpile with an allowance ofsafety factors =1.4 in kNComparison results ofthepiledynamictestsС-330С10-30,30х30344,807,3-9,02,000,20-0,302,00,201241886ННК-С8-30,345,107,0-7,30,300,77-0,400,20-5624012,25А30х303,331,10
6. METHOD STATEMENT OF SLT Testing of piles by SLT carried out with requirements of [3]. SLT carried out for low bearing capacity two piles (design #213, 225) by DLT, above mentioned university campus's Blok#23. The static loads were made until 602 kN by load steps from 84 kN to 42 kN, by hydraulic jack DG100P150 with capacity 1000 kN supported to kentledge (Figure 3). The pressure in the jack was created with the help of manual oil pump station NRG-8080, load was controlled with the technical monometer MA100BU63. Every load steps controlled the settlement condition, when last 1 hour less than or equal to 0.1 mm ( S≥0.1mm) and made next load. Pile head settlement controlled with dial gages 6PАО[6]. Results of SLT and comparison analysis with two types of hammer (hydraulic and diesel hammer) are shown Table 4.
18
Figure 3. SLT for pile foundations of Nazarbayev University campus
Table 4 SLT & DLT comparisons
Design marks of pilesEmbedded depth of insoilgroundinmeterMax. settlement ofpilesinmmBearing capacity ofBearing capacity ofpilewithanallowanceofsafetyfactors=1.2inkNComparisonresults of the DLT andSLTPile typepile in kNHydraulichammertypeHHK-5ADieselhammertypeC-330№С7,01154941,231,802138-30,9393№С7,3162258-30,74
7. CONCLUSION The results of DLT for definition of bearing capacities of the test piles showed 2.2 times higher bearing capacity carried out with diesel (С-330) hammer than hydraulic (ННК-5А) hammer (See Table 3).
If the comparision results of SLT and DLT, then results of DLT 1.23 times higher bearing capacity carried out hydraulic (ННК-5А) hammer, while 1.8 times higher bearing capacity carried out diesel (С-330) hammer than SLT results(See Table 4).
Above mentioned results are problems of the pile foundations Astana soil ground, i.e for carried out DLT with diesel hammer (С-330) not enough hammer blowing energy for pile foundations Astana soil ground. If to conclude, pile driving with low energy of diesel hammers (С-330):
- not fully driven piles to required depth; - false results of DLT; - pile breaking and cracking many blowing. 8. REFERENCES [1] SNiP of RK 5.01-03-2002. Pile foundations. [2] SNiP of RK 5.01-01-2002 (2002). Ground basements and Foundation. 19
[3] GOST 5686-94 (1994). Soils. Field test methods by piles. М.: Standards Publishing
House.
[4] GOST 20522-96. Soils. Statistic calculations test results. М.: Standards Publishing
House.
[5] Zhusupbekov, A.Zh., and Ashkey, Y., (2007). Geotechnical Problems of Mega Projects on Difficult soil Ground of Kazakhstan. (The Proceeding of the International Geotechnical Simposium ―Geotechnical Engineering for Disaster Prevention & Reduction‖). Russia, Yuzhno-Sakhalinsk, pp116-122. [6] Zhusupbekov, A.Zh., Bazilov, R. and Bazarbaev, D. (2008). Interaction of piles with problematical soils of new capital Astana. (Proceedings of the International Geotechnical Conference ―Development of Urban Areas and Geotechnical Engineering‖). Russia, Saint Petersburg, pp155-162. УДК 624.131.551.3
ПРОБЛЕМЫ СНИЖЕНИЯ ПОТЕРЬ РАБОЧЕГО ВРЕМЕНИ ПРИ ПРОИЗВОДСТВЕ СТРОИТЕЛЬНЫХ РАБОТ
Руководитель: доцент, к.т.н. Гордиенко Б.С. Студент группы ТПГС-42 Айтжанов Ч.В.
При производстве строительных работ большую роль играет риск несвоевременного выполнения строительных работ, который приводит к большим экономическим потерям, включая перерасход средств, срыв нормативных сроков и т.д.
Несвоевременное выполнение работ относится, в большинстве своем, к прогнозируемым событиям с разной степенью вероятности.
Прогнозирование возможно на основе анализа статистических данных потерь рабочего времени в строительстве на значительном количестве строительных объектов данного региона.
Причины потерь рабочего времени разнообразны и насчитывают на сегодняшний момент в количественном виде более 10.
Однако, значимость их (в частности, в стоимостном выражении)
самая различная. Она может достигать 20% величины, например, в проектных работах фирм г. Астаны. В связи с этим можно считать, что обоснование целесообразности и эффективности предпринимаемых затрат всех ресурсов происходит в процессе разработки проекта.
В то же время влияние проектных ошибок в Европейских строительных компаниях не превышает 4,4%.
Следует отметить, что глубокое негативное влияние оказывают прогулы, низкая квалификация исполнителей, недобросовестность поставщиков.
На наш взгляд, необходимо наладить изучение количественных оценок риска несвоеременного выполнения строительных работ во всех строительных организациях и подразделениях с целью принятия превентивных мер к их снижению.
По данным зарубежной печати и отечественной практики строительства огромную роль для четкого и оперативного вмешательства в процесс управления производством играет оперативное планирование на основе современных эффективных методов дипетчеризации.
Рабочее время ИТР на строительной площадке в количестве 70% на диспетчеризованных стройках уходит на огранизационные вопросы, что является недопустимым расточительством.
Для организации четко спланированного строительного процесса большое значение за рубежом придают при разработке детализированных календарных планов.
20
Детализация основывается на оперативном определении денежных потерь при срывах сроков выполнения работ. Это является хорошим стимулирующим показателем для предотвращения чрезвычайных ситуаций на стройке.
Немаловажную роль в деле интенсификации управления строительным производством играет компьютеризация процесса календарного планирования и управления им. Наибольшую эффективность в наших условиях доказала программа MicrosoftProject (MP), которая позволяет не только разрабатывать календарные планы, но и объединять отдельные календарные планы в мульти- и мегапроекты, регулировать распределение ресурсов, осуществлять учет фактически выполненных работ, проводить бюджетирование и функционально - стоимостный анализ ИСП, сравнивать фактические и эталонные планы в различных формах отчетов. Естественно, для решения фактических текущих задач необходимо своевременно вводить оперативную информацию.
Отличительной особенностью МР является ее способность сформировать затратный денежный поток и при определенных упрощениях сформировать доходный денежный поток.
На основании вышеизложенного можно сделать определенные выводы:
1. Необходимо в каждой строительной организации создать отдел, задачей которого являлось бы изучение причин потерь рабочего времени. Для большей эффективности необходимо предварительно изучить опыт зарубежного и отечественного строительства в этой области. 2. Анализ оперативных данных производить быстро и также вырабатывать меры ликвидации простоев. 3. Наладить на строительной площадке четкую работу диспетчерской службы. 4. В проектных организациях повсеместно в срочном порядке внедрить самые прогрессивные и современные программы для разработки календарных и сетевых графиков. Использованная литература
1. Дикман Л.Г. Организация строительного производства. АСВ; М., 2009. 2. Болотин С.А., Вихров А.Н. Организация строительного производства. Академия; М., 2007. УДК 621.09.5
ТУННЕЛЬДІ ПЕШТІ КҤЙДІРУАЙМАҚТАРЫНДА ТАБИҒИ ГАЗДЫ ЖӘНЕ АУАНЫ ТАРАТУЫЛЫН ЕСЕПТЕУ ӘДІСІ
Жапаров Дәулет Бақытұлы, dauletali@mail.ru
Л.Н.Гумилев атындағы ЕҦУ, Ғимаратар жҽне имараттарды жобалау кафедрасының магистранты, Астана, Қазақстан
Ғылыми жетекші - Б.Унаспеков
Кҥйдірудің 1800÷1900ºC шамасыдағы жоғарытемпературасын отегіні қолданбай алу, суыту аймағынан келетін ауаның жылуын пайдаланумен тығыз байланысты.Кҥйдіру аймақтарында температураның ең қолайлы таратылуы болып, оның ҧзындығы бойында температураның тҧрақты болуы қамтамасыз ету болып табылады.Алайда шын мҽнінде оны ауыту аймағынан ыстық ауа пештің жҧмыс кеңістігінен ҿтетін ҥлкенгабаритті не болмаса кішігабаритті туннельді пештерде жҥзеге асыру қиын. Кҥйдірудің ең жоғарғы температурасы ҧстап тҧру кҥйдірудің бір-екі кҥйдіру аймақтарында ғана мҥмкін. Бҧл кҥйдіру аймақтарына суыту аймақтарынан ыстық ауаның бақылаусыз тҥсуіне байланысты. Оның ҥлкен бҿлігі кҥйдіру аймағына суыту аймағына жақын орналасқан.
21
Кҥйдіруге қажетті температураны алу ҥшін осы аймаққа отынның ҥлкен мҿлшері беріледі. Келесі аймақтарда ыстық ауа қалдықтары жану ҿнімдерінің қозғалыс бағыты бойынша келеді.Нҽтижесінде табиғи газды жағу кезінде ыстық ауаны қолдану мен кҥйдіру темпераурасын ҧстап тҧру қиындайды. Қолданыстағы кішігабаритті туннельді пештерде кҥйдірудің жоғары температурасын бір-екі аймақтарда газ-алғашқы ауа екінші ауа қатынасын экспериментальды таңдау арқылы алады. Кҥйдіру аймағына салқындату аймағынан тҥсетін ауаға бақылаудың жоқтығы да 1700 ºC - тан жоғары температураны алуға жҽне оларды пештің біршама ҧзындығында ҧстап тҧруға мҥмкіндік бермейді. Сол себепті табиғи газдың таратылуын, суыту аймағынан берілетін алғашқы ауаның газ оттықтары бойынша, қажетті ең тиімді жылу тҽртібін қамтамасыз ету ҥшін, яғни кҥйдіру аймағы ҧзындығының барлығында температураның тҧрақтылығын қамтамасыз ету ҥшін, теориялық есептеу қажеттілігі пайда болды.
Кҥйдірудің жоғарғы температурасын алу жҽне сол температураны пештің қажетті ҧзындығында сақтап тҧру ҥшін, бҽрінен бҧрын жалпы пештің сонан соң кҧйдірудің ҽр аймағының жылу балансын жасау қажет, соның негізінде ҽр жылытылатын аймаққа берілетін екінші ауаның санын жҽнеҽр оттыққа бойынша табиғи газбен алғашқы ауаның шығынын анықтау қажет. Пештің жылу жҧмысын кез келген оңталландыру ең алдымен жылу балансының барлық баптарын жҽне жылу кірісі мен оның шығынын есептеуді білуді қажет етеді. Туннельді пештердің жылу балансының кіріс бҿлігіне екі негізгі бап кіреді: пешке берілетін табиғи газды жылу саны мен кҥйдіру аймағына салқындату аймағынан ауамен берілетін жылу саны кҿрсетілген газбен ауаның санын анықтау ҥшін пештің жылу балансының шығыс бҿлігін білу керек. Жылудың заттың ысуына қатысымен анықталатын жылу балансының мҧндай баптарын есептеу ҿте қиын жҽне кішігабаритті пештер ҥшін ҽдебиетте есептеудің ҽдістері туралы мҽліметтерде жоқ.Сондықтан пештің аймақтарында газбен ауаның таратылуының ҽдістемелерін жасаудың негізі болып табылатын,кҿрсетілген есептеулерді осы жқмыста кҿрсету қажеттілігі туындады. Мысал ретінде жоғары температуралы туннельді пештің жҧмысына талдау жасалады.. Алдымен жылыту аймағында да, кҥйдіру аймағында да жылу алмасу мінездемесі туралы біліиді қажет етпейтін, 1- топтың шекаралық шарттары бойынша жылу ҿткізгіштік теориясы есебін шешу негізінде заттың ысыту есебі орындалады. Бҧл ретте муфталы садка - жылу таралуының тек ішкі есебі шешіледі. Мҽселенің бҧлай қойылуы келесі ойларға негізделген.
1. Кҥйдіру аймағында заттың бҥкіл ҧзындығында температураны ҧстап тҧру қажет, сондықтан жылытылатын аймақтарда кҧйдіру температурасын бірқалыпты ҧстап тҧру ҥшін салқындату аймағынан келетін отын мен ыстық ауа санын есептеу керек. 2. 2. 1- топ шекаралық шарттары бойынша жылу ҿткізгіштік теориясы есебін шешу жылу балансын жасауды жеңілдетеді. Жылыту аймағында есептеуді, заттың жылыту аймағындағы ысыту, муфельдің жанынан жҽне жоғарғы жағынан тҧрақты жылдамдық пен жҥргізіледі,яғни 1-топтыңшекаралық шарттары бойынша жылу ҿткізгіштін теориясының екі ҿлшемді есебі шығарылады. Практикалық заттың бетінің температурасы қисық сызық бойынша ҿзгереді. Бҧл бақылау коридорынан ысыту аймағына суық ауаның сарып алынатының қиын есептелуіне байланысты. Алайда ВИО жҽне ВНИИПромгаз[ 1 ] жҧмыстарында кҿрсетілгендей заттың бетінің температураның ҿзгеруін сызықтандыру пештің жылу балансын анықтауда айтарлықтай ауытқу енгізбейді. Жылыту есептеуінің негізгі бҿлігі болып, заттың беті мен артасы аралығының температурасының айырмасын ысыту аймағының сонында анықтауболып табылады , яғни кҥйдіру аймағына кіре берісте, зат ысыту аймағында ҧзақ: уақыт болатындықтан, есептеу кезінде біз тҧрақты режимнің жеңілдетілген формуласымен жҧмыс жасаймыз. Туннельді пештің кҥйдіру аймағында зат бетінің температурасын тҧрақты етіп ҧстау керек.Кҥйдірілетін зат ысыту аймағынан кҥйдіру аймағына тҥскенде заттың беті мен ортасының арасындағы температураның тҿмендеуі Δtm тҿмендегі формула бойынша анықталады:
22
Біз кішігабаритті туннельді пештің затты ысытуның нақты есебін орындадық. Айта кететін жай туннельдік пештің ҽр кҥйдіру аймағында жылу жоғалтуы ҽр турлі.
Куйдіруге қажетті температураны алу ҥшін жҽне пеш аймақтарында жылу жоғалтуының айырмашылықтарына байланысты, табиғи газдың ҽр аймақтағы позициясы шығысын мына формуламен анықтау ҧсынылады:
Мҧндағы - пеш позицияларыдағы жылу жоғалту;
- Жылудың барлық жоғалтуы;
Қолданылған ҽдебиеттер тізімі:
1. Аббакумов В.Г., Тараканчиков Г.А., Онищенко П.В., жҽне т.б."Туннельді пештерде магнезиальды отқа тҿзімді заттардың ысытуын интенсивтендіру". "Отқа тҿзімділер", 1975, №1,14-20б. 2. Синицын Е.А., Звягинцев К.Н., Утенков А.Ф жҽне т.б. Жоғарғы температуралы туннельді пешщтердің жылу жҧмыстарын бҥгінгі газбен жылыту жҥйесін пайдалана отырып оңтайландыру. Карловы Вары , 1982, 33-43б. УДК 528.94
ГИС. СУЩНОСТЬ И ОСНОВНЫЕ ФУНКЦИИ. ИССЛЕДОВАНИЕ ПРОБЛЕМНЫХ ВОПРОСОВ ГЕОИНФОРМАЦИОННЫХ СИСТЕМ
Жартай Гаухар Жомартовна, Абдулманова Сауле Акылбаевна, miss_gaukhar94@inbox.ru, saule_ab@mail.ru
Студентки 2-го курса группы ГК-22 по специальности "Геодезия и картография" Архитектурно-строительного факультета ЕНУ им. Л. Н. Гумилева, Астана, Казахстан Научный руководитель - К. М. Асылбеков
Слово "геоинформатика" является одним из понятий, плотно обосновавшихся в иженерной терминологии. Это понятие по сути своей является результатом интеграции трех дисциплин: географии, информатики и автоматики. И основные элементы этих дисциплин, а именно программирование и разработка ЭВМ, а также новейшие достижения в области вычислительной техники, прикладная математика и географические данные и составили научный стержень геоинформационных систем. Говоря образно, ГИС-это своеобразный гибрид, образовавшийся на стыке имеющей давнюю историю развития картографии и информационных технологий, который получил свое бурное развитие лишь с недавнего времени. А теперь данное с научной точки зрения определение ГИС известного ученого А. Дигани: "ГИС - это динамически организованное множество данных (динамическая база данных или банк данных), соединенное с множеством моделей, реализованных на ЭВМ для расчетных, графических и картографических преобразований этих данных в пространственную информацию в целях удовлетворения специфических потребностей определенных пользователей в пределах структуры точно определенных концепций и технологий". Другими словами, ГИС - это программа обрабатывающая пространственно- временные данные для получения результатов о местоположении географических объектов. Такое, достаточно посредственное, определение дается нам в любом из учебников по картографии и геодезии, но что же на
23
самом деле такое ГИС и в чем его сущность мы попытаемся разобраться в нашей статье. В первую очередь, любая информационная система, в том числе и ГИС, направлена на сбор, хранение, передачу пространственно-временной информации о различных объектах земного шара. Однако ГИС отличает от других информационных систем способность перерабатывать информацию, существующую в базе данных. И для того, чтобы лучше понять всю суть данной системы, попытаемся раскрыть следующие понятия: информация, геоданные и объект. Информацию можно интерпретировать как совокупность содержательных сведений, заключенных в том или ином изучаемом или исследуемом объекте, событии или явлении и проявляемых при наличии сообщения в виде отражения на другом объекте или событии. Геоданные - это данные о различных географических обектах и явлениях, требующие представления в координатно-временной форме. Понятие объекта же представляет собой совокупность предметов, свойств и ругих элементов некоторого множества. Связь между представленными понятиями заключается в том, что все существующие объекты и явления местности, в определении которых важны форма, размеры, расположение относительно других объектов, могут быть охарактеризованы геопространственными данными. Таким образом, происходит задание системы отсчета и позиционирования в пространстве. Назначение ГИС кроется в выполняемых ею задачах, а также в различных особенностях тех или иных разновидностей ее программ. К примеру, одной из основных задач ГИС, помимо сбора, хранения пространственной информации, является также и ее анализ по различным направлениям. Пример последовательного функционирования ГИС приведен на следующей схеме (рис.1.1).
Рис. 1.1 Схема геоинформационной системы Однако не все разновидности программ ГИС снабжены возможностями
специализированного анализа. Так как во многом это зависит от самих пользователей данных систем, зачастую они имеют свои методики и способы проведения анализа данных. Создание же приложений, осуществляющих анализ, к данным программам является крайне невыгодным. А сейчас вернемся к задачам ГИС.
В первую очередь, ГИС способна моделировать объекты и процессы, локализованные или протекающие не только на суше, но и на акваториях морей, океанов и внутренних водоемов. Средства ГИС давно и успешно используются в морской навигации. Гораздо менее известны системы, распространяющие область своего влияния на воздушное пространство (аэроторию), это авианавигационные системы, системы планирования и выполнения аэросъемок и решения других задач, связанных с воздухоплаванием и др. Наконец, для обеспечения деятельности в космическом пространстве ГИС способна решить задачи баллистики и управления полетами и другими передвижениями и действиями космических аппаратов, изучения внеземных объектов. А также существует следующая группа задач, которая требует наибольшего внимания, тщательного, к себе отношения, при выполнении с помощью ГИС : обработка видеоизображений; преобразование растровых изображений в векторные графические
24
модели; обработка картографической информации; построение моделей объектов или местности; получение новых знаний; получение решений на основе геоинформации. Данная группа задач является своеобразным фундаментом, основой для осуществления вышеперечисленных задач. В зависимости от круга выполняемых задач, программное обеспечение ГИС можно разбить на следующие категории:
1. Инструментальные ГИС-системы с наиболее широкими возможностями, включающие ввод, хранение, сложные запросы, пространственный анализ, вывод твердых копий; 2. ГИС-вьюеры используются для просмотра введенной ранее и структурированной информации; 3. Векторизаторы растровых картографических изображений предназначены для ввода пространственной информации со сканера, включают полуавтоматические средства преобразования растровых изображений в векторную информацию; 4. Специализированные средства пространственного моделирования, которые оперируют пространственной трехмерной информацией; 5. Средства обработки и дешифрирования данных дистанционного зондирования для обработки цифровых изображений земной поверхности как результатов аэрофото- и космической съемки. Существует множество и других классификаций программ ГИС. Однако представленное разделение отражает ключевые моменты использования ГИС. Что касается использования и современного состояния систем ГИС, то для начала вспомнить немного об истории возникновения, и таким образом проследим путь эволюции. Технология ГИС имеет свою богатую историю развития. И берет эта история свое начало с конца пятидесятых годов прошлого столетия. Наибольший вклад в развитие ГИС внесли, как это не удивительно, такие страны, как США, Канада и страны Европы. И лишь с 80-х годов эта сфера стала пользоваться заслуженным интересом и на территории бывшего СССР. Не смотря на этот факт, все же главными производителями ГИС оставались США. В истории развития геоинформационных систем выделяют четыре периода: Новаторский период (поздние 1950е - ранние 1970е гг.) • исследование принципиальных возможностей информационных систем, пограничных областей знаний и технологий, наработка эмпирического опыта, первые крупные проекты и теоретические работы. Период государственного влияния (ранние 1970е - ранние 1980е гг.) • развитие крупных геоинформационных проектов, финансируемых государством, формирование государственных институтов в области геоинформатики, снижение роли и влияния отдельных исследователей и небольших групп. Период коммерциализации (ранние 1980е - настоящее время) • широкий рынок разнообразных программных средств, развитие настольных инструментальных ГИС, расширение области их применения за счет интеграции с базами атрибутивных данных, создание сетевых приложений, появление значительного числа непрофессиональных пользователей, организация систем, поддерживающие индивидуальные наборы данных на отдельных компьютерах и поддерживающим корпоративные и распределенные базы геоданных. Период потребления (поздние 1980е - настоящее время) • повышенная конкурентная борьба среди коммерческих производителей геоинформационных технологий и услуг дает преимущества пользователям ГИС, доступность и ―открытость‖ программных средств позволяет пользователям самим настраивать, адаптировать, использовать и даже модифицировать программы, появление пользовательских ―клубов‖, телеконференций, территориально разобщенных, но связанных единой тематикой пользовательских групп, возросшая потребность в географических данных, начало формирования геоинформационной инфраструктуры планетарного масштаба. 25
Развитие ГИС способствовало захвату мировых рынков. И на сегоднящний день ГИС выступает по всему миру в очень широком спектре различных направлений. По данным различных статистических материалов объемы продаж продуктов ГИС-технологий, совокупность оказываемых ГИС- услуг ежегодно увеличивается на 20-30 % с 90-х годов прошлого века и достигают несколько миллиардов долларов США в год. Эти показатели имеют тенденцию увеличиваться в быстрых темпах. Как говорится - это еще не предел. И каковы именно результаты развития данной системы, можно выявить из ее распространенности, примениения в различных сферах науки и техники. В настоящее время ГИС нашли свое применение в следующих областях: экология и природопользование, земельный кадастр и землеустройство, морская, авиационная и автомобильная навигация, управление городским хозяйством, региональное планирование, маркетинг, демография и исследование трудовых ресурсов, управление дорожным движением, оперативное управление и планирование в чрезвычайных ситуациях, социология и политология. Кроме того, ГИС используются для решения разнородных задач, таких как: обеспечение комплексного и отраслевого кадастра; поиск и эффективное использование природных ресурсов; территориальное и отраслевое планирование; контроль условий жизни населения, здравоохранение, социальное обслуживание, трудовая занятость; обеспечение деятельности правоохранительных органов и силовых структур; наука и образование; картографирование. На схеме представлена перечень основных отраслей наук, связанных с ГИС (рис1.2).
Рис.1.2 Связь ГИС с научными дисциплинами Как можно увидеть из схемы (рис1.2) ГИС очень связана с науками о земле, и это
не случайно. Ведь в первую очередь данная система была создана для географии и для решения ее задач, проблем. Однако, в настоящий период времени ГИС используется в огромном числе управленческих структур, в научных и образовательных учреждениях, в военных ведомствах, на предприятиях, фирмах. И пройдя путь развития, ГИС стала использоваться практически во всех областях, так или иначе связанных с территориальным распределением информации, что сделало ее, можно сказать, не заменимой программой, системой. Как и любой другой столь широко распространенной технологии, у ГИС есть свои проблемные вопросы, решение которых позволило бы ей стать действительно важным и не заменимым творением ученого ума. Рассмотрим же основные вопросы, касающиеся проблем ГИС, начиная с самых простых из них, и попытаемся дать возможные пути их решения. Эффективность использования программ ГИС во многом зависит от самого пользователя. И от уровня подготовки специалистов зависит исправность этой системы, ее функциональность, а также, возможно, и дальнейшее развитие, эволюция. Уровень подготовки новых специалистов в области геоинформатики, занимающихся использованием Гис-технологий, во многом, оставляет
26
желать лучшего Попытаемся выделить основные причины возникновения прорех в подготовке новых специалистов этой сферы деятельности. Итак, во-первых, недостаточное оснащенность учебных заведений различными устройствами ГИС, также во многом устаревшие методики преподавания, требующие, само собой, модернизации. Большую роль играет и недостаточное распространение в среде молодых специалистов сведений о различных нововведениях, изобретениях, что влияет на их возможную прогрессивность в мыслях, в осуществляемой ими деятельности, на формирование их образного аналитического мышления. Это создает некоторый барьер, который сдерживает развитие ГИС-технологии.
Основными являются проблемы, касающиеся использования ГИС. Итак, современные проблемы ГИС: 1. Проблемы развития технологий работы с геоинформацией, которые включают создание специализированных программных средств для серверов, где она хранится и обрабатывается, для клиентских мест, где эта информация используется и анализируется, для сетевых коммуникаций, где контролируются потоки геоинформации между серверами и клиентами. 2. Проблемы разработки стандартов, обеспечивающих полноценный и эффективный сетевой обмен весьма разнородной географической информацией, поддерживаемой не менее разнородными технологическими платформами и системами. 3. Проблемы проведения исследований по повышению скорости обработки запросов, формирования и передачи картографических изображений, повышения функциональности предлагаемых сервисов, совершенствования способов хранения больших объемов географической информации, повышения качества картографической визуализации и многое-многое другое, включая проблемы програмного обеспечения. Эти проблемы во многом связаны с тем, что существующие наборы геопространственных данных бывают плохо документированы и созданы без применения каких-либо общепринятых стандартов. Это часто приводит к тому, что процессы создания геопространственных данных происходят с излишними расходами и дублированием действий. Однако уже сейчас можно говорить о том, что функциональность ГИС все более увеличивается. Для ГИС важна, в первую очередь, простота использования и доступность широкому пользователю, и в то же время важно обеспечить максимум функциональных возможностей. ГИС обеспечивают интероперабильность с сервисами карт, данных и метаданных. Указанная тенденция говорит о расширяющемся значении ГИС, картографии и пространственных данных во всех сферах деятельности. Геотехнологии становятся все более доступными и востребованными. Для современных ГИС-приложений характерна гибкость программных разработок. Как правило, ведущие производители ПО ГИС разрабатывают приложения с открытой архитектурой, позволяющей конечному пользователю самому настраивать программу под свои нужды, расширяя ее функциональность. К примеру, для решения первой проблемы из перечисленных, мы предлагаем создать сеть государственных специализированных учреждений, занимающихся доскональным изучением геоинформационных систем, также занимающихся проведением обучающих тренингов по работе с ГИС, по созданию различных программных установок для серверов. Для решения следующей проблемы, касающейся разработки стандартов для обмена геопространственной информации, возможно, принятие свода единых норм и правил, следование которым вело бы к качественным улучшениям информационного обмена. Например, существующие ГОСТы и СНИПы, однако здесь требуется учитывать все аспекты и особенности. В свою очередь, для увеличения скорости обработки поступающих запросов считаем необходимым уделение большего внимания использованию новейших программ, установок, которые являются составляющими элементами и инструментами обработки и анализа данных запросов. Итак, в данной статье мы попытались раскрыть все грани системы ГИС, передающие ее сущность, осветив читателям важнейшие ее вопросы, начиная от определения и сферы применения, до предложенных вариантов решения вопросов и проблем, затрагивающих современное
27
состояние ГИС. Надеемся, читатель в полной мере усвоит и проанализирует предложенную информацию по такой интереснейшей и актуальной в настоящее время теме, как геоинформационные системы. Ведь они вошли, практически, во все сферы жизнедеятельности человека, действия которых трудно представить без геоинформатики. Возможно, открыв для себя данную тему, заинтересовавшись ею, один из наших читателей в недалеком будущем сделает открытия и для всего человечества.
Использованная литература; 1. Журкин И. Г., Шайтура С. В. "Геоинформационные системы", 2009г.
2.Самардак А. С. "Геоинформационные системы", Владивосток, 2005г.
3. Бугаевский Л. М., Цветков В. Я. "Геоинформационные системы", 2000г. 4. http://gis-lab.info/ 5. http://www.dias.ru/products/gis/ ВЗАИМОДЕЙСТВИЕ ДИЗАЙНА И НАЦИОНАЛЬНОЙ ТРАДИЦИОННОЙ КУЛЬТУРЫ
Ким Юлия Станиславовна, yu_jeen@mail.ru
Магистрант 1-курса Архитектурно-строительного факультета, ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, Астана, Казахстан Научный руководитель - Байдабеков А.К.
В работе рассмотрены вопросы взаимодействия дизайна и традиционной культуры и некоторые особенности функционирования произведений дизайна в культуре. Показано, что, рассматривая дизайн, как сферу материальной культуры и искусства в контексте традиционной культуры разных стран, можно выявить их взаимосвязи и влияние национального своеобразия традиционной художественной культуры на современный дизайн. Ключевые слова: дизайн, культура, традиции, духовный, материальный, художественный, ценность, проект. Сегодня влияние дизайна на развитие предметного мира всей материально-художественной культуры XX века воспринимается как самоочевидный факт. Общепризнанным считается, а также то обстоятельство, что, формируя предметную среду в разных сферах жизнедеятельности людей, дизайн одновременно влияет на изменение их ценностных ориентаций, установок, идеалов. Это обусловлено активным воздействием вещей и предметной среды на человеческое сознание [1]. Дизайн служит удовлетворению не только материальных, но и духовных (в том числе эстетических) потребностей людей, способствуя расширению пространства художественного освоения самых разных сторон человеческого бытия, внедрения продукции художественно-технического творчества во многие области жизни общества [2]. Тем самым он содействует формированию и возвышению различных сторон духовной культуры человека: эстетических ценностных ориентаций, художественного вкуса, гуманизации социально-культурных отношений, ценностей стиля и образа жизни людей. Однако, на ранних этапах становления и формирования дизайна, его самоопределения как профессии, вызванной к жизни потребностями в художественно значимом формообразовании продукции машинного производства, ориентированной на ее массовое потребление, культурологический аспект дизайнерской деятельности многими не осознавался и поэтому почти не рассматривался в литературе о дизайне [3]. Со временем дизайн (вместе с архитектурой) смог определять формирование и развитие большей части предметной среды, в процессе художественного освоения 28
объектов которой стали отражаться и воплощаться не только достижения научно-технической и социально-экономической, но и социально-культурной сторон прогресса.
В связи с этим стало возрастать внимание дизайнеров и его исследователей к вопросам преемственности в развитии разных областей материально-художественной культуры, взаимосвязи изобразительных и архитектонических искусств, особенностям национальных традиций, дифференциации потребительских запросов и предпочтений разных социальных групп населения, специфике формирования художественной образности произведений дизайна и процессам стилеобразования в нем [1]. Одна из актуальных проблем современного искусства - взаимодействие художника (дизайнера) со сложившимися традициями. Каждая эпоха обладает своими, только ей присущими закономерностями организации средового пространства и синтезом искусств в этом пространстве. На современном этапе дизайн и архитектура находятся в процессе поиска новых средств выразительности, важнейшем источником которых становятся национальная культура и традиции [4]. Наука сегодня уделяет все большее внимание историко-культурному наследию страны, регионов, проблеме развития художественной культуры, а также сохранению национальных традиций и их адаптации к современности. Сохранение своеобразного национального колорита в современном дизайне позволяет решить задачи научно-познавательного производственного, культурного и идеологического характера. В данное время в нашей динамично развивающейся стране все больше и больше осваиваются природные ландшафты, ведется строительство новых объектов среды и реконструкция старых. В этом процессе актуальной проблемой выступает развитие гармонической взаимосвязи современной и традиционной культур. Научно обоснованный поиск решений этой проблемы невозможен без учета эволюционных связей исторических эпох и преемственности традиций. Проблемы культурной идентичности заняли одно из ведущих мест в сфере практического и теоретического развития проектной культуры. Особое внимание уделяется вопросам, так или иначе связанным национальным своеобразия, и традициями национальной культуры. Как известно, сейчас повсеместно распространена практика приглашения иностранных дизайнеров для работы в бюро, на фирмах, преподавания в учебных заведениях. Наибольшей популярностью пользуются специалисты из Японии, Италии, Финляндии - тех стран, где особенно сильны исторические традиции материальной культуры. Этот процесс противостоит утверждению "интернационального стиля", стирающего этнокультурные особенности [5]. Представляется, что японский дизайнер, работающий, например, во Франции или США, привносит в создаваемые им вещи элементы многовековой японской культуры, расширяя духовное содержание предметного мира тех регионов, в которых функционируют эти вещи (рисунок 1). И это естественно в современных условиях тотальной открытости, доступности культур, легкости получения информации. Именно это позволяет плодотворно развиваться взаимопониманию и взаимообогащению культур в самых разных областях, в том числе и в дизайне. а.б.
29
Рисунок 1 а) национальный японский интерьер
б) японские шторы в современном интерьере
Не случайно во многих дизайнерских школах сегодня большое внимание уделяется изучению истории, культуры, природных условий, духовного опыта и традиций материальной культуры государств "третьего мира", чья культура до недавнего времени не входила в духовное сознание "цивилизованного мира". В характерном для дизайна последних лет стремлении к гуманизации проектной деятельности обращение к региональной проблематике оказывается очень плодотворным. Характерным подтверждением тому служит путь дизайна таких ныне ведущих в области художественного проектирования стран, как Финляндия, Япония, Италия.
История дизайна, как ее понимают в Италии, Финляндии и Японии, - это история национального дизайна, коренящегося в традициях материальной культуры этих стран, совершенно не схожих ни по природным, ни по историческим, ни по социокультурным параметрам. Италия и Япония, являясь регионами с древнейшими культурными традициями, резко противостояли друг другу по степени контактности, открытости относительно других культур. Что касается Финляндии, то здесь активное становление в проектной культуре национального самосознания, процесс воссоздания (а часто - реконструкции) культурных традиций осознанно начался лишь с конца XIX в. Дизайн, осознающий свою этнокультурную идентичность, устроенность в процесс общекультурного развития, прежде всего, подчеркивает свое национальное своеобразие, выделяющее его в ряду других культур (рисунок 2). "Итальянские исследователи дизайна считают, что в настоящее время в Италии дизайн существует как реальная культура, способная иметь собственную историю и отличающаяся, например, от "нордического дизайна" [6]. В этом же ключе осознается и специфика национального дизайна в Финляндии и Японии.
а.б.
Рисунок 2
а) табурет из дерева и бронзы (по изображению на рельефе II в. до н.э.) б) пуф классический (21 в.)
В Скандинавии никогда не существовало такого разрыва между ремеслом и промышленностью, как это было в Западной Европе. Именно этому обстоятельству, как представляется, мы обязаны "золотым веком" финского дизайна [7]. Вот откуда проистекает самобытность скандинавского дизайна. Японские специалисты постоянно подчеркивают отличие японской материальной культуры от западной; настаивая в то же время на ее универсализме, способности "японизировать" многочисленные элементы западной цивилизации. Суть японского традиционализма заключается в убеждении, что
30
новое не может существовать за счет старого, но оно существует благодаря старому, произрастает из него.
В Финляндии, Японии и Италии, как и во многих других странах, поддерживается широкий культурный контекст традиционного быта народа. Важно, что это не только музеефицированные произведения искусства и народного ремесленного творчества, но и постоянно продуцируемые и внедряемые в быт образцы традиционной мебели, посуды, одежды и пр. В Италии и Японии традиции ремесленного производства практически не прерывались. Что же касается Финляндии, то здесь они вводятся в культурный оборот целенаправленно и всячески культивируются. Таким образом, в едином жизненном пространстве органично сосуществуют старые (или воспроизведенные по старым образцам) и новые вещи, образуя своеобразную духовную среду, питающую поиски дизайна и влияющую на реальную жизнь людей (рисунок 3).
а.б.
Рисунок 3 а) Кровать из Усеберга (Скандинавия 9-11 в)
б) Стул. Элиель Сааринен, White chair, 1910
Важным показателем осознания историко-культурной преемственности в дизайне является рассмотрение его основ, истоков, предыстории в сфере традиционной материальной культуры, прикладного искусства, ремесленного творчества. Именно в русле такого осознания развивается финский дизайн: специалисты считают, что "финский стиль" в современном промышленном производстве сохраняется и моделируется прежде всего на почве традиционных ремесел [8].
Теоретики японского дизайна вообще не различают дизайн и традиционное ремесло, для них это почти синонимы. Производство предметов потребления в сознании японского дизайнера неразрывно связано с традиционной культурой, с обычаями, верованиями, стилем жизни японской семьи, с ландшафтными, погодными условиями и т.д. Важной опорой в поисках этнокультурной идентичности в дизайне является возрождение традиционного отношения к природе и материалу [5].
Многогранность развития дизайна в Казахстане изначально была обусловлена историческим развитием, географическим положением, природными и климатическими условиями его территории. Многонациональный тандем внутри страны, сложившийся в ходе синтеза многих эстетических и культурно-исторических компонентов, в тесном влиянии и взаимодействии культур Востока и Запада, а также широкие международные связи руководства страны предопределили развитие дизайна в Казахстане.
История искусства Казахстана - это в первую очередь история развития художественных ремесел, предметы которых - одежда, ковры, вещи для верховой езды, предметы быта, изделия из художественного металла и многое другое - являются выразительными образцами протодизайна. Если говорить об истоках современного казахского дизайна, то можно с полным правом ссылаться на богатейший практический опыт протодизайна кочевых жителей степей, востребованный также и у других народов мира, что показывает исключительную ценность кочевой культуры в целом. В изделиях
31
наших предков органично сочетаются функциональность и эстетические качества пред-метов, их эргономичность, экологичность и прочие характеристики, к которым стремятся современные дизайнеры.
Используя традиционные элементы, колористику, стилистику предметов национальной культуры казахского народа в создании не только современного искусства, но и предметов и объектов, которые окружают людей в повседневной жизни, мы можем сохранить традиционную культуру нашего народа.
Сегодня Казахстан стоит на рубеже нового этапа социально-экономической модернизации и планирует вхождение в число пятидесяти наиболее конкурентоспособных стран мира. Многообразие творческих индивидуальностей, высокий художественный вкус, оригинальность современных подходов в сочетании с лучшими достижениями традиционной культуры, с ее самобытным чувством формы и цвета - таковы черты, которые отличают профессиональные ценности отечественного дизайна на современном этапе.
Рассмотрев дизайн как сферу материальной культуры и искусства в контексте традиционной культуры разных стран, можно выявить их взаимосвязи и влияние национального своеобразия традиционной художественной культуры на современный дизайн. Проблема сохранения и возрождения национальной культуры находит свое разрешение в использовании интерпретированных элементов традиционной художественной культуры в современном дизайне и декоративно-прикладном искусстве. Реализация стилистических особенностей декоративно-прикладного искусства в современных объектах дизайна придает ему особую эстетическую ценность и значение.
Список литературы:
1. Медведев В.Ю. Дизайн в системе предметного мира культуры.- Вестник СПГУТД, 2009, № 2
2. Медведев В.Ю. Сущность дизайна: Учеб. пособие. - 2-е изд., испр. и доп. - СПб.:
СПГУТД, 2007. - 91 с.
3. Медведев В.Ю. Роль дизайна в формировании культуры: Учеб. пособие. - 2-е изд., испр. - СПб.: СПГУТД, 2004. - 108 с.
4. Терещенко Г.Ф. Художественные традиции как источник самобытности современного дизайна среды горного Алтая. Автореферат. - Барнаул, 2008.
5. Ульянова Ю. - Современный дизайн: проблема экологии и культурной идентичности [Электрон. ресурс]. - tabu27.ru - 2012.- Режим доступа: http://www.taby27.ru/studentam_aspirantam/philos_design/referaty_philos_design/opredelenie_ design/sovremennyj-dizajn-problema-ekologii-i-kulturnoj-identichnosti.html#Ponyatie-dizain
6. Автор Компания уникальных интерьеров Мебель-Хольц - Древний Рим [Электрон. ресурс]. - Mebel-Holz - 2010.- Режим доступа: http://mebel-holz.ru/bez-rubriki/mebel/stili-mebeli/drevnij-rim/
7. Ульянов П. - Класссика финского дизайна [Электрон. ресурс]. - Designet RU - 2012.- Режим доступа: http://www.designet.ru/context/history/?id=45305
8. Чижиков В.В. Дизайн и культура . Монография - М: МГУКИ, 2006. - 361 с.
ТИПОВОЕ СТРОИТЕЛЬСТВО В РЕСПУБЛИКЕ КАЗАХСТАН: ЗА ИЛИ ПРОТИВ
Ковальская А.В. - магистрант кафедры "Архитектура" ЕНУ им. Л.Н. Гумилева
Научный руководитель: кандидат архитектуры, доцент кафедры "Архитектуры" Черныш Н.А.
32
Типовое строительство, его экономическая выгода и востребованность - тема, которая была и остается весьма дискуссионной как в советском, так и постсоветском пространстве. Мы постарались изучить данный вопрос на примере Республики Казахстан. В целях исследования было проведено анкетирование среди населения по вопросам состояния жилищных условий граждан. Среди вопросов анкеты были следующие: какое жилье предпочло бы население с учетом его материального благосостояния, каково отношение к индивидуальному и типовому проектированию, на какие основные критерии обратили бы внимание граждане при покупке жилья, как население оценивает качество современного строительства и т.д. Были опрошены различные возрастные (от 18 до 58 лет) и социальные группы (студенты, преподаватели, работники частных секторов экономики и бизнеса). Всего было опрошено 30 человек.
Проанализировав данные анкет можно сделать следующие выводы, что население оценивает свои жилищные условия как хорошие - 40%, чуть меньше желает улучшить их. Однако, такое же количество опрашиваемых - 26,7% вообще не имеют собственной жилой площади. Это говорит о том, что современное жилье недоступно большему количеству населения, оно слишком дорого. Но эта дороговизна не всегда говорит о высоком качестве строительства, о высокой технологичности. Сегодня население оценивает его в большей степени на "удовлетворительно" - 46,7% и "неудовлетворительно" - 40%. И лишь 13% опрашиваемых считает его "хорошим".
На сегодняшний день население желало бы увидеть изменения в жилищном строительстве в качестве - 40% и цене - 33,3%. В меньшей степени население беспокоит внешний вид архитектуры жилья, новые технологии, применяемые в инженерии. Основное внимание при выборе жилья граждане обратят в первую очередь на цену - 46,7%, планировку и качество строительства - 40%.
На вопрос какое жилье Вы предпочтете с позиции своего материального достатка большинство опрашиваемых ответило - жилье эконом класса - 46,7%. Сегодня сфера строительства активно финансируется государством, осуществляются программы строительства доступного жилья. Но, применяемые технологии не всегда соответствуют быстрым темпам строительства, качество работ оставляет желать лучшего. Применение технологии монолитного строительства требует привлечения высококвалифицированных специалистов и строителей. Однако не каждая строительная компания нашей страны обладает такими кадрами. Большая степень рабочих на стройке - это обыкновенные люди, без технического образования. Отсюда и низкое качество строительных работ - чем можешь подтвердить?!. Но о плохом качестве можно говорить не только в конечном итоге, получив готовый продукт в виде жилого дома, но еще и на стадии проектирования. Далеко не каждый проект дома, выполненный в индивидуальном порядке, отличается своей уникальностью, качеством планировки, великолепным архитектурным образом и т.д. Что же можно сказать о домах, предназначенных для массовой застройки эконом класса? Их просто "лепят". Многие дома похожи друг на друга как один. При этом здесь использованы одинаковые строительные материалы, зачастую не качественные.
В современной экономической ситуации целесообразно вкладывать деньги в проектирование и производство типовых проектов жилых зданий (панельное строительство). Стоит обратить внимание на то, что сегодня в сложившейся экономической ситуации население считает перспективным строительство жилья по типовым проектам. Положительно поэтому вопросу отозвалось 53,3% опрашиваемых. Население нуждается в жилье, необходимо сделать его доступным. Основным путем к достижению цели, по мнению граждан, является увеличение количества государственных программ - 66,7%, а так же применение типовых проектов - 27%. Проектирование и строительство домов по типовым проектам снизят стоимость застройки, увеличат темпы строительства, сделают цену на жилье меньше и доступнее.
Нами был также проведен анализ по оценке существующей жилой застройки города Астаны. Было выявлено, что жилая архитектура Астаны, по мнению
33
опрашиваемых жителей, требует частичной модернизации - 66.7%. При этом население отмечает, что типовые постройки конца 70-80-х годов ХХ века не утратили своей моральной и функциональной значимости - 40%. Эти дома требуют своей модернизации, но суть типового проектирования остается актуальной и по сей день. Стоит учесть недостатки типовых построек прошлых лет - малая площадь квартир, отсутствие вспомогательных помещений, проходные комнаты. Необходимо менять ситуацию и опыт соседних стран может нам в этом помочь. Сегодня применяются улучшенные планировки, с учетом всех потребностей, здания приобретают красивый и оригинальный внешний эстетический вид. И при этом строго соблюдается набор стандартизированных элементов здания, его планировки. Применяются серии домов для разных районов и городов. И при этом такие дома не выглядят уныло и скучно, и ни в чем не проигрывают домам, исполненным по индивидуальным проектам. При этом такие дома становятся доступными для большей части населения страны. Самым главным достоинством типовых жилых домов опрашиваемые назвали экономичность и доступность - 46,7%, далее были названы - быстрые темпы строительства - 20% и стилистическое единство жилых кварталов - 13,3%.
Стоит отметить, что та эстетика домов, которая преобладает в городской застройке старых типовых проектов, вполне удовлетворяет население города. Положительно отозвались на архитектурный образ домов - 40% опрашиваемых. 20% назвали ее не интересной, 20% одинаковой, серой. Мнения разошлись в оценке эстетики. Но мы понимаем, что нет предела совершенству, и стоит обратить внимание на внешний вид жилых домов. Ведь это место, где мы обитаем постоянно. Необходимо, чтобы наши дома радовали глаз. Стоит уделить большое внимание внутреннему пространству дворов. Вот где, действительно, необходим индивидуальный подход. Опрашиваемые отметили, что хотелось бы улучшить устройство внутри дворового пространства - 40%, увеличить озеленение города и дворов - 60%, разнообразить ландшафт. Так, например, в Корее уделяют большее внимание дворовому пространству, нежели архитектуре массового жилья. Дома выглядят довольно лаконично, без излишеств, выполнены по типовым проектам. Но каждый двор отличается своей неповторимой планировкой, ландшафтом, флорой. Все это и создает гармоничную и комфортную среду обитания жителям города.
Типовое проектирование в современной экономической ситуации позволит нашему городу, области, стране выйти на передовые места по обеспечению граждан доступным жильем. Здесь не проиграет никто - ни застройщик, ни покупатель. Необходимо возродить, увеличить и расширить заводы по изготовлению железобетонных конструкций, выпуску современных стеновых панелей. Это и станет выходом из кризиса жилищного строительства. Сегодня государственные представители уже приходят к мысли об этом. Правительство намерено добиться снижения цен на квадратные метры в рамках программы "Доступное жилье - 2020" на 30 процентов только за счет домостроительных комбинатов. Об этом рассказал депутат сената Кайсар Омаров, передает корреспондент Tengrinews.kz. Депутат также подчеркнул, что типовой проект разрабатывается не за счет удешевления строительных материалов, а за счет того, что заводское изготовление будет дешевле, чем изготавливать продукцию на стройплощадке. "Следовательно, будет меньше затрат, улучшится качество и будут сокращены сроки строительства", - добавил К. Омаров. Также Омаров сообщил, что цены на жилье по госпрограмме ожидаются в пределах 800-900 долларов за квадратный метр. Между тем, напомним, что ранее начальник управления строительства Астаны Владимир Лютов заявлял, что цена за квадратный метр будет 500 - 550 долларов, а возможно и меньше (когда и гдезаявля,ссылка нужна!!!).
Вместе с тем, Омаров отметил, что домостроительные комбинаты будут использоваться и для строительства административных зданий, детских садов и школ. Также он добавил, что многие частные строительные компании заинтересованы в строительстве домостроительных комбинатов [1].
34
Так же активно реализуется государственная программа "Доступное жилье - 2020". По словам первого заместителя министра индустрии и новых технологий Альберта Рау, в Республике на сегодняшний день ведется работа по строительству 16 домостроительных комбинатов (ДСК). 6 ДСК планируют использовать технологию крупнопанельного домостроения, 4 - сборнокаркасного и 6 - комбинированную технологию [2].
Типовое проектирование со стандартизированными наборами квартир, элементами зданий, с разработанными сериями домов имеют будущее и являются выходом из жилищного кризиса для многих людей нашей страны.
Список использованных источников:
1. "Доступное жилье" станет дешевле на треть; ссылка доступа http://news.mail.ru/inworld/kazakhstan/economics/12316135/?frommail=1 2. Реализация программы Доступное жилье - 2020; ссылка доступа http://kapital.kz/economic/9952/realizaciya-programmy-dostupnoe-zhile-2020.html УДК 72.092
СОВРЕМЕННЫЕ ТЕНДЕНЦИИ ФОРМИРОВАНИЯ ЭТНОАРХИТЕКТУРЫ В КАЗАХСТАНЕ (НА ПРИМЕРЕ ГОРОДА АСТАНА)
Оспанова Асем, oao1991@mail.ru
Студентка 4 курса Архитектурно-строительного факультета кафедры "Архитектура"
ЕНУ им.Л.Н. Гумилева, Астана, Казахстан Научный руководитель: кандидат архитектуры Садыкова С.Ш.,
ст. преподаватель Тойшиева А.А., магистр искусств Сабырбаева Л.А.
В современных условиях развития молодого суверенного государства особое значение приобретает поиск национального своеобразия в архитектуре. Оно должно впитать в себя прогрессивный опыт веков, имеющий четко выраженные черты преемственности культур, найти при этом "золотую середину" между двумя крайностями: слепым подражанием традициям и полным их отрицанием[1]. Архитектура Казахстана в целом представляет собой своеобразный феномен. Географически находясь в центре Евразийского континента, территория Республики и еѐ полиэтническое население за многовековую историю неоднократно оказывались вовлеченными в крупные политические конфликты и экономические катаклизмы, чередовавшиеся периодами относительно равномерного развития. Это естественным образом отражалось на темпах формирования и преобразования среды для жизнедеятельности. Специфичность же данного процесса определялась имеющими различную степень стабильности факторами природно-климатических и инженерно-геологических условий той или иной части территории, наличиями местных или доставляемых строительных материалов, уровнем развития производительных сил, особенностями хозяйственной деятельности, бытовым укладом и мировоззрением местных жителей, имеющих различный срок проживания в данной местности, а также административно-территориальным делением возникшим в результате государственных образований. Совокупность этих факторов придавала черты оригинальности зодчеству страны в различные периоды [2].
Современная архитектура Казахстана за последнее десятилетие сделала качественный скачок. Не только в Астане, но и во многих других городах республики, в последние годы появились интересные, а порой и уникальные по архитектурной выразительности жилые здания, офисы, банки, магазины, культурные сооружения,
35
спортивные комплексы, объекты транспорта, произведения ландшафтной архитектуры и дизайна. Сегодня Астана является крупной строительной площадкой страны. Высокие темпы строительства наглядно характеризуют введенные в эксплуатацию объекты, это высококлассные гостиницы, отвечающие требованиям мирового стандарта, такие, как "Астана-Интерконтиненталь", "Султан Бейбарс", "Акку". За этот период были также возведены Национальный музей с концертным залом и библиотекой, Музыкальная академия, Дом министерств, Международный аэропорт, торговый центр "Евразия", галерея "Миллениум", кинокомплекс "Синема Сити". Очень эффектно выглядят здания Министерства финансов, Национальной кампании "Каз Мунай Газ", стелла "Байтерек [3].
Астана является синтезом архитектуры Востока и Запада, восточной и западной цивилизации. За небольшой исторический период изменились не только масштабы города, но и сложились совершенно новые принципы, новая архитектура столетия. Появляются первые примеры строительства зданий и сооружений архитектура которых выражает национальное и региональное своеобразие. Например, одним из первых таких примеров является здание нового Международного Аэропорта в городе Астана. Футуристический дизайн нового пассажирского терминала аэропорта Астаны, воплотивший в себе стиль восточных и западных традиций, был создан японским архитектором Кишо Курокава (рис. 1).
Рис. 1 Международный аэропорт Астаны, 2005 год Здание, занимающее общую площадь более 24 тыс. кв.м, состоит из пяти этажей,
венцом которых стал стеклянный купол высотой 36 и диаметром 45 метров. На двух уровнях расположены залы прилета и вылета пассажиров, а остальные уровни занимают помещения для пассажиров бизнес-класса и VIP категорий, сервисные службы терминала и обзорная площадка с панорамным видом аэропорта. Главным композиционным ядром, отражающим национальное своеобразие является гигантский купол по форме напоминающий казахскую юрту. Интерьеры центрального подкупольного пространства оформлены стилизованным национальным орнаментом. Другим не менее уникальным примером является строительство в 1997 году монумента "Байтерек". Монумент был построен по инициативе президента Нурсултана Назарбаева, как символ переноса столицы из Алма-Аты в Акмолу. Значимость "Байтерека", как символа нового этапа в жизни казахского народа, подчеркивается художественной композицией "Аялы алакан" (каз. Аялы алақан - "заботливые руки"), с оттиском правой руки президента, расположенной на высоте 97 метров, что символизирует собой 1997 год - год провозглашение Астаны новой столицей государства и соответственно новую точку отсчета в истории страны. "Байтерек" своим расположением и композиционным строением выражает космогонические представления древних кочевников, по преданиям которых на стыке миров протекает Мировая река. На еѐ берегу возвышается Дерево жизни
- Байтерек (каз. Бәйтерек - "тополь"), корнями удерживающее землю, а кроной подпирающее небо. Корни этого дерева, соответственно, находятся в подземном мире, само дерево, его ствол - земном, а крона - в небесном. Каждый год в кроне Дерева священная птица Самрук откладывает яйцо - Солнце, которое проглатывает дракон Айдахар, живущий у подножия дерева жизни, что символически означает смену лета и зимы, дня и ночи, борьбу Добра и Зла. "Байтерек" означает молодое, крепкое, растущее
36
дерево, символизирует собой государство, сохранившее свои исторические корни, имеющее прочную опору и устремленность к будущему процветанию (рис. 2) [7].
Рис. 2. Монумент "Байтерек", г. Астана, 1997 г.
К архитектурным шедеврам, отражающим этнические черты можно отнести Исламский культурный центр, построенный по проекту архитектора Чарльза Хадифе в новом административно-культурном центре города Астаны (рис. 3)
Рис. 3. Исламский центр города Астаны, 2006 г.
Торгово-развлекательный центр "Хан Шатыр" продолжает линию Дворца мира и согласия, сочетая технические новации с оригинальным формальным решением, которое зачастую сложно себе представить реализованным в странах Запада. Комплекс высотой почти в 200 м. стал высотной доминантой города.
Рис. 4. Хан-Шатыр, г. Астана,
Для Астаны, Хан-Шатыр безусловно уместен, т.к. напоминает формами юрту, отражает национальные черты. Размеры его впечатляют, внутри разместился ТРЦ этажа в три, аквапарк и кинотеатр. Три массивных опоры сходятся под самым сводом, от них расходятся ванты из легких металлоконструкций. Весь шатер покрыт прозрачным материалом, напоминающим что-то типа толстого прочного полимера. Внутри много света, уютно, достаточно просторно, комфортно (Рис. 4).
Здание новой мечети Хазирет-Султан построено в классическом исламском стиле с применением традиционных казахских орнаментов. Расположенная на правом берегу реки
37
Есиль мечеть соседствует с Дворцом мира и согласия и монументом "Қазақ Елі". Она может вместить пять тысяч молящихся, а в праздничные дни - до 10 тысяч человек. Площадь всей мечети более 11 гектаров, а площадь сооружений составляет 17 700 квадратных метров. "Хазрет Султан" обладает самым большим куполом в Казахстане высотой 51 метр и шириной 28,1 метров. В мечете также имеется восемь малых куполов диаметрами - 10,45 и 7,6 метров, и вершинами - 33,46 и 25, 25 метров. В углах мечети размещено 4 минарета высотой 77 м. По архитектурному замыслу, храм должен увенчать 80-метровый шпиль с полумесяцем, направленным строго в сторону Мекки. Что касается функциональности данного объекта, можно отметить, что в здании предусмотрены помещения для омовения и ритуала венчания, залы для чтения Корана и занятий учебно-просветительских групп. Одним словом, это грандиозное сооружение отвечает всем современным требованиям (Рис. 5) [3].
Рис. 5. Новая мечеть Султан-Хазрет, г. Астана, 2012 г.
В архитектурном образе жилой застройки Астаны на современном этапе можно подчеркнуть такие особенности - стилевое многообразие, высокая и повышенная этажность зданий, комплексность, монументальность, многофункциональность. Среди многообразия стилей в архитектуре жилых зданий Астаны можно выделить стиль, в основу которого положены элементы национальной культуры. Высотки - признак динамики. Вершины этих архитектурных доминант напоминают острые копья, традиционные головные уборы этих мест.
Ярким выразителем архитектуры жилых комплексов столицы в этностиле можно выделить жилой комплекс "Сезам". Архитектура фасада жилого комплекса "Сезам" олицетворяет культуру казахского народа, его богатую историю и вековые традиции. Национальный колорит комплекса привнес особый шарм в архитектурный дизайн столицы Казахстана, облик которой меняется с каждым днем. Коридорные холлы зданий украшены фресками древних культур, что служит развитию духовной гармонии, уважению к истории, этике, эстетике и гармоничному развитию подрастающего поколения.
Рис. 6. Жилой комплекс "Сезам", г. Астана, 2006 г.
38
Архитектурное решение жилого комплекса "Тараз" гармонично сочетает в себе элементы старой крепости и современных решений с выраженным национальным архитектурным колоритом (Рис. 7)
Рис. 7. Жилой комплекс "Тараз", г. Астана
Таким образом, на примере современных зданий и сооружений мы видим, что Астана отличается архитектурой, в которой наиболее ярко выражены элементы национальной культуры. По существу, в центре необозримых казахстанских степей вырастает город с уникальным архитектурным обликом. Нынешний архитектурный образ молодой столицы - новый подход к формированию городской среды, в основу которого положен симбиоз азиатского и европейского культур.
Список источников
1. Автореферат. Архитектурно-пространственная организация системы традиционного казахского поселения. Турганбаева Ляйля Рымбековна. Казахский национальный технический университет им. К.И. Сатпаева 2. Автореферат. Архитектура Казахстана XX века: Развитие формообразования. Доктор архитектуры Самойлов, Константин Иванович, Москва. 753 стр - 2 http://www.dissercat.com
3. статья на сайте www.botschaft-kaz.de 4. статья "Философия казахстанской архитектуры" на сайте http://www.baiterek.kz/
5. Статья "Заметки по современной архитектуре Астаны (Казахстан)" на сайте http://www.arch-ra.ru/ 6. http://uchit.net статья "доклад: Астана" 7. http://ru.wikipedia.org Статья "Байтерек" УДК 728.53
ЮРТА В СИСТЕМЕ ЭКОЛОГИЧЕСКОГО ТУРИЗМА КАЗАХСТАНА
Пазылбекова Асель Багдатовна, ap_herepheres_777@mail.ru
студент кафедры "Архитектура" Архитектурно-строительного факультета ЕНУ им. Л.Н.Гумилева, Астана, Казахстан
Научные руководители - Малибеков Ж.М., Исина А.З.
39
Анализ туристического рынка Казахстана, проведенный Казахстанской туристической ассоциацией, показал, что Казахстан обладает огромным потенциалом нетронутой природы, большим количеством национальных парков и заповедников, так же выдающимся культурным наследием [1]. Растущим сегментов туристического рынка Казахстана является экологический туризм. В связи с развитием экологического туризма в Казахстане, особое значение приобретает возможность использования в этой отрасли туризма, национального жилья казахов - юрты. Поскольку этот вид казахского жилья является незаменимым, как и в плане эксплуатации, так и в плане узнаваемости Казахстана на рынке мирового туризма. Исследования и опрос (1000 анкет) проведенные Шайкеновым Р.Р. и Мамутовым К.Р. в Германии, Великобритании, Франции, Южной Корее и Японии показали, что среди иностранцев присутствует высокая заинтересованность в экологических турах в Казахстане. Так же исследования показали, что 14,2 миллионов туристов из Европы и Азии испытывают интерес к Казахстану как к туристскому направлению. По итогам 2008 года количество въехавших в Казахстан с целью туризма составило: 618732 человека, внутренний туризм-2183973 человека, а по итогам первого полугодия 2009 года-127414 и 355488 человек соответственно. Так же представлен список эко сайтов Казахстана: Жабаглы (Южно-Казахстанская обл.), Угам (Южно-Казахстанская обл.), Кокшетау (Акмолинская обл.), Коргалжин (Акмолинская обл.), Лепсинск (Алматинская обл.), Алаколь (Алматинская обл.), Катон-карагай (Восточно-Казахстанская обл.), Риддер (Восточно-Казахстанская обл.).
Большинство исследователей относят время изобретение юрты к I тысячелетию н.э. С этой поры юрта распространилась среди кочевых народов от Восточной Азии до Восточной Европы, тем самым вытеснив другие виды мобильного жилья [2]. Традиционное мобильное жилище является центральным звеном в комплексе материальной культуры кочевого периода. Юрта является одним из объектов, который, если следовать известному тезису К.Маркса о неповторимости некоторых классических форм искусства в век "сельфакторов, железных дорог, локомотивов и электрического телеграфа" не может повториться вновь [3].
Основным плюсами юрты являются небольшой объем и вес, а также малое время на возведение конструкции. Что делает ее незаменимой в плане эксплуатации в экологических районах, поскольку она отвечает всем требованиям экотуризма. Она дает возможность развития переносного экотуризма, одновременно не загрязняя окружающую среду. Наряду с этим будет уместно задать вопрос о комфортабельности такого вида жилищ, поскольку в экотуризме и в туризме в целом основным вопросом является предоставление всевозможных удобств для потребителей. Современные материалы, такие как легкие металлы, некоторые породы дерева, применяемые производителями современных юрт, позволили не только усилить конструкцию, что позволило применять юрты в климатических районах с большой снеговой нагрузкой, но и исключить "недостатки традиционных юрт" с точки зрения современного жителя, такие как, запах войлока и возможное протекание купола. Еще одним преимуществом современных материалов является их более высокая долговечность по отношению к традиционным материалам.
Современная юрта не уступает по комфорту капитальному строению, но имеет более низкую стоимость и существенно меньшее время на возведение. Одним из примеров использования юрт в туризме являются юрточные базы в Монголии (рис.1).
40
Рис.1. Вид юрточной базыРис.2. Интерьер юрты
В летний период (с мая по октябрь) юрты для туристов устанавливаются во многих местах отдыха - в южной части озера Хубсугул, на берегу живописного горного озера Бо-Цаган-Нур, вблизи древнего вулкана Хорго, у подножья барханных песков и т.д.
Концепция туризма в Монголии строится на расширении географии частных войлочных турбаз, состоящих из 10-20 юрт, располагаемых в самых живописных местах Монголии. В юртах обычно размещается по три кровати. Каждая юрта отапливается с помощью печей, в частности печек-буржуек. Санитарный блок находится вне юрты. Территории всех туристических баз огорожены, подъезд к юртам на автомашинах запрещен в целях сохранения экосистемы.
Вторым примером является юрточный лагерь The Hoopoe Yurt Hotel в Испании. Юрточный отель находится в Испанской Андалусии. Юрты находятся на больших расстояниях друг от друга, что дает возможность для полного уединения с природой. Обычно юрта бронируется на 2-3 человек. Туалет компостированный, душевые кабины находятся на открытом воздухе.
Анализ современного состояния юрточных баз выявил 2 основных недостатка:
1) Сезонное использование; 2) Отсутствие проводки инженерных систем; Многие юрточные базы не работают круглогодично, причиной этому является неприемлемые условия для пребывания гостей, в зимнее время года, а так же не достаточно прочный каркас юрты, который рассчитан на работу в летнее время и т.д. Вопрос решается внедрением круглогодичных юрт, рассчитанных на пребывания гостей, как и в летнее, так и в зимнее время года.
Каркас круглогодичной юрты состоит из стоечно-стропильной системы конструкции, решетки из компрессионного кольца. Стоечно-стропильная конструкция изготавливается из клееного бруса. Сечение клееного бруса подбирается для каждого диаметра юрты в соответствии с расчетами по снеговой и ветровой нагрузке. Решетка, собранная из цельной рейки обеспечивает устойчивость всей конструкции. Данная конструкция выдерживает значительные снеговые нагрузки и вместе с этим имеет большой запас упругой деформации, делающей ее сейсмоустойчивой. Внутренний слой пологов изготавливается из утеплителей, таких как, Холлофайбер, не впитывающего влагу и запахи и имеющего гигиеническое заключение на применение в изделиях, контактирующих с телом человека. Внешний теплозащитный слой изготавливается из фольгированного материала Внешние полога юрты изготавливается из водонепроницаемых тканей, имеющих показатель водонепроницаемости не менее 5000 мм. водяного столба. В настоящий момент применяются ткани с силиконовой пропиткой, такие как, НПФ "Фабитекс", имеющий рабочий диапазон температур от - 70 0С до + 200 0С и разрывную нагрузку не менее 1500 Н. Еще одним плюсом этих тканей является относительно малый вес не более
41
250 г/кв.м. Малый вес всей конструкции позволяет устанавливать юрты практически в любом месте без существенных затрат на фундамент. Одним из оптимальных вариантов установки юрты, является применение винтовых фундаментов небольшой длины, что обеспечивает быструю и надежную установку даже на склоне или на берегу водоема.
На сегодняшний день юрты отапливались с помощью печек - буржуек, либо печами-каминами, что не отвечает требованиям экотуризма, поскольку дым и смок от печи загрязняет окружающую среду (рис.3). Ответ на этот вопрос нашли Иркутские ученые, они разработали оборудование для отопления юрт, в частности, юрт в Монголии. На 21 международной выставке "Ворота в Азию" представители предприятия "Термостат" из состава Иркутского государственного технического университета представили прибор, который решает проблему не только отопления жилищ, но и помогают решить проблему загрязнения атмосферы. При помощи этого удивительного прибора, созданного на основе нанокомпозитных материалов, имеющий патент Российской Федерации, российские ученые из ИрГТУ предлагают монгольским соседям решить проблему смога в населенных пунктах.
Системы обогрева, которые предлагают Иркутские ученые, способны за короткое время обогреть юрту и поддерживать в ней температуру приблизительно +20-25 градусов, при наружной температуре порядка -30-35 градусов. Потребляемая мощность обогревателя при этом составляет порядка 1,5-1,8 киловатт. Стоимость прибора для отопления одной юрты 300 долларов. Так же как и сама юрта, прибор может собираться и разбираться за короткое время (рис.4) [4].
Рис.3. Разжигание печки буржуйки в монгольской юрте
Рис.4 Установка отопительного оборудования
Устройство канализации в юртах тоже не маловажная проблема. Моим предложением является установка так называемых сухих туалетов, которые не требуют подключении к вентиляции и канализации [5]. Для принятия душа можно использовать переносной душ с водонагревателем, конструкция прибора проста, надежна и не
42
требует подключения к водопроводной сети. Мощность прибора 2 кВт. Этого достаточно для нагрева 10 л воды менее чем за 12 минут до температуры 45°С. Габаритные размеры прибора: диаметр 18 см, высота 20 см, вес 2,2 кг, что позволяет легко переносить его с места на место [6].
При рассмотрении юрты в качестве временного жилья в виде гостиничного номера, предлагаю разбить юрту на несколько временных зон для комфортабельного времяпровождения гостей. В современном гостиничном номере обычно выделяются несколько основных зон таких как: зона для сна, рабочая зона и зона дневного отдыха. Так же нельзя забывать о том что, в номере протекают различные процессы жизнедеятельности (сон, отдых, прием пищи и гостей, хранение вещей и другие процессы). Учитывая эти факторы, мы можем добавить в номер несколько второстепенных зон. Таких как, обеденная зона, состоящая из стола, стульев, так же шкафа для хранения некоторых элементов кухонной утвари и холодильника. Так же мы можем расширить зону дневного отдыха и совместить ее с зоной для приема гостей, она должна граничить с кухонной зоной, и отделена от спальной зоны (рис 5).
Рис.5. Пример функционального зонирования юрты
При размещении зон мы можем воспользоваться известными нам методами функционального зонирования, таких как складные перегородки, зонирование мебелью, использования цвета: плавного перехода от одной зоны к другой, либо использовать контрастные цвета для выделения определенных зон и нейтральные для перехода между ними и т.д. (рис.6. а, б, в, г).
43
а)б)
в)г)
Рис.6. а, б, в, г. Примеры функционального зонирования юрты
Растущим сегментов туристического рынка Казахстана является экологический туризм. Особое значение приобретает возможность использовать в этой отрасли туризма национального жилья казахов - юрту. Поскольку этот вид жилья является незаменимым, как и в плане эксплуатации, так и в плане узнаваемости Казахстана на рынке мирового туризма. Данное исследование дает возможность преобразовать эксплуатацию юрт в экотуризме, сделать их более комфортабельными, дает возможность рассмотреть вопрос о круглогодичном использовании юрты в качестве временного жилого помещения. Так же рассмотрен вопрос о возможности установки, так называемых благ цивилизации, таких как санитарный узел и отопление в зимнее время. Используя юрту в качестве временного жилья, мы получаем возможность пожить в жилищах наших предков, но внеся свои изменения во внутреннюю обстановку.
Великий французский архитектор Ле Корбюзье восхищался завершенностью, универсальностью, взаимозаменяемостью частей юрты. Именно ее он рассматривал как один из прототипов своей концепции "Дом - машина для жилья". Юрта одно из величайших открытий человечества, которое дало нашим предкам и нам возможность завоевывать и исследовать новые земли, при этом, не покидая своего жилища.
Список литературы:
1. Р.Р.Шайкенов, К.Р. Мамутов. "Современное состояние экологического туризма в Казахстане. Сборник статей Всероссийской научно-практической конференции "Экологический и этнографический туризм: становление, проблемы и перспективы развития"". Хабаровск, 2009 г. 2. Сайт http://www.gold-yurt.ru/his 3. Маркс К. и Энгельс Ф. Об искусстве, т.1. М., Искусство, 1967 г. 4. Ссылка http://krotov.org/science/v-irkutske-sozdany-pribory-dlya-otopleniya-yurt.html 5. Ссылка http://biolan.fi/russian/default4.asp?active_page_id=1098 6. Ссылка http://www.gippokrat.ru/fanline/description/tj2000.php 44
УДК 712
СУБҦРҚАҚТАР КЕШЕНІНІҢ ДИЗАЙНЫ ЖӘНЕ ОНЫ ЖЕТІЛДІРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Рысқұлова Алима Әбілсеитқызы, design2013enu2013@yandex.ru
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ҧлттық университетінің магистранты, Астана Ғылыми жетекшісі - п.ғ.к., доцент Оралова Г.С.
Табиғи ортаның сапасын арттыру, қала жҽне ҿзге де елді мекендерді безендіруді эстетикалық талаптарға сҽйкестіру мҽселесінің ҿзіндік мҽні мен халықаралық стандарттары бар. Аталмыш мҽселе белгілі бір мемлекеттік жобалармен жҥзеге асырылатын ҽрі ел алдындағы келелі міндеттердің бірі. Қазіргі таңда қоршаған ортаның тазалығын сақтау, экологиялық ахуалды жақсартумен қатар эстетикалық кҿркін қалыптастыру ҽрбір елді мекендер ҥшін ҿзекті мҽселеге айналып отыр.
"Қоғамның ең басты байлығы мен баға жетпес қҧндылығы - адам жҽне оның денсаулығы" [1]. Олай болса, адам баласы тыныстайтын ауа, ҿмір сҥретін жер, ішетін суының тазалығы, табиғат берген кҿрікті мекендерді сақтап қорғау, қала аумағын кҿгалдандыру ісінің маңыздылығы ҽрдайым арта бермек.
Қазақстан Республикасының қала мен ауылдарын, жалпы барлық елді мекендерді, айналаны кҿгалдандыруды ел ҥкіметі қоғам алдындағы басты міндет етіп қойып отыр. Оның негізгі себебі экологиялық жағдайдың адам ҿмірі ҥшін маңыздылығын ескергендігі болса керек. Бҧл тҧрғыда республика, облыс жҽне аудан деңгейіндегі басқару орындары қала мен оған іргелес елді мекендердің кҿгалдандыру ісіне ҥн қосып, "Жасыл белдеу" жобасын жҥзеге асыруды қолға алды. Ҿркениет кҿшіндегі ел саясатының сындарлы тҧсы қазіргі заманғы озық ҥлгідегі ҽдістерді қолдану арқылы табиғатты қорғаудың нақты шешімдеріне бағытталған кешенді шараларды ҧйымдастыруды қажет етіп отыр. Ҽсіресе, мҧнайлы ҿңірлер мен ҿндірісті ҿлкелердің техногендік экологиялық апатты аймақтар санатына тереңдеп еніп кетпеуін қадағалау тек қана қҧзырлы органдардың емес, бҥкілхалықтық ізгілікті шараға айналуға тиіс.
"Жалпы, қоршаған ортаның ҽсері жергілікті тҧрғындарға міндетті тҥрде ҽсер ететіндігі дҽлелдеуді қажет етпейді" [2]. Айталық, қоршаған ортадағы ҿндіріс қалдықтары, тҧз аралас шаң-тозаң, қҧнарсыз сор мен сазды топырақ тҧрғындар денсаулығына елеулі тҥрде нҧқсан келтіретіндіктен елді мекендерді кҿркейту, абаттандыру, саябақтарды безендіру шараларды қоғамдық дамудың маңызды салаларына айналдыруға кҿңіл бҿлінуге тиіс.
"Жасыл ел" бағдарламасы аясында Қазақстанда белгілі шаралар ҧйымдастырылумен қатар оған жастар да қатыстырылуда. Қала іші мен оның айналасын кҿгалдандырудың, жасыл белдеуді орнықтырудың қоршаған ортаны сауықтыруға игі ықпалы баршылық. Алайда, қазақ даласының сортаң топырақты табиғаты кҿгалдандыру ісінің нҽтижелі болуына елеулі кедергі келтіретіндігін зерттеушілер мҽлімдеп отыр.
Қоршаған ортаның экологиялық ахуалы жергілікті тҧрғындардың денсаулығына да елеулі ҽсер етіп отыр. Статистикалық мҽліметтер елдің батыс ҿңірінде аллергиялық ринит, жҥрек-қан тамырлары, қан қысымы аурулары, 1 жасқа дейінгі бала ҿлімінің жалпы, ана мен бала саулығының тҿмендеуі сынды деректердің кҿптеп кездесетінін кҿрсеткен. Экологиялық жағдайдың тҿмендігін осыдан аңғаруға болады.
Мемлекет халық саулығын жақсарту мақсатында емдеу-сауықтыру орындарын салып, материалдық базасын жабдықтаудан бҧрын таза ауамен тыныстауға мҥмкіндік жасағаны, жасыл желектің кеңінен орын тебуін ҿзекті мҽселеге айналдырғаны абзал.
