close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Астана уақыты

код для вставкиСкачать
Бексейіт, С. Астана уақыты: жыр кітабы / С. Бексейіт. - Астана : Астана-Полиграфия, 2008. - 213 б.
С?бит БЕКСЕЙ?Т "Астана полиграфия", 2008 ББК 84 ?аз 7-5 Б 39 ?АЗА?СТАН РЕСПУБЛИКАСЫ М?ДЕНИЕТ Ж?НЕ А?ПАРАТ МИНИСТРЛ? П А?ПАРАТ Ж?НЕ М?РА?АТ КОМИТЕТ? БЕКСЕЙ?Т С?бит Б 39 Астана уа?ыты. ?ле?дер мен дастандар - Астана: ?Астана-полиграфия, 2008- 216 бет ISВN 9965-571-65-1 ?ара?андылы? а?ын С?бит Бексей?т ?з?н?? ?арымды поэзиясымен о?ырмандар ж?рег?нен орын ал?ан талантты ?аламгерлерд?? б?р?. Сырлы ?уендер?мен ?рдайым ерекшеленет?н а?ынны? аталмыш к?табына замандастарымызды? тыныс-т?рш?л?г? ар?ау бол?ан. . . 4702250202 М 00(05)0 08 ББК 84 ?аз 7-5 " ISBN 9965-571-65-1 © БЕКСЕЙ?Т С?бит, 2008 © "Астана полиграфия", 2008 ?РКЕНИЕТ ЗАМАНЫНЫ? С?ЗГЕР? ?ай а?ынны? болса да ?м?рбаяны - ?ле??нде. А?ын ??мырыны? б?л?нбес б?лшектер?, та?-
дырыны? кейб?р с?ттер?н??, ?айталанбас кезе?дер?н?? к?р?н?стер? оны? жырларынан, с?з жо?, ?з орнын табады. Сонымен ?оса сол шы?армалардан а?ынны? ?андай ауамен ты-
ныстап, ?андай н?р?а шомылып, ?ай дарияда ж?з?п, ?ай аспанда сам?ап ж?рген?н де бай?ап-
ба?амдау?а болады. Т?пт?, ол ?з? туралы т?келей жазбаса да сол туындыларда оны? жан д?ниес? мен ой ?р?с?, ж?рек со?ысы мен ?ан айналысы жа-
татыны а?и?ат. ?р жылдарда жазыл?ан ?ле?дер ?з иес?н?? б?к?л ??мыр жолын к?нбе-к?н, бастан-
ая?, егжей-тегжейл?, т?тасымен к?рсете алмауы м?мк?н, дегенмен, "те??зд?? д?м? -тамшысы-
нан" дегендей, оларды? ?зег?не зер сала б?л-
ген о?ырман та?дырды? талма т?старынан, бастан кешу?нен хабар берет?н жеке жолдар мен шума?тарда?ы астарлы ме?зеу мен ишарат ар?ылы-а? с?з иес?н?? шы?армашылы? бей-
нес?н ла?ыл тастан мозаика ?июластыр?андай ??растырып ала алады. Сонды?тан а?ын с?рген ??мырды белг?л? б?р д?режеде ?ле?? де с?ред?. ?ара?андылы? дарынды а?ын С?бит Бексей?тт?? б?к?л ?аламны? ?ас?рет? мен ?ам-м??ын ?з ж?рег?мен ?абылдап, адамзат азабын ар?алау?а ?мтылысында ?з?нше б?р ерекшел?к бар. Б?з аргонавтармыз. ?ыл?ан талай з?лымды? б?зд? к?пт? -
а?самаймыз ?алайша ?зг?л?кт?! ?т?р?кт?? н?п?р? шы??ыртты ж?з -
а?самаймыз ?алайша шынды?ты б?з! Оны? ?ле?дер?нде адамгерш?л?к рухыны? б?к?л ?лемдег? ту ?стар жыршыларымен ?ндест?к сез?лед?. ?ркениет заманыны? ?рел? а?ынына 4 т?н жан-жа?ты тере? б?л?м, ?лкен эрудиция, ?лем та?дыры - ?з та?дырым деп ?арайтын ке? ??лаш, адам баласына деген бауырмалды?, бас?аны? м??ын б?л?суге бей?м а?жарма пей?л оны? шы?армашылы?ыны? т?п?азы?ына айнал-