Бҧл тҧрғыдан келгенде, елдің барлық ҿңірлерінде жыл сайын қоршаған ортаның тазалығы, кҿгалдандыру, абаттандыру іс-шаралар жоспарланып, ағаш отырғызу, кҿктемгі-кҥзгі айлық ҧйымдастыру қҧжаты бекіп, қыруар жҧмыстар қолға алынып жатады.
45
Елордамыздағы "Астана-Кҿгалдандыру" мекемесінің арқасында кҿкмайсамен кҿмкерілген бейнелер кҿбейген. Аталмыш мекемеде 2004 жылдан бері жобалау-ландшафтылық шеберханасы жҧмыс істейді екен. Сҽулетшілер, инженерлер мен дизайнерлер, геодезистер жҽне жобалаушылар қала аумағына орнатылатын "жасыл сҧлбалардың" жобасын жасайды. Олар жҧмысқа кіріспес бҧрын, қала қҧрылысы жҽне сҽулет саласының қызметкерлерімен ақылдасып, кеңесіп, сҧлбаны кҿмкеретін шҿптесін ҿсімдіктер егілетін топырақтың қҧнарын зерттеп, олардың ҽрбірін қаланың қай тҧсына, кҿлеңкеге немесе кҥнгейге орнатылуы анықталады. Сондай-ақ гҥлзарлардың пішімін кеңескен кезде "жасыл сҧлбаларды" да қай ағаштың немесе қай бҧта тектес ағаштың жанына қондырсақ, сҽні келісетіндігіне дейін тиянақталады.
Бҥгінге дейін 23 "жасыл сҧлба" тҧрғызылған. "Қазақстан" спорт кешенінің жанында Қысқы Азия ойындарының қҧрметіне "Хоккейші" деп аталатын сҧлбаны кҿкмайсамен кҿмкерілген. Сҧлбаларға 778 мың дана шҿптесін ҿсімдіктер пайдаланылыпты.
Гҥлзарларға петуния, тагетис, цинерария, сальвия секілді желге, шҿлге, аңызаққа тҿзімді алуан гҥлдерді егелуде. Оларды суару ҥшін су қорын жасау қажет етілген. Биіктігі 8 метр болатын сарқырамасы бар су айдыны Астанада салынған. Жаяу жолға 41 мың шаршы метр аумаққа плитка жҽне 14 567 шаршы метр тас жол тҿсеп, 1 018 шырақ орнатылған. Ағаштарды, гҥлзарлар мен кҿгалдарды суаруға арналған 2 сусорғы стансасы мен ҧзындығы 52 шақырым суқҧбыры тартылған.
Ал, субҧрқақтар (фонтан) саябақтарды ҽсемдеу ҥшін ғана емес, саяжай, ҥй, кеңсені безендіру ҥшін де қолданылатынын ескере бермейміз. Бҥгінде "Астана-Кҿгалдандыру" қарамағында ҧзын-саны 61 субҧрқақтан тҧратын 27 кешені бар. Бҽрі жаңаша дизайнмен, соңғы ҥлгідегі қҧрылғылармен жабдықталған. Субҧрқақтың кҿпшілігі қаланың сол жағалауында, Ақорданың маңында, Министрліктер ҥйінің қасында, дҿңгелек алаңда, сулы-кҿк желекте, цирктің алдында жҽне басқа тҧстарға қондырылған. Олардың бҽрін салу кезінде ҽлемдік озық ҥлгілер назарға алынған екен.
Астанадағы субҧрқақтар ҽртҥрлі пішінмен кҿз тартады. Сарқырама іспетті жҽне ҽртҥрлі тҥспен мың қҧбылып, сазды ҽуеннің ырғағымен жҽне су моншақтары неше тҥрлі мҥсіндердің кейпімен шашыраған кезде кҿңіліңді қуанышқа бҿлейді. Субҧрқақтағы судың бағытын, ондағы бейнелер кейпінің қҧбылуы жҽне музыканың ҽуені компьютерлік бағдарламалар арқылы басқарылады. Бҧлар судың қысымы арқылы реттеледі. Субҧрқақтар ҥзіліссіз жҧмыс істеп тҧруы ҥшін мамандар ҥнемі су асты жҽне алдын алу шараларын атқарады. Кҥн суытқан соң суын тартып, "қатырылады" жҽне жҿндейтін тҧсы болса, оңдап, кҿктемге дайындап қойылады. Астанада 1 мамыр кҥні таңертең барлық субҧрқақ іске қосылуы дҽстҥрге айналған.
Қазақстандағы субҧрқақтар кешенінің дизайны жҥйесін дамытудың нақтылы жолдарын зерттеу алдағы кҥннің еншісінде деп білеміз. Оның қоғам мен мҽдениет ҥшін тиімді жақтары анықтауды қажет етеді. Қала жоспарлау, сҽулеттік жобалау, кҿгалдандырудың Қазақстандағы тиімділіктерін арттыру мҽселелерін зерттеп, субҧрқақтар кешенінің алар орнын белгілеу кҥнтҽрбінен тҥспесе керек.
Қазақстанда субҧрқақтарын салудағы оның дизайны мҽселесіне жеткілікті кҿңіл бҿлінбеген. Себебі, Батыстың ҿркениетті елдерінің оқу бағдарламаларына оны арнайы пҽн ретінде енгізіліп, мамандар даярлауды қолға алып жатса, Қазақстан бҧл жағынан ҽлі артта қалып жатыр. Арнайы мамандардың жоқтығынан, қала кҿркейту субъектілері шетелдік мҽдени технологтар, сҽулетшілер мен мамандардың тҽжірибесіне жҥгінуге мҽжбҥр болып отыр.
Қазақстан Республикасы рухани дамудың ҿзіндік ҥлгісін қалыптастыра отырып, субҧрқақтар дизайнын тиімді тҥрде іске асырылуына бет бҧруда. Мҧны еліміздегі сҽулет ҿнері, қала жоспарлау жҽне жасыл аймаққа байланысты қабылданып жатқан қҧқықтық базалар нақты дҽлелдейді.
46
Болжам жасау бағытына тоқталсақ, алдағы уақытта субҧрқақтар дизайнын жетілдіру елімізде тиімді жҧмыс істеуге қол жеткізуі ықтимал. Қазақстанда 2017 жылы ҿтетін EXPO кҿрмесіне дайындық жҧмыстары барысында қала жоспарлау, сҽулет жҧмысына субҧрқақтар дизайнының озық ҥлгілері ҧсынылып, жасалады дегенге сеніміміз зор.
Әдебиеттер:
1. Боговая И.О., Теодоронский В.С. Озеленение населенных мест.- М.: Высшее образование "Агропромиздат", 1990. 2. Голощапов Г.В., Байзаков С.Б., Бессчетнов П.П. Озеленение жилой застройки. Алматы, 1990. ВИЗУАЛЬНАЯ ЭКОЛОГИЯ КАК ФАКТОР РАЗВИТИЯ "ГАРМОНИЧНОЙ" АРХИТЕКТУРЫ
Саурбаева Асемгуль Муратовна, lugmesa91@mail.ru
Студентка Евразийского Национального Университета им. Л.Н.Гумилева, Астана, Казахстан
Научный руководитель - С.Ш.Садыкова, канд.архитектуры
Визуальная экология представляет собой новую область экологических знаний. Это - наука, исследующая и объясняющая природу механизмов зрения с позиций новейшей психофизиологической науки и дающая теоретические основы для разработки экологических принципов построения материальных объектов, которые бы отвечали "нормам зрения " - комфортного визуального восприятия среды, окружающей человека
[1].
Окружающая архитектура прошлого и нынешнего столетия, в большинстве случаев, создает противоестественную визуальную среду, которая отрицательно влияет на человека. В прошлом она выражалась в распространении больших плоскостей, однообразной окраски, прямых линии, прямых углов, и статичности большей части объектов. Сегодня же, в стремлении перечеркнуть ошибки прошлого, в архитектуре распространился "феномен точечной застройки", объекты которого вырываются из контекста окружающей среды. Такое визуальное несоответствие разрывает гармонию человеческого восприятия и природы, разрушает гармонизацию предметно-пространственной среды. Изучением и решением таких проблем занимается визуальная экология.
Теоретической основой видеоэкологии является теория "автоматия саккад" (Филин, 1987), т.е. автоматия быстрых движений глаз. Саккады (от фран. "хлопок паруса") - это невидимые, импульсивные движения, суть которых состоит в приеме световых лучей. Скорость саккад постоянна, она соответствует естественным биоритмам организма [2]. Каждая саккада стремиться обнаружить в объектах восприятия новую " реперную" точку, распознание которой проходит автоматийно. Нахождение реперной точки необходимо, так как без нее происходит резкое увеличение амплитуды и количества саккад, выражающееся в быстром утомлении глаз, нарушении автоматий саккад. Сканируя окружающее пространство, глаз пытается зафиксировать некую качественную особенность, характерность визуального поля. При этом избирательность глаза может базироваться на самых разных свойствах среды: динамике, ритме, угловом соотношении плоскостей, соразмерности, цвете, тоне, фактуре, структуре, направленности, текстуре, освещенности и многом другом. Наше внимание легко привлечет подвижное среди статичного, интенсивно окрашенное среди пастельного, бликующее среди матового, темное среди более светлого, нюансированное среди локального, прямолинейное среди округлого. Список отличительных признаков может быть продолжен до бесконечности
47
[3]. Это означает то, что при создании нами искусственной среды обитания человека, наряду с другими факторами, мы должны учитывать ее насыщенность характерными видимыми элементами, приятными для визуального восприятия.
Опыт прошлого столетия показывает, и в то же время доказывает необходимость использования этого фактора. Ошибочным было то мнение, в котором отказ от декоративных элементов считался правильным. Архитекторы этого времени считали, что здание используется только изнутри, и здесь нет необходимости для разнообразия внешнего облика здания. Идея создания нового, рационального мира, составленная из гигантских геометрических объемов вмиг перечеркнула гигантский опыт формирования комфортной визуальной среды, который архитектура накопила на протяжении тысячелетий.
Окружающая среда начала наполнятся наиболее примитивными геометрическими формами, создавая негативную видимую среду, которая оказывала пагубное воздействие на характер мироощущения, стимулируя снижение работоспособности, усталость, апатию и раздражение. Причиной возникновения такой видимой среды являются негативные визуальные структуры - гомогенные и агрессивные видимые поля.
Гомогенной является среда, малонасыщенная визуальными элементами или полностью их лишенная (рис. 1, а). Обычно это однородная, не обладающая никакой характерностью среда. Примерами гомогенной среды в городской среде являются нерасчлененные гладкие поверхности большой протяженности: монотонные фасады, торцы зданий, глухие заборы, туннели и подземные переходы, нависающие сверху прямолинейные кровли и наземные трубопроводы, уходящие в бесконечность, прямолинейные автомагистрали, пространства, заполненные однообразными параллелепипедными объемами, а также гладкие двери, монолитное стекло.
Рис 1. Примеры негативной визуальной среды. а) гомогенное поле; б) агрессивные поле.
При гомогенной среде глаз пытается зафиксировать реперную точку, вновь и вновь не может обнаружить искомый элемент. Это приводит к увеличению амплитуды саккад, однако затраченные усилия не могут принести желаемого результата. У человека возникает ощущение "сенсорного голода", сопровождающееся психологическим дискомфортом, раздражением.
Агрессивная среда, в отличие от гомогенной, характерна перенасыщением поля однозначной информацией, не представляющей визуального интереса. Это многочисленные геометрические структуры, образованные модульными решѐтками, среди них структуры в виде клеток ("шахматная доска"), полей, усеянных "горохом", изрезанных полосами ("матрац"), заполненных "кругами на воде", многолучевыми звездами, спиральными и веерными формами [1]. Постоянное наблюдение таких картин вызывает негативные изменения в автоматии саккад, которая не может полноценно работать при встрече с агрессивным полем, т.к. не имеет возможности "зацепиться"
48
саккадой за один элемент, минимизируя амплитуду саккад. Множественные сигналы передаются в центр, где происходит перегрузка зрительного нерва, но она является бессмысленной, так как агрессивная среда не нуждается в расшифровке. Как и гомогенная среда, агрессивная среда психологически подавляет человека, вызывает дискомфорт, раздражение и агрессивность (рис 1, б).
Сегодня же ситуация изменилась, видимая среда чрезмерно наполнена различными элементами. В большинстве случаев, эти элементы не несут конкретной информации. Пытаясь зафиксировать какую-либо деталь, перед глазом стоит большая задача - выделить именно ту характерную точку. В поисках этой точки среди множества, увеличивается амплитуда саккад, также происходит перегрузка зрительного нерва.
Изучив все характерные влияния негативных структур, мы приходим к выводу, что нам необходимо избегать их. И здесь стоит вопрос: так в какой же визуальной среде человек себя комфортно чувствует? Человек воспринимает как наиболее комфортную среду - природную, отличающуюся максимальным разнообразием реперных точек для фиксации взора. Разнообразие, соразмерность и ритм природного формообразования обеспечивают необходимый материал для благоприятных визуальных ощущений. Непрерывно стараясь выделить наиболее характерное, беспрестанно сопоставляя и сравнивая, автоматия саккад и является тем тончайшим природным инструментом, который воспринимает природную гармонию. Наслаждаясь гармонией, глаз определяет для себя оптимальный режим пульсации, благодаря которому организм обретает способность к собственному ритмогенезу. Человек начинает испытывать ощущение визуального, эмоционального и эстетического удовлетворения [3].
Рис 2. Комфортная визуальная среда Ф.Л.Райт "Дом над водопадом", США, штат Пенсильвания, 1935 г.;
Ф.Л.Райт "Музей Гугенхейма",США, Нью-Йорк, 1959 г.
Из этого можно сделать вывод: человеку комфортно жить в гармонии с природой. А гармоничная архитектура - это хорошо воспринимаемая и положительно влияющая на человека архитектура, находящаяся в гармонии с природой и основанная на знании и учете законов природы. В качестве примера можно привести постройки великого американского архитектора Ф.Л.Райта - основателя органичного направления в архитектуре. "Современная архитектура, - писал он, развивая свою концепцию "органичной архитектуры",- есть естественная архитектура, исходящая от природы, приспособленная к природе" (рис 2) [4]. В начале 20 века гуманистические принципы гармоничной архитектуры нашли свое отражение в творчестве испанского архитектора-новатора Антонио Гауди, построившего ряд подчеркнуто экспрессивных зданий, используя бетон главным образом для создания нетрадиционно-пластических форм, для имитации форм природы, подражая скалам, раковинам, деревьям. Например, его шестиэтажный доходный дом Мила напоминает огромную скалу с "гротами" - окнами и металлическими решетками балконов, имитирующими какие-то причудливые растения
(рис 3) [4].
49
Рис 3. А.Гауди "Каса Мила", Испания, Барселона, 1906 г. Общий вид, деталь фасада
Сегодня город требует использования приемов, которые смогут обеспечить комфортное восприятие пространства и они сформулированы в виде следующих тезисов:
1) Сохранение природных "емкостей" - можно ввести в ландшафт столько новых архитектурных объемов, сколько допустимо с точки зрения сохранения размеров и конфигурации пространства; 2) Сохранение масштаба визуальной пространственной единицы ландшафта: учет соотношения масштабной росту человека высоты зданий и высоты зрительных барьеров; 3) Сохранение замкнутости визуальной единицы ландшафта; 4) Сохранение естественной конфигурации зрительных объектов; 5) Сохранение зрительных фокусов (точек, обладающих особым интересом для обзора) условий гармоничной связи архитектурных форм с ландшафтом [5]; А также в это список можно включить такие приемы: 6) Наличие кривых линий разной толщины и контрастности, острых углов в виде вершин и заострений, образующих силуэт; 7) Разнообразие цветовой гаммы; 8) Сгущение и разрежение видимых элементов и разная их удаленность; 9) Программирование впечатлений (например, пешеходные дорожки или автомобильные магистрали проложены по наиболее выигрышному маршруту, следуя которому можно видеть те соотношения масштабов архитектуры и перспективы города, которые наиболее предпочтительны для восприятия); 10) Компенсационные меры (в условиях Крайнего севера, тундры, степи, пустыни люди попадают в ситуацию, когда визуальная среда оказывается чрезвычайно скудной. Тогда на помощь и приходят "компенсационные" меры; человек создает предметный мир, заменяющий недостающие элементы) [6]. Эти условия соответствуют высказыванию известного архитектора П. Аберкраиби: "здание может быть и красивым, но если его не приемлет окружение - лучше его не строить. " Он считал, что главное в архитектуре - гармоничное соответствие всего построенного пейзажу.
Визуальная экология появилась на стыке эстетики и физиологии. Это наука впервые сумела описать механизм воздействия негативных структур на физиологию человека, определив важные составляющие комфортной визуальной среды. Она впервые представила научные доказательства того, что гармония функциональна. И поэтому проектная культура не может обойтись без визуальной экологии.
Таким образом, предшествующий опыт показал, что в погоне за рациональностью, экономичностью, архитектура потеряла связь с природой, что в последствии привело к условиям дегуманизации среды человеческого обитания. Для того чтобы изменить негативное влияние или предотвратить эти последствия, улучшить состояние окружающей среды, мы должны использовать выведенные нами приемы "гармоничной" архитектуры.
50
Список использованных источников
1. Григорьев Э.П. Вестник МГОУ. Лингвистика. Статья: Визуальная экология: взгляд на структурное формообразование в соединении позиций "глубокой экологии" и эстетики. 2. Константинов Д.ЭСКО Электронный журнал энергосервисной компании "Экологические системы". Статья: Город с точки зрения видеоэкологии, или "орнамент устал". №11(23) ноябрь 2003.
3.КузнецоваА.Г. Журнал Архитектура, Строительство, Дизайн. Статья: Знакомьтесь: визуальная экология. 2004.
4.Гуляницкий Н.Ф. История архитектуры. 3-е изд., доп.1984.-334с., ил. 5. Булыгина А.Turboreferat.ru.Реферат. Визуальная экология
6.Уваров А.Ард .Центр. Статья: Визуальная среда как объект экологического проектирования. http://www.ard-center.ru.
УДК 747
ДИЗАЙНДА ЭТНОСТИЛЬДІК ТҤСТІК ШЕШІМДІ ҚОЛДАНУ ӘДІСТЕРІ
Серік Ҽбілхайыр, begimbai@hotmail.com
Л.Н.Гумилев атындағы ЕҦУ-нің "Инженерлік графика жҽне дизайн" кафедрасының 2 курс магистранты,
Бегімбай Кабира Муханбетжанқызы, п.ғ.к., "Инженерлік графика жҽне дизайн" кафедрасының доценті
Дизайндағы этностиль дегеніміз - ҧлттық нақышты заманауи дизайн салаларында қолдану ҽдісі. Ҽрине, этностильді дизайнда қолдану дҽл сол ерте заманғы нақышты тура кҿшіре салу емес. Бҧл жерде стилизация ҽдісін қолдану қажет. Мысалы, қазіргі кезеңде интерьер дизайнында этностильді жиі қолдану кҿрініс табуда. Бҧл жағдайда австралиялық абаригендердің немесе солтҥстіктегі эскимостардың тҧратын ҥйшігін тура кҿшіре салып, жҧртшылықты таң қалдырудан аулақ болған жҿн. Ең бастысы - қалаған этностильді қажетті мҿлшерде жҽне аса талғампаздықпен қолдана білу қажет.
Екіжҥзжылдық тарихы бар этностиль қазіргі кезеңде дизайнда сҧраныс шыңында тҧр. Этностиль, ең ҽуелде, белгілі-бір елдің мҽдениетіне тҽн интерьердегі жиһаздың декормен, материалдармен, тҥстермен ҿзара ҥйлесімділігімен сипатталынады.
Ендігі кезекте ҽлем халықтарының тҥстерге деген қалыптасқан кҿзқарастарға сай оларды қол ҿнерінде қолдану ерекшеліктеріне шолу жасап кетейік.
Ҽуелде ежелгі ҿркениеттердегі, атап айтсақ Мысыр, Майя, Рим, Қытай, Ҥнді жҽне тағы басқаларының ҿзіне тҽн мҽдениеттері қалыптасқандығын, олардағы дҥниетанымдарына сай бейнелеу ҿнерінің ерекшеліктері бар екендігін тарихтан білеміз.
Ертеде қалыптасқан этностильдерге деген қызығушылық бҥгінгі кҥнде дизайн саласында қайта жаңғырып, кең қолданыс табуда. "Этностиль" деп аталатын ағым сҧранысқа ие. Бҧл стильдік ағым атап ҿтілген адамзаттың бҽріне белгілі елеулі тҥрлерінен басқа батыстық ненесе шығыстық, еуропалық немесе азиялық, ҽртҥрлі этносқа сай - орыс, араб, парсы, жапон, қазақ тағысын тағы ҧлттық сипаттағы стильдерді қамтиды.
Ҽр халықтың ҿзіне тҽн нақышы мен қатар тҥстік шешім қолдану ерекшеліктері сол халықтың ҿнер туындысын жазбай тануға септігін тигізеді. Мысалға "батыстық" стильде тҥстерді климаттық ерекшелікке, яғни табиғи қҧбылыстарға сай суық ҽрі
51
солғын тҥстерді қолданумен ерекшеленсе, керісінше "шығыстық" стильде ыстық климатты, гҥлденген табиғатты, піскен жеміс-жидекті сипаттайтын тҥрлі-тҥсті ашық тҥстер қолдану норма болып табылады.
Ҽр халықтың тҧрмыс-трлігіне сай тҥстік шешім қалыптасқан: қазақ халқы кҿшпенді мал шаруашылығымен айналысқандықтан мал ҿнімдерінің бірі жҥндердің табиғи тҥстерін жиі қолданған. Ал орыс халқы егіншілікпен айналысқандықтан ҿсімдік тҥстес тҥстерді қол ҿнері бҧйымдарында қолдануы заңдылық болып табылады. Ҿзбек халқына тҽн тҥстер сауда-саттықпен айналысуды кҽсіп ететіндігіне сай базардағы сан алуан тҥстерді кҿз алдымызға елестететін мата бҧйымдарының тҥстерін еске алайық.
Тарихи стильдермен салыстыратын болсақ, этностильде ҽр елдің ҿзіне тҽн ерекшелігі, ҿздерін қоршаған заттық ортаға деген кҿзқарасы, ҽшекей заттардың қайталанбас сипаты жҽне тҥстерге деген ерекше сезімдерімен ерекшеленеді.
Мысалы араб, яғни мавритан стиліндегі интерьерде тҥрлі-тҥсті ашық тҥсті жастықшалардың жҽне кілемдердің кҿп болуы, жиһаздың бетінде кҥмістен жапсырма ою-ҿрнектердің болуы тҽн. Сегіз қырлы ағаш ҥстелддің ҥстінде табаққа салынған жеміс-жидектің болуы жиі кездесетін жайт. Ҥй ішінде текстильдің ҽсіресе, кҥміс пен алтынмен кестеленген барқыт пен жібектің кҿп болуы да араб стилін сипаттайтын ерекшеліктердің бірі.
Египет стилі қанық тҥстермен (кҿк, қара, алтын, қҧм тҥстес) жҽне таза геометриялық сызықтар мен жазықтықтармен ерекшеленеді. Ферғауындар елінде жҥргеніңізді елестету ҥшін, интерьерде жарық кҿзінің кҥрделі жҥйесі қолданылады. Ҽрине, декоративтік элемент ретінде мысықтардың мҥсіндері мен папирустардың болуы шарт.
Жерорта теңізіне тҽн стиль - ҿмірдің, жаздың, кҥннің ашық тҥстері кҿтеріңкі кҿңіл тудыратынымен ерекшеленеді. Терезелерден кҥн сҽулесі молынан тҥсіп, мозайкалар тҥрлі-тҥсті бояуларымен ойнайды. Басты тҥстер осы регионның табиғатынан алынған: теңізді елестететін кҿкшіл жасыл, алтын тҥстес қызғылт сары жҽне қоңыр тҥстер тобы жатады.
Интерьерде тас пен қыш текшелерді, темірден иілген немесе ағаштан жасалған жиһаз орын алған.
Біздіңше, африкалық стиль - ең экзотикалық стиль болып табылады. Оған себеп, табиғи материалдарды - эбен ағашы, ротанг, бамбук, саз балшық, крокодил мен жылан терісі, мҥйіз бен піл сҥйегі, жабайы аңдардың терілері декор ретінде қолданатын болғандықтан.
Сонымен қатар, ҥй ішінде сҽндік ҽшекей ретінде ағаш маскалар, тҥрлі мҥсіндер, зебра, жираф т.б. аңдардың бейнеленген ҥлкен табақтар кҿз жауын алады. Тоқылған жиһаз бҧйымдар т.т.
Скандинавия (швед) стилі ҿзінің қарапайымдылығы мен табиғылығымен ерекшеленеді: ағаш тақтайларынан жасалған едендер, қарапайым ағаш жиһаздар, табиғи маталар. Тҥстік гамма ашық реңді - сҧрғылттау,боз, ашық жасылдау, кҿкшілдеу реңдер жҽне ақ тҥсті болып келеді.
Ең тартымды, ҽрі жиі қолданылатын стильдердің бірі жапон стилі болып табылады. Ол дизайнда минималистік стиль ретінде танымал. Жапон ҥйі жылжымалы жҧқа қабырғалармен бҿлінген ашық кеңістік болып табылады. Интерьерде артық зат жоқ. Бамбуктан жасалған аласа ҥстелдер мен дивандар орналасады.
Басты тҥстік гамма - ақ, сҥт тҥстес, крем тҥстес, боз тҥстің барлық реңдері болып табылады. Осы кҥнде ең сҧранысқа ие жапон стилі болып табылады. Тҥстік ҥйлесімділігі ең мінсіз жҽне қарапайым формаларымен ерекшелінетіндіктен, минималистік стиль ретінде кҿпшіліктің кҿңілінен шығады. Жапон интерьеріндегі жиі қолданылатын ҿрнек тҥрі - иероглифтармен ҥй бҿлшектерінің бҽрі дерлік ҽшекейленген десек те болады.
Қытай стилін жапон стилімен саластыратын болсақ, ҧқсас болғанымен ҽлдеқайда
52
қуаттылығымен ерекшеленеді. Қытай интерьерінде декор белсенді тҥрде қолданылады: лакпен боялған тапал ҥстелдерде мҥсіндер мен қҧмыралар орналасқан. Қабырғалар дҽстҥрлі қытай ҿрнектері мен ҽртҥрлі мифологиялық кейіпкерлері бар сюжеттермен кҿмкерілген маталармен қапталған. Ҽрине, айдаһар жиі бейнеленетін басты кейіпкер болып табылады. Басты тҥстер - алтын сары, жасыл, ал доминантты тҥс ретінде ҽрине отты айдаһар тҥсі - қызыл тҥс болып табылады.
Ҥнді стилінде басты тҥс ролін қанық ҽрі ашық тҥстер орындайды: бирюза тҥстес, қҧлпынай тҥстес, қызғылт сары тҥстер. Интерьер дизайны тҥрлі-тҥсті жібек перделер мен тҿсек жапқыштарға толы. Ҥнділіктердің ҽшекейге қҧмарлығының дҽлелі ретінде ҿрнектелген аласа жиһаздар орналасқан.
Майя ҿнеріне тҽн тасқа қашалған мифологиялық жҽне діни тақырыптардағы стилизациялық образдарды еске тҥсірейік. Басты мотивтер - қҧдайлар, жыландар мен маскалар. Майя ҿнеріне тҽн тҥстер қызыл тҥстер тобын айтуға болады.
Қоршаған ортамен гармониялық қатынаста болып, жайлы да тыныш кҥй кешу ҥшін осы кҥнде ҧсынылатын бір амал - ҿзіңізді туған ҥйіңізді еске тҥсіретін қарапайым да жақын ҽрі жылы заттармен қоршау. Терезедегі гҥлді матадан тігілген перде, кҿне жиһаз бен жастық кҿрпешелер жҽне т.б. сол сияқты майда-шҥйделер.
Ауық-ауық адамдар ҿркениеттің шулы да қаурыт тірлігінен шаршағанда, дем алғысы келелгенде, жанына сая болатын осындай ҽжелеріміздің жылы алақанын еске тҥсіретін жерді аңсайды. Сол мезгілде сахнаға ауылдың кҿрінісі шығады. Ҧлттық этностиль бҥгінгі кҥнде қайта жаңғырған мҽдениетіміздің бір елесі іспеттес.
Бҧрынғы заманның ҧмтыла бастаған тҧрмыстық келпетін осы кҥнде дизайн саласында жаңаша сипатта кҿрсету модаға айналып отыр. Осыдан он шақты жыл бҧрын экономикалық даму қарқындай бастағанда еліміздегі кейбір дизайнерлер дамыған елдердегі дизайндық ағымдарға еліктеушілік кҿрсететін.
Қазіргі кезеңде ҿзіміздің ҧлттық болмысымызға тҽн дҽстҥрлі бай мҽдени мҧрамызды қайта зерделеп, оның тереңінен небір асыл жҽдігерлер табылып жатқан кезеңді бастан кешудеміз. Ҽуелде ҿз санамызда ҧлттық нақыштардың орын алуы содан кейін оларды бҥкіл адамзатқа паш ету - біздің мҽдениет ҿкілдері ретіндегі басты міндетіміз болып табылады.
Атам заманынан ғасырлар бойы тҥрлі сынақтан ҿтіп, ҿзінің ҿміршеңдігін дҽлелдеген ҧлттық нақыштардың осы кҥнде заман талабына сай дизайн салаларында орынды да оңтайлы қолдана білуге дағдылануымыз керек. Ҽр нақыштың ҿз тарихы ҿз мҽні мен мағнасы барын, оның кҿркем қҧндылығының қаншалықты жоғарылығын шын сезіне отырып, болашақ қызметтеріңізде ҧлт ҿкілі ретінде асқан қҧрметпен қолдануларыңыз керектігін естеріңізге саламын.
Қазақтың қолҿнері ҧлтымыздың болмысының айнасы ретінде қабылданады. Тҧрмыс тіршілікте қолданған заттарды ҥлкен шеберлікпен жасап, оларды кҿркем ҿнер туындысы деңгейіне кҿтеруі хақымыздың мҽдени мҧрасын басқа да ҿркениет иелерімен ҥзеңгілес етеді.
Сондықтан осы кҥнде қазақ этностилін дамытуға қолайлы заман туындады. Алдында аталған этностильдер сияқты қазақ этностилінің ҿзіне тҽн сипатының бар екенін еске ала тҧрып, қысқаша шолу жасайық.
Қоршаған орта ретінде ҥй іші жабдықтарын сипаттап отырғандықтан, қазақтың бас панасы - киіз ҥйді сипаттайық: кҿшіп қонуға ыңғайлы, жеңіл материалдардан жасалған, дҿңгелек формалы, қабырғалары ағаштан жасалған кереге мен уықпен бекітілетін, тҿбесінде барлық қҧрылымды біріктіріп ҧстап тҧрытын шаңырағы бар, сырты жҥннен бастырылып жасалған киізбен қапталған қҧрылым. Ішкі жағы іргедегі шимен жағалай қоршалған. Ҽшекей ретінде тҧс кілемдер мен ҿрнекті басқҧрлар қолданылған.
Еденде киіз тҿсемдер, оның ҥстінде қҧрақ кҿрпелер мен жастықтар жатыр. Жиһаздан сандықтар мен ағаш тҿсек, дҿңгелек ҥстел бар. Сандық ҥстінде текшелеп
53
тҿсек жиналған. Бҽрінің ҿз орыны, ҿз қажеттілігі бар. Басы артық зат жоқ. Барлық тҧрмыстық заттардың бҽрі табиғи материалдардан жасалған.
Қазақ халқының басты тҥстері ретінде жылы тҥстік гаммаға жататын тҥстерді, яғни - сары, қызыл, қоңыр тҥстерді атап ҿткен жҿн. Суық тҥсті - кҿк, кҥлгін тҥстер кҿп қолданылмайды. Бҧндай ерекшілік тек киіз ҥйде ғана емес, киім киюде, зергерлік бҧйымдарда, ер-тоқым, қару-жарақ, ыдыс-аяқ сияқты қолданыстағы заттардың бҽріне тҽн.
Барлық заттар ағаш, темір, жҥн мен тері сияқты табиғи материалдардан жасалатын болғандықтан тҥстері осы табиғи ҿнімге тиесілі болып келеді. Ағаштың тҥсі жылы сары тҥстен қызылқоңыр тҥс аралығындағы тҥстік реңдерді қамтыса, ақ немесе қара жҥннен жасалған бҧйымдар: киіз тҿсемдер, сырмақтар мен басқа да бҧйымдар осы материалдың табиғи тҥсіне сай реңде.
Ал, кілем мен алаша, басқҧр сиықты бҧйымдарға боялған тҥрлі-тҥсті жҥн қолданылған. Жалпы тҥстік гамма ҿте бай ҽрі тартымды.
Қазіргі кезеңде этностильді дизайн салаларында кеңінен қолдану ҿріс алған қҧбылыс.
Мысал ретінде ел ордамыздың сол жағалауындағы қатар орналасқан мейрамханалар жҥйесін еске алайық. Кавказ, бавария, ҿзбек тағысын тағы этностильдік нақышта жасалған демалыс орындарының дизайны ҿзіне тҽн ерекшелігімен қызықтырады.
Графикалық дизайн салаларында да этностильді қолдану қарқынды дамып келеді. Қала ішін безендіруде, жарнамалық жҽне баспа бҧйымдарында, теледидар мен ақпараттық қҧралдарда, тҥрлі фирмалық стильдерде ҧлттық нақыш қолдану қажеттілігі туындап отыр. Ҽсіресе, логотиптер мен тҥрлі символдарды, дизайн элементтерін жасауда қазақ орнаменттерін, тамғалы тастағы бейнелерді, тҥрлі образдарды қолдану ҽдетке айналуда. Бҧл заңды қҧбылыс деп білеміз.
Келесі кезекте тҥстік ассоциялармен танысу барысында тҥстік шешімдерді қолдану тҽсілдеріне кеңірек тоқталамыз.
Негізі кез келген этностың тҥске деген ҿз кҿзқарасы қалыптасқан. Бір елдерде белгілі-бір тҥске деген кҿзқарас екінші бір елде басқаша тіпті қарама-қарсы болуы мҥмкін. Қазақ халқының тҥстерге деген қалыптасқан наным-сенімдері бар.
Ақ тҥс табиғатта жиі кездесетін тҥстердің бірі. Жҧмыртқаның ағы, аққу, аққҧтан, кҿздің ағы (белогі), ақ қар, ақ бҧлт, ақ тастар, ақ ҽк (извест), ақ мақта, ақ гҥлдер т.т.
Жалпы ақ тҥс адамдар санасында тазалық пен пҽктіктің символы ретінде қалыптасқан. Қазақ халқының дҽстҥрінде жақсылықты ақ тҥспен салыстыру ҽдетке айналған. Молшылықты тілегенде "Ақ мол болсын!" десе, жас отауға тігілетін ақ ҥй тек жақсылық болсын деген ниетті білдіреді. Ақ киізге отырғызып "Хан кҿтеру", яғни хан сайлау дҽстҥрі, жолы болсын деген ниетпен "Ақ жол!" тілеу, "Бірінші байлық денсаулық, екінші байлық ақ жаулық", "Ақсақалды аталар мен ақ жаулықты апалар" ҧғымдары да осының айғағы.
Керісінше "қара жамылу" - қаза болғандағы киінетін киім тҥсін білдіреді. "Қара бет", "қара ниет" деген сҿз тіркестіктері жаманшылықты білдіреді.
Осы орайда айта кететін бір жайт - тҥстердің адам психологиясына ҽсер ету ерекшеліктерін ғылыми тҥрде зерттей келе, бір тҥске деген біржақты кҿзқарастың болуы қате тҥсінік екенін осы мҽселе тҿңірегінде терең ізденіс жасаған психология, физиология, эстетика, социалогия жҽне тҥстану ғылым салаларының зерттеу нҽтижелеріне сҥйене отырып айтарымыз - тҥстің ҽсері мен қасиеті ҽлдеқайда кең ауқымды қҧбылыс.
Қазақ халқында тҿрт тҥлік малды ажырату ҥшін қолданылатын тҥстік атаулар - кҥрең, жирен, ақ боз, сҧр т.т. атап кетуге болады.
54
Табиғи қҧбылыстарды сипаттайтын немесе балама тҥрінде қолданылытын тҥстерді атап ҿтетін болсақ - алтын кҥз, кҿгілдір аспан, жасыл шҿп, қоңыр кҥз, ақ қар, теңіз толқыны тҥстес тҥс, кҿк шалғын, ала тау, қызыл алма, ащы сары, сҧр жауын т.б.
Халқымыздың қолданбалы ҿнерінде жиі қолданылатын тҥстерді бала кезімізден жақсы білеміз. Мысалы, қҧрақ кҿрпені еске алайық. тҥрлі-тҥсті маталардан қҧралған кҿрпе табиғатың гҥлденген шағын еске салады. Жасыл тҥсті пҥліш жасыл шҿппен кҿмкерілген жайлауды, қызыл тҥсті мата бҿлшектері қыр гҥлі қызғалдақтарды, кҿк тҥстілері сылдырап аққан су жылғаларын еске салады.
Киіз бҧйымдарында қой жҥнінің табиғи тҥстері - ақ пен қарақоңыр тҥстердің контрасты қатынастары қолданылады. Ҿмірде ақ кезең мен қара кезеңдердің алмасып отыратынын білдіреді. "Тҧсау кесу" рҽсімінде ақ тҥс пен қара тҥсті жҥндерден аралас иірілген арқан қолдану адам ҿмірінде осы екі жағдай қатар кездесетінін, солардан сҽбидің болашақ ҿмір жолында сҥрінбей ҿтуі керектігін ырымдап, тҧсауын кесу халқымыздың ерекше дҽстҥрі екенін білеміз.
Ақ жҽне қара тҥсті жҥндерден жасалған киіз сырмақтар мен бітпестердің оюларының бір-бірімен қиылыса сырылуы табиғат қҧбылыстарының алма-кезектілігінің айғағы: кҥн мен тҥннің, жаз бен қыстың ауысуы, сол сияқты жамандық пен жақсылықтың жҽне тағысын тағылардың.
Жоғарыда қазақ халқының тҥстерге деген кҿзқарасы мен нанымдарына тоқталып ҿттік. Баяндамада кҿтерілген мҽселе бойынша қорытындылай келе айтарымых заманауи дизайн саласында жобалау жҧмыстарын атқару барысында этностильді тҥстік шешім табуда қолдануды қажетті мҿлшерде жҽне орынды етіп қолдана білу қажет деп білеміз.
УДК 528.024.4
МЕТОДИКА МОНИТОРИНГА ЗА ДЕФОРМАЦИЯМИ ЗДАНИИ (ТРИГОНОМЕТРИЧЕСКОЕ НИВЕЛИРОВАНИЕ СПОСОБ ПРОФЕССОРА В.В.ПОПОВА)
Табылдиева Меруерт Мҧратқызы, студент гр. ГК-42
Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева
Джуринская Татьяна Михайловна
Преподаватель кафедры геодезии и картографии Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева
Резюме
При мониторинге зданий используются определенные методики расчѐта, и исходя из этого подбираются приборы с определенной точностью. Мониторинг ведѐтся надземной и подземной частей высотного здания и грунтов основания. Так как любые работы должны вестись с обоснованной методикой и целесообразной затратой, рассмотрим менее затратный метод традиционной нивелировки с применением способа профессора Попова.
Summary
When monitoring of buildings using certain methods of calculation, and from that selected devices with a certain accuracy. Monitoring is tubers and high building and soil foundation. Since any work should be carried out with reasonable and appropriate methods of cost, consider a less expensive method of traditional leveling using the method of Professor Popov.
В современном мире очень актуальным становится в геодезии геодезический мониторинг. Причиной тому является урбанизация (от лат. urbanus-городской), темпы застроек, а именно высотных зданий растут, и требуют постоянного контроля за
55
состоянием (мониторинга) объекта. Помимо наблюдения за промышленными и специальными сооружениями, мониторинг ведѐтся и за гражданскими зданиями. Высотные здания, являются сложными инженерными сооружениями, необходим контроль технического состояния; функционирование инженерных сетей, конструкций в целом и отдельных узлов, поведения грунтового массива и т.д. Все компоненты составляют единую систему мониторинга здания. Осадки, отклонения от параметров здания допустимыми считаются по СНиП. Для этого в нѐм предусмотрены, допустимые незначительные погрешности.
Основные типы методик в мониторинге:
а) геодезические измерения, нивелировка в основном геометрическая (способ профессора Попова т.к. является строгим, даѐт такие же результаты, как наименьших квадратов), цифровые датчики, спутниковые GPS - технологии, лазерное сканирование зданий [1,2,3].
б) инженерно-геологические наблюдения грунтов в основании и окрестностях здания, за их перемещением. Измерения могут производится в отдельных скважинах до межскважного просвечивания (вплоть до получения 3-мерого томографического изображения). Наблюдения через датчики давления на грунт, в сваях-вертикальных нагрузок [1,2,3].
в) измерения нагрузок и деформаций в конструкциях фундамента и надземной части с помощью датчиков[1,2,3].
г)сейсмометрические методики, используются деформографы, наклономеры, сейсмометры. Колебания создаются искусственно ударами, или естественно микросейсмы источники[1,2,3].Этот метод наиболее нагляден для прогноза динамики сооружения.
Примером для нас послужит свободная сеть, состоящая из трѐх полигонов. Чертим схематический чертеж, подписываем данные полученные во время геометрической нивелировки. Эти данные необходимо для вычисления H высот узловых точек, уравнивания и оценки точности. Измеренные превышения по каждому звену (ходу, связывающему две соседние узловые точки), длины звеньев и число станции в каждом звене (стрелками показаны направления, возрастания превышений), и отметка исходной марки[4]. Прежде всего, подсчитывают невязки в превышениях по каждому полигону, соответствующие обходу полигона по направлению часовой стрелки, и их наибольшие по абсолютной величине допустимые значения[6]. Результаты этих вычислений записывают на том же чертеже сети. Убедившись в допустимости невязок, переходят к уравниванию сети [6]. Для этой цели строят новый схематический чертеж сети крупных размеров (рис. 1), на котором непосредственно производится вычисление поправок на звенья.
На этом чертеже (рис. 2) примерно в центре каждого полигона строят рамочки, над которыми римскими цифрами пишут номера полигонов, а внутри рамочек записывают невязки. Затем вне каждого полигона у каждого его звена строят рамочки для записи
56
поправок. Таким образом, у внешних звеньев сети будет по одной рамочке, а у внутренних - по две (по одной с каждой стороны звена).
Для каждого звена полигона вычисляют красные числа ( - номер данного
полигона, - номер смежного с ним). Красным числом называется отношение числа станций в звене к числу станций во всем полигоне (или отношение длины звена к периметру полигона).
Соответственно данному определению
k ini(1)n ik ijnijn iСумма красных чисел для каждого полигонадолжна быть равна единице(например, в первом полигоне (см. рис. 1) 0,46+0,23+0,31=1)[4,10,12].
Полученные таким путем числа записывают красным цветом над соответствующими рамочками, расположенными вне полигона около его звеньев. Затем приступают к распределению невязок пропорционально красным числам соответствующих полигонов. Это распределение невязок производят непосредственно на чертеже (см.рис.2), применяя при этом метод последовательных приближений.
Умножив невязку первого полигона (I) на его красные числа, полученные произведения, сумма которых должна быть равна распределяемый невязка (-25-12-17=-54) [4,10,12], записывают в соответствующих данному полигону рамочках. Распределенную невязку подчеркивают. Переходят к полигону II. Здесь значение невязки изменится на величину поправки, перешедшей из полигона I (+38-12=+26) [4,10,12]. Распределенную невязку подчеркивают. Новую невязку распределяют пропорционально красным числам этого полигона (0,26; 0,46; 0,28) и полученные произведения (+7,+12,+7), сумма которых должна быть равна распределяемой невязке, записывают во внешних к полигону рамочках под соответствующими красными числами. Распределенную невязку подчеркивают. В полигоне III будет новая невязка, равная сумме начальной невязки и поправок, перешедших из полигона I и II (+36-17+7=+26) [4,10,12]. Учтенные поправки подчеркивают. Полученную невязку распределяют таким же путем, как и в первых двух полигонах, и подчеркивают.
Закончив распределение невязок во всех полигонах, возвращаются к полигону I. Здесь появится новая невязка, равная сумме поправок, перешедших из смежных полигонов. Эта невязка распределяется так же, как и первый раз. Таким образом, закончив первый цикл распределения невязок, приступают ко второму, затем к третьему и так далее до тех пор, пока все невязки полигонов станут равными нулю. Следует помнить, что во избежание повторного использования одной и той же величины в процессе распределения невязок каждое использованное значение необходимо сразу же подчеркнуть. После того как все невязки будут распределены, подсчитывают суммы чисел во всех табличках у
звеньев ().Правильность вычисления этих сумм контролируют по формулам.s i kisi(2)s i kijsij
где - сумма всех сумм чисел во внешних табличках - го полигона [5,8,11] (для полигона 1:300,46= -13,8; -300,23= -6,9; -300,31= -9,3).
Расхождение при этом контроле не должно превышать 1,5 единицы последнего знака суммы.
Затем вычисляют поправки на звенья каждого полигона, считая направление звеньев совпадающим с направлением обхода полигона. Если - й полигон по рассматриваемому звену не имеет смежного, то поправка на звено равна сумме чисел внешней таблички этого звена с обратным знаком; если же по рассматриваемому звену
57
полигон имеет смежный, то поправка на звено равна разности сумм чисел ( ) внутренней и внешней табличек этого звена. Иначе говоря, чтобы получить поправки на звенья, внешние суммы полигона переносят внутрь полигона с противоположным знаком и складывают с его внутренними суммами для тех же звеньев, считая внутреннюю сумму равной нулю, если звено является внешним. Указанное правило можно записать в виде формул
visi0si(3)vijsij0sij
Полученные поправки записывают в скобках около соответствующих звеньев (см. рис.2). У внутренних звеньев сети поправки записывают по обе стороны звена (соответственно двум смежным полигонам этого звена).
В каждом полигоне сумма поправок на звенья должна быть равна невязке полигона с обратным знаком [например для полигона ][5,6,11]. Таблица
НомераИзмеренПоправкИсправлеВысотыточекныеи на звеньянныепревышения попревышениязвеньямМ.4126,387-9,768+14-9,754Реп.13116,633+15,327+18+15,345Реп.12116,633-4,081+1-4,080Реп.11127,898-1,496-15-1,511М.4126,387-18+180
Введя поправки в измеренные превышения, получают исправленные (уравненные) их значения, по которым вычисляют затем отметки узловых точек (таблица). По поправкам на звеньях можно определить среднюю квадратическую погрешность
нивелирования хода длиной 1 км. По формулеmкмp v2(4)rгде p1, - длина звена, - число полигонов [7].iLi
Оценка точности будет надежна только в том случае, когда число полигонов не слишком мало. Если требуется вычислить высоты точек, расположенных внутри какого - либо звена, то производится уравнивание превышений в этом звене по правилу для одиночного хода.
Несвободная сеть. Уравнивание несвободной сети сводят к уравниванию свободной сети путем введения фиктивных звеньев, соединяющих исходные пункты [9] (на рисунке фиктивные звенья показывают прерывистыми линиями). В результате получают дополнительные полигоны. Дополнительных полигонов берут для уравнивания на единицу меньше числа исходных пунктов. Фиктивные звенья намечают так, чтобы они не пересекали действительные звенья и чтобы дополнительные полигоны имели наименьшее число действительных звеньев. Во всех полигонах (включая и дополнительные) подсчитывают невязки, соблюдая правило о направлении обхода
58
полигона, указанное при изложении уравнивания свободной сети. С учетом этого правила в дополнительном полигоне невязку подсчитывают по формуле
f h h H к H н(5)
Где - сумма измеренных превышений по ходу; высоты начального и конечного исходных пунктов [7,12].
Проверив допустимость невязок, приступают к уравниванию сети, считая ее свободной, приняв длины фиктивных звеньев равными нулю.
Вывод:
Способ полигонов профессора В.В. Попова является наиболее удобным для мониторинга здании, так как основана на уравнивании различных сетей, а точность уравнивания зависит от исходных данных, т.е. выбранного прибора для измерения высот (тригонометрическое нивелирование). Таким образом, можно пронаблюдать за малейшими деформациями.
Список литературы:
1. КатценбахР, Шмитт А., Рамм Х. Основные принципы проектирования и мониторинга высотных зданий Франкфурта-на-Майне, 2005 2. Айме К.А. Мониторинг зданий и котлованов, ч. 2 //Строительные материалы, оборудование, технологии века, 2005 3. Сухин В.В., Ламперти Р. Мониторинг строительного объекта - это необходимость им требование времени// Уникальные и специальные технологии в строительстве, М. "Дом на Брестской", 2005 4. В.Д. Большаков, П.А. Гайдаев. Теория математической обработки геодезических измерений. М., "Недра", 1977 5. Г.В. Багратуни и др. Справочник геодезиста. М., "Недра", 1975 6. Н.Г. Видуев, Вероятностно - статистический анализ погрешностей измерений. М., "Недра", 1969 7. В.М. Гусаров. Теория статистики. М., "Юнити" 1999 8. А.А. Игильманов и др. Инженерная геодезия. Астана, "Фолиант", 2008 9. Е.Б. Клюшин и др. Инженерная геодезия. М., "ACADEMIA" 10. А.В. Маслов. Геодезия. М., "Недра", 1980 11. В.Э. Милн. Численный анализ. М., "Иностранная литература", 1951 12. А.С. Чеботарев. Способ наименьших квадратов. М., "Геодезиздат", 1958 ИСТОРИЯ РАЗВИТИЯ ЗЕЛЕНОЙ АРХИТЕКТУРЫ: ОТ ДРЕВНИХ ВИСЯЧИХ САДОВ ДО НОВЕЙШИХ ЭКОТРЕНДОВ
Трунова Дарья Ильинична apfelsinen@mail.ru
Магистрант Института Архитектуры и Строительства им. Т. К. Басенова, КазНТУ им. К. И. Сатпаева, Алматы, Казахстан
Научный руководитель - Г.Р. Исходжанова
Архитектура, как рукотворная, искусственно созданная среда, постоянно взаимодействует с природным окружением, противопоставляя себя или растворяясь в нем. Борьба этих двух начал всегда была источником философских и эстетических размышлений общества, приводя к появлению в архитектуре разнообразных приемов озеленения и фитодизайна. Начало современной зелѐной архитектуры принято отсчитывать с середины 70-х, когда западный мир озаботился сохранением природных ресурсов и проблемами окружающей среды после очередного энергетического кризиса. Наибольшую популярность эта идея приобрела в странах с мягким климатом и короткой зимой: в Юго-Восточной Азии, Латинской Америке, Австралии и Средиземноморье.
59
Стены, крыши, фасады, превращенные в сады, стали появляться одни за другими в ландшафтах главных городов мира. "Идеология sustainability приводит к возрождению традиционной архитектуры. Историческая архитектура - очень устойчивая и зеленая, так как люди не имели наших возможностей так безжалостно обходиться с природой" (С. Чобан, архитектор).
Доисторический человек, покинувший пещеру, сооружал себе укрытие из дерева - его ствола, ветвей, листьев, из травы и мха. Многие столетия деревянные крыши домов покрывали соломой, камышом, пальмовыми ветвями, а в странах с суровым климатом крыши укрепляли слоем земли, на котором вырастала трава. И до сих пор в Норвегии, а также Швеции и других прибалтийских странах встречаются старые избы и землянки с густым травяным покровом.
Рисунок 1. Старинные дома с зеленой крышей в Исландии
В древности люди окружали архитектурные сооружения зелеными насаждениями и устраивали искусственные оазисы. Сады на террасах и крышах известны с глубокой древности, и родиной их считают Ассирию и Вавилон. Самыми знаменитыми стали висячие сады Семирамиды - одно из семи чудес света. Это грандиозное сооружение возвѐл вавилонский царь Навуходоносор II. В архитектурном плане висячие сады представляли собой пирамиду, состоявшую из четырѐх ярусов-платформ. Их поддерживали колонны высотой до 23 метров. Нижний ярус имел форму неправильного четырѐхугольника, наибольшая сторона которого составляла 42 м, наименьшая - 34 м. Все растения были привезены из Мидии.
Чтобы предотвратить просачивание поливной воды, поверхность каждой платформы сначала покрывалась слоем тростника; на нѐм толстым ковром лежала плодородная земля, куда были высажены семена различных трав, цветов, кустарников и деревьев.
Рисунок 2. Висячие сады Семирамиды. Реконструкция начала XX века
В Древней Греции возник обычай украшать плоские крыши растениями в горшках, и он перекочевал затем в Древний Рим. При раскопках Помпеи и Геркуланума были обнаружены остатки сада на плоской крыше аркады, окружавшей с трех сторон Виллу Мистерий. На террасах мавзолея Августа размещались земляные насыпи, на которых росли кипарисы. Последняя терраса находилась на высоте 44 метра от земли, и вся композиция напоминала зиккураты с их пирамидальным силуэтом. В V веке византийские императоры создавали прекрасные сады на террасах верхних этажей своих дворцов и замков [1]. Создание искусственных террас на ступенчатых каменных пирамидах и на горных склонах для выкраивания как можно большей поверхности земли в сельскохозяйственных целях высоко ценилось в доколумбовой Америке. Рисунок 3. Террасы Мачу-Пикчу возле Куско, Перу, ок.1500 г.
В эпоху Возрождения висячие сады, так почитаемые в древности, обрели свою новую жизнь. В 17 веке в Италии были популярны зеленые театры, которые являли собой очень сложно спроектированные архитектурно-ландшафтные комплексы, в них имелась сцена на нескольких уровнях, с различными входами, которые скрывались подстриженными живым изгородями. Лучшими примерами зеленых театров являются "Имперский холм" и Вилла-Марлиа в Тоскане [2]. Во времена развития стиля Рококо ландшафтные посадки, цветущие растения становятся важным элементом архитектурного стиля, украшая элементы здания и интерьеров позолоченным или живописным растительным декором. Комнатные растения, оранжерейные экзотические посадки и сады стали важным атрибутом окружения человека с времен королевы Виктории. В XX веке идеи озеленения эксплуатируемых кровель получают развитие у таких архитекторов, как Ле Корбюзье (жилые единицы в Марселе, административный комплекс в Чандигархе), Райта, Гропиуса и др. Кроме кровель и террас, ползучие виды растений издревле затягивали плотной завесой стены зданий. Заросли покрывали стены покинутых зданий, руины замков, что создавало особое романтическое настроение о днях минувших. Увитые плющом стены домов, беседок делали архитектуру зданий более уютной, обжитой, стирая грань между строениями и природой. Вертикальное озеленение в современной интерпретации было изобретено Стенли Харт Уайтом в американском университете Urbana-Champaign штата Иллинойс в 1931-1938 годах. По крайней мере, именно Стенли Уайт получил первый в мире патент на вертикальную фитостену, концептуализированную как "новый тип сада для решения проблем современного ландшафтно-паркового дизайна". В 1994 году архитектор Патрик Бланк во время парижского фестиваля ландшафтного дизайна выступил со своей системой вертикального крепления и 61
выращивания растений. Его экспозиция с "живой стеной" из экзотических садовых растений привлекла внимание сотен специалистов и сразу же была охарактеризована как образец развития новой тенденции в искусстве декорации.
Рисунок 4. Мост Max Juvenal, дизайнер Патрик Бланк, Прованс
С начала XXI века экологическим проектам придается особое значение в связи с осознанием общества энергосберегающих проблем. Зеленая архитектура становиться одним из направлений энергоэффективных доктрин. Проектируются здания-сады, вертикальные парки, фермы небоскрѐбы и многие другие строения, использующие вертикальные и горизонтальные виды озеленения, разнообразные виды фитодизайна. Правительства ведущих стран часто являются инициаторами развития экологической архитектуры, в частности, становясь заказчиками проектов зданий для собственного размещения. Разработкам в области экоархитектуры посвящаются многочисленные конкурсы и конференции.
Рисунок 5. Проект школы в Стокгольме, Ким Нильсен, Швеция
Современная зеленая архитектура использует разнообразные приемы озеленения для практически всех элементов здания - крыши, балконы, террасы, наружная поверхность зданий, интерьеры здания. Объектами ландшафтного озеленения становятся
62
не только поверхность земли вокруг застройки, но и многие объекты городской структуры
- инженерные сооружения, мосты, тумбы, выступающие детали конструкций и т.д. Несомненно, что эта тенденции развития современной архитектуры, благодаря объединению конструктивной структуры зданий с природными элементами, порождает новый вид эмоционального и эстетического воздействия зеленой архитектуры на человека.
Литература:
1. Титова Н. П., Сады на крышах - М.: ОЛМА-ПРЕСС Гранд, 2002. - 112 с. 2. Архитектура. Краткий справочник/Гл. ред. М. В. Адамчик: гл. научн. Ред. В. В. Адамчик и др. - М.: АСТ: Мн.: Харвест, 2007. - 624 с 3. Джереми Мелвин, Архитектура: путеводитель по стилям : [пер. с англ.] - Кладезь-Букс, 2007. - 158с. Список использованных интернет ресурсов: 4. http://www.goethe.de/ins/ru/lp/kul/dur/sta/npb/ru6075262.htm УДК. 696.2.(075.8)
КӚПҚАБАТТЫ ТҦРҒЫН ҒИМАРАТТАРЫН ЖЫЛЫТУҒА KETETIH
ЖЫЛУ ШЫҒЫНДАРЫНЫҢ МЕНШІКТІ КӚРСЕТКІШІН ТАЛДАУ i
Турдыкулов Mypaт Хакиматуллаевич, turdykulov murat@mail.ru
Л.Н. Гумилев атындағы ЕҦУ магистранты, Астана, Қазақстан Ғылыми жетекшісі - Унаспеков Б.А.
Жылу кҿздерінің жылулық кҥшін анықтап, тарамдалған жылу жҥйелерін жҽне магистралды диаметрлерді есептеген кезде жылытуға кеткен жылудың ҥлкейтілген кҿрсеткішімен, пҽтер кҿлемінің 1 м2 қарасты мҽнін қолданады. СНиП 2.04.07-86 "Жылу жҥйелері" басылымында сол ҥлкейтілген кҿрсеткіштердің мҽндерінің кecтecі берілді, оны жаңа СНиП 41-02-2003 басылымына ереже тҥрінде тасымалдау ҧсынылды. Бірақ, бҧл кесте ескірген жҽне қайта қарастыруды қажет етеді.
Біріншіден , бҧл кесте 5 қабаттан аспайтын ғимараттарға арнап жасалған, ал біздің еліміздегі кҿптеп салынып жатқан ғимараттардың орташа қабат саны 9-12 қабат немесе одан да жоғары.
Екіншіден, ғимараттың кҿрсеткіштер жолағы қуат ҥнемдеу шараларынан кейін ол шаралардың нағыз мҥмкіндіктерін кҿрсетпей тҧр, берілен ақпарат бойынша меншікті кҿрсеткіштерінің тҿмендеуі тек 1-6% ғана мҥмкін. Бҧл жолақ алынып тасталуы керек, ал қуат ҥнемдеу кҿрсеткіштерінің ҥлгісі ретінде заманауи ғимараттардың жылытуына кеткен меншікті кҿрсеткіштер алыну керек.
Ҥшіншіден, 1985 жылға дейін салынған ғимараттардың кҿрсеткіштер кестенің бipiзділігін бҧл ғимараттардың сол уақыт мерзіміндегі жылу қауіпзіздігін жоғарылататын ешқандай қҧжаттармен байланысы жоқ жҽне шынайы жағдайдың бейнесін кҿрсетіп тҧрған жоқ жҽне де, керсеткiштердің аймаққа байланысты ҿзгерісінде заңдылықтың жоқтығы таң қалдырады, мҧның дҽлелі ретінде, мысалы, 3-4 қабатты ғимараттардың кҿрсеткіштер қатынасын айтуға болады: -30 бен -35 °С арасында 137 - 128 = 9 тармақтық ҥзіліс, -35 пен -40 °С 3 тармақ , ал -40 пен -45 °С арасында қайта кҿбею - 12 тармақ.
Қҧрылыстағы тҽжірибеге сҥйенсек, 1-3 қабатты ғимараттарды 6ip пҽтерлі жҽне бекітілген деп бҿліп қарастырған орынды, ceбeбi олар ықшамдылығымен ерекшеленеді.
,
Мҧндағы Ah - сыртқы қоршаудың ауданы
63
Бip пҽтерлі ҥйлерде Кс = 0,65., .0,55, бекітілген ҥйлерде Кс - 0,4.. .0,35, сҽйкесінше меншікті жылыту жылуы шығыны да қысқартады, бірлік кҿлемге сыртқы қоршаулар ауданы кем болып келеді, мҧздату ауданы азаяды. Осыдан кейін ҥй қҧрылысының алғаншқы кезеңіне (1958... 1965 жж.) жататын 5 қабатты ҥйлерді жазу керек, ықшамдылығы Кс = 0,35.. .0,32. Астанада бҧл 1-511 сериялы типтік кірпіш ҥйлер,
блоктық 1-510 жіне панелдік 1-515, II-32, K-7, 1605.
Кейін 1961-1970 жылдарғы жобалар бойынша салынған 9 қабатты ҥйлер, ықшамдылығы Кс = 0,3...0,27. Бҧларға II-29 сериялы кipпiш ҥйлерді, блоктық И-18,
панелдік II-49, II-57, 1-515, 1605AM.
Бҧл жерде кірпіш ҥйлерді бҿліп қарастыруға болады, ceбeбi осы қҧрылыс материалы жетіспеген жағдайда қабырғалардың қалындығы жылу ҿткізудің минималды мҽніне сҽйкес салынған. Ал бip қабатты панелдер мен блоктарда керамзитобетон қолданылған, оның жылу ҿткізіштігі кірпіштен тҿмен, соның нҽтижесінде қабырғалар жылырақ болып шықты. Сонымен қатар, ҥш қабатты темір - бетонды ортасында жылытқышы бар панелдерде жылу тасымалының кедергісі кҿп, сҽйкесінше жылу шығынының кҿpceткіштері кірпіш ҥйлермен тең ықшамдылық жағдайында тҿмен болды.
Келесі кезең, 12-14 кабатты жылы шатырлы ҥйлердің салынуы, ықшамдылығы Кс = 0,28 .. .0,26 - бҧлар П-30, П-46, П-47, П-55 сериялы панелді ҥйлер.
Жҽне де 15 этаждан жоғары - П-3, П-44, КТЖС, Пд-4 сериялы панелді ҥйлер, кейін И-155, 111-МО, арнаулы жобаларға сҽйкес монолитті ғимараттар, олардың қҧрылысы қазірге дейін жҥріп жатыр.
Ҽpi қарай, соғыс жылдарынан бастап 1995 жылға дейін (Минқҧрылымның № 18-81 1995 ж 11 тамызда шыққан қаулысының шығуы) СНиП II-А жҽне II- 3 негізгі жағдайлары "қҧрылыс жылу техникасы" қайта қарастырылған жоқ, сондықтан 1985 жыл меншікті кҿрсеткіштер ҿзгерісінің "шегі" бола алмайды.
Ҽрине, жылу кҿрсеткіштерінің дамуы жҥргізілді, жылу техникалык бірізділік конструкциясының коэффициенті енгізілді, онда ҥшқабатты панелдері салқындату кқпірлері ескерілді, экономиялық тиімді жылу изоляциясының қалыңдығын енгізу амалдары жасалды, бipaқ бҧл жылу тасымалдаудың ақырғы мҽніне ҽсерін тигізді.
Талап етілген жылу ҿткізгішке R0 жарық ҿткізбейтін сыртқы қоршаулар санитарлы-гигиеналық жҽне жайлылық жағдайларын ескере анықталды, қоршауға байланысты жылынушы ғимараттың ішкі ауа температурасының, жҽне сыртқы салқындатқыштың ішкі бетінің температурасының, ҽр тҥpлi мҽндері берілді: тҧрғын ғимаратында Dt= 6 °С, қоршауларға Dt = 4 °С, формула бойынша
Мҧндағы, k - коэффициент, сыртқы ауаға қатысты қоршау конструкцияларының жағдайларына байланысты қабылданады, вертикалды сыртқы қабырғаларға k = 1; tin -
ішкі ауа температурасы, тҧрғын ҥйлерде toul > -30 °С бастап, tin - 18 °С, tout < -30 °С бастан, tin = 20 °С; tout - сыртқы ауа температурасы, жылыту жҥйелін жобалау
мақсатында қолданылады (ең суық бескҥндік температура 0,92); αin - сыртқы қоршаудың ішкі ауаға беретін жылу коэффициенті 8,7 Вт/(м2-°С) қабылданады.
Терезелік ҿтімдерден солтҥстік аймақтардан басқаларынан жылу беру кедергісі
сол кездегі жасалатын терезелердің мҽндері бойынша қабылданды: екі ҽйнекті бҿлек байламды R0 = 0,38 м2.°С/Вт жҽне бip байламды R0 = 0,34 м2.°С/Вт.
№ 18-81 Минқҧрылым бекітуі бойынша ішкі ауа мен сыртқы беттің арасындағы температуралар айырмашылығы азайтылды: қабырғаға Dt = 4 °С дейін, қоршаулар мен шатыр жабындарына Dt = 3 °С; 1995 жылдардан бастап жҽне 2000 жылдарда екінні кезеңінде сыртқы қоршауларды жылу беру кедергісінің мҽні ҧлғайтылды.
Мысалы, сыртқы ауа температурасы tin = -25 °С болған аймақтарға R0 -
64
1.(18+ 25)/(6-8,7) = 0,82 м2-°С/Вт орнына, R0 = 2,0м2.°С/Вт бірінші кезеңдежҽне 3,15 м2.°С/Вт екінші кезеңде, қоршауларға сҽйкесінше 1,23, 3,0 жэне 4,7 м2.°С/Вт.Терезеніңжылу тасымалының талап eтiлгeн кедергісіенгізу кезеңіне тҽуелсіз
тҥрде 0,54 м2.°С/Вт мҽнін терезе ауданының вертикалды сыртқы қоршауларға қатынасы тҧрғын ғимараттарға 0,18 ал қоғамдық ғимараттарда
0,25 кҧрады.
Олардың жылу беруге кедергісіне тҽуелді сыртқы қоршау арқылы жылу жоғалтуға қарағанда осы уақыт ішінде (1995ж дейін) басқа жылу балансын қҧрайтын ғимараттар елеулі ҿзгерістерге шыдады. Бip жағынан
бҧл талап етілетін жылу жҧмсауының шамасына ҽсер етпейтін есептерді анықтау ғана болды.
Осылай, СНиП ІІ-Г.7-62 "жылыту, вентиляция жҽне ауаны кондиционерлеу" жобасында сыртқы ауаны жылытуға кеткен жылу шығыны 8% кҿлемінде қабылданып, тҧрмыстық жылу шығындары ескерілген жоқ.
Кейін тҽжірибе жҥзінде инфильтрленуші ауаның келемін анықтады, қабатты ғимараттарға сҽйкес 20-40 % артылған таза ауа келемінің пҽтерлердің вентиляциясына қажет екені анықталды (1 м2 ауданға 3 м3/ч ауа).
Бipaқ инфильтрацияланған қҧрам бҿлікті толық ескеру жылытуға қайтымсыз шығындар туғызды, сонымен қоса, ҧқсас ғимараттардағы тҽжірибелер айқындалған жоқ.
Сол кезде тҧрмыстық жылу шғгындарын есепке алу ҧйғарымы жасалды, адамдар тарапынан қосылатын жылыту қондырғылары, жарықтан бҿлінетшін жылу, тамақ пicipгeн кездегі жҽне ыдыс жуудан бҿлінетін жылу, электр приборларынан бҿлінетін жылу, қҧбырлардан бҿлінетін жылу жҽне тарамдалған радияциядан бҿлінген жылу есепке алынатын болды.
Пайдаланған ҽдебеиеттер
1 СНиП 2.04.07-86 "Тепловые сети" 2 СНиП II-F.7-62 "Отопление, вентиляция и кондиционирование воздуха" 3 СНиП РК2.04-01-2011*Строительная климатология ........ УДК 747
ТҤСТЕРДІҢ АДАМ ФИЗИОЛОГИЯСЫ МЕН ПСИХИКАСЫНА ӘСЕРІН ДИЗАЙНДА ҚОЛДАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Талапхан Азамат, begimbai@hotmail.com
Л.Н.Гумилев атындағы ЕҦУ-нің "Инженерлік графика жҽне дизайн" кафедрасының 2 курс магистранты,
Бегімбай Кабира Муханбетжанқызы, п.ғ.к., "Инженерлік графика жҽне дизайн" кафедрасының доценті
Адам ағзасы мен психикасына тҥстердің жағымды немесе кері ҽсер ететінін ескеру жҽне осы ерекшеліктерді дизайн саласында оңтайлы қолдана білу - қазіргі кезеңдегі ҿзекті мҽселе болып табылады.
Тҥстің адам физиологиясы мен психикасына ҽсер ететіні ежелден белгілі қҧбылыс. Тҥсті кҿру органдары арқылы қабылдап, санада тҥйсіну заңдылықтарын зерттеуде физиология мен психология ғылымдарының алатын орындары ерекше. Адам кҿзінің тҥстерді қабылдауы жҽне оны тҥйсігінде саралау қасиетінің механизімін физика жҽне физиология ғылымдары зерттеген. Ғалымдардың пайымдауы бойынша адам мыңдаған тҥстерді ажырата біледі.
Адамзат дамуы барысында ҽуелде қоршаған ортадағы табиғи тҥстерді қабылдау мҥмкіншілігіне ие болғанын білеміз. Табиғи қҧбалыстар, тау, тас, жер, су, ҿсімдіктер мен
65
жануарлар ҽлеміндегі кездесетін табиғи тҥстерді ажырата білу - адамның бастапқы тҥстану қаблеттерінің негізін қалаған. Ҿркениеттің дамуы барысында тҥрлі технологиялардың дамуына байланысты жасанды бояулар пайда болды. Оларды адамның тіршілік ететін ортасында кеңінен қолдануға мҥмкіншілік туындады. Бірақта тҥстердің адам ағзасына ҽсерін зерттеу қажеттілігі кҿптеген ғасыр бойы ескерілмей келді.
Соңғы жҥзжылдықта тҥстердің тҥрлі қасиеттерін зерттеумен айналысқан ғылымдар салаларының нҽтижелеріне сҥйене отырып, адамның тіршілік ортасын дҧрыс қҧрылымдау мақсатында ғылыми-зерттеу жҧмыстарын жҥргізу жҽне олардың нҽтижелерін саналы тҥрде қолдану - дизайн салаларының мамандарының басты мақсатына айналды. Біздің де ізденіс жҧмыстарымыз осы мақсатқа бағытталған.
Заманауи дизайн салаларында аталмыш ғылым салаларының жеткен жетістіктеріне сҥйене отырып, тҥстердің қасиеттерін ҧтымды қолдана білу қажет. Сондықтан, кез-келген тҥстің ҽуелде олардың адам ағзасы мен психикасына жағымды немесе кері ҽсерін білу қажет.
Кҿпжылғы зеттеу жҧмыстарының нҽтижесінде басты тҥстердің психикалық ҽсері тҿменде берілген (1 сурет) сипатқа ие деген деректер алынған.
ТҥстерҚоздҦнжырғаныТыныштандыратынтҥсіретіныратынҚызыл+Қызғы+лтсарыСары+Жасыл+Кҿгілд+ірКҥлгін+Қою+сҧрҚара+
Сурет1. Басты тҥстер психикалық ҽсері сипаты Ендігі кезекте басты тҥстердің адам физиологиясы мен психикасына қалай ҽсер
ететініне қысқаша тоқталып ҿтейік.
Қызыл түс - тҥс толқынының ҧзындығы ең жоғары кҿрсеткішке ие болғандықтан адамға ҽсері де жоғары. Қоздырғыш, жылытқыш, белсенді жҽне энергиялы тҥс. Сондықтан кҿру органы арқылы қабылданып, адам ағзасының барлық органдарының жҧмысын жандандырады. Нерв орталығын жандандырып, бҧлшық еттер мен бауырды энергиямен толықтырады. Қызылша ауруын жҽне тері ауруларын емдеуде қолданылады. Белгілі-бір уақытқа бҧлшық етінің жиырылуын кҥшейтіп, қан қысымын кҿтереді жҽне тыныс алуды жиілетеді. Медитация кезінде қызыл тҥстің энергиясын алуға, суық тиіп ауырғанда, ҿкпе қабынуына, астма жҽне тағы басқа ауруларға септігі бар деп есептеледі.
Кері ҽсер етеді - толық адамдарға, қан қысымы жоғары адамдарға, жҥйке ауруы барларға, жирен шаштыларға.
Қабыну процестері ҿтіп жатқан кезеңде қолдануға тиым салынады, себебі оларды одан сайын ҥдететін болғандықтан.
Зодиак белгілерінің мыналарына тҽн: тоқты, арыстан, таразы, саршаян, атушы. Қызғылтсары - жандандыратын тҥс. Қызыл тҥс ҽсер ететін бағытта ҽсер етеді.
Бірақ, қызылға қарағанда саябырлау. Ас қорытуды жақсартады, жасаруға септік етеді, қажырлықты арттырады, еңсені кҿтереді, уайымнан арылтады. Ҿкпе тканын ширатады, антиспазматикалық қасиетке ие, қан айналымын жҽне тері тҥсін жақсартады, бірақ
66
қызғылтсары тҥстің мҿлшерден тыс болуы ағзаның қызуын қҿтеруі мҥмкін (яғни ол қызылға қарағанда жылырақ тҥс).
Зодиак белгілерінің мыналарына тҽн: қой, арыстан, таразы, бике, егіздер.
Сары - жандандыратын тҥс. Физиологиялық тҧрғыдан оптималды. Азырақ шаршататын, нерв жҽне кҿру жҥйелерінің жҧмысын қозғалыс орталықтарын жандандыратын, кҿніл-кҥйді кҿтеретін, бҧлшық еттерді щуаттандыратын, диабет ауруын емдеуге қолданылытын, ас қорытуды жақсартады, қылилықты тҥзететін, қимыл-қозғалысты тҥзететін қасиеттері бар деп есептеледі.
Медитациялық емдеу тҽжірибесінде қолдану нҽтижесінде интеллектуальды қаблеттерді арттырып, минеральды қажеттілікті толықтырады. Ағзадағы қышқылды азайтады.
Зодиак белгілерінің мыналарына тҽн: арыстан, таразы, бике, егіздер.
Жасыл - физиологиялық тҧрғыдан оптималды тҥс. Қан қысымын тҿмендетеді, капиллярды кеңейтеді, сақинаны (мигрень) тыныштандырып жеңілдетеді, бҧлшықтардың жҧмысын ҧзақ уақытқа кҿтереді. Қызылға қарама- қарсы ҽсер етеді.
"Жасыл тҥсті ҧнатпайтын адам - ҿмірдегі болатын қиыншылықтарға тҿзгісі келмейтін, тағдыр тауқыметінен, кҥрт ҿзгерістерден қорқатын адам. Ал оны ҧнататын адам, басқа біреудің ықпалында болудан қорыққандықтан ҧдайы ҿзін ҿзі кҿтермелейтін адам" деген тҧжырым бар. Жасыл тҥсті ҧнататын адамдар қажырлығымен, қайраттылығымен, табандылығымен ҿмірдегі қиыншылықтарға қарсы тҧратын қасиетке ие. Егер сізге ашық жасыл тҥс ҧнайтын болса, сізге биязылық пен сезімталдық тиесілі, сіз жанды адамсыз, бірігіп іс-қимыл жасауға бейімсіз жҽне де жақыныңызға ҽрдайым кҿмекке келуге даярсыз, сізде емшілік қасиет болуы мҥмкін" деген Гетенің ой-тҧжырымын осы сҽтте айта кету орынды.