?анын ертеден б?луш? ед?м. С?бит Бексей?т жыр Парнасына айнал?ан Алатаудан алыста жат?ан сал?ар Сарыар?аны? сауырында ж?р?п-а?: ?андырам деп ??ла?тарды? ??рышын, Айырам деп к?рмег?нен к?р?ш?н, Тау?а да ?рдым, Тас?а да ?рдым басымды, Киел? де ?асиетт? жыр ?ш?н! -
деп, поэзия ке??ст?г?не ширек ?асыр б?рын екп?н-
деп енген болатын. Сол т?ста ?аза? жырыны? хас тарландарыны? б?р? ?алижан Бекхожин "?аза? ?дебиет?" газет?н?? бет?нде былай деп жаз?ан бола-
тын: "Мен? ? а?дауымша жас талапкер С?бит Бексей?товт?? т?л ?рнег?, жыр т?с?л? айры?ша ?зден?ст? сезд?ред?. Жас С?битт?? б?з о?ы?ан б?р шо?ырма? жырларынан ?з?нше талпынысы бар тап?ырлы??а бей?м дарынны? ?алам жел?с? бай?алады: Т?ны? кеште ек? ?ашы? ??ысты, Оны? ату - Тынышты? Ек? к?рш? ??да болып туысты, Оны? аты - Тынышты? -
деп сипаттайды жас ?аламгер бейб?тш?л?к ша?ты? таби?и бейнес?н. Б?л жолдарда кей-
б?р а?ындарша бейб?тш?л?к та?ырыбын жала? д?рмек с?зге нег?здемей, бейнеш?лд?кпен су-
реттеуге талпын?анды? бар". К?рд???здер ме, ?ле?н?? ж?л?г?н ша?ып, майын ?шкен аузы дуалы 5 а?са?ал а?ынымыз жыр дастарханында бас ?стап отырып, дарынды жас?а та?дай асат?андай бо-
лып, сол кезд?? ?з?нде-а? С?битт?? ?згеге ??самайтын даралы?ына о?ырман ?ауымны? к???л?н аудар?ысы келген? бай?алады. М?не, содан бер? С?бит а?ынны? талантты жырлары мерз?мд?к баспас?з бен б?рен-саран жалпылама жина?тарда ара-к?д?к жарияланып ?ой?аны болмаса, жеке к?табы жары? к?рген жо?. О?ан ы?ты-жарды ты?дамай кеткен заман да о? ?аба? танытып, ыры? бере ?оймады. Б?ра? одан а?ынны? шабыты мен шабысы, шал?уы мен ширы?ысы арта т?спесе кеми ?оймапты. О?ырманым аз мен??, ты?даушым да, ?алай ?ана болмасын м?? даусымда. Ана т?л?м бара ма ?мытылып, Та?дыры ?лде шайырды? т?рлаусыз ба? ? деп жазады ол. Ол ?ашанда ?з ?ле?дер?нде жеке адам?а т?н, б?к?л адамзат?а орта? проблемаларды ?оз?аумен келед?. ?м?р мен ?л?м, жа?сылы? пен з?лымды?, махаббат пен жек к?ру, со?ыс пен бейб?тш?л?к, б?к?л ?алам мен адамзат та?дыры, жаратылыс пен жан-д?ние экологиясы сия?ты м??г?л?к та?ырыптар?а оларды жырлап ?ткен Эсхил, Шекспир, Тагор, Абай, Неруда, Пастернак, Рене Шар, В. Хлебников, Муин Бсису, И. Бродский сия?ты ?лыларды? мысы мен с?сынан ?оры?пай, батыл барып, ?з с?з?н айту?а талпынады. О?ан оны? а?ынды? ?арымы, б?л?г? мен б?л?м? жет?п те т?р. Алайда, нен? жазса да ?лемд?к масштабта ?арастырып, жа?сы ма?ынасында?ы глобализм сатысынан т?спей ?оятын кездер? де кездессе, м?ны мен С?битт?? ?з? жасынан ?стаз т?тып, жастанып о?ып келген ас?а? а?ындар?а ??сап, жырлау?а лайы? би?к материя т?р?анда к?йк? т?р-
ш?л?кт? суреттеуге мойынс???ысы келмеген?нен деп т?с?нд?м. 6 Нен? к?рсе де ??с би?г?нен к?рет?н а?ын?а б?зд?? кейб?р пендеш?л?г?м?з т?с?н?кс?з: - Сендерд?к? осы не ж?з, ??м не ру? -
деп т?р?андай Джавахарлал Неру. - Береке жо? не ж?зде б?л, не руда,-
деп т?р?андай а?ын Пабло Неруда. Б?л жерде С?бит с?з ойнату ар?ылы ел б?рл?г? идеясын ?оз?ап отыр. Орысты? д?ст?рл? ?ле??н?? "омырт?асын опыр?ан" экспериментш? а?ын Велимир Хлеб-
ников ?дебиетке 'словотворчество" (с?з шы-
?армашылы?ы) деген термин енг?зген болатын. Осы терминд? С?бит Бексей?т б?р ма?аласында "с?згер" деп аудар?ан екен. Зергер дегенге ??сас. Осы аны?таманы жасынан с?з ?нер?мен ш??ылдан?ан а?ынны? ?з?не ?атысты айтса? та болатын сек?лд?. Бар ?аламны? жыр ж?з?ндег? жо?шысындай с?згер а?ын С?бит Бексей?т ерд?? жасы елуге кел?п отыр. "Поэзия?а керег? оны жа?таушылар емес, шын с?йет?ндер" деген Федерико Гарсиа Лорканы? с?з?н ?з шы?армашылы?ына кредо ет?п ал?анды?тан да жыр алдында жан-т?н?мен, барынша адал болу?а тырысатын С. Бексей?тт??: Сендерге берд?м, ала ?ой, м?, мансабы?ды, ?алдырса? болды ?олымда ?аламсабымды. Мен - ерк?н ??спын, т?рк ет?п бала?бауы?ды, Ба?и?а ?шып кетей?н, ?алам са?ынды,-
деген с?з?не сенес??. Жалпы, дарынды а?ын С?бит Бексей?тт?? сыр-
лы с?лулы? пен асыл шынды??а ??к?рл?к, адам-
зат арманы туралы сыр шертет?н интеллектуал-
ды поэзиясы жыр с?йер ?ауымны? ж?ректер?нен жылы орын алатыны аны?. ?лы?бек ЕСД?УЛЕТ, а?ын, ?аза?стан Республикасы Мемлекетт?к сыйлы?ыны?, халы?аралы? "Алаш" сыйлы?ыны? лауреаты. ЕУРОПА, АЗИЯНЫ ЖАЛ?АСТЫРДЫ? Жа?а д?у?р с?йлеп т?р Астанадан, Елордадан сонар жол бастау ал?ан. Жас ?аладан рухани л?ззат тауып, ?анаттанып ?айтасы? Бас ?аладан. Туды, м?не, АСТАНА УА?ЫТЫ, ?о?ырауы даланы? к?мб?р ?а?ты. ?з?н-?з? билеуге ?олы жет?п, Басына елд?? ?онды ?ой ??т-ба?ыты. Туды с?т?, мезг?л? Астананы?, Ма?танамын, риясыз шаттанамын. М?ртебес? ?ст? де ?аза?ымны?, Мейманасы тасыды боз даланы?. С?н-сымбаты? жарасып б?ла ж?зге, К?р?к берд??, ?? берд?? ??лад?зге. Сарыар?аны? саф алтын монша?ындай, ?на ?згеге, Астана, ?на б?зге ! ?асыр менен ?асырды алмастырды?, Еуропа, Азияны жал?астырды?. ?ос ??рлы?ты? боп т?рсы? д?