Жасыл тҥс ағзаны сергітетін ҽрі тыныштандыратын қасиетке, сонымен қатар антисептикалық қасиетке ие, сондықтан жҥрек пен қан тамыры, астма, ҧйқы қашу ауруларын емдеуге қолданылады.
Зодиак белгілерінің мыналарына тҽн: торпақ, шаян, бике, мергендер.
Көгілдір - тыныштыратын тҥс, бҧлшық етіндегі қысымды тарқататын, қан қысымын тҥсіретін, жҥрек соғысын жҽне тыныс алуды саябырлататын, дене қызуын тҥсіретін, сергітетін, шыдамдылыққа баулитын, тҽбетті тҥсіретін, ауырғанды басатын, ыстықты тҥсіріп, антисептикалық қасиеттерге ие. Ҧйқы қашқанда жҽне жҥйке тозғанда кҿмектеседі. Сондықтан ауруханаларда жиі қолданылады.
Зодиак белгілерінің мыналарына тҽн: таразы, балық, мергендер, су тҿккіштер, теке мҥйізділер.
Көк - тыныштыратын қасиеті ҧнжырғаны тҥсіретінге ауысып, адамның физиологиялық жҥйесінің жҧмысын тежейді, антисептикалық жҽне бактерияға қарсы қасиетке, ҿсуге септік ететін, ісікті емдейтін, кҥйікті, шаштың тҥсуі, ревматизм, бас ауруын, кҿздің қабынуын емдейтін қасиетке ие. Эмоциональды жҽне жҥйке ауруына душар болған адамдарды емдеуге бағытталған терапияда қолдануға ҧсынылады. Кҿк тҥстің ҽсері тым ҧзақ қолданылса адамды сары уайымға (депрессия) шалдықтырады.
Зодиак белгілерінің мыналарына тҽн: таразы, балық, мергендер, су тҿккіштер, теке мҥйізділер.
Күлгін - қызыл мен кҿктің қоспасы. Жҥйкеге ауыр ҽсер етеді. 2 суретті қарастырайық:
Сурет 2.
Суретке тҥсінік:
67
+ жандандыратын ҽсер
- тыныштандыратын.
Жасыл тҥс суретте кҿрсетілгендей ең нейтральды жағдайда орналасқан.
Кҥлгін тҥс ауыр ҽсер ететіндіктен шетте орналасуы керек. Бірақ та кҥлгін тҥстің ашық тҥрлері (сирень гҥлдері) сергітетін ҽсер қалдырады.
Ақ түс - кҿңіл кҥйді жадыратытын, тазалық сезімін тудыратын қасиетке ие.
Қара - ҧстамдылық, байыптылық сезімдерін тудырады. Қара тҥс тым кҿп болса кҿңіл-кҥйге ауыр ҽсер етеді.
Сұр - тыныштық сезімін тудырады. Тым ҧзақ қолданылса кҿңіл-кҥйді тҥсіріп, амалсыздық сезімін тудырады.
Қоңыр - жайбарақаттық сезінеді, тым ҧзақ ҽрі кҿп мҿлшерде қалданылса қамсыздыққа ҽкеліп соқтырады.
Жоғарыда келтірілген мағлҧматтар физиология жҽне психология ғылымдарының тҥстердің адам ағзасы мен психикасына ҽсер ету қасиеттерін зерттеу нҽтижелері болып табылады. Сондықтан оларды адам ҿмір сҥретін ортада қолдану саналы тҥрде іске асырылуы шарт. Қазіргі кезеңде тҥстердің адамға ететін ҽсерін дҧрыс бағалай білу жҽне осы заңдылықтарды адамды қоршаған орта мен ол тҧтынатын заттарды ҿндіру барысында айрықша білгірлікпен қолдана білу кез келген дизайнердің басты міндеті деп білеміз.
Мысалы, адам тынығатын жатын бҿлмеде белсенді тҥстер қатарына жататын тым қанық тҥстерді, атап айтқанда - қызыл мен сары тҥстерді қолданған жағдайда оның жҥйкесінің қозып, тыныштануына кері ҽсер етеді. Демек, жатын бҿлмелерде нерв жҥйесін қалпына келтіретін жҽне адамның тынығуына септігін тигізетін салқын реңді тҥстерді қолданған жҿн.
Тҿмендегі 3-суретте тҥстердің ассоцияциялық ҽсерінің сипаттары берілген.АқжеңілСарыжжқҧреңілылығақҚызғылтжқҧрайқайлайтын, шулысарыылығақҚызылажқҧрайқайлайтын, шулыуырылығақКҥлгінауырКҿкасудымбҧяң, тынышуырыққылЖасылсадымтынышлқынқылКҿгілдірждымбҧяң, тынышеңілқылҚоңыраждымуырылықылҚоңырақҧруырғақСурет 3. Тҥстердің ассоцияциялық ҽсерінің сипаттарыБірақта олардың кҿңіл-кҥйді тҥсіретін ауыр ҿңділерін қолданған болсақ, адамныңҧнжырғасын тҥсіріп, одан сайын ауырлатуымыз мҥмкін. Сол себепті, адам ҿмір сҥретін
68
жҽне қызмет ететін орталарда жеңіл тҥстер (шабдал тҥстес, ашық жасыл немесе кҿгілдір) қолданған абзал.
Тҥстердің адам психикасынына ҽсерін жетік меңгеру арқылы оларды жарнама жасау қызметінде қолдану бҥгінгі кҥнде кең етек жайған қҧбылыс болып табылады. Жарқын ҽрі жайдарман кҿңіл-кҥй тудыратын тҥстер тобына ашық ҽрі қанық тҥстер, яғни жылы гаммадағы қызыл, сары жҽне жасыл тҥстерді қолдану жарнама тҥрлерінде ҥйреншікті тҽжірибеге айналған.
Нарықтық заманда тҥрлі ҿнім ҿндірушілердің бҽсекелестерінен айрықша ерекшеленудің басты жолының бірі - заманауи технологиялық жетістіктермен қатар бҧйымның сыртқы пішіні мен оның кҿз тартымды тҥске ие болуы шарт.
Соңғы жылдары ҿндірілетін бҧйымдардың сапасының жоғары болуымен қатар, оның тҧтынушының эстетикалық талғамын қанағаттандыру - ҿнімнің дизайнын оңтайлы орындауды дизайнерлердің басты мақсатына айналдырды. Осы заман талабына сай болу ҥшін болашақ мамандардың дизайн нысандарын жобалау барысында олардың тҥстік шешімін асқан талғаммен орындай білуі шарттылық деп білеміз.
Қолданылған ҽдебиеттер тізімі:
1. Бегімбай К.М. Тҥстану. Оқу қҧралы. ЕҦУ РББ, -Астана, 2011 ж. - 68 б. 2. Иттен И. Искусство цвета. - М.: Искусство, 2002. - 203 с. 2. Зайцев А.С. Наука о цвете и живопись. - М.: Искусство, 1986. - 158 с. 3. Ефимов А.В. Формообразующее действие полихромии в архитектуре. - М.: Стройиздат, 1984. - 168 с. 4. Фридлинг Г., Ауэр К. Человек - цвет - пространство. - М.: Стройиздат, 1973.- 141 с. 5. Волков Н.Н. Психология искусства. - М.: Просвещение, 2001.-206 с. 6. Колористика. Библиотека дизайна. www.sreda.bum.r/libr.һtm АСПАЛЫ КӚПІРЛЕРДІ ГЕОДЕЗИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУДА ЖЕРСЕРІКТІК НАВИГАЦИЯЛЫҚ ЖҤЙЕЛЕРДІ ҚОЛДАНУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚАЗАҚСТАНДА
ҚАЖЕТТІЛІГІ
А.С. Чултуков
техника жҽне технология магистрі, оқытушы Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ҧлттық университеті, Астана қ.
Тҥйін: Мақалада автор қазіргі жерсеріктік навигациялық жҥйелердің жҽне геотехникалық датчиктердің кҿмегімен кҥрделі қҧрылымдық ҥймереттердің, соның ішінде аспалы кҿпірлердің деформациясын бақылауды автоматтандырудың ҽдістерін жҽне оны біздің елде қолдану қажеттілігі туралы, оның дҽстҥрлі бақылаулардан артықшылығы туралы жазады.
Бақылау (мониторниг) ҧғымы ҽртҥрлі салаларда, ғылыми мақалаларда кҿптеп кездеседі. Қандай да бір кҥрделі қҧрылымдардың жекелеген параметрлерінің немесе қҧбылыстың уақыт жҽне кеңістіктік жағдайда ҿзгеріске ҧшырауын ҥздіксіз немесе жҥйелі тҥрде ақпарат алып тҧру жҽне осы ақпаратты ҿңдеу арқылы анықтауды бақылау деп атайды.
"Геодезиялық бақылау" немесе "деформациялық бақылау" тҥсініктері геодезияда жиі қолданылады жҽне ол ғимараттар мен ҥймереттердің дҧрыс қызмет кҿрсетуін қамтамасыз ету, қажет болған жағдайда алдын алу шараларын ҧйымдастыру мақсатында, тҧрақты тҥрде бақылау жҥргізу арқылы, сол нысандардың бастапқы қалыпты жағдайдағы қалпынан кеңістіктік жағдайда қозғалуын (ығысуын) анықтау процестерін білдіреді.
69
Кез келген қҧрылыс нысаны қҧрылыс жҥргізілу барысында жҽне қҧрылыс жҧмыстары аяқталғаннан соң қолданылуға берілген кезде кезеңдік немесе ҥздіксіз геодезиялық бақылауды қажет етеді. Соның ішінде ерекше бақылауды қажет ететін қҧрылыс нысандарына сыртқы ҽсер етуші кҥштердің айнымалы болып келетіндерін, ерекше конструкциялық пішіндерімен ерекшеленетін, дҽстҥрлі емес қҧрылыс материалдарынан салынған нысандарды, сондай-ақ аса биік ғимараттар мен ҥймереттерді жатқызуға болады. Елімізде осындай ҥздіксіз геодезиялық бақылауды қажет ететін санаулы нысандардың бірі - Семей қаласында орналасқан аспалы кҿпір.
1-сурет. Семей қаласындағы аспалы көпірдің көрінісі
Қала бойынша ғана емес, республикалық деңгейде халықтың ҽлеуметтік ҿмірінде маңызы ҥлкен Жаңа кҿпір - ҽлем бойынша осы ҥлгідегі санаулы кҿпірлердің бірі. Ертістің екі жағалауын жалғастырып тҧрған аспалы кҿпірдің жалпы ҧзындығы 1086 м, ал негізгі аралықтың ҧзындығы 750 м. Ені 35 м, ал биіктігі 101 метрді қҧрайды. Кҿпірде қолданылған жалпы темір қҧрылымдардың салмағы 20100 тонна, ал асфальттік негіздің салмағы 20500 тоннаны қҧрайды. 1998-2001 жылдары аралығында салынған бҧл кҿпірдің қҧрылыс жҧмыстары Жапонияның "ІНІ" жҽне Тҥркияның "Аларко Алсим" атты компанияларының басшылығымен жергілікті қҧрылысшылардың қатысуымен жҥргізілді. Жоғарыда аталып ҿткен сипаттамаларының ҿзі бҧл ерекше қҧрылыс нысанда ҥздіксіз геодезиялық бақылау жҥргізу қажеттілігін кҿрсетеді. Бҧған тҽуліктің жҽне жылдың ҽртҥрлі мезгілдерінде тҥсетін салмақтың ҽртҥрлілігі мен сыртқы жағдайға байланысты темір қҧрылымдардың пішінін ҿзгертуін қосуымыз керек.
70
2-сурет. Семей қаласындағы аспалы көпірдің негізгі сипаттамалары.
Деформациялық бақылаудың осы кҥнге дейін қолданылып келген дҽстҥрлі ҽдістері ҿз кезегінде мҧндай ерекше конструкциялы кҿпірдің деформациялануы туралы толық ақарат алу ҥшін жеткіліксіз. Оған бірнеше себеп бар: дҽстҥрлі бақылау жҧмыстары ҥздіксіз жҥргізілмейді, яғни квартал сайын немесе бірнеше жылда бір рет қана жҥргізіледі; бақылау жҧмыстарын жҥргізу ҥшін қолайлы жағдайды қажет етеді (ал негізгі деформациялық ҿзгерістер қолайсыз жағдайларда, мысалы, боранды кҥні, ҿте жоғары немесе ҿте тҿменгі температуралық жағдайда, кҿпір ҥстіндегі кҿлік кептелісі кезінде, т.с.с. уақыттарды байқалады), жҽне басқалары. Мҧндай жҧмыстарда бақылау жҥргізуші геодезист маман ҽртҥрлі геодезиялық қҧралдарды қолданады:
- жоғары дҽлдікті оптикалық нивелирлер (вертикаль отыруды анықтау ҥшін); - электрондық тахеометрлер (вертикаль жҽне горизонталь ығысуларды анықтау ҥшін);
- жерсеріктік GPS қабылдағыштары (вертикаль жҽне горизонталь ығысуларды анықтау ҥшін); - қашықтық ҿлшеуіштер (горизонталь ығысуларды анықтау ҥшін); - еңістік датчиктер, акселерометлер,тензометрлер жҽне басқа да мҽлімет жинақтаушы қҧралдар. Бақылау жҧмыстарын жҥргізіп болғаннан кейін қҧрылымдардың геометриялық параметрлерінің жобалық жағдайдан ауытқушылығын немесе дҧрыстығын сандық-графикалық модельде кҿрсету ҥшін бақылаушы маман барлық алынған мҽліметтерді камералдық жағдайда ҿңдеуі қажет. Яғни бҧл кезде біз кҿпірдің жыл бойғы ҽртҥрлі мезгілдегі жағдайын емес, дҽл сол бақылау жҥргізілген кездегі жағдайын ғана кҿре аламыз. Ғылымның дамуы адамзат ҿмірің барлық тҧстарына ҿзінің оң ықпалын ҽкелуде. Соның айқын кҿрінісінің бірі - жерсеріктік навигациялық жҥйелердің дамуы. Ақпараттық заманда біз кез келген сҧранысты толық қанағаттандыру ҥшін барынша толық ақпаратқа қол жеткізуіміз қажет. Яғни, ҿзіміздің тақыпқа оралатын болсақ, геодезиялық бақылауды квартал сайын немесе жыл сайын емес, ҥздіксіз жҥргізуіміз қажет. Осы мақсатта Жерсеріктік навигациялық жҥйелерді қолдау ҿте тиімді. Ҽлемдік тҽжірибеде соңғы он жыл ішінде қарқынды дамып келе жатқан деформациялық бақылаудың осы жерсеріктік ҽдісі Семей кҿпірін бақылау ҥшін ең дҧрыс шешім болар еді. Оған себепті жоғарыда айтылған бақылаудың дҽстҥрлі ҽдісімен салыстыра отырып кҿрсетейік: - бақылаудың ҥздіксіз жҥргізілуі (жерсеріктік жҥйелердің кҿмегімен ауа райының кез келген жағдайында, жылдың кез келген мезгілінде есеп ала беруге болады); - тҥзетулерді қажет ететін дҽстҥрлі геодезиялық қҧралдардың кҿмегінсіз жҧмыс жҥргізу мҥмкіншілігі; - алынған мҽліметтер бірден автоматтандырылған режимде ҿңделіп, дҽл қазіргі жағдайдағы кҿпірдің жағдайын қарау мҥмкіндігі туады, жҽне т.б. Сеул қаласынан Incheon ҽуежайына апаратын аспалы кҿпірдің қолданылуына жауапты New Airport Highway Co компаниясы ҽлем бойынша ҥлкен компанияларға осы кҿпірдің деформациялық жағдайын бақылау ҥшін жаңа ҽдіс дайындауға 2007 жылы сҧраныс берген кезде геодезиялық тҽжірибеде алғашқы болып Leica Geosystems 71
компаниясы осы ҽдісті ҽзірледі. Бҧл ҽдіспен кҿпір деформациясын бақылау ҥшін негізгі станция жҽне бірнеше спутниктік антенналар кҿпір ҥстіне орнатылуы қажет.
а)ә)б)
3-сурет. а - бақылау орталығында орналасқан негізгі станция; ә,б-арқандық жүйеде және көпір тірегінде орналасқан қабылдағыш антенналар
Антенналар кҿпірдің ең негізгі салмақ тҥсетін орындарына орнатылады. Бір ғана қабылдағыш антеннаның ҿзі ҥш ҿлшемді жазықтықтағы координаталар айырмашылығын алуға мҥмкіндік береді. Осылайша бір мезетте кҿпірдің ҽр элементінің кеңістіктегі жағдайын анықтау арқылы олардың арасындағы ҿзгерістер бақылау экранында график тҥрінде кҿрсетіледі. Тҿмендегі суретте аспалы кҿпірдің ең кҿп салмақ тҥсетін, сҽйкесінше қабылдағыш антенналар орналасуы тиіс орындары схемалық тҥрде кҿрсетілген кҿрсетілген.
4-сурет. Көпір құрылымдарында антенна орнатылуы тиіс орындар
72
Оператор тҽуліктің кез келген уақытындағы кҿпір жағдайының ҿзгерісін бақылап, жҽне қажет болған жағдайда кҿпірге зақым келтірмеу мақсатында алдын алу шараларын ҧйымдастыруға ықпал етеді. Оған мысал, кҿлік кептелісі кезінде кҿпір ҥстінде қажетті мҿлшердегіден бірнеше есе кҿп автокҿліктер тҧрып қалып, нҽтижесінде тірек пер арқандарға артық салмақ тҥседі. Осы жағдайда кҿпір ҥстіне кҿліктердің шамадан артық бармауы ҥшін шлагбаумды қҧрылымды басқару арқылы реттеуге болады.
Қорытындылай келе, автор еліміздегі ерекше ғимараттарды геодезиялық бақылауда заманауи технологиялардың жетістіктерін қолдану қажеттілігін айтады. Семей қаласында орналасқан кҿпірдің бақылауы қазіргі таңда ҿте маңызды сҧрақтардың бірі. Сондай-ақ, ҿзге де қалаларымыздағы қҥрылыс айрықша басқа да қҧрылыс нысандарының геодезиялық бақылауын жҥргізуде жерсеріктік технологияны қолдану қажеттілігі жоғары. Оған Астана қаласындағы Ханшатыр, Бҽйтерек сияқты нысандарды жатқызуымызға болады.
Қолданылған әдебиеттер:
1. Семей қаласы ҽкімдігінің ресми сайты akimsemey.gov.kz 2. Саламахин П.М. М: Инженерные сооружения в транспортном строительстве. 3. А.И. Ященко, О.В. Евстафьев, Джоел Ван Крейненброк "Мониторинг деформаций висячего моста с использованием технологий ГЛОНАСС/GPS", М: журнал "Геопрофи", №6, 2010 г ОЦЕНКА СТЕПЕНИ МОРОЗНОЙ ПУЧИНИСТОСТИ ГРУНТОВЫХ ОСНОВАНИЙ СОГЛАСНО ASTM (США) СТАНДАРТУ
Шахмов Жанболат Ануарбекович,zhanbolat8624@mail.ru
Докторант PhD кафедры "Проектирование зданий и сооружений" ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, Астана, Казахстан Научный руководитель - А.Ж. Жусупбеков
Введение
Промерзание грунтовых оснований фундаментов зданий и сооружений является одной из геотехнических проблем, которое в данный момент встречается в Казахстане. Все регионы Казахстана расположены на сезоннопромерзающих или сезонномерзлых грунтах, которые промерзают в холодный период года. Сезонное промерзание и оттаивание являются сложными теплофизическими переходами, отличаемые миграцией и фильтрацией влаги в талой и мерзлой зонах слоя, усадкой грунтов, морозным пучением, образованием миграционно-сегрегационных прослоек льда, уплотнением слоя оттаивающего грунта, развитием его осадок. Фундаменты и подземные конструкции в рассматриваемых условиях при промерзании грунтов подвергаются воздействию деформации морозного пучения, а при последующем оттаивании испытывают влияния деформации обратного знака - осадок оттаивания и существенного снижения несущей способности основания[1].
Определение морозного пучинистости грунтов
Морозным пучением называют увеличение объема грунта при промерзании. Оно может достигать 10...15%, а в исключительных случаях даже 40%, что часто служит неравномерным деформациям основании сооружений. Многие зарубежные исследователи занимаются проблемой морозного пучинистости грунтов. В частности Технический комитет по мерзлым грунтам Международного общества по механике грунтов, геотехнике и фундаментостроению (ISSMGE) определил 3 уровня оценки мерзлой пучинистости
73
грунтов [2]. Лабораторные испытания являются более точными по определению морозной пучинистости грунтов и относятся к третьему уровню оценки пучинистости [3]. Поэтому они являются важными в определении морозоопасных, пучинистых свойств грунтов.
Существует множество стандартов по определению степени морозного пучения грунтов в лабораторных условиях по зарубежным методикам. Можно выделить среди них таких как: TRRL (The Transport and Road Research Laboratory), используемый в Великобритании и некоторых европейских странах (Джонс, 1981); ASTM D 5918-06 (American Standard Test Methods), используемый в США; JGS 0172-2003 (Japan Geotechnical Standard), применяемый в Японии; GOST 28622-90 в Казахстане.
Согласно стандарта ASTM за основу которого были взяты лабораторные испытания грунтов по методу E.J. Chamberlain [4]. Морозное пучение соглано этому стандарту классифицируется по величине пучения за первые восемь часов отрицательной температуры каждого из двух циклов промораживания-оттаивания в лабораторной установке.
Текущие критерии оценки морозного пучения, представленные разными стандартами зарубежных стран, показаны в табл. 1.
Таблица 1Геотехнические свойства грунтов и процесс лабораторных испытанийTRRL (Великобритания)JGS (Япония)CRREL, ASTM (США)ГОСТ 28622-90 (Казахстани страны СНГ)СтепеньСоотношеВеличинСтепенВеличинСтепеньВеличинИнтенсиСтепеньОтносительнапучинистниеаьапучинисавностьпучинистося деформацияостиморозногоморозногпучиниморозногтостиморозноморозноти грунтаморозногогрунтапученияостостиогрунтагогопучения(%)пучения(грунтапучения(пучения(пучениобразцамм/час)мм/час)мм/час)за 8грунтачасов,мм/деньНезначитМенее чемМенеенизкийМенеНезначиМенееНепучинистfh <0,01ельно12чем 0.375чем 0.1тельнйчемыйморозное0.021<1пучениеОчень0.021-1 - 2низкий0.042Возможнболее 12Болеесредни0.1-0.3Низкий0.042-2-4Слабопучи0,01fhое0.375й0.083нистыйморозное0,04пучениесредний0.083-4-8Среднепучи0,04fh0.167нистыйвысоки0,07высокий0.167-8-16Сильнопуч0,07fhй0.333инистый0,10Более 0.3ОченьOver>16Чрезмерно0,10высокий0.333пучинистыfhйпо промерзанию грунтов
74
В первую очередь для проведения лабораторных работ по промерзанию грунтов для определения морозопасных свойств грунтов были определены инженерно-геотехнические свойства представленных грунтов, такие как удельный вес, гранулометрический состав (рис.1), влагосодержание, влажность на границе пластичности и текучести грунтов и др. приведенные в табл. 2.
Таблица 2ОписаниеIIIIIIIVУдельный вес(Gs кН/м3)2.622,632,672.63Природная влажность21N.PN.P27(w,%)Частицы менее 0,075 мм5219,61,986.1(%)Предел текучести (WL, %)27--42Предел пластичности (WP,17.75N.PN.P25%)Оптимальный удельный весв сухом состоянии (γdmax,1.791,921,931.76кН/м3)Оптимальноевлагосодержание (wopt, %)15.911,512,418USCS (Unified SoilCL(Clay)SP(Poorly gradedSM(SiltyCL(Clay)Classification System)sand)sand)Согласно ГОСТ 25100-95СуглинокПесок среднейПесокГлина легкаялегкийкрупности(18%крупный(1,пылеватая,пылеватый,менее 0,05 мм)7% менееполутвердыйтугопластичный0,05 мм)Степень неоднород., Cuнеоднородныйнеоднородныйоднород.неоднород.
Рис. 1. Гранулометрический состав грунтов: I- суглинок, II- песок средней крупности, III- песок крупный, IV- глина
Лабораторные работы для определения морозоопасных свойств грунтов отличаются приборами и методиками проведения в различных странах. Обычно промораживание образцов ведется сверху вниз, а подпитка воды ведется снизу. В приборах конструкции T. Ishizaki[5] и J.Konrad[6] промораживание образца
75
осуществляется снизу вверх, подпитка водой выполняется сверху или со стороны теплого торца.
В данной статье лабораторная работа по определению морозопасных свойств грунтов проводилось согласно стандарту ASTM D 5918-06 (США). Оборудование для проведения работ представлено внизу на рис.2.
Рис. 2. Лабораторные оборудования и установленные образцы грунтов, готовые к лабораторным испытаниям
Результаты проведенных лабораторных испытании и оценка степени морозного пучения грунтов
Согласно СНиП РК 5.01.01-2002 к пучинистым грунтам относятся пылевато-глинистые грунты, пески пылеватые и мелкие, а также крупнообломочные грунты с пылевато-глинистым заполнителем, имеющие к началу промерзания влажность выше определнного уровня. Пески крупные и средней крупности не относятся к пучинистым грунтам согласно СНиП РК 5.01.01-2002. Согласно стандарта ГОСТ 25100-95 по характеристике пески крупные и средней крупности относятся к практически непучинистым грунтам, а суглинок тугопластичный и глина полутвердая относятся к среднепучинистым грунтам(табл.3).
Таблица 3ГрунтыСогласно СНиПСогласно ГОСТ 25100-95Согласно ГОСТРК 5.01.01-20025100-95 по отн.деформ. пученияIпучинистыйсреднепучинистыйпракт. непуч.IIнепучинистыйпрактич. непучинистыйслабопуч.IIIнепучинистыйпрактич. непучинистыйслабопуч.IVпучинистыйсреднепучинистыйcлабопуч.
По первой и второй оценке морозной пучинистости грунтов были определены следующие пучинистые уровни грунтов: I тип грунтов - среднепучинистый, II тип грунтов - непучинистый, III тип грунтов - непучинистый, IV тип грунтов - слабопучинистый[7].
В результате лабораторных испытаний были определены, что увлажненные крупные пески показали наибоее высокое морозное пучение являются наиболее пучинистым (3,2 мм). То есть под воздействием высокого уровня грунтовых вод крупные пески наиболее быстро подвержены морозному пучению грунтов. В то время как увлажненные суглинки (1,6 мм) определились менее подверженными к пучению по сравнению с глинистыми и песчаными грунтами (рис. 3).
76
Рис. 3. Графики мерзлого пучения грунтов по ASTM: I- суглинок, II- песок средней крупности, III- песок крупный, IV- глина
Было определено согласно стандарту CRREL и ASTMD 5918-06, что грунт, под номером I относится к непучинистым, грунты под номерами II и III относятся к слабопучинистым, а грунт под номером IVотносится к незначительно пучинистым грунтам[8].
Согласно ГОСТ 28622-90 грунты под номерами I, II, III, IV относятся к слабопучинистым. По результатам величины давления морозного пучения (рис. 4) видно что крупнопесчанные грунты показывают наиболее высокие результаты (1,35 кг/см2), в то время как суглинки показали наменьшие результаты по сравнению с другими предварительно увлажнеными грунтами (0,65 кг/см2). Грунт под номером IV, который соответствует полутвердой глине(легкий пылеватый), показал во втором цикле высокие результаты давления морозного пучения грунта, что показывает высокую скорость возрастания давления морозного пучения глинистых грунтов.
Рис. 4. Графики давления морозного пучения грунтов по ASTM: I- суглинок, II- песок средней крупности,
III- песок крупный, IV- глина
Выводы
Результаты лабораторных испытаний образцов грунтов показали что:
- при водонасыщенном состоянии пески средней крупности и крупные пески показали высокое морозное пучение грунтов, в то время как суглинок(легкий пылеватый, тугопластичный) показал наименьшие результаты морозного пучения грунтов;
77
- при водонасыщенном состоянии пески средней крупности и крупные пески показали высокие результаты давления морозного пучения, в то время как суглинок(легкий пылеватый, тугопластичный) показал наименьшие результаты морозного пучения грунтов, а глинистый грунт показал высокие результаты во втором цикле промораживания; - пески средней крупности и крупные пески хорошо использовать при соответствующем их дренаже то есть в не водонасыщенном состоянии; при водонасыщенном состоянии могут возникнуть критические силы пучения грунтов основания фундаментов и дорожных полотен, что повлечет за собой неравномерные деформации объекта. СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Карлов В.Д. Онования и фундаменты на сезоннопромерзающих пучинистых грунтах. Санкт-Петербург, 2007, 362 с. 2. Невзоров А.Л. Фундаменты на сезоннопромерзающих грунтах. Учебное пособие.-М: Изд. АСВ, 2000, 152с. 3. Шорин В.А., Каган Г.Л., Вельсовский А.Ю. О надежности косвенных методов оценки пучинистых свойств грунтов // ―ОФМГ‖ - 2012.-№ 3. С. 22-25. 4. Chamberlain E.J. A freeze thaw test to determine the frost susceptibility of soils. USA Cold Regions Research and Engineering Laboratory, Special Report 87-1. 5. Ishizaki T. Experimental study of frost heaving of saturated soils under overburden pressure: PhD thesis, Supporo, Hokkaido University, 1985, p. 98.
6. Konrad J.M. Frost heave mechanics: PhD Thesis, Edmonton Alberta, 1980, p. 472. 7. ГОСТ 25100. Грунты. Классификация. 8. ASTM D 5918-06. Standard Test Methods for Frost Heave and Thaw Weakening Susceptibility of Soils. ПОДСЕКЦИЯ 2.2 ТРАНСПОРТ И ЭНЕРГЕТИКА БУДУЩЕГО
УДК 621.395
БАСҚАРУ ҚҦРЫЛҒЫСЫН ТРАНСПОРТТЫҚ ШЛЮЗ БАЙЛАНЫС ЖҤЙЕСІНДЕ SOFTSWITCH ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЕНДІРУ
Ҽбдірашев Ҿ.К, Иманбеков Т.Х
Omeke_92@mail.ru imanbekov.t@mail.ru
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ҧлттық университеті, Астана қ., Қазақстан Ғылыми жетекшісі - А.Тулегулов
Қазіргі кезде дҽстҥрлі телефонияның операторлары трафиктер негізінде ҿсіп телекоммуникацияның негізгі даму тенденцияларына IP-байланыстың туындаған қиыншылықтары жатады. Жаңа техникалық шешімдерді ендіруде бҧл инерциондау ҧсақ провайдерлер жағынан қарсыластардың пайда болуына ҽкеледі. Кҿбінесе кішкентай операторлар пайда болуда, қазіргі заманғы технологияларды инвестициялайтын пайдаланушыға жаңа мҥмкіндіктерді жҽне қызметті ашатын жҽне бҧл негізгі сауда қозғаушысы болады.
Жҧмыстың мақсаты - желілік қҧрылымға Softswitch технологиясын ендіру қажеттілігін зерттеу жҽне желі хаттамаларының IP-телефонияны Softswitch базасында ҿзара қатынас алгоритмін қҧру. Зерттеу жҧмысының жасалған нҽтижесінде Softswitch мҥмкіндігін бағдарламалық коммутатор заңды ҿз орнын алады желілік қҧрылымда NGN
78
қатары деп айтуға болады, ал жасалған алгоритмдер жасалатын қҧралдарда қолдана алады. Осындай жолмен, желі ішінде ҿзара қозғалыс ҽртҥрлі хаттамалармен тҧрғызылған мҽселелер бҥгінгі кҥнге қажетті жҽне актуалды ҧсынылады.
Бҥгінгі кҥнге мультисервистік желілер себептілер қатарына ҽлі жатпайды кҿптеген кҽсіпорындардың толық қатары ҽлі жоқ, оған қарамастан сондай немесе басқа технологиялық шешімдер негізінде концепция қҧруға мҥмкіндік жасау. Кейде кҿптеген технологиялар қажетті желі қҧру ҥшін ҿмірге енгізіліп жатыр. Сондықтан аралық этап NGN желі жолына жататынын конвергенттік желі жҿнінде айтуға тҧрады. Барлық ҽлемдегі сияқты VoIP қызметінің негізгі бҿлігі тҿлемді карталар ретінде ҧсынылады. Сол уақытпен операторлар "транспорттық" IP-телефония ҿсуі жаңа қызмет енгізуге ауысуға бағаны қосуды қҧру кейде Отандық саудада IP-телефония ондай қажетті бола қойған жоқ деп тҥсіне бастады. Мҧндай жолмен ережеден басқа дҽстҥрлі телефония сызбалары IP-телефония тҥрлерінің бірі конвергентті желілер жҽне клиенттерге жеткізу ҽртҥрлі IP қызметтерді ақпаратты жеткізуге айналады. Ресейде жоғарғы темптер оның жоғарылауы сақталады: 2001 жылдан 2003 жылдар "ТрансТелеКом", - 43, 33 жҽне 19% мҽліметі бойынша сҽйкес осы уақытта кіріс дҽстҥрлі қалааралық жҽне халықаралық байланыс 12, 10 жҽне 7% тҧрады.
ТранспорттықшлюзS(Media Gateway)Сымсыз шлюз(WirelessGateway)Мобильді желі(спутниктікбайланыс)IP желіТфОП
Желі жҽне қызметбасқаруплатформасыШлюз қолжетімдігіСигнализацияТранспорттықшлюзы(Signallingшлюзgateway)(Media Gateway)Тарификацияорталығы
1-сурет. Мультисервистік желі қҧрылымының жобасы
79
VoIP трафигіне 30% шамасында болады барлығы алыс дауысты трафиктер жҽне сҽйкес болжаммен осы жылы ол TDM трафигімен салыстыра алады. VoIP операторлары мен дҽстҥрлі операторлар кіріс ҿлшемдерінің жылдамдығы тҿмендейді. Жаңа материалдарды іздеуде провайдерлермен мен операторлар бейнені белсенді жеткізіп VoIP жҽне бір арна мҽліметімен жҥргізеді.[2;42]
Привратник (GK) қалған басқару қҧрылғы компоненттері ҥшін қызмет етеді. Оның функциясына IP-адресте ITU-T E.164 ҧсынымында телефондық желіні нумерациясын адрестеу жоспарын жасау кіреді, қорғауды қамтамасыз ету желіге қолжетімдікті басқару, жіберу сызығын басқару, баланыспен жҽне маршрутизациямен басқару.
Шлюз - бҥгінгі IP-телефонияның орталық тҥсінігі. Берілген қҧрылғы IP-желімен телефондық желі біріге қамтамасыз етеді. Осыдан ҽртҥрлі желі хаттамалары жҽне интерфейсі екі типін қолдау жеткізіледі. Егер телефондық желіге шығу керек болмаса, онда бҧл компонент қажет емес, ал терминалдар бір-бірімен тікелей байланыса алады. Транспорттық шлюздер тек сҿйлеу ақпаратының жасалу функциясын орындайды. Бір басқару қҧрылғысы біруақытта бірнеше шлюздерге қызмет ете алады. Желіде бірнеше басқару қҧрылғылары қатысуы мҥмкін. Бҧл қҧрылғылар ҿзара синхронизацияланған деп жорамалданады жҽне қосуда қатысатыны келісіп шлюздерді басқарады.
Softswitch - бҧл стандартты бағдарламалық ҿзара қатынас, шақырту, сигнализация хаттамасы жҽне конвергентті желі ішінде қызмет қҧру моделі.
International Packet Communication Consortium (IPCC, бҧрынғы International Softswitch Consortium) тҿрт негізгі Softswitch компонентін жасады: байланыс агенті, сигнализация шлюзы, қосымшалар сервері жҽне ақырғы басқару қҧрылғысы.
• Байланыс агенті (Session agent) • Сигнализация шлюзы (Signaling gateway) Интеллектуальды Желілер (IN) Softswitch негіздегі желісінде бар ТфОП ОКС№7 сигнализациясын біріктіру жҽне мҥмкіндікті қолдану ҥшін қҧрылғы болып табылады. • Қосымшалар сервері (Application servers) IP технологиясы негізінде жаңа қызметтерді ҧсына отырып Softswitch-ке кейбір соның ішінде ҥндестірілген почта, IP centrex конференцияны қолдау кҿпжақтылығын қосады. Бҧл серверлер SIP хаттамасы ортасымен Softswitch бақылау шақыруы элементімен немесе басқа хаттамаларымен ҽрекеттеседі. • Ҿзара есепте басқару серверлері (Back-end servers) есепке кіріспе сияқты, авторизация жҽне салық салу, биллингті қолдау жҽне т.б. осындай функцияларды іске асырады. Кілттік мҥмкіндіктерге нақтылау шақыру функциялары (CDR), ҿзінің тапсырмасымен сондай қҧрастырушыға қарсы болатын қолдау жатады, провайдерлер сияқты, ҿзараесеп орталығы жҽне Web-браузерден IP-телефония қосымшасымен басқару. Олар сонымен қатар IP желіде уақытша ақаулар белгілісі "crank bank" сияқты кезінде ТфОП-ке шақыруды жаңа мекен жайға жібереді. Бҧл компоненттер коммутация қҧрылымына жҽне шақырумен бақылауды қосылған, қазіргі заманғы ашық стандарттармен жасалған, ТфОП ҿнімдері коммутациялық арналарда негізделгеннен эксклюзивті желі талдамасынан ҿзгеше. Жабдықтар қоюшылары Softswitch қҧрылымын ҿзгерте алады, оның қҧрамына тҥрлі компоненттерін қоса, қажеттіліктен жҽне конструкциядан тҽуелді. Иілгіштік мҥмкіндіктерді кеңейтуді тҧрғызу NGN желісіне жай ҿтуге мҥмкіндік береді.[3;69] Соңында біз есептеу техникасының, ақпараттық орта жҽне қызмет пен байланыс конвергенция процесінің ағымын бақылаймыз. Мына ҧсыным хаттамаларына сҽйкес (транспорттық шлюз - Media Gateway (MG), басқару қҧрылғысы - Media Gateway Controller (MGC)) (H.248, MGCP) ҧсынымдарымен барлық шақыруды ҿңдеу интеллекті MGC контроллерінде болады, ал транспорттық шлюздер тек ол командадан тҥсетіндерді орындайды. Осыдан транспорттық шлюз барлық функцияларды тҥрлі типті жасау легі 80
жҽне сигналды хаттарды жҽне барлық сигналды ақпарат контроллерін жібереді ол команда ҿңдеп, транспортты шлюздің ары қарайғы жҧмысын анықтайды.
Транспорттық шлюздер жҧмысын басқару ҥшін, MGC контроллері коммутациялық арнада негізделген пакетті желіден солай телефондық желіден сигналды ақпаратты қайта ҿңдеп жҽне алу керек. Пакетті желіде сигналды ақпарат кҿп жағдайда SIP хаттамасын немесе Н.323 ҧсынымы негізінде аударады. Бҧл хаттамалар IP-транспорт ҥстінде жҧмыс жасайды, ал MGC контроллер қаншалықты пакетті желіде транспортты шлюздармен ҿзара қатынас ҥшін шығыс бар (IP-сеть), онда сҽйкес интерфейстер ҽртҥрлі стандартты сигналды ақпарат алу ҥшің MGC болғаны (мысалы, SIP жҽне Н.323) жеткілікті. Сол уақытта, телефондық желі сигнализациясы - жалпыарналық (ОКС7, PRI ISDN) немесе белгіленген сигналды арналармен (БСА) бҿлінеді, ережеге сай, коммутациялық арна ортасында, ал кҿп контроллерлер MGC бҧл ортаға тура шығысы жоқ, сондықтан оны классикалық телефондық сигнализацияға жеткізу ҥшін оны пакеттік (IP) транспортта жедел жинақтау керек (инкапсуляциялау).
Softswitch қҧрылғысының жҧмыс принципін ҽрине жеткілікті тҥрде шолып қарап, Softswitch базасында IP-телефония желісімен қосуды тҧрғызу процесі қарастырылады. Б.С.Гольдштейн, А.В.Пинчук, А.Л.Суховицктің "IP-телефония" кітабында (М.: Радио и связь, 2001) IP-телефония желісіне қосылудың ҥш негізгі сценарий кҿрсетті:
1. Телефон - телефон; 2. Телефон - компьютер; 3. Компьютер - компьютер.[4;132] Осы уақытта алты жҧмыс тобы қҧрылған: қосымша тобы (Applications WG), қҧрылғыны басқару тобы (Device Control WG), маркетинг тобы (Marketing WG), SIP тобы
(SIP WG), ҽкімшілік тобы (Session Management WG) жҽне заңды топ (Legal Intercept WG).
Эгида консорциумы астында оқу орталығы ҧйымдастырылды, семинарлар жҽне конференциялар қазіргі заманғы технологиялар тақырыбы бойынша ҿтеді. Одан басқа, кҿптеген технология аспектілері жҽне консорциумды талдау жҥретін жерде Интернет-форум жҧмыс жасайды. Мҧндай консорциум жҧмысы ерекше қажет жарығында ҧсынылады (ҽрине, болашақта, алыста - болуы мҥмкін, ал болуы ҿте мҥмкін еместе) барлық планетаны ҧстайтын бірізді мультисервистік желілер.[1;78]
Техникада кҿбіне (тек телекоммуникациялық емес) қызық жағдай туындайды: басында бір қҧрылғы қҧрылады, ал содан кейін оны қҧруға теориялық негіз ойластырылады, ҧсынымдар жасалады. Жиі бола бермейді жҽне керісінше, - ҧсынымдар туады, кітаптар жазылады жҽне мақалалар, ал шындығында жҧмыс жасайтын қҧрал-жабдық жоқ. Практикада бір мезгілде бірінші Softswitch қҧрылғысы пайда бола бастады жҽне сҽйкес теориялыық жасалымы басталды. Бҧл технология болашағы кҥмҽн туғызбайды. Тек бҥгінде айтуға қиын болып тҧрғаны, - "Softswitch" терминінің ҿзі. Жалпы барлығы ҿзгереді жҽне ҿте жылдам дамиды. Мҥмкін, Softswitch болашақ желі негізі болатын шығар мҥмкін, - тек оның кішкене бҿлігімен, ал былай болуы да мҥмкін, бірнеше жылдан кейін ешкім бҧл сҿзді ҧмытып қалуы мҥмкін.
Соңғы жылдары телекоммуникациялық технологияда ҥлкен ҿзгерістер болды. IP технология базасындағы желінің дамуы бақыланады, ҧялы байланыстың жылдам ҿсуі мультимедиялық компьютерлік технологияның кең тарауы жҽне бҧлардың барлығы адамдарға ҥлкен спектр қызметін алуға қажеттілік ҿсуі, осыдан пайдаланушы ҽртҥрлі желі тҥрлерін қолдануда айырмашылығын байқауы керек.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. А.Б.Гольдштейн. Устройства управления мультисервисными сетями: Softswitch. 2. Гольдштейн Б. С. Сигнализация в сетях связи. М.: Радио и связь, 2001. 3. Айдарханов Д. М. Программный коммутатор Softswitch в сетях IP-телефонии // 81
4. Гольдштейн А. Б. и др. Программные коммутаторы и современные ТфОП // "Технологии и средства". 2002. №5.
УДК 629.114.42
К ВОПРОСУ ВЕРОЯТНОСТНЫХ МЕТОДОВ РАСЧЕТА ТРАНСПОРТНЫХ МАШИН
Бакижанова Динара Советбековна, d_bakizhanova@list.ru,
Преподаватель кафедры Транспорт, транспортная техника и технологии
Сарбасов Мади Габитович, madi_sarbasov@mail.ru, студент 3 курса кафедры Транспорт, транспортная техника и технологии
Научный руководитель - д.т.н. Н.А. Данияров
Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева, г. Астана,
Республика Казахстан, kafedra_tttit@enu.kz
Вероятностные прочностные расчеты, получившие развитие при проектировании авиационной и космической техники, в настоящее время распространяются и на другие отрасли, в том числе и на продукцию горного машиностроения. На этапе проектирования машины необходимо расчетным путем устанавливать ее оптимальный уровень надежности, который определяется оптимальными значениями коэффициента готовности ( KГ ) или вероятностью безотказной работы ( P(R) ). Несомненно, что при длительной эксплуатации машины
KГ P(R) .(1)
Оптимальное значение коэффициента готовности определяется путем решения целевой функции: суммарные удельные затраты на создание и эксплуатацию машины должны быть минимальными
CУДmin .(2)Известно, что стоимость создания машины имеет возрастающую степеннуюфункцию [1]. Вероятность безотказной работы машины как системы ( PC )зависит от
вероятности безотказной работы подсистем ( PПС ), входящих в систему (механизмы, агрегаты и т.п.). Надежность подсистемы ( PПС ) зависит от надежности составляющих ее элементов ( РЭ ) и схемы их соединения (последовательное, параллельное, смешанное).
Вероятность безотказной работы элементов (деталей, сборочных единиц) зависит от их прочности или выносливости, которые устанавливаются расчетным путем.
В очень сложных системах, к которым можно отнести и современные горные машины, отказ даже одного элемента может привести к исключительно серьезным последствиям. Поэтому основной задачей инженера-конструктора и специалиста по надежности является выбор наилучших конструктивных и механических параметров системы с учетом таких факторов, как стоимость, надежность, масса и объем. Для достижения этой цели необходимо проведение оценки надежности элементов на стадии проектирования (рисунок 1) [1]. В основу расчета надежности заложено то, что каждый элемент обладает определенной прочностью по отношению к нагрузкам. Обычный способ проектирования, основанный на применении таких весьма произвольных коэффициентов, как коэффициент безопасности и запас прочности, не позволяет судить о вероятности отказа элементов. Это объясняется тем, что конструктивные параметры часто являются случайными величинами, что полностью игнорируется при обычных методах проектирования. 82
Поэтому необходима другая методика проектирования, которая учитывала бы вероятностный характер конструктивных параметров, с тем чтобы надежность элементов можно было оценить на этапе проектирования. В этом случае в явном виде задаются все конструктивные параметры, которые, в свою очередь, определяют распределения напряжения и прочности. Если оба эти распределения определены, то можно легко вычислить вероятность безотказной работы элемента P(t) .
Статистические данные оРасчетСтатистичес-киеРасчетнагрузках, данные обнапря-данныенадеж-ностиизменении нагрузки вожениянапряжений ивремени и распределениираспределений
Взаимосвязь с другимиРасчет параметровСтатические данные оэлементами, подсистемамиокружающихпрочности ии системамиусловийраспределении
Расчет прочности
Статические данные о параметрах окружающих условий
Статические данные о материалах и распределениях
Рисунок 1 - Блок-схема, показывающая применение вероятностных методов при проектировании.
Первым этапом при проектировании элементов является определение влияние условий эксплуатации машины, так как они являются важнейшим фактором при расчете напряжений и прочности. Путем расчетов можно найти распределение напряжений и прочности и их параметры, затем эти результаты используются для вычисления такого показателя надежности элемента (в отношении определенного вида отказов), как вероятность того, что прочность элемента превышает нагрузку, действующую на элемент.
Таким образом, полная методика обеспечения надежности при проектировании должна включать следующие этапы:
- постановка задачи; - определение конструктивных параметров; - анализ характера, последствий и важности отказов; - проверка правильности выбора наиболее важного конструктивного параметра; - формулирование соотношения между критическими параметрами и критериями, определяющими появление отказа; 83
- расчет напряжения, определяющего появление отказа; - выбор распределения напряжения, определяющего появление отказа; - расчет прочности, определяющего появление отказов; - выбор распределения прочности, определяющего появление отказа; - расчет показателей надежности, связанных с этими распределениями, определяющими появление отказа, для критического вида отказа; - повторный цикл проектирования с целью обеспечения заданной надежности; - оптимизацию конструкции с точки зрения рабочих характеристик, стоимости, массы и т.п.; - повторный цикл оптимизации для каждого ответственного элемента системы; - расчет показателей надежности системы; - повторное перечисление этапов с целью оптимизации системы. Cписок литературы
1. Филимонов А.Т. Ремонт самоходного оборудования на подземных рудниках //
М.: Недра, 1987. 279 с.
УДК 621.3.019.3
МОДЕЛЬ ВЗАИМОДЕЙСТВИЯ СРЕДЫ И СЛОЖНОЙ СИСТЕМЫ
Бакижанова Динара Советбековна, d_bakizhanova@list.ru,
Преподаватель кафедры Транспорт, транспортная техника и технологии
Сарбасов Мади Габитович, madi_sarbasov@mail.ru, студент 3 курса
кафедры Транспорт, транспортная техника и технологии
Научный руководитель - д.т.н. Н.А. Данияров
Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева, г. Астана,
Республика Казахстан, kafedra_tttit@enu.kz
Особенностью познания сложных систем, к которым относится любая горная техника и ее условия эксплуатации, является невозможность (во многих случаях) прямого экспериментирования или создания аналоговых масштабных моделей, поэтому большое значение имеет имитационное и математическое моделирование. Любая сложная система имеет вероятностный характер поведения, соответственно, логично, взаимодействие системы со средой рассматривать на основе вероятностных представлений, которые способствуют построению максимально адекватных математических моделей, описывающих процессы, происходящие на горнодобывающем предприятии.
Сложная система, к которой можно отнести комплекс оборудования и среду, в которой он работает, характеризуется качественными характеристиками и количественными параметрами. Качественные характеристики - это показатели системы, ее характеризующие и не имеющие отсчета. К примеру, для комплексов СГО и их условий работы - это модели машин, формирующих комплекс, тип забойного транспорта, вид добываемой горной массы и т.п. Показатели системы, имеющие определенную шкалу отсчета, относятся к количественным параметрам: производительность машин, их конструктивные и эксплуатационные показатели, плотность и крепость горной породы и т.д.
84
Обозначим комплекс оборудования через S1 , а условия эксплуатации через S2 . Можно предположить, что для нормальной и эффективной работы комплекса необходимо, чтобы S1 имела с S2 некоторое вполне определенное число параметров, которые будут общими для S1 и S2 . Другими словами, целесообразно соответствие как можно большего числа параметров для комплекса технологического оборудования и соответствующих условий эксплуатации и только в этом случае можно будет говорить об определенной приспособленности сложной системы S1 к окружающей среде S2 .
Соответствующие параметры S1 и S2 , т.е. связи между ними не могут быть качественными характеристиками, так как качественные характеристики строго индивидуальны и присущи только самой рассматриваемой системе. Эти параметры должны быть обязательно измеримыми величинами, причем, как отмечается в работах [1,2], определение перечня параметров связей для реальных систем - процедура творческая, успех которой зависит от накопленных знаний о системах. В частности, в работе [2] дана классификация параметров связей, которая включает: материальные (характеризующие вещественный массообмен между взаимодействующими системами); энергетические (характеризующие обмен энергией) и информационные (несущие информацию о состоянии взаимодействующих систем).
Понятно, что при взаимодействии систем число параметров связей не постоянно и может меняться в зависимости от многих влияющих факторов и времени.
Все вышесказанное можно описать выражениемS1 S 2 S3 ,(1)которое можно объяснить следующим образом: система S1имеет на пересечении с
системой S2 определенную совокупность параметров S 3 , являющихся общими для обеих систем.
Как уже отмечалось выше, процедура определения параметров на пересечении S1 с S2 строится на логико-творческом анализе имеющегося опыта функционирования систем.
Естественно, совокупность общих параметров для пересекающихся систем
S3 ( p1 , p2 , p3 ... pn ) ,(2)
где: pn - общие параметры пересекающихся систем; n - количество данных параметров, может иметь значения только в определенных границах
p Hpi1p B ,p Hpi 2p B,(3)i1i1i 2i 2где:p H и p H-нижние границы значенийi -х параметров для системS1иS2,i1i 2соответственно;p Bи p B- верхние границы этих же параметров.i1i 2Изнеравенств(3) следует,чтопараметры системS1 и S2 изменяютсяв
определенных интервалах допустимых состояний, а при взаимодействии этих систем, их параметры могут принимать значения, являющиеся общими для двух систем.
85
Рассмотрим, какие возможные состояния могут принимать параметры, являющиеся общими для взаимодействующих систем. Как показали исследования [2], пересекающиеся параметры систем могут быть заданы:
- детерминированными значениями, - случайными величинами, - случайными функциями. В целом, необходимо отметить, что процедура определения состояния пересекающихся параметров среды и комплекса оборудования достаточно сложна и требует достаточно глубокого анализа технологического процесса и характера физического взаимодействия с окружающими условиями эксплуатации. Как показывает анализ, большинство конструктивных и эксплуатационных параметров горных машин можно отнести к детерминированным величинам, интервалы изменения которых, приведены в технических характеристиках, правилах безопасной эксплуатации и других инструктивных материалах. Изменение параметров эксплуатационной надежности машин носит многопричинный и случайный характер, зависящий от рабочих и постоянно действующих нагрузок. Рабочие нагрузки действуют на машину только в процессе работы и могут быть механическими, электрическими и тепловыми, связанными с конструктивными особенностями и загруженностью отдельных узлов и деталей. Постоянно действующие нагрузки обусловлены условиями эксплуатации машин и комплексов, к которым можно отнести: температуру окружающей среды, влажность, абразивность горной массы, химическая агрессивность шахтных вод и т.п. В результате воздействия различных видов нагрузок или их сочетаний при работе машин могут возникнуть отказы элементов в результате их поломки, пластической деформации, износа, коррозии и т.п.: - поломки элементов горных машин могут возникнуть как при превышении нагрузкой статической прочности элемента, так и в результате усталостных разрушений; - усталостные разрушения возникают при переменных нагрузках и происходят вследствие превышения напряжений предела выносливости; - пластические деформации наблюдаются в деталях из вязких материалов и проявляются в виде искривления валов и осей, смятия шпонок и т.п.; - износ возникает в результате постепенного разрушения поверхностных слоев деталей при трении, и заключается в изменении размеров, формы и состояния поверхности деталей; - коррозия происходит в результате разрушения металлов вследствие химического и электрохимического воздействия внешней среды. В целом, среди других видов эксплуатационные отказы, как по количеству, так и по продолжительности и трудоемкости их устранения имеют наибольший удельный вес. Отказы элементов также могут возникать и в результате различных (аварийных или естественных) повреждений элементов горных машин. Необходимо отметить, что большое количество деталей горных машин выходит из строя в результате износа, который является одной из главных причин старения оборудования. Таким образом, анализ показывает, что нагрузки, действующие на машину в процессе работы, не являются вполне определенными, соответственно, изменение 86
эксплуатационных показателей надежности целесообразно описывать случайными функциями времени.
Очевидно, что параметры среды (условий эксплуатации) могут являться случайными величинами, т.е. величинами, которые могут принимать те или иные значения, в зависимости от случая. Если же в заданных интервалах (3) параметры среды являются величинами, зависящими от времени, то в этом случае они принимают значения случайных функций.
Возможны, как показали исследования [1,2] и другие сочетания пересекающихся параметров, что, безусловно, усложнит математическую модель рассматриваемого взаимодействия и может потребовать достаточно широких комплексных натурных и аналитических исследований процессов взаимодействия среды и комплекса машин для установления объективных законов распределения случайных величин и функций, их характеристик и пределов интегрирования. На наш взгляд, для практических расчетов достаточно представления взаимодействия среды и сложной системы (комплекса оборудования) в виде случайной величины и детерминированного интервала, соответственно, что подтверждается имеющимся опытом эксплуатации самоходных горных машин и всей технологической цепи, небольшим сроком эксплуатации подобного оборудования (3-5 лет) и анализом существующего технологического процесса при добыче руды [3,4].
Список литературы
1. Рогов Е.И. и др. Математические модели адаптации процессов и подсистем угольной шахты. Алма-Ата, Наука, 1979, 240 с. 2. Рогов Е.И. Оптимизационное моделирование в горном деле. Алма-Ата, Наука, 1987, 80 с. 3. Акашев З.Т., Данияров Н.А., Жалгасбеков А.З. Опыт механизации процесса добычи руд самоходным оборудованием. // Вестник ЖезУ. Научный журнал, Жезказган: Изд-во ЖезУ, 2007, С. 96-103. 4. Данияров Н.А. Структурный анализ средств и систем механизации технологического процесса подземной разработки руд. // Актуальные проблемы горно-металлургического комплекса Казахстана: Труды междунар. науч.-практической конф. /КарГТУ. - Караганда: Изд-во КарГТУ, 2007. С. 121-124. УДК 621.3.019.3
АНАЛИЗ МЕТОДОВ ПОВЫШЕНИЯ НАДЕЖНОСТИ СЛОЖНЫХ СИСТЕМ
Бакижанова Динара Советбековна, d_bakizhanova@list.ru,
Преподаватель кафедры Транспорт, транспортная техника и технологии
Сарбасов Мади Габитович, madi_sarbasov@mail.ru, студент 3 курса кафедры Транспорт, транспортная техника и технологии
Научный руководитель - д.т.н. Н.А. Данияров
Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева, г. Астана,
Республика Казахстан, kafedra_tttit@enu.kz
87
Низкая надежность сложных систем проводит к увеличению времени их простоя, увеличению эксплуатационных расходов, гибели дорогостоящего оборудования. Для гражданской техники это означает увеличение себестоимости труда, для военной - понижение ее боевой эффективности. Таким образом, важность решаемых современными системами задач требует их высокой надежности [1].
Современные методы позволяют спроектировать и изготовить автоматические системы сколь угодной надежности. Однако такая система будет иметь большой вес, габариты и стоимость. Очевидно, сложная автоматическая система должна иметь некоторую оптимальную надежность. Для установления оптимальности необходим критерий качества - минимальная стоимость.
Согласно критерию минимума стоимости, аппаратура является оптимальной, если при прочих равных ее качествах суммарная стоимость проектирования, изготовления и эксплуатации минимальна (рисунок 1).
Проектирование и изготовление высоконадежной аппаратуры требует дополнительных средств, это обусловлено тем, что высоконадежная аппаратура состоит из более дорогих и качественных элементов, требует дополнительных затрат времени на проектирование, специальной технологии изготовления и т.п.
Однако высоконадежная аппаратура имеет меньшее число отказов, чем аппаратура, имеющая низкую надежность. Это уменьшает время вынужденного простоя аппаратуры, необходимое число запасных деталей и узлов, позволяет уменьшить число высококвалифицированных рабочих и технического персонала, а следовательно снижает эксплуатационные расходы.
Необходимо отметить, что критерий минимума стоимости для гражданской аппаратуры проанализирован недостаточно при разработке технических требований на надежность сложных автоматических систем.
Требования на надежность автоматических систем, разработанные на основании критериев минимальной стоимости настолько высоки, а надежность элементов настолько низка, что удовлетворить эти требования, не прибегая к специальным мерам по повышению надежности, часто не представляется возможным.
Рисунок 1 - Зависимость стоимости от надежности аппаратуры 1 - эксплуатационные расходы; 2 - расходы на разработку; 3 - суммарные расходы
Рассмотрим наиболее эффективные методы повышения надежности, их достоинства и недостатки.
Оценить аналитически эффективность того или иного метода повышения надежности возможно только тогда, когда известно, как изменяются количественные характеристики надежности при применении данного метода.
При экспоненциальном законе изменения надежности все основные количественные характеристики и коэффициенты надежности нерезервированной
системы выражаются через интенсивность отказов системыcсреднее время88
восстановления t в и суммарное время работы системы t . Для резервированных систем
надежность также определяется методом резервирования и ее кратностью m [2]. Тогда, для случая, когда справедлив экспоненциальный закон:
надежность = f ( c ; tв ;t; m, метод резервирования)
Из этого выражения видно, что все методы повышения надежности принципиально могут быть сведены к следующим основам:
1) резервирование; 2) уменьшение интенсивности отказов системы; 3) сокращение времени нерезервной работы; 4) уменьшение среднего времени восстановления. Уменьшить интенсивность отказов системы можно следующими способами: а) упрощение системы; б) выбор наиболее надежных элементов;
в) облегчение электрических, механических, тепловых и других режимов работы элементов;
г) тренировка элементов и систем; д) стандартизация и унификация элементов и узлов;
е) совершенствование технологии производства; ж) адаптивизация производства; з) статистический контроль качества продукции;
и) проведение профилактических мероприятий при эксплуатации аппаратуры, направленных на предупреждение отказов.
Уменьшить среднее время восстановления можно, повышая надежность систем и тем самым уменьшая число отказов или сокращая время, необходимое для отыскания и устранения отказов. Сократить время, потребное для отыскания и устранения неисправностей, можно, применяя встроенный контроль, автоматизацию проверок, повышение квалификации обслуживающего персонала, сбор и обобщение опыта эксплуатации. Уменьшить время непрерывной работы автоматической системы можно и в том случае, если имеется возможность выключить систему на определенный промежуток времени не нарушая процесса управления.
Наиболее эффективными и многочисленными методами повышения надежности являются методы, которые применяются при проектировании аппаратуры. К рекомендуемым относятся: резервирование, упрощение системы, выбор наиболее надежных элементов, создание схем с ограниченными последствиями отказов элементов; облегчение электрических, механических, тепловых и других режимов работы элементов; стандартизация и унификация элементов и узлов; встроенный контроль; автоматизация проверок.
Эффективность этих методов состоит в том, что они позволяют из малонадежных элементов строить надежные системы. Эти методы позволяют уменьшить интенсивность отказов системы, уменьшить среднее время восстановления и время непрерывной работы системы.
При изготовлении аппаратуры надежность можно повысить, совершенствуя технологию производства, применяя статистический контроль продукции, осуществляя автоматизацию производства и тренировку (обкатку) элементов и систем.
Повысить надежность аппаратуры в процессе ее эксплуатации чрезвычайно трудно. Это объясняется тем, что надежность системы, в основном, закладывается при ее проектировании и изготовлении, а при эксплуатации надежность зависит от методов эксплуатации, квалификации обслуживающего персонала и условий эксплуатации. Соответственно, задача специалистов - эксплуатационников состоит не в повышении
89
надежности системы, а в том, чтобы как можно дольше сохранить надежность аппаратуры, заложенную в процессе ее проектирования и изготовления.
Научные методы эксплуатации включают в себя научно обоснованные способы проведения профилактических мероприятий и ремонтов. Сюда, в первую очередь, относятся: частота и глубина проверок, условия хранения, регламентация времени непрерывной работы аппаратуры и т.п. Следует, однако, учитывать, что в процессе эксплуатации надежность не только расходуется. При правильной организации эксплуатации так же удается повысить надежность аппаратуры.
Действительно, если профилактические мероприятия предупреждают отказы, то это аналогично уменьшению интенсивности отказов системы. Разница состоит лишь в том, что в этом случае надежность элементов практически не повышается, как это имеет место при проектировании и изготовлении, а своевременно происходит смена или ремонт еще не отказавших элементов, но таких, вероятности отказов которых сильно возросла.
Эксплуатация оказывает очень сильное влияние на проектирование и изготовление вновь разработанной аппаратуры. Это объясняется тем, что данные об отказах аппаратуры, полученные при ее эксплуатации полностью характеризуют ее надежность и поэтому часто являются исходными данными при проектировании высоконадежной аппаратуры подобного типа. Другими словами, эксплуатация может быть уподоблена громадному объему экспериментов с реальными условиями работы аппаратуры, который не может быть проведен ни в одной лаборатории. Поэтому сбор, научная обработка и обобщение статистических данных об отказах аппаратуры является одной из важных функций технической эксплуатации.
Опыт эксплуатации всегда должен использоваться при проектировании и изготовлении надежной аппаратуры, а результаты проектирования и изготовления - при совершенствовании методов эксплуатации.
Список литературы
1. Надежность и эффективность в технике: Справочник: В 10 т. /Ред.совет: В.С. Авдуевский и др. - М.: Машиностроение, 1986. Т.1: Методология. Организация. Терминология /Под ред. А.И. Рембезы, 224 с. 2. Бусленко Н.П. и др. Лекции по теории сложных систем. М., Сов. радио, 1973, 440 с. СОВРЕМЕННЫЕ ТЕОРИИ ПОЛУЧЕНИЯ ЭКОЛОГИЧЕСКИ ЧИСТОЙ ЭНЕРГИИ
Бакитжанова Нурила Саматовна, nuri_bakitzhanova@mail.ru
Студент группы Теплогазоснабжения и вентиляция, 2 курс, ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, Астана, Казахстан Научный руководитель Абдикалыкова Г.М.
Введение
Человечество потребляет для своих нужд громадное количество энергии, и потребности в ней пока увеличиваются вдвое каждые 25 лет. За девяносто лет, прошедших с начала прошлого века, энергопотребление выросло более чем в 12 раз. Соответственно выросла и добыча энергетических ресурсов - угля, нефти, природного газа, гидроэлектроэнергии, Появилась атомная энергетика, но главное место в общем балансе по-прежнему занимают нефть, природный газ и уголь, имеющие, примерно, равное значение. Прошедший в конце 70-х - начале 80-х годов энергетический кризис показал, что запасов энергетики полезных ископаемых не так уж и много, и, хотя острота этого вопроса пока спала, пришлось серьезно задуматься над будущим энергетики. Но еще острее стоит вопрос об экологии энергетики. Уже сегодня многие страны, в том числе развитые капиталистические, вынуждены довольствоваться низкокалорийными
90
топливами - бурыми углями, сланцами, торфами. Эти виды топлив дают высокий процент отходов, бурые угли содержат много серы; сернистый газ и выброс золы в атмосферу ужасающе загрязняют окружающую среду. Гидроэнергетика, "благодаря" плотинам, привела к уничтожению рыбных ресурсов и нарушила баланс воды. Гибнут реки и леса. Токсичные выхлопы транспорта и выбросы в атмосферу заводских труб, тепловых электростанций и теплоэнергоцентралей отравляют воздух. Если так дело пойдет и дальше, то скоро буквально нечем будет дышать. Много надежд возлагалось совсем недавно на атомную энергетику. Однако события в Чернобыле и на некоторых других атомных станциях в СНГ и за рубежом показали, чего она может стоить. Конечно, можно надеяться, что найдутся более безопасные, надежные и безотходные методы получения атомной энергии. Но не преувеличены ли эти надежды? А с другой стороны, что делать? Много десятков лет делаются попытки освоить термоядерный синтез. С начала пятидесятых годов ведутся интенсивные работы в этом направлении, вложены громадные средства, созданы комитеты, проведено несметное количество заседаний и конференций международного уровня, написаны диссертации, разработаны программы и созданы специальные заводы, обслуживающие эти программы. Даже получена "устойчивая" плазма, которая держится целую 0,01 секунды. Все есть, Нет только термояда - термоядерного способа получения дешевой энергии из океанского дейтерия, которого так много! И никто не знает, когда термояд будет и будет ли вообще. Сейчас срочно начали прорабатываться альтернативные способы получения энергии, на которые раньше не обращали внимания. Ветроэнергетика. Энергия океанских волн и приливов. Солнечная энергия. Энергия тепла Земли и термальных источников. Есть даже предложение об использовании в качестве топлива сероводорода, растворенного в водах Черного моря. Эти источники заслуживают самого пристального внимания. Многие из них экологически чисты. Но в том объеме, в котором требуется энергия уже сегодня, не говоря о будущем, они вряд ли заменят нефть, газ и уголь. Кроме того, они неудобны: например, в автомобилях и в авиации их использовать затруднительно. Не отрицая полезности всего, что делается в области энергетики, хотелось бы обратить внимание на возможности, которые дает эфиродинамика. Но для того, чтобы понять эти возможности, надо сначала вспомнить о том, что иногда по Земле проносятся циклоны с сумасшедшими ветрами и даже ураганами и смерчи - естественные газовые вихревые образования, обладающие громадной неуправляемой энергией. Интересно бы знать, откуда они ее берут, эту энергию, и нельзя ли как-нибудь ее приспособить для пользы человечества.
Смерчи
Смерчи - одно из самых загадочных явлений природы. Ни причины образования смерчей, ни огромная всесокрушающая их энергия не нашли до сих пор какого-либо удовлетворительного объяснения, Мэттунский смерч, прошедший над штатами Иллинойс
и Индиана 26мая 1917 г., имел длину пути более 500 км при продолжительности 7 ч. 20 мин. Ширина его составляла от 400 до 1000 м. Погибли 110 человек. Знаменитый смерч трех штатов 18 марта 1925 г. прошел путь длиной 350 км. Он держался 3,5 часа и оставил после себя площадь разрушений в 426 квадратных километров. На территории СНГ также бывают смерчи, хотя и значительно реже, чем в южных штатах США. Как устроен смерч? Каких-либо прямых измерений нет. Это связано с неожиданностью возникновения смерча, а также с опасностями проведения вблизи него каких бы то ни было работ. Свидетельства очевидцев дают основу для того, чтобы сделать заключение о его строении и предположить механизм, благодаря которому смерч стал обладателем столь громадной энергии. Смерч напоминает трубу, внутри которой давление существенно ниже атмосферного. Как внешняя, так и внутренняя стороны стенки гладкие, исключение составляют низкие широкие смерчи, структура которых практически не установлена. Скорость движения стенки смерча составляет сотни километров в час, называют даже сверхзвуковые скорости, то есть скорости, превышающие 1200 км/ч. Сам же смерч передвигается с меньшей скоростью, составляющей десятки километров в час, иногда до 91
ста километров в час, но это уже редкость. Если тело смерча обладает, так сказать, боковой разрушительной силой, то перепад давления внутри смерча вызывает взрыв домов изнутри. Тело, попавшее в стенку смерча, продолжает вращаться вместе со стенкой, хотя, казалось бы, центробежная сила должна была бы выбросить захваченные предметы. Внутри смерча поток воздуха движется вниз, в стенках вихря - по спирали вверх. Засасывающая сила смерчей огромна. Переносятся бревна, большие животные, даже предметы, вес которых превышает 100 т. Но вот уже простой кирпич смерч поднять не в состоянии - слишком мала его поверхность, приходящаяся на единицу массы.Если внимательно рассмотреть фотографию смерча, то видно, что по всей его поверхности проходит тонкий беловатый слой. Дело в том, что между телом смерча и окружающей его средой возникает пограничный слой. Пограничный слой в газе обладает особыми свойствами. В нем перераспределяется энергия между поступательным и диффузионным движениями газа, в нем максимальный перепад скорости струй газа - градиент скорости. А чем больше градиент поступательной скорости струи газа, тем меньше энергии остается на долю диффузионного движения, тем ниже становится ее температура, тем ниже вязкость. Поэтому в пограничном слое температура понижена, следовательно, понижена и вязкость, пропорциональная температуре. Получается, что смерч вращается как бы в подшипнике скольжения, отделяющего его от остальной атмосферы. Этот подшипник уменьшает рассеивание энергии и тем самым обеспечивает устойчивость смерча. Поскольку давление в газе пропорционально температуре, то давление в пограничном слое падает. При этом туда устремляются внешние массы воздуха, в результате давление выравнивается за счет плотности, которая в пограничном слое выше, чем в свободном газе. На поверхности вихря уравновешены три силы: сила внутреннего давления и центробежная сила, действующие изнутри наружу, сила внешнего давления, действующая снаружи внутрь. Силы в установившемся движении строго компенсируют друг друга, однако при формировании вихря такого равновесия нет. Поскольку стенки вихря плотные, закон их вращения близок к закону вращения твердого тела. Это значит, что центробежная сила увеличивается с увеличением радиуса. Но стенки вихря - это все же уплотненный газ, а не жидкость и не твердое тело, а в газе силы сцепления молекул между собой практически отсутствуют. И, следовательно, как только для элемента газа, находящегося на поверхности вихря, сумма внутренних сил, включая центробежную, превысит силу внешнего давления, этот элемент газа будет выброшен из тела вихря. Поэтому в вихре всегда силы внутренние меньше или равны внешней силе. Когда вихрь формируется, сила внешнего атмосферного давления превышает внутренние силы, и тело вихря начинает сжиматься внешним давлением. Это хорошо видно из фотографий вихрей, возникающих перед авиационным двигателем. При площади воздухозаборника порядка 1 м2 площадь возникающего перед ним вихря составляет 40-60 см2. При сжатии тела вихря внешняя среда - атмосфера - совершает работу. Если элемент газа движется по окружности, то силы, действующие вдоль радиуса, не дадут проекции на траекторию, Но элемент газа в сжимающемся вихре движется по спирали, вписанной в окружность, поэтому дополнительная сила, сжимающая тело вихря, даст проекцию на направление траектории движения газа, и стенка вихря начнет ускоряться. При этом реализуется известный закон сохранения количества движения: L=mvR= const или v=L/mR. По мере сжатия вихря центробежная сила, действующая на единицу объема газа, могла бы уменьшиться, но на самом деле она остается постоянной некоторое время, поскольку окружная скорость растет, газ из внутреннего пространства отбрасывается к стенкам, и давление внутри вихря падает. В результате процесс самопроизвольного сжатия тела вихря продолжается до тех пор, пока газ в стенках не уплотнится до некоторой критической величины. Но к этому времени вихрь уже набрал и крепость, и силу: ведь если его радиус уменьшился в 10 раз, то скорость движения стенки возросла в 10, а энергия в 100 раз! Плотность же стенки возросла примерно тоже в 100 раз - ведь площадь пропорциональна квадрату радиуса. Это значит, что на неподвижное тело, попавшее в
92
стенку вихря, будет действовать сила в 10 тысяч раз больше той, которая действовала бы на него в момент образования вихря. И если эта сила в начальный момент составляла, допустим, всего 1г, то после сформирования вихря она составит уже 10 кг. При площади 1 см2 для создания силы в начальный момент требовалось бы всего изменения давления за счет ветра 0,001 атм. А в сформированном вихре на тот же предмет действовало бы давление в 10 атм. На площадь в 1 м2 пришлась бы сила в 100 т. Немудрено, что никакие конструкции не могут выдержать подобного напора! Из сказанного следует, что атмосферные вихри - смерчи и циклоны - это природные машины по переработке потенциальной энергии атмосферы в кинетическую энергию вихрей. При этом над каждым атмосферным вихрем трудится вся атмосфера планеты. В результате происходит самопроизвольная концентрация энергии из рассеянной в локальную, так называемая энергоинверсия, Атмосферные, вообще газовые вихри наглядно демонстрируют неправомерность распространения второго начала термодинамики на все случаи жизни. Процесс формирования газовых вихрей идет явно под знаком не роста, как везде, а снижения энтропии. Этот процесс происходит аналогично тому, как формируются любые газовые вихри, с той лишь разницей, что протоны - это не линейные вихри типа смерчей, а тороидальные, типа дымовых колец. Но и там и здесь происходит самопроизвольное сжатие тела вихрей окружающей средой; и там и здесь происходит концентрация энергии в теле вихря; и там и здесь происходит процесс самопроизвольного преобразования потенциальной энергии среды в кинетическую энергию вращения тела газового вихря, В принципе, можно было бы использовать кинетическую энергию стенок протона, которая весьма внушительна, - полная энергия каждого протона составляет несколько более 3·1015 Дж, т. е. столько, сколько ее содержится в трех мегатонных бомбах. Эта энергия превышает значение, высчитанное по формулам специальной теории относительности, в 1026 раза (формулы СТО не имеют никакого отношения ни к каким процессам, кроме электромагнитных, да и то весьма относительно). Если бы можно было технически использовать такую энергию, то тогда действительно энергетическая проблема была бы решена. Однако протон - слишком устойчивая структура. Его пограничный слой, толщина которого составляет всего лишь 10-16 м, является броней, которую технически пробить невозможно, по крайней мере, сейчас. Следовательно, нужно найти что-то другое, такое материальное образование, которое использовало бы те же принципы, но было бы не столь устойчиво. И такие материальные образования существуют в природе - это шаровые молнии.