некер?, Келешекке жетелеп Алаш ж?ртын! Болаша??а Астана ?мтыл?андай, Арманы ас?а?, ?м?рше? ж?ртым ?андай! Хан Кене т?р б?здерге сен?м артып, Б?л?ын?андай ж?рег?м, ж?л?ын?андай! Елорда кестес?мен к?л?к ж?рер, К?ш-керуен жолында ???р т?лер. Та?нан т?рып жасампаз хал?ым мен??, АСТАНА УА?ЫТЫМЕН ?м?р с?рер! 8 Т?РТК?Л Д?НИЕ НАЗАРЫ - АСТАНАДА Та?нан т?рып елорда жасанады, Астана к?н?не орай ?ажап с?н?. Мемлекетт?? б?л деген мерекес?, ?лтты? тойы б?л деген ас?а? м?н?. ?не, 500 мы?ыншы астаналы?, Тапты, б?лем, жаны жай баспана алып. ?оныс тойын жасады д?рк?рет?п, Т?рады деп м?нда ?л? миллион халы?. Марапаттап ел б?ткен Астананы, ?уелейд? аспандап ?аза? ?н?. ?н шыр?айды ?аза?ша к?ле? б?лб?л, Келбет?не кел?скен ?ас-?аба?ы. Мен?? ана т?л?мде шыр?ап т?рды Малайзия б?лб?лы, Сингапурд??. Мына б?р ?л ел?нен Джеки Чанны?, Мына б?р ?ыз ел?нен Радж Капурд??. ??дырет?н сез?нген т?л мен д?лд??, С?лу ?ызы ?н салды Филиппинн??. Т?с?нсе ?ой ?аза?ша с?лем??д? Тап осылай жайра?дап, к?л?п ??рбы?. Б?лб?л ба?ы ша?арды? м?уел? ед?, ?Айттым с?лем, ?алам?ас...? ?уелед?. ?андай ?йбат, г?л ?ыздар уылжы?ан, ?андай кер?м, кел?ншек с?укелел?! Он ек? б?рдей мемлекет ?аза?ыма К?рсет?пт? пей?л?н таза мына. ?н?ме ??к?р к?ргенде шетелд?кт?, Алашымны? шын сенд?м ?ажабына. 9 Тект?л?к пен ?рл?кт? а??арасы?, Та? ?алдырса т?р?кт?? па? ?арасы. Желеп, жебеп ж?ред? ?р т?р?кт? Атат?р?к к?семн?? Анкарасы. ?олдау тауып хал?ымнан бастамасы, ?анат жай?ан ??рылыс - аспан асты. Рух беред? ?р ?аза? баласына Н?р-А?аны? с?улетт? Астанасы! Еуразия ж?рег? тап осында, Ынтыма?ты? леб? бар ауасында. ?Б?йтерекке? кел?п ж?рт ж?г?нгендей, Тап?андай б?р ?дерт?не? дауасын да. Батыс-Шы?ыс, Т?ст?г??-Тер?ст?г??, А? ниетт? бар ж?рты Жер ?ст?н??, ?аза? ел?н риясыз мойындады, Татулы?ын ?сынып, кел?с?м?н. ?ске асыр?ан ойларын ас?ан дана, Азат халы?, аман бол, бостан дала! Т?л мен к?зден Т???р?м са?тай г?рс?н, Т?ртк?л д?ние назары - Астанада! 10 ТА? ТУРАЛЫ ТОЛ?АНЫС (Байдалы бид?? монолог?) ?ай ханзада м?н?пт? жайда? ат?а, Елден с?рап отырды ?ай хан та??а? ??арасы к?п, - дегенде, - ?арашыны?...?, К?н?п ед? ?ай т?ре айт?ан дат?а?!.. Боданды??а тап болды? ант ат?анда, Бейм?л?м сыр жат?андай ат?ан та?да. Бастан ба?ты? ?ш?анын б?р-а? б?лд?к, Жаралан?ан ж?рекке ?ан ?ат?анда. А??а аузы жарымай ел ш?лдесе, Жауар б?лт?а зар болып жер ш?лдесе, Сонда да Та? - т?рен?? к?ксеген?, Шерд? та?ы ?оз?айын, шер ж?ндесе! Т?ре келе жат?анда б??па, м?ндар, Сей?лмейд? к?з алдын т?т?ан м?нар. Та??а ие болу деген?? ?л?мса?тан -