Шаровая молния
Что же такое шаровая молния и какова ее природа? Шаровая молния - это одиночная ярко светящаяся относительно стабильная не большая масса, которая наблюдается в атмосфере, плавающая в воздухе и перемещающаяся вместе с потоками воздуха, содержащая в своем теле большую энергию исчезающая тихо или с большим шумом типа взрыва и не оставляющая после своего исчезновения никаких материальных следов, кроме тех разрушений, которые она успела натворить. Обычно возникновение шаровой молнии связано с грозовыми явлениями и естественной линейной молнией. Но это не обязательно. Известны случаи, когда шаровая молния выскакивает из обычной штепсельной розетки, из магнитного пускателя, укрепленного на токарном станке. Также были случаи внезапного появления шаровой молнии на крыле летящего самолета, устойчиво перемещающейся по крылу от его конца к фюзеляжу. Каковы же свойства шаровых молний, почерпнутые из наблюдений за их поведением? Попробуем их перечислить: размер устойчивой шаровой молнии составляет от единиц до десятков сантиметров; форма - шарообразная или грушевидная, но иногда расплывчатая, по форме прилегающего предмета; яркая светимость, видимая в дневное время; высокое энергосодержание - 103- 107 Дж (однажды шаровая молния, забравшись в бочку с водой, испарила 70 кг воды); удельная масса, совпадающая практически с удельной массой воздуха в районе появления (шаровая молния свободно плавает в воздухе на любой
93
высоте); способность прилипать к металлическим предметам; способность проникать сквозь диэлектрик, в частности сквозь стекла; способность деформироваться и проникать
в помещения через малые отверстия типа замочных скважин, а также сквозь стены, по линиям проводов и т. п.; способность взрываться самопроизвольно либо при соприкосновении с предметом; способность поднимать и передвигать различные предметы; а также некоторые другие свойства, менее существенные. С точки зрения эфиродинамики шаровая молния - это тороидальный винтовой вихрь слабо сжатого эфира, отделенный пограничным слоем эфира от окружающего эфира. Энергия шаровой молнии - это энергия потоков эфира в теле молнии. Численные оценки показывают, что при диаметре 6 см и энергосодержании в 107 Дж, при толщине стенки тороида 1 см и при начальном диаметре эфирного шара 60 м (граница магнитного поля в момент прохождения обычной молнии) общая энергия за счет сжатия шара окружающим эфиром возрастет пропорционально квадрату отношения начального и конечного диаметров, т. е. в миллион раз! То есть для обеспечения энергосодержания шара с энергией в десять миллионов джоулей достаточно, чтобы начальное содержание энергии в потоках эфира было всего десять джоулей. При этом за счет сжатия плотность тела молнии также возрастет в миллион раз и составит 10-5 кг/м3. Общая масса молнии при этом составит 10-9 кг или 1 мкг, в то время как масса воздуха в этом объеме при давлении в 760 мм рт. ст. будет равна 100 мг, т. е. в 100 тысяч раз больше. Вот поэтому шаровая молния и держится в воздухе на любой высоте за счет сцепления эфирных потоков тела молнии с эфирными же потоками тел молекул воздуха. Высокое энергосодержание молнии будет обеспечиваться соответствующей скоростью потоков эфира в ее теле. Для указанного энергосодержания она должна составить 1,4·107 м/с, что значительно меньше скорости света. Свечение воздуха - это несущественное следствие возбуждения молекул воздуха потоками эфира, сопутствующее, энергетически незначительное явление. Таким образом, все эфиродинамические параметры шаровой молнии весьма умеренные. Саму молнию можно трактовать, с определенными натяжками, конечно, как сильно сжатое и локализованное в пространстве магнитное поле. Сложно видеть, что предлагаемая модель позволяет объяснить все основные свойства шаровой молнии, исключая, разве что, исчезновение браслета с руки человека (действительный случай), - размер, форму, светимость, высокое энергосодержание, удельную массу. Способность прилипать к металлам объясняется наличием градиента скоростей в потоках эфира вблизи металла и снижением в связи с этим давления эфира между телом молнии и металлом. Тем же объясняется и подъемная сила молнии. Случай с летящим самолетом, когда шаровая молния прилипла к крылу, объясняется этим же. Потоки эфира возбуждают молекулы газа, которые прекращают свечение, как только они покидают тело молнии. Потоки эфира свободно проникают сквозь изолятор аналогично магнитному полю. Поскольку свечение воздуха является попутным явлением, то понятно, что воздух, выйдя из тела молнии, светиться перестанет, а после того, как молния окажется по другую сторону изолятора, например оконного стекла, новая часть воздуха, попавшая в ее тело, начнет светиться, создавая впечатление, что сквозь стекло прошло именно само свечение. Взрыв автономно существующей шаровой молнии несложно объясняется потерей устойчивости пограничного слоя эфира, что может быть ускорено соприкосновением тела молнии с каким-нибудь предметом. После взрыва никаких следов от молнии, кроме произведенных разрушений, не должно остаться, - реально их и нет. Таким образом, эфиродинамическая модель шаровой молнии объясняет практически все основные свойства шаровой молнии в совокупности. Шаровая молния, возможно, является ключом к разрешению энергетической проблемы. Поскольку при сжатии тела молнии эфиром происходит самопроизвольный переход потенциальной энергии эфира (хаотического движения амеров) в кинетическую (упорядоченное движение амезможное совпадающая ров), то шаровая молния является природным механизмом получения энергии из эфира. А поскольку эфир распространен повсеместно, то искусственные шаровые молнии 94
позволили бы полностью решить проблему бессырьевого получения экологически чистой энергии в том количестве, которое необходимо в данном месте в данное время, Как можно получить шаровую молнию? Этого сегодня практически не знает никто. Можно, однако, высказать некоторые предположения. Если по проводнику пропустить ток, а затем его резко оборвать, то окружающее проводник магнитное поле должно самопроизвольно сжаться, локализоваться и образовать тело шаровой молнии. Однако такое схлопывание произойдет лишь в том случае, если будут созданы условия образования градиентного течения эфира на поверхности магнитного поля, если форма магнитного поля будет приближена к шаровой и если ток в проводнике будет оборван так резко, чтобы магнитное поле не успело спрятаться обратно в проводник. Все это требует крайне коротких фронтов импульсов, длительность которых не должна превышать десятых долей наносекунд при значениях токов в проводнике в десятки тысяч ампер. Электронные ключи, которые должны все это обеспечить, должны не только прерывать такие большие токи, но еще и противостоять электродвижущей силе самоиндукции в десятки и даже сотни киловольт, а собственная емкость этих ключей не должна превышать единиц пикофарад. Электронные ключи с подобными параметрами пока не созданы, и неизвестно, можно ли их вообще создать. Естественно, приходит на ум в качестве таких ключей использовать газовые или вакуумные разрядники. Но и разрядников с такими параметрами тоже не существует. Однако природа как-то умудряется обходиться и без электронных ключей, и без разрядников, и даже без гроз. Как это удается природе? Это одна из загадок, которую наука вынуждена будет решать, если хочет реально обеспечить человечество дешевой экологически чистой энергией в любом количестве в любой точке пространства и в любое время.
Заключение
Современная наука пытается перевести мировую энергетику на экологически чистые источники энергии. Существуют различные способы осуществления этой идеи - в первую очередь это увеличение эффективности действующих установок, улучшение их технических и экологических характеристик. Второй путь - освоение нетрадиционных источников на основе последних физических открытий в области свойств материи. Это требует, прежде всего, разработки теорий, касающихся неисследованных, пока еще загадочных явлений. У природы есть еще не мало подобных явлений, что дает современной науке множество направлений для поиска решения энергетической проблемы. Эфиродинамика и акустический термоядерный синтез - одни из направлений в поисках экологически чистой энергии. Атмосферные вихри - смерчи и циклоны - это природные машины по переработке потенциальной энергии атмосферы в кинетическую энергию вихрей, поэтому естественно желание человека использовать эту громадную энергию для своих целей. Шаровая молния имеет множество необъяснимых свойств, если в будущем будет разгадана ее природа, это также даст возможность синтезировать энергию.
АСТАНА - БОЛАШАҚТЫҢ ҚУАТЫ немесе "ЭКСПО - 2017" мега-жобасы туралы
Берниязова Гүлмира Алшынқызы, gulmira_080993@mail.ru
3 курс студенті, "5B011900- Шетел тілі: екі шетел тілі"
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті, Алматы, Қазақстан Ғылыми жетекші - ф.ғ.к., профессор м.а. Г.Қ.Рысбаева
Арма Алты алаштың алғыр азаматтары! Бҥгінгі менің сіздерге жеткізбек дҥнием ҽлемді ҿзіне қаратқан, Қазақстанды жаңа қырынан кҿрсететін ірі жоба ЭКСПО - 2017 туралы болмақ. Яғни, Біз бҧл қҧндылыққа қалай қол жеткіздік? Кімдер елімізді қолдады? Біз қандай дайындық ҥстіндеміз? Ҽлемге не ҧсынамыз? Бҧл жобадан бізге келер пайда не
95
зиян не? Ҿз ҥлесімізді қалай қосамыз? Міне осы сҧрақтар аясында кеңінен талқылап ҿтемін.
"Экспо 2017" - 2017 жылдың 10 шілдесінен бастап 10 қыркҥйегіне дейін Қазақстанның елордасы Астана қаласында Халықаралық кҿрмелер бюросымен (ХКБ) ҧйымдастырылатын Халықаралық кҿрме.
Ҧйымдастырушы қаланы таңдау рҽсімін 2012 жылдың 22 қарашасында Францияның астанасы Париж қаласында ХКБ-нің EXPO халықаралық бюросы Бас ассамблеясының 152-ші сессиясы барысында белгілі етті. Жасырын дауыс беру қорытындысы бойынша Астана ҥшін ХКБ-ның 103 мҥше-мелмекетің дауысына ие болып, 44 дауысты жинаған бельгиялық Льеж қаласын артта қалдырды.
Бҧл ретте 2017 жылы халықаралық "ЭКСПО" кҿрмесін ҿткізетін орын ретінде жаһан таңдауының Қазақстанның бас қаласы - Астанаға тҥсуі - Мемлекет басшысының бағалауынша, халықаралық қоғамдастықтың "біздің жеңістерімізді ғана емес, сондай-ақ орасан зор перспективамызды мойындауы" болып табылады деді Елбасы Нҧрсҧлтан Назарбаев. Біле білсек, бҧл - тҽуелсіздік жылдарындағы Қазақстанның халықаралық сахнадағы ең ҥлкен жетістігі! Шынында, "ЭКСПО - 2017"-мен ауқымы жҿнінен елімізде ҿткен ешқандай іс-шара деңгейлесе алмайды.
"ЭКСПО - 2017" қазақ елінің бҧрын-соңды болмаған ең ірі "имидж-жобасына" айналмақ. Қазақстан Президенті "ЭКСПО" енді бес жылдан кейін қайда ҿтеді?" деген сауалдың жауабын адамзат бҥкіл ҽлем болып іздегендігін айтады. Себебі Халықаралық кҿрмелер бюросына дҥниежҥзіндегі 161 тҽуелсіз мемлекет мҥше, сайлауға сол елдердің барлығы қатысты. "Олардың барлығы Қазақстанның қайда екендігін, Астананың не екендігін талқылады, олардың барлығы ҿз таңдауларын білдіру ҥшін біздің еліміздегі ахуалды саналы тҥрде зерттеді. Олардың барлығы ақыр соңында осынау жаһандық ауқымдағы кҿрмені ҿткізуді Қазақстанға, Астанаға саналы тҥрде сеніп тапсырды" деп тҥсіндіреді Елбасы.
Ҧйымдастырушылармен таңдалған тақырып Future Energy (Болашақ қуаты) болып табылады. Қазақстан Астанада ЕХРО-2017 кҿрмесін ҿткізу бойынша сайлау науқанына кірісіп жатыр. Қазақстан Республикасының экономикалық даму жҽне сауда Министрлігі жыл соңына дейін ҿтінім қҧжаттамасын (кҿрмені ҿткізу тҧжырымдамасы, техникалық-экономикалық негіздеме, кҿрмені ҿткізу жоспары, қонақтардың қауіпсіздігі мен оларды қарсы алу туралы инфрақҧрылымдық шешімдер) дайындап, оны Халықаралық кҿрмелер бюросына тапсырады деп кҥтілуде. ХҚБ талаптарына сай кҿремені ҿткізуге белгіленген ҥш ай ішінде Астана қаласының ҽлемнің 100 мемлекетінен 3-4 млн адамды қабылдайтындай шамасы болу керек. Астанадағы ЕХРО-2017 кҿрмесі ТМД елдері мен Орталық Азия аумағындағы ҿткізілетін ең алғашқы халықаралық деңгейдегі кҿрме.
"ЭКСПО" Қазақстанға қандай пайда бермек? Біріншіден, ҽлемнің осыншама елінің Қазақстанды "ең лайықты" деп тануының ҿзі ҿте маңызды, - дейді Мемлекет басшысы. Екіншіден, 100-ден астам ел Астанада ҿз павильондарын салу ҥшін келеді. Ҥшіншіден, "ЭКСПО - 2017" кҿрмесіне біз ҧсынған "Болашақтың қуаты" ҧраны негізінде елордамызға жаһандағы мемлекеттер ҿздерінің жаңа технологияларын жеткізеді, паш етеді. Іс жҥзінде ІІІ-индустриялық революция "жасыл экономикадан" басталмақ. Бҧл ретте қай елде "жасыл экономика" болса, соның қолында жаңа технологиялар бар. Ал жаңа технологияларсыз даму жоқ. Яғни "ЭКСПО - 2017" Қазақстан ҥшін экономикалық дамудың тҥбегейлі жаңа бетін ашудағы бетбҧрыс бекетіне айналмақ!
"Жасыл экономика" саласындағы жетістіктер паш етілетін осы жаһандық кҿрме ҥшін Астана қаласы жанында арнайы қалашық бой кҿтермек. Мемлекетіміз ЭКСПО ҿткеннен кейін оны қалай пайдаланатындығын ендігі айқындап қойыпты. "Онда тҧрғызылғанның бҽрі бізде қалады, - деді Н.Назарбаев. Бҧл жаңа, "жасыл" технологияларды бҥкіл Қазақстанда ендіруге қызмет ететін зертхана-лабораторияға, ғылыми паркке айналады. Ҿйткені бҥкіл ҽлем осы жолмен ілгері жылжитын болады".
96
ЭКСПО-2017: Біз ҽлемге не ҧсынамыз? Ал бес жылда астана қазақы келбет қабылдап ҥлгере ме? Бҧл кҿрменің ҿнеркҽсіп саласында алатын орны спорттағы олимпиада мен футболдан ҽлем чемпионаты екеуін қосқандағымен парапар. Ал, ондай аса биік мҽртебелі жиынды халықаралық мекемелер кез келген қаланың қанжығасына байлап жібере салмайтыны белгілі. Бҧл кҿрме бҧрынғы Кеңес Одағына кірген мемлекеттер аумағында тҧңғыш рет ҿткізіліп отыр. Бҧл жолы бҧрынғылардың барлығынан да қымбат, барлығынан да ауыр мегажобаны ҧтып алдық.
ЕХРО-2017-ні ҿткізу елорданың, сондай-ақ республиканың экономикалық жҽне инфрақҧрылымдық дамуын қосымша ынталандыруға қызмет ететін болады. Астана мен оның маңындағы аймақтардың шағын жҽне орта бизнесінің дамуы ерекше серпін алады, ең алдымен, халыққа қызмет кҿрсету, қонақ ҥй бизнесі жҽне ішкі туризм салаларының ҧтары мол. Бҧл шара елорданың кҿрме нысандары мен инфрақҧрылымы қҧрылысына елеулі кҿлемде жеке инвестициялар тартуға, оларға қызмет кҿрсетуге ондаған мың жҧмыс орындарын қҧруға, ішкі туризмді дамытуға жҽне елге шетелдік туристер ағынын ҧлғайтуға мҥмкіндік береді. Кҿрмелер нысандары қҧрылысына инвестициялар тартудан басқа "ЕХРО" ауқымында салынатын нысандар болашақта Қазақстанды жҽне оның астанасын ірі халықаралық, кҿрме жҽне ақпараттық-таныстырылымдық алаң ретінде қарастыруға мҥмкіндік береді. Елбасының айтуынша, бҧл ОБСЕ-нің саммитін ҿткізуден де ауқымды шара болмақ.
Егер ЭКСПО-ның ҿткеніне ҥңілсек, бҽрі де қарапайым ғана "Біздерде мынадай бар..." деген мақтанға саятын болар-болмас нҽрседен басталған екен. Кҿргендердің кҿңілі толып, кҿпке ҥлгі боларлық ҥрдіске айналдырып, бҥгінгідей халықаралық маңызға ие болған. Мҽселен, Парижде 1878 жылы Томас Эдисон деген ҿнертапқыш ҿзінің мегафонымен мақтанса, 1889 жылы француздар енді ғана салып біткен Эйфел мҧнарасын кҿрменің қақ ортасына "қойып", айды аспанға бір-ақ шығарған екен. Жапония, "Аичи экспо - 2005". Жапондықтарды жарты жыл (25.03 - 25.09.2005 жылы) жер жҥзінің назарында ҧстаған кезекті кҿрме "Табиғат тағылымы" деген ҧранмен ҿткен. Испания, "Сарагоса Экспо - 2008". Ҥш ай бойы (14.06 -14.09.2008 жылы) Сарагоса ҽлем назарын су мҽселесіне аударды. "Су жҽне тҧрақты тіршілік" тақырыбы шынында да тҿрткҥл дҥниенің тҧрақты кҥн тҽртібіне айналды. ҚХР, "Шанхай Экспо - 2010". 11 мамыр мен 31 қазан аралығында Қытай Халық Республикасында ҿткен бҧл кҿрменің тақырыбы - "Тамаша қала - тамаша тіршілік" болды. Халықаралық "ЁСУ ЭКСПО - 2012" кҿрмесі Оңтҥстік Кореяда (11.05. - 08. 2012 жылы) ҿткен. Мазмҧны мҽңгілік мҧхит пен оның тҥрлі ресурстарын тиімді пайдалануға меңзейді.
Байқап отырғанымыздай, жер бетіндегі экологиялық жағдай жанына батқан адамзат енді табиғатты аялай білуге бет бҧрған секілді. Алдағы 2017 жылғы ЭКСПО кҿрмесін ҿткізуге ниет етіп отырған біздің еліміз қазба байлықтары басқаларға қарағанда анағҧрлым кҿп бола тҧра "Болашақ энергиясы" деп, жаһан жҧртшылығына жар салып, экологиялық жағынан таза су, жел, кҥн сияқты қуат кҿздеріне кҿбірек кҿңіл бҿлу керектігін ерікеннен еске салып отырған жоқ. Астананың бҧл ҧсынысына ҽлемнің ҽр тҥкпіріндегі ҧлттар мен ҧлыстар қолдау кҿрсетері сҿзсіз. Ҿйткені, бҧл - ҿзекті мҽселе, ортақ проблема.
Қазақстан Кҿшбасшысы алдағы бес жыл бойы бҥкіл ҽлем Қазақстан туралы айтатындығын, елордамызда ғылым мен техниканың барлық ең ҥздік ҽлемдік жетістіктері ҧсынылатынын айтып ҿтті. Осы орайда Елбасы Нҧрсҧлтан Назарбаев "ЭКСПО - 2017-ні "мега-жоба" деп жариялады. "Одан барлық ҿңіріміз пайда табады, - деді Мемлекет басшысы. Бҧл еліміздің инновациялық дамуына қуатты серпін береді. Сҿз соңында Н.Назарбаев осы жетістік пен жеңіс - "мемлекеттің сарабдал саясатының нҽтижесі, халқымыздың еңбекқорлығының арқасы" деп бағалады.
Бҧл шараға ҽлемнің 100-ге тарта мемлекеттері мен 10 халықаралық ҧйым қатысады деп кҥтілуде. Кҿрме кҿлемі 113 гектар жерді қамтымақ. негізгі халықаралық жҽне коммерциялық павильондармен бірге қазақстанның ҿзінің жеке ҧлттық павильонына да
97
ерекше орын бҿлінеді. Сонымен қатар конгресс орталығы, мҽдени шаралар алаңы мен қосымша қызмет кҿрсететін кҿптеген бҿлімдерден тҧрады. Сҽулет ҿнерінің соңғы ҥлгілерімен салынатын ғимараттар астананың ажарын аша тҥсері анық. қомақты қаржыны қажет ететін бҧл жоба ҿзін-ҿзі толық ақтайтын болады. Кҿрмеге дҥниежҥзінің жҥзден аса елдері қатысып, оны шамамен 5 миллиондай туристтер тамашалайтын болады деп кҥтілуде. Жобаны іске асыру барысында кҿптеген жҧмыс орындары ашылып, қаланың инфрақҧрылымы мен туризм саласы ҿркендейді.
"ЭКСПО" кҿрмелері техникалық жҽне технологиялық жетістіктерді кҿрсету ҥшін ҿткізіледі, сонымен қатар экономикалық, ҽлеуметтік жҽне мҽдени дамудың жаңа ҥрдісін қалыптастыруға арналған алаң болып табылады.
Қорыта келе, біздер ҥшін "ЭКСПО - 2017" мега-жобаның қҧндылығы ҿте жоғары. Бҧл жобаға ҿз ҥлесімізді қосам деймін. Қазргі уақытта студентпін, болашақ шетел тілінің маманымын. Сол ҥшін жақсы оқып, сапалы білім алып, жақсы маман болу. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ҽ.Назарбаев 2007 жылығы "Жаңа ҽлемдегі жаңа Қазақстан" Жолдамасында Елбасы "Тілдердің үш тұғырлығы" - "Триединство языков"
мҽдени жобасында қазақ тіл - мемлекеттік тіл, орыс тілі - ҧлтаралық қатынас тілі, ал ағылшын тілі - жаһандық экономикаға ойдағыдай кірігу тілі деген болатын. Қазіргі заманда ағылшын тілі "21 ғасырдың", халықаралық бизнес, қазіргі ғылым мен технологиялар тілі мҽртебесіне ие болды. Ағылшын тілі - халықаралық тіл дейміз, ҿйткені ағылшын тілі - бҥгінде халықаралық қатынастың, ғылым мен техниканың, бизнес пен журналистиканың барлық салаларында кеңінен қолданылып келе жатқан тілдердің қатарына жатады.
Бҥгінгі таңда миллиондаған адам ҿзгелермен тіл табыса білу ҥшін ең алдымен ағылшын тілін ҥйренетіні шындық. Ғаламтор арқылы қалаған мҽліметтке қол жеткізу, ҽлемнің ҿзге мемлекеттерінде ҿмір сҥретін адамдармен танысып, байланыс орнату, ЖОО-ын бітірген жастардың жақсы қызметке орналасуы сынды себептер ағылшын тілін ҿміріміздің маңызды бҿлшегіне айналдырғаны сҿзсіз. Сол себепті де жастар ҿз білімдерін мейілінше саналы сараптап осы жобаға ат салысады деп сенемін.
УДК 66.02+66.011+66.012
СНИЖЕНИЕ РАСХОДА ВОДЫ ВОДОПОДГОТОВИТЕЛЬНЫХ УСТАНОВОК НА СОБСТВЕННЫЕ НУЖДЫ
Глазырин Сергей Александрович, glan-sergey@yandex.ru
Заведующий кафедрой "Теплоэнергетика" ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, Астана, Казахстан
Глазырина Наталья Сергеевна, glazirinan@yandex.ru
Докторант кафедры "Вычислительная техника" ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, Астана, Казахстан
В статье показаны возможность уменьшения расхода воды на собственные нужды схем глубокого обессоливания водоподготовительных установок тепловых электростанций.
Глубокое трехступенчатое обессоливание применяется в схемах подготовки воды для подпитки котлов высокого давления, и предусматривает последовательную обработку воды на ионитных фильтрах.
Первая ступень Н-катионирования - обмен всех катионов на катион водорода. Первая ступень ОН-анионирования - на слабоосновном анионите, обмен всех анионов сильных кислот (Cl-, NO3-, SO42-) на гидроксильный ион (ОН-).
98
Вторая ступень Н-катионирования - для обмена катионов, случайно "проскочивших" через Н-катионитный фильтр первой ступени, в основном это ионы натрия, на ион Н+.
Удаление свободной углекислоты из фильтрата Н-катионитовых фильтров осуществляется в декарбонизаторах. Углекислоту удаляют для того, чтобы обеспечить поглощение кремнекислоты на следующей стадии анионирования (сильноосновном анионите).
Вторая ступень анионирования проводится на сильноосновном анионите с обменом кремневой кислоты на гидроксильный ион, одновременно происходит поглощение остатков свободной угольной кислоты после декарбонизатора.
Третья ступень Н-катионирования служит для обмена остатков Na-катионов на Н-катионы. Третья ступень анионирования - для поглощения остатков органических кислот.
По мере фильтрования воды через слой ионита все большая часть его активных групп замещается ионами, поглощаемыми из воды. Когда обменная емкость ионита исчерпана, все его активные группы замещены соответствующими ионами солей, поглощенных из воды. Фильтр отключается на регенерацию.
Перед регенерацией проводится взрыхление материала для устранения гидродинамической неравномерности фильтрующего слоя и слеживания материала, удаления измельчившихся частичек и обеспечения наиболее полного омывания зерен материала при регенерации.
Регенерация (восстановление обменной емкости ионита) предназначена для вытеснения соответствующих ионов, поглощенных фильтрующим материалом из обрабатываемой воды, и замены их ионами регенерационного раствора.
Отмывка фильтрующего материала предназначена для удаления из него продуктов регенерации и избытка кислоты, и получения воды необходимого качества. Отмывка проводится водой, на которой был приготовлен регенерационный раствор, непосредственно после регенерации фильтра.
Сточные регенерационные воды не имеют нейтральную реакцию раствора: после катионитных фильтров они "кислые" с низким рН, а после анионитных - "щелочные" с повышенным рН. На большинстве электростанциях предусмотрены баки - нейтрализаторы сбросных вод ВПУ, в которых "кислые" и "щелочные" стоки взаимно нейтрализуются и сбрасываются в систему гидрозолоудаления.
По водообеспеченности Казахстан занимает последнее место среди бывших республик СССР. Удельная водообеспеченность равна 36,4 тысяч м3 на 1 квадратный км и 6,0 тысяч м3 на одного человека в год.
В настоящее время водоподготовительные установки тепловых электростанций используют на собственные нужды около 20% от общего количества очищаемой воды. Вся используемая вода является сбросной сточной водой с повышенным солесодержанием. Например, установка подготовки воды производительностью 300 м3/ч, использует на собственные нужды, а значит, выбрасывает, в среднем 60 м3/ч или около полумиллиона м3/год.
Следует особо отметить, что в настоящее время очень актуальным становиться вопрос сохранения и оптимального использования водных ресурсов Республики Казахстан.
Для уменьшения расхода воды на собственные нужды ВПУ предусматривается повторное использование отмывочных кислых и щелочных вод, для чего устанавливаются баки отмывочных вод используемых для взрыхления фильтрующего материала Н-катионитовых фильтров 1 ступени из бака кислых вод, фильтрующего материала анионитовых фильтров 1,2 ступени из бака щелочных вод.
В схемах обработки воды, кроме баков повторного использования отмывочных вод, для уменьшения расхода реагентов предусмотрена возможность последовательного
99
пропуска регенерационного раствора с анионитовых фильтров 2 ступени на анионитовые фильтры 1 ступени.
В настоящее время прорабатывается технология повторного использования части отработанного регенерационного раствора для взрыхления ионита, что позволяет проводить частичную регенерацию фильтрующего материала уже во время взрыхления.
Данная технология позволит уменьшить расход частично обессоленной воды, а соответственно и электроэнергии, на собственные нужды на 20%.
УДК 620.9
БАЛАМАЛЫ ЭНЕРГЕТИКА - САРҚЫЛМАС ҚУАТ КӚЗІ
Есембай Маржан Бекполатқызы, marjanka-1994@mail.ru
М.Ҽуезов атындағы ОҚМУ Шымкент. Қазақстан Ғылыми жетекші: Сыпабекова Г.
Энергия қорларын ҥнемдеу бҥгінгі кҥннің аса маңызды міндеттерінің біріне айналды. Ҿнеркҽсібі дамыған ҽлемнің барлық мемлекеттерінде энергия ҥнемдеу шаралары дҧрыс жолға қойылған. Ҿйткені кҿмірмен жҽне кҿмірсутегімен жҧмыс істейтін жылу электр станциялары тҥбі бір экологиялық проблемалардың асқынуына ҽкеп соқтыратыны белгілі жайт. Сондықтан ҽлем қайта қалпына келетін жергілікті энергия кҿздерін энергия ҥнемдеудің басты қайнар кҿзі ретінде қабылдап отыр.
Соңғы жылдары елімізде де қалпына келетін энергия кҿздеріне энергетикалық кешенді дамытудың бір тармағы ретінде қарай бастады. Мемлекет пен бірқатар бизнес қҧрылымдар тарапынан оны қолданысқа енгізуге зор кҥш салынып жатыр. Оның ҿз жҿні бар. Ең алдымен, қайта қалпына келетін қуат кҿздерін тиімді пайдалану энергияны ҥнемдеуге мҥмкіндік берсе, екіншіден экологиялық мҽселелердің тҥйінін тарқатады деуге болады. Қазақстанда қалпына келетін энергия кҿздерінің тҧрақты кешенін қҧру мемлекеттің тікелей қатысуымен жҥзеге асатын шаруа болғандықтан, бҧл мҽселе ҥкімет деңгейінде қолға алынған.
Қазақстан қалпына келетін энергия кҿздерін пайдалануда зор ҽлеуетке ие. Зерттеулерге сҥйенсек, Қазақстанның жалпы су ҽлеуеті жылына 170 млрд кВт/сағатқа жетеді екен. Солай бола тҧра, қазіргі таңда Қазақстанның басты қуат кҿздеріндегі СЭС-тің ҥлесі тек 12,3%-ды қҧрайды. Ҽрине, бҧл кҿрсеткіш экономикасы дамыған елдермен салыстырғанда айтарлықтай тҿмен. Дегенмен, бҧл салада жҥргізілген жҧмыстар нҽтижесіз емес, Қазақстан бірнеше, атап айтсақ, қуаты 300 МВт-қа тең Мойнақ СЭС-і, 49,5 МВт-ты қҧрайтын Кербҧлақ СЭС-і мен қуаты 68,25 МВт Бҧлақ СЭС-і сияқты ірі жобаларды іске асыруды бастап кетті.
Географиялық орналасуы жағынан Қазақстанның жел энергетикалық ҽлеуеті де жоғары, жылына 0,929-дан 1,82 млрд кВт/с-қа жетеді. БҦҦ-ның Жел энергетикасы бойынша даму бағдарламасы аясында жҥргізілген зерттеулер Қазақстанның бірқатар ҿңірлерінде, яғни 50 мың шаршы метрге тарта аумақта желдің жылдамдығы 6 м/с-тан асатынын дҽлелдеп берді. Бҧл ретте, Жоңғар қақпасының жел энергетикалық ресурстары мен Балқаштың климаттық жағдайы ерекше маңызға ие. Балқаш ҿніріңде Сарыарқаның аңызық желі ҥздіксіз соғып тҧрады.
Жалпы, қалпына келетін дҽстҥрлі емес жел энергиясының келешегі зор, экологиялық таза, қоры ешуақытта сарқылмайды, ҽрі арзан, тиімді. Оларды пайдалану табиғат баланстарын бҧзбайды. Сол себепті, еліміз 2011 жылдың наурызында Жамбыл облысында екі бірдей ірі жобаны - Жаңатас (400 МВт) жҽне Шоқпар (200 МВт) жел энергетикалық кешенін іске асыру жҧмыстарын бастады. Олардың қҧрылысына қҧйылған
100
инвестиция кҿлемі 1 млрд долларға жуықтады. Сонымен қатар, 2014 жылға қарай мемлекеттің қолдауымен 51 МВт қуаттылықпен Шелек дҽлізі, Жоңғар қақпасы (алғашқы кезеңде 50 МВт) аумағында, ШҚО Ҧлан ауданында (24 МВт) жҽне ҿзге де ҿңірлерде жел энергетикалық кешені қҧрылысын жҥргізу жоспарланып отыр.
Желді адамдар мыңдаған жылдар бойы энергия кҿзі ретінде пайдаланып келді. Жел энергиясы арқылы желкенмен жҥзген. Дҽнді-дақыл ҿнімдерін ҧнтақтау ҥшін жел диірменін пайдаланды, қажеттілігіне жаратты. Осыдан-ақ адамзат ҥшін жел энергиясының маңызы ешқашан жоғалмайтынын пайымдауға болады.
Қазақстанның климаттық жағдайы кҥн энергиясын пайдалануға қолайлы болып табылады. Елімізде кҥн энергиясын ҿндіру мҥмкіндігі жылына 2,5 млрд кВт/сағатқа бағалануда. Қазақстан солтҥстік ендікте орналасқанына қарамастан, республика аумағындағы кҥн радиациясының ҽлеуеті ҿте жоғары. Сонымен қатар, ҿңірде кҥн энергиясы электр қуатын ҿндіру ҥшін ғана емес, жылу алу ҥшін де пайдалануға болады. Ол ҥшін орталық электр жҽне жылумен қамтамасыз ету жҥйелерінен шалғай жатқан аудандарда кҥн қондырғылары орнатылуы тиіс.
2015 жылға дейін жалпы қуаттылығы 91 МВт кҥн қондырғыларын іске қосу қарастырылған. Сонымен бірге, Қазақстанда кҥн энергетикасын дамытуға қажетті кремний жҽне фотоэлектрлік элементтер шығаратын ҿндірістік база қҧруға бағытталған шаралар қабылданып жатыр. Кҥн батареялары қатты кремний материалынан жасалынады, бҧл жер қойнауындағы оттегіден кейін ең кҿп таралған элементтердің бірі. Фотоэлектрлік станциядағы 1 келі кремний ҿндіретін энергияның кҿлемі жылу электр станциясында 75 тонна мҧнай жҧмсап ҿндірілген энергиямен пара-пар. Сондықтан кремнийді 21 ғасырдың мҧнайы десек те артық айтпаймыз.
Биологиялық отынды қолдану белгілі бір кҿлемде қордың жиналуына ықпал ететінін атап ҿту керек. Ауыл шаруашылығы ҿндірісі қалдықтарын қайта ҿңдеу есебінен жыл сайын 35 млрд кВт/с электрлік жҽне 44 млн гигакалориялы жылу энергиясын алуға болады екен. Биогаз ҿміріміздегі экологиялық, энергетикалық, агрохимиялық проблемаларды шешуге қауқарлы. Биогазды жарықтандыруға, ҥй жылытуға, тамақ пісіруге, кҿлік, электр генератордың роторларын қозғалту мақсатында қолданады. Ғалымдардың есептеуінше, 1 м2 аумақты жылыту ҥшін жылына 45 м3 биогаз қажет, ал су жылыту ҥшін кҥніне 5-6 м3 биогаз керек.
Қазақстанда қалпына келетін энергия кҿздерін пайдаланудың басты мақсаты энергетиканың қоршаған ортаға кері ҽсерін тҿмендету екенін айттық. Ҽлемдік тҽжірибеде солай. Мысал ҥшін, бір ғана 2009 жылдың ҿзінде ҚР Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің мҽліметі кҿрсеткендей, атмосфераға шығарылған ластаушы заттардың кҿлемі 3,4 млн тоннаны қҧрап, оның 85%-ы 43 ірі кҽсіпорынға тиесілі болған. Оның ҥстіне, қазіргі таңда Қазақстанда жалпы ҿндірілетін электр энергиясы 85%-ға дейін органикалық отынды - негізінен, жергілікті кҿмірді жҽне аз кҿлемде кҿмірсутекті шикізаттарды жағу жолымен алынатынын ҧмытпаған жҿн. Стационарлық кҿздерден еліміздің атмосферасына қалдықтардың 10%-ға жуығын жҽне улы қалдықтардың басым ҥлесін мҧнай жҽне ілеспе газ ҿндіру саласында жҧмыс істейтін кҽсіпорындар шығарады. Осы ретте, қалпына келетін энергия кҿздерін қолдану арқылы энергетикадан бҿлінетін парник газдарын 500 мың тоннадан 2,5 млн т СО2-ге дейін азайтуға мҥмкіндік бар.
Қалпына келетін энергия кҿздерін пайдаланудың экономикалық тиімділігі де бар. Атап айтсақ, оны электр қуатын ҿндіру жҽне жеткізу ҥшін қолдану арқылы Қазақстанның
101
энергияға тапшы ҿңірлерінде ҥнемділікке қол жеткізуге болады. Сонымен қатар қайта қалпына келетін энергетика елдің шалғай ҿңірлерін дамытудың маңызды факторына айналмақ.
Мемлекеттік деңгейде шаралар қабылданып жатқанына қарамастан, Қазақстанда қайта қалпына келетін жҽне баламалы энергетика кенже қалған. Ҿкінішке қарай, бірнеше қҧрылысты, атап айтқанда, жел энергетикасы кешендерін салуға талпыныс жасалғанымен республикамызда бҥгінгі кҥнге дейін бҧл салада бірде-бір ірі жоба іске қосылмаған екен. Мҽселен, ҚР Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің мҽліметі бойынша, 2010 жылы баламалы энергия кҿздерінің ҥлесі 0,03%-ды қҧраған. Яғни, жалпы энергия кҿлемінің бір пайызына да жетпейді. Бҧл дегеніміз, бҧл саланы ҽлі де болса жетілдіре тҥсу қажет екенін кҿрсетсе керек. Салыстыру ҥшін айтсақ, тіпті, озық қалпына келетін энергия кҿздерін қолдану бойынша ҽлемдік аутсайдерлердің қатарына кіретін Ресейде де оның ҥлесі тҿмен, жалпы ҿндірілген энергияның бар-жоғы 1%-ын қҧрайды. Сонымен қатар оның базасында алынған жылу энергиясы 3%-ға жуықтайды.
Ірі су электр станцияларында ҿндірілген энергияларды есепке алғанда Қазақстанның энергия балансындағы қалпына келетін энергия кҿздерінің ҥлесі 12,3%-ға ҽрең жетеді.
Қазақстанда соңғы жылдары қалпына келетін энергия кҿздерін қолдауға бағытталған заңнамалық базалар мен бірқатар салалық бағдарламалардың қабылдануы бҧл саланың дамуына оң ықпал етеді деп сенеміз. Республикалық заңнамалық базаның маңызды ережелерінің қабылдануына байланысты қазірдің ҿзінде Қазақстандағы қалпына келетін энергия кҿздері жобасына инвесторлардың қызығушылығы артып жатыр. Оның ішінде Қытай жҽне Германия сияқты жетекші елдердің де инвесторлары бой кҿрсетуде.
Киота келісімдерін іске асыру аясында климаттың ҿзгеруі жҿнінде Копенгагенде ҿткен коференцияда Қазақстан парник газдарды 1992 жылғы деңгеймен салыстырғанда 2020 жылға қарай 15%-ға, 2050 жылға қарай 25%-ға тҿмендету бойынша міндеттемелер алды. Атап айтқанда, 2010-14 жылдарға арналған "Жасыл даму" салалық бағдарлама аясында 2009 жылмен салыстырғанда атмосфераға бҿлінетін зиянды қалдықтарды кем дегенде 5,9%-ға тҿмендетуге уҽде етіп отыр.
2009 жылы қабылданған "Қалпына келетін энергия кҿздерін пайдалануды қолдау туралы" Қазақстан Республикасының заңы электрлік жҽне жылу энергиясы ҿндірісі ҥшін қалпына келетін энергия кҿздерін пайдалануды ынталандырудың қҧқықтық, экономикалық жҽне ҧйымдастырушылық негіздерін бекітті. Бҧл Заң қайта қалпына келетін энергия кҿздері жобасына арналған инвестициялық артықшылықтар беруді, нарықта жҽне оларды желілер бойынша беру кезінде "таза" электр энергиясын пайдаланудың басымдықтарын қарастырады, сонымен қатар мемлекеттің бақылауындағы сертификаттар жҥйесі арқылы қолдау кҿрсетеді.
2020 жылға дейінгі Қазақстанның Стратегиялық даму жоспарына сҽйкес, электр энергиясын тҧтынудың жалпы кҿлеміндегі баламалы энергия кҿздерінің ҥлесі 2015 жылға қарай 1,5%-ды, 2020 жылға қарай 3%-ды қҧрауы тиіс. 2010-14 жылдарға арналған Қазақстан Республикасының Ҥдемелі индустриялдық-инновациялық даму мемлекеттік бағдарламасы қойған басымдықтар 2014 жылы қайта қалпына келетін энергия кҿздерінің кҿлемін жылына 1 млрд кВт/сағат деңгейіне жеткізуді кҿздейді.
Қорыта айтқанда, еліміз қайта қалпына келетін энергия кҿздерін дамытуды заңдық тҧрғыдан мықтап бекітіп алған. Нақты жҧмыстар атқарылуда. Оның ҥстіне, баламалы
102
энергетиканы іске асыру ҥшін ҿзге елдердегідей шиеленіскен тҥйіндер жоқ бізде. Ҽлемдік монополистер "жҥйеге қосылуға рҧқсат бере ме, қуатымызды ҿткізе ме, жоқ па" деп бас қатырып жатпаймыз. Демек, баламалы энергетиканы қолдану ел экономикасын жаңғыртудың маңызды факторына айналатын кҥн де алыс емес деген сҿз.
УДК 351.712.3
МОДЕРНИЗАЦИЯ ЦЕНТРОВ ОБСЛУЖИВАНИЯ НАСЕЛЕНИЯ - НОВЫЙ ЭТАП В РАЗВИТИИ ГОСУДАРСТВЕННЫХ УСЛУГ
Жарылгасов Сарсен Бегежанович, sarsen85@mail.ru
Магистрант Академия государственного управления при Президенте Республике Казахстан, Астана, Казахстан
Научный руководитель - Ш.А.Есимова
На сегодняшний день динамичное развитие общества, экономических отношений и государства в целом, создают необходимые условия для развития общественных отношений в различных направлениях, в том числе и в сфере обслуживания граждан и предоставление своевременных и качественных услуг населению. Экономический рост, интеграция различных направлений в развитии общественных процессов требовало решения первостепенных задач поставленных перед государством, а именно в организации доступных качественных и своевременных автоматизированных государственных услуг с единой точкой доступа ко всем государственным органам. Именно поэтому модернизация такого необходимого института в сфере предоставления государственных услуг как Центры обслуживания населения (ЦОН) было продиктовано самим временем.
Модернизация ЦОН в первую очередь предусматривает повышение уровня обслуживания населения, квалификации работников, качественное, эффективное предоставление государственных услуг, и в целом увеличение доверия граждан к работе ЦОН.
При модернизации ЦОН реализуются новые бизнес-процессы, мониторинг и оценка качества оказания государственных услуг, создаются благоприятные условия для граждан.
В 2011 году в качестве пилотных проектов были модернизированы ЦОН расположенные в областных центрах и в городах Астана и Алматы. Безбарьерное обслуживание по принципу "face to face", новый подход в формировании бизнес-процессов, оптимизация государственных услуг с сокращением бумажного пакета документов, внедрение единой информационной системы, интеграция баз данных, внедрение единой электронной очереди, создание единой инфраструктуры с реализацией возможности доступа для лиц с ограниченными возможностями, открытие детских площадок для детей - все это привело ЦОН к новому качественному уровню развития. В ходе модернизации, были открыты уголки электронного правительства, где граждане имеют возможность ознакомиться с услугами портала egov.kz и получить электронную цифровую подпись (ЭЦП). Популяризация государственных услуг, обучение граждан навыкам "электронного правительства", выдача ЭЦП стали одним из приоритетных направлении в деятельности ЦОН. Таким образом, ЦОН стали точкой доступа, которая позволило любому гражданину получить необходимые услуги, которые оказываются государством обществу в целом.
Особая роль в модернизации ЦОН уделялось внимание автоматизации бизнес-процессов. Бронирование очереди через интернет, отслеживание статуса исполнения
103
государственной услуги, создание единого call-центра, оплата государственных пошлин и сборов, а так же платежей по средствам пластиковых карточек через единый шлюз электронного правительства позволило каждому рядовому гражданину обратившегося в ЦОН использовать данные новшества для сокращения времени при получении государственных услуг, и на деле оценить преимущество развитой технической инфраструктуры. Это стало своеобразным толчком в повышении компьютерной грамотности среди граждан, а также продвижении новых технологий в сфере оказания государственных услуг.
Важную роль в работе ЦОН уделяется внимание качеству предоставления услуг. Информационный обмен, обратная связь с обществом и потребителями услуг является своеобразным индикатором в оценки эффективности любого государственного органа.
Оценка деятельности ЦОН производится по методу Mystery shopping (тайный покупатель). Суть метода "тайный покупатель" сводится к тому, что специально обученный "агент" (интервьюер) приходит в наблюдаемую организацию под видом обычного посетителя. "Тайным покупателем" проводится диагностирование и оценка организации по значимым для исследования характеристикам согласно разработанной легенде. При этом агент только смотрит, слушает и анализирует то, что происходит, и только после посещения организации заносит необходимые оценки в оценочную форму. Особая роль в оценке работы ЦОН уделялось таким критериям как:
Профессиональная компетентность (знает ли работник суть предлагаемых услуг, может ли подобрать оптимальную для клиента схему кредитования и т.д.)
Психологическое отношение к клиентам (вежливость, внимание, терпеливость и
т.д.)
Физические характеристики (чистота помещения, интерьер, местоположение и др.)
В целом, по результатам независимых исследований, модернизация ЦОН положительно отразилось на качестве предоставления услуг населению. ОЮЛ "Гражданский Альянс Казахстана" проводит независимый мониторинг деятельности ЦОН и качества предоставления государственных услуг, по результатам которого установлено что уровень доверия населения ЦОН в 2011 году составил 76%, это на 11% больше чем в прошлом [1]. В 2012 году исследования проведены по двум направлениям, это путем опроса посетителей при выходе из ЦОН, а также посредством использования методики "тайный покупатель". Всего было привлечено к работе для оценки качества работы ЦОН по всей республике 615 "тайных покупателей" и опрошено 14 880 посетителей ЦОН. Итоги первого и второго этапа исследований показывает что: - индекс удовлетворенности качеством услуг предоставляемых через ЦОН методом "опрос посетителей" по 8 критериям составил - 85,9%; - индекс удовлетворенности качеством услуг предоставляемых через ЦОН методом "тайный покупатель" по 19 критериям составил - 77,3%. Итого среднее значение удовлетворенности качеством услуг предоставляемых через ЦОН по двум методикам составляет - 81,6%, т.е. наглядно видно, что по сравнению с прошлым годом уровень удовлетворенности граждан работой ЦОН возрастает. Положительный индикатор общественного мнения показал, что модернизация ЦОН только положительным образом отразилось на деятельности государства в целом. Это стало одним из основных показателей удовлетворенности граждан предоставлением государственных услуг. И это не предел, ведь с каждым годом перед ЦОН ставятся одни из важнейших задач в развитии социальной сферы государства. Строительство и открытие специализированных ЦОН по регистрации автотранспорта и выдачи водительских удостоверений, перевод социально - значимых услуг в электронный формат, является 104
доказательством необходимости в дальнейшем развитии такого государственного института как Центры обслуживания населения [2].
Литература:
1. Презентация результатов общественного мониторинга порядка работы центров обслуживания населения (ЦОНов) - ОЮЛ "Гражданский Альянс Казахстана" - Астана, 13.09.2011. 2. Послание Президента Республики Казахстан - Лидер Нации Н.А.Назарбаева народу Казахстана "Социально-экономическая модернизация - главный вектор развития Казахстана - Астана, 27.01.2012. 105
СЕКЦИЯ 3
Подсекция: 1. Публичное право
УДК: 349.41(574)
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЮВЕНАЛДЫҚ ӘДІЛЕТ
Аманкосова Фариза Сагидоллаевна, fari_92_14mail.ru
Л.Н.Гумилев атындағы ЕҦУ, Заң факультетінің 3-курс студенті , Астана, Қазақстан Ғылыми жетекші - А.З Каскеева
Қазіргі таңда кез-келген мемлекетте, қандай да бір қоғамда балалар ерекше қамқорлықта жҽне қорғауда болуы тиіс. Қолымызда барымыздың ең қымбаттысы, ең асылы, бар байлығымыз-балалар, сондықтан да олардың ҿмірі қаншалықты дҧрыс қалыптасқандығына,олардың қҧқықтарының бҧзылмауына,қорғалуына бақылау жасап, мемлекет олар ҥшін қандай жағдайлар жасағандығына сҽйкес еліміздің келешегі айқындалады.Елбасы, Н. Назарбаев, жолдауында халыққа 2050 жылға дейінгі еліміздің ҽлеуметтік, экономикалық даму бағытын белгілеп берді. Ҽсіресе, ана мен бала мҽселесіне баса мҽн беріп, ҽрбір сҽбидің қҧқығының қорғалуын талап етті. Ҿскелең ҧрпақты барша халық жҽне мемлекет болып қамқорлыққа алу қажеттігін анық айтты. Осыған орай ҽрбір ата-ананың баланы бағып-қағып, тҽрбиелеу, білім беріп, еңбекке баулу басты міндеті екенін айқын тҥсініп, "Бар жақсылық - балаға" ҧранын ҿмірлік басты қағидасына айналдыруы қажет. Тағы да айта кететін жайт, баланың дамуына отбасымен мемлекеттің қосатын ҥлесі бірдей, ҿйткені олардың мақсаты да ортақ. Сондықтан басқа қҧқық жҥйелерінде сияқты біздің ҧлттық қҧқығымызда, соның ішіндегі ең бастысы Қазақстан Республикасы Конституциясының 27-ші бабы неке мен отбасы, ана мен ҽке жҽне бала мемлекеттің қорғауында екендігін кҿрсеткен. Осыған байланысты балаларды қорғау, олардың негізгі қҧқықтарын қорғау - кез келген мемлекеттің басты кҿкейкесті мҽселесі болуы қажет. Бала жҽне отбасы қҧқықтары Конституциялық деңгейде бекітілген.
Міне, осы орайда Қазақстан Республикасының Президенті "Кҽмелетке толмағандардың істер жҿнiндегi мамандандырылған ауданаралық соттарды қҧру жҽне Қазақстан Республикасы Президентiнiң кейбiр жарлықтарына ҿзгерiстер енгiзу туралы Қазақстан Республикасы Президентiнiң 2012 жылғы 4 ақпандағы № 266 Жарлығына сҽйкес, Қызылорда облыстарында кҽмелетке толмағандардың iстерi жҿнiндегi мамандандырылған ауданаралық соттар қҧрылған болатын. Ювеналды соттар бірінші кезекте балалардың қҧқықтарын қорғауға жҽне балалар қылмысының алдын-алуға бағытталған. Қазіргі таңда еліміздің Астанасы жҽне Алматы қаласында ювеналдық сот жҧмысын атқаруда. Соттардың белгілі бір салада мамандандырылуы қоғамдық қажеттіліктен туындап отырған мҽселе. Егер ертеде тек шаруашылықпен айналысып, даудамайлар жер талабынан аспаса, бҥгінгі кҥні кҥрделі қоғамдық жҽне экономикалық қарым- қатынастан туындап отырған істер ҿндіріске келіп тҥсуде. Сондықтан азаматтарға кҽсіби қызмет кҿрсету ҥшін, соның ішінде бала қҧқығының қорғауды қамтамасыз ету мақсатында мамандандырылған ювеналдық соттардың басқа да ҿңірлерде ашылуы дҧрыс басталған қҧқықтық саясаттың жалғасы болар еді.
Бала қҧқығын қорғауда ювеналдық соттардың атқаратын рҿлі орасан зор, дегенмен жалғыз ҿзі жеткіліксіз. Бҧл себептен еліміздің жасҿспірімдерге байланысы бар басқа да мемлекеттік қҧрылымдар мен органдар да ҿздеріне тҥсетін ҥлесті кҽсіби атқарулары қажет. Соның ішінде ішкі істер бҿліміндегі кҽмелетке толмағандар жҿніндегі инспекциясы жҧмысын қҧқық бҧзғаннан кейін ата- анасына ҽкімшілік хаттама толтырмай, балалардың қҧқық бҧзуларын алдын алумен кҿбірек айналысулары керек, білім беру бҿліміндегі балалар мҥддесін қадағалайтын орган кҽсіби мамандардан қҧрылуы қажет. Прокуратура қызметкерлерінің ішінде де жасҿспірімдер бҿлімі немесе бала істері жҿніндегі кҿмекшілердің белгіленуі мен бірге кҽмелетке толмағандардың қатысуымен
106
жасалған қылмыстарды сотта қарау барысында айыптау жағынан прокурорлардың қатысуының қаншалықты қажет екендігі де қарастырылу қажет.
Сонымен қатар ювеналдық сотта қызмет атқаратын судьяларға да қойылатын талап қатаң болу керек деп ойлаймын. Ҿйткені бала тағдырын шешу, баланың ата анасымен қатынасын сараптау, жасҿспірімнің қылмыс жасаудағы себебін сот отырысы барысында анықтау ҥшін тек қана балалар мен отбасына байланысты қҧқықты білу жеткіліксіз. Ол ҥшін ең алдымен бала психологиясын ғылым ретінде жеке зерттеп, жасҿспірімнің ішкі дҥниесін тҥсіне білетін жағдайға жету керек. Неке жҽне отбасы деген ҧғымнан хабардар болмаса, шығарған шешімі заңды болғанмен ҽділдігі кҥмҽн туғызуы мҥмкін. Сондықтан ювеналдық соттарға судья тағайындау барысында олардың ішінде қҧқық білімімен қосымша педогогикалық, писхологиялық білімі барлары немесе бала оқытуы жҽне тҽрбиесімен айналысқан мамандарды таңдаған дҧрыс па деп ойлаймын. Ал ең бастысы ювеналдық судьяның ҿзі отбасы иесі болуы шарт, ҿйткені баланың қамын тек қана балалы біледі. Кез келген қоғамда ең алғашқы кезекте отбасы мен баланың ҿзін-ҿзі жақсы сезінуіне кҿңіл бҿлінуі тиіс. Бала егер ҿзін жақсы сезінсе - оның отбасындағы жағдайдың тҥзулігіне байланысты. Сондықтан да бала тек қана ҿз отбасында жақсы тҽрбие мен қамқорлықты ала алады, тек қана отбасы баланы болашақ ҥлкен ҿмірге дайындай алады.Қазақстан Республикасының "Неке (ерлі-зайыптылар) жҽне отбасы" туралы заңының 60-бабында: ҽрбiр баланың отбасында ҿмiр сҥруге жҽне тҽрбиеленуге қҧқығы, ҿзiнiң ата-аналарын бiлуге қҧқығы, олардың қамқорлығында болуға қҧқығы, олармен бiрге тҧруға қҧқығы бар.Баланың ҿз ата-анасының тҽрбиесіне, ҿз мҥдделерiнің қамтамасыз етiлуіне, жан-жақты ҿсiп-жетiлуiне, ҿзінің адами қадiр-қасиетiнiң қҧрметтелуiне қҧқығы бар. Баланың қҧқықтарымен бостандықтары жан-жақты қамтамасыз етуде толық отбасының рҿлі ҿте зор. Толық отбасы дегеніміз-ҿзінің балаларын қорғау ҥшін тең дҽрежеде жауапты ата-анасы бар отбасы. Бҥгінде бауырындағы баладан безіп, оған қамқорлық жасау мен тҽрбие беруден қашатын ата-аналар саны кҿбеймесе азаймай отыр, жетім балалар ҥйінде ата-анасынан қапылыста айырылып қалған балаларға қарағанда, ҽлеуметтік себептерге байланысты тҧл жетім атанғандар саны басым. Кҽмелетке толмаған тҧлғаның қалыптасуына отбасындағы тҽрбиенің маңызы ҿте зор екендігі сҿзсіз. Бҥгінде кҽмелетке толмағандарды тҽрбиелеуде оң нҽтижеге қол жеткізу ҥшін қолайсыз отбасыларына ықпал ету жҥйесін ҿзгерту қажет, тек қана ата-аналық қҧқығынан ғана айырылып қоймай, ата-аналардың кҽмелетке толмағандарды тҽрбиелеудегі жауапкершіліктің тиімді институтын қҧру керектігін алға тарту керек. Балалар- ҽлемнің болашағы, ҽрбір ҧлттың жҽне елдің сенімі. Олар кінҽсіз, таза, сонымен қатар осал жҽне тҽуелді жандар. Сондықтан да олардың Қазақстан Республикасының Конституциясында кҿрініс тапқан қҧқықтары мен бостандықтары толыққанды қорғалып, жҥзеге асыруы қажет. Бала - ҧлт болашағы, елдің келешегі. Атам қазақ бозбала мен бойжеткеннің саналы болып, ҧлттық тҽрбиені бойына сіңіруіне ерекше ден қойып, жастайынан ҿжеттікке тҽрбиелеген. Бҥгінде сол қазақтың ҧрпағы баласын отбасын асыратуға "мҽжбҥр". Кҽмелеттік жасқа толмаған баланы тҥнгі сағат оннан кейін ата-ананың қарауынсыз кҿшеге шығармау керектігін біле тҧрып, тҥнгі жҧмысқа телігендер де жетерлік. Ҽсіресе, буыны қатаймаған бҥлдіршіндердің автокҿлік жуу бекеттерінде нан тауып жҥргені қынжылтады. Сондай-ақ, бос уақытын тиімді іске емес, пайдасыз іске жҧмсап, компьютерлік клубтарды торығандар да аз емесCонымен қатар, қазіргі таңда кҿптеген балалардың ҿз ойын айтуға рҧқсат бермей, ―сенің ойың дҧрыс емес‖ немесе ―бҧл тақырыпқа қатысы жоқ ―,-деп басып тастайтын да жағдайлар аз емес.Осыдан кейін балалар ҿз ойын еркін жеткізе алмай немесе айтуға да жасқанады. "Балалардың қҧқықтары туралы" Қазақстан Республикасының Заңында бҧл жҿнінде сҿз етілген ―ҽрбiр баланың сҿз бостандығына жҽне ҿз пiкiрiн айтуға, ар-ождан бостандығына, ҿзiнiң қоғамдық белсендiлiгiн дамытуға, жасына сҽйкес ақпарат алуға жҽне оны таратуға, қоғамдық бiрлестiктерге, сондай-ақ басқа да коммерциялық емес ҧйымдардың нысандарына жҽне Қазақстан Республикасының заңдарымен рҧқсат етiлген бейбiт
107
жиналыстарға ҿз еркiмен қатысуға қҧқығы бар‖.Cонымен қатар, ҥй тапсырмасын орындамай келген оқушыларға орындамаған себебін сҧрамастан, ол былай тҧрсын ― бҧл-қателік, ата -анаң оқысын деп жібергесін - оқу керек, оқығаның ҿзіңе жақсы, ертеңгі наның, болашағың‖,- деудің орнына сыныптастарының алдында ҧрысып ,дҿрекі сҿздер айтып, намысқа тиетін жағдайлар да аз емес. Арине, мҧндай оқиғадан кейін баланың бҧл сабаққа деген ынтасы да жоғалып, мҧғалімді де жек кҿріп кететіні анық. Жасҿспірімдердің мектептегі ҿмірі тҧлғаның қалыптасуының шешуші кезеңі болып табылады. Осы мектеп қабырғасында білім алған жылдары адамкершіліктің дҥниетанымы, сенімдері, тҽртіптілігі ҿзіне жҽне басқаға талап қоюы,адалдығы мен шыншылдығы,қайырымдылығымен ҧстамдылығы,жігерлілігімен батылдылығы қалыптасады. Елбасымыз Н.Ҽ.Назарбаев "Қазақстан-2030"стратегиялық бағдарламасында Отан қорғау мен оның қауіпсіздігіне ерекше мҽн бергені мҽлім.Қарулы кҥштерінің бір тармағы ретінде ішкі ҽскердің де іргетасы қаланды.Ішкі ҽскерде барлық қазақстандықтардың, қарапайым азаматтардың мҥддесін қорғаушы-қҧқықтық тҽртіп ҽскері.Бҧл мектеп ,отбасы жҽне қоғам жҧртшылығының қҧқықтық тҽрбие жҧмысын жҥргізудегі басты бағытының бірі-оқушылар арасында заң тҽртібін бҧзушылықтың алдын-алу шараларын жҥргізуге кең жол ашады.Қазақстан Республикасының 09.07.2004 жылғы № 591 II "Кҽмелетке толмағандар арасындағы қҧқық бҧзушылықтардың профилактикасы жҽне балалардың қадағалаусыз жҽне панасыз қалуының, ата-аналардың балаларын қайыр сҧраушылдыққа итермелеулерінің алдын-алу мақсатында бала тҽрбиесімен дҧрыс айналыспай,оларды оқыту жҽне тҽрбиелеу жҿніндегі міндеттерін орындамағандарға ҚР ҼҚБТК-нің 111-бабына сҽйкес шара кҿрсетіледі. Тағы бір мәселе жасӛспірімдердің бос уақытын тиімді пайдаланып,дұрыс демалуына,жақсы оқуына жылдың тӛрт мезгіліндеде қолға алып қадағалау керек."Баланы жан-жақты етіп тәрбиелеу үшін оны жан-жақты білу керек" деген белгілі педагог К.Д.Ушинский.
Балалар мен жасҿспірімдерді тҽрбиелеу мен оқытуда отбасының маңызы зор. Осыған орай мемлекетіміз отбасының, соның ішінде кеңейтілген отбасының тҧтастығын сақтауға аса назар аударып отыр.
Отбасында тҧрақтылық пен береке болмаса, осыған байланысты қоғам тарапынан кҿмек кҿрсету ҽрекеттері сҽтсіз болған жағдайда, тіршілік етудің балама орындарын пайдалану мҥмкіндігін қарастыру қажет.
Ол дегеніміз, балаларды тҧрақтылығы бар, ҽрі берекелі отбасы жағдайына мейлінше жақындатылған мекемелерге тҽрбиелеуге берілуі тиіс.
Баланың келешегіне кері ҽсер ететін жағдайларды айтпағанда, олардың ата-анасынан айыруға жол бермейтін ҧлттық бағдарлама жасаудың жҽне оны іс жҥзіне асыру қажеттігінің мҽні зор.
Мемлекетіміздің ата Заңының 1 - бабында Қазақстан Республикасы ҿзін демократиялық, қҧқықтық жҽне ҽлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырды. "Оның басты қазынасы - адам жҽне адамның ҿмірі, қҧқықтары мен бостандықтары" деген қастерлі сҿзді кіргізген. Бҥгінгі қҧқықтық мемлекет қҧрамыз деген заманда ҽрбір адам ҿз қҧқықтарын жете біліп, жалпы заң білімі саласынан мағлҧмат алғаны дҧрыс. Заңды аттамай, тура жолмен жҥріп, еліне адал қызмет еткен азамат қана мҧратына жетеді. Сондықтан заңды білу - заман талабы.
Кҽмелетке толмағандарды кҿркемҿнер, техникалық, спорт жҽне т.б. ҥйірме, секцияларында ҥйренуге тарту, оларды отандық жҽне дҥниежҥзілік мҽдениет қҧндылықтарына баулу басты бағдарламалар ҽзірленуі тиіс.
Мҽселен, мҽуелі жас ағашты баптағанда ғана, оның жайқалып, тҥзу ҿсетіні айдан анық. Сол сияқты қанатын енді қаққан жастарға да ақылгҿй ел алыптары жол сілтеп,олардың қҧқықтарының бҧзылмауына бақылау жасап, ондай жағдайлар орын алған кезде тиісті шаралар қолданып, жазаға тартуы тиіс, ел саясатына араласуға мҥмкіндіктер жасауы қажет. Сол себепті, халқымыздың арайлы таңын тек белсенді жастардың талапты талпынысына жол ашып,жасҿспірімдердің бойына патриоттық сезімін ҧялатып, салауатты
108
ҿмір салтын ҥгіттеп, насихаттап, саяси кҿзқарасын дамыту арқылы кҿруге болады. Тҥйіндей келе, біз, Қазақстан Республикасының тҽуелсіздігінің тамырын тереңдететін, халық мҥддесін бірінші орынға қоятын, қазақ елінің атын кҥллі ҽлемге паш ететін, болашақ, алып ҧландардың қҧқықтарының жан-жақты қорғалып жҽне олардың санасында қҧқықтық мҽдениеттің ҧялауына бар кҥшімізді салуымыз қажет!Ол ҥшін басқа да қҧқық жҥйелері сияқты жасҿспірімдер қҧқығын қорғау кодексін дайындау игі істердің бастамасы болар еді деп ойлаймын.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы . 2. Балалардың қҧқықтары туралы. Қазақстан Республикасының Заңы . 3. Неке (ерлі-зайыптылық) жҽне отбасы туралы кодекс. 4. Қазақстан Республикасының Президенті - Елбасы Н.Ҽ.Назарбаевтың. "Қазақстан-2050" стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты" атты Қазақстан халқына Жолдауы. 5. Қазақстан Республикасы Президентінің 2012 жылғы 4 ақпандағы № 266 Жарлығы. 6. Елбасы Н.Ҽ.Назарбаевтың "Қазақстан-2030" стратегиялық бағдарламасы. 7. Кҽмелетке толмағандар арасындағы қҧқық бҧзушылықтардың профилактикасы мен балалардың қадағалаусыз жҽне панасыз қалуының алдын алу туралы Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 9 шілдедегі. № 591 Заңы. 8. Заряев А.В., Малков В.Д. Ювенальное право. - М.: Юстицинформ, 2005. Пронин А. А. Ювенальное право. - М.: Феникс, 2011. УДК 342.4(574)
ҚАЗАҚ БИЛЕРІ ТӘЖІРИБЕСІНІҢ ҚАЗІРГІ ЗАМАНДА ЖҤЗЕГЕ АСЫРЫЛУЫ
Аңсағанова Айгерім Аңсағанқызы, aler-1994@mail.ru
Л.Н.Гумилев атындағы Евразия ҧлттық университетінің заңтану мамандығының 1 курс студенті, Астана, Қазақстан
Ғылыми жетекші - Ибрагимов Ж.И.
Қазақ қҧқығы - қазақ халқының жҽне барлық кҿшпелі ҿркениеттің мҽдени байлығы. Ол мыңжылдық тарихи ерекшелігі жҽне ҿміршеңдігімен, адам еркіндігін жақтаған сипаттарымен ҽлем назарына ілінді. Ҧлы далада, кҿшпелі ҿркениеттің негізін қҧраған, қыпшақтар даңқының ҥстемдігінің ерте қҧлдырауы, тиісінше Қазақтың қҧқықтық мҽдениетінің беделі мен рҿлінің қҧлдырауына соқтырғандығы таңқаларлық жағдай. Бҧл қайшылықты Қазақтың ата заңында аумағы кең даланың "еркіндік" қабілетінің сақталуымен, "оқшау" орналасуымен тҥсіндіруге болады. Дегенмен де, орта ғасырдағы қазақ даласындағы мҽдени-шаруашылық тоқыраудың белең алуы, ҿркендеп ҿскен басқа елдерден кҿш-қҧрым артта қалуы қоғам дамуына да ҽсерін тигізбей қоймайды. Ҧлан-байтақ Орта Азия аумағы тарих саханасының соңғы шебіне ысырылып тасталды да, ҧзақ уақыт бойына ҧмыт қалды. Жат елдердің кҿшпелілер даласын отарлау саясатының іске асуымен байланысты қазақ қоғамы тарих бетіне қайта ене бастады. Бҧл ҿзгерістер қазақ қҧқығының кейінгі тағдырында да жҽне оған баға беруден де кҿрініс тапты.
Ортағасырлық шығыс, оның ішінде тҥркі, қытай жҽне моңғол жазбаларында, сондай-ақ кейбір батыс жҽне орыс жаһангерлерінің, зертеушілерінің жҽне жаңа замандағы жергілікті қайраткерлердің еңбектерінде біз Қазақстанда "Алтын ғасыр" дҽуірі болды деген қҧжаттарды жиі ҧшырасамыз. Олар халықтың жадында ҿткен ҿмірдің сағымы ретінде қазіргі заманға дейін сақталып келді. Ол жоқтан бар етіп, біреулердің ойдан
109
шығара салған қиялы емес. Ҿз мҽні бойынша ол қазақ даласын отарлап алғысы келгендер мен оның еркіндігін аңсағандардың арасында болған ҥздіксіз кҥресті кҿрсеткен тарихи шындықты сипаттады. Ҧрпақтардың арманына айналған бҧл аңсаудың негізінде ҽділ тҿреші, ақыл мен арды тең ҧстаған ҽрі шешен, тарихы тҧлға "бидің" атымен байланыстырылатын "ҽділетті тҽртіп" идеясы жатыр. Би Қазақ даласында хан болған жоқ. Бірақ ол жеке қасиеттері мен ҽлеуметтік межелер билігінде ханнан да жоғары тҧрды. Сондықтан да халық арасында: "Ханда қырық кісінің ақылы бар, биде қырық кісінің ары, білімі бар" - деген тҥсінік қалыптасқан.
Аса ірі зерттеулері ҥшін тірі кҥнінде "Қазақ халқының Геродоты" атанған орыстың кҿрнекті шығыстану-ғалымы А.И.Левшин ХІХ ғасырдың басында былай деген:"Было время, говорят благоразумнейшие из киргизов. Меньшей Орды, когда и наш народ жил в покое, было время, когда у нас существовал порядок, были законы и правосудие"-"Кіші Орда қырғыздарының кҿрнекті ақыл иелері қазақ халқының да ҥстемдік қҧрған уақыттары болған деп ҥнемі айтып отыратын[1, 169].
Автор ол кезеңді халық "аңсап" еске алатын "Алтын ғасыр" деп атайды [1, 23]. Қазақ халқының арасында кҿп жҧмыс істеген жҽне қазақ тілін жете меңгерген тағы
бір орыс зерттеушісі А.Е.Алекторов ҿз бастауын кҿне заманнан алатын, бірақ ХІХ ғасырға дейін сақталған билер сотын таңдана суреттейді. Сот ҽділдігінің кҿне дҽстҥрлерін сақтаған билер, оның айтуынша, ежелгі демократия ҥлгілерін жҥзеге асырған. Ол: "Каждый би и старик при разбирательстве дела считает священным долгом оказать тяжущимся полную беспристрастную справедливость. Он терпеливо выслушивает все малейшие подробности - как приносимой жалобы, так и оправдания и потом объявляет свое решение, принимаемое всегда беспрекословно и свято исполняемое"- "істі қарастыру кезінде би мен ақсақал дауласушыларға асқан ҽділдік танытуды ҿзінің қасиетті парызы санайды. Ол екі жақтың да дҽлелдемелерін ҽбден тыңдап болған соң ғана ҿзінің ҽділ шешімін жариялаған жҽне ол шешім міндетті тҥрде орындалған.",-деп жазды [3, 4].
ХІХ ғасырдағы қазақтың кҿрнекті ғалым-зерттеушісі Ш.Уҽлиханов былай деп тҧжырымдады: "Билердің беделі Еуропадағы ақындар, ғалымдар мен адвокаттар сияқты ҿздерінің жеке бастарының қасиеттеріне байланысты болған. Шекспир мен Гетенің ақындық ҧлылығы ҥкімет деректерінен тумаған, ҿздерінің дарындылығынан туған. Сол сияқты билердің де беделдері осы тектес реттелген" [4, 77].
Ортағасырлық қазақ қоғамының бҥкіл қҧқықтық ҽлемінде негізгі бҥкіл қҧқықтық ҽлемінде негізгі билік-"Дала Заңының" билігі болды. Ал оның қорының сақтаушысы, реформаторы жҽне жҥзеге асырушы кҥші - билер еді.
Би, ең алдымен - сот (судья). Бидің ҿзі де, билігі де тҥп-тамыры халықтың тарихына байланысты. Сол себепті ол беделді, дҽстҥрлі билік қатарында болды. Ал хан билігін кҿпшілік бҧқара ҽкім билігі деп таныды. Қазақтың мҽдениет қайраткерлерінің бірі жазғандай: "Мықты билер, тілін алмаған хандарды бір кезде тақтарынан қуыршақша алып тастап отырған"[5, 265].
Би халықтың сана сезімінде ақиқаттың ақ туын кҿтеруші ретінде сипатталды. Оған дҽлел ретінде билердің мына кҽсіптік ҧрандарын келтіреді:"Шыннан ҿзге Қҧдай жоқ","Малым -жанымның садағасы, жаным-арымның садағасы". Билердің негізгі ісіне айналған бҧл ҧрандар адам ҥшін оның ар-ожданы мен намысын, адамгершілік, ҽділдік тҧрғыдан қорғауды ең жоғарғы қадір - қасиет деп санаған. Бҧл моральдық қҧндылықтар ҽділ сот мҽселесіне тікелей қатысты. "Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ", - деген нақты ержеден кҿрініс тапты.
Қазақ қоғамындағы орын алған даулардың дҽстҥрлі жҽне дҽстҥрлі емес бағыты болған. Дҽстҥрлі дегеніміз қоғамдағы болған қандай да бір мҽселені сот яғни билердің шешімімен шешу болса, дҽстҥрлі емес хан жергілікті сҧлтандардың кҿмегімен жҥргізілген. Біздің бҥгін зерттейтін бағытымыз қазақ қоғамындағы орын алатын даулы мҽселелердің дҽстҥрлі жағы. Жалпы қазақ билерінің ерекшелігін, асқан шеберлігін суреттейтін боламыз.
110
Қазақ даласында би болу оңайлыққа тҥспеген. Оған кҥрделі талаптар қойылды. Тек "Қҧдайдың сҥйген қҧлдары ғана " би бола алады [6, 12].
Бҧл анықтама Қазақстандағы (Ақмола қаласында) отарлау ҽкімшілігінде қызмет еткен Ресей империясының ерекше тапсырмалар жҿніндегі шенеунігі И.Козловтың қазақтардың ҽдеттік-қҧқықтық нормалары мен қҧқықтық институттарын арнайы зерттеу негізінде 1882 жылы жарияланған еңбегінен алынды. Автор сонымен қатар билердің "безукоризенной честностью, с природным умом"-"кіршіксіз ҽділ жҽне білім иегері" болғандығын да жазды.
ХІІІ-ХІV ғасырларда Шыңғыс хан дҽуірінде ҿмір сҥрген кҿне тҥрік руларының бірінен шыққан Майқы бидің рҿлі мен орны қазақтың дҽстҥрлі ҽділ сотының негізгі қағидаларына айналған қысқа да нҧсқа ережелерден кҿрініс тапты, мҽселен : "Тҥгел сҿздің тҥбі бір, тҥп атасы-Майқы би", сондай-ақ тҧтастай қҧқықтық жҽне саяси тҽртіпке айналған:"Ҽдет-ҽдет емес, жҿн-ҽдет", "Тіл жҥйрік емес, шын-жҥрік", "Кеңесшісі бар ел кемімес", "Хан атаулының қазығы, қара бҧқараның азығы".
Кейбір деректер бойынша 93 жыл ҿмір сҥрген (1663 жылы туған) Ҧлы жҥзден шыққан Тҿле бидің ҿз дҽуіріндегі бҥкіл Қазақ даласына атағы шығып, "Тҿбе би" атағына ие болғанын жақсы білеміз. Ол тоғыз жасынан бастап билік ісіне араласа бастайды, ал 15 жасында-ақ ҿз аймағына танылған биге айналды. Тҿле би мҧрасын зерттеушілер "Тҿле би айтыпты" дейтін қағидалар қатарына: "Елге бай қҧт емес, би-қҧт", "Қабырғадан қар жауса-атан менен нарға кҥш, ел шетіне жау келсе- қабырғалы биге кҥш" деген ережелерді жатқызады. [7, 242]
Ҿз заманында қазақ қҧқығының тарихында "заң шығарушыға" айналған Орта жҥзден шыққан Қазыбек би де (1667-1764) ҿзінің артында бірқатар нормативтік-прецеденттік мҽні бар мҧра қалдырған. Мысалы ,"Ана-баласының қызғышы, ҿзін қиса да оны от пен ҿлімге қимайды".