Халы??а ие болу екен?н ???ан к?м бар?!.. ?Абылай аспас сары бел? неге атандым, Дау ?ст?нде б?лжымай тект? ?алпым, Хан ша?ырт?ан ке?еске ?иырда?ы, ?Тура биде ту?ан жо?? деп аттандым. Хан екен деп шен?не ?арамадым, ?р ?адамын а?ылмен сараладым. ?Ат т?бел?ндей азсы?? деп, жолын б?геп, Елд? на?а? жаладан арашаладым. Адамзаттан адам жо? асып ту?ан, Хан да пенде ба? ?у?ан, н?с?п ?у?ан. Ба? бермесе барма?тай, хан бола ма, Ел билеуге т?рен?? б?р? ?мтыл?ан. 11 Абылай да ?з?нше армандады, ?йыстырып ?аза?ты бар ма?да?ы. К?м жек к?рс?н жа?сы хан атануды, Соры ?алы? болмаса ма?дайда?ы?! Жер емшег?н тарт?ылап, мал емшег?н, Аш ??рса? болмасын деп алаш ел?м, Ат ?ст?нен хан ием б?р т?спед?, Мына шеб?н ?ор?аштап, ана шеб?н... Ем?зсем деп ел?ме ек? емшект?, Шерменде боп шер-м??ды тере? шект?. С?йткен Абылай жетпеген деген?не, Болжап енд? бола ма келешект?... Сол Абылай м?рат?а жете алмады, ?арап сы?ар емшекке ел де ?алды. Жал?ыз ??ла биен?? с?т?не ?арап, Елмен б?рге, ?айтей?н, мен де ?алдым. ?ыстан ?ыспа? к?рмег?н, ерк?н ел?м, ?алма жазда ?аталап, деп т?лед?м. Ш?л мен ж?тта ел ерн? кезермесе, Кезермес-ау деп ед?м мен?? де ерн?м. Жаз?ы ш?лден ??т?арар, ?ыс?ы ж?ттан, ?ыстала?нан ??т?арар, ?ым-?уыттан, ?ам?оршыны? б?лмейм?н ?айда екен?н, Елт?т?а деп п?р ?ып ел к?мд? т?т?ан?!.. Жер емшег?н сор?ылап, мал емшег?н, ?ашан ?абат емед? Алаш ел?м? Оны да мен д?п ?аз?р айта алмаймын, -
К?н туа ма тар?атар далам шер?н?.. ?ам?оршы?ды б?г?нде тапты? ба, ел?м, ?ауышты ма ?айтадан салты? кер?м? Ек? емшект? тел ем?п жатырсы? ба, Аузы? а??а жары?ыр хал?ым мен???! 12 ХАН КЕНЕГЕ ТА?ЗЫМ 1 Шы??ыс ханны? шарапатын, Абылай ханны? парасатын Хан Кенеден к?р, ?аза?ым, Ер жо? одан ?р? асатын! Автор. Тажал жаудан т?ст?кке ы?ыс?ан шеп, Т?л мен д?л? тамырлас туыс?ан деп, ?ыр?ыз жер?н паналап, ?уат жинап Алма? бол?ан ниетпен ж??ыс?ан кеп. Оны д?рыс т?с?нген ?ыр?ыз бар ма, ?ырыс ?аба? тап болды б?р ыз?ар?а. А? патша?а сатылып манаптары, ?аск?йл?г?н танытты туыс?ан?а. Дос деген?м, ?айтей?н, болды-ау сат?ын, Есекд?ме ес?н ап, олжа-са?ым. Орман манап малданып т?ст?г?мд?, Жасырыпты орысты? мол жаса?ын. Найза бойы д?шпаннан би?к т?рды, К?к Т???р? ма?дайдан с?й?п т?рды. Жел ж?нелд? тау асып, ке? дала?а -