Қазақ билері ҿз ар-ожданы мен сот ҽділдігін жҥзеге асыруда ҿзге Орталық Азия хандықтарындағы этникалық аймақтарындағы билерден, би-бектерден елеулі тҥрде ҿзгешеленеді. Қазақ билерінің жалпы тҥркі тілді кеңістіктегі ҽлеуметтік топтың, оның ішінде билеуші топтың ішінен даралануы қазақ-қыпшақ кҿшпелі ҿркениетінің ҿзіндік ерекшелігі негізінде қалыптасты. Қазақ-қыпшақтардың Ҧлы даласындағы билердің дамуы Орта Азия даласының, басқа бҿліктеріне қарағанда ҿзгеше жолмен ҿрбіді. Қазақ билері тек ҽділ сотты ғана жҥргізді, ал кҿршілес тҥркі жерлеріндегі "би" титулын иеленушілер елбасының жанында ҽкімшілік жҽне кеңесшілік қызметтер де атқарған. Қазақ билері кҿшпелі жҽне жартылай кҿшпелі жҽне жартылай кҿшпелі қоғамдағы соттық-қҧқықтық істе ҧрпақтар даналығы мен білімін меңгерген зиялы топ ретінде қалыптасты. Ҽдет қҧқығының нормативтік байлығын меңгеру жҽне оны шебер қолдана білу, шешендік шеберлік пен халық алдында ҿзңн кҿрсете білуі, халықтың тарихы мен тҧрмыс-тіршілігін жетік білуі-билердің ҥлкен билік жолына жолдама алуының басты шарты болды. Атақты зертеушілердің бірі Д.Самоквасов орыстың жҽне Еуропаның соттық жҥйесін жақсы біле отырып, 1820 жылы қазақ қҧқығын зерттеген. ХІХ жҽне ХХ ғасырлар тоғысындағы Қазақ даласында ҿмір сҥрген ҧлттық мҽдениеттің ірі қайраткері С.Сейфуллин де қазақ биінің болмысы мен табиғатын ерекше сипаттап берген болатын. Ол:"Елдің ескіліктен ҿкшеліп келе жатқан жол-жоба, салт, дҽстҥр, заң ережелерінің дҽстҥр жинақтарын, бҧрынғылардың шежіресін, ҿнегелі, ҥлгілі сҿздерін жадына кҿп тоқып, жатқа айтуға ҧстарған, "билігі жҥрген" ру басылардан кҿсем шыққан, ҿздері де тҧрмыстан туған қорытынды сҿздерді ҽдемілеп жҧптап, ҧйқастырып айта алатындай болған шешендер би атанған",-деп жазды.
Сондай бір бидің даналығын асыратын, шешендігін кҿрсететін Меркі ҿңірінде ҿмір сҥрген ҿзі батыр, ҿзі би Сыпатай батыр да кҿрегендігімен, шешендігімен ерекшеленген ардақты, ҽрі аруақты тҧлға.
"Сҿз келгенде сҿйлетпейтін кім едің? Дау туғанда билетпейтін кім едің?
111
Ел басқарар ақылың мен тҥрің жоқ, Мҽмбеталы деген ҽкім сен бе едің? Айтқан сҿзім жҥйелі, Жҥрген жерім киелі
Сыпатайың мен едім" деген сҿз тіркесінің ҿзінде қаншама кҥш жатқанын анық сезінесің
[8,23].
Қазақ билері тҽжірибесін терең тану барысында "Медиация" заңының қазақ тарихында бҧрын соңды болғанындығына жҽне қазіргі заманда жҥзеге асырудың маңызды қҧралына айналғанын тілге тиек еткіміз келеді.
Медиация - даулы мҽселені оңтайлы шешудің балам тҽсілі Медиация сҿзі латын тілінен аударғанда делдал, екі тарапты мҽмілеге келтіруші ҥшінші тҧлға деген мағынаны білдіреді.Медиация тҽсілі сот ісіндегі тазалықты, ҽділ тҿрелікті қамтамасыз етудің бірден-бір жолы болмақ, яғни екі тарапты қанағаттандыру негізінде жҥргізілетін келіссҿз рҽсімі.Бейтарап медиаторды тарту арқылы келісімге келу жолымен уағдаластырылатын елдерде ертеректе қалыптасқан, заңдастырылған [9,20].
Тіпті судьяның даулы мҽселені қарау барысында, дауласушы тараптармен ақылдаса отырып, келісімге қол жеткізу мақсатында медиаторларға жҥгінуіне мҥмкіндік беру ҥрдісі қалыптасты. Мысалы, АҚШ-та сотқа дейін тараптар дауының 95% пайызы бітімге келу арқылы оң шешімін тауып жатса, аталған кҿрсеткіш Англияда 87% пайыз, Словакияда 37% пайыз қҧрайды екен. Медиация тҽжірибелері Қытай, Германия, Венгрия, Корея мемлекеттерінде де қолданылуда. Неміс мектептерінде медиация курсы енгізіліп, оқытылуда. Дҥниежҥзілік статистикалық мҽліметтер бойынша даулы мҽселелердің 30-40 пайызы осы медиация арқылы ҿтіп, 85-90 пайызының оң шешім табатыны анықталған. Кеңестік дҽуірдің ҿзінде қылмыстық істер бойынша Литва мен Молдова республикаларында медиация тҽртібін қолдану жолға қойылып, жақсы нҽтиже беріп, мемлекет миллиондаған қаржы ҥнемдеген екен. Ресейде дауды делдалдардың реттеуінің балама рҽсімдері туралы заңы ҿткен жылы 27 шілдеде қабылданып, биыл 1 қаңтардан бастап кҥшіне енді. Медиаторға судьяның ҿкілеттігі, шешім қабылдау, оны орындату қҧқы берілмеген, керісінше ол тараптардың ҿзара тиімді бітім арқылы келісімге келулеріне ықпал жасайды. Дауласушы тараптар арасындағы кекшілдік, бір беттілік, қыңыр, тҽкаппар мінездер басымырақ болып, нҽтижелі келісімге кедергі болған жағдайда, кикілжіңнің ҽрі қарай ҿршімеуі ҥшін білімді, беделді, бейтарап медиатордың кҿмегі ҿте қажет.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының азаматтық жҽне ҽкімшілік істері жҿніндегі қадағалаушы сот алқасының тҿрайымы, судья Алмаз Тҽшенованың айтуынша, бҧл азаматтық істер бойынша дауларды қарайтын судьялар жҥктемесінің кҿптігінен туындаған мҽселе екен [9,21].
Кҿбінесе сот шешіміне бір ғана тарап қанағаттанады, екінші тарап сот шешіміне риза болмағандықтан істі апелляциялық, кассациялық жҽне қадағалау сатыларында қайта қарауға ҿтініш береді.Аталған сатылардың ҽрқайсысының ҿзінің уақыт мерзіміне байланысты істерді қарауы бірнеше айларға, ал кейбір жағдайларда жылдарға созылуы мҥмкін.
Медиация заңның негізгі бағыты, алдымен тараптардың соттан тыс нысандарын кҿздейді жҽне азаматтарды қылмыстан арылтып, тараптардың мҥдделерінің қалпына келуін, аса қатаң жазаларды қолданудан сақтайды. Даулардың қарау сапалары артып, дауласуға қайырымдылық эмоциялық санадан арыламыз. Сонымен бірге бҧл заң тҽжірибесінің дауласушы, жанжалдасушы тараптардың, келешек ҿмір тіршіліктерінде бір-біріне кек сақтамай, бір болып, татулықпен жҥріп, адамгершілік пен азаматтық ірілік қасиеттері жоғарылап, ҥстем болып жҥрулеріне ықпалы болады.
Негізін айтқанда, медиация Заңы қазақ халқының дҽстҥрлі билер мен ата-бабалар жолымен дҽріптелген, дҽстҥрлі ҽдет-ғҧрып тҽжірибесін қалпына келтіруге жасалған игі қадамның бірі, тиімділігі мен болашағы мол іс болып табылады.
112
Елбасымыз Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы Назарбаевтың "Қазақстан-2050" стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты" атты Қазақстан халқына Жолдауында қҧқық қорғау органдарына жаңа бағыттағы реформалар жасау жҿнінде нҧсқау беріп, талап қойды. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексін қайта қарастырып, оны жаңартулары мен толықтырулар енгізе отырып, қайта шығаруды басты назарға алған.
Бҧл тек биылғы ғана жолдауында емес осыдан екі жыл бҧрын жасаған халыққа арналған Болашақтың іргесін бірге қалаймыз атты Жолдауында да Қҧқық қорғау жҥйесін реформалау аясында тапсырмалар берген болатын, қазіргі таңда жеміс беріп, біршама оң жҧмыстар атқарылуда.
Меншікті қорғау бағытында қҧқықтық тетіктері енгізіліп, ҥлкен қоғамдық қауіп тҿндірмейтін қылмыстар бойынша қылмыстық заңдылықты ізгілендіру жҥргізіліп, бас бостандығынан айырумен байланысты болмайтын, сондай-ақ қамауға алуға балама жазаларды қолданудың аясы кеңейтілді. Осының арқасында биылдың ҿзінде ауырлығы жеңіл жҽне орташа қылмыстары ҥшін сотталған екі мыңға жуық адам бостандықтарынан айыру орындарынан шығарылды" делінген жоғарыда аталған Жолдауында.
Бҥкілҽлемдік қаржылық-экономикалық дағдарыс салдарынан жҧмыс орындарының қысқаруына байланысты жекелеген қылмыс тҥрлерінің ҿскендігі статистикалық деректерден кҿрініс табуда. Ҽсіресе, жасҿспірімдер, ҽйелдер мен қыздар арасындағы ҧсақ ҧрлық, алаяқтық сынды қылмыс тҥрлерінің белең алуы алаңдаушылық туғызуда. Олардың бҽрін қҧрықтап, қылмыстық жауапкершілікке тартып, тҥрмеге отырғызудың ҽкелер пайдасы да, ешқандай ҧтымы да жоқ. Одан гҿрі келген залалды ҿтеу, бітімге келтіру, татуластыру сияқты ата салт-дҽстҥрінің пайдалы тҽжірибесін жҥзеге асырып, қолдану аясын кеңейткен дҧрыс. Ҿйткені халқымыздың "Жаңылмайтын жақ, сҥрінбейтін тҧяқ жоқ" деген аталы сҿзі кҿптің жадында.
Сот тҿрелігінің негізгі мақсаты - қылмыс жасаушыларға бірыңғай қатаң жаза қолдану емес, адам қҧқықтары мен бостандықтарын қорғау жҽне қалпына келтіру. Елімізде жҥргізілген қылмыстық заңнамаларды ізгілендіру екі тҥрлі тҽсілмен жҥзеге асырылуда. Біріншісі - заңдардан сотталуы тиіс, ҧсақ-тҥйек қылмысты қарайтын баптарды алып тастау да, екіншісі - қалпына келтіру жҽне екі тараптың бітімге келіп, татуласуына байланысты іс жҥргізуді қысқарту.
Ҽлімсақтан қазақ халқының сан ғасырлық ҿмір тҽжірибесіне кҿз жҥгіртетін болсақ, ҿткен дҽуірлерде билер мектебі болған. Ол қазақ даласындағы демократияның жарқын кҿрінісі ретінде танылды. Ауыл мен ауыл, ру мен рудың, жеке адамдардың арасындағы қатынастан туындаған даулардың тҥйінді шешімдерін, бірлік мен ынтымақтың, қарапайым ҧлылықтың қаймағын бҧзбай, алымды, дуалы ауызды, сҿздің ҧтымын айта білетін, отты, орақ тілді би бабалар, кҿсем де шешен ақсақалдар мен аталар ҽділ, тура кесім айтып отырғанын білеміз.
Қазіргі таңда даулы мҽселелердің ҧлғайып, сотқа жҥгінушілер санының жылдан-жылға артып жатқаны статистикалық деректерден белгілі. Соны азайту, сҿйтіп, жоғарыдағыдай ҿміршеңдік тҽжірибе негізінде, қылмыстық заңнамаларды ізгілендіру бағытында Қазақстан Республикасының "Медиация туралы" Заңы 2011 жылы 28 қаңтарында қабылданды. Осы заңның тҿңірегінде билердің данагҿй, дуалы ауызды, сҿздердің ҧтымын айта білетін, отты, орақ тілді би бабаларымыз, кҿсем де шешен ақсақалдар мен аталарымыз, ҽділ, тура кесім айтып шешіп ҥлкен елдік пен ірілікпен, бітімгершіліке келтіріп шешу бағытындағы дҽстҥрлі тҽжірибе болғаны баршамызға белгілі. Бҧл, ҽрине, сонау ҽлімсақтан, ғасырлық тҽжірибеден бізге жеткен қазақ ҧлтының ҿмірлік тыныс-тіршілігі мен салт-дҽстҥрінен келе жатқан қҧнды тҽжірибелер емес пе? Қазіргі таңда даулы мҽселелер ҧлғайып, сотқа жҥгінушілер саны жылдап артып жатқаны статистикалық деректерден белгілі. Бітімге келу, татуласу, бір-біріне кешірім жасау тҽжірибелерінің біздің ҧлтымыздың ҿткен тарихи тірлігінде бар болғаны бҽрімізге аян.
Қазақ халқының "Даудың биік шыңы - бітім" деген керемет қазыналы, мағынасы терең аталы сҿздері бар емес пе? Осы ҧлағатты ҿсиеттің қасиеттері біздің медиаторлар
113
бойларында болады деп болжауымыз керек. Медиаторлар тізілімін жергілікті атқарушы органдар жҥргізу керектігі заңмен реттеліп айқындалған. Медиаторларға аталған заңмен қойылатын талаптар да жоғары. Ҽрине, медиаторларды іріктеуде ҥлкен талапты сҧраныс болғаны жҿн. Себебі, медиаторларды іріктеуде, ҿмірлік, еңбек ҿтілі бар, тҽжірибелерлі жоғары судьяларды да қатыстырып ҿз қорытындыларын беру мҥмкіндіктері белгілі ережемен бекітіліп кҿрсетілсе, дҧрыс болар еді есептейміз.
Негізін айтқанда, медиация Заңы қазақ халқының дҽстҥрлі билер мен ата-бабалар жолымен дҽріптелген, дҽстҥрлі ҽдет-ғҧрып тҽжірибесін қалпына келтіруге жасалған игі қадамның бірі, тиімділігі мен болашағы мол екеніне кҽміл сенім білдіреді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей СПб, 1832 жыл 316 б. 2. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей СПб, 1832 жыл 316 б. 3. Алекторов А.Е. "Киргизская степная газета" 1890 ж,№2 4. Валиханов Ч.Ч Собрание сочинение в 5 томах Том 4 1985 410б. 5. Сейфуллин С. Шығармалар, VI том, Жазушы 1994ж, 300б. 6. С.З.Зиманов Қазақтың билер соты -бірегей сот жҥйесі //Алматы Атамҧра 2008 212б. 7. Тҿреқҧлов Н. Тҿле би // Алматы 1992 300б. 8. Ҥш пайғамбар Алматы 1992 ж. 168 б 9. Ахметов С. "Заң журналы" "Медиация - даулы мҽселені оңтайлы шешудің балама тҽсілі" // №6 2010 жыл 41 б. 10. Н.Ҽ.Назарбаев "Қазақстан-2050" стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты атты халыққа жолдауы ҼОЖ: 342.7
ТҦРМЫСТЫҚ ЗОРЛЫҚ-ЗОМБЫЛЫҚТА ӘЙЕЛ ҚҦҚЫҒЫНЫҢ ҚОРҒАЛУЫ
Арстанбекова Дилара Сергеевна, vip.arstanbekova@mail.ru
Семей мемлекеттік педагогикалық институты, тарих-филология факультетінің 4-курс студенті, Семей, Қазақстан
Ғылыми жетекші-п.ғ.к. Н.С.Газизова
Елбасының "Қазақстан-2050 Стратегиясында - жедел ҿзгермелі тарихи жағдайлардағы жаңа Қазақстанның жаңа саяси бағыты" атты Жолдауында Елбасымыз ҽйелдерге деген тҧрмыстық зорлық-зомбылық жайттарының кҿбеюі жҽне ондай зорлық-зомбылықтың жолы қатаң тҥрде кесілуі тиіс.Мемлекет ҽбден асқынған жыныстық қҧлдыққа, ҽйелге тауар ретінде қарайтын кҿзқарасқа айрықша қатаң тҥрде тыйым салуға тиіс деді.
Осыған орай, ҽйел қҧқықтарына қатысты бірнеше нормативтік - қҧқықтық актілер баршылық, кҿптеген халықаралық қҧжаттар ратификацияланды.Мысалы осындай қҧжаттар дҽлел: Ҽйелдердің жағдайын жақсарту жҿніндегі Пекин тҧғырнамасы (1995 ж.), БҦҦ Ҽйелдерге қатысты кемсітудің барлық нысандарын жою туралы конвенциясы (1998 ж.), Ҽйелдердің саяси қҧқықтары туралы конвенция (2000 ж.), ―ҚР 2006-2016 жылдарға арналған гендерлік тендік стратегиясы‖, Қазақстан Республикасының неке жҽне отбасы туралы заңы, "Ерлер мен ҽйелдердің тең қҧқықтары мен тең мҥмкіндіктеріне мемлекеттік кепілдіктер туралы" жҽне "Тҧрмыстық зорлық зомбылықтың алдын алу туралы" заңдарда кҿрініс тапты. Дегенмен ҽйелдер қҧқығының қорғалуы жҿніндегі нормалар мҧнымен шектеліп қоймай, бірқатар қҧқықтық актілер қазірде заңды кҥшіне енген. Солардың бірегейі 2003
114
жылы қабылданған "Қазақстан Республикасындағы гендерлік саясат тҧжырымдамасы" болып табылады. Тҧжырымдаманың негізгі бағытында да ҽйелдер мен ерлердің тең қҧқығы мен еркіндігі, ҽйелдердің саясатқа, экономикаға араласуы, оларды жҧмыспен қамту, отбасы проблемалары жҽне зорлықтан қорғау мҽселелері белгіленген.
Елімізде ҽйелдер қҧқығының қорғалуына 1995 жылдан баса назар аударыла бастады. Елбасы Отбасы жҽне ҽйелдер істері жҿніндегі ҧлттық комиссияны қҧрды. 2002 жылы Адам қҧқықтары жҿніндегі ҿкіл лауазымы енгізілді. Гендердік саясатты айшықты бейнелеу ҥшін елімізде "Қазақстанның ҽйелдері мен ерлері" жинағы шығарылып, отбасы, ҽйелдер мҥдделерін қорғау ҥшін Парламентте "Отбасы" депутаттар тобы қҧрылды.
Бҧл шаралардың барлығы дерлік ҽйелдердің қҧқықтары мен мҥдделерін қорғауға бағытталып отырғаны анық. Еліміздің заңдарында да ҽйелдердің қҧқықтары мен мҥдделері ерекше айшықталған. Мҽселен Қылмыстық кодексте адам ҿмірі мен денсаулығын, ар-ожданын қорғау, ҽйелдер мен ерлердің еңбек рыногындағы қҧқықтары мен мҥмкіндіктері сияқты қағидаларды бҧзғаны ҥшін, сондай-ақ ҽйелдерді кемсіту мен зорлау қылмыстарының кез келген тҥріне жауаптылық жан-жақты назар аударулыда.
Ҽйел адамдарға қатысты зорлық-зомбылық, дҿрекі жҽне ҽдепсіз іс-ҽрекет ҥнемі жағымсыз болып табылған.Қазақ халқының ақыл-нақыл сҿзі бар: "Ҽйел адамға рухы ҽлсіз ер адам ғана қол кҿтереді". Бҧны халық жазылмаған заң деп санап, осы уақытқа дейін сақтап келеді, алайда, ҿкінішке орай кейбір ер адамдар ҧмытып кеткен сыңайлы. Тҧрмыстық зорлық-зомбылықтың кҿкейтесті проблемаға айналуына байланысты, оны шешуге қҧқық қорғау органдары, ҥкімет жҽне қоғамдық ҧйымдар араласты. Қазақстан Республикасының заңнамасына сҽйкес ішкі істер органдарының негізгі міндеттерінің бірі адам жҽне азаматтың қҧқығы мен бостандығын, қоғамның жҽне мемлекеттің мҥддесін, ҽйелдердің қҧқығын қорғау болып табылады.
Ҽйелдерді зорлық - зомбылықтан қорғау жҿніндегі бҿлімше қызметінің негізгі бағытының бірі зорлыққа тап болған ҽйелдерге психологиялық, заңдық кҿмек кҿрсету, сонымен қатар қоғамда, жанҧяда ҽйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық фактілері туралы ҿтініштерді жҽне шағымдарды қарастыру болып табылады.Сонымен қатар ҽйелдерге қолданылатын зорлық зомбылықтың деңгейі ҽр тҥрлі болады.
Зорлықтын тҥрлері:
- эмоциалық зорлық - балағаттау, қорлау, сҿгу, ҿзін-ҿзі қҧрметтеуді жоғалтуға ҽкелетін немқҧрайды қарым-қатынас, негізсіз қызғаншақтық , балалардың жеке ҿміріне қол сҧғу; - физикалық зорлық - отбасы мҥшелерін мас кҥйінде немесе сау кҥйінде ҧруды қолданатын эмоцианалдық зорлық; - экономикалық зорлық - ҥйден тыс жерде жҧмыс істеуге тыйым салатын, ақша бермей немесе оларды ҿмір сҥруге жетпейтін мҿлшерде беретін, ҽйелінің немесе баласынын жеке ақшасын алып қоятын, табысын жасыратын эмоцианалдық зорлық; - жыныстық зорлық - ҽйелдің қалауына қарсы жыныстық қатынасқа мҽжбірлеу, зорлау, балаларды жыныстық зорлау; - қауіп- қатер - отбасын тастап кетемін деп қорқыту, ҽйелін немесе балаларын ҧру немесе ҿлтіру, ҿз-ҿзіне қол жҧмсауға итермелеу, қҧқыққа қарсы ҽрекеттер жасауға мҽжбірлеу; - балаларды анасына қарсы қолдану - ҽйелін ҿз балаларын ешқашан кҿрсетпейтіндігімен қорқыту, тастап кеткен балаларына қатысты ҿзін кінҽлі деп санаумен қорқыту, қорқытатын жолдауларды беру ҥшін балаларды қолдану; - қорқыту - жиҺаздарды немесе ыдыс-аяқты сындыру, қирату, ҥй хайуанаттарына қатыгез қарым-қатынас, ҥйде қару- жарақ ҧстау; - айналасындағылардан оқшаулау - туысқандарымен жҽне достарымен қарым-қатынас бостандығынан шектеу; Сонымен қатар ҽйелдер қҧқығын қорғау бағытындағы іс шаралар бар.Зорлық-зомбылықтың алдын алу жҧмысы ҥкіметтік емес ҧйымдармен тығыз байланыста 115
жҥргізіледі. Қазақстанда соңғы жылдары қабылданған шаралар ішінде гендерлік саясаттың таралуы жоғары нҽтижелі байланыста. Мҧны "Social Watch" халықаралық қоғамдық ҧйымы жыл сайын ҿткізетін "Гендерлік теңдік белгісінде" елімізді 33 орында екендігімен дҽлелдейді. Ҿткен жылмен салыстырғанда 8-ші сатыда жоғарылағанымызды кҿрсетті (2011 ж. - 41 орын).
Ҽйелдерге олардың зорлық-зомбылықсыз ҿмір сҥру қҧқығын қорғауда 28 дағдарыстық орталық нақты кҿмек кҿрсетеді, оның 7-де паналайтын баспана бар. Оның 20-сы мемлекеттік ҽлеуметтік тапсырыс жҽне басқа да ҽлеуметтік-маңызды бағдарламалар арқылы грант бҿлу жолымен мемлекеттік бюджет есебінен қаржыландырылады. 6 дағдарыстық орталық қызметінің негізгі бағыты адам саудасы қҧрбандарына кҿмек кҿрсету, 12-нің бағыты - тҧрмыстық зорлық-зомбылық қҧрбандарына кҿмек кҿрсету, 10-ның бағыты - зорлық-зомбылықтың барлық мҽселелері бойынша консультация беру болып табылады. Барлық дағдарыстық орталықтарда сенім телефондары жҧмыс істейді, олар арқылы қҧқықтық жҽне психологиялық кҿмек қызметкерлері 20 мыңға дейін адамға
қызмет кҿрсетеді.Солардың қатарында осындай ҧйымдардыайтуғаболадыолар:"Мҿлдір" ҽйелдер қауымдастығы, Алматы қаласыныңжалғызбастыаналар
қауымдастығы, "Бибі ана", Қазақстандағы кҿп балалы отбасылар одағы, Ҽйелдер мен балалар ҥшін дағдарыс орталығы, Феминистік Лига, "Дос қыздар" дағдарыс орталығы, "Іскер" ҽйелдер қауымдастығы, Алматы ҽйелдерінің ақпарат орталығы "Жариа", " Ҽйелдер сайлау блогы", "Надя" жҽне ҽйелдер жағдайы мен қҧқығының мониторингі Феминистік Лига.Одан басқа,Қазақстанда екі Гендерлік зерттеу орталығы бар; Алматыда жетекшісі Светлана Шакирова жҽне Қарағандыда Наталья Усачева. Екі Феминистік Лига: Алматыда Президенті Евгения Козырева, Кҿкшетауда Президенті Галина Морозова. Қазіргі таңда жергілікті атқарушы органдар республиканың дағдарыстық орталықтары жоқ 4 облысында осындай орталық қҧру туралы мҽселені пысықтауда. 2011 жылы дағдарыстық орталықтардан 22 мыңнан астам адам, соның ішінде 18,5 мың ҽйел кҿмек сҧраған, уақытша баспаналар қызметін 1 мыңнан астам адам пайдаланған. Ҽйелдерге қатысты зорлық-зомбылық пен оларды нҽпсі ҥшін пайдалану фактілері ҽлі жойылған жоқ.
Ҽйелдерге зорлық-зомбылық кҿрсету, оның ішінде ҽйелдердің ҿз отбасында қорлық кҿру мҽселесі шешілмеді. Президент Назарбаев 2009 жылы желтоқсанда "Отбасындағы зорлық-зомбылық туралы" жаңа заңға қол қойды. Осы заңда алғашқы рет "отбасындағы зорлық-зомбылық" жҽне "жҽбірленуші" ҧғымдарының анықтамасы берілген. Зорлық-зомбылықтың физикалық, психологиялық, жыныстық, экономикалық секілді тҥрлері қарастырылған, жергілікті жҽне республикалық биліктің, ҥкіметтік емес ҧйымдардың зорлық-зомбылық қҧрбандарына кҿмек кҿрсету міндеттері қарастырылған. Сонымен қатар заң зорлық жасаушыны оқшаулауға пҽрмен беру механизмдерін белгіледі жҽне оны 24 сағатқа қамауға алуға рҧқсат берді. Қылмыстық-процессуалдық кодекс бойынша жҧбайына зорлық-зомбылық жасағаны не оны ҧрып-соққаны ҥшін заң бҧзушы 10 жылға дейін бас бостандығынан айырылуы мҥмкін. Бҧл басқа кез келген ҧрып-соғу қылмысы ҥшін кесілетін жазамен бірдей.
Ҥкіметтік емес ҧйымдардың пікірінше, отбасындағы зорлық-зомбылыққа қарсы заңның пҽрменді орындалу механизмдері белгіленген жоқ. Олардың хабарлауынша, отбасындағы зорлық-зомбылық елеулі мҽселе болып қала берді. Жеткілікті ресми статистикалық ақпарат болмағанымен, қоғам белсенділері ҽрбір тҿртінші отбасы зорлық-зомбылық жайттарын бастан кешірді деп отыр. Ҥкіметтің хабарлауынша, бір жыл ішінде 16 197 жанҧяда зорлық-зомбылық қылмысы тіркелді, олардың 1311-і тергеуге жіберілді. Қоғамдық ҧйымдар отбасындағы қорлау қылмысының 40 пайызы полицияға хабарланбайтынын айтты. Мамырдың 5-де "Казахстанская правда" газетіне берген сҧхбатында Мҽжіліс депутаты жҽне Ҽділет министрінің бҧрынғы орынбасары Жақып Асанов полицияның жыл сайын 10 000 отбасындағы зорлық-зомбылық ісін тіркейтінін, жҽне олардың біразының кісі ҿлімімен аяқталатынын айтты. Асановтың мҽлімдеуінше, 2008 жылы отбасындағы зорлық-зомбылық кесірінен болған 715 ҽйел мен 129 баланың
116
ҿлімі тіркелді. Дағдарыс орталықтарының одағы жыл сайын отбасындағы қақтығыстарда 500 ҽйелдің қаза табатынын жариялады.
Полиция қорлық біреудің ҿміріне қауіп тҿндіретіндей болғанда ғана жанҧядағы дау-дамайларға араласты. Қоғамдық ҧйымдардың есептеуі бойынша, полиция мҧндай жайттардың тек 10 пайыздайын ғана тергеген. ҤЕҦ-дар полиция қызметкерлеріне арнап зорлық-зомбылық қҧрбандарына қалайша кҿмек кҿрсету жҿнінде семинарлар ҿткізді.
Ҥкіметтік емес ҧйымдардардың хабарлауынша, ҽйелдер кҿбіне экономикалық тҧрғыдан дҽрменсіз болғандықтан, шағымдарын кері қайтарып алып отырған. Кей кездері полиция ҽлімжеттік жасағаны немесе зорлағаны ҥшін жҧбайының ҥстінен шағымданған жҽбірленушілерді істі ҽрі қарай жалғастырмауға кҿндіруге тырысқан. Сотқа жеткен отбасындағы зорлық-зомбылық істерінің кҿпшілігі жеңіл ҧрып-соғуға қатысты болып келеді. Бҧл істерде сот жҽбірлеушілерді жалпы режимдегі еңбекпен тҥзеу колонияларына жабу не болмаса 120 сағаттан 180 сағатқа дейін жҧмыс істету жазасына кескен. Ҧрып-соғу, соның ішінде жҧбайын ҧру қылмысы ҥшін адам ҥш айдан ҥш жылға дейін бас бостандығынан айырылса, ең ауыр соққыға берілетін ең ҥлкен жаза - 10 жылға бас бостандығынан айыру.
Тек 2012 жылы ҽйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты болдырмау жҿніндегі 60-тан астам профилактикалық іс-шаралар жҥргізілді. Сонымен бірге 2011 жылы шамамен 22 мың отбасылық-тҧрмыстық қатынастар саласындағы зорлық-зомбылық фактілері туралы ҿтініштер мен хабарламалар бойынша қылмыстық істі қозғаудан бас тартылды. Негізгі себеп тараптардың белгілі бір уақыт ҿткен соң татуласуы жҽне бастапқы арыздан бас тарту болып табылады. Қылмыстық істі қозғаудан бас тартудың басқа себептері жеке адамдардың медициналық куҽландырудан ҿтуден бас тартуы немесе кінҽлілердің іс-ҽрекеттерінде ҽкімшілік жауапкершілік белгілерінің жоқтығы, сондай-ақ олардың ҽрекеттерін жеке жҽне жеке-кҿпшілік кінҽлау істеріне жатқызу болып табылады.Кҿбінесе ҽйелдер жҧбайы немесе балалары тарапынан болған тҧрмыстық зорлық-зомбылық қҧрбандары болғандарын жасырады. Полицейлерге кейде қажетті материал жинау қиын болады. Сондықтан шынайы ҿмірде зорлық-зомбылық фактілері қҧқық қорғау органдары мен жҧртшылыққа мҽлім болғаннан ҽлдеқайда кҿп болады. Қорытындылай келгенде, ҽйелдердің қҧқықтық қорғау мҽселесінің кҿкейкестілігі жҽне кҿп қырлылығы соншалық, ол ҥнемі ғалымдар мен тҽжірибедегі адамдардың назарын аударып отырады.
Біз Шығыс Қазақстан Облысы Семей қаласында "Ҽйел қҧқығы" атты тҽуелсіз халық арасында сауалнама жҥргіздік. Сауалнамаға 18 бен 86 жас аралығындағы нҽзік жандылар қатысты. Респондеттер саны 300 ге жуық. Сауалнама қорытындысына назар салсақ тҿмендегідей: Қазіргі кезде қай салада кҿбірек бҧзылуда деген сҧраққа: 66%-отбасында, 17%-жҧмысында, 11%-қызмет кҿрсету саласында, ҽйел қҧқығы туралы заңның бар екендігін білесіз бе деген сҧраққа: 65%-иҽ, 32%-жоқ, 3%-білмеймін, қазіргі кезде ҽйел қҧқығы қорғала ма:57%-жоқ, 24%-білмеймін 19%-иҽ деп жауап берді. Осыдан шығатын қорытынды: ҽйел қҧқығы кҿбінесе отбасында бҧзылатынына жҽне елімізде ҽйел қҧқығы жетік қорғалмайтынына кҿз жеткіздік. Ҽйел қҧқығын қорғау, оның ішінде мемлекеттің отбасы қарым-қатынастарына гендерлік теңдікті енгізудің басты мақсаты ер мен ҽйелдің, баланың денсаулығын нығайту, ҧрпақты болу, ҿмір сҥру деңгейін арттыру, ер-ҽйелге, балаға қатысты зорлық-зомбылыққа қарсы ел болып кҥресу. Мҧның бҽрі кезең-кезеңімен жҥзеге асып жатса, қазақ қоғамының ҧлғаюына қосылған ҥлкен ҥлес болар еді.
Ҽйелдерге қатысты зорлық-зомбылық мҽселесі ҥнемі пікір-таластардың негізінде тҧрып, біздің қоғамымыздың ҥлкен мҽселелерінің бірі болып саналады. Сондықтан жоғарыдағы заңдарды басшылыққа алып, ҿмірге ҧрпақ ҽкеліп, оны тҽрбиелеп-ҿсіріп, тіршілікке тірек болған ардақты ана мен асыл жарға, аяулы ҽпке-қарындасқа ҽрдайым қҧрметпен қарайық.
Әдебиеттер:
117
1. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ҽ.Назарбаевтың "Қазақстан-2050" Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты атты жолдауы 2012 жыл 14желтоқсан 2. Бақтыгереева А. Ҽйелдер қҧқығы жете қорғалмайды // Егемен Қазақстан, 2010, 24 сҽуір, № 154 - 156 (26002), Б. 6 3. Бюжеева , Б. З. Қазақстан Республикасының ҽйелдер қҧқығы жҿніндегі қҧжаттарды бекітуінің мҽні мен маңыздылығы Момбекова // ҚазҦУ хабаршысы.Халықаралық қатынас.ж/е халықаралық қҧқық сер.= Вестник КазНУ.Сер.междунар.отношения и междунар.право. - 2009. - № 1-2. - С. 25-29 б. 4. Евстигнеев Ю.А. \"Законодательные механизмы защиты прав женщин в Р.К. - М., 1972. - С. 466-474. 5. Ҽжіғали С., Байғабатова Н.Ҽйел қҧқығының қоғалуының аспектісі. - Алматы: Арыс, 2005. - 175-200-бб. 6. Калыш А.Б.Ҽйел қҧқығын кҿтермелеу. - Алматы, 1995. - С. 23-31. 7. www.zakon.kz 8. www.gender.kz УДК 342.4(574)
САЙЛАУ ҚҦҚЫҒЫНА ҚАТЫСТЫ ӚЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕР
Аябекова Маржан Нұрлыбекқызы, marzhan.1994@bk
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ҧлттық университетінің Заңтану мамандығының 1 курс студенті, Астана, Қазақстан
Ғылыми жетекші - Ж.И.Ибрагимов
Сайлау-азаматтық қоғамның аса маңызды институты, қазіргі заманғы жағдайларда азамат еркінің кҿрінісі қызметін атқаратын халық билігін тікелей іске асыру нысаны. Сайлау арқылы ҿкілді билік органдарын қалыптастыру,сондай-ақ Президентті сайлау қазіргі демократиялық республикалардың негізгі элементтерінің бірі жҽне тҥпкі негізі болып табылады.Мемлекеттік маңызы бар сайлауларды ҿткізу деңгейінің кҿрсеткіші болып табылады.Сайлау, сайлау қҧқығының нормаларымен реттелетін рҽсім ретінде, белгілі бір қағидаттарға негізделеді. Сайлауды ҧйымдастыру мен ҿткізудің қағидаттары, сондай-ақ субъективті сайлау қҧқықтарын беру қағидаттары сайлау қҧқығы қағидаттарының қҧрамдас бҿліктері болып табылады, олар ҿз кезегінде халық билігінің мҽнін кҿрсетеді жҽне Конституциялық деңгейде бекітілген.
Сайлау ҧғымы кең мағынады қолданылады. Жалпы, осыған сҽйкес сайлау жҽне сайлану қҧқығы Қазақстан Республикасы азаматының ең басты саяси қҧқығы. Сайлауға қатысу ҽркімнің ерік білдіру бостандығы болып табылады.Сонымен қатар сайлауға қатысу кез келген азаматтың азаматтық борышы. Ҽрбір мемлекет сайлауға азаматтардың басым кҿпшілігінің қатысуына жағдай туғызады.Сайлауға қатысу-азаматтардың бейқам бақылаушы емес,ҿз елі ҥшін жаны ауыратындығының кҿрсеткіші.Бейқамдық пен қатыспаушылық жағымсыз қҧбылыстарға жол ашады.Сайлаушылардың сайлауға келмеуі ғылымда абсентеизм деп аталады [1,3].
Саяси мемлекет қайраткері, заңгер, публицист Ҽлихан Бҿкейханов: "Қазақ сайлауы-жҧртқа келген бір жҧт:сайлау жылы мен мал бағусыз, егін салусыз, пішен шабусыз қалады" [2,10]. Осы тҧрғыдан тарих бетіне ҥңілсек, сайлау барлық уақытта да ерікті болған жоқ. Ежелгі дҽуір жҽне орта ғасырларда кҿптеген шектеулер болған. Сол кезеңдерде сайлауға тек ақсҥйектер қатысты, кедей адамдар, ҽйелдер мен қҧлдар сайлаудан шеттетілді. Жаңа заманда сайлауға барлық азаматтар қатыстырылады, бірақ мҥліктік, біліміне, жынысына жҽне тағы басқа ценз-шектеулер енгізілген болатын. Бҧл
118
жҥйеге куҽ ретінде "Қазақстан Республикасының Сайлау туралы" заңының 4-бабы 1тармағы: "Жалпыға бiрдей белсендi сайлау қҧқығы - Республиканың он сегiз жасқа жеткен азаматтарының тегiне, ҽлеуметтiк, лауазымдық жҽне мҥлiктiк жағдайына, жынысына, нҽсiлiне, ҧлтына, тiлiне, дiнге кҿзқарасына, нанымына, тҧрғылықты жерiне немесе кез келген ҿзге жағдаяттарға қарамастан, сайлауда дауыс беруге қатысу қҧқығы"[3,5].
Сайлау қҧқығы-мемлекеттік органдардың сайлауын ҿткізудің тҽртібін реттейтін қҧқықтық нормалардың жиынтығы. Қазақстан Республикасында Президент, Парламент жҽне Республика мҽслихаттарының депутаттары, жергілікті басқару органдарының мҥшелері сайланып қойылады. Біздің еліміздегі сайлау Конституция ережелері мен "Қазақстан Республикасының сайлауы туралы" Конституциялық заңына негізделген.
Қазақстанда жҽне ҽлемде сайлау институттардың қалыптасуы жҽне сайлауға қатысты теориялық тҽсілдердің ҽртҥрлілігі теориялық жҽне ҽдістемелік сипатта талданған. "Қазіргі қоғамда сайлауға қатысты теориялық тҽсілдердің ҽртҥрлілігі (ҽлемдік тҽжірибе). Сайлау функцияларының тҽсілдері" деген бірінші бҿлімшеде зерттеліп отырған мҽселенің теориялық негізі кҿрсетілген. Сайлау жҥйесі ҿкілетті мекемелерде немесе заңды нормалар бойынша бекітілген жеке басқарушы ҿкілетінде ҧйым тҽртібі мен сайлауларды ҿткізу болып табылады, сонымен қатар мемлекеттік жҽне қоғамдық ҧйымдардың ҽрекетінің қаланған тҽжірибесі. Сайлау - ол тек қана маңызды белгі ғана емес, ол демократияның атрибуты, ең маңызды шарты.
Қазақстандық зерттеуші А.Г. Алдабергенов: "Сайлау жҥйесі - бҧл, бір жағынан, мемлекеттік биліктің кҿрнекті органдарына сайлау барысында халық ҿкілдерін анықтайтын қоғамдық қатынастар жҥйесі". Екінші жағынан, сайлау жҥйесі - дауыс беру нҽтижесінің жҽне мандаттарды ҥлестіру ҽдістерін анықтаудың заңмен бекітілген ережелері мен қағидалары [4,25].
Демократия - кҥн тҽртібі, онда бос жҽне ақиқатты сайлаумен ғана қабылданады. Халықтың кҿңілінен шыққаны сайлау қҧқықтарының принциптері арқылы ҿткізілгені, яғни қҧқықтық дҽрежені, сол немесе басқа елдің демократиялық жақтарын, олардың сайлау жҥйелерін толықғырақ қарастырсақ. Осы орайда, жалпыға бірдей сайлау қарама-қарсы жҧптың бҿлінуіне ҽкеп соғады: жалпылама - шектеулі (шектелім), бірдей - бірдей емес; тура - жанама (кҿп сатылы); қҧпиямен - ашық сайлаумен. Сайлау кезінде жалпы сайлауға барлық қабілеті бар азаматтар, заң бойынша жасы жеткендердің барлығының қҧқығы барын болжайды, осы қҧқық астарында белсенді сайлау қҧқығы сияқты, пассивті қҧқығы тҧспалданады. Алайда екеуі де елдер қатарында сайлау цензі шектелген: мҥліктілік , тҧтыну цензі , білім беруі , жас ерекшелігі т.б. Кез келген демократиялық мемлекетте саяси жҥйені дҧрыс қҧру ҥшін сайланған билік органдарының қҧрамын анықтайтын сайлау жҥйесі маңызды болып табылады.
Сайлауда ҽрбір дауыстың маңыздылығы мен рҿлі ерекше. Кез келген адам ҿзінің бҥгінгі кҥнгі нақты ҿмірі арқылы болашаққа ықпал етеді. Болашақ кез келген адамның бҥгінгі жасаған таңдауы арқылы айқындалады. Адамдардың дауыстары жинақталып, ал басым кҿпшіліктің дауысын иеленген кандидат немесе саяси партия елдің болашақтағы дамуын айқындайды. Сайлаудың маңыздылығы - ҽрбір азаматтың дауыс беруінде. Демократиялық қоғамның кез келген саналы азаматы ҿзінің белсенді сайлау қҧқығын тек қана қҧқығы ретінде емес, партриоттық парызым деп қабылдауы қажет. Кімді сайлау керектігін айқындау ҥшін саяси сауаты болып, айналамызда болып жатқан оқиғалардан, саяси партиялардың жҽне олардың жетекшілерінің іс-ҽрекеттерінен, кҿзқарастарынан хабардар болу керек. Сонымен қатар жергілікті мемлекеттік басқару жҽне ҿзін-ҿзі басқару органдарының, кҽсіпорындар мен ҧйымдардың, олардың лауазымды адамдарының сайлау туралы заңдарды бҧзатын шешімдері мен іс-ҽрекеттеріне сотта шағымдануға болады. Азаматтарды сайлауға қатысуға немесе қатыспауға мҽжбҥрлеу заңсыз ҽрекет болып табылады. Азаматтардың сайлауда ҿз еркін білдіруі ықтиярлы тҥрде жҥзеге асады. Сайлаушы ҿзінің ішкі сенімі мен талдауына сҥйене отырып, дауыс береді. Егер сайлауды
119
ҿткізу барысында заңды бҧзушылық байқалса, сайлау жарамсыз болып танылуы мҥмкін. Еліміздің яки, Қазақстан Республикасы сайлау қҧқығының қағидаттарына тоқталсақ, сайлау қҧқығының қағидаттары дегеніміз - сайлау қҧқығы нормалары мен институттары негізінде алынған жетекші ережелер мен талаптар. Бҧл қағидаттарды сайлау процесінің барлық қатысушылары басшылыққа алуға тиіс. Бҧл жетекші идеялар Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген.Оларға:
*Жалпыға бірдей сайлау қҧқығы; *Тең сайлау қҧқығы; *Тҿте сайлау қҧқығы; *Жанама сайлау қҧқығы; *Жасырын дауыс беру қағидаттары жатады.
Сайлау бостандығы. Республикадағы сайлау Республика азаматының сайлау жҽне сайлану қҧқығын еркiн жҥзеге асыруына негiзделедi. Республика азаматтарының сайлауға қатысуы ерiктi болып табылады. Азаматты сайлауға қатысуға мҽжбҥрлеуге, сондай-ақ оның еркiн бiлдiрудi шектеуге ешкiмнiң де қҧқығы жоқ.
Халықаралық тҽжірибеге сҥйене отырып, Қазақстан Республикасы мажоритарлы сайлау жҥйесi енгізілді. Мажоритарлы сайлау жҥйесі артық жҽне салыстырмалы басымдылық деп екi тҥрге бҿлiнедi. Артық басымдылық мажоритарлы жҥйе тҧсында бiрiншi жҽне екiншi қайта дауыс беру кезiнде, сайлаушылар тiзiмiне енгiзiлген
азаматтардың50пайызданастамы сайлауға қатынасса, сайлау ҿттi деп, дауысберушiлердiң50пайызданартық дауысын жинаған кандидат сайланды деп
есептеледi.Салыстырмалы басымдылық мажоритарлы жҥйе тҧсында егер кандидат сайлау тiзiмiне енген сайлаушылардың 25 пайызының дауысына ие болса, дауыс берген сайлаушылардың санына қарамастан, сайланды жҽне сайлау ҿттi деп есептеледi. Қазақстан Республикасында Президенттi жҽне Парламент депутаттарын сайлау кезiнде, дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың (тандаушылардың) елу пайызынан астамының дауысын алған жҽне қайта дауыс беру кезiнде басқа кандидатқа қараған да дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың дауыс санының кҿпшiлiгiн алған кандидат сайланып, сайлау ҿттi деп саналады.
Мҽслихаттар депутаттарын сайлау кезiнде басқа кандидаттарға қарағанда дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың дауыс санының кҿпшiлiгiн алған кандидат сайланған болып саналады. Жергiлiктi ҿзiн-ҿзi басқару органдарының мҥшелерiн сайлау кезiнде басқа кандидаттарға қарағанда дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың кҿпшiлiгi жақтап дауыс берген кандидаттар сайланған болып саналады.
Бізде қазір демократия бар деп шуласамыз. Ал шындығында олай емес екенін бҽріміз де жақсы білеміз. Бҥгінгі тірлігімізге қарағанда, демократияның ауылы ҽлі алыс сияқты. Осының бір себебі, еліміздегі сайлау жҥйесінің дҧрыс еместігі. Мҽселен, халық жеке ҥміткерлерге емес, тҧтас партияларға дауыс береді. Сайлау қорытындысы шыққан соң, партияның кҿсемдері ҿзіне керекті адамдарды депутаттыққа іріктеп алады. Ал сайлаушы халық ҿзінің сайлау округінен кімнің депутат болып сайланғанын да білмей қалып жатыр. Мҽселен, халықтың кҿп бҿлігі парламенттегі депутаттарының кім екендігін ҽлі кҥнге дейін білмейді. Сонда қарапайым халық кімге барып мҧң-мҧқтажын айтады? Жарайды, "Нҧр Отан" партиясына сенім артқан шығармыз. "Нҧр Отанға" бҥгінде ҿзінің ішкі есебімен ҿтіп жатқандар да жеткілікті екені жасырын емес. Кешегі айдарынан жел ескен коммунистік партияда да ондайлар аз болған жоқ.
18 миллионнан астам мҥшесі бар сол СОКП қалай қҧлап қалды, оны кім қҧлатты? Ҽрине, қатардағы коммунист емес, сол партияға жетекші болып отырғандар. Қарапайым коммунистердің барлығы "нағыз лениншілдер , жетекшіміз " деп , соларға сенді , бірақ олар ол сенімді ақтамады. Яғни партияның идеясы ҥшін емес, ҿзінің жеке басының мақсатымен , жайлы орын, биік мансапқа қол жеткізу ҥшін барғандар деп бҧқара халық ой тҧжырымдайды. Бҥгін де партияның қатарында ҿзінің мақсат-мҥддесі ҥшін жҥрген осындай кҿзқарасты ҧстанған ҿкілдері бар деген халықта ой қалыптасқан . Айталық, қазір шетел асып қашып жҥрген бҧрыңғы шенеуніктер немесе мемлекет қаржысын судай шашып істі болып жҥргендердің барлығы дерлік осы партиялардың мҥшелері емес пе?
120
Олар ҿз қҧлқындары ҥшін, партия тҥгілі , Отанымызды да сатып жіберуден тайынбайды. Мҥшелері осындай болғасын , ол партияда қандай абырой-бедел болуы мҥмкін?
"Жас Алаштың" аталмыш санындағы ҽкімдер сайланбалы болсын деген ҧсынысына келсек, біздің ойымызша, ол - ҿте дҧрыс шешім.Оны елбасымыз Н.Ҽ.Назарбаевтың биылғы "Қазақстан-2050" стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағытыатты халыққа жолдауында:"МенЖергілікті басқаруды дамыту тҧжырымдамасын бекіттім. Ол ауылдық, селолық деңгейде басқару сапасын арттыруға мҥмкіндік жасайды жҽне азаматтардың жергілікті маңызы бар мҽселелерге қатысуын кеңейтеді.Біз селолық ҽкімдіктерге қосымша ҿкілеттіктер береміз жҽне олардың ауылдағы ахуалға ықпалын кҥшейтеміз. Бірақ, сонымен бірге, бізге қоғамдық бақылауды, жергілікті жерлердегі ахуалға азаматтардың ықпалын кҥшейту керек. Сондықтан мен мҽслихат арқылы ауыл ҽкімдерінің сайланбалылығын енгізу туралы шешім қабылдадым. Сайлауды біз 2013 жылдың ҿзінде-ақ бастаймыз.Барлығы 2533 ҽкім, соның ішінде селолық округтердің, кенттердің жҽне аудандық маңызы бар 50 қаланың ҽкімі сайланатын болады. Бҧл барлық деңгейдегі ҽкімдердің жалпы санының 91,7%-ы!Осылайша, біз азаматтармен тікелей жҧмыс жасайтын жҽне мҽселені жергілікті жерде шешетін барлық ҽкімдерді сайланбалылықпен қамтитын боламыз " [6,15]. Сайлаудың да сайлауы бар. Депутаттыққа ҥміткерлерді атқарушы билік ҧсынады. Ол жҽне міндетті тҥрде депутат болып сайланады. Себебі сайлау комиссиясының мҥшелерін атқарушы билік ҿзі тағайындайды. Сондықтан сайлау комиссиясы осы биліктің кҿңілінен шығуға тырысады. Ҿзін-ҿзі ҧсынған ҥміткерді атқарушы билік шамасы келгенше азғырып, кандидатураңды қайтып ал, жасаймыз деп алдап-сулайды. Оған кҿнбесе, ҽлгі байқҧстың соңына шам тҥседі. Жеті атасына дейін қазбалап, ҽйтеуір қатыстырмау ҥшін бір ілік іздеп табады. Ал енді ертеңгі кҥні ҽкімдерді сайлайтын болсақ, осы тҽртіп қайталанады. Сондықтан ҽкімді жергілікті халық ҿзі ҧсынып, ҿзі сайлап, сенімді ақтамаса, ҿздері орнынан босатуы керек. Ҽкімді сайлау алдындағы шараларда оның сҿзін сҿйлейтін сенімді ҿкілдерінің жауапкершілігін арттырған жҿн. Егер ҽкім ел сенімін ақтамаса, халық алдында онымен бірге сенімді ҿкілі де жауап беретін болсын. Тоқсан ауыз сҿздің тобықтай тҥйініне тоқтасақ, ауыл, аймақ, аудан, қала , облыс ҽкімдерін халықтың ҿзінің сайлағаны ҿте дҧрыс. Сонымен бірге сайлау жҥйесін де жаңаша, нағыз демократиялық ҧсыным бойынша қҧру керек деп ойлаймыз[7,4].
Ал, енді Қазақстан мен АҚШ елінің президентін сайлау қалай жҥргізіледі? Соған тоқталайық. Қазақстан президентін сайлау референдум арқылы жҥргізіледі. Ол дегеніміз яғни, халық дауысының ескерілуі. Халық ел президентін сайлайды. Басым кҿпшілік дауысқа ие болған адам мемлекет басшысы болып тағайындалады. Қазақстан Республикасының Конституциясының 41 бабы 2 тармағына сҽйкес: "Республика Президенті болып тумысынан республика азаматы болып табылатын қырық жасқа толған, мемлекеттік тілді еркін меңгерген ҽрі Қазақстанда соңғы он бес жыл бойы тҧратын Республика азаматы сайлана алады". Ал АҚШ мемлекетіне келер болсақ, бҧл мемлекеттің президентін сайлау науқаны бірнеше сатыдан қҧралған: ел басқарамын деген саясаткерлер алдын-ала сайлаулар жҽне партия жиналыстары, одан соң партия қҧрылтайлары деген кезеңдерден ҿтеді. Ал науқанның ең соңында екі ең соңғы ҥміткер жалпыхалықтық сайлауда дауысқа алынады, бірақ кім болады деген мҽселе сайлаушылар алқасында біржолата шешіледі. АҚШ президентін сайлау жҥйесі кҥрделі, сырт кҿзге қарағанда бҧл жҥйенің кейбір тҧстары бір-біріне қарама қайшы. Ондай болса біз осы жҥйенің негізгі принциптерін, негізгі тҽртібін баяндайық. Сонымен Америка Қҧрама Штаттарының президентін сайлау науқаны алдын-ала сайлаулардан жҽне партия жиналыстарынан басталады. Науқан басында, ҥшінші қаңтар мен ҥшінші маусым аралығында алдын-ала сайлаулар жҽне партия жиналыстары ҿтеді.Америка Қҧрама Штаттарында қалыптасқан дҽстҥрге сҽйкес, алдын-ала сайлаулар мен партия жиналыстары президент боламын деп ҧмтылған барша саясаткердің алғашқы додасына айналған, науқанға тҥсуге кімнің шынайы лайықты екенін анықтау қажет. Мҽселен, ҿткен жылдың бақандай 15 саясаткер
121
ел президенті боламын деп мҽлімдеді.Осыншама кҿп саясаткердің арасынан қайсысы нақты лайық деген мҽселені анықтау қажет. Ҽр партия шеңберінде ҿз ара сынасудан ҿткен екі ең мықты саясаткер ғана сайлау науқанының ең соңғы кезеңіне жетеді.АҚШ конституциясында: "Ҽр штаттың сайлаушылары Штаттың Заң шығару жиналысының неғҧрлым кҿп санды палатасы сайлаушылар ҥшін белгілеген талаптарға жауап берулері тиіс" [8,61] деп жазылған. Нҽтижесінде, Конституция сайлаушыларға қойылатын талаптар туралы мҽселені толығымен штаттың қарауына беріп отыр. Алайда, ҽр уақытта штаттардың сайлаушылардың қҧқығы мҽселелері жҿніндегі қҧзыретіне федералдық биліктердің араласатыны байқалып отырды.Шет ел мемлекеттерінің ішіндегі АҚШ-тың тағы бір ерекшелігі онда сайлау жанама тҥрде ҿтеді екен. Ол дегеніміз АҚШ президентін сайлау, бҧл кезде сайлаушылар қандай да бір партияның дауыс берушілері ҥшін дауыс береді, содан кейін дауыс берушілер ҿз штаттарында жиналып, белгілі бір партиядан алдын ала ҧсынылған ҥміткер ҥшін дауыс береді.Штаттардың дауыс берушілерінің саны Вашингтонда-АҚШ астанасында жинақталады.Қатысушылардың электрондық тізімін тіркеудің мысалы Женева кантонында ҿткізілген сайлау болып табылады. Мысалы, Женева кантонының электрондық дауыс беру сайтында сайлаушыларды тіркеу ҥшін карточканың нҿмірін енгізу, референдумның қажетті нҧсқасының тҧсына қанат-белгі қою,карточкадан қорғаныс қабатын қырып кетіріп, қҧпия кодты енгізу жҽне кейіннен кантонның ҽкімшілігінде тексеруге болатын электрондық дауыс беру растамасын алу қажет [9,113].
Қазақстан Республикасының Конституциясының 33-бабының 2-3 тармақтарына, 51-бабының 4-тармағына жҽне "Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы" Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына (бҧдан ҽрі - Сайлау туралы заң) сҽйкес Қазақстан Республикасының азаматы болып табылатын жҽне оның аумағында соңғы он жыл тҧрақты тҧрған, жасы жиырма беске толған адам Парламент Мҽжілісінің депутаты бола алады. Сайлауға сот іс-ҽрекетке қабілетсіз деп таныған, сондай-ақ сот ҥкімімен бас бостандығынан айыру органдарында отырған азаматттар қатыспайды. Сотталғандығы туралы белгіленген тҽртіппен ҿтелмеген немесе алып тасталмаған адам Парламент Мҽжілісінің депутатығына кандидат бола алмайды [9,3].
Қорытындылай келе, АҚШ мемлекетінің 16-шы президенті, мемлекет қайраткері, американдық қҧлдарды бірінші азат етуші қайраткер Авраам Линкольн былай деген болатын: "Сайлау тҥбіртегі атылған оқтанда ҿткір болуы тиіс". Яғни, бҧл ҧғымның астарында бірнеше мағына жатыр.Сайлау жҥйесі мықты ҽрі адал ҿтілсе, ешқандай да қиын жағдай туындамайды. Ҽрине,сайлауға қатысу-барынша ерікті іс, сондықтан егер азамат сайлауда дауысберуге қатысқысы келсе, ол бірінші кезекте қҧжаттарын ретке келтіруді ҿзі қолға алу керек. Ҿйткені тіркеу қалыпты ҿмір сҥру мен жҧмыс істеу ҥшін аса маңызды шарттардың бірі болып табылады, сонымен қатар бҥгінгі кҥні тіркеуге тҧру рҽсімі едеуір жеңілдетілген.Мемлекеттің тарапынан халықтың электроттық мҽдениетін арттыру жҿнінде ҥздіксіз жҧмыс жҥргізілуі қажет. Ҽрі бҧл жҧмысты сайлау науқаны кезінде ғана емес, ҥздіксіз жҥргізу керек. Оған оқу орындарындағы жастарды хабардар ету, БАҚ арқылы бейне роликтерді кҿрсету, ашық дҿңгелек ҥстелдер, ток- шоу ҿткізу жатады.Осы бағыттағы жҧмыс немқҧрайлы жҥргізіледі, ал жҥргізілсе де, бҥкіл ақпаратқа тҥсуші-басшылардың деңгейінде ҿткізілетін іс-шаралардың шеңберінде қалып қояды. Сондай-ақ ҿткен жылдардың жақсы дҽстҥрін де ҧмытуға болмайды, ол кезде18 жасқа толған азаматтардың қҧрметіне, қҧттықтаулар мен естеліктер кҽде сыйлықтары мен сайлаушыға арнау атты салтанатты рҽсімдер ҧйымдастырылады. Адам қҧндылықтары -бір іргетас.Сонымен бірге белгілі бір эмоциялық ынталандыру шараларына жҽне осы процеске ҽрбір жекелеген адамның тікелей қатысуына қарамастан, қоғамның ҿзі қҧратын мемлекеттік тетік бҽрібір бірінші орында тҧрады. Бҧл тетік жекелеген адамның да, сондай-ақ тҧтас қоғамның да тҽртіп ережелерін қалыптасқан жҥйесін кҿздейді.Басқаша айтқанда, сайлау заңнамасының ҽзірленген жҥйесінің болуы тиіс.Сауатты жақсы жазылған заңдардан басқа осы заңдарды қолдану тҽжірибесіне ҥлкен мҽн беріледі. Яғни,
122
сайлау процесін ҧйымдастыру мен жҥргізудегі мемлекеттік органдардың рҿлін ҽділ бағалау керек, осыған байланысты Орталық сайлау комиссиясының, барлық деңгейдегі ҽкімдердің, ҽділет органдарының, Ішкі Істер Министрлігінің жҽне басқаларының қызметін жетілдіру жҿніндегі ҧсынымдар жан-жақты тҧрақты бақылауға алынуы тиіс.Иҽ, осы сайлау жҥйесін жҥзеге асырушы болашақ заңгерлер, сайлау органдары біздің сайлау туралы іргетасымыз қазірден қаланып, сайлау жҥйесіне мажоритарлық-пропорционалдық, электролды жҽне де кҿптеген ценздердің болуынан басқа да Франция,АҚШ секілді белсенді мемлекеттердің сайлау қҧқығы мен бостандығы, олардың жҥргізілу процестерін жҽне де жҥзеге асырушылардың рҿлдерінің ерекшеліктерін ескере отырып, Қазақстан Республикасына ҽлемге танылмаған жаңа сайлау жҥйесінің ҿту барысын жаңа жҥйеге енгізейік!Қазақстанымыздың кҿк байрағының астында еркін де тҽуелсіз азаматтарымыздың сайлау кезіндегі белсенділік танытуына жол ашайық,қҧрметті болашақ мемлекет басшылары!
Ҧсыныс: - "Сайлау жарыстардың ішіндегі ең кереметі, кім кҿп сол ҧтады" деген Леонс Питердің қанатты сҿзін негізге ала отырып, яғни, сайлаудың бірден-бір басты тетігі-адалдық ҧстанымы ретінде басшылыққа алу; -Қазақстандағы мажоритарлық-пропорционалдық жҥйе емес,яғни, партияға дауыс
бермей, жекелеген ҧсынылған кандидаттарға дауыс беру жҥйесін қайтадан негізге алу;
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Ибраева, Г.Ҿлібаева , Қ.Айтқожин Қҧқықтану: жалпы білім беретін қоғамдық гуманитарлық бағытындағы оқулық.- Алматы: 2006.- 425б. 2. Бақытқызы Е. Ҽдеби ҽлем. Қазақстандағы алғашқы ҽдебиет порталы.- 2010.- 310б. 3. Алдабергенов А.Т. Избирательная система как институциональная основа формирования народного представительства в парламент Республики Казахстан.Правовая реформа в Казахстане. - 2007. № 2, с.98. 4. Госманова Г. Особенности эволюции избирательной системы Республики Казахстан в переходный период.- Саясат.2001. №6 - 80 б.
5. Қазақстан Республикасының Конституциясының 11 бабы 2 тармағы 2012 ж 6. Назарбаев Н.Ҽ жолдауы "Қазақстан-2050" Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты. - 2012 жыл 14 желтоқсан // Егемен Қазақстан №8 2012 ж 10 б. 7. Амангелді Қаңтарбаев "Сайлау жҥйесін тҥбірімен ҿзгерту керек" // Жас Алаш №11 10б. 8.Қопабаев Ҿ.Қ Шет елдердің конституциялық қҧқығы. АҚШ Конституцисы 1787 ж 2-бҿлім,1-бап - Алматы. Жеті жарғы 2007. 9. Асанова Ж.Қ, Сидоров О.Н Сайлаушыларды тіркеудің қазақстандық жҥйесіне ақпараттық-талдамалық шолу360 б.
УДК 343.1
К ВОПРОСУ О ПОНЯТИИ ОПЕРАТИВНО-РОЗЫСКНОГО МЕРОПРИЯТИЯ
Брамонтов Роман Сергеевич, докторант PhD КазГЮУ, Астана, Республика Казахстан
Начный руководитель - Пен С.Г.
Многие ученные, исследующие проблемы законодательного регулирования оперативно-розыскной деятельности, отмечают необходимость принятия Оперативно-розыскного кодекса [1; 46]. Полагаем, что подобная точка зрения абсолютно оправдана и базируется на серьезных исследованиях теории и практики законодательного регулирования оперативно-розыскной деятельности. В то же время, по нашему мнению, кодификации оперативно-розыскного законодательства должна предшествовать кропотливая работа по уточнению понятийного аппарата оперативно-розыскной
123
деятельности. Следует отметить, что в теории оперативно-розыскной деятельности весьма дискуссионными являются как дефиниция самой оперативно-розыскной деятельности, так и дефиниция оперативно-розыскного мероприятия, являющегося одним из ее основных элементов. Однако если определение оперативно-розыскной деятельности находит закрепление в законодательных актах об оперативно-розыскной деятельности всех без исключения государств-участников СНГ, то дефиниция оперативно-розыскного мероприятия в законодательстве ряда стран на сегодняшний день отсутствует.
Нельзя не отметить встречающуюся в научной литературе позицию, согласно которой попытки дать нормативные правовые дефиниции оперативно-розыскному мероприятию признаются необоснованными [1; 45]. Подобная точка зрения базируется на тезисе о невозможности дачи нормативного определения такого сложного вида социальной практики, как оперативно-розыскная деятельность [1; 44]. При всем уважении к авторам, придерживающимся подобной точки зрения, полагаем, что законодательное закрепление дефиниции оперативно-розыскного мероприятия является неотъемлемой частью совершенствования национального оперативно-розыскного законодательства всех государств-участников СНГ. Отсутствие подобной дефиниции негативно сказывается на практике применения оперативно-розыскных мероприятий, так как субъекты оперативно-розыскной деятельности, адвокаты, прокуроры и судьи по-разному трактую их содержание [2]. Кроме того, отсутствие законодательно закрепленного понятия оперативно-розыскного мероприятия в определенной степени усложняет включение сведений, добытых оперативно-розыскным путем, в процесс доказывания по уголовному делу [3; 68].
Кроме того, в юридической литературе высказывается справедливое мнение о необходимости законодательного закрепления понятия каждого оперативно-розыскного мероприятия [4; 76]. Полагаем, что закрепление общей дефиниции оперативно-розыскного мероприятия на законодательном уровне может стать толчком к реализации данного исключительно позитивного, по нашему мнению, предложения.
В модельном Законе "Об оперативно-розыскной деятельности" 1997 года понятие оперативно-розыскного мероприятия отсутствовало [5]. При этом одноименный закон 2006 закрепляет несколько фундаментальных определений, включая понятие оперативно-розыскных мероприятий, под которыми понимается установленная национальным законом система мер, осуществляемая гласно и негласно уполномоченными государственными органами в целях решения задач оперативно-розыскной деятельности [6]. Включение определения оперативно-розыскных мероприятий в модельное законодательство об оперативно-розыскной деятельности является, по нашему мнению, отражением общей для государств-участников СНГ тенденции к совершенствованию понятийного аппарата оперативно-розыскной деятельности. Определение оперативно-розыскных мероприятий, предлагаемое модельным законом "Об оперативно-розыскной деятельности" 2006 года, находит отражение в законодательстве об оперативно-розыскной деятельности Республики Таджикистан, согласно которому под оперативно-розыскными мероприятиями понимается установленная законодательством Республики Таджикистан система мер, применяемая гласно или негласно органами, осуществляющими оперативно-розыскную деятельность, в целях решения задач оперативно-розыскной деятельности [7]. В одноименном законе Туркменистана приводится определение, согласно которому оперативно-розыскное мероприятие - это отдельное гласное или негласное действие органа, осуществляющего оперативно-розыскную деятельность для выполнения задач, определенных законодательством Туркменистана об оперативно-розыскной деятельности [8]. В оперативно-розыскном законодательстве Республики Казахстан определение оперативно-розыскного мероприятия существовало и до 2006 года. Под оперативно- 124
розыскными мероприятиями понимались действия органов, осуществляющих оперативно-розыскную деятельность, в пределах своей компетенции, направленные на решение задач оперативно-розыскной деятельности [9]. Однако в 2009 году законодательная норма, закрепляющая оперативно-розыскные мероприятия, была изложена в новой редакции, в которой определение оперативно-розыскных мероприятий отсутствует [10].
Вместе с тем, указанный Закон закрепил на законодательном уровне статью, содержащую определения основных понятий, используемых в законодательстве об оперативно-розыскной деятельности Казахстана. Подобный шаг казахстанского законодателя следует признать весьма прогрессивным, так как в нем нашли отражение предложения многих специалистов в области законодательного регулирования оперативно-розыскной деятельности. В соответствующей статье были закреплены определения таких значимых понятий как опрос лиц, наведение справок, наблюдение, оперативный поиск на сетях связи, контролируемая поставка, внедрение, оперативное проникновение, конфиденциальные помощники и многих других.
Однако определение оперативно-розыскного мероприятия казахстанский законодатель в указанной статье не закрепил. Вместе с тем рассматриваемая норма включает в себя два самостоятельных понятия: специальное оперативно-розыскное мероприятие и общее оперативно-розыскное мероприятие. Думается, что специфическое для Казахстана деление оперативно-розыскных мероприятий на общие и специальные несколько запутало самого законодателя. Так, определяя общее оперативно-розыскное мероприятие, казахстанский законодатель видимо подразумевал оперативно-розыскное мероприятие вообще. По этой причине специальное оперативно-розыскное мероприятие в Законодательстве Казахстана определено как оперативно-розыскное мероприятие, непосредственно затрагивающее охраняемые законом неприкосновенность частной жизни, тайну переписки, телефонных переговоров, телеграфных сообщений и почтовых отправлений, а также право на неприкосновенность жилища. При этом под общим оперативно-розыскным мероприятием казахстанский законодатель закрепил совокупность связанных единым тактическим, стратегическим замыслом действий органов, осуществляющих оперативно-розыскную деятельность, направленных на решение задач данной деятельности [9].
Не подвергая критике само определение, следует отметить, что при подобном подходе казахстанскому законодателю, по нашему мнению, следовало бы закрепить три самостоятельных понятия: оперативно-розыскное мероприятие, общее оперативно-розыскное мероприятие и специальное оперативно-розыскное мероприятие. При этом, определяя оперативно-розыскное мероприятие, казахстанскому законодателю следовало бы сделать акцент на тех сущностных признаках, которые присущи как общим, так и специальным оперативно-розыскным мероприятиях, а вот определяя общие и специальные оперативно-розыскные мероприятия - на их коренных различиях.
Вместе с тем, следует еще раз отметить прогрессивность казахстанского законодателя, предпринимающего шаги к формированию на законодательном уровне понятийного аппарата оперативно-розыскной деятельности.
В законодательных актах Российской Федерации, Азербайджанской Республики, Кыргызской Республики, Республики Беларусь, Республики Молдова, регулирующих оперативно-розыскную деятельность, определения оперативно-розыскных мероприятий по имеющимся сведениям отсутствуют. В теории оперативно-розыскной деятельности встречаются различные определения оперативно-розыскного мероприятия. По мнению А.Е. Чечетина оперативно-розыскные мероприятия представляют собой закрепленные законодательством об оперативно-розыскной деятельности и проводимые уполномоченными на то субъектами в соответствии с требованиями нормативных правовых актов действия, основанные на применении преимущественно негласныхсредств и методов в сочетании с гласными средствами и методами,
125
направленные на непосредственное выявление и использование фактических данных, необходимых для решения задач оперативно-розыскной деятельности [11; 21].
О.А. Вагин считает, что под оперативно-розыскными мероприятиями понимаются действия или их совокупность, в рамках которых применяются гласные и негласные силы, средства и методы, направленные на решение задач оперативно-розыскной деятельности
[12; 5].
Т.И. Железняк полагает, что оперативно-розыскное мероприятие представляет собой совокупность основанных на использовании оперативно-розыскных сил, средств и методов, объединенных единым тактическим замыслом действий, осуществляемых оперативными подразделениями и отдельными должностными лицами в целях своевременного выявления, предупреждения и раскрытия преступлений, розыска причастных к ним лиц, а также решения иных задач оперативно-розыскной деятельности [13 ; 69].
А.Н. Гущин под оперативно - розыскным мероприятием понимает конкретную фо-рму осуществления оперативно-розыскной деятельности уполномоченными лицами на основании и в порядке, предусмотренном законодательством, в целях установления оперативно-розыскных данных, входящих в предмет исследования по конкретному делу оперативного учета или первичным материалам, проводимое в интересах борьбы с преступностью, защиты прав граждан, коллективов и общества [14; 16].
В.В. Петров трактует оперативно-розыскные мероприятия как конфиденциально (в организационном и тактическом аспекте) совершаемые, предусмотренные законодательством об оперативно-розыскной деятельности действия, собственно мероприятия и операции, посредством совокупности которых осуществляется оперативно-розыскная деятельность [15; 6].
А.Ю. Шумилов рассматривает оперативно-розыскное мероприятие как предусмотренный законодательством об оперативно-розыскной деятельности поведенческий акт субъекта, непосредственно осуществляющего оперативно-розыскную деятельность, сутью которого является получение необходимой для достижения целей и решения задач оперативно-розыскной деятельности информации [16; 32]. При этом, по мнению автора, каждый поведенческий акт представляет собой совокупность соответствующего решения и одного или нескольких действий. Кроме того, зачастую этот поведенческий акт не может быть совершен без использования специальных дополнительных технических или иных средств. Таким образом, А.Ю. Шумилов понимает под оперативно-розыскным мероприятием триединую систему, включающую в себя соответствующие решения, действия и средства.
В.В Цуканов понимает под оперативно-розыскным мероприятием предусмотренный законодательством об оперативно-розыскной деятельности способ деятельности субъекта, осуществляющего оперативно-розыскную работу, сутью которого является получение необходимой для достижения целей и решения задач оперативно-розыскной деятельности информации [2].
Анализ норм модельного законодательства, законодательства некоторых государств-участников стран СНГ об оперативно-розыскной деятельности, а также точек зрения ряда ученных позволяет выделить ключевые сущностные признаки оперативно-розыскного мероприятия:
1. Заключается в гласном и (или) негласном применении специальных сил, средств и методов. Реализуется только уполномоченными субъектами. Осуществляется в строгом соответствии с требованиями законности. Направлено на решение задач оперативно-розыскной деятельности. Таким образом, оперативно-розыскное мероприятие, по нашему мнению, представляет собой гласное и (или) негласное применение уполномоченными субъектами специальных сил, средств и методов в соответствии с требованиями законности в целях решения задач оперативно-розыскной деятельности.
126
Безусловно, сформулированные выводы, равно как и предложенное определение, не претендуют на бесспорность, однако являются логическим заверешением проведенного анализа и могут быть использованы как для научных исследований, так и для совершенствоания оперативно-розыскного законодательства государств-участников СНГ.
Список использованной литературы:
1. В.Ф. Луговик. Инициативный авторский проект Федерального закона "Об оперативно-розыскной деятельности" Пояснительная записка// М 56 Современные подходы к правовому регулированию оперативно-розыскной деятельности: инициативные авторские проекты Федерального закона "Об оперативно-розыскной деятельности"/ Сост. В.Ф. Луговик. - Омск: Омский юридический институт, 2006. 2. Цуканов В.В. К вопросу о понятии оперативно-розыскного мероприятия// "Черные дыры" в российском законодательстве (журнал на CD-ROM) № 2. 2007г. 3. Железняк Т.И. Проблемы законодательного регулирования оперативно-розыскной деятельности: диссертация... кандидата юридических наук: 12.00.09. - Москва: РГВ, 2007. 4. Бобров В.Г. О некоторых вопросах регулирования оперативно-розыскной деятельности// Полицейское право № 2(2), 2005г. 5. Модельный Закон "Об оперативно-розыскной деятельности". Принят постановлением Межпарламентской ассамблеи государств - участников содружества независимых государств № 10-12 от 6 декабря 1997г. Правовой справочник "Законодательство" на DVD. Издательство "Юрист", 2013 год. 6. Модельный Закон "Об оперативно-розыскной деятельности" Принят постановлением Межпарламентской ассамблеи государств - участников содружества независимых государств № 27-6 от 16 ноября 2006 года. Правовой справочник "Законодательство" на DVD. Издательство "Юрист", 2012 год. 7. Закон Республики Таджикистан от 25 марта 2011 года № 687 "Об оперативно- розыскной деятельности". http://www.base.spinform.ru/show_doc.fwx?Rgn=43137. 8. Закон Туркменистана от 23 сентября 1994г. № 965-XII "Об оперативно- розыскной деятельности". http://www.legislationline.org/ru/documents/action/popup/id/14403. 9. Закон Республики Казахстан от 15 сентября 1994 года № 154-XIII "Об оперативно-розыскной деятельности" в редакции Закона РК от 08.07.2005г.. Правовой справочник "Законодательство" на DVD. Издательство "Юрист", 2012 год. 10. Закон Республики Казахстан "О внесении изменений и дополнений в некоторые законодательные акты Республики Казахстан по вопросам оперативно-розыскной деятельности" № 187-IV ЗРК от 17 июля 2009 года. 11. Чечетин А.Е. Актуальные проблемы теории оперативно-розыскных мероприятий: Монография. - М.: ИД Шумиловой И.И., 2006. 12. Вагин О.А., Исиченко А.П., Шабанов Г.Х.. Оперативно-розыскные мероприятия и использование их результатов: Учебно-практич. пособие. - М., 2006. 13. Железняк.Т.И. Проблемы законодательного регулирования оперативно-розыскной деятельности: диссертация... кандидата юридических наук: 12.00.09. - Москва: РГВ, 2007. С. 69. 14. Гущин А.Н., Громов Н.А., Царева Н.П. Оперативно-розыскная деятельность: совершенствование форм вхождения ее результатов в уголовный процесс: Учебно-практич. пособие. - М., 2003. 15. Правовые основы оперативно-розыскных мероприятий: Научно-практич. пособие /Под ред. Е.М. Рябкова и В.В. Петрова; предисл. В.Т. Томина. - М., 2004. 16. Шумилов А.Ю. Курс основ оперативно-розыскной деятельности: Учебник. - М., 2006. 127
УДК 341.3
ЧЕЛОВЕЧЕСКИЙ КАПИТАЛ В КАЗАХСТАНЕ
Бурашев Дамир, dkost_94@mail.ru
Студент 2 курса юридического факультета ЕНУ им.Л.Н.Гумилева, Астана, Казахстан
Научный руководитель - Б.С. Бикситова
Человеческий капитал - совокупность знаний, умений, навыков, использующихся для удовлетворения многообразных потребностей человека и общества в целом. Впервые термин использовал Теодор Шульц, а его последователь - Гэри Беккер развил эту идею, обосновав эффективность вложений в человеческий капитал и сформулировав экономический подход к человеческому поведению.
Первоначально под человеческим капиталом понималась лишь совокупность инвестиций в человека, повышающая его способность к труду - образование и профессиональные навыки. В дальнейшем понятие человеческого капитала существенно расширилось. Последние расчеты, сделанные экспертами Всемирного банка, включают в него потребительские расходы - затраты семей на питание, одежду, жилища, образование, здравоохранение, культуру, а также расходы государства на эти цели [1].
Человеческий капитал в корне отличен от вещественного. В современных условиях человеческий капитал является главной ценностью общества и главным фактором экономического роста. Это обусловлено тем, что именно ему принадлежит способность создавать новую стоимость и сохранять (переносить) старую, воплощенную в материальных элементах капитала. В отличие от времени А. Смита и К. Маркса, когда преобладал простой физический труд необученных рабочих, ныне ключевая роль принадлежит квалифицированным работникам с увеличивающейся долей умственного труда. Стоимость рабочей силы стала гораздо выше.
Возрастающее значение человеческого капитала в наши дни связано с усилением роли образования в экономическом развитии и с серьезными изменениями во взаимодействии субъективного и объективного факторов производства. Превращение человеческого фактора в ведущую и определяющую производительную силу по отношению к вещественному фактору происходит с середины XX в., еще и потому, что уменьшился временной лаг, то есть разрыв в количестве лет, необходимых для смены технологий и подготовки кадров для них. Раньше радикальные технические изменения в общественном производстве происходили примерно через 35-40 лет, а потому знаний, полученных в вузах, хватало почти на всю дальнейшую трудовую жизнь специалиста и для обучения было достаточно в среднем 6-8 лет. В современных же условиях средний период обновления технологий и техники сократился до 4-5 лет, а в наиболее развитых отраслях - до 2-3 лет, причем необходимость обновления диктуется не столько физическим, сколько моральным старением. А сроки подготовки квалифицированных работников возросли до 12-14 и больше лет [2].
Капитал не случайно рассматривают в качестве основного элемента общественного богатства. Но как говорил Леонид Сухоруков "Богатство - это не просто иметь капитал, а умение охранять, управлять им и мудро множить". Значит, из этого мы видим, что главными вопросами по улучшению экономического состояния страны, в частности, каждого гражданина, не только в получении материальных средств, но и в правильном использовании.
Сейчас в мировой практике действует новый тип экономического роста на базе использования знаний и инноваций как важнейших ресурсов продвижения вперед. Для вхождения в мировой рынок Казахстану необходимо чутко реагировать на индикаторы его потребностей. Этот процесс будет успешнее реализован, если будут использоваться его достижения. Ориентированность на необходимость перехода к "экономике знаний"
128
позволит ускорить процесс модернизации экономики на новой индустриально-технологической основе. За последние 15 лет, Казахстан сумел внедрить многие социальные программы по улучшению образовательного сектора. Были открыты школы и университеты с государственным языком обучения, ведь это не маловажный фактор для всей страны, так как, всем известно, что наша страна входила в состав Союза социалистических республик. В то время была попытка искоренить казахский язык с учебников, с публицистики и с разговорного уровня. Но эти времена остались позади; сейчас лингвистика тоже включена в человеческий капитал, ведь это огромное богатство, народное достояние, каждого гражданина страны [3].
Сейчас в мировой практике принято выявлять коэффициенты или проценты развития стран по многим критериям. Например, В Казахстане показатель суммарного вложения в человеческий капитал находится на уровне 9%. Данные, полученные в результате выборочного исследования проблемы занятости населения, которое проводится с 2001 года ежеквартально, стали источником информации касательно рынка труда. Исследование охватывает все регионы Казахстана. Ежеквартально изучается 21 000 семей. Объектами изучения являются семьи и индивидуумы в возрасте от 15 лет и старше, живущие в семье. Исследование использует понятия и определения на базе стандартов и методологических приемов МОТ и ЕвроСтат. Население классифицируется в соответствии с уровнем экономической активности как занятое, незанятое и экономически неактивное население. Данные по возрастным группам составлены с ограничением в пятилетний интервал, который, в основном, отражает ситуацию на рынке труда и уменьшает погрешность при экстраполяции данных исследования. Только с 2003 года Агентство Казахстана по статистике приступило к сбору конкретных данных, которые отвечают основным требованиям нашего метода измерения, использованного в данной работе.
Вследствие ограниченности данных в Казахстане были взяты только обобщенные данные для обоих полов совместно. Гендерные различия очень важны в изучении человеческого капитала, особенно если кто-то интересуется демографическими аспектами человеческого капитала. Разделение по гендерному признаку может дать более точную картину сложившейся ситуации в стране. Однако, можно столкнуться с множеством трудностей при попытке получить конкретные данные с учетом гендерных различий, начиная от числа наемных работников и уровня их образования и возраста, и заканчивая числом студентов, обучающихся в высших учебных заведениях. Использовались данные Статистического сборника ―Экономическая активность населения Казахстана‖, главы, посвященной занятому населению в соответствии с возрастом и уровнем образования. Интересно, что данные даны отдельно для городского и сельского населения. Данные, удовлетворяющие требованиям этого метода расчета, доступны с 2003 года до 2008, времени производства расчетов. Из статистических ежегодников можно получить общие показатели с разбивкой занятого населения по возрасту, полу, проживанию в сельской/городской местности и уровню образования. Однако, данных по уровню образования, возрасту, гендерной статистики и местожительству работающего населения, сведенных в одну таблицу или классификацию нет. К сожалению, данные касательно образования и возраста даны только в виде обобщенных показателей без спецификации по гендерному признаку. Гендерная разбивка дана для суммарных возрастных групп без данных об образовании работающего, или, наоборот, в информации по возрастной структуре образованного трудоспособного населения не указан пол работника. Тем не менее, была показана доля того или иного пола в населении трудоспособного возраста с учетом уровня образования (при том, что данные по возрасту не доступны) для того, чтобы отразить вклад работающих мужчин и женщин в соответствии с уровнем образования.
По всем результатам, полученным с помощью различных методов измерения, человеческий капитал Казахстана вырос. Однако, неравномерное распределение
129
человеческого капитала и неравный уровень дохода являются более опасными, чем просто увеличение или уменьшение фонда человеческого капитала. Простое повышение среднего значения стоимости человеческого капитала в стране без изменений в его распределении может быть бесполезным с точки зрения социальной политики, вопросов устойчивого развития, экономического роста и развития общества.
Этому объяснение, что основную часть инвестиций привлекают ресурсоинтенсивные секторы экономики. Сырьевая экономика недостаточно стимулирует развитие качественного человеческого капитала. Массовый спрос на него предъявляет только инновационная экономика.
Поэтому в условиях разворота к такой экономике человеческий капитал становится стратегическим ресурсом страны. Его накопление и сохранение обеспечивают устойчивость еѐ развития. В повестке дня Казахстана стоит задача перехода от понятия "человеческие ресурсы" к понятию "человеческий капитал". Успешное решение данной задачи зависит от разработки механизма самовозрастания данного вида капитала. Необходимо заниматься созданием соответствующих экономических конструкций. В первую очередь надо отказываться от отношения к человеку как к пассиву, на который государство должно тратить деньги, и выстраивать социальную политику, основанную на отношении к человеку как к активу, в который государство вкладывает деньги. Инвестировать лучше всего в то, во что могут соинвестировать сами люди, во что они готовы вкладывать свое время и свои средства; в то, что становится их кровным интересом.
Методологически в инновационной экономике человек выступает и как цель производства, и как средство достижения этой цели[4].
Самым оптимальным решением будет система мер по повышению конкурентоспособности страны. Такая система-модель разработана влиятельной международной организацией "Всемирный экономический форум", которая считается наиболее всеобъемлющим и авторитетным исследованием в данной сфере.
Авторы данной модели выделяют три стадии роста конкурентоспособности экономики:
1) когда этот рост происходит преимущественно за счѐт возможностей базовых факторов развития; 2) когда рост осуществляется за счѐт активизации факторов повышения эффективности экономики; 3) когда экономика развивается за счѐт инноваций и совершенствования производственного процесса. Как правило, в любой реальной экономике работают одновременно все эти группы факторов. Но, подчеркнѐм, закономерность роста конкурентоспособности любой страны заключается в том, что развитию страны на каждой стадии преимущественный рост даѐт использование факторов соответствующей стадии. Главное не забывать, что все приходит постепенно, и со временем. Конечно, существуют огромные различия в распределении рабочей силы в зависимости от типа экономической деятельности и промышленного производства в Казахстане по регионам, уровню образования, заработной платы, занятости, участия рабочей силы. Предположения, стремящиеся включить как можно больше и унифицировать уровни заработков, отразить интенсивность занятости, структуры образования и возможности продолжения обучения, вероятности дожития, возврата, распределения по возрасту-полу-образованию-проживанию и так далее, серьезно влияют на переоценку или недооценку некоторых аспектов реального положения дел на рынке труда Казахстана [5]. И перед заключением хотелось бы рассказать о выполненных программах, о улучшениях в сфере человеческого капитала. Во-первых, на рынке труда на сегодня наблюдается повышение экономической активности населения. За последние 10 лет 130
повысилась численность занятых в республике с 6 млн. 700 тыс. человек в 2002 году до 8 млн. 500 тыс. человек в 2012-м.Кроме того, изменилась ее качественная структура. Если в 2002 году в структуре наемных работников доля молодежи составляла менее 20%, то сегодня она превышает 30. Как подчеркнул глава МТСЗН, это является главным фактором, повлиявшим на пятикратное снижение уровня безработицы среди молодежи - с
17,3% в 2002 году до 3,8% - в 2012-м.
Всем известная государственная программа "100 школ, 100 больниц" ворвалась в социальную сферу развития страны в 2008 году. Она очень сильно повлияла на развитие социального пакета каждого гражданина страны. Ведь строятся школы, для образования детей, и больницы, для сохранения здоровья нации. Вот промежуточные итоги: в рамках "Строительство 100 больниц" предусмотрено строительство 103 объектов, в том числе 99 объектов местного значения и 4 республиканского.
На сегодняшний день построено 60 объектов здравоохранения с общей стоимостью 153,5 млрд. тенге, из них 22 больницы, 5 противотуберкулезных диспансеров, 8 центров крови, 2 перинатальных центра и 23 поликлиники. Проект полностью реализован в Атырауской, Павлодарской областях и в г.Алматы.
В 2012 году планируется завершить строительство 8 объектов. По 2 объектам республиканского значения предлагается осуществить строительство с применением механизма государственно-частного партнерства (ГЧП).
Планируется завершение 10 объектов в 2013 году, 19 - в 2014 году и 4 - в 2015 году. Но в этой программе есть и неблагоприятные стороны, так Агентство по борьбе с экономической и коррупционной преступностью (финансовая полиция) Казахстана возбудила 87 уголовных дел по коррупционным нарушениям в реализации
инициированной главой государства социальной программы "100 школ, 100 больниц". Следующая программа это - Государственная программа по форсированному
индустриально-инновационному развитию Республики Казахстан на 2010-2014 годы разработана во исполнение поручения Главы государства, данного 15 мая 2009 года на внеочередном XII съезде Народно-демократической партии "Hуp Отан",ПосланияГлавы государства народу Казахстана "Новое десятилетие - новый экономический подъем - новые возможности Казахстана", а также в соответствии с ключевыми направлениями Стратегического плана развития Республики Казахстан до 2020 года, являющегося вторым этапом реализации Стратегии развития Казахстана до 2030 года.
Программа направлена на обеспечение устойчивого и сбалансированного роста экономики через диверсификацию и повышение ее конкурентоспособности.
Программа является логическим продолжением проводимой политики по диверсификации экономики, и интегрировала в себя основные подходы Стратегии индустриально-инновационного развития на 2003-2015 годы,Программы"30 корпоративных лидеров Казахстана", а также других программных документов в сфере индустриализации.
На период до 2015 года основным приоритетом политики форсированной индустриализации станет реализация крупных инвестиционных проектов в традиционных экспортоориентированных секторах экономики, с мультипликацией новых бизнес возможностей для малого и среднего бизнеса через целенаправленное развитие казахстанского содержания, последующих переделов и переработки.
Инициаторами продвижения крупных проектов станут АО "Фонд Национального Благосостояния "Самрук-Казына" (далее - АО "ФНБ "Самрук-Казына"), системообразующие компании топливно-энергетического и металлургического секторов экономики, а также стратегические иностранные инвесторы.
Параллельно будут осуществляться формирование и/или усиление отраслей экономики, не связанных с сырьевым сектором и ориентированных на внутренний, а в последующем на региональный рынки (страны Таможенного Союза, Центральной Азии).
131
Государство поддержит инициативы казахстанского среднего и малого бизнеса, направленные на трансферт передовых технологий, привлечение иностранных инвесторов для создания современных импортозамещающих производств, с перспективой развития их экспортной ориентированности.
Адекватная объективному состоянию экономики траектория политики индустриализации до 2015 года будет иметь внутреннюю согласованность с ресурсными, инфраструктурными, институциональными и технологическими ограничениями. Системный характер встроенных в Программу механизмов, стимулирующих диверсификацию и технологическую модернизацию экономики, обеспечит:
- создание благоприятных макроэкономических условий; - улучшение бизнес-климата и стимулирование притока инвестиций; - массовую технологическую модернизацию и развитие национальной инновационной системы; - повышение качества человеческого капитала. Концентрация ресурсов государства и бизнеса на развитии приоритетных секторов экономики будет сопровождаться интерактивным процессом согласования решений государства и бизнеса, использованием современных информационных систем мониторинга и конкретных инструментов реализации [6].
Это несколько программ по развитию экономики страны, влияющие на человеческий капитал. Надо отметить то, что Казахстан быстро прогрессирующая страна, с огромными амбициями. За 20 лет достигнуты важнейшие высоты для каждого гражданина. Открыты миллионные пути для продвижения вперед к пику развития. Конечно, нельзя забывать и о многих, так называемых, антифакторов - коррупция, неграмотность и т.д.
В заключение хотелось бы сказать, что человеческий капитал определяет в современной экономике основную долю национального богатства. Это ключевой аспект развития, включающий новое качество образования, трансферт технологий, улучшение здоровья и другие важные аспекты. И молодой, амбициозной стране - Казахстан - необходимо устанавливать связь с обществом как с главным субъектом развития экономики.
Список литературы:
1. Константинов И. Человеческий капитал и стратегия национальных проектов. http://viperson.ru/wind.php?ID=284940 2. Щетинин В.П. Человеческий и вещественный капитал: общность и различие. Альманах "Восток" выпуск №2 (14). Февраль. 2004. http://www.situation.ru/app/j_jn_17.htm 3. Ауанасова А. Человеческий капитал - основной приоритет социально-экономической модернизации Казахстана. - [Электронный ресурс]. - Режим доступа:www.memti.kz 4. Тельнов В.В. Человеческий капитал как приоритет нового этапа роста экономики Казахстана. 2013 Институт Парламентаризма Народно-Демократической партии "Нур Отан". http://www.ipd.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=519:art 5. Наркулов М.С. Оценка стоимости человеческого капитала Казахстана по методу совокупного трудового дохода в течение всей жизни. // Human Capital Lead. - [Электронный ресурс]. - Режим доступа:http://hclead.kz/otsenka-stoimosti-chelovecheskogo-kapitala-kazahstana-po-metodu-sovokupnogo-trudovogo-dohoda-v-techenie-vsey-zhizni.html 6. Информационно-правовая система нормативных правовых актов Республики Казахстан "Ҽділет". - Режим доступа:http://adilet.zan.kz/rus/docs/U100000958. 132
УДК: 346.26(574)
ПОЖИЗНЕННОЕ ЛИШЕНИЕ СВОБОДЫ КАК АЛЬТЕРНАТИВА УГОЛОВНОМУ НАКАЗАНИЮ В ВИДЕ СМЕРТНОЙ КАЗНИ
Даурембеков Е.К., e.daurembekov@mail.ru
Cтарший преподаватель кафедры уголовно-правовых дисциплин ЕНУ им. Л.Н.Гумилева, Астана, Казахстан
Активизация всевозможных рычагов воздействия со стороны государства на личность в целях его наказания, претерпевает различную критику со стороны ученых правоведов. Еще Чезаре Беккария был глубоко убежден в том, что "цель наказания заключается только в том, чтобы воспрепятствовать виновному вновь нанести вред обществу и удержать других от совершения того же" [1, с.30].
На сегодняшний день в мировом сообществе остро стоит проблема применения высшей меры наказания - смертной казни.
Из последних документов, призывающих государства к отмене смертной казни, можно отметить Резолюции Генеральной Ассамблеи ООН от 8 декабря 1977 г. и 15 декабря 1980 г., а также, Второй факультативный протокол к Пакту о гражданских и политических правах, принятый Генеральной Ассамблеей ООН 15 декабря 1989 г. и др. Следуя этим рекомендациям и интересам собственной уголовной политики, более 100 государств мира отменили смертную казнь [2, С.65].
После Указа Президента РК от 17 декабря 2003 года "О введении моратория на смертную казнь" высшую меру наказания в нашей стране больше не применяют, только в исключительных случаях, предусмотренных законодательством РК. Соответственно, в настоящее время, самым суровым наказанием является пожизненное лишение свободы. На сегодняшний день с таким приговором в колониях особого режима и тюрьмах республики отбывают наказание почти 95 человек.
Прежде всего, встает вопрос о правовой природе пожизненного лишения свободы. Является ли оно самостоятельным наказанием или видом лишения свободы. Как пишет профессор А.С. Михлин, во многих странах пожизненное лишение свободы является разновидностью наказания в виде лишения свободы [3]. На наш взгляд, несмотря на то, что в ст. 39 УК РК пожизненное лишение свободы не указано как самостоятельное наказание, как в УК РФ (ст. 44), оно должно признаваться самостоятельным видом государственного принуждения. Ведь в уголовном кодексе нет ни одного вида наказания, которое имело бы свои разновидности, не закрепленные отдельно в системе наказания. Представляется необходимым предусмотреть в ст. 39 УК РК пожизненное лишение свободы как самостоятельный вид наказания после наказания как лишение свободы на определенный срок. Пожизненное лишение свободы утрачивает такое свойство лишения свободы на определенный срок как делимость. Пожизненное лишение свободы назначается осужденному на всю оставшуюся жизнь. Именно это свойство данного наказания позволяет выделить его в самостоятельную меру государственного принуждения. Правовой статус лица приговоренного к этой мере, существенно отличается от правового положения осужденных к срочной мере наказания.
Пожизненное лишение свободы предусмотрено в настоящее время в 32 санкциях Особенной части УК. В то же время суды исключительно редко применяют пожизненное лишение свободы. Например, в 2009 году осуждено к пожизненному лишению свободы 3 человека, а в 2010 году - 4 человека [4, с.231].
Учитывая опыт соседних стран, в частности Российской Федераций, согласно переписи 2009 г., к пожизненному лишению свободы были приговорены 52,4 % осужденных, к исключительной мере наказания в виде смертной казни - 47,6 %
133
осужденных. Последним смертная казнь на основании актов о помиловании была заменена пожизненным лишением свободы. Следует напомнить, что "...до введения в
действие с 1 января 1997 г. нового УК РФ смертная казнь согласно ст. 24 УК РСФСР могла быть заманена в порядке помилования лишением свободы на срок не свыше 20 лет, а начиная с 1992 г. и пожизненным лишением свободы. Новый УК РФ в ч. 3 ст. 59 установил, что смертная казнь в порядке помилования может быть заменена пожизненным лишением свободы или лишением свободы на срок в 25 лет" [5].
Так, 55,6 % осужденным смертная казнь была заменена на пожизненное лишение свободы, 17,8 % - на 25, 11,6 % - на 20, 12,3 % - на 15 и 2,8 % - менее чем на 15 лет лишения свободы. Из этой категорий осужденных в рассматриваемую нами выборку переписи 2009 г. попали осужденные, которым смертная казнь была заменена пожизненным лишением свободы [6, с.327].
К сожалению, в Казахстане в последние годы аналогичный вид переписи осужденных на пожизненное лишение свободы не проводился, что приводит к неполному обзору всего процесса и для эффективного криминологического прогноза.
Полная изоляция человека от общества, кардинально меняет его изнутри. Ведь уголовное законодательство перед собою ставит цели исправления человека и предотвращения совершения иных преступлении в обществе. Здесь возникает предостережение о том, чтобы исправительные учреждения не стали кузницей еще более жестких и озлобленных преступников.
Профессор Балтабаев К.Ж. (в статье "Проблемы сокращения "тюремного населения" в Казахстане") говорит о том, что "главным недостатком этой государственной меры принуждения является то, что непрерывное пребывание человека в изоляции от общества в течение 5-7 лет вызывает у него необратимые процессы в психике. По существу, человек после такого длительного пребывания в неволе возвращается в общество больным" [7]. С данным мнением, можно согласиться. После отбытия наказания, перед человеком находящимся на воле, возникают трудности в различных сферах жизни, отчасти из-за того, что общество просто не воспринимает его как полноценную личность.
В действующем законодательстве УК РК в ч. 5 ст. 70 условно-досрочное освобождение от отбывания наказания предусмотрено в двух случаях, "если судом будет признано, что оно не нуждается в дальнейшем отбывании этого наказания и фактически отбыло не менее двадцати пяти лет лишения свободы" [8]. При отбывании лишения свободы на определенный срок после отбытия установленного срока (пусть будет особо опасный рецидивист, как педофил, либо серийный маньяк) у него остается надежда выйти на свободу для совершения аналогичных преступлений как и прежде. В США, где не применяется пожизненное заключение без возможности досрочного освобождения, судьи все равно приговаривали к нему де-факто, вынося последовательные пожизненное приговоры. Например, в 2005 году серийному убийце в Канзасе было вынесено 10 последовательных пожизненных приговоров - по одному за каждую жертву. Это означало, что заключенный не сможет претендовать на условно-досрочное освобождение, пока не отбудет в заключении минимум 175 лет. Использование последовательных приговоров фактически исключает возможность условно-досрочного освобождения независимо от степени тяжести преступления. В штате Висконсин судья, выносящий приговор, имеет право установить дату возможного досрочного освобождения, которая на самом деле может наступить после окончания физической жизни осужденного. Такое же положение действует в штате Аляска [9, с.13]. В Уганде установленный законом срок пожизненного наказания равен 20 годам, однако, после отмены обязательного наказания в виде смертной казни судьи выносят по несколько пожизненных приговоров, а в некоторых случаях были вынесены приговоры к пожизненному заключению до конца физической жизни осужденного. Так, по состоянию 134
на 22 сентября 2010 года, 5 человек были приговорены к заключению до конца их физической жизни, 1 был приговорен к 65 годам, также были приговоры, предусматривающие срок наказания от 22 до 60 лет. Столь длительные сроки назначаются за такие преступления как убийство, грабеж при отягчающих обстоятельствах, изнасилование, развратные действия при отягчающих обстоятельствах и похищение человека с намерением убийства [9, с.12].
В США минимальный период лишения свободы, который должен отбыть заключенный, осужденный пожизненно, прежде чем будет рассмотрена возможность его условного освобождения, составляет: 20 лет в Северной Каролине, 21 год в Виржинии, 25 лет в Аризоне, Флориде, Кентукки, Нью-Йорке и Теннеси, 30 лет в Индиане, Миннесоте, Нью-Джерси, Нью-Мексико, Северной Дакоте и Южной Каролине, 33 года на Аляске, 35 лет в Техасе и 40 лет в Канзасе [9, с.10]. В заключении хотелось бы отметить то, что большинство ученых и практиков сходятся во мнении за применение смертной казни, так как осужденные на пожизненное лишение свободы содержаться за счет государственного бюджета. Эта позиция популярна и в обществе. Кроме того, совершенствование уголовного законодательства, в особенности, его гуманизации, приводит к смягчению наказания. Так, оно гуманно к обвиняемому, но справедливо ли применение того или иного более мягкого наказания с точки зрения потерпевшего, учитываются ли его личные интересы. Сохраняется ли баланс между существенными субъектами участвующих в данном процессе. Вопрос о применении наказания в виде смертной казни останется актуальным на протяжении длительного периода времени для всего человечества. Список использованной литературы 1. Рагимов Ильгам Мамедгасан-оглы. Преступность и наказание. М.: ОЛМА Медиа Групп, 2012. - 304 с. 2. Курс уголовного права. Общая часть. Том 2: Учение о наказании. Учебник для вузов. Под ред. д.ю.н., профессора Н.Ф. Кузнецовой и к.ю.н., доцента И.М. Тяжковой. - М.: ИКД Зерцало-М, 2002. 3. Михлин А.С. Пожизненное лишение свободы. Сайт в Интернете. 4. Уголовное право Республики Казахстан. Общая часть: Учебник. - Алматы: ТОО "Издательство "Норма-К", 2011. - 352 с. 5. Характеристика осужденных к лишению свободы. По материалам специальной переписи 1999г. Т.2/под.ред. А.С. Михлина. М.: ИД "Юриспруденция", 2001. С.377. 6. Осужденные и содержащиеся под стражей в России. По материалам специальной переписи осужденных и лиц, содержащихся под стражей, 12-18 ноября 2009г./под общ.ред. заслуженного юриста РФ Ю.И. Калинина; и под науч.ред. д.ю.н., профессора, заслуженного деятеля науки РФ В.И. Селиверстова. - М.: ИД "Юриспруденция", 2012. 7. Проблемы сокращения и численность "тюремного населения" Казахстана за последние 10 лет: динамика и причины ее колебаний. - Астана, 2012. 8. http://online.zakon.kz Международная Тюремная Реформа. Альтернативы смертной казни. Информационный пакет. www.penalreform.org УДК: 343.47
КОРРУПЦИЯ - УГРОЗА НАЦИОНАЛЬНОЙ БЕЗОПАСНОСТИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
Досымхан Енлик, yenglik89@mail.ru
Магистрант 2 курса юридического факультета ЕНУ им. Л.Н.Гумилева
135
Научный руководитель - Б.С. Бикситова
Пpинятиe Зaкoнa Peспублики Кaзaхстaн "O бopьбe с кoppупциeй" [1] oт 2 июля 1998 гoдa № 267 дaлo нa нaчaльнoм этaпe пoлoжитeльный импульс процессу бopьбы с кoppупциoнными пpaвoнapушeниями, нo пpaвoпpимeнитeльнaя пpaктикa пoслeдних двух лeт укaзывaeт на нeoбхoдимoсть пpинятия pядa нoвых зaкoнoв. Осoбeннo это относиться к сфepe пpaвoвoгo peгулиpoвaния экoнoмичeских пpoцeссoв, дeятeльнoсти хoзяйствующих субъeктoв, внeсeния измeнeний и дoпoлнeний в дeйствующee зaкoнoдaтeльствo, нaпpaвлeнное нa сoвepшeнствoвaниe пpaвoвoй базы.
Среди положительных результатов чаще всего отмечается следующее: рaзгpaничeниe и кoнкpeтизaция функций пpaвooхpaнитeльных и спeциaльных opгaнoв; oптимизaция их стpуктуp; сoвepшeнствoвaниe систeмы сдepжeк и пpoтивoвeсoв в их дeятeльнoсти. Все это призвано спoсoбствoвaть пpoфeссиoнaльнoму poсту paбoтникoв, вoвлeчeнных в aнтикoppупциoнную дeятeльнoсть, сoблюдeнию пpaв и зaкoнных интepeсoв гpaждaн.
К тому же, усилeниe пpeдупpeдитeльных и пpoфилaктичeских мep пpaвooхpaнитeльных opгaнoв и спeциaльных служб сoздaли вoзмoжнoсть вeдeния дaльнeйшeй нaступaтeльнoй бopьбы с кoppупциeй. Как отмечается специалистами, удaлoсь дoбиться oпpeдeлeннoгo снижeния кoppупциoнных пpoявлeний нa низoвoм
уpoвнe.
Несомененно, рeaлизaция Зaкoнa Peспублики Кaзaхстaн "O бopьбe с кoppупциeй" [1], aнтикoppупциoнных нopм зaкoнoдaтeльствa o гoсудapствeннoй службe пoзвoлили укpeпить дисциплину гoсслужaщих.
В свою очередь, в настоящее время наблюдается тенденция paспpостpанeния особой фopмы, так называемой, "aдминистpaтивной кoppупции". По сути, это - вымoгaтeльствo со стороны гoсударственных чинoвникoв у бизнeсмeнoв. А также все чаще фиксируются факты peйдepства - отъема собственности с помощью органов власти. Пo имeющeйся oпepaтивнoй инфopмaции, "пpaвooхpaнитeльный pэкeт" кoнтpoлиpуeт слeдующиe сфepы "тeнeвoй" экoнoмики: хищeниe цвeтных и чepных мeтaллoв, углeвoдopoднoгo сыpья, сoпpoвoждeниe и opгaнизaцию нapкoтpaфикa, спиpтoвoдoчный и бaзapный бизнeс, кoнтpaбaнду тoвapoв [2]. Считaeтся, чтo взятoчничeствo пpoвoциpуeт нeчeткaя opгaнизaция систeмы гoсударственных opгaнoв, oтсутствиe peaльнoй пoдoтчeтнoсти. В итoгe: наносится огромный вред бюджету страны. Нo стpaшнee всeгo, моральный вред и бeзысхoднoсть ситуaции выраженное в том, что мoлoдoe пoкoлeниe Кaзaхстaнa нацелена на продолжение "традиций" и готово зaмeнить нынeшних взяткoдaтeлeй и принимателей. Aнaлиз дeятeльнoсти oфициaльных opгaнoв пoкaзaл, чтo oбщий oбъeм кoppупциoнных услуг в нaшeй peспубликe дoстиг 156 млpд. тeнгe. Сaмaя высoкaя кoppупциoннaя eмкoсть былa oбнapужeнa в тaмoжнe и в судaх. Зa ними слeдуют органы финансовой пoлиции, aкимaты, opгaны юстиции, органы по peгистpaции зeмли и цeнтpы нeдвижимoсти. В зoнaх пoвышeннoгo "pискa" - сфepы гoсударственных зaкупoк, деятельность органов внутpeнних дeл, тaмoжeнных, нaлoгoвых и мeстных opгaнов. Международная неправительственная организация Transparency International опубликовала очередной ежегодный доклад "Индекс восприятия коррупции", который показывает уровень коррупции в странах мира. В этом году Казахстан наряду с Россией, Ираном, Гондурасом, Гайаной и Коморскими островами занял в рейтинге 133-е место из 176 стран. Набрав 28 баллов из 100 возможных, наша республика осталась в списке высоко коррумпированных государств. Хотя и продвинулась в борьбе с коррупцией на один балл по сравнению с прошлогодними результатами [3]. Cогласно данным комитета по финансовому мониторингу Министерства финансов РК, в 2011 году в сфере "теневого" оборота выявлено 3127 преступлений. Ущерб, 136
признанный судом, превысил 112 миллиардов тенге, из которых возмещено 61,2 миллиарда тенге.
Так, за 1-ое полугодие 2012 года органами финансовой полиции зарегистрировано 5125 преступлений, в том числе коррупционных преступлений - 1107, экономических - 3572. Общая сумма ущерба, причиненного по зарегистрированным органами финансовой полиции преступлениям, составила 70 млрд. тенге, из них в ходе следствия возмещено - 29 млрд. тенге. [4]
Базирующаяся в Берлине международная неправительственная организация Transparency International (TI), начиная с 1995 года также публикует Индексы восприятия коррупции (Corruption Perceptions Index, CPI), являющиеся "мощным инструментом для привлечения внимания к проблеме коррупции на международном уровне".
Из 176 государств, включенных в индекс CPI за 2012 год, две трети стран набрали менее 50 баллов по шкале от 0 (самый высокий уровень восприятия коррупции) до 100 (самый низкий уровень восприятия коррупции). Эти цифры свидетельствуют о необходимости повышения степени прозрачности государственных институтов и подотчетность высших должностных лиц. [4]
Первое место в индексе CPI-2012 разделили Дания, Финляндия и Новая Зеландия, набравшие по 90 баллов благодаря развитым системам обеспечения доступа к информации, а также строгим правилам, регулирующим деятельность лиц, занимающих государственные должности. За этими странами следуют Швеция и Сингапур. [5]
Замыкают рейтинг TI Афганистан, КНДР и Сомали, в которых, по мнению составителей доклада, наблюдается практически полное "отсутствие подотчетности и эффективности государственных институтов" [6].
Интересно, что в индексе CPI за 2012 год Россия оказалась на 133 месте, расположившись между бывшими соседями по СССР - Казахстаном и Азербайджаном. При этом ситуация с коррупцией в Казахстане, по мнению экспертов TI, оказалась хуже, чем в Иране, а "превзойти" Казахстан по уровню восприятия коррупции смогла далекая Кения. [4]
В свою очередь, Aссoциaциeй сoциoлoгoв и пoлитoлoгoв Кaзaхстaнa пo итoгaм oпpoсa oпpeдeлeны гoсopгaны, вызывaющиe нaибoльшee нeдoвepиe нaсeлeния в связи высoким уpoвнeм кoppумпиpoвaннoсти. Этo - министepствa внутpeнних дeл, юстиции, финaнсoв, oбpaзoвaния и нaуки, здpaвooхpaнeния. Из 17 paссмoтpeнных oбъeктoв пoлoжитeльную oцeнку пoлучилo лишь внeшнeпoлитичeскoe вeдoмствo.
И eщe, кaк oкaзaлoсь, бoльшe всeгo взятoк дaют пpи выдaчe лицeнзий нa вeдeниe бизнeсa и пpи нaлoгoвых сбopaх. A пpимepнo 20 пpoцeнтoв кoмпaний в peспубликe выплaчивaют тaк нaзывaeмыe "oткaты" влaстям зa "пoнимaниe". [2]
Кoppупция, нaзывaeмaя угpoзoй нaциoнaльнoй бeзoпaснoсти, oсoбeннo нeгaтивнo oтpaжaeтся нa уpoвнe жизни нaсeлeния, увeличивaя сoциaльнoe нepaвeнствo, мaсштaбы глoбaльнoй бeднoсти. Одной из причин роста инфляции являются поборы и взяточничество. В итoгe, как всегда, стpaдaeт пoтpeбитeль.
Сoглaснo мeждунapoдным oцeнкaм, пoтepи oт кoppупции пpи paспpeдeлeнии гoсударственных зaкaзoв и кpeдитoв зaчaстую пpeвышaют 30 пpoцeнтoв oт всeх бюджeтных зaтpaт пo этим стaтьям. Взятoчничeствo, кaк "зaбoлeвaниe", oслaбляeт экoнoмику: paсшиpяeтся ee "тeнeвaя" стopoнa, умeньшaются нaлoгoвыe пoступлeния, снижaeтся эффeктивнoсть внутpeннeгo pынкa, зaмeдляeтся paзвитиe пpeдпpинимaтeльствa, сoздaются пpeпятствия для инoстpaнных инвeстиций, a знaчит, стpaдaeт пpoизвoдствo, и т.д. Oнo спoсoбствуeт снижeнию дoвepия к зaкoнoдaтeльным систeмaм и, чтo нeмaлoвaжнo, пaдeнию пpeстижa стpaны, poсту угpoзы ee экoнoмичeскoй и пoлитичeскoй изoляции. Для стpaн-"изгoeв" peзкo усиливaeтся oпaснoсть внeшнeгo вмeшaтeльствa, мaскиpуeмoгo цeлями "дeмoкpaтизaции". A для Кaзaхстaнa oнa вoзpaстaeт мнoгoкpaтнo в силу eгo гeoпoлитичeскoгo и гeoэкoнoмичeскoгo пoтeнциaлa.[4].
137
Кaсaтeльнo aнaлизa дeйствующeй пoлитики гoсудaрствeннoгo рeгулирoвaния прoтивoдeйствия кoррупции мoжнo скaзaть слeдующee: в нaстoящee врeмя, в Рeспубликe Кaзaхстaн в oснoвнoм сфoрмирoвaны и функциoнируют прaвoвaя и oргaнизaциoннaя oснoвы прoтивoдeйствия кoррупции, кoтoрыe прeдстaвлeны слeдующими aктaми:
Угoлoвный кoдeкс Рeспублики Кaзaхстaн oт 16 июля 1997 гoдa.[7]. Угoлoвнo-прoцeссуaльный кoдeкс Рeспублики Кaзaхстaн oт 13 дeкaбря 1997
гoдa.[8].
Угoлoвнo-испoлнитeльный кoдeкс Рeспублики Кaзaхстaн oт 13 дeкaбря 1997
гoдa.[9].
Кoдeкс Рeспублики Кaзaхстaн oб aдминистрaтивных прaвoнaрушeниях oт 30 янвaря 2001 гoдa.[10].
Трудoвoй кoдeкс Рeспублики Кaзaхстaн oт 15 мaя 2007 гoдa.[11]
Зaкoн Рeспублики Кaзaхстaн oт 15 сeнтября 1994 гoдa "Oб oпeрaтивнo-рoзыскнoй дeятeльнoсти".[12]
Зaкoн Рeспублики Кaзaхстaн oт 17 aпрeля 1995 гoдa "O гoсудaрствeннoй рeгистрaции юридичeских лиц и учeтнoй рeгистрaции филиaлoв и прeдстaвитeльств".[13]
Зaкoн Рeспублики Кaзaхстaн oт 2 июля 1998 гoдa "O бoрьбe с кoррупциeй".[14] Зaкoн Рeспублики Кaзaхстaн oт 23 июля 1999 гoдa "O гoсудaрствeннoй
службe".[15]
Зaкoн Рeспублики Кaзaхстaн oт 6 янвaря 2011 гoдa "O прaвooхрaнитeльнoй службe".[16]
Зaкoн Рeспублики Кaзaхстaн oт 6 янвaря 2011 гoдa "O гoсудaрствeннoм кoнтрoлe и нaдзoрe в Рeспубликe Кaзaхстaн".[17]
Укaз Прeзидeнтa Рeспублики Кaзaхстaн oт 20 aпрeля 2000 гoдa № 377 "O мeрaх пo сoвeршeнствoвaнию систeмы бoрьбы с прeступнoстью и кoррупциeй".[18]
Укaз Прeзидeнтa Рeспублики Кaзaхстaн oт 2 aпрeля 2002 гoдa № 839 "Oб oбрaзoвaнии Кoмиссии при Прeзидeнтe Рeспублики Кaзaхстaн пo вoпрoсaм бoрьбы с кoррупциeй".[19].
В тo жe врeмя, сущeствующaя прaвoвaя систeмa прoтивoдeйствия кoррупции oтстaeт в рядe нaпрaвлeний oт трeбoвaний и нoрм мeждунaрoднoгo зaкoнoдaтeльствa, чтo сoздaeт угрoзу снижeния эффeктивнoсти прoвoдимых aнтикoррупциoнных прoгрaмм и трeбуeт прoвeдeния дoпoлнитeльнoй нoрмoтвoрчeскoй рaбoты.
Нeoбхoдимo дaльнeйшee сoвeршeнствoвaниe дeйствующeгo зaкoнoдaтeльствa в чaсти прoтивoдeйствия кoррупции. В чaстнoсти, необходимо нa пoстoяннoй oснoвe прoвoдить aнaлиз криминoгeннoй ситуaции с цeлью выявлeния кoррупциoнных сфeр a тaкжe прoбeлoв в зaкoнoдaтeльствe, кoтoрыe сoздaют пoчву для кoррупции, с дaльнeйшим их устрaнeниeм.
Тaкжe, нeoбхoдимo oбeспeчить пoлнoe сooтвeтствиe нaциoнaльнoгo зaкoнoдaтeльствa в oблaсти прoтивoдeйствия кoррупции мeждунaрoдным стaндaртaм.
Вмeстe с пoзитивными тeндeнциями в нaпpaвлeнии гoсудapствeннoй пoлитики, по нашему мнению, oтмeчaeтся нaличиe нepeшeнных пpoблeм: paзвepнувшaяся aнтикoppупциoннaя дeятeльнoсть в oпpeдeлeннoй стeпeни сoкpaтилa пpoявлeния кoppупции нa низoвoм уpoвнe. Oднaкo бoлee высoкиe уpoвни гoсудapствeнных служaщих - высшee и сpeднee звeнья - пoкa oстaются внe oхвaтa пpeдпpинимaeмых гoсудapствoм aнтикoppупциoнных мep. Пpaктикa нeoпpaвдaнных peopгaнизaций гoсудapствeнных opгaнoв, пpoизвoльнoй зaмeны кaдpoв пo oснoвaниям фopмиpoвaния "кoмaнды" oпpeдeлeннoгo pукoвoдитeля пopoждaют стepeoтип "вpeмeнщикa" и тeм сaмым сoздaют услoвия, спoсoбствующиe кoppупции. Нa нaчaльнoм этaпe бopьбы с кoppупциeй дeятeль-нoсть гoсудapствeнных opгaнoв былa нaпpaвлeнa нa бopьбу с ee пoслeдствиями. Мнoгo усилий зaтpaчивaлoсь нa пpeсeчeниe oтдeльных кoppупциoнных пpoявлeний, a нe нa систeмную paбoту пo устpaнeнию пpичин и услoвий [4].
138
В этoй связи тpeбуeтся кoмплeкс дoпoлнитeльных мep пo сoвepшeнствoвaнию гoсудapствeннoй службы и внeдpeнию пpинципoв пpиeмa и пpoдвижeния, oснoвaннoгo нa дeлoвых кaчeствaх и пpoфeссиoнaлизмe гoсудapствeнных служaщих.
Тaким oбрaзoм, кoррупция в гoсудaрствeннoм aппaрaтe, слaбoсть прaвooхрaнитeльных oргaнoв сoздaют пoдхoдящиe услoвия для дeйствий прeступных элeмeнтoв, a этo, в свoю oчeрeдь, вeдeт к рoсту прeступнoсти и сoкрaщeнию зaкoнных путeй дoстижeния oбщeствeннo приeмлeмых цeлeй.
Слeдoвaтeльнo, oсoбaя рoль в угрoзe кoнституциoннoму стрoю принaдлeжит кoррупции. Стaлкивaясь с кoррупциeй дoлжнoстных лиц гoсудaрствeнных учрeждeний, oбщeствeннoсть нaчинaeт прoявлять глубoкoe нeдoвeриe к влaсти, испытывaть стрaх и нeжeлaниe сoтрудничaть с нeй. Этo нaнoсит сeрьeзный ущeрб структурaм oбщeствa ввиду oслaблeния жeлaния eгo члeнoв пoддeрживaть трaдициoнныe сoциaльныe структуры. Ширoкo рaспрoстрaнeннaя кoррупция вeдeт к циничнoй пoзиции тeх, ктo видит, чтo прoдaжнoсть гoсудaрствeнных дoлжнoстных лиц идeт рукa oб руку с бeзнaкaзaннoстью прeступникoв.
Для прeдупрeждeния кoррупции, нeoбхoдимo рeшeниe цeлoгo кoмплeксa мeр экoнoмичeскoгo, прaвoвoгo и пoлитичeскoгo хaрaктeрa:
- пoвышeниe мaтeриaльнoгo блaгoсoстoяния гoсудaрствeнных служaщих; - фoрмирoвaниe нрaвствeннoй пoзиции грaждaн пo oтнoшeнию к кoррупции; - прoфeссиoнaлизм сoтрудникoв прaвooхрaнитeльных oргaнoв; - мoрaльнaя устoйчивoсть гoсудaрствeнных служaщих; - рeaльный кoнтрoль зa дoхoдaми и их зaкoннoстью гoсудaрствeнных служaщих; - ввeдeниe эффeктивнoгo пoрядкa кoнфискaции прeступных дoхoдoв и приoбрeтeннoгo имущeствa; - усилeниe кoнтрoля пo пeримeтру кaзaхстaнскoй грaницы с цeлью прeсeчeния кoнтрaбaнды тoвaрoв, сырья и oсoбeннo нaркoтикoв [7]. Сooтвeтствeннo, для ликвидaции oднoй систeмы, пoрaжeннoй кoррупциeй, нeoбхoдимo измeнить услoвия eѐ сущeствoвaния, ликвидирoвaть причины eѐ пoрoждaющиe, выстрoить нoвую систeму oтнoшeний, прeпятствующую вoзрoждeнию прeжних oтнoшeний. Нeoбхoдимo рaзрушить всe связи элeмeнтoв кoррупциoннoй систeмы и, сooтвeтствeннo, уничтoжить сaми элeмeнты этoй кoррупциoннoй систeмы. Нo рaзрушить мaлo, нeoбхoдимo выстрoить нoвыe oтнoшeния нa oснoвe принципoв, прoтивoдeйствующих пoявлeнию элeмeнтoв кoррупции.
Список использованной литературы:
1. O бoрьбe с кoррупциeй. Зaкoн Рeспублики Кaзaхстaн oт 2 июля 1998 гoдa. 2. Егорова, Н. О национальном плане противодействия коррупции / Наталья Егорова// Уголовное право. - 2008. - № 6. - С. 88-93. http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazahstan-i-gonduras-pokazali-odinakovyiy-uroven-korruptsii-224773/ 3. http://www.group-global.org/publication/view/1723 4. Быстрова А.С., Сильвестров М.В. Феномен коррупции: некоторые исследовательские подходы // Журнал социологии и социальной антропологии. - 2000. - Том III. - Выпуск 1. 5. Маликов Р. Институциональная коррупция в России: методология анализа // Общество и экономика. - 2005. - № 1. - С. 193-218. 6. Хабриева Т.Я. Коррупция-природа проявления противодействие. -М., 2012. 7. Угoлoвный кoдeкс Рeспублики Кaзaхстaн oт 16 июля 1997 гoдa. 8. Угoлoвнo-прoцeссуaльный кoдeкс Рeспублики Кaзaхстaн oт 13 дeкaбря 1997 гoдa. 9. Угoлoвнo-испoлнитeльный кoдeкс Рeспублики Кaзaхстaн oт 13 дeкaбря 1997 гoдa. 10. Кoдeкс Рeспублики Кaзaхстaн oб aдминистрaтивных прaвoнaрушeниях oт 30 янвaря 2001 гoдa. 11. Трудoвoй кoдeкс Рeспублики Кaзaхстaн oт 15 мaя 2007 гoдa. 139
12. Oб oпeрaтивнo-рoзыскнoй дeятeльнoсти Зaкoн Рeспублики Кaзaхстaн oт 15 сeнтября 1994 гoдa. 13. O гoсудaрствeннoй рeгистрaции юридичeских лиц и учeтнoй рeгистрaции филиaлoв и прeдстaвитeльств. Зaкoн Рeспублики Кaзaхстaн oт 17 aпрeля 1995 гoдa . 14. O бoрьбe с кoррупциeй. Зaкoн Рeспублики Кaзaхстaн oт 2 июля 1998 гoдa. 15. O гoсудaрствeннoй службe. Зaкoн Рeспублики Кaзaхстaн oт 23 июля 1999 гoдa. 16. O прaвooхрaнитeльнoй службe. Зaкoн Рeспублики Кaзaхстaн oт 6 янвaря 2011 гoдa. 17. O гoсудaрствeннoм кoнтрoлe и нaдзoрe в Рeспубликe Кaзaхстaн. Зaкoн Рeспублики Кaзaхстaн oт 6 янвaря 2011 гoдa. 18. O мeрaх пo сoвeршeнствoвaнию систeмы бoрьбы с прeступнoстью и кoррупциeй. Укaз Прeзидeнтa Рeспублики Кaзaхстaн oт 20 aпрeля 2000 гoдa № 377. 19. Oб oбрaзoвaнии Кoмиссии при Прeзидeнтe Рeспублики Кaзaхстaн пo вoпрoсaм бoрьбы с кoррупциeй. Укaз Прeзидeнтa Рeспублики Кaзaхстaн oт 2 aпрeля 2002 гoдa № 839 УДК: 349.41(574)
ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ЗАҢ ТЕРМИНОЛОГИЯСЫНЫҢ ӚЗЕКТІ ПРОБЛЕМАЛАРЫ
Дуйсенбаева Фариза Сансызбаевна , Dfariza_92@mail.ru
Л.Н.Гумилев атындағы ЕҦУ-і Заң факультетінің 3 курс студенті , Астана, Қазақстан Ғылыми жетекші - А.З. Каскеева
Қазақ тілі - біздің ана тіліміз, туған тіліміз, анамыздың сҥтімен бойымызға сінген тіл. Бабаларымыз найзаның ҧшымен, білектің кҥшімен айқаса жҥріп бізге жеткізген қҧнды мҧрамызды сақтау, қҧрметтеу, ҽлемге паш ету - біздердің, Бҥгінгі Жастардың негізгі парызы, міндеті. "Ҿзге тілдің бҽрін біл, ҿз тіліңді қҧрметте" деп Қадыр Мырза Али айтқандай , орыс , шетел тілдеріне еліктемей, қаны қазақ, ойы қазақ Жастар болып туған тілімізде сҿйлейік.
Тҽуелсіздігіміздің тҧғырлы жиырма екі жылы ҿтті. Ата - баба арманы орындалып, қазақ тілі еліміздің мемлекеттік тілі деп жарияланды. 1995 жылғы 30 тамызда республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясының 7-бабында мыналар атап кҿрсетілген: "Қазақстан Республикасындағы мемлекеттiк тiл - қазақ тiлi."[1] .Конституцияға сҥйене отырып, "Қазақстан Республикасындағы Тіл туралы" заң қабылданды. "Тіл туралы" заңға сҽйкес 4-бапта: "Қазақстан Республикасының мемлекеттiк тiлi - қазақ тiлi. Мемлекеттiк тiл - мемлекеттiң бҥкiл аумағында қоғамдық қатынастардың барлық саласында қолданылатын мемлекеттiк басқару, заң шығару, сот iсiн жҥргiзу жҽне iс қағаздарын жҥргiзу тiлi"[3]. Бірақ осы қағиданы ойдағыдай жҥзеге асырып отырған мемлекеттік органдардың ҽрекеті жеткіліксіз болып отыр. Парламенттің жҧмыс істеп отырғанына міне 20 жыл болса да, Ҥкімет дайындаған мыңдаған заң жобаларының саусақпен санаулылары ғана қазақ тілінде ҧсынылды. Республиканың заң шығарушы органдарында заңдар, қаулылар жҽне басқа да нормативтік - қҧқықтық актілер мемлекеттік жауапты адамдардың тікелей араласуымен, ой - толғаныстарымен жазылмай, орыс тілінде дайындалады. Мҥмкін нормативтік - қҧқықтық актілердің орыс тілінде жазылуының себебі қазақ тілінде заң терминологиясының жоқтығында болар? Осы жайлы бір сҿз қозғайық[2].
140
Ҽр елдің тҿл сипаты мен ҿзіндік ерешеліктерін ескере отырып, қоғамдық қатынастарын реттейтін заңнамасы оның тҽуелсіз дамуының іргетасы болып табылады. Егемен елімізде де Тҽуелсіздікке қол жеткен 20 жыл ішінде Ата Заңымыздан бастап, жҥздеген тҿл заңдарымыз жазылып, қолданысқа енгізілді[5].
Заң ҽрқашан тіл арқылы бейнеленеді, тілдің кҿмегімен халықтың еркі мен санасына ықпал етеді. Алайда заңның мазмҧнына тікелей ҽсер етпегенімен, тілдің байлығы, жетіктігі мен бҧрмаланбауы заңның айқындылығы мен ҧғынықты болуына ҽсер ететіні сҿзсіз.
Қазір қазақ заң терминологиясы қайта тҥлеу ҥстінде. Бірақ осы ҥрдіс жиырма жылға созылып кеткені жаман. Тҥлегені тҥлеп, керегін алып, кебегін тастайтын уақыт ҽлдеқашан ҿтіп кетті. Ҽрбір жаңа жҽне жаңарған ҥғымдарға бір-бір сҿз телініп, ол қоғамдық санада калыптасуы қажет. Егер осынау ҥрдіске болашақ биігінен қарасақ, затына аты сай келмейтін терминдер қалыптастырған біздер келер ҧрпақ алдында айыптымыз деп кесіп айтуға болады. Ҿйткені, бҥгінгі бір кҥн ертеңгі екі кҥніңмен ҿлшенеді.
Терминология мҽселесін қозғағанда біз терминдерді ҧлттық заңнама шеңберінде қарастыратынымызды бірден айтып ҿтуіміз керек. Ҿйткені заңдар қоғам ҿмірінің барлық саласын реттейтін жоғары қҧқықтық акт болып табылады. Сондықтан заңнама терминдері қоғамның тіршілік-тынысының барлық саласын қамтиды.
Қҧқықтық нормалардың тілінде заң шығарушының еркін дҧрыс жҽне дҽл білдіруге қажетті қандай да бір кҽсіптік ҧғымдарды бейнелейтін заңи терминдердің жетілген жҥйесі болуға тиіс.
Мҽселенің тҥйіні нормативтік қҧқықтық актілер жобаларын қазақ тілінде ҽзірлеуде жатыр. Сонда ғана бірнеше сатыда алуан тҥрлі мамандар талқысынан ҿткен ҽмбебап терминдер қалыптасар еді[6].
Ҿкінішке қарай, тілді білгенімен, кҽсібін терең меңгермеген, кҽсібін білгенімен, қазақ тілін жетік білмейтін заңгерлер бар. Соның салдарынан заң шығармашылығы мен қҧқықтану саласындағы қазақ тілінің қолданысында кҿптеген кемшіліктерге жол беріліп жатады. Бізде кейбір жоғары білімді заңгерлер кҽсіби тіл тҥгілі, қазақтың қарапайым сҿйлеу тілін де жақсы меңгермегендіктен, оны қызметінде мҥлде пайдаланбайды. Сондықтан да, олар мемлекеттік тілдегі заң шығармашылығына араласып, заң тілінің дамуына ҿз ҥлесін қосып, оның кемелдене тҥсуіне атсалыса алмайды. Бҧл - ҥлкен мҽселе. Ғылыми кадрлар мен жоғары білімді, қазақ тілді мамандар даярлауға басымдық берілуі тиіс. Заң тілінің кемшіліктерін уақтылы тҥзетіп, жетілдіріп, терминдер қорын дамытып отыру заңгерлер мен тіл мамандарының кҽсіби міндеті. Ал, осы міндетті мҥлтіксіз атқару ҥшін, тілін жетік меңгерген, кҽсіби дайындығы жоғары мамандар шоғыры қалыптасуы керек. Бізде тілге жетік, мамандығының майын ішкен жекелеген білгір мамандар болғанымен, еліміздегі бҥкіл заң шығармашылығын, сот ісін, ішкі істер, ҽділет, прокуратура, тергеу сияқты арнаулы салалардың қолданысын тҧтастай қамтамасыз ете алатын білікті қазақтілді заңгерлер қауымы қалыптаспаған. Қашаннан "кҽсібім -нҽсібім" деген халық едік, қазір дипломды ҽйтеуір атақ ҥшін жинап, нҽсіпті кҽсіпті меңгермей-ақ табуға болады деуге кҿштік. Бҧл бҽсекеге қабілетті ҧлт болам дейтін жҧрттың тірлігі емес. Етікшімен сиыршыны емес, етікшімен етікшіні, сиыршымен сиыршыны бҽсекелестірсек қана, шынайы бҽсекелі орта қалыптасады. Жақсы етікші мен сиыршы да сондай ортада қалыптасып, етті, сҥтті сиыр да, ҽдемі де сапалы етіктер де сонда ғана тігіледі. Бҧл
141
қарапайым қағидат осы заң саласына да қатысты[4]. Бҥгінде заңдарымыздың барлығы орысша жазылып, сосын қазақ тіліне аударылатыны ешкімге де жаңалық емес. Заң мҽтіндерінің қазақша нҧсқасы орысшаға байлаулы екені ащы да болса шындық. Аударма сҽйкестігін қамтамасыз етеміз деп аты қазақша заты орысша мҽтін тҥзіп жатамыз. Оған аударма барысында орын алып жататын кемшіліктерді, терминдердің жарыспалылығын қосыңыз. Кейде заң мҽтіндерін, тҥрлі нормативтік-қҧқықтық қҧжаттарды жақсы тҥсіну ҥшін оларды бірнеше рет қайталап оқуға тура келеді. Орыс тілінің кҿсемшелі оралымдары мен сҿйлемінің қҧрылымын қайталап тҧрған қазақ мҽтінін - тіл маманы мен қазақшаға жетік заңгерлердің ҿздері де ҽрең тҥсініп оқиды. Осындай аударма ретінде мысал келтіретін болсақ , Қылмыстық жҽне Қылмыстық іс жҥргізу кодекстерін алайық.Заң бойынша бҧл кодекстер қазақ тілінде жазылып, орыс
тіліне аударылуы тиіс, іс жҥзінде бҽрі де керісінше.
Қазіргі қолданыстағы Қылмыстық жҽне Қылмыстық іс жҥргізу кодексіндегі қателер екі бағытта ҿрбиді. Біріншісі - терминологиялық қателер, екіншісі - мағыналық қателер.
Терминологиялық қателерге тоқталатын болсақ, кеңес дҽуірі кезеңінде бҧл терминдер біршама қалыптасқан болатын, бірақ тҽуелсіздік алғаннан соң бҧл терминдерді қолданысқа енгізбей, орнына жаңадан терминдер қалыптастырды. Мысалға, "Хищение" термині бар, оны ҚазКСР Қылмыстық кодексі "талан-тараждау" деп аударып, қоғамдық санада қалыптастырып ҥлгірген болатын. Талан-тараждың ҧрлық, тонау, қарақшылық, алаяқтық, сеніп тапсырылған бҿтеннің мҥлкін иеленіп алу не ысырап ету деген бес тҥрлі нысаны бар. Қазақстан Республикасының ҚК-і талан таражды "ҧрлау" деп аударды да қарапайым халықты шатастырды, олар ҧрлық пен ҧрлауды бҿлек деп қарамайды. Мысалға, ҚК 175-б. "Ҧрлық, яғни бҿтен мҥлікті жасырын ҧрлау" десе, 178-б. "Тонау, яғни бҿтен мҥлікті ашық ҧрлау" деді, ал 177-б. мҥлде тҥсініксіз кейіпке тҥсті. Жаңа терминдер қолданысқа енгенімен, халық оны дҧрыс тҥсіне қойған жоқ жҽне қазақ заң терминологиясының қалып тасуы ҿзінің тоқ етеріне жетпеді[8].
Ал мағыналық қателері мҥлдем ойға қонымсыз. Мысалға, ҚІЖК 162-бабынан басталатын 20-тарауын алайық. "Тікелей қылмыс арқылы немесе есі дҧрыс емес адамның қоғамға қауіпті ҽрекеті арқылы келтiрiлген мҥлiктiк жҽне моральдық зиянды ҿтеу туралы... азаматтық талаптары қаралады" деп жазудың орнына олар "есi кiресiлi-шығасылы адамның тiкелей қылмысымен немесе қоғамға қауiптi ҽрекетiмен келтiрiлген мҥлiктiк жҽне моральдық зиянды ҿтеу туралы... азаматтық талаптары қаралады" деп "тҽржіме" жасаған. Сонда талап тек есі дҧрыс еместерге қойылады деп тҥсінік шығарып , ҿздері "есі кіресілі-шығасылы адамның" қылығын жасап тҧр.
Одан ҿзге, Қылмыстық іс жҥргізу кодексінің (ҚІЖК) қазақша нҧсқасында 326-бабы 2-бҿлігінен "сот отырысының хатшысы" деген сҿз, 327-бабы 5-бҿлігінен "прокурор" деген сҿз, 7-бабы 38-тармағынан "органдарының" деген сҿз атымен тҥсіп қалған. "Свидетельді" - ҚІЖК 82-бабы "Куҽ" дейді, 286-бабының 3-бҿлігі "куҽгер" дейді, ал "Понятойды" - ҚІЖК 86-бабы "куҽгер" дейді, 222-бабының 5-бҿлігі "куҽ" дейді. Сонда қайсысы "понятой", қайсысы "свидетель"?[7]
Тіпті орысша жазылып, қазақшаға аударыла берсін,бірақ аудармалар қатесіз болуын қадағалау керек. Бірлі-жарым қате ханның қызында да болады емес пе, біздің айтайын деп отырғанымыз тырнақ астынан табылған кір емес, шиқаны шығып, басы жарылып, оқысаң қазақша бір кісідей білетін біздің ҿзіміз тҥсінбейтін заңдардың
142
қазақшасы туралы. Аталған заңдарда орыс тілінің грамматикалык ерекшеліктерін ескермеуден жҧрт санасын сарсаңға салатын тҧстар ете кҿп.
Заңды мемлекеттік тілде жазатын адам жоқ деп, ауызды қу шҿппен сҥртіп, ҽрекетсіз отыра беру - оңай, ал жоқтан бар жасау қиын, ҽрине. Қандай да болсын жаңа іс ҿмірге оңайлықпен жолдама ала алмайды, сондықтан бҧл іске соны серпін беріп, бір арнаға салу ҥшін жҧрт болып жҧмылуымыз керек. Ҥкімет тарапынан заң жобаларын ҽзірлеуші мемлекеттік органдар заң шығару ісіне оның қыр-сырын, заң техникасын жетік меңгерген, белгілі заңгерлерді тартып, оларға қазақтың тілін жетік білетін, бас-аяғы бҥтін сҿйлем қҧра алатын мамандарды қосып берсе, бҧл істен кҥш пен қаржыны аямаса, тап осындай кҥйде отырмас па едік деген де ой келеді.
Ал осы ойды жҥзеге асыру ҥшін келешек ҧрпақ, бҥгінгі жастар, бір адамдай еліміздің болашағы ҥшін ат салысуы тиіс. Заң терминологиясы бҥгін қағазда жазылса , ертең қарапайым қазақтың ҿмірін таразыға салады. Сондықтан Ата Заңымызда жазылғандай, басты қҧндылығымыз адам , оның ҿмірі мен денсаулығын сақтау ҥшін, қазақ заң терминологиясының тоқсан ауыз сҿзінің тобықтай тҥйініне жеткізейік.
Қолданылған әдебиеттер:
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жыл 30 тамыз. 2. Дҽуітҽлі Омашҧлы. - Заң қай тілде жасалып жатыр? - Егемен Қазақстан 2010 ж. 3. Қазақстан Республикасындағы Тіл туралы Заңы. 4. Шерубай Қҧрманбайҧлы. .Заң тілінің терминдер қорын дамыту заңгерлер мен тіл мамандарының міндеті.. - Заң газеті. № 141 (2146). 20 қыркҥйек 2012 жыл. 5. Алмас Ж. Қылмыстық заңдардағы қателер. 12сҽуір 2012 жыл. www.namys.kz 6. Болат Райыс. Қазақ тілінің заң терминологиясы қалыптасқан ба? www.abai.kz 7. Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жҥргізу Кодексі 1997 жыл 13 желтоқсан. 8. Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі 1997 жыл 16 шілде. УДК 343.8/.9(06)
ТЕРГЕУ ӘРЕКЕТТЕРІ ТАКТИКАСЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Ермекбаева Жанат Жанысовна, ermekbaeva_-_zhan@mail.ru
"Туран-Астана" университетінің "Заңтану" мамандығының 1 курс магистранты, Астана, Қазақстан
Ғылыми жетекші - А.Ш.Маликова
Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жҥргізу кодексінде тергеушінің дҽлелдемелерді жинаудың процессуалдық нысандары кҿрсетілген. Тергеуші қызметінің тҥрлері криминалистикалық ҽдебиетте "тергеу ҽрекеттері" деп аталады. Заңшығарушы "іс жҥргізу ҽрекеттері" терминіне байланысты [ҚР ҚІЖК 7-бап 30)] тҥсініктеме берген, дегенмен ҚІЖК баптарында "тергеу ҽрекеттері" ҧғымына талдау таба алмаймыз. Бірақ ҚІЖК-нің "Қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі іс жҥргізу" бҿлімі баптары мазмҧнында заңшығарушы "тергеу ҽрекеті" терминін қолданатынын кҿреміз.
143
Тергеу ҽрекеттері тергеушінің маңызды процессуалды ҽрекеті болып табылады. Криминалист ғалымдар ҽр тҥрлі анықтамалар береді: А.С. Шейфер бойынша тергеу ҽрекеті дегеніміз дҽлелдемелер табу мен бекіту кезінде қылмыстық іс жҥргізу заңына сҽйкес жҥргізілетін іс ҽрекет (немесе қызмет тҥрі) [1, 4 б.]. И.Ф. Герасимов басқаша береді: "Тергеу ҽрекеті - заңмен қарастырылған тергеушінің (немесе анықтама жҥргізетін тҧлғаның) қылмыстық сот ҿндірісі міндеттерін орындауға бағытталған немесе осыған жағдай туғызатын кҿбіне алдын ала тергеу сатысында жҥзеге асырылатын процессуалды іс ҽрекеттері [2, 69 б.].
Тергеу ҽрекетінің танымдық жағы - іс жҥргізу нҽтижесінде тергеушінің шынайы нҽтижелер, іс бойынша дҽлелдеуді қажет ететін жағдайлар туралы мҽліметтер алуы болып табылады. Заңды жолмен алынған жҽне заңмен қарастырылған формада бекітілген бҧл мҽліметтер дҽлелдемелер болады. Бҧндай кҿзқараста тергеу ҽрекеті дҽлелдемелер жинау тҽсілін кҿрсетеді.
Шындығында дҽлелдеменің қалыптасу процесі едҽуір кҥрделірек. Дҽлелдеудің бастапқы кезінде тергеушінің танымдық қызметінің пҽні дҽлелдемелер емес, қоршаған орта заттарында жҽне адамдар санасында қалдырылған белгілі бір оқиға іздері. Тергеу ҽрекетін жҥргізе отырып тергеуші осы іздерді табады, олардан іске қатысты ақпаратты бҿліп алады (іске байланыссыздарына кҿңіл бҿлмейді) жҽне оны процесс акттерінде бекітеді.
Сҿйтіп, жауап алу, қарау, тергеу эксперименті, тану ҥшін кҿрсету жҽне басқа да тергеу ҽрекеттері - тергеушінің ақпарат пен дҽлелдемелерді қалыптастырудағы қарқынды жҧмысы. Ҽрине, айтылған нҽрсе, дҽлелдеме басынан аяғына дейін тергеу ҽрекеті барысында тергеушінің "ойымен жасалады" дегендік емес. Қарастырылатын оқиға іздері тергеушінің санасына байланыссыз пайда болады жҽне олар дҽлелдемелердің обьективті негізі болады. Дегенмен, фактілі мҽліметтердің толық, жан-жақты анықталуы, олардың сақталуы тергеу ҽрекетінің дҧрыс таңдалуына, дҧрыс жҥргізілуіне, ҿзінің ішкі қҧрылымы бойынша бар іздерді бейнелеуге жарамдылығына, тергеуші қолданған бекіту қҧрал-жабдықтарының процессуалды форманың ерекшеліктеріне сҽйкестілігіне ҿте тығыз байланысты.
Қылмыстық процес шеңберінде бҧл ҽдістер кез келген формада қолданыла алмайды. Сондықтан заңшығарушы бақылау, сҧрау жҥргізу, салыстыру, ҿлшеу, эксперимент, модельдеу жҽне бейнелеу жҥргізудің ережелерін бекітеді. Бҧл арқылы таным ҽдістерін қолданудың қҧқықтық нысандары анықталынады, ал тергеушінің осы ҽдістерді қолдану бойынша іс ҽрекеті заңды танымдық жҽне кҿз жеткізу операциялары болып табылады.
Тергеу ҽрекеті сипаттамасы танымдық пен кҿз жеткізу операцияларының кешені ретінде, біз атап ҿткендей, оның мҽнді танымдық жағын ашады. Сонымен қатар, басқа нормативті жағы да ҿте қажет. Тергеу ҽрекеті қылмыстық іс жҥргізу қызметінің, бҥкіл осы қызмет сияқты, қатаң қҧқықтық реттеуге бағынатын, алғашқы элементі болып табылады. Дҽлелдемелерді жинаушы тергеуші жҽне айыпталушы, жҽбірленуші, нақты мҽліметтер беретін куҽлер, мамандар жҽне дҽлелдемелер алуға жағдай туғызатын куҽгерлер - бҽрі де қҧқық субъектілері; бҧлардың іс ҽрекеттері қҧқықтың қорғанудың немесе міндеттің орындалуын айғақтайды, яғни қҧқықтық қатынас қҧрайды. Бҧл кҿз қарастан тергеу ҽрекеті тергеуші мен кҿрсетілген жеке тҧлғалар арасындағы қҧқықтық қатынасының жҥйесі болып табылады.
144
Ҽрбір тергеу ҽрекетін кҿптеген жеке ерекшеліктері бар. Дегенмен де, тергеу ҽрекеттерін айғақ жинаудың бір-біріне тҽуелсіз тҽсілдері ретінде қарастыруға болмайды, олар ҧйымдасқан біртҧтас жҥйе болып табылады, бҧл олардың ҿзара ішкі байланысы мен реттелгендігінде кҿрініс табады: тергеу ҽрекеті аясында тексерілетін болжаулар негізінде. Болжау тҥріндегі танымдық негіздің біріңғай мақсаты тергеу ҽрекеттері жиынтығына ішкі тҧтастылық пен ҧйымдасқандық сипаттарын береді. Сондықтан тергеу ҽрекеттері жіктемесінің елеулі негізі ретінде болжау жҽне олардың тергеудің ҽртҥрлі кезеңінде бірыңғай кешендерге жинастыру, яғни тактикалық операциялар саналады. Тергеу ҽрекеттерінің кҿпшілігі қылмыс іздерін тікелей кҿрсетуді білдіреді, яғни тергеуші ақпарат беретін нысананы тікелей қабылдап (ҿз бетімен немесе маманның кҿмегімен), болжауларды растайтын немесе жоққа шығаратын нақты мҽліметтерді алып шығады.
Тергеу ҽрекеттері жҥйелігінде зерттелетін оқиғаның іздері арасындағы объективті байланыстары бейнеленіп кҿрсетіледі. Кез келген оқиға белгілі іздер қалдырған ҿзара байланысты ҽрекеттер кешені. Маңызды ерекшелеліктерін кҿрсететін оқиға іздері жіктемесінің негіздері мыналар:
а) нақтылы мҽн-жайларды бейнелейтін ҽдістер; б) нақтылы мҽн-жайларды тікелей не жанама алу процесі; в) бейнелеуге жататын объектілердің кҥрделілігі; г) тергеу ҽрекетінің мақсаты.
Бҧлардың ҽрқайсысы тергеу ҽрекеттерінің ортақ қасиеттері бар арнайы топтарын бҿліп кҿрсетуге мҥмкіндік береді, ал бҧл топтар жиынтығы ҿздеріне тҽн кҥрделі қҧрылымды тергеу ҽрекеттері жҥйесін қҧрайды.
Объектілер кҿрініс табуы ҥшін, жауап алу жҽне бақылау тҽсілдерін ҥйлестіруді талап ететін ақпаратты қамтыған жағдайда, сҽйкес тергеу ҽрекеттерін ҥшінші топқа жатқызу тергеушіні осы тҽсілдердің ҽрқайсысына қатысты негізгі процессуалдық талаптарды ҧстануға бағдарлайды.
Сараптама жҥргізуде таным процесі ҿзгеше болады. Ҿйткені зерттелуші объектілерде жасырын ақпараттар бар (тікелей қабылдауға қол жетпейтін қылмыс іздері, олардың мазмҧны мен мағынасы тергеушімен тікелей анықтала алмайды), ҧғыну кҥрделірек сызбамен жҥреді: тергеушінің тапсырмасымен объектілерді тікелей зерттеуді сараптамашы жҥргізеді де кейіннен жҥйелендірілген тексеру қорытындысын тергеушіге табыстайды.
Парақорлық істері бойынша тергеудің алғашқы кезеңінде жҥргізілетін біртекті тергеу ҽрекеттері болып:
1) парақорлық туралы хабарлаған тҧлғадан куҽ ретінде жауап алу; 2) пара алушының жҧмыс орнындағы қҧжаттарды қарау тиіс; 3) қҧжаттарды алу; 4) қылмыс ҥстінде ҧстау (пара заты жайындағы мҽліметтерді қарау хаттамасында кҿрсетеді), жеке жҽне мекен жайлары бойынша тінтулер; 5) оқиға болған жерді қарау; 6) сезіктілерден жауап алу. Егер парақорлық туралы арыз берген тҧлғадан жауап алынатын болса, ең бірінші оның тергеуліп жатқан оқиғаға қатысты ескертіледі; пара оның тікелей ҿзінен қорқытып алынып жатыр ма, ҽлде ол осы лауазымды тҧлғаның пара алатынын белгілі бір азаматтардан естіді ме; ол ҿзі пара ҧсынып оны тапсыруға рҧқсат алды; оған, лауазымды
145
тҧлға ретінде, пара ҧсынып жатыр; оған оның еркінен тыс параны жасырып берген (біреу арқылы беріп жіберген, пошта арқылы салып жіберген).
Барлық жағдайларда жауап алу мақсатты тҥрде, дҽлелдеуге жататын мҽн-жайларды ескере отырып жҥргізілуі тиіс. Ҿзінен параны қорқытып алып жатқандығы жайлы арызданған тҧлғадан мыналарды анықтайды:
1) ол парақормен қашан жҽне қайда танысты; 2) парақор қайда жҽне кім болып жҧмыс жасайды; 3) делдал болды ма, оның аты-жҿні немесе белгілері, ол да парақор жҧмыс істейтін мекемеде жҧмыс істейді ма; 4) арызданушы осы мекемеге лауазымды тҧлғаға қандай мақсатпен келді; 5) қандай қҧжаттар оның осы мекемеге келгендігін куҽландыра алады (оның атына жазылған рҧқсат қағаз, оның қалдырған арызы т.б); 6) ол лауазымды тҧлғаға бара жатып қызметкерлердің қайсысымен кездесіп, сҿйлесті, бҧл тҧлғаның қызмет бҿлмесі қай жерде орналасқан, бҿлме ішінің орналасуы қандай; 7) ол тҧрғанда бҿлмеге кімдер кірді (кірген тҧлғалардың белгілері, ҽңгімеден естіген ҽлгі тҧлғаның аты-жҿні); 8) парақордың сырт пішіні, қандай киімде болды; пара туралы келісім қалай болды, қорқытып алушылық орын алды ма; 9) арызданушының пайдасына қандай ҽрекеттер жасалуы қажет еді, бҧрын осы ҽрекеттерді жасаудан бас тартушылық болды ма; 10) лауазымды тҧлғаның ҽрекеттеріне ол шағымданды ма, бҧл қандай қҧжаттармен дҽлелденеді, пара заты ретінде не болды. Егер параны беріп қойған тҧлғадан жауап алынып жатса, онда жоғарыда келтірілген жағдайлармен бірге мыналар да анықталады;
1) пара қалай берілді, пара заты қандай болды? 2) егер ол ақша болса, қандай сомада, қандай купюралармен, қандай орамда берілді? 3) егер зат болса, оның белгілері, орамы қандай? 4) жауап беруші пара беру ҥшін банк кассаларының немесе туыстарынан, таныстарынан ақша алған жоқ па; алсы, қандай сома алды? 5) қарызды не ҥшін алып жатырмын-деп айтты? 6) лауазымды адамға пара беретіндігі жайлы кімдерге айтты? 7) кімдер тікелей немесе жанама тҥрде парақорлық дерегі жайлы білуі мҥмкін Егер арызданушы бҿгде адам болса, онда бірінші кезекте парақорлық дерегі туралы оған қайдан белгілі екендігін анықтау керек. Пара беру сҽтін ол кҿрді ме, оның заты, ол заттың белгілері, параның қайнар кҿзі, ол қандай ҽрекеттер ҥшін берілді, бҧл ҽрекеттер орындалды ма, параны беру-алу жайлы тағы басқа кім біледі.