Жетк?зуге асы?ып к?й?кт? ?нд?. Сол ?н ?л? санамда, ??ла?ымда, Т?р? сурет к?з?мн?? т?р алдында. Т?н баласы шы?амын ?й?ы к?рмей, Жа??ыры?ы - мен жаз?ан б?ла жырда: ?Ата жау найзасыны? ?шындамын, ?мтыл, жаным, Би?кке, ??лшын, жаным. Басым - к?кте, ?алады денем - жерде, Ш?л?н басып жат жерд?? ?ызыл ?аным...? 13 Бассыз ?ал?ан ?ыр?ыз?а, Бассыз ?ал?ан орыс?а Басы? керек бол?ан ?ой. ?алым ?алибек?лы. Ма?дайыны? соры ?алы? ?аза?ты?, К?шбасшысыз рухы кешкен азап мы?. Мы? жыл бойы, ж?з жыл бойы армандап А?са?аны - т?уелс?зд?к, азат к?н! Осы жолда к?рест? ел?м тынымсыз, К?рес деген бол?ан емес шы?ынсыз. С?йлейд? жыр к?рескерл?к рух болса, ?рей толы ке??ст?кте - жыр ?нс?з. Ерк?нд?кс?з ?ыран ??с т?р ?ша алмай, Сардары жо? сарбаздар т?р к?ш алмай. Хан Кенен?? ас?а? рухы болмаса, -
С?йлемейд? жыр с?лей? Нысанбай. Кенесары бала кезден ширы?ты, К?рест?? б?л ма?ынасын шын ??ты. К?кб?р?н?? б?лт?р?г? сезген-д?, Т?пт?? т?б? т?релер ты?ыры?ты. Жарымады? не шаттанып, не к?л?п, Жал?аннан б?л ?тем?з бе ег?л?п. Сол жа?ымды орыс ойса омырып, О? б?й?рден ?ытай к?рмек кем?р?п. Жер ?айыс?ан жау ?олынан ??тылып, Б?рде же??п, енд? б?рде ?тылып Ж?рген ?аза?, жаудан емес, к?б?не Опын?ан ?ой туыс?аннан т?тылып. 14 ?л? к?нге кездессе егер мал??н сан -
Хан Кенеге ?леспеген ауылдан, Бас тартамын а?айыннан мен ондай Бас тартамын ондай т?пт? бауырдан. ?аза? ел?н ?анжы?а?а байлатпай, Ж?рт ж?гер?н ?айра?ан б?р ?айра?тай, ?а?арына м?н?п ?ара дауылдай, Тыншыма?ан жауын же??п жайратпай. Бет?н жас?ап б?р с?мнан со? б?р с?мны?, Алдын ал?ан талай ?у?ын, с?рг?нн??. Б?рде егеул? найзаларды? ?шымен, Б?рде у?л? уытымен м?р т?лд??. Шы??ыс ханны? шарапаты - ?он?ан ба?, Абылай ханны? парасаты - бой?а ша?, Бабасына тарт?ан ед? тартудай, Та?дыры елд?? ?ойды т?пс?з ой?а сап. Хас батыр ??м ?а?арлы хан ед?, Ел ба?ытын арты? к?рген жан ед?. Арыстандай айбат шект? а?ырып ?асиетт? Атамекен жер ?ш?н, Айналайын Алаш деген ел ?ш?н. Хан болса да, батыр ?ой - а??ал б?р жан, Жал?анды??а шын сен?п ?айран ?ал?ан. ?Ж?лдыз к?п пе, -дер ме ед?,-
?ыр?ыз к?п пе?? -
К?з алдау?а шанбаса ?а?арлы хан. Басы?ды ал?ан ?у ?ыр?ыз ж?лдыздан к?п, Басы?ды ал?ан с?м орыс ?ыр?ыздан к?п. Ж??ким?з б?з - басы жо? салт аттылар, ?С?йеп б?зд? ?згелер т?р?ыз?ан? деп... 15 Т?УЕЛС?ЗД?К ТОЛ?АУЫ Тура он жыл - сер? К?н шал?ы?алы, Н?л к?г?мде ?ыран ??с ?ал?ы?алы. К?к байра?ын алашым желб?рет?п, Содан бер? алмастай жар?ылдады. Аттай он жыл - н?рлы К?н тасы?алы, Айбынымнан сан д?шпан жасы?алы. Тындырам деп ?ай ?ст? тапсырса? да, Келешекке жас ?ркен асы?ады. Тура он жыл - Жер-Ана жасан?алы, К?рд?м ?ырдан