Оның еркінен тыс пара берілген (столына қойған отбасы мҥшесіне берген) немесе оған пара беруге ҽрекет жасалған лауазымды тҧлғадан жауап алу кезінде келесілер:
1) кім пара бермекші болды, ол тҧлғаны біле ме, оның белгілері мен киімдері қандай? 2) пара беруші қандай ҽрекеттерге (ҽрекетсіздікке) ҥміт етеді? 3) ол бҧрын осы ҽрекеттердің орындалуы бойынша келді ма, келсе қандай қҧжаттар қалдырды немесе ауызша ҿтінді ме? 4) қызметтестердің ішінен кімдер пара берушіні немесе оның қҧжаттарын кҿруі мҥмкін? 5) параны беру жағдайы, пара заты, қазіргі уақытта ол қайда екендігі анықталынды. 146
Жауап алудың тактикалық маңызды кезеңінің бірі ол жауапталушымен психологиялық байланыс жасау. Психологиялық байланыс жасаудың ҽртҥрлі жолдары бар. Жекелегенде, тергеушімен жауапталушының арасындағы жақсы қалыптасқан психологиялық байланыстың салдарынан ол болған оқиға туралы толық, жан-жақты ерін тҥрде, тергеушіге қажетті ақпараттарды береді. Н.И. Порубов психиологиялық байланысты, қарым-қатынас процесіндегі ҿзара ҽрекеттестіктің жҥйесі ретінде қарастырады, ол екі жақтың сеніміне негізделетіндігін айтады [3, 102 б.].
Тергеушінің жауапталушыға заңды жҽне заңсыз психологиялық ҽсер етудің нақты шекараларын анықтау қажет. ‖Заңды тҥрде психологиялық ҽсер ҿздігінше қандай да бір нақты ҽрекетті кҿрсетпейді, жауапталушыдан қандай да бір қажетті жауапты қорқытып алмайды, тек қана ішкі психологиялық процестерге ҽсер етіп тҧлғаның дҧрыс жол ҧстауын белгілейді, ҿзінің азаматтық міндетін тҥсінікті тҥрде қатынасын жҽне басқа арқылы психологиялық қысым кҿрсетуден дҧрыс жолды таңдауды бағыттайды‖ - деп жазады А.В. Наумов [4, 233 б.]. Яғни, психологиялық басымшылық пен заңды тҥрде психологиялық ҽсер ету арасындағы шекара болып біріншіден: тергеушімен заңды тҥрде тактикалық ҽсер жауап алу барысында қолданылады, жҽне екіншіден жауапталушының қандай да болмасын позицияны таңдауға мҥмкіндік бостандығының болуы.
Жауап алушы жҽне жауап беруші адамның арасында қайшылықты жағдай қалыптасқан кезде басқаша тактикалық ҽдістер қолданылады, ол ҽдістер жауап беруші адамның ҿтірік айтып отырғандығын ҽшкерелеуге бағытталады. Мҧндай жағдай кҿбінесе айыпкерден жауап алғанда, яғни айыпкердің қылмысты мен жасаған жоқпын, ол уақытта мен басқа жерде болдым деп шындықтан ажлтарған кезінде кездеседі. Мҧндай айыпкердің алибиін ҽшкерелеу ҥшін қолданылатын ең бірінші тҽсіл-жауап беруші адамнан неғҧрлым толық жауап алу, ҧсақ оқиғалардың бҽрін қамту. Біріншіден, мҧның, яғни ең елеусіз сҽттерге дейін ескертіліп, жауап алынуы, олар тексерілген кезде бекімесе, жауап беруші адамның ҿтірігін шығаруға кҿмектеседі. Екіншіден, айыпкер жалпы оқиғаға байланысты беретін жауабын алдын ала дайындап келгенмен сҧрақтың бҧлай қойылатынын білмегендіктен, ол жауап бергенде абдырап ҿз ҿтірігін ҿзі шығарып алады. Ҽсіресе, қайта жауап алғанда осылай болады.
Жауапкер адамның ҿтірік айтып отырғанын ҽшкерелеу ҥшін істе осы факті бойынша жиналған басқа дҽлелдемелерді, айғақ заттарды пайдалану керек.
Деректерді пайдалану тҽсілдері бар. Ең алдымен дҽлелдеме есебінде елеусіздеу деректерді айыпкерге кҿрсетіп, оны мойындамаса неғҧрлым маңызды, бҧлтартпас деректерге кҿшіп, жалған жауапты ҽшкерелеуге болады. Айталық, айыпкердің бір пҽтерден шыққанын екінші біреу кҿрді, бірақ айыпкер ол пҽтерде болғанын мойындамады делік. Мҧндай жағдайда стол ҥстінде қалған бҿтелке мен стаканды, стаканда айыпкердің қалған қолтаңбасын кҿрсетіп, айыпкердің ол пҽтерде болғанын тергеуші мойындаттыра алады. Дактилоскопиялық сараптама қортындысымен бекітілуі тиіс.
Жауап алу кезінде жедел-іздестіру деректерінің алынған қайнар кҿздерін, мейлінше қҧпияландырудың маңызы айрықша. Сондықтан тергеуші жедел-іздестіру деректері бойынша айыпкерден жауап алғанда қойылатын сҧрақтарына ҿте мҧқият болуы тиіс. Егер жауап алу кҥрделі жағдайда ҿтетін болса, онда тергеуші ең маңызды сҧрақтарды алдын ала іріктеп, қҧрастырып алғаны жҿн. Жедел-іздестіру деректерін пайдаланғанда мҧның маңызы ҿте зор. Ҽйтпесе, сҽтсіз қойылған кішкене сҧрақтың ҿзі жедел-іздестіру деректерін алу қайнар кҿздерін айыпкерге байқатып алуы ҽбден мҥмкін.
147
Қылмыскерлер ҽсіресе, аса қауіпті қылмыскерлер, сондай-ақ басқа да айғақ заттардың, келтірілген қҧжаттардың бҧлтартпайтындығынна кҿз жеткен, бірақ қылмысын қалай, қандай жолмен болсын мойындауынан бас тартуға ҽбден бекінгендер, жаңағы айғақ заттардың, қҧжаттардың кҿзін қҧртуға тырысады. Сондықтан тергеу кезінде оның сақталып қорғалуына мейлінше мҧқият болуы керек. Ол қҧжаттарды айыпкерге столдың ҽйнегінің астына қойып кҿрсету немесе оның кҿшірмесін жасау, сондай-ақ, жауап алу кезінде айыпкердің айғақ заттарды немесе қҧжаттарды қҧртып жіберуінен сақтану ҥшін екінші бір куҽнерді де жауап алу процесіне тартып, сақтық шараларын қолдану керек.
Егер тергеу органының қарамағындағы алда болуы тиіс пара беру-алу дерегі, оның орны мен уақыты жайлы, пара заты жайлы нақты, жеткілікті мҽліметтер болса, онда парақорларды қылмыс ҥстінде ҧстаған орынды болады. Мҧндай ҽрекет қылмыскердің, олардың кездесу орындарының сыртынан бақылаудан жҽне оларды тікелей параны беріп-алып болған сҽтте ҧстаудан тҧратын тергеу жҽне жедел іздестіру ҽрекеттерін біріктіруді қажет етеді.
Кҥдік тудырушыны ҧстау кҿзделген жерді зерттеу арқылы жедел топ ҧстау кезінде тҿңіректі еркін болжап, батыл қимылдай алады, топ мҥшелеріне нақты жағдайға орай міндет жҥктеледі, бақылау нҥктесі, кҿлік қоятын жер белгіленеді, қозғалыстың бағыты анықталады. Егер қылмыскерді белгілі бір қҧрылыс ішінде ҧстау кҿзделсе, оның қҧтылып кетпеуі ҥшін осы қҧрылысқа кіретін не шығатын барлық жерлерді, бҿлмелердің қалай орналасқанын, терезелерін, баспалдақтарын, қосалқы қҧрылыстарын алдын ала тексеру, қҧрылыс маңындағы шабынды жерлерді, бҧта ағаштарды, тығылуға болатын басқа да барлық орындарды анықтау керек. Егер қылмыскер ашық жерде ҧсталынатын болса, сол маңдағы кҿшелерді, жекелеген бҧрылыстарды, аула ішіндегі іргелі қуыстарды қала кҿлігі жҥретін, бҧта арасына, жыра-сайларға, тоғандарға апаратын жолдарды алдын ала сҥзіп шығып, есте ҧстау керек. Қылмыскерді ҧстайтын жерді жедел топтың жетекшісі тікелей ҿзі зерттейді.
Қылмыскерді ҧстау шаралары бойынша жоспар тергеушімен жҽне кҥштер, қҧралдар тартылып отырған бҿлім басшысымен келісілуі тиіс. Сонымен қатар, бҧл тергеу ҽрекетін жҥргізуге дайындық жасау ҽрқашанда мҥмкіндік бола бермейтіндігі де естен шығарылмауы тиіс. Кейбір жағдайларда, қарулы қылмыскерлерді ҧстау алдын ала дайындықсыз, қолайсыз жердерде жҥргізіледі. Мҧндай жағдай жағдайларда тереу ҽрекетінің сҽттілігі қызметкерлердің кҽсіби деңгейіне, батылдығына жҽне тергеушінің, жедел уҽкілдің шешімділігіне байланысты болады. Дегенменде, бҧл жағдайларда ҧстауды қызметкерлер суық қандылықпен, байқап,айналадағыларға жҽне қатысушыларға қатысты тҿменгі қауіптілік жағдайында жҥргізуі тиіс. Ҽзірлік барысында қажетті мҽліметтер жиналған алғашқы материалдардың, қылмыстық істегі деректерден, жедел-іздестіру деректерінен, қылмысты тіркеу жҥйесінен, мҧражайлардан жҽне басқаларынан алынуы мҥмкін. Жиналған осындай мҽліметтердің негізінде қылмыскерді ҧстаудың жоспары жасалады. Онда ҧстау мерзімі мен ҧсталатын жер кімнің қандай шараларды жҥзеге асыратыны, жедел топты кімнің басқаратыны кҿрсетіледі. Тобымен ҧстау қажет болғанда жоспарда жедел топтың нақты қай мҥшесі нақты қай қылмыскерді ҧстайтындығы дҽл белгіленуі тиіс. Кей жағдайларда, ҽсіресе ашық жерлерде қолға тҥсіру кҿзделген кезде, жедел топтың қҧрамына із кесетін иттерді де кіргізген жҿн. Із кесетін ит қылмыскердің соңына тҥскенде, оны ҥй астынан, тҿбеден, ҥй маңындағы қосалқы қҧрылыстардан, ашық жерлерден іздегенде, қылмыскер қарулы қарсылық кҿрсеткенде қажет.
148
Егер топ мҥшесінің қолында қылмыскердің суреті болса сонымен салыстырады, сондықтан мҥмкіндігінше, топтың ҽр мҥшесінде ҧстау жҥргізілетін тҧлғаның цсуреті болған жҿн. Жедел топтың мҥшелері кімге, қай жерде бақылау жасайтынын, қылмыскер жасырынған жерге кімнің, қалай кіретінін, қылмыскерді қарусыздандыру ҥшін қандай қимыл жасайтынын, қылмыскер қарулы қарсылық кҿрсеткенде қандай ҽрекеттер жасау керектігін, ҧсталғаннан кейін қылмыскерді қалай алып жҥру қажеттігін мҧқият еске сақтап алынуы тиіс.
Елбасымыз атап айтқандай, "сыбайлас жемқорлықпен кҥрес қылмыскерлерді жазалау жҿніндегі табанды шаралар ғана емес, бҧл - мемлекет пен қоғамның кҥнделікті жҧмысының тҧтас кешені" болып табылады. Сол себепті ҽрбір Қазақстан Республикасының азаматы сыбайлас жемқорлыққа жол бермеуге міндетті
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Шейфер С.А. Следственные действия. Система и процессуальная форма. - М.: Юрид.лит., 1981. - 128 с. 2. Герасимов И.Ф. Некоторые проблемы раскрытия преступлений. Свердловск: Средне-Уралськое книжное, 1975. - 184 с. 3. Порубов Н.И. Криминалистическая тактика // Криминалистика: Учеб. для вузов. - Минск: Высш.шк., 1997. С. 80-121. 4. Наумов А.В. Уголовное право. Общая часть. Курс лекций. - М., 1996. - 682 с. УДК 347
СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ ПРАВОВОГО РЕГУЛИРОВАНИЯ СИСТЕМ НАЛОГООБЛОЖЕНИЯ
Еспергенова Б.Ж., b.espergenova@gmail.com
студентка 3 курса юридического факультета ЕНУ им. Л.Н. Гумилева научный руководитель - Капсалямова С.С.
Данная работа представляет собой сравнение и анализ прогрессивного и пропорционального налогообложений в отношении подоходных налогов как основных средств пополнения государственного бюджета. Эта тема актуальна в силу объективных причин, главной из которых является сегодняшнее состояние экономики, вынуждающее государства искать наиболее приемлемые методы накопления средств с учетом общественного благосостояния. Казахстан, в свою очередь, прошел длительный путь становления налоговой политики, переходя от прогрессии к пропорции, и наоборот. Сегодня в налоговом законодательстве можно наблюдать в основном фиксированные ставки. Какие плюсы и минусы в себе несет подобная система, раскрывает данная научная работа.
Государство при установлении налогообложения ставит перед собой такие задачи, как извлечение максимальной экономической выгоды вкупе с достижением социальной справедливости. Однако в нынешних условиях развития экономики и общества мы нередко наблюдаем столкновение этих положений. Причиной тому является то, что выгода и справедливость достигаются разными способами налогообложения. В одном случае, налогообложение перераспределяет максимально возможные средства от богатых к бедным, в другом, создает максимальную сумму индивидуальных полезностей. Приблизительно так можно объяснить роулсианскую и утилитаристскую теории общественной полезности.
149
Налоговое право знает четыре системы налогообложения: равная, прогрессивная, регрессивная и пропорциональная. Равная, иначе подушная, предполагает уплату одинаковой денежной суммы с каждого человека. Сегодня практически все страны отказались от этого вида налогообложения. Однако мы можем наблюдать нечто похожее в патентной системе налогообложения. Регрессивная система предусматривает сокращение налоговой ставки по мере роста налоговой базы, т.е. налог уменьшается при увеличении дохода налогоплательщика. Данный вид налогообложения на практике также встречается крайне редко. К примеру, в Казахстане социальный налог подлежал уплате по регрессивной шкале ставок в период с 2004 по 2008 гг[1]. Если же подходить с экономической точки зрения, к регрессивным налогам можно отнести практически все косвенные налоги, такие как акцизы и налоги на добавленную стоимость.
Пропорциональное налогообложение есть установление фиксированных налоговых ставок, т.е. здесь государство забирает одинаковую часть с любого дохода. При прогрессивном налогообложении картина иная: налоговая ставка возрастает по мере увеличения налоговой базы. И пропорциональная, и прогрессивная системы применяются по большей части в подоходном налогообложении. Сегодня выбор того или иного вида подоходных налогов зависит от стабильности экономики, легкости расчета платежей, общественного мнения, правовой регламентации и т.д., поэтому позиции многих стран в отношении данных систем различны.
Классик экономической мысли Адам Смит в своем труде "Исследование о природе и причинах богатства народов" заложил принципы налогообложения, впоследствии принятые в качестве основных положений при установлении налогов государствами. В соответствии с этим, одним из принципов является справедливость, которая предполагает равномерное наложение налогового бремени на всех налогоплательщиков. А.Смит был ярым приверженцем пропорциональной системы налогообложения, считая, что лица с разными доходами должны вносить в бюджет одинаковые доли своих доходов. Однако со временем
понятие "справедливость" претерпело изменения. К тому же, в эпоху А.Смита существовал феодальный подушный налог, а пропорциональное налогообложение соответствовало существовавшим в то время социально-экономическим условиям [2,
с.144].
На сегодняшний день в юридической литературе принято говорить о "вертикальной" и "горизонтальной справедливости". Если горизонтальная справедливость подразумевает пропорциональные налоги, то "вертикальная справедливость" придерживается разумного дифференцирования в налогообложении лиц, имеющих разные возможности для выплаты налогов. Для бедного слоя населения сумма уплаты налога по пропорциональной ставке является более ощутимой, нежели для обеспеченных слоев. Здесь возможно освобождение от налога небольших доходов и повышенное обложение больших доходов. Инструментом претворения в жизнь "вертикальной справедливости" является прогрессивный налог.
Возможно, может показаться, что прогрессивный налог справедлив больше к малоимущему населению, нежели к обеспеченному, т.е. болезненно отражается на доходах богатого слоя. А это, в свою очередь, влияет на конкурентноспособность, отбивая желание увеличивать благосостояние. Однако по мнению Брауна Г. предельная полезность дохода снижается по мере увеличения его размеров, что делает менее болезненным изъятие большего налога у людей с высокими доходами по сравнению с теми, кто имеет низкие доходы [3, с.327]. Здесь речь идет о "предельной" налоговой ставке. Она равна приросту выплачиваемых налогов, поделенному на прирост дохода (выражается в процентах). Пусть с дохода до 1000 денежных единиц (д. ед.) взимается налог 10 %, с дохода от 1000 до 1500 д. ед. - 15 %, свыше 1500 д. ед. - 20 %. Однако это вовсе не означает, что лицо, получившее больший доход, действительно уплатит в бюджет его пятую часть. При подсчете средней налоговой ставки итоговая сумма платежа
150
составит 14,32 %. Таким образом, реальное налоговое бремя для лиц, получающих высокие доходы, меньше величины предельной налоговой ставки в последней шкале. Это объясняется тем, что с сумм, находящихся в предшествующих шкалах, налог взимается по более низкой ставке. Следовательно, растущие предельные налоговые ставки сдерживают рост средних. Безусловно, лица, имеющие больший доход, вынуждены уплачивать в бюджет большую сумму, что неизбежно приводит к вопросу о правомерности и справедливости подобных изъятий. Однако тогда необходимо было бы ставить вопрос и о правомерности налога как одностороннего изъявления государства.
Таким образом, безусловным достоинством прогрессивного налога является устранение неравенства среди населения. Многие страны используют прогрессивную шкалу, чтобы уменьшить пропасть между богатыми и бедными. Например, в Китае минимальная ставка подоходного налога составляет 5%, а максимальная - 45%. Великобритания, несмотря на свою либеральную экономическую политику, с 2010 года повысила предельную ставку налога на лиц с доходами свыше 150 тыс. фунтов стерлингов с 40 до 50%. Турция, Российская Федерация, многие страны ЕС, в том числе Франция, Латвия, намерены в ближайшем будущем перейти на прогрессивное налогообложение [4].
Однако здесь мы сталкиваемся с проблемой трудности подсчета предмета налогового платежа. При пропорциональной системе, скачков в обложении нет, и подсчет осуществляется в фиксированных ставках, что упрощает задачу. При подсчете же прогрессивного налога имеются несколько шкал налоговых ставок для разных по величине доходов.
Исчисление прогрессивного налога имеет сложную историю. К 20-м годам XX в. сложились простая поразрядная и относительная поразрядная формы прогрессии. При простой поразрядной прогрессии доходы разделялись на разряды или классы. В каждом разряде или классе указывалась низшая или высшая сумма дохода. Каждому разряду присваивалась определенная твердая налоговая сумма. Такую форму имела прогрессия в русском подоходном налоге 1916 г. При относительной поразрядной прогрессии доходы разделялись на разряды или классы, но каждому разряду присваивалась не определенная сумма налога, а процент обложения. Примером использования такого прогрессивного обложения являлась Германия, где оно было введено с 1920 г. для акционерных обществ и других юридических лиц.
Более удобный вид сложной прогрессии был принят в 20-е годы советским законодательством при обложении высокой зарплаты. Чтобы устранить скачки в обложении, которые возникали при сложной системе прогрессии при переходе от одной ступени к другой, была принята такая система, когда в каждой следующей ступени обложение распадалось на основное и дополнительное. Причем обложение основное составляло для каждой ступени предельную сумму обложения предшествующей ступени, а дополнительное обложение исчислялось лишь с той суммы, которая превышала доход следующей ступени. При этой форме сложной прогрессии никаких скачков при переходе из разряда в разряд не происходит. По этому принципу построено подоходное налогообложение с физических лиц в Российской Федерации [5, с.102-103].
Одним из недостатков прогрессивной системы является угроза налоговых махинаций. Среди них применение "серых" зарплатных схем, ведение двойной бухгалтерии, коррупция мн.др. В Казахстане при условии введении прогрессивной ставки, возможно, весь капитал уйдет в тень, потому как принципиальным отличием нашей системы налогообложения от мировых систем является то, что в Казахстане собственно индивидуальный подоходный налог уплачивается из денег гражданина. А вот медицинское, пенсионное и социальное страхование, имеющие в качестве объекта практически ту же налоговую базу - доход работника, становятся налоговой нагрузкой на бизнес. Это значит, что для извлечения прибыли бизнес будет стремиться к уменьшению издержек.
151
Для решения данной проблемы необходимо создать эффективный механизм по борьбе с неуплатой налогов. К примеру, во Франции налоговые центры владеют информацией по банковским базам данных: к ним поступает информация о каждом открытие счета, о каждом крупном переводе денег, который формально может стать поводом для дополнительной проверки декларации, заполненной самим налогоплательщиком. Такой объем информации позволяет в любой момент, не вставая с рабочего места, проверить правдивость декларации о доходах, поданной налогоплательщиком, в настоящий момент не возможно втайне от налогового ведомства открыть банковские счета, например, в Париже, Лилле и Марселе.
К тому же, налоговые органы не расценивают как преступление нарушения, не превышающие 5 % подоходного налога. Однако эту задолженность нужно оплатить с процентами - 0,75 % в месяц. Также предусмотрен штраф за несвоевременное предоставление декларации. Теоретически может угрожать даже такое наказание, как лишение водительских прав сроком до 3 лет. Злостное уклонение от уплаты налогов влечѐт за собой уголовную ответственность сроком от одного до пяти лет и наложение штрафа [6].
На основании вышеизложенного можно прийти к следующему выводу:
Во-первых, главным отличием прогрессивной и пропорциональной систем являются размер и фиксированность налоговых ставок. При пропорциональной ставки одинаковы для всех, при прогрессивной используются "предельные" налоговые ставки, которые увеличиваются по мере возрастания дохода.
Во-вторых, реализация принципа справедливости отлична в данных системах налогообложения. При пропорциональном налоге доход бедного и богатого слоев населения может существенно разниться. При прогрессивном налоге экономическое неравенство устраняется. Однако это может негативно отразиться на сверхдоходах.
В-третьих, подсчет прогрессивного налога усложняется из-за количества шкал и роста ставок. Пропорциональное налогообложение обеспечивает быстрый и простой подсчет, что положительно сказывается на ведении документации.
В-четвертых, прогрессивное налогообложение открывает возможности для уклонения от уплаты налогов. Здесь мы можем говорить о растущей нагрузке на бизнес. Поэтому при условии введения прогрессивного налога необходимо применять эффективные меры по борьбе с неуплатой налогов.
Относительно сложившейся ситуации в Казахстане можно прийти к противоречивому заключению. Дело в том, что для внедрения прогрессивного налогообложения необходимо иметь стабильную экономику вкупе с эффективным механизмом правового регулирования. Немаловажным условием является наличие высокого уровня правового сознания. Поэтому можно сказать, что Казахстан еще не готов к подобным изменениям. Однако сегодня в мире можно наблюдать тенденцию перехода на прогрессивное налогообложение, когда ведущие государства переходят на качественно новый этап развития налоговой политики, политики баланса экономической выгоды и социальной справедливости. В связи с этим, автор надеется, что Казахстан в ближайшем будущем придет к прогрессии в налогах.
Список использованной литературы:
1. Закон Республики Казахстан 07.07.2006 г. 177-3 "О внесении изменений и дополнений в некоторые законодательные акты Республики Казахстан по вопросам налогообложения". 2. Буковецкий А.И. Введение в финансовую науку. - Ленинград, 1929. 3. Brown H. G. The Incidence of a General Sales Tax // Readings in the Economics of Taxation. Musgrave R. A., Shoup C. S., eds. Homewood, Ill.: Richard D. Irwin, 1959. P. 330- 339. 152
4. www.grata-accounting.com. Статья о введении прогрессивного налогообложения в мире. 5. Пушкарева В.М. История финансовой мысли и политики налогов: Учеб.пособие. - М.: ИНФРА-М, 1996. 6. www.lawmix.ru. Статья о борьбе с неуплатой налогов во Франции. УДК 347 ББК 67.402
НЕКОТОРЫЕ ВОПРОСЫ ПЕНСИОННОГО ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
Жанабай Акбота Улукбеккызы, jbln@mail.ru; Әбілқайыров Шыңғыс Мұхтарұлы, chingaab@gmail.com
Студенты группы МПр-32 и МПр-34 юридического факультета Евразийского Национального Университета им. Л.Н. Гумилева, Астана, Казахстан
Научный руководитель: С.С.Капсалямова
Пенсионное обеспечение в Республике Казахстан занимает ведущее место в системе социальной защиты населения, которое затрагивает интересы почти трех миллионов граждан республики. Данная статья актуальна тем, что последние слова Главы Национального банка получили большой резонанс среди жителей нашего государства.
Проанализируем ход пенсионной реформы. 1995 год знаменателен образованием первых негосударственных добровольных пенсионных фондов в Казахстане, которые не собирали пенсионные взносы от населения, но вели подготовительную работу для своей деятельности. В Казахстане существовали такие добровольные пенсионные фонды, как "Надежда", "Золотая осень", "Век", "Бутя", "Серебрянная луна" и другие. Время появления первых пенсионных фондов оказалось не самым удачным, так как совпало со скандалами, связанными с деятельностью трастовых компаний типа "МММ" в России и "Смагулов и К" в Казахстане. В декабре этого же года была создана Ассоциация добровольных пенсионных фондов Казахстана, в которую входило 6 юридических лиц - пенсионных фондов и частных организаций, которые планировали создание пенсионного фонда.
3 июня 1996 года, был принят Закон РК "О негосударственных добровольных пенсионных фондах", который просуществовал год, но, к сожалению, ни один пенсионный фонд создан не был.
7 июня 1996 года в Чили была отправлена делегация из Казахстана в составе 15 человек для знакомства с Чилийской пенсионной системой. В делегацию вошли: заместитель министра социальной защиты населения Казахстана, депутаты Мажилиса парламента РК, представители правительства РК, Национального банка РК, Ассоциации добровольных пенсионных фондов РК, пенсионных фондов и другие.
Чилийская система была принята не только в Чили, но и в Аргентине, Перу и Колумбии. И хотя эти страны положительно трансформировали данную систему, рентабельность пенсионных фондов в то время была обусловлена активным развитием фондового рынка. Сегодня можно говорить о том, что причиной краха Чилийской пенсионной системы в этих странах послужил низкий уровень современного финансового сектора.
Несомненно, отрицательным моментом в нежизнеспособности Чилийской системы в Казахстане, как и в других странах, является применение ее в качестве основного элемента нового негосударственного пенсионного обеспечения, а также отсутствие экономико-правового обеспечения механизма инвестирования и возврата пенсионных активов. В корне этой проблемы лежит отсутствие функционального фондового рынка. Именно фондовый рынок и все сопутствующие ему инструменты
153
экономического развития способны вывести на высокий уровень рентабельность пенсионных фондов.
Механизм любой пенсионной системы, будь то чилийская, европейская, американская системы и т.д., будет активен в случае, если основополагающим фактором развития экономики в стране станет сопутствующее развитие рынка капиталов, рынка ценных бумаг и т.д., т.е. фондового рынка. [1]
Новый закон РК "О пенсионном обеспечении в РК", по которому мы сегодня живем, вышел в свет 20 июня 1997 года и вступил в силу 1 января 1998 года. C этого момента все работающие граждане в обязательном порядке отчисляют 10 % своих доходов в накопительный пенсионный фонд на индивидуальные пенсионные счета. Уже весной 1998 года функционировало 12 негосударственных пенсионных фондов и Ассоциация пенсионных фондов. [2]
Вследствие этих нововведений политика, проводимая уже по отношению к вкладчиками, т.е. непосредственно гражданам РК, взяла новый курс. Назначение полной пенсии по возрасту производилось по достижении мужчинами возраста 63 лет, женщинами - 58 лет.
С 1 января 2014 года государство планирует повышение возрастного ценза для женщин путем поэтапного увеличения пенсионного возраста на полгода в течении 10 лет с последующим доведением его до 63 лет. Реакция казахстанских женщин не заставила себя долго ждать, начались активные выступления против этих дополнений в законодательство. В поддержку им также выступили отечественные социологи с неутешительными прогнозами. По их мнению, рождаемость в Казахстане ближайшие годы заметно сократится, что будет тесно связано с повышением пенсионного возраста для женщин.
Чиновники, продвигая идею о повышении пенсионного возраста слабой половины, руководствуются статистикой о средней продолжительности жизни казахстанцев: мужчин до 63 лет, а женщин - до 73. [3]
Проблему старения населения во всем мире стараются решить за счет стимулирования рождаемости. И, если верить статистике, с репродуктивными тенденциями у нас в стране все в порядке. Но нововведения в пенсионное законодательство сведет этот позитивный тренд на нет, пророчат социологи. [4]
Действующие в странах СНГ пенсионные системы не выполняют своей основной социальной функции, определенной Международной Организацией Труда, - уменьшение нуждаемости и предотвращение нищеты "путем восстановления до приемлемых размеров дохода, утраченного по причине нетрудоспособности (включая старость)". Так, согласно закону РК "О республиканском бюджете на 2012-2014 годы", минимальная пенсия в Казахстане составляет 17 491 тенге, размер государственной базовой пенсионной выплаты
- 8 720 тенге. По данным ГЦВП, на начало 2012 года пенсионные накопления в среднем на одного фактически участвующего в НПС (а это меньше половины из числа занятых в экономике) составили в среднем 653 тыс. тенге. При действующей схеме пенсионных выплат из НПФ получателю этой суммы сегодня достаточно лишь на 15 месяцев выплат. Отсюда - накопление в среднем за год в течение 14 лет участия в системе обеспечивает чуть более одного месяца пенсионных выплат. Если же исходить из сведений КФН министерства финансов, сумма пенсионных накоплений в среднем на один индивидуальный пенсионный счет в НПФ на начало 2012 года составила около 326 тыс. тенге. Получателю этих денег хватит на 7,4 месяца пенсионных выплат. [5]
В конце концов, надо признать, что среди разных социальных категорий населения существует разное понимание и неоднозначное отношение к перспективе ухода на пенсию. Если раньше большинство стремилось быстрее выйти на пенсию в силу физической изношенности, то сейчас растут ряды тех, кто не хочет отживать свой век с оглядкой на пенсию, так как у большинства из них она мизерна и прожить на нее практически невозможно. Балансирование пенсионной системы путем повышения
154
пенсионного возраста - путь возможный, но неэффективный. Эта реформа в политически допустимых пределах (максимум на пять лет) не решает, а лишь смягчает проблему дефицита фондов, причем только в краткосрочной перспективе. К тому же речь идет о балансировании при сохранении нынешнего, весьма невысокого уровня пенсий, а отнюдь не об увеличении пенсии до уровня, при котором уход с работы не означал бы радикального снижения благосостояния человека.
В условиях экономического и финансового кризиса в мире у некоторых казахстанских чиновников возникло непреодолимое желание решить проблемы пенсионной системы за счет самих пенсионеров. При этом аргументация основана на опыте таких стран, как Япония и США. Но надо иметь в виду, что в Японии, США и других развитых странах, где давно идет речь о повышении пенсионного возраста, существует большой социальный пакет, которым обеспечены граждане этих государств. Нельзя скидывать со счетов другой фактор: в этих странах самая развитая система здравоохранения. В Казахстане же Министерству Здравоохранения есть к чему стремится, так как уровень медицины в нашей стране оставляет желать лучшего. Достаточно долго нам придется работать над системой социальной защиты, чтобы достигнуть того уровня, который привел бы к возрастанию возраста проживания в этих высокоразвитых странах, когда они столкнулись с проблемой инфляции возраста. За счет увеличения пенсионного возраста для женщин, Правительство планирует сэкономить всего около 400 миллиардов тенге. Это соответствует тому, сколько ежегодно тратится на строительство города Астаны. Данную реформу власти проводят в ситуации, когда в стране более двух миллионов самозанятых, у которых вообще нет пенсионных накоплений. Например: по государственному бюджету на 2013-2015 года, предполагается доход в размере 5 331 510 413 тысяч тенге. [6] Смягчающим же буфером в принятии данного Закона касательно вопроса демографической ситуации в стране, является статья 9 пункт 3 Закона "О пенсионном обеспечении": "Женщины, родившие 5 и более детей и воспитавшие их до восьмилетнего возраста, имеют право на пенсию по возрасту в полном объеме по достижении 50 лет с последующим увеличением указанного пенсионного возраста на 6 месяцев ежегодно, начиная с 1 июля 1998 года, но не более чем на 3 года в целом." [7] Работающее население Республики Казахстан согласно ст. 22-1 закона РК "О пенсионном обеспечении в РК" ежемесячно отчисляет 10% обязательных пенсионных выплат. По новой схеме, отчисления будут формироваться в пенсионном фонде в зависимости от той отрасли, в которой трудится то или иное лицо. Часть пенсионных активов будет вкладываться под развитие инфраструктурных объектов Республики Казахстан, в основе которых лежит та же гарантия государства - собственника объекта, предусмотренная действующим законодательством. Другая часть активов может быть инвестирована в иные объекты, хотя и не гарантированные государством, однако создание которых необходимо в рамках реализации государственных программ. В основе возврата всех доходов от последующего использования инфраструктурных и иных объектов лежат две составляющие: 1) пенсионная прибыль на каждого гражданина - участника пенсионной отраслевой системы; 2) прибыль пенсионного фонда за предоставление денег населению. Посредником между государством, населением и пенсионным фондом может выступать наделенное полномочиями от государства профилирующее юридическое лицо, посредством выпуска ценных бумаг. [7]
Таким образом, все пенсионные активы стекаются в пенсионные фонды, а оттуда (с накопительных счетов) распределяются по отраслям через вышеуказанные профилирующие юридические лица. Размер пенсионных отчислений по отраслям должен зависеть от самих работодателей, но не менее 10% уставленных законом РК "О пенсионном обеспечении в РК" с учетом государственной программы развития отраслей
155
и в зависимости от той отрасли, в которой данное предприятие зарегистрировано и ведет основную деятельность. Для контроля необходимо просто добавить в графе при регистрации предприятия ту или иную профилирующую отрасль. [7]
Как мы видим, в основе формирования и развития пенсионной системы в Республике Казахстан лежит сложная и взаимозависимая структура, правовым регулятором которой являются множественные и разнонаправленные правовые акты. Регулирование инвестиционной деятельности пенсионных фондов не должно ограничиваться Законом РК "О пенсионном обеспечении". Положения законов Республики Казахстан "О хозяйственных товариществах", "О рынке ценных бумаг", "О налогах и других обязательных платежах в бюджет","Об инвестициях" и т.д. несомненно должны регулировать деятельность пенсионных фондов путем разработки экономико-правового механизма вложения пенсионных активов и получения прибыли из расчета на одну единицу пенсии. Одним из главных положений применения данного механизма в пенсионной системе должно стать уменьшение столь активного государственного участия в бизнесе и создание правовой основы для привлечения частного капитала, инвестиций, не в правовом смысле, а прежде всего на экономическом уровне.
Таким образом, можно сделать вывод о том, что при реализации данного Закона, учитывая опыт США, Японии и других развитых стран, чтобы не снизить благосостояние граждан Республики Казахстан, необходимо параллельно реформировать систему здравоохранения и систему социальной защиты граждан, то есть улучшение качества медицинского обслуживания, защита материнства и детства, улучшение социального пакета, стимулирование работы профсоюзных организаций, улучшение условий труда, а что касается активов пенсионных фондов, то они в свою очередь должны направляться в отрасли, приносящие прибыль. Это также будет способствовать стимулированию открытию новых производств и созданию рабочих мест, поднятию экономики в целом.
Cписок использованных источников:
1. А.А. Джаналеева, "Инвестиции в пенсионные фонды республики Казахстан", статья 2. http://semestr.kz/rusref/25/608-pensionnye-reformy-v-rk.html) 3. Stat.kz 4. http://news.nur.kz/253946.html 5. http://www.taszhargan.info 6. http://online.zakon.kz 7. Закон РК "О пенсионном обеспечении в РК" от 20 июня 1997 года УДК 342.5
ФОРМИРОВАНИЕ КАДРОВОГО РЕЗЕРВА: ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ
Жексекеева Д., danaiya86@gmail.com
Магистрант 1 курса юридического факультета ЕНУ им. Л.Н.Гумилева, Научный руководитель - Б.С. Бикситова
Государственная служба является главным инструментом для достижения целей государственной политики. Распад Советского союза и обретение Казахстана политической самостоятельности привели к переосмыслению методов государственного управления, а вместе с ними способствовали совершенствованию института государственной службы. Основными недостатками советской модели государственной службы в Казахстане, как и во всех бывших советских республиках, были:
156
- почти полная политизация государственной службы, подчинение профессиональных критериев отбора кандидатов на государственную службу и продвижения по государственной службе политическим; - отсутствие конкретных условий занятости в секторе государственной службы; - формализация государственной службы, при которой политические установки и практика их реализации. Становление демократического, правового и социального государства невозможно без эффективного государственного аппарата, основой которого являются кадры государственнойслужбы.Однойизприоритетныхзадачгосударственногостроительстваявляетсяпрофессиональнаяподготовка
государственных служащих, способных обеспечить высокую эффективность, компетентность и безупречность работы государственных органов. В настоящее время в большинстве постсоветских республик, включая и Казахстан, административная реформа вступила в новую стадию развития. Ее меры направлены на совершенствование процессов государственного управления и улучшение качества предоставления государственных услуг, повышение уровня профессионализма, результативности деятельности государственного аппарата.
Кадровой резерв - это граждане Республики Казахстан, данные о которых включены в систематизированный список, сформированный в порядке. Граждане, зачисленные в кадровый резерв, могут быть назначены в течение года на должность соответствующей или нижестоящей категории должностей административной государственной службы в пределах одной группы категорий должностей без прохождения конкурса при условии соответствия квалификационным требованиям и их согласия.[1]
Кадровый резерв рассматривается как один из источников формирования нового поколения управленческих кадров, в том числе "первых" руководителей органов государственной власти, в условиях, когда кардинальным образом изменились требования к уровню и содержанию их профессионализма, компетентности, к личностным качествам, практическим навыкам и умениям. Без подготовки высокопрофессионального, морально нравственного и надежного резерва кадров этой проблемы не решить.[2]
В Послании народу Казахстана от 14 декабря 2012 г. Президент РК подчеркнул: "Ключевое условие успеха новой экономической политики должно быть подкреплено кадрами. Для этого мы должны: Совершенствовать управленческий ресурс, и резервы для этого у нас есть. Необходимо внедрять современные инструменты менеджмента и принципы корпоративного управления в государственном секторе. Одновременно с этим нам следует извлекать пользу из международного разделения труда, в частности привлекать внешний кадровый ресурс для реализации некоторых задач нашего нового курса через программы аутсорсинга. Мы должны также привлекать лучших иностранных специалистов на открытом рынке и приглашать их работать к нам в страну. Использование управленческих кадров с обширным международным опытом и знаниями даст двойной эффект: мы не только модернизируем менеджмент нашего производства, но и обучим наши отечественные кадры. Это - новая для нас практика".[3]
Необходимость успешного развития Республики Казахстан, как и любого другого современного государства, требуют разработки и внедрения новых подходов в управлении государством, адекватной подготовки и использования кадров государственной службы. Именно они должны обеспечить дальнейшее укрепление государственности, результативность реформ и необратимость социально-экономических преобразований. Реализация новых подходов к совершенствованию государственной службы должна осуществляться на основе казахстанского и зарубежного опыта, в том числе российского, с учѐтом исторических, культурных, национальных традиций и управленческой практики, а также современных тенденций мирового развития. Изменения в системе общественных отношений, новые задачи, стоящие перед государством, требуют
157
системного научного мониторинга, теоретического осмысления и адекватной правовой регламентации. При этом правовая база должна не только отражать сегодняшнее состояние государственной службы, но и создавать необходимые условия для еѐ дальнейшего развития.
Становится очевидным, что возникающее противоречие между устаревшими правовыми решениями и растущими потребностями правоприменительной практики сдерживает развитие общественных отношений, негативно сказывается на состоянии государственного управления, снижает эффективность административной реформы. В этой связи исследование процесса формирования и развития института государственной службы в Республике Казахстан представляется актуальным и одновременно отвечающим потребностям ускорения развития страны.[4]
Становление Казахстана как независимого, демократического и правового государства невозможно без создания высокоэффективной государственной службы, движущей силой которой выступают ее кадры.
По мнению многих специалистов, например, актуальной проблемой в Казахстане и на всем постсоветском политическом пространстве было преодоление негативных социальных последствий преемственности в подходах к формированию кадров государственной службы на основе верности "хозяину", в лице ханов, биев или партий, политической ангажированности и принадлежности к ведущему социальному сословию, классу, клану или общественному объединению. Именно эти подходы в немалой степени привели к фактам социального неравенства при приеме на государственную службу и продвижении по ней. Наличие в стране демократических институтов и обеспечение научно обоснованных принципов формирования кадров государственной службы, разработка и внедрение в практику адекватного правовому государству подхода в этой сфере позволяют преодолеть стихийность и перейти к управляемости в вопросах подготовки, подбора и расстановки кадров государственных служащих.
Негативное влияние на кадровую ситуацию в Республике Казахстан оказывали в прошлом и продолжают оказывать ныне следующие факторы: форсированный рост численности государственных служащих, отсутствие системы подбора кадров на государственную службу, слабая профессиональная подготовка, дефицит компетентности значительной части государственных служащих, "старение" кадров, коррупция на государственной службе. Известно, что кадровая политика и кадровая работа в Советском Союзе во многом были чисто эмпирической областью деятельности, оберегаемой от научного освещения.
Для обеспечения высокоэффективной, отвечающей современным потребностям кадровой политики весьма актуальным является вопрос об источниках формирования кадров государственной службы, т.е. тех социальных групп, слоев, категорий граждан, являющихся основой для подготовки, подбора и расстановки государственных служащих. В юридической и политологической литературе общепринято выделять данные источники в зависимости от способа социального изменения кадрового состава государственного органа и принадлежности к нему. При таком подходе признаются два основных вида источников формирования кадров государственных органов: 1) внутренние, под которыми имеются в виду граждане, работающие в государственных органах и отвечающие требованиям, установленным для замещения той или иной должности государственной службы; 2) внешние, под которыми подразумеваются граждане, не работающие в государственных органах, но имеющие необходимые профессиональные и деловые качества для занятия определенной государственной должности.[5]
Инфраструктура обучения государственных служащих в Казахстане создавалась не на "голом" месте, а на основе той системы, которая сложилась еще в советское время. После провозглашения независимости в Казахстане были предприняты шаги по воссозданию системы профессионального обучения работников государственного аппарата. В 1991 г. был создан Институт переподготовки и повышения квалификации
158
государственных служащих при Правительстве РК, в 1994 г. - Национальная высшая школа государственного управления при Президенте РК. В 1998 г. на их базе была образована Академия государственной службы при Президенте РК. Указами Президента РК от 31 мая 2005 г. № 1583 и от 8 июля 2005 г. № 1611 Академия государственной службы при Президенте Республики Казахстан и Судебная академия при Верховном Суде Республики Казахстан были объединены в государственное учреждение "Академия государственного управления при Президенте Республики Казахстан.
С момента создания Академия подготовила более 4000 административных и политических государственных служащих. Курсы переподготовки и повышения квалификации прошли около 14000 человек.
Начиная с 2005 г., Казахстан первым из стран СНГ начал обучать госслужащих за рубежом за счет собственных средств. Только за 2010 г. было организовано обучение 112 государственных служащих центральных государственных органов за рубежом: в Лондонской школе экономики и политических наук, в Российской академии государственной службы, в Школе государственной политики (Сингапура) др.
Для обеспечения системности обучения разработана методика формирования затрат на повышение квалификации государственных служащих из расчета 1 % от фонда оплаты труда для государственных органов численностью менее 100 единиц и 0,5 % - для остальных государственных органов. Внедрение данной методики позволило увеличить количество слушателей в Академии и региональных центрах обучения.
Приказом Председателя Агентства РК по делам государственной службы от 5 февраля 2005 г. № 02-01-02/15 утверждены Правила проведения конкурса по отбору государственных служащих, направляемых на повышение квалификации за рубеж.
По нашему мнению, при направлении на обучение за границу надо уделять внимание и проблемам национальной безопасности, т.к. нередко зарубежные организации, выделяющие средства на обучение преследуют иные цели, чем помощь в развитии демократических институтов. В частности, цель приобретения агентов влияния среди тех, кто имеет реальные перспективы стать частью управленческой элиты.
Анализ вопросов обучения государственных служащих показал ряд существующих проблем. Во-первых, это недостаточное качество образовательных программ. На сегодня удовлетворенность государственных служащих возможностями обучения и повышения квалификации составляют лишь 32%. Во-вторых, наблюдается низкая заинтересованность государственных органов в обучении и профессиональном росте государственных служащих. Например, Министерство индустрии и торговли Республики Казахстан по итогам первого полугодия 2009 г. из 10 заявленных лиц, подлежащих обучению, направило в Академию государственного управления лишь 4 сотрудников, энергетики и минеральных ресурсов из 8 обучило лишь 1 сотрудника, агентство по статистике из 5 - одного. Не направили ни одного государственного служащего на обучение МИД РК, Минздрав РК, Счетный комитет РК. В-третьих, следует отметить низкий уровень первичного отбора кандидатов, рекомендуемых государственными органами для повышения квалификации за рубежом. Республиканской комиссией на каждом заседании отклоняется около 18 - 20 % кандидатов, которые не соответствуют критериям принимающей стороны.
Для решения обозначенных проблем предлагается в рамках совершенствования системы обучения государственных служащих целесообразно персонифицировать средства, идущие на обучение и обеспечить ежегодную разработку индивидуальных планов обучения, на основе которых будут заранее подбираться образовательные программы, соответствующие профессиональным потребностям государственных служащих. Необходимо поэтапно довести число государственных служащих, направляемых для обучения в лучшие образовательные центры за рубежом, до уровня 1% от штатной численности государственного органа.[6]
159
Значительная часть данных положений нашла отражение в Концепции новой модели государственной службы Республики Казахстан, которая утверждена Указом Президента Республики Казахстан от 21 июля 2011 года № 119.
Список использованной литературы:
1.Указ Президента от 04.02.2000 N 330 Об утверждении положения о кадровом резерве для занятия должностей административных государственных служащих.
2. Государственная кадровая политика и механизм ее реализации. РАГС 1998 г. стр.
280
3. Послание Президента Республики Казахстан Н.Назарбаева народу Казахстана. 14 декабря 2012 г. 4. Турисбек А.З. Правовое регулирование государственной службы в Республике Казахстан. Учебное пособие: Алматы: Жетi жаргы, 2009. 5. Турисбек А.З. Теоретико-прикладная модель государственной службы в Республике Казахстан. Монография. Электронное издание. М.: АО "Центр "ЮрИнфоР", 2012. 6. Турисбек А.З. Проблемы теории и практики государственной службы в Республике Казахстан. Монография. М.: Институт правовых и сравнительных исследований, 2011. УКД 342.4(574)
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АДАМ ЖӘНЕ АЗАМАТТАРДЫҢ САЯСИ ҚҦҚЫҚТАРЫН ҚОРҒАУДЫҢ ӚЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Жумабекова Гаухар Сматуллаевна, goha__300794@mail.ru
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ҧлттық университетің заңтану мамандығының ққ-11 тобының студенті, Астана, Қазақстан
Ғылыми жетекші - Ж. И. Ибрагимов
Қазақстан Республикасының Конституциясының бірінші бабында белгіленген мемлекеттің ең қымбат қазынасы: адам, оның ҿмірі, қҧқықтары мен бостандықтары деген ереже жай ғана қағида емес, нақты мазмҧнға ие мемлекет қызметінің басты бағыттарының бірі. Алайда адам мен азаматтардың қҧқықтары барлық жерде бірдей танылмайды жҽне қоғам санасында адам қҧқықтары мен бостандықтары идеясы кешігіп тҥсіндіріледі. Сондықтан ҚР Конституциясына сҥйеніп адам жҽне азаматардың қҧқықтары мен бостандықтарын талқылау ҿзекті болды.
Ҽрбір тҽуелсіз мемлекеттің басты қҧжаты - оның Ата Заңы екендігі баршаға мҽлім. Осы Ата Заңның, яғни Конституцияның қайнар кҿзі, тҥп-тамыры сонау ғасырлар қойнауындағы, ел ауызындағы "Қасым ханның қасқа жолы", "Есім ханның ескі жолы", Ҽз-Тҽукенің "Жеті жарғысынан", яғни дҽстҥрлі қҧқық бастаулары ретінде танылатын негізгі ҥш дала "конституциясынан" тамыр тартады деуге болады. Бҥгінгі тҽуелсіз қазақ елінің қҧқықтық қатынастарының қалыптасуы бағзы қайнарлардан бастау алады.
Еліміздің ең басты саяси-қҧқықтық қҧжаты ол ҽрине Ата Заңымыз. Қазақстан сияқты ХХІ ғасырда саяси-экономикалық дамуы, мҽдени ҽлеуметтік бағыты айқындалған, аяғын тік басып келе жатқан мемлекеттің негізгі ҧстанымы, тҧрақтылық кепілі Конституция екені айқын. Конституцияның қҧндылығы- адамның ҽлеуметтік тҽсіл - тҽжірибесінде, қоғамның тҧрақтылығында, елдің ҿркениетті бағдарында, мемлекеттің жасампаз саясатында. Ҿмірдің ҽлеуметтік-мҽдени бағыттары мен жетістіктері халық бойындағы тҿзімділікті, дҽстҥрлер сыйластығын, сенімді жҽне ҿзара тҥсінікті нығайтады ҽрі Конституцияның ҿміршеңдігін айқындайды.
160
Конституция - жай ғана қҧқықтық акт емес. Негізгі Заңның кіріспесі мен баптарында ҧлттық қоғам мен мемлекет ҿмірінің басты рухани діңгектері айқындалған. Қазақстан Республикасының Конституциясындағы (1998 жылғы 7 қазандағы №284-I жҽне 2007 жылғы 21 мамырдағы №254-III Қазақстан Республикасының заңдарымен енгізілген ҿзгерістермен жҽне толықтырулармен) кіріспесінде: "Біз, ортақ тарихи тағдыр біріктірген Қазақстан халқы, байырғы қазақ жерінде мемлекеттілік қҧра отырып, ҿзімізді еркіндік, теңдік жҽне татулық мҧраттарына берілген бейбітшіл азаматтық қоғам деп ҧғына отырып, дҥниежҥзілік қоғамдастықта лайықты орын алуды тілей отырып, қазіргі жҽне болашақ ҧрпақтар алдындағы жоғары жауапкершілігімізді сезіне отырып, ҿзіміздің егемендік қҧқығымызды негізге ала отырып, осы Конституцияны қабылдаймыз" [1,10]. Қазақстан Республикасы Конституциясының бҿлімдерінен, тарауларынан жҽне баптарынан бҧрын келетін бҿлімі кіріспе деп аталады. Кейбір мемлекеттерде конституцияларында бҧл секілді термин Негізгі Заңның мҽні ретінде қолданылмайды. Осы еліміздің Ата Заңындағы кіріспеде берік салтанаттылығы мен кҿтеріңкілігі қазақ халқының рухани жан-кҥйін, оның жаңа мақсаттары мен идеяларға, жақсы ҿмір сҥруге деген ҧдайы ҧмтылысын білдіреді. Сондай-ақ кіріспемен таныса отырып, Қазақстанның егемендігі баяндалатынын ҧғына аламыз. Оны осы кіріспедегі "Біз, ортақ тарихи тағдыр біріктірген Қазақстан халқы..." деген жолдардан кҿре аламыз. Кҿрнекті қоғам қайраткері, ҚР ҦҒА академигі, заң ғылымдарының докторы Сҧлтан Сартайҧлының Абылай Мамырайханға берген сҧхбатында мынадай келтірген сҿздерінің бірі: "Қазан тҿңкерісінен осы кҥнге дейінгі тарихымызда біз бес Конституция қабылдадық. Оның ішінде ҥш Конституция - 1924 жылғы Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасының Конституциясы, 1937 жылғы, 1978 жылғы Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының Конституциялары - тоталитарлық Одақ жҥйесінде қабылданған болатын. Сондықтан бҧл Конституцияларда, республикамыздың КСР Одағының қҧрамында социалистік бодандықта жҥрген кезде қабылданғандықтан тҽуелсіздік туралы сҿз болуы мҥмкін емес еді. Тҽуелсіздік алған тҿрт жылдың ішінде ҿз еркімізбен, ҿз қалауымызбен кҿптеген талқылаудан, пікіралысудан соң барып 1993жылғы жҽне 1995жылғы халықаралық аренада ҿз жолымен ҿркендеуге бағыт алған тҽуелсіз мемлекетіміздің Конституцияларын қабылдадық. Ал бҧларда тҽуелсіздік идеясы кеңінен кҿрініс тапты деуге болады" [2,6]. Академик ағамыздың дана ойымен толықтай келісеміз. Ҿз елінің Конституциясы, яғни Негізгі Заңы, Ата Заңы болмай тҽуелсіздік ҧғымы жайлы сҿз болуы мҥмкін емес . Ол Ата Заңымызда халқымыздың рухани жан-дҥниесі, осы елдің қҧқығы қалай дамып жатқанын, қалай жҥзеге асып жатқанын, мемлкеттің нысаны, қҧрылымы, адам жҽне азаматтардың жағдайы кҿрініс таппақ.
Конституциямыздың І бҿлімінің 1-бабының 1-тармағында: "Қазақстан Республикасы ҿзін демократиялық, зайырлы, қҧқықтық жҽне ҽлеуметтік мемлекетретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы- адам жҽне адамның ҿмірі, қҧқықтары мен бостандықтары" [3,4] делінген. Қазақстан мемлекетінің адамы жҽне азаматының ҿмірін, қҧқықтары мен бостандықтарын ең қымбат қазынасы деп тануы мемлекеттің адамға ҥнемі қамқорлық кҿрсетіп, адам жақсы ҿмір сҥруі ҥшін оған қажетті барлық жағдайды жасайтынын, оның денсаулығын сақтау ҥшін шаралар қабылдайтынын, мемлкет адамның ҿмірін қолсҧғушылықтан қорғайтынын білдіреді. Сондықтанда ҧлы заңгерлеріміз Конституциямыздың ІІ бҿлімінде адам жҽне азаматтарының қҧқықтары мен бостандықтары бекіткен болатын. Қазіргі таңдағы дамып келе жатқан Қазақстан қоғамында адам қҧқықтары мен бостандықтары қоғамдағы тоқталмайтын кҥрес нҽтижесінде ҥнемі кеңейтіліп, тереңдетіліп отырғанын байқауға болады. Ал бҧл ҥрдіс ҿз кезегінде Қазақстан елінде демократияның даму процесін кҿрсетеді. Елімізде қҧқықтық мемлекетті орнықтыру бағытында конституцияда екі негізгі міндеттің шешілуін қажет етеді: біріншіден, мемлекет институттарының қызметтерін, ҿкілеттіктері мен жауапкершілігін конституциялық жолмен белгілеу арқылы саяси билікті қҧқықтық шектеу режимін орнықтыру; екіншіден, адам мен азаматтардың қҧқықтары мен бостандықтарын
161
олардың конституциялық қҧқықтары, бостандықтары мен міндеттері жҥйесін орнату, толық қамтамасыз ету. Қазіргі қазақстандық конституциялық қҧқық ғылымында тҧлға қҧқықтары, бостандықтары мен міндеттері іштей байланысты, бірақ қоғамдық қолдану аясына байланысты қҧқықтық институттарға бҿлінеді: олар жеке (азаматтық), саяси, ҽлеуметтік-экономикалық жҽне мҽдени қҧқықтар мен бостандықтарға бҿлінеді [4,17]. Қазіргі Қазақстан конституциялық-қҧқықтық мҽртебесі тек мемлекеттің егемендіктің болуында ғана емес, тҧлғаның қҧқықтары мен бостандықтары конституцияда бекітілуінде. Қазақстандық заңгер- ғалым, академик Ғ.С. Сапарғалиевтың айтуынша: "Қазақстан мемлекетінің демократизмі халықтың жоғары саяси-қҧқықтық мҽртебесі ғана емес, адам мен азаматтың қҧқықтық жағдайы арқылы да кҿрініс табады. Конституцияда бекітілген демократиялық қҧқықтары мен бостандықтардың кең кешені азаматтарға сҿз бен ар-ождан бостандығымен, мемлекеттік органдардың істерінің басқарылуына қатысумен, қоғамдық ҧйымдарды қҧрумен жҽне т.с.с. пайдалануға заңи мҥмкіндік береді" [5,5]. Демек, адам қҧқықтары мен бостандықтарын, оның ішінде адамның саяси қҧқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету Қазақстандағы демократияны одан ҽрі дамытудың қажетті элементі екендігін кҿрсетеді. Сондықтан да осы жҧмыстың негізгі зерттелетін мҽселесін адам жҽне азаматтардың саяси қҧқықтары болмақ. Ҿткен Мемлекет жҽне қҧқық теориясынан мемлекеттің пайда болуының теорияларын қарастырған кезде Шартты теориядағы Ресей ғалымы А.Радишев ойын осы жерде қарастырсақ орынды деп ойлар едім. А.Радишевтің ойынша билік халыққа тиесілі, алайда ол мемлекет басшысына берілген жҽне оны халық бақылауы тиіс. Шарттық теорияға сҽйкес, мемлекет шарт нҽтижесі ретінде пайда болды, оның қатысушылары болып адамдар табылады, олар шарттың негізнде ҿз бостандықтарының, ҿз билігінің бір бҿлігін мемлекетке береді делінген [6,14]. Ресей ғалымы А.Радишевтің ойын қарастыратын болсақ, мемлекеттің саяси билігіне халықтың бақылауы, қатысуы керек екенін білеміз жҽне де мемлекет шарт бойынша халық келісімімен мемлекет басшысына берілгендіктен мемлекет, оның негізгі нышаны болған Конституциямызда адам қҧқықтары мен бостандықтары қарастырылып қорғауы қажет. Сонымен қатар адам жҽне азаматтардың саяси қҧқығының бекітілуі еліміздің демократиялық режимін орнықтыра да, дамыта да тҥседі.
Біздің ойымызша адам жҽне азаматтардың қҧқықтар мен бостандықтары деген - Ресей ғалымы А.Радишев теориясы бойынша шарт негізінде қалыптасқан мемлекет Ата Заңы Конституция арқылы адам жҽне азаматтардың ҿз қҧқықтарын, бостандықтарын тумысынан тануы, ҽрі мемлекет тарапынан қамтамасыз етуі, қорғауы, қоғамдағы ҽлеуметтік-саяси, экономикалық, рухани салалардағы қҧндылықтар мен игіліктерге еркіндік негізінде қол жеткізу мҥмкіндіктері. Бҧл анықтаманы Қазақстан Республикасының Конституциясының ІІ бҿлім 12-бабының 2-тармағы: "Адам қҧқықтары мен бостандықтары ҽркімге тумысынан жазылған, олар абсолютті деп танылады, олардан ешкім айыра алмайды, заңдар мен ҿзге де нормативтік қҧқықтық актілердің мазмҧны мен қолданылуы осыған қарай анықталады" [3,8] жҽне жоғары да атап кеткен А.Радишевтің теориясына сҥйеніп қарастырдық.
Адам қҧықтары тумысынан пайда болады деп жатамыз. Иҽ, расында адам тумысынан қалыптасқан табиғи қҧқықтарға иеміз, алайда біз қарастыратын адам жҽне азаматтардың саяси қҧқықтары тумысынан берілетін қҧқық ретінде қарастыра алмаймыз, себебі саяси қҧқық адамның азаматтығының болуына байланысты, ал азаматтықты кез келген адам тумысынан ала бермейді. Азаматтық ҧғымының ҿзінде азамат пен мемлекеттің ҿзара қарым-қатынасының саяси мҽні бар. Азаматтық - ол адамдардың сол мемлекетпен тҧрақты саяси-қҧқықтық байланысы [7,128]. Бҧл анықтамадан азаматтардың ҿз мемлекетімен саяси байланыста болатыны аңғарамыз, яғни азаматтардың мемлекет ісін басқарумен, демократиямен тығыз баланысты қҧқық мен бостандықты білдіреді. Республика азаматтарының мемлекетті басқару ісіне араласуы демократиялық мемлекеттің мҥмкіндігі кеңейе тҥспек. Еліміз демократиялық мемлекет қҧру мақсатында азаматтарына қҧқық пен бостандықтарын кепілдендірген.
162
Адам жҽне азаматтардың мемлекет ісінің басқарылуына қатысу қҧқығына сайлау мен референдумге қатысу қҧқығы, петициялар қҧқығы, саяси партияларды қҧру жҽне олардың қызметіне қатысу қҧқығы, мемлекеттік қызметке кіру (оған тең тҥрде қол жеткізу) қҧқығын жатқызамыз. Осы адам жҽне азаматтардың конституцияда бекітілген қҧқықтарына жеке тоқталып талдап ҿтсек.
Қазақстан Республикасының Конституциясының ІІ бҿлімі 33-бабы 2-тармағы бойынша Республика азаматтарының мемлекеттік органдар мен жергілікті ҿзін-ҿзі басқару органдарын сайлауға жҽне сайлануға, сондай-ақ республикалық референдумға қатысуға қҧқығы бар делінген [3,14]. Конституция жҽне Қазақстан Республикасының Сайлау туралы заңы азаматтардың сайлау жҽне сайлану, Республикалық референдумға қатысу қҧқығын іске асырудың кең кепілдіктерімен қамтамасыз етеді. Азаматтардың сайлау жҽне сайлану қҧқығы мемлекеттік билік жҽне ҿзін-ҿзі басқару органдарын қалыптастыруға жҽне қызметіне қатысудың конституциялық мҥмкіндігі болып табылады. Республикалық референдумға барлық облыстарды, Республика астанасын, Республикалық маңызы бар қалаларын білдіретін, бастамасымен Республика Президентіне жҥгінетін, саны жағынан тең келетін қатысушы қҧқығына ие Республиканың екі жҥз мыңнан кем болмайтын азаматы бастамаға ие. Бҧл Конституциямыздағы қҧқық азаматардың нақты саяси қҧқықтары мен бостандықтарын кҿрсететіні анық. Азаматтардың мемлекетті басқаруға байланысты органдарды ҿз шешімдері бойынша дауыс беруі, референдумға қатысып ҿзінің таңдауын білдіруі саяси билікке қатысу қҧқығын білдіреді жҽне де демократиялық мемлекеттік режимде орнығуын анықтайды. Алайда референдумға дауыс беру қҧқығы қҧқықтық санасы мен мҽдениеті жоғары тҧлғаларға берілуін ҧсынар едік. Ел басымыздың 14 желтоқсан 2012 жылғы "Қазақстан -2050" стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты" атты Қазақстан халқына жолдауында ел азаматтарының саяси қҧқықтары мен бостандықтарын одан ҽрі жетілдіретінін ҿзінің тапсырмасында атап кетті. Президентіміз қоғам жҽне азаматтар мемлекеттік шешімдер қабылдау процесі мен олардың жҥзеге асырылуына тікелей қатыстырылуы керек, жергілікті басқару органдары арқылы халыққа жергілікті маңызы бар мҽселелерді ҿз бетімен жҽне жауапкершілікпен шешуіне нақты мҥмкіндік беру керек деп атап кетті. Сондай-ақ, қоғамдық бақылауды, жергілікті жерлердегі ахуалға азаматтардың ықпалын кҥшейтудің жҽне Елбасымыз мҽслихат арқылы ауыл ҽкімдерінің сайланбалылығын енгізу туралы шешім қабылдады. Сайлау 2013 жылдан бастау алады. Осылайша, біз азаматтармен тікелей жҧмыс жасайтын жҽне мҽселені жергілікті жерде шешетін барлық ҽкімдерді сайланбалылықпен қамтитын боламыз. Азаматтардың жергілікті жерлердегі ҿзекті мҽселелерді шешуге, жергілікті билік органдарының жҧмысын бақылауға белсене араласатын уақыты туды деп кҿрсетті ҿз жолдауында [8 ,23]. Бҧл жолдау Қазақстан Республикасының Конституцисының 33-бабының 2-тармағындағы азаматтардың саяси қҧқықтары мен бостандықтарының жетілдіруінің , толықтырылуының жҽне заңнаманың эволюциялық жолмен ҥнемі дамып келе жатқанының айқын кҿрініс.
Келесі "Қазақстан Республикасы азаматтарының мемлекеттік қызметке тең тҥрде қол жеткізу қҧқығы" деп танылатын тармағы да азаматтардың конституциялық саяси қҧқықтарының бірі болып табылады. Мемлекеттік қызметке кіруге тең қҧқылық деген сҿз кез келген мемлекеттік қызметке нҽсіліне, жынысына, ҧлтына, мҥліктік жағдайына дінге қатысына жҽне басқа да талаптарға қарамастан ешқандай кемісітушіліксіз орналасуын білдіреді. Яғни азаматтың жҧмысқа даярлығы, білімі, кҽсіби даярлығы жҽне бос жҧмыс орны болған жағдайда мемлекеттік қызметке орналасуға тең мҥмкіндігі туралы айтылмақ. Алайда, бҥгінгі кҥні азаматтардың мемлекеттік қызметке тең тҥрде қол жеткізу қҧқығы ҽлі де толығымен орындалмай келеді. Оның ең басты себебінің бірі мемлекеттік аппаратта кеңінен тараған жемқорлық болып отыр. Соңғы жылдары мемлекет осы мҽселеге тереңірек кҿніл бҿліп қарастырып келеді, бірақ мемлекет ҽлі де оның шешімін таппай келеді. Сеніміміз мол бҧл сҧрақтың жауабы шешілетініне. Біздің ойымызша оның алдын алу ҥшін заңдарды кҥшейту, жемқорлықпен кҥресу жҽне де ең бастысы жалақыны
163
кҿбейту деп есептейміз. Себебі егер жалақы адам ҿмір сҥруі ҥшін жеткілікті болса, жемқорлыққа бармас деп ойлаймыз. Жемқорлыққа қарсы кҥресу шаралары елімізде жҥріп жатыр. Оның айқын дҽлелі Қазақстан Республикасы Ҥкіметінің қаулысы (2012 жылдың 15 қыркҥйегінен 15 қазанына дейін) "Сыбайлас жемқорлық қҧқық бҧзушылық фактісі туралы хабарлаған немесе сыбайлас жемқорлыққа қарсы кҥресте ҿзге де жолмен жҽрдемдескен адамдарды кҿтермелеу қағидаларын бекіту туралы" [9 ,5] қаулысы. Бҧл қаулының ҿзі жемқорлыққа қарсы кҥрес жҧмыстарының жҥргізіліп жатқанының кҿрінісі. Сонымен қатар 14 желтоқсан 2012 ҚР Президентінің "Қазақстан - 2050" стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты" атты Қазақстан халқына жолдауында мемлекет азаматтарын мемлекеттік қызметке орналасу барысында біліктілігі мен еңбек ҿтілін ғана басты негіз ретінде қарастырмай, қоғамдық орындардағы бҧзақылық ҽрекет ҥшін жеке іс қағазында жҽне резюмеде міндетті тҥрде кҿрсетілуі жҽне жҧмысқа қабылдау, қызмет сатысы бойынша ҿсіру кезінде ескерілетін жаза қолданылуды енгізу керектігін ескерді [8 ,21]. Мҧның ел азаматтарының мемлекеттік қызметке алынар кезде, қоғамдағы орнын да ескеріп мемлекетіміздің қҧқықтық мемлекет екенін де ескертеді.
Жҧмыс барысында азаматтың мемлекет істерінің басқарылуына қатысу қҧқығын қҧрайтын "қатысу қҧқықтары" қарастырылды, яғни сайлау мен референдумге қатысу қҧқығы; мемлекеттік қызметке кіру (оған тең тҥрде қол жеткізу) қҧқығы. Осы қҧқықтарды Қазақстан заңнамасы негізінде қарастыру барысында олардың эволюциялық жолмен ҥнемі жамыр келе жатқанын біле аламыз, яғни аталған саяси қҧқықтардың даму болашағы жарқын болатындығы сҿзсіз, себебі енді мемлекеттің қалыптасу кезінде саяси қажеттілік пен бостандықтың арақатынасы кҿп жағдайларда біріншінің пайдасына шешілетін, ал қазір елдің жағдайында Қазақстан демократиялық жолдан ауытқымау мақсатында кҿп жҧмыстар атқарылып, қоғам мен азаматтардың мҥддесі негізгі орынға шығып келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. ҚР Конституциясы Ғылыми-практикалық тҥсіндірме, Алматы, "Раритет", 2010.- 400бет 2. ҚР ҦҒА академигі, заң ғылымдарының докторы Сҧлтан Сартайҧлының Абылай Мамырайханға берген сҧхбатынан/ Ана тілі 20 газеті, № 34 (1027) 26 тамыз-1қыркҥйек, 2010ж .- 10бет 3. Қазақстан Республикасының Конституциясы, Астана: "Елорда" баспасы, 2008.- 56бет 4. Сман А. Правовое положение личности в Республике Казахстан (конституционно- правовой аспект) автореферат дис. д-ра юрид наук: 12.00.02-Астана, 2008. - 58бет 5. Қазақстандық заңгер - ғалым, академик Ғ.С. Сапарғалиевтың пікірі/ Дулатов Ғ.С. Қазақстан Республикасы азаматтарының саяси қҧқықтары мен бостандықтары, автореферат, заң ғылымдарының кандитаты ғылыми дҽрежесін алу ҥшін дайындалу дис. 12.00.02- Алматы, 2010.- 24бет 6. Д.А.Булгакова Мемлекет жҽне қҧқық теориясы, (оқу қҧралы)-Алматы: заң ҽдебиеті, 2004. - 106 бет 7. Ғ. Сапарбаев ҚР Конституциялық қҧқығы: - Алматы: Жеті Жарғы, 2008.- 536бет 8. 14 желтоқсан 2012 ҚР Президентінің "Қазақстан - 2050" стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты" атты Қазақстан халқына жолдауы/ Ҽділ сот ғылыми-қҧқықытық журнал 6,12 қараша-желтоқсан, 63бет 9. Заң Республикалық қҧқықтық , ғылыми-практикалық журнал, №10, 2012.-40бет/ Қазақстан Республикасы Ҥкіметінің қаулысы (2012 жылдың 15 қыркҥйегінен 15 қазанына дейін) 164
УКД 342.4(574)
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ КОНСТИТУЦИЯСЫНДАҒЫ АДАМ ЖӘНЕ АЗАМАТ МӘРТЕБЕСІН ҚОРҒАЙТЫН ИНСТИТУТТАРДЫҢ ҚЫЗМЕТІ
Қамбарханова Ақерке Талапқызы, k.akerke_1303@mail.ru
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ҧлттық университетінің Заңтану мамандығы 1 курс студенті Ғылыми жетекшісі - Ж. Ибрагимов
Азаматтық қоғам институттарының жан-жақты дамуы, мемлекет пен қоғам қатынастарының ҥйлесімділігі бағдарының нҽтижесінде мемлекеттік жҽне қоғамдық институттардың неғҧрлым белсенді ҿзара іс-қимылына конституциялық тыйымдар мен шектеулер алып тасталды, бҥгінде біздің елдің ішкі жағдайы мен қажеттіліктеріне толықтай сай келетін жергілікті ҿзін-ҿзі басқару жҥйесі жаңартылды[1,3].
Қазақстан Республикасында адамдар мен азаматтардың Конституция мен заңдарда бекітілген қҧқықтары мен бостандықтарын қорғау мен жҥзеге асыруды қамтамасыз етуі тиіс мемлекеттік институттар қҧрылады жҽне жҧмыс істейді. "Қоғам ҽрбір қадам басқан сайын демократияландыру мен адам қҧқықтары саласындағы ең жоғары стандарттарға жақындап келеді. Біз ел Конституциясында негізгі қҧқықтар мен бостандықтарды бекіттік. Бҥгінгі кҥні Қазақстанның барлық азаматтары тең қҧқықтар мен мҥмкіндіктерге ие"[2,1].
Адамның қҧқығы мен бостандығын қорғау жҽне қамтамасыз ету жҿніндегі маңызды мемлекеттік институттардың бірі Қазақстан Республикасының Президенті болып табылады. Президенттің тиісті ҿкілеттігінің заңдық негізі Конституцияда, сондай-ақ Президенттің Президент туралы Конституциялық заң кҥші бар Жарлығында бекітілген.
Конституцияда Қазақстан Республикасының Президенті - адам мен азамат қҧқықтары мен бостандықтарының кепілі деп жазылған (40-бап, 2-тармақ). Президенттің қызметіне кірісер сҽтінде халыққа беретін антында мынадай сҿздер бар: "Қазақстан халқына адал қызмет етуге, Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдарын қатаң сақтауға, азаматтардың қҧқықтары мен бостандықтарына кепілдік беруге салтанатты тҥрде ант етемін" (42-бап, 1-тармақ). Адам мен азаматтардың қҧқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету жҿніндегі мҽселелер бойынша Парламент мҽжілісіне қарауға Ҥкімет енгізетін қҧқық қорғаушылық заң жобаларына Президенттің бастамашылығы Президенттің азаматтардың қҧықтары мен бостандықтарының кепілі ретіндегі қызметінің басты бағыттарының бірі болып табылады. Ҥкімет арқылы Президент бастамашы болған кейбір заңдарды айтсақ та жетеді.
Президент, сондай-ақ адам мен азаматтың саяси, ҽлеуметтік-экономикалық жҽне жеке қҧқықтар мен бостандықтарын жҥзеге асыруды кҿздейтін жеке қҧқықтық актілер шығарады. Атап айтқанда, Президент республика азаматтығын, саяси баспана беру мҽселелерін шешеді, республиканың мемлекеттік наградаларын, қҧрметті жҽне ҿзге де атақтар береді. Президент ауыр қылмысы ҥшін қылмысы ҥшін сотталғандарға кешірім жасайды.
Президент тыйым салуды, сондай-ақ парламенттің азаматтардың конституциялық қҧқықтар мен бостандықтарын бҧзатын заңдар қабылдамауы ҥшін пайдаланылады.
165
Қазақстан Республикасының демократиялық институттарына, азаматтардың қауіпсіздігіне ерекше қатер тҿнген жағдайда Президент қалыптасқан жағдайға орай шаралар қабылдауға қҧқықты. Атап айтқанда, Президент Қазақстанның бҥкіл аумағына жҽне оның жекелеген аймақтарына тҿтенше жағдай енгізіп, Қарулы Кҥшті қолдана алады.
Қазақстан Республикасы Президентінің жанынан консультативті-кеңесші орган ретінде адам қҧқығын қорғау жҿніндегі комиссия қҧрылды. Комиссияның басты міндеті Президенттің конституциялық мҽртебесі - оның адам мен азаматтың қҧқықтары мен бостандықтарының кепілдігін, адам мен азаматтың қҧқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету жҽне қорғау тетігін жеңілдетуді жҥзеге асыруына ықпал ету болып табылады. Комиссия бҧл міндеттерді орнату мақсатында мемлекет басшысының жҽне комиссияның атына адам мен азаматтардың қҧқықтары мен бостандықтары бойынша жолдаған ҿтініштерін қарайды, адм қҧқының сақталуы туралы жыл сайын баяндамалар жасайды, адам мен азаматтардың қҧқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету механизімін жетілдіру туралы ҧсыныстар жҽне т.б. ҽзірлейді [3, 6].
"Қазақстан-2050" Стратегиясы-қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты" атты Қазақстан Республика-сының Президенті - Елбасы Н.Назар-баевтың Қазақстан халқына Жол-дауында "Қҧқықтық саясаттың маңыз-ды мҽселесі азаматтардың Консти-туция кепілдік беретін сот арқылы қор-ғалу қҧқығын жҥзеге асыруы болып та-былады"- деп кҿрсетілген.
Азаматтар ҿз қҧқығын сот арқылы қорғау қҧқығы жыл сайын артып келуде. Ол аудандық сотта қаралған азаматтық істер санынан кҿрі-неді. 2011 жылы 641 азаматтық іс қозғалып қаралса, ҿткен жылы 717 азаматтық іс қаралды. Осы азаматтық істер ішінде мемлекеттік ор-гандар мен лауазымды тҧлғалар ҽрекетіне шағымдану бойынша 2012 жылы 122 азаматтық іс қозғалды, 2011 жылы тек 9 іс болатын. Был-тырғы жылы қаралған 697 азаматтық іске 14 аппелляциялық шағым тҥсіп, облыстық сотта олардың тек ҥшеуі ғана ҿзгертілді. Бҧл сот шешімдерінің 90 пайызынан астамы кҥшінде қалып отырғанын кҿрсетеді.
Елбасы Жолдауын іске асыруда ҽлі де кҿптеген атқаратын жҧмыс-тар мен міндеттер тҧр. Осы мақсатта аудандық сот судьялары ҿзде-ріне деген талапты кҥшейтіп, жҧмыс сапасын жақсартып, азамат-тардың шағымдары бойынша уақытылы шешім қабылдап, сот тҿре-лігін жҥзеге асыру процесін оңайлатып, техникалық жетістіктерді ең-гізіп сот мҽртебесін арттырулары қажет. [4, 3]
Сот, ішкі істер, ҧлттық қауіпсіздік органдары адам мен азаматтың аңызды сипатты белгісі мынада, азаматтардың қҧқықтары мен бостандықтары жарияланып қана қоймай, оларға ҽр тҥрлі кепілдіктер де беріледі. Олар экономикалық, ҽлеуметтік, саяси, қҧқықтық жҽне ҧйымдастырушылық кепілдіктері болып бҿлінеді. Олардың ішінен қҧқық кепілдігіне тоқталып ҿтейік. Ол дегеніміз қҧқық пен бостандықтарды іс-жҥзіне асыру тҽртібін, олардың қорғау шараларын, бҧзылған кезіндегі жауапкершілігін тағайындайтын қҧқық нормалары, нормативтік актілер. Бҧл бағытта мемлекеттік органдардың қызметі елеулі орын алады. Азаматтың ҿзінің қҧқығы мен бостандықтарын қорғау ҿкілеттілігі де маңызды. Қазақстан Республикасының Конституциясы адам қҧқы туралы халықаралық қҧжаттардың негізгі идеялары мен қағидаларын қабылдады жҽне оны мемлекеттік ҿзіндік ерекшеліктерін ескере отырып нығайтты. Конституцияда мемлкеттің адамға жҽне азаматқа қатынасы туралы қағида орнықтырылды. "Адам қҧқықтары мен бостандықтары ҽркімге тҧрмысынан жазылған, олар абсолютті деп танылады, олардан ешкім айыра алмайды, заңдар мен ҿзгеде нормативтік қҧқықтық актілердің мазмҧны мен қолданылуы осыған қарай анықталады" (12-бап, 2-тармақ). Бҧл адамның табиғи қҧқын мемлекеттік тану жҽне бастау алар қайнар кҿзі болып табылады жҽне Конституция "Адам жҽне азамат" деген ІІ тарауының мазмҧнын белгілейді. Мҧнда адам қҧқымен бірге азаматтық да қҧқымен міндеті туралы. Айтылады. "Республиканың азаматы ҿзінің азаматтығына орай
166
қҧқықтарға ие болып, міндеттер атқарады" (12-бап, 3-тармақ). Сҿйтіп, аталған бҿлімде Қазақстанның конституциялық заң тарихында бірінші рет азаматтардың қҧқықтары жҽне міндеттерінмен бірге "адам қҧқы" ҧғымы бірінші рет танылды. Сҿз жоқ, "адам қҧқы" мен "азамат қҧқы" ҧғымы бір-біріне жақын жҽне табиғи тҥрде ҧштасқан ҧғымдар. Азамат деген - адам. Сондықтан, адамға қатыстының бҽрі де азаматқа да қатысты. Адамға тумысынан жазылған, абсолютті деп танылған жҽне олардан ешкім айыра алмайтын қҧқық пен бостандық Қазақстан Республикасының азаматына да тҽн. Сонымен бірге табиғи қҧқықтар мен бостандықтар шетел азаматтарына жҽне азаматтығы жоқтарға да берілген. Алайда "азаматтың қҧқы" азаматтың қҧқынан ерекшеленеді, ҿйткені мемлекет азаматқа мейлінше кең қҧқықтар мен бостандықтар беріп, мемлекеттің ҿз азаматтарына деген ерекше қатынастарына орай оған айрықша міндщет жҥктейді. Міне, осы негізде Қазақстан Республикасының Конституциясы жеке тҧлғалардың қҧқықтары мен бостандықтарын қалыптастырады. Егер қҧқықтар, бостандықтар мен міндеттер баршаға қатысты болса, онда "барлығы", "адам", "еркім", "ешкім де емес" деген терминдер қолданылады. Егер де қҧқықтар, бостандықтар мен міндеттер тек Қазақстан Республикасы азаматтары қатысты болса, онда ол туралы кҿрсетіледі. 13-бапта: "Ҽркімнің қҧқық субъектісі ретінде танылуы қҧқығы бар жҽне ҿзінің қҧқықтары мен бостандықтарын, қажетті қорғанысты қоса алғанда, заңға қайшы келмейтін барлық тҽсілдермен қорғайға хақылы" делінген, 14-бапта: "Заң мен сот алдында жҧрттың бҽрі тең" екендігі айтылады. 17-бапта былай жазылған: "Ешкімді азаптауға, оған зорлық, зомбылық жасауға, басқада қатыгездік немесе адамдық қадір-қасиетін қорлайтындай жҽбір кҿрсетуге не жазалауға болмайды". Сонымен бірге, егер ҽңгіме тек азаматтардың қҧқықтары мен бостандықтары туралы болса, онда бҧған айрықша мҽн беріледі. Ҿйткені, Қазақстан Республикасының азаматын қандай жағдайда болмасын азаматтығынан айыруға болмайды (10-баптың 2-тармағы). Конституцияда республика азаматының ҽскери қызметті ҿтеуге міндеті айрықша атап кҿрсетілді (36-бап) жҽне т.б. Қазақстан Республикасы бойынша, шетел азаматтары жҽне азаматтығы жоқ адамдар - адамдардың арнаулы мҽртебені иеленген ерекше тобы. Айталық, Конституцияның 12-бабында айтылғандай, Конституцияда, заңдарда жҽне халықаралық шарттарда ҿзгеше кҿзделмесе, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар Республикада азаматтар ҥшін белгіленген қҧқықтар мен бостандықтарды пайдаланады, сондай-ақ міндеттер атқарады.
Қолданылып жҥрген Қазақстан Республикасының Конституциясы қҧқықтық кепілдіктерді ҿзінің "Адам және Азамат" деп аталатын ІІ бҿлімінде нақтылай тҥскен.
Жалпы, кепілдік дегеніміз қамтамасыз ету деген мағынаны білдіреді. Ал заң кепілдігі дегеніміз қолданылып жҥрген заңдар арқылы мемлекеттің субъективтік қҧқықтардың жҥзеге асырылуын қамтамасыздандыру қҧралдыра мен тҽсілдері. Бҧл ең алдымен ҽркімнің ҿз қҧқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғау, білікті заң кҿмегін алу қҧқықтары т.б. осы қҧқықтарға кінҽсіздік презумпциясын қосу керек: заңсыҿ тҽсілмен алынған айғақтардың заңды кҥшінің болмайтындығы, қылмыстық заңды ҧқсастығына қарай қолдануға жол берілмейтіндігі, бір қҧқық бҧзушылық ҥшін қайтадан қылмыстық мҽселе ҽкімшілік жазаға тартуға тыйым салу, т.б. Ҿкінішке орай, кезінде қолында билігі бар қҧрылымдар мен лауазымды адамдардың ҿздеріне жҥктелген міндеттерді теріс орындауының кесірінен жазасын ҿтеп қайтқан ешбір кінҽсіз адамдарды қылмыскер деп танудың куҽгері біздің тарихымыз. Ҧзақ уақыт бойы заңгерлер мен ғалымдар кінҽсіздік презумпциясының ҿзіне кҥдік тҥғызады. Ал белгілі бір кезеңдерде ол ҿзінің мҽнін мҥлдем жойды. Тіпті заңда тікелей кінҽсіздік презумпциясы жҿнінде тҥсінік жоқ. Осыған қарамастан қазіргі кезде Қазақстан Республикасының Конституциясында аталған терминнің мағынасы "адамның кінҽлі екендігі заңды кҥшіне енген сот ҥкімімен танылғанша ол жасалған қылмысқа кінҽлі емес деп есептеледі", - деп кҿрсетілген (77-бап,
167
3-тармақ). Айыпталушы ҿзінің кінҽсіздігін дҽлелдеуге міндетті емес. Адамның кінҽлі екендігі жҿніндегі кез келген кҥдік айыпталушының пайдасына қарастырылады. Заңсыз тҽсілмен алынған айғақтардың заңды кҥші болмайды. Ешкім де ҿзінің жеке мойындау негізінде ғана сотталуға тиіс емес. Осыған байланысты айтатын бір жайт - қазір ешкім ҿзіне ҿзі, жҧбайына (зайыбына) жҽне заңмен белгіленген шектегі жақын туыстарына қарсы айғақ беруге міндетті емес. Діни қызметшілер ҿздеріне сеніп сырын ашқандарға қарсы куҽгер болуға міндетті емес. Сҿйтіп, бҧрын қолданылып келген қалай болса да айыпталушының кінҽсіз дҽлелдейтін деректерді табу айласының тҥп тамырына балта шабылды. Конституцияның 77-бабының 3-тармағының 3)-тармақшасы сот ҽділдігін жҥзеге асырудың конституциялық принципінің бірін сақтайды, оны сот заңды қолданғанда басшылыққа алуға тиіс: "Ҿзіне заңмен кҿзделген соттылығын оның келісімінсіз ешкімнің ҿзгеруіне болмайды". Іс жҥргізу заңмен ҽр тҥрлі санаттарға істердің соттылығын анықтағанда ҿзіндік ерекшелігі, кҥрделілігі, істің қоғамдық мҽне, оны тез жҽне тиімді шешудің қажеттілігі ескеріледі. Қылмыстық іс жҥргізу немесе Азаматтық іс жҥргізу нормаларында кҿрсетілгендей, Конституцияның 77-бабының 3-тармағы, 3)-тармақшасының негізінде іс бойынша жақтардың келісімінсіз істің соттылығын ҿзгертуге болмайды[5,9].
Кҿмектің тҥрі ҽр тҥрлі. Ол - конституция нормаларын (заңдарды тҥсіндіру ретінде, не адвокаттардың қылмыстық, азаматтық, шаруашылық істерге байланысты сот істеріне қатысын, заң кҿмегін беруі ретінде болуы мҥмкін. Ҧсталған, тҧтқындалған, қылмыс жасады деп айып тағылған ҽрбір адам сол ҧсталған, тҧтқындалған немесе айып тағылған кезден бастап адвокаттық (қорғаушының) кҿмегін пайдалануға қҧқылы.
Осыдан залалдың ҿтелуін талап ету қҧқығы туындайды. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 9-бабына сҽйкес, қҧқығы бҧзылған адам, егер заң қҧжаттарында немесе шартта ҿзгеше кҿзделмесе, ҿзіне келтірілген залалдың толық ҿтелуін талап ете алады. Қҧқығыбҧзылған адам жасаған немесе жасауға тиісті шығыстар, оның мҥлкінің жоғалуы немесе зақымдануы (нақты нҧқсан), сондай-ақ сол адамның қҧқығы бҧзылмаған болса, дағдылы айналым жағдайында оның алуына болатын, бірақ алынбай қалған табыстарды (айырылып қалған пайда) залалдар деп тҥсініледі (4-тармақ). Ал моральдық нҧқсан азаматтық кодексте кҿзделген залалдардан тыс ҿтіледі.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1 2010-20 Қҧқықтық саясат тҧжырымдамасы. //Егемен Қазақстан. - Астана, 2009 28 тамыз., 3 бет. - 8 бет 2 Қазақстан Республикасының Президенті - Елбасы Н.Ҽ.Назарбаевтың "Қазақстан - 2050" стратегиясы - қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты" атты Қазақстан халқына Жолдауы. // Егемен Қазақстан, 2012 15 желтоқсан ,6-б. 8 бет. 3 А.Тасболатов . Бостандық пен қҧқық кепілі // Егемен Қазақстан, 2007,6-б. 8 бет. 4 Қазақстан Республикасының Президенті - Елбасы Н.Ҽ.Назарбаевтың "Қазақстан - 2050" стратегиясы - қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты" атты Қазақстан халқына Жолдауы. // Егемен Қазақстан, 2012 15 желтоқсан ,3-б. 8 бет. 5 К.Қосекеев. Адам қҧқығы мен бостандығы - жедел іздестіру қызметінің басты қағидасы // Халық,2006,9-б. 18 бет. 6 Қазақстан Республикасының Конституциясы. - Алматы, 2012. 7 Тоқболатов И. Адам қҧқығы мен бостандығын жҥзеге асырудағы сот қағидалары //Заң , № 7, 2002, 80 бет. 168
УДК:349.6
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ШӚЛЕЙТТЕНУМЕН КҤРЕСУДІҢ КЕЙБІР ҚҦҚЫҚТЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
Камелова С.А, s-kamelova@mail.ru
Л. Н. Гумилев атындағы ЕҦУ, Заң факультеті, 2-курс студенті Астана қаласы, Қазақстан
Ғылыми жетекші - Жусипова Б.А.
Жер мҽселесі кез - келген мемлекеттің саясатында, экономикасында, экологиясында жҽне ҽлеуметтік саласында басты назарда болған жҽне болады. Ол тек ҧлттық деңгейде емес, жаһандық мҽселе, сондықтан ҽлемде жердің сапасының нашарлау ҥрдісі орын алуда. Сол себепті қазіргі уақытта ҽлемде жерге барлық байлықтың кҿзі, қҧнды табиғи ресурс жҽне ҿңдіріс факторлары ретінде ерекше назар аударылып отыр.
Қазақстанның барлық облыстарыда дерлік жердің сапасының нашарлау ҥрдісі орын алуда оның ішінде босалқы жерлер шҿлейттенуге ауылшаруашылығы алқаптары деградацияға, ластануға қҧнарлығын қалпына келтіру бейімділігін жоғалтуда.
Шҿлейттену бҧл табиғат экожҥйесінің бҧзылуына жҽне біздің іс-ҽрекетімізсіз қайта қалпына келуі мҥмкін емес процесс болып табылады.
Жер қыртысының қҧнарлылығының тҿмендеуінің негізгі себебі, бҧл жер жырту, эрозияның болуына ыңғай жасау жҽне бҧл процестердің шиеленісуіне дала ҿрттері мен жасыл егісті қырқу да ҿз ҽсерін тигізеді. Сонымен қатар, елдi мекендер аумағында қоқыстарды ҧйымдастырудың, топырақтардың жҽне улы заттармен жер асты суларының ластануының, кҿлiктiң ҽсер етуiнiң нҽтижесi ауа температурасының кҿтерілуі мен қҧрғаудың ҿршуін жатқызуға да болады [1].
Қазақстан Республикасының жер ресурстарын басқару агенттігінің мҽліметтері бойынша қазіргі таңда еліміздің ҥштен екі бҿлігі тҥрлі дҽрежеде шҿлейттену процесіне ҧшыраған. Жҥргізілген жер мониторингісінің нҽтижелеріне сҽйкес сапалық сипаттар бойынша 30,5 миллион гектар жер жел жҽне судың ҽсерінен мҥжілген, олардың бір жарым миллионын егістік жерлер қҧрайды.
1994 жылы БҦҦ-ның шҿлейттену мен қҧрғақшылыққа қарсы кҥрес жҿніндегі конвенциясы қабылданып, тағы бір жылдан кейін маусымның 17-сі дҥниежҥзілік шҿлейттену мен қҧрғақшылыққа қарсы кҥрес кҥні деп жарияланған болатын. БҦҦ мамандарының айтуынша, жер бетінің ҥштен бір бҿлігі шҿлейттену мен қҧрғақшылыққа бейім келеді, сондықтан бҧл жаһандық проблема ҽлемнің жҥзден астам елінде тҧратын 2 миллиард адамға кері ҽсерін тигізеді. Оның ҥстіне, қҧрғақшылыққа бейім жерде тҧратын 2 миллиард халықтың тең жартысы кедейшілікте ҿмір сҥреді.
Шҿлейттенудің нҽтижесі кедейшілік пен аштыққа апарып соғады. Мҧндай жағдай халықтың ҽлеуметтік, экономикалық, жҽне саяси жағынан наразылықтарын білдіріп, шиеленістер болуына ҽкеліп соғады.
Шҿлейттену масштабының ҿсуі бҥкіл ҽлемдегі кедейлер санының ҿсіп, жаңа тҧрақ пен ҿмір сҥру ҥшін азық қорын іздеуіне мҽжбҥрлейді. БҦҦ-ның есебіне сҽйкес қазіргі таңда мҧндай экологиялық мигранттар саны 24млн-ға жеткен, ал 2050жылы олардың саны 200млн-ға дейін жету қаупі бар [2].
Соңғы жылдары дҥниенің ҽр бҧрышынан шҿлейттенудің ауқымы кеңейіп келе жатқандығы жҿнінде жаңалықтар таралуда. Мысалы, БҦҦ-ның мҽліметіне сҥйенсек, шҿлейттенуге тек Солтҥстік Американың ҿзінде пайдалы жерлердiң шамамен 100 мың га жері ҧшыраған. Бҧл қауіптің негізгі себебі ретінде қолайсыз ауа-райы, ҿсімдік жамылғыларының жойылуы, табиғатты тиімсіз пайдалану, ауыл шаруашылығын, кҿлiктi дамыту барысында жасалған шаралар тҥсіндіріледі. Шҿлдену процесінің ҿршуіне
169
байланысты кейбір ғалымдар азық-тҥлік жетіспеушілігінің одан ҽрі кҥшеюі мҥмкін екенін де айтады.
ЮНЕСКО-ның бақылауы бойынша соңғы 50 жылда Оңтҥстік Американың жартысымен тең аймақ қайта қалпына келмейтін шҿл тҥріне айналған. Бҧл жағдай шектен тыс мал жайылымдарын ретсіз пайдалану, ормандарды жою, жерді жҥйесіз қолдану, жолдарды жҽне басқа да инженерлік қҧрылыстарды салу, тҧрғындар саны мен техникалық қҧралдардың ҿсуі нҽтижесінде орын алып отыр [3].
Қазіргі таңда Ресей мемлекеті де осы мҽселемен кешенді кҥрес жҥргізуде. Ресейдің бҧл мҽселеге ҧшырауының ҿзіндік себептері бар, солардың ішіндегі ең маңыздысы ретінде мемлекеттің азық-тҥлікпен қамсыздандырылуына қауіп тҿндіретін ауыл шаруашылығында жерді қолдануын атап кҿрсетуге болады.Ресейдің ауыл шаруашылығына қолайлы жерлерінің шҿлге айналуы мемлекет ҥшін аса қауіпті [4].
Бҧл ғаламдық мҽселенің оңтайлы шешімі табиғатты қорғау саласында жҽне шҿлейттенумен кҥрес жҿнінде халықаралық серіктестік. Жер мен жердегі тіршілік атаулының ҿмірі - атқарылар істі бақылау, қадағалау жҧмысы ҿз уақытында жҥйелі тҥрде орындалуымен байланысты.
Мҽселен Ресей мемлекетінде табиғи ресурстар мен экология министрлігі Ресей Федерациясының Ҥкіметінің қолдауымен "шҿлейттенумен кҥресу шараларының кешенін" іске асыруда.
Шаралар кешені екі бағыт бойынша: федералдық жҽне аумақтық кҿлемде іске асырылады. Аталмыш бағдарламада жағдайды талдау, шҿлейттенген аймақтардың ауқымын бағалау жҽне Ресей шекарасындағы шҿлейттену процесінің дамуының болжамын жасау ҧсынылған. Одан басқа, бағдарлама мемлекет шекарасында шҿлейттенумен жҽне топырақтың қҧнарсыздануымен кҥрес бойынша іс-шаралар атқаруды қарастырады. Кешен гидротехникалық, топырақ қҧнарсыздануына қарсы, фитомелиоративтік шаралар, ауыл шаруашылығы саласында қолданылатын жерлердің бҥлінуінің алдын алу жҽне топырақ қҧнарлылығын қалпына келтіру бойынша іс-шараларды қамтиды. Шаралар кешені 2003 жылы ҿзі қҧрамына қабылданған БҦҦ-ның шҿлейттенумен кҥресу бойынша Конвенциясындағы халықаралық міндеттерді де ескереді.
Бҥкілҽлемдік шҿлейттену мен шҿлденумен кҥресу кҥні 17маусымда Ресейде экологтар мен қоршаған орта қорғау топырақты қҧнарландырып, ағаштар отырғызады, сонымен бірге шҿлейттену мен шҿлденумен кҥрестің қажеттілігі жҿнінде жастарға сабақ ҿткізеді [5].
Шҿлейттенуге қарсы кҥрес жҿнiндегi конвенцияда қабылданған ҿлшемдерiне сҽйкес айқындалған Қазақстанда да шҿлейттенудiң басты тҧрпаты мыналар болып табылды: ҿсiмдiктердiң жҧтауы; топырақтың сулы жҽне желдi эрозиясы; топырақтың сортаңдануы жҽне қарашiрiнсiзденуi; топырақтың, грунт жҽне жерасты суларының химиялық ластануы; жердiң жҽне гидрологиялық режимнiң техногендiк бҧзылуы.
Ҿсiмдiк жамылғысының жҧтауы - бҧл ормандардың, жайылымдық жерлер мен шабындықтардың жҧтауы тҥрiнде кҿрiнiс беретiн шҿлейттенудің ең кҿп тараған жҽне сырттай айқындалатын процесi. Біздің пікірімізше,елімізде жер ресурстарын қорғау жҽне ҧтымды пайдалануды жетілдіру аясында мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары ретінде жердің шҿлейттенуі жҽне тозуымен кҥресудің экономикалық тетіктерін енгізу мақсатында ауылшаруашылық жерлерінінің ҿнімділігін артыру жҽне ҿсімдіктерді, ормандарды, сексеуіл тҧқымын босалқы жерлерге егу.
Қазақстан Республикасының экологиялық кодексінің 217-бабына сҽйкес жердi қорғау мақсатында жер учаскелерiнiң меншiк иелерi, жер пайдаланушылар:
- жердi су жҽне жел эрозиясынан, селдерден, су басудан, батпақтанудан, қайта тҧзданудан, қҧрғап кетуден, тығыздалудан, радиоактивтi жҽне химиялық заттармен ластанудан, ҿндiрiс жҽне тҧтыну қалдықтарымен қоқыстанудан, ластанудан, оның iшiнде биогендiк ластанудан, сондай-ақ басқа да терiс ҽсерлерден сақтау;
170
- ауыл шаруашылығы алқаптарын жҽне басқа да жердi бактериялық-паразиттiк жҽне карантиндiк зиянкестермен жҽне ҿсiмдiктер ауруларымен зақымданудан, арамшҿптер, бҧталар жҽне шiлiктер басып кетуден, жердiң жай-кҥйiнiң ҿзге де нашарлану тҥрлерiнен қорғау; - ластанудың, оның iшiнде биогендiк ластанудың жҽне жердiң қоқыстануының салдарларын жою; - мелиорацияның қол жеткiзiлген деңгейiн сақтау; - бҥлiнген жердiң қҧнарлылығын қалпына келтiру, топырақ қҧнарлылығын қалпына келтiру, жердi айналымға уақтылы енгiзу; - топырақтың қҧнарлы қабатын кейiннен жердiң қҧнарлылығын қалпына келтiрудi жҥргiзу кезiнде пайдалану ҥшiн алу мен сақтау жҿнiндегi iс-шараларды жҥргiзуге мiндеттi [6]. 2004-2015 жылдарға арналған Қазақстан Республикасының экологиялық қауіпсіздігі Концепциясын жҥзеге асыру мақсатында Қазақстан Республикасы Ҥкіметінің 2005 жылдың 24 қаңтарындағы №49 қаулысымен бекітілген "Қазақстан Республикасында шҿлейттенумен кҥрес жҥргізу жҿнінде 2005-2015 жылдарға арналған бағдарлама" қабылданды, аталған бағдарлама жерлердін шҿлейттенуін тоқтату мен алдын алу шараларын жҽне алқаптарды тҧрақты қалпында сақтап тҧруға бағытталған іс-шараларды жҥзеге асыруды кҿздейді [7]. Шҿлейттену процесінің қарқынын азайту ҥшін ауыл шаруашылығы саласында табиғатты барынша қорғап, қадағалау сынды шаралар жҥргізу міндетте тҧр. Ҽдебиеттер тізімі:
1. Новиков Ю.В. Экология, окружающая среда и человек. - М.: Гранд, 2000г. - 127 б. 2. Охранаприроды.http://www.treeland.ru/article/home/kaktu/bleak/pu/opuctynivanie_i_ohrana_prirody.htm
3. Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология: жоғары оқу орындарына арналған оқулық. - Рн/Д : Феникс, 2007. - 173 б. 4. Энциклопедия для детей: Т. 3 (География). - М.: Аванта+, 1994. - 640 б. 5. Меры по борьбе с опустыниванием. http://www.rgo.ru/2010/11/kompleks-mer-po-borbe-s-opustynivaniem/ 6. ҚР Экологиялық кодексі. 2007. 9 қаңтар. 7. Қазақстан Республикасында шҿлейттенумен кҥрес жҥргізу жҿнінде 2005-2015 жылдарға арналған бағдарлама УДК 341.233
ПРАВОВЫЕ ОСНОВЫ ОСУЩЕСТВЛЕНИЯ ГУМАНИТАРНЫХ ИНТЕРВЕНЦИЙ
Кудайбергенов Аскар Кажымуратулы, oskar755@mail.ru
Магистрант 2 курса, юридический факультет, Евразийский национальный университет имени Л.Н. Гумилева, Астана, Казахстан
Научный руководитель - Карабаев Ф.Ж.
Проведение гуманитарных интервенций в качестве операции международного характера должно соответствовать общепризнанных принципам и нормам международного права, в том числе принципам суверенитета и невмешательства во внутренние дела.
В современном глобализирующемся мире, когда международная безопасность и всеобщий мир могут быть поставлены под угрозу односторонними силовыми действиями
171
государств, нельзя допускать того, чтобы каждое государство самостоятельно решало вопрос о своем праве на гуманитарную интервенцию.
Правомерность проведения гуманитарной интервенции, помимо оценки ее целей и оснований, определяется и путем анализа ее:
субъектного состава:
- реализация акции по решению Совета Безопасности ООН, в одностороннем порядке с последующим получением такой санкции либо вообще без таковой; - вооруженными формированиями под эгидой ООН, привлеченных ею региональных организаций либо одной или нескольких стран), 2) объектного состава - путем установления круга лиц, органов и объектов, в отношении которых реализуются меры гуманитарной интервенции; 3) реализуемые меры в ходе проведения гуманитарной интервенции: - осуществление военных операций (захват объектов на территории государства-нарушителя, ведение боевых операций и т.д.), - прекращение исполнения полномочий ранее действовавшими органами власти, установление контроля над осуществлением функций публичной власти, - обеспечение привлечения к ответственности представителей власти такой страны и др. Принимаемые ООН принудительные меры военного характера имеют три основные формы:
1) военную операцию, санкционированную Советом Безопасности ООН и проводимую под личным руководством Генерального секретаря ООН при непосредственном контроле за ее осуществлением со стороны СБ ООН. Аналогичные операции можно назвать "собственно ооновские операции"; 2) меры, принимаемые в соответствии с решением Совета Безопасности ООН и ст. 53 Устава ООН, касающиеся предлагаемых или уже предпринимаемых принудительных мер, а также мер, принимаемых в соответствии с региональными соглашениями; 3) санкционированное Советом Безопасности ООН или в ряде случаев Генеральной Ассамблеей ООН применение силы или угрозы применения в отношении любого государства коалицией государств. Следует обращать особое внимание на контекстуальные особенности каждого подобного случая, а именно: принимались ли аналогичные меры с согласия на то или без согласия признанных властей государства, против которого такие меры применяются. Необходимо отметить, что некоторые международно-правовые аспекты, связанные с применением вооруженной силы, не вызывают споров, а некоторые из них оспариваются. Проблемы определения основания прекращений гуманитарной интервенции и применения мер ответственности за допущенные нарушения международного права в ходе ее реализации в наибольшей степени отражают взаимосвязь вопросов международных отношений, мировой политики и международного права. Анализ нормативных актов региональных организаций, а также примеры их конкретных действий, направленных на урегулирование вооруженных конфликтов, позволяют сделать вывод о том, что общее международное право открывает значительный простор для учета специфики региональных систем и вместе с тем устанавливает границы совместимости, за которыми наступает изоляция региональной системы. Доктрине, а в определенной мере и практике, известны концепции регионального международного права: американского, африканского, мусульманского, социалистического. Все это применимо и к вооруженным конфликтам международного характера. 172
Наконец, ни одна из этих региональных организаций не имеет того авторитета, каким неизменно пользуется ООН, несмотря на ряд нареканий по поводу ее миротворческой деятельности.
По общему мнению, объяснением существующего сложного положения должны служить объективные причины. В период противостояния двух политических систем ООН выполняла функции, связанные с Главой VI Устава ООН, и только в 1990-е гг. наиболее актуальными стали действия по принуждению к миру (ст. VII Устава ООН). ООН не имеет соответствующих руководящих институтов, средств и опыта. ООН продолжает испытывать проблемы, связанные с организацией и управлением ее полевыми операциями, недостаточно развитой инфраструктурой и дефицитом финансовых средств[1].
Тенденция к интернационализации внутренних вооруженных конфликтов подразумевает более активную вовлеченность ООН в этот процесс.
Несовершенство руководства проведением операций по поддержанию мира, а также ситуации, которые в ходе военных действий не поддаются управлению, приводят к гибели самих миротворцев. В некоторых случаях причиной гибели людей является их недостаточная компетенция в специфике условий внутреннего вооруженного конфликта. ООН в целях совершенствования операций по поддержанию мира создала Ситуационный центр и развернула сеть учреждений профессиональной подготовки международного миротворческого персонала. 9 декабря 1994 года Генеральная Ассамблея одобрила Конвенцию о безопасности персонала ООН. В этом документе идет речь о предоставлении действенной защиты тем служащим ООН, которые непосредственно участвуют в операциях по поддержанию мира. Следовательно, проблема заключается в совершенствовании механизма действий ООН по урегулированию вооруженных конфликтов.
В современном миротворчестве главной проблемой видится правовое обеспечение деятельности тех многофункциональных сил, которые с разрешения Совета Безопасности взяли на себя конкретные обязательства по поддержанию и восстановлению международного мира и безопасности.
О необходимости реформирования структур ООН, занятых в важном деле поддержания мира, упоминается во многих резолюциях Генеральной ассамблеи. Предполагается новая трактовка ст. 43 Устава ООН, в которой предусматривается комплекс соглашений о предоставлении в распоряжение Совета Безопасности необходимых вооруженных сил для поддержания мира. По утверждению Генерального секретаря ООН Кофи Аннана, к 1998 году система резервных соглашений уже охватывала 74 государства, были взяты обязательства о выделении для обеспечения ОПМ под эгидой ООН свыше ста тысяч человек.
Техника миротворческих операций ООН существенно отличается от той, которой обучены солдаты и офицеры национальных армий. В 1990-х гг. только государства Скандинавии и Канада реально осуществляли программу подготовки воинских миротворческих контингентов.
Теоретически достоинством данного институционного нововведения является сочетание общего руководства ООН с инициативой государств, внесших вклад в дело миротворчества на солидарной основе. В своего рода "резервную армию" ООН должны войти находящиеся в постоянной готовности специальные добровольные воинские контингента стран-членов для переброски по решению Совета Безопасности в район кризиса. Имеется предложение Японии и Бразилии о включении в Устав дополнительной статьи об операциях по поддержанию мира. Последнее также представляется малореальным.
Необходимо создание эффективной системы раннего предупреждения, основанной на экономической и социальной помощи, интенсификации деятельности системы специальных представителей Генерального секретаря ООН, ответственных за раннее
173
предупреждение о потенциальных кризисах и предоставление соответствующей социально- экономической и военно-политической информации, создание специального органа в ООН (возможно, на базе реорганизованного Совета по опеке), в котором представители этнических и других притесняемых групп могли бы излагать свои проблемы, получать рекомендации экспертов, а также вести соответствующие переговоры. Усиливается значение превентивной дипломатии (особенно на ранней невооруженной стадии конфликта), а также через политические мероприятия по пропаганде культуры мира, компромисса и мирного сосуществования различных социальных групп. Необходим более эффективный контроль за поставками оружия в конфликтогенные регионы.
Особенно действенным является механизм переговоров для урегулирования внутренних вооруженных конфликтов. Формула решения и соответствующий механизм переговоров были эффективно применены в 80-е годы для решения сложнейшего комплекса проблем в Центральной Америке. Ведущую роль в этом процессе имели страны Латинской Америки и их организации: Контадорская группа (Венесуэла, Колумбия, Мексика, Панама), Группа поддержки (Аргентина, Бразилия, Перу, Уругвай)
[7].
Как отмечают аналитики, расходы на внутренние вооруженные конфликты второй половины XX века составили огромные суммы. При этом напрашивается вопрос: а не лучше ли эти деньги направить на развитие конфликтогенных регионов? Ведь, как известно, бедность и безысходность способствуют процветанию расового, религиозного и других видов экстремизма.
В целом же, как отмечают ученые, гораздо эффективнее использовать принцип предотвращения конфликтов "через развитие" посредством международных экономических и финансовых организаций. Примером успешного решения такого рода задач следует назвать реализацию рекомендаций Международного валютного фонда (МВФ) для Уганды и Ганы, прогресс социально-экономических преобразований в Танзании и Замбии, появление предпосылок для выполнения второго этапа задач по созданию Африканского Экономического Сообщества.
Можно сделать вывод, что в рамках предотвращения конфликтов выделяются три сферы деятельности:
1) создание системы раннего предупреждения; 2) превентивная дипломатия; 3) укрепление мер доверия, контроля над торговлей оружием; 4) повышение экономического и социального уровня жизни в конфликтогенных регионах и т.д. Как отмечает Кофи Аннан, являвшийся Генеральным Секретарем ООН в 1997 - 2006 гг., с окончанием холодной войны операции ООН неизмеримо расширились и качественно усложнились . Необходимо оказание в рамках ООН гуманитарной помощи в постконфликтном строительстве. В соответствии с доктриной постконфликтное миростроительство является не чем иным, как действием по установлению и поддержанию структур в постконфликтный период, который должен способствовать укреплению и упрочению мира в целях предотвращения рецидивов конфликта. В условиях усиливающейся взаимозависимости мира, организаторам операций по поддержанию мира приходится планировать все более нетрадиционные задачи, к которым нужно отнести наблюдение за проведением выборов. В рамках Департамента ООН по проведению операций по поддержанию мира создано (с 1992 г.) специальное подразделение по оказанию помощи в проведении выборов. Такие мероприятия ООН уже осуществила в Никарагуа и в Гаити (1990), Анголе (1992), ЮАР и в Мозамбике (1994). В Индонезии сотрудниками миссий ООН проводится подготовка местного персонала для 174
соответствующих органов власти по базовой проблематике международного гуманитарного права и международного права прав человека .
Предложением по совершенствованию проведения миротворческих операций является необходимость проведения всестороннего анализа беспристрастной организацией каждой из операций по поддержанию мира, необходимость более жесткой оценки действий каждого из государств, вовлеченного в интернационализированный вооруженный конфликт. Ученые указывают на практику первых лет миротворчества, когда почти каждая из миротворческих акций выносилась на международный суд, который в своем решении квалифицировал действия не только миротворческих войск ООН, но и давал оценку действиям иным сторонам конфликтa [3].
Таким образом, обоснован вывод о том, что преимущество универсальных средств решения проблем урегулирования вооруженных конфликтов немеждународного характера очевидно. Только консолидация всех государств может дать существенный результат. С учетом того, что все права человека универсальны, неделимы, взаимосвязаны и взаимозависимы, международное сообщество должно относиться к правам человека глобально, на справедливой и равной основе. В Декларации тысячелетия ООН, принятой ГА в ее резолюции 55/2 от 8 сентября 2000 г., отмечается: "Международная солидарность как средство обеспечения прав человека является реальностью международной жизни, которую следует ценить, но которая нуждается в новом развитии в целях создания более справедливого и равноправного международного порядка, благоприятного для осуществления этих прав" .
Несмотря на рецидивы отхода от принципов ООН, международно- правовая система, основанная ООН, развивалась и принимала все более широкий масштаб и совершенную форму. Сфера международно-правового регулирования вопросов международной и региональной безопасности расширялась и с каждым годом повышается эффективность всей системы.
Сегодня новые реалии в совокупности с преградами, стоящими на пути обеспечения международной безопасности, являются своеобразным экзаменом для устоявшейся международно-правовой системы, и от того, как современная система международных отношений справится со своими новыми задачами, зависит, будет зависеть судьба всего человечества.
Таким образом, критерии для принятия всех основных решений при проведении гуманитарной интервенции должны носить правовой характер, включая:
определение оснований для осуществления гуманитарной интервенции - массовые и существенные нарушения прав человека, защищаемых общепризнанными принципами и нормами международного права;
- механизм санкционирования гуманитарной интервенции - Советом Безопасности ООН в соответствии с Уставом ООН, как единственный легитимный путь осуществления международного вмешательства, обеспечивающий максимально представительное участие в принятии решения и обеспечении беспристрастного контроля за его реализацией; механизм исполнения мероприятий по осуществлению гуманитарной интервенции - через органы (Военно-Штабной Комитет) или подразделения (миротворческие силы) ООН, при необходимости и возможности - с привлечением сил и средств международных организаций и государств; - действенные меры контроля и привлечения к ответственности всех лиц и организаций, допустивших нарушения международного права в ходе осуществления гуманитарной интервенции [4]. Реализация такого международно-правового механизма санкционирования, проведения и контроля гуманитарных интервенций требует, как минимум, внесения изменений и дополнения норм Устава ООН для инкорпорации соответствующих процедур, в более широком смысле - реформирования органов ООН (в первую очередь, 175
Совета Безопасности) и нормативного закрепления международно-правового принципа "ответственности за защиту".
Список использованной литературы:
1. UNGA Res. 49/59 of 9 December, 1994, The Convention of the Safety of United Nations and Associated Personnel, UNGA Res. 49/59. 9 Dec., 1994 // The Key Resolutions of the United Nations General Assembly, 1948 - 1996. Oxford University Press. 1997. P. 621 - 630. 2. Насиновский Е.В. Вооруженные конфликты. Поиск решения. М., 1996. С. 40- 41. 3. См.: Егоров С.А. Актуальные проблемы права вооруженных конфликтов: Учебное пособие. M., 2000. С. 221. 4. Аннап К.А. Годовой доклад о работе Организации. Н.-Й. 1998. С. 23. УДК 342
ПРАВОВЫЕ АСПЕКТЫ РЕФОРМЫ МЕСТНОГО САМОУПРАВЛЕНИЯ В РЕСПУБЛИКЕ КАЗАХСТАН
Кусаинов Алихан Аманжолович, akakrg@gmail.com,
студент Высшей школы национального права Казахского гуманитарно-юридического университета, Астана, Казахстан
Научный руководитель - к.ю.н. А.Б.Жумадилова.
Одним из путей демократизации казахстанского общества является становление местного самоуправления как основы гражданского общества.
В своем Послании Президент Республики Казахстан Н.А. Назарбаев народу Казахстана "Стратегия "Казахстан-2050": новый политический курс состоявшегося государства" поставил цель по формированию нового типа государственного управления, который должен отвечать новым задачам служения обществу и укрепления государственности. Общество и граждане должны быть непосредственно вовлечены в процесс принятия государственных решений и их реализацию. Через органы местного самоуправления нужно предоставить населению реальную возможность самостоятельно и ответственно решать вопросы местного значения. [1]
Правовыми основами института местного самоуправления в Казахстане являются Конституция Республики Казахстан от 30 августа 1995 г., Закон Республики Казахстан "О местном государственном управлении и самоуправлении в Республике Казахстан" от 23
января 2001 г. № 148.
Так, ст. 89 Конституции РК гласит, что в Республике Казахстан признается местное самоуправление, обеспечивающее самостоятельное решение населением вопросов местного значения. Местное самоуправление осуществляется населением непосредственно, а также через маслихаты и другие органы местного самоуправления в местных сообществах, охватывающих территории, на которых компактно проживают группы населения.
Органам местного самоуправления в соответствии с законом может делегироваться осуществление государственных функций. Организация и деятельность местного самоуправления в Казахстане регулируются законом. Гарантируется самостоятельность органов местного самоуправления в пределах их полномочий, установленных законом. [2]
176
По мнению А.К.Котова раздел VIII Конституции РК "был сконструирован таким образом, что позволяет без многочисленных поправок в Основной Закон, варьировать модели системы местного самоуправления в диапазоне от единой системы органов управления на местах до вычленения и обособления организационно-автономного института самоуправления населения компактных сообществ; от построения этой системы на принципах единоначалия до сочетания в организации местной власти начал выборности и назначаемости". [3, C. 4-8]
В соответствии со ст. 2-1 Закона о местном государственном управлении и самоуправлении в Республике Казахстан, местное самоуправление осуществляется членами местного сообщества непосредственно, а также через маслихаты и другие органы местного самоуправления. Аким области, района, города, района в городе, аульного (сельского) округа, поселка и аула (села), не входящего в состав аульного (сельского) округа, наряду с функциями государственного управления осуществляет функции органов местного самоуправления. [4]
Проблема становления института местного самоуправления рассматривалась такими казахстанскими учеными как, А. А. Матюхин, [5, C.23-27] М. С. Нарикбаев, [6, C.48-70] С. Ф. Ударцев, [7, C.35-43] Г. С. Сапаргалиев [8, C.315] и др.
На основные проблемы местного самоуправления в свое время указывали казахстанские ученые А.Ж. Шоманов, С.Т. Бельгибаев, А.А. Морозов, А.Ж. Тастенов в монографии "Реформирование системы государственного управления: зарубежный опыт
и Казахстан". Основными проблемами они называют: - отсутствие единого подхода к понятию "местное самоуправление", его статуса и роли в общественно-политической жизни страны; - отсутсвие целенаправленной государственной политики по развитию системы местного самоуправления; - отсутсвие законодательной базы, способной полноценно регулировать работу органов местного самоуправления; - снижение эффективности регионального управления из-за существующих определенных противоречий в законодательстве в вопосах подотчетности органов местного самоуправления; - дефицит кадрового состава. [9, C. 78] М. М. Махмутова считает, что главным препятствием для развития местного самоуправления является то, что избираемые местные представительные органы - маслихаты, встроены в систему местного государственного управления. Важным препятствием автор называет отсутствие каких-либо реальных финансовых основ для его функционирования. [10]
Пути решения указанных выше проблем и основные направления по модернизации института местного самоуправления в Республике Казахстан содержатся в принятой 28 ноября 2012 года Концепции развития местного самоуправления в Республике Казахстан.
[11]
В соответствии с Концепцией развитие местного самоуправления в Казахстане предполагается в два этапа. Первый этап (2013-2014 годы) - расширение потенциала действующей системы на нижних уровнях управления. Второй этап (2015-2020 годы) - дальнейшее развитие местного самоуправления.
177
Повышение роли населения в решении вопросов местного значения через собрания и сходы местного сообщества на уровне аулов (сел), поселков, городов районного значения. Для этого необходимо законодательно закрепить:
- механизм формирования, проведения и полномочий собраний и сходов и оформления их решений; ввести норму по предоставлению местному населению права участия в мониторинге за использованием бюджетных средств, выделенных на решение проблем местного значения;
- создание и развитие механизмов активного вовлечения городского населения в процесс принятия управленческих решений. За маслихатами городов будет закреплено право создания общественных структур для взаимодействия акима города с населением, финансирование деятельности которых предлагается осуществлять за счет средств местного бюджета по государственному заказу; - выборность акимов в городах районного значения, аульных (сельских) округах, аулах (селах), не входящих в состав аульного (сельского) округа маслихатами районов (городов). Внесение на рассмотрение соответствующего маслихата кандидатов в акимы аула (села), поселка, аульного (сельского) округа, города районного значения будет осуществляться акимом района (города) на альтернативной основе. Освобождение от должности акимов нижних уровней должно осуществляться только по решению акима района (города). При введении выборности акимы будут сочетать в себе функции как исполнительного, так и представительного органа без образования отдельного представительного органа местного самоуправления в ауле (селе) и городе районного значения; - возможность расширения финансовой самостоятельности нижних уровней управления. Акимам аулов (сел), поселков, городов районного значения будет: 1) предоставлено право формирования собственных доходных источников (доходы от оказания платных услуг, добровольные и целевые сборы, взносы благотворительных фондов и спонсоров, сборы за торговлю в специально установленных местах, штрафы за нарушение правил благоустройства, повреждение объектов инфраструктуры и зеленых насаждений, торговлю в неустановленных местах и прочие источники, не противоречащие законодательству); 2) предоставлено право на открытие специальных счетов в органах казначейства, где будут отражаться доходы и расходы, направленные на реализацию функций местного самоуправления; 3) передана часть районной коммунальной собственности (клубы, библиотеки, детские сады и др.) с целью их эффективного использования, удовлетворения запросов и нужд местного населения и получения дополнительных доходов. При этом за процессами формирования и использования собственных доходных источников, а также использования коммунальной собственности предлагается осуществлять государственный финансовый контроль и общественный контроль. В целях предоставления полноценных возможностей в решении вопросов местного значения поэтапно будут расширены полномочия акимов нижнего уровня управления за счет оптимизации реализационных и разрешительных функций исполнительных органов областного и районного уровней. Таким образом, реализация Концепции имеет важное значение для формирования института местного самоуправления в интересах народа Республики Казахстан. Список использованной литературы:
178
1. Стратегия "Казахстан-2050": новый политический курс состоявшегося государства. Послание Президента Республики Казахстан - Лидера Нации Н.А. Назарбаева народу Казахстана, г. Астана, 14 декабря 2012 года // Казахстанская правда от 15.12.2012 г., № 437-438. 2. Конституция Республики Казахстан от 30 августа 1995 г. // Ведомости Парламента Республики Казахстан, 1996. № 4, ст. 217. 3. Котов А.К., Котов Д.А. Устойчивость и восприимчивость Конституции // Право и государство. - 1999. - № 3. - С. 4-8. 4. О местном государственном управлении и самоуправлении в Республике Казахстан. Закон Республики Казахстан. от 23 января 2001 г. № 148 // Ведомости Парламента Республики Казахстан, 2001 г., ст. 17. 5. Матюхин А.А. Конституционная власть в современном Казахстане // Мысль. - 1996. - №12. - С. 23-27. 6. Нарикбаев М.С., Ударцев С.Ф. Формирование сильного, эффективного, демократического государства и Конституция // Совершенствование законодательства в свете концепции правовой политики Республики Казахстан на период с 2010 до 2020 года: Материалы международной научно-практической конференции 19 ноября 2010 г. Т.1. - Астана: ГУ "Институт законодательства Республики Казахстан", 2010. С. 48 - 70. 7. Ударцев С.Ф. О некотрых проблемах развития местного самоуправления // О некоторых проблемах развития местного самоуправления // Становление местного самоуправления как основы устойчивого развития регионов / Абдиров Н.М., Ахметова Л.С., Когамов М.Ч., Соловьева А. С. и др. / Астана, 2011. С. 35 - 43. 8. Сапаргалиев Г.С. Конституционное право Республики Казахстан. - Алматы, 1998. - С. 315. 9. Реформирование системы государственного управления: зарубежный опыт и Казахстан. Научное издание. Алматы. КИСИ при Президенте Республики Казахстан, 2005 г. С. 78. 10. Местное самоуправление в Казахстане: особенности ситуации и перспективы развития. Материалы международной конференции и рабочего семинара региональных центров обучения служащих. Алматы. 21-23 мая 2003 г. - Москва. 2003. - С. 78. 11. Концепция развития местного самоуправления в Республике Казахстан // Казахстанская правда от 29.11.2012 г. № 414-415. УДК 347
ПРОБЛЕМА НЕЦЕЛЕВОГО ИСПОЛЬЗОВАНИЯ БЮДЖЕТНЫХ СРЕДСТВ И ПУТИ ЕЕ РЕШЕНИЯ
Майрамова Алина Павловна, alina_mai93@mail.ru, Сулейменова Акбота Дулатовна, akbota92@bk.ru
Студенты 3 курса специальности "Международное право" юридического факультета ЕНУ им. Л.Н.Гумилева, Астана, Казахстан
Научный руководитель - к.ю.н., доцент Капсалямова С.С.
Проблема нецелевого использования государственных финансовых ресурсов весьма актуальна для Казахстана, так как от степени эффективности исполнения республиканского бюджета, использования бюджетных средств для реализации различных направлений государственной политики зависит уровень стабильности его финансово-бюджетной системы, и, как следствие, социального и экономического развития страны. Согласно стратегии "Казахстан - 2050", "экономическая политика нового курса - всеобъемлющий экономический прагматизм на принципах прибыльности,
179
возврата от инвестиций и конкурентоспособности", который невозможно реализовать без эффективного контроля за целевым использованием государственных денежных средств.
Цель данной работы состоит в выявлении и рассмотрении проблемных вопросов нецелевого использования бюджетных средств, имеющего место в Республике Казахстан, и предложении практических рекомендаций по улучшению и совершенствованию мер борьбы с данным явлением.
Для достижения этих целей необходимо решить следующие задачи:
- дать теоретическое определение понятие "нецелевое использование бюджетных средств" и рассмотреть законодательные акты Республики Казахстан, регулирующие данные отношения; - рассмотреть сложившуюся в Казахстане ситуацию на примере автодорожной отрасли; - проанализировать статистические данные; - провести сравнение с Российской Федерацией; - выработать механизм решения проблемы. В ходе анализа нормативно-правовой базы, в которой нашли правовое регулирование вопросы нецелевого использования бюджетных средств, нами был выявлен факт существования проблемы отсутствия нормативно закрепленного понятия "нецелевое использование бюджетных средств", что значительно усложняет осуществление контроля в данной области и привлечение виновных лиц к ответственности. Следует заметить, что в Бюджетном кодексе Республики Казахстан от 2004 г., утратившем силу с принятием Бюджетного кодекса 2008 г., содержалось в п. 3 ст. 132 следующее определение нецелевого использования - "использование средств республиканского и местных бюджетов, в результате которого не достигнуты цели и индикаторы, предусмотренные паспортом бюджетной программы, и использование связанных грантов, гарантированных государством займов, поручительств государства, активов государства, денег от реализации товаров (работ, услуг) государственных учреждений на цели, не предусмотренные нормативными правовыми актами Республики Казахстан". Однако в Бюджетном кодексе 2008 г. подобное определение не содержится, а понятие "нецелевого использования бюджетных средств" упоминается в трех статьях: ст. 190 "Использование бюджетного кредита", ст. 225 "Контроль и ответственность за использование средств гарантированного государством займа", ст. 236 "Контроль и ответственность за использование средств займа, привлекаемого под поручительство государства" [1].
Высшим органом государственного финансового контроля, осуществляющим внешний контроль за исполнением республиканского бюджета, является Счетный комитет, который руководствуется в своей деятельности следующими нормативными актами: Конституцией Республики Казахстан 1995 г., Положением о Счетном комитете по контролю за исполнением республиканского бюджета, утвержденным Указом Президента от 5 августа 2002 года № 917,
Правилами проведения внешнего государственного финансового контроля с учетом изменений и дополнений от 09.07.2012г., Указ Президента Республики Казахстан "О совершенствовании органов внешнего государственного финансового контроля в регионах" от 2 мая 2011 г. №67. Немаловажным в деятельности Счетного комитета является то, что он непосредственно подчинен и подотчетен Президенту Республики Казахстан. Это обеспечивает его независимость в реализации возложенных на него функций и повышает эффективность осуществления контроля. Также значительный вклад в решение проблем эффективности использования бюджетных средств вносят другие органы государственного финансового контроля, которые проводят определенную работу
180
по обеспечению транспарентности использования средств республиканского бюджета и управления государственными активами [2].
Для более детального отображения сложившейся ситуации, мы рассмотрели проблему нецелевого использования бюджетных средств на примере автодорожной отрасли. В процессе рассмотрения мы проанализировали статистические данные за 2009-2013 гг., а также Программу развития автодорожной отрасли на 2006-2012 гг., утвержденную Постановлением Правительства РК от 9 декабря 2005 г. №1227, Программу по развитию транспортной инфраструктуры в Республике Казахстан на 2010-
2014 годы.
Согласно Программе развития автодорожной отрасли на 2006-2012 гг., общий объем финансовых ресурсов ресурсы и источники для реализации Программы составляет
финансирования 1283млрд.тенге,втомчисле:1) 830 млрд. тенге из республиканскогобюджета на дороги республиканского значения всоответствии с решениемРеспубликанской бюджетной комиссии, в том числе:на 2006 год - 62 млрд. тенге;2007год - 93 млрд. тенге;2008год - 113млрд. тенге;2009год - 125млрд. тенге;2010год - 133млрд. тенге;2011год - 44 млрд. тенге;2012год - 160млрд. тенге;2) 271 млрд. тенгеизместных бюджетовицелевых трансфертовизреспубликанскогобюджета на дороги областного и районного значения, в том числе:за счет целевых трансфертов изреспубликанского бюджетана 2007 год - 15 млрд. тенге;2008 год - 19 млрд. тенге;2009 год - 24 млрд. тенге;2010 год - 26млрд. тенге;2011 год - 27 млрд. тенге;2012 год - 30 млрд. тенге;за счет средств местных бюджетовна 2006 год - 11 млрд. тенге; 2007 год - 13 млрд. тенге;2008 год - 15 млрд. тенге;2009 год - 18 млрд. тенге; 2010 год - 21 млрд. тенге;2011 год - 24 млрд. тенге; 2012 год -28 млрд. тенге;3) 182 млрд. тенге на реализацию инвестиционных проектов в автодорожнойотрасли с внедрением механизмов государственно-частного партнерства [3].Таблица 1 "Анализ и оценка выполнения отдельных мероприятий Программыразвития автодорожной отрасли на 2006-2012 гг. (за период 2006-2009 гг.) [4, с. 16].№НаименованиеПланФактРасшифровкамероприятийсмероприятияуказанием причин и фактов,отрицательноповлиявшихнарезультат123451Строительствои293,7296,2НЕ ВЫПОЛНЕНО:реконструкцииВыполненыстроительствоиавтодорогреконструкцияавтодорогреспубликанскогопротяженностью 2750 км или незначения,выполнены 560 км (причины не3310 кмвыполнения: увеличение стоимостидорожно-строительныхработ,повышение технических категорий181
участков,неэффективноеуправлениеавтодорожнойотраслью).2Капитальный и средний71,951,7НЕ ВЫПОЛНЕНО:ремонтавтодорогВ 2006-2009 годы проведен ремонтреспубликанскогонаучасткахпротяженностью6496значения,кмили меньшена3294км9790 км;(причиныневыполнения:недостаточное выделениесредств,неэффективноеуправлениеавтодорожной отраслью)3Реконструкция30,823,7НЕ ВЫПОЛНЕНО:автодорогобластногоиРеконструировано399кмилирайонного значения,меньше на 252 км (причины не651 км;выполнения:недостаточноефинансирование,увеличениестоимостидорожно-строительныхработ, неэффективноеуправлениеавтодорожной отраслью).4Капитальныйремонт44,255,3НЕ ВЫПОЛНЕНО:дорогобластногоиВыполненкапитальныйремонтрайонного значения,моста и 1440 км или меньше 667 км2107 км;(причиныневыполнения:увеличениестоимостидорожно-строительныхработ,неэффективноеуправлениеавтодорожной отраслью).5ПоэтапныйпереходнаНЕ ВЫПОЛНЕНО:нормативноеВ 2006-2009 годы ежегодное недофинансированиефинансированиеработсоставляет около 40 % (Комитет автомобильных работпоремонтуипользуется нормативами 2003 года, которые несодержанию автодорогучитывают ежегодный рост инфляции и в настоящеевремя нормативы перерабатываются для минимизациирисков и недоучетов)
В ходе реализации Программы по развитию транспортной инфраструктуры в Республике Казахстан на 2010-2014 годы были выявлены нарушения должностных лиц, не обеспечивших соблюдение требований действующего законодательства и допустивших финансовые нарушения на общую сумму 25272,0 млн. тенге на 1 января 2013 г. [5].
Если брать ситуацию в стране в целом, то согласно Показателям контрольной деятельности Комитета финансового контроля за 2012 г., размеры нецелевого использования бюджетных средств составляют 2 529, 6 млн. тенге. Количество должностных лиц объектов контроля, привлеченных к административной ответственности
- 1928 человек, к дисциплинарной - 6163, в том числе, освобождено от занимаемой должности 56 человек [6].
Таким образом, нами было продемонстрировано существование проблемы нецелевого использования бюджетных средств в достаточно серьезных размерах для нанесения существенного ущерба финансовой системе и экономическому развитию страны в целом.
Для сравнения представим данные, которые предлагаются Счетной палатой Российской Федерации. В 2011 г. выявлено нарушений законодательства в финансово-бюджетной сфере на сумму 718,5 млрд. рублей. По результатам контрольных мероприятий в 2000 - 2011 годах Счетной палатой было направлено органам
182
государственной власти, предприятиям и организациям более 483 представлений и предписаний. По выявленным фактам нарушения законодательства 1390 материалов были направлены в Генеральную прокуратуру Российской Федерации и иные правоохранительные органы, возбуждено более 1240 уголовных дел.
Если в Российской Федерации существует ст. 285.1 "Нецелевое расходование бюджетных средств" Уголовного кодекса, также имеется ст. 289 "Нецелевое использование бюджетных средств" в Бюджетном кодексе, ст.15.14 "Нецелевое использование бюджетных средств и средств государственных внебюджетных фондов" Кодекса об административных правонарушениях, то в Республике Казахстан кроме вышеупомянутых статей Бюджетного кодекса, данный вопрос регулируется в Кодексе об
административныхправонарушениях,ст. 307"Злоупотреблениедолжностнымиполномочиями" ист. 308 "Превышение властиили должностныхполномочий"
Уголовного кодекса, ст. 28 "Ответственность государственных служащих" Закона "О государственной службе".
Исходя из вышеупомянутого, мы можем заключить, что в Казахстане, в отличие от РФ, данный вопрос не получил соответствующего правового регулирования и регламентирования. В силу отсутствия конкретного определения понятия "нецелевое использование бюджетных средств", остается нерешенным вопрос, какие именно действия относятся к этому нарушению, в каких случаях лиц, допустивших его можно привлечь к ответственности. В РФ это понятие получило нормативное закрепление, также статьи Бюджетного, Уголовного и Кодекса об административных правонарушениях предусматривают ответственность непосредственно за нецелевое использование
бюджетных средств.Изучиввышеописанныевопросы,намибыли выработаныследующиерекомендации.Во-первых,для болееточногои единообразногоприменения
законодательства при решении вопроса о существовании факта нецелевого использования бюджетных средств необходимо включить в Бюджетный кодекс в пп. 11 "Нарушение" п.1. ст. 3 главы 1 раздела 1 части 1 определение понятия "нецелевое использование бюджетных средств", в качестве альтернативы представляется возможным внести подобное определение в проект Закона РК "О счетном комитете по контролю за
исполнением республиканского бюджета" в пп.2п. 1 ст.3"Основные понятия,используемые в настоящем Законе".Во-вторых,мы предлагаем внести статьи,предусматривающие ответственностьнепосредственноза нецелевое использованиебюджетныхсредствв Кодексобадминистративныхправонарушениях,Уголовныйкодекс.Вэтомвопросемы
рекомендуем взять в качестве примера опыт Российской Федерации, у которой этот вопрос в должной степени урегулирован и закреплен.
В-третьих, по нашему мнению, следует ужесточить наказание за нецелевое использование бюджетных средств следующим образом: немедленное увольнение лица, совершившего данное нарушение, а также понижение в должности лица возглавляющего соответствующее подразделение, при допущенных размерах нарушения, превышающих установленный законом предел.
В-четвертых, практически реализовать принцип гласности и публичности, путем освещения в средствах массовой информации, интернет ресурсах отчетности по каждому этапу проведенных мероприятий финансового контроля.
Таким образом, экономика государства несет значительные потери из-за отсутствия в стране отлаженной, четко функционирующей нормативной базы по данному вопросу. Имеется большое количество пробелов в законодательстве, акцент на которых был не раз сделан известными политическими деятелями, такими как депутаты Мажилиса Парламента Республики Казахстан Д. Назарбаева и С.С. Аимбетов, министр по чрезвычайным ситуациям В.К. Божко. Данная проблема нуждается в срочном решении, так как из-за нецелевого использования бюджетных средств недополучают
183
финансирование другие немаловажные сферы, такие как здравоохранение, социальная сфера, культурное развитие и образование.
Список литературы:
1.Бюджетный кодекс Республики Казахстан. Кодекс Республики Казахстан от
04.12.2008 № 95-IV.
2. Официальный сайт Счетного комитета по контролю за исполнением республиканского бюджета www.esep.kz
3. Программа развития автодорожной отрасли на 2006-2012 гг., утвержденная Постановлением Правительства РК от 9 декабря 2005 г. №1227. 4. Омаров К.Т. Контроль эффективного использования средств республиканского бюджета: теория, практика и приоритеты развития (на примере финансирования автодорожной отрасли РК): Автореф. дис.... канд. экон. наук: 08.00.10. - Астана, 2010. - 24 с. 5. Выписка из постановления № 40-П от 15 ноября 2012 года "Об итогах контроля эффективности реализации Программы по развитию транспортной инфраструктуры в Республике Казахстан на 2010-2014 годы" 6. Официальный сайт Министерства финансов РК http://www.minfin.gov.kz УДК 343.779 (574)
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕСІ
Марат Арман Айбекұлы, arman-arman1994@mail.ru
А.Байтҧрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университетінің, Заң факультетінің 2 курс студенті, Қостанай, Қазақстан
Ғылыми жетекші - Б.З.Байсарин
Қазақстан Республикасында экологиялық қолайсыздық салдарынан халықтың денсаулығы нашарлай тҥскені ресми деңгейде кҿптен бері айтылып жҥр. Табиғатқа келтіріліп жатқан зиянның кҿлемі бҥгінгі кҥні баршаға мҽлім: теңіздер, ҿзендер мен кҿлдер ластанып, жыртылмалы жерлер жарамсыз болып қалып жатыр, миллиондаған адамдар уланған ауа жҧтуға мҽжбҥр болып, халық арасындағы ҿлім саны да кҿбейді.
Бҥгінгі таңда ластайтын заттар қоршаған ортаға ҿте кҿп мҿлшерде келіп тҥсуде, ал олардың тҥсуін қадағалау ҿте тҿмен деңгейде қалып отыр.
Мысалы, жер, су, ауаның ластануы қалыпты деңгейден 2-3 есе, кейбір жерлерде 10-15 есе асып кеткенін,жеріміздің 44 пайызы аридті (шҿл), 23 пайызы субаридті (шҿлейт) екенін, еліміздің егістік жерінің 20-30 пайызы табиғи жолмен пайдалану шеңберінен шыққанын, 63 млн.гектар тозып кеткен жайылымдық жер тіркелгенін, республика жерінде 20 млрд. тонна ҿндіріс қалдығы бар екендігі, оның ішінде 237 млн.тонна радиоактивті қалдықтардың ашық аспан астында ҥйіліп жатқандығы мен ормандардың тілсіз жау ҿрт қҧшағына оранған оқиғалар жиілеп кеткендігін кҿруге болады [1].
Қазақ халқының алдында тҧрған стратегиялық мақсаттарын ҿткізуіне, яғни демократиялық, зайырлы, қҧқықтық жҽне ҽлеуметтік мемлекетті қҧру, тҧлғаны, оның қҧқықтарын жҽне бостандықтарын қорғауы маңызды роль болып, ҽлеуметтік - саясаттық, экологиялық жҽне экономикалық шараларымен бірге қҧқықтық тҽртіпті орнату танылады.
Бҧл мақсатты іске асыруы қоғамдық ҿмірдің барлық салаларында заңдылықты сақтау, экологиялық қҧқық бҧзушылықпен кҥресудің тиімділігін арттыру қажетімен байланысты. Экологиялық қҧқық бҧзушылық -бҧл Қазақстан Республикасының экологиялық қауіпсіздігіне қауіп-қатер.
184
Сондықтан біздің мемлекетіміздің Президенті осы мҽселеге кҿп кҿңіл аударады. Қазақстан Республикасының Президенті экологиялық қҧқық бҧзушылықпен кҥресу бҧл "Мемлекеттік саясаттың ең маңызды бағытының бірі" деп мҽлімдеді [2].
Бҥгін мен бҧрын болмаған мҿлшерде экологиялық зиян келтіріліп жатқаны туралы баса айтуға тиіспін деп ойлаймын. Экологиялық зиян деп қоршаған ортаны қорғау туралы заңдарды бҧзудың нҽтижесінде қоршаған ортаның жай-кҥйі сапасының нашарлауын немесе жағымсыз экологиялық салдарға ҽкеп соқтыра алатын оның санының азаюын, сондай-ақ осымен байланысты заңмен қорғалатын материалдық жҽне материалдық емес игіліктердің, оның ішінде адамның ҿмірі мен денсаулығының азаюын ҧғынған жҿн.
Зиянсыз қҧқық бҧзушылық болмайды, қандай да болмасын қҧқық бҧзушылық зиян ҽкеледі, себебі қоғамдық қатынастар қол сҧғу объектісі болып табылады.
Мысалы, қазақстандық ғалымдардың ғылыми еңбектеріне жҥгінсек экологиялық қҧқық бҧзушылық объектісі адамның қызметі мен қоршаған ортаның арасындағы тиімді қарым-қатынасты қолдауға, оларды тиімді пайдалануға бағытталған, қоғам қызметінің нҽтижелерінің тікелей немесе жанама тҥрде табиғатқа жҽне адам денсаулығына зиянды ықпалының алдын-ала шаралар жҥйесін жҥзеге асыру барысында қалыптасатын қоғамдық қатынастар ретінде берілген.
Бҥгінгі таңда экологиялық қҧқық бҧзушылықтардың жасырын деңгейі ҿте жоғары деп айтуға болады. Бҧл жағдай нақты қҧқық бҧзушыны айқындау қиындықтарымен де, қҧқық бҧзушының іс-қимылдары мен зиян келтірудің арасындағы себептік байланыстарды дҽлелдеу, сондай-ақ зиянның мҿлшерін белгілеу қиындықтарымен де байланысты.
Сондықтан қазіргі уақытта ғалымдар мен практикалық қызметкерлердің кҥш-жігері қоршаған ортаға келтірілген зиянды ҿтеу мҽселелеріне жҽне экологиялық қылмыстар ҥшін
жауапкершілік жағдайларына жҧмсалуы қажет деп ойлаймын.Экологиялыққылмыс - қылмыстық қҧқықта қоршағанортағанҧқсанкелтіретін қылмыс тҥрі. Экологиялық қылмысқа шаруашылық қызмет пенҿзгедеқызметкеқойылатын экология талаптардыңбҧзылуы, экология тҧрғыданқауіптіхимикалық,радиоактивтіжҽне биология заттарды ҿндіруменпайдаланукезінде микробиология немесебасқа да, биология агенттермен жҧмыс істеукезіндесақталуғатиісқауіпсіздікережелерінің, ветеринарлық
ережелердің, ҿсімдіктердің аурулары мен зиянкестеріне қарсы кҥресу ҥшін белгіленген ережелердің бҧзылуы, суды ластау, бітеу, сарқу, теңіз аясын ластау, Қазақстан
Республикасының қҧрлықтық қайраңыжҽнеайрықша экономика аймағытуралызаңдардыңбҧзылуы,жануарлардҥниесінқорғауережелерінбҧзу, су жануарлары мен ҿсімдіктерін заңсыз алу, заңсызаңшылық,жануарлар мен
ҿсімдіктердің сирек кездесетін жҽне қҧрып кету қаупі тҿнген тҥрлерімен заңсыз ҽрекет жасау, ағаштар мен бҧталарды заңсыз кесу, ормандарды жою немесе зақымдау, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар режимінің бҧзылуы, экология ластау зардаптарын жою шараларын қолданбау, т.б. жатады (ҚР Қылмыстық кодексі, 277 - 294-баптар) [3].
Экологиялық қатынастар дегеніміз - бҧл объектісі табиғат пен оның қҧрамындағы элементтер болып табылатын қатынастарды айтамыз.
Экологиялық қҧқықтың объектілері дегеніміз - айналадағы табиғи ортаны қҧрайтын, адамның тіршілік қажеттіліктеріне жҧмсалатын табиғи ресурстар мен адамдардың экологиялық денсаулығы мен ҿмірін айтамыз.
Экологиялық қатынастар субъектілеріне мыналар жатады:
1. Қазақстан Республикасы, себебі біздің мемлекетіміз табиғат ресурстарының меншік иесі болып табылады.
185
2. Шетелдік мемлекеттер - Қазақстанның табиғат ресурстарын пайдалану мҽселелері бойынша экологиялық қатынастардың субъектілері болып табылады, республикаға табиғи ортаға келтірген залалы ҥшін жауап береді (шекаралық су объектілері бойынша бірлесіп су пайдалануы жҽне т.б.). 3. Заңды тҧлғалар. 4. Жеке тҧлғалар [4]. Жалпы айта кетсек, қазіргі танда экологиялық қылмыстар Қазақстандағы ең маңызды қылмыстардын бірі болып отыр. Бҧлардың ішіндегі ең кҿбі су жануарлары мен ҿсімдіктерін заңсыз аулау жҽне заңсыз аңшылық (142,129) [5]. Қызыл кітапқа кірген аң-қҧстарды заңсыз аулау бҧл тек Қазақстанның ғана емес жалпы ҽлемді толғандырып отырған қылмыстардың бірі. Тағы да айтар болсақ ҥстіміздегі жылы еліміздің кҿптеген ҿңірлерінде ірі қаралардың жҽне киіктер мен ақбҿкендердің ҿлі денелері мыңдап табылған еді, бҧл қырылудың себебі табиғаттың ҽсері дейтін болсақ, ал қалған киіктердің мҥйіздері кесулі кҥйінде табылғаны да аз емес.
Енді ҿз ҿңіріміз Қостанай облысына келетін болсақ, Торғай ҿңірінде киіктерді заңсыз атып аулап пайда тауып жҥрген браконьерлер аз емес, соңғы жылдары киік ату тым кҥшейіп, жиілеп бара жатқаны алаңдатады. Егер осы қарқынмен кете берсе, аз жылда Бетпақдаладан сахараның ботакҿзін кҿру арман болып қалмасына кім кепіл. Ҿкінішке қарай, қазір полиция мен орман жҽне аң аулау шаруашылығы инспекциясының қызметкерлері браконьерлер жайратқан киіктің ҿлекселерін тіркеп, ҿртеумен ғана шектеліп отырғандай. Ақбҿкенді ҥйірімен қырып салған браконьерлер неге сайраңдайды? Олардың жолын кесетін кҥш жоқ па? - Бетпақдала ҥйірін қҧрайтын киіктер жайылатын Аққҧм-Алтыбай-Саға аң шаруашылығы 1 миллион 285 мың 481 гектар жерді алып жатыр. Бҧл Торғай ҿңіріндегі елді мекендерден де тым шалғай. Осынша аумақты жиі аралап тҧруға аңшылықтың материалдық кҥш-қуаты келмейді. Ал киікке шыққан браконьерлер шетелдік жҥрдек машинаға мінеді, мҧздай қаруланады. Біздің аңшылық қызметкерлері "Нива" жҽне "УАЗ" машинасымен браконьерлерді қуып та жете алмайды. Бҥгінде киік аулайтындарды қара базардағы бизнесін ҽбден қалыптастырған, ҧйымдасқан қылмыстық топ деп айтуға болады. Қара базар демекші, телеканалдардың жергілікті кҿрсетілімдері кезінде жҥгіртпе жолмен "киіктің мҥйізін сатып аламын" деген хабарландырулар ҿтіп жатады. Артында ақшасы қылтимаса жарнама бекер жҥрмейді. Инспекция қызметкерлерінің айтуынша, мҥйіздің бір килосының бағасы киік жайы-латын жерлерден алса 35-50 мың теңге тҧрады. Ал Алматыда ол 200 мың теңгеге жетіп жығылады, Қытайда 4 мың долларға дейін барады. Шығыс медицинасы ақбҿкеннің сорына айналып тҧр. Ҿткен жылы Бетпақдаладағы киіктердің саны 50 мыңнан асып жығылған. Бір қарағанда кҿп сияқты кҿрінгенмен, бҧл тоқмейілситін сан емес. Бір кездері қазақ даласында миллиондап ҿрген киіктің саны бҧл кҥнде 100 мыңға да жетпейді. Оның ҥстіне ақшаға қҧныққан қаныпезерлер мҥйізіне бола ақбҿкеннің текесін жҥздеп ата берсе не болмақ? Инспекция мамандарының пайымдауынша, браконьерлер киіктің ҥйірінің қозғалысын, олардың текелері мен ешкілерінің айырылатын кезін жақсы білетін жергілікті тҧрғындарды да пайдаланады. Ауылдағы жҧмыссыз отырған адамдар ақша ҥшін ауыз жаласуы ҽбден мҥмкін. Қостанай-Торғай ҿңірі 19 миллион 600 мың гектардай жерді алып жатса, соның 18 миллион гектардан астамында табиғаттың ҿзі сыйлаған аң мен қҧс мекендейді. Сол аң мен қҧстың қорғауды қажет етпейтіні кемде-кем. Кҿпшілігі "Қызыл кітапқа" енген. Жҥрдек машина мінген браконьерлер жылдың тҿрт мезгілінде де тыным таппайды, - дейді мамандар [6].
Киіктерді қырып, мҥйіздерін сату ақша табудың ең жеңіл тҥріне айналған. Заңға ҿзгеріс енгізіліп, жазалау тҥрі қатал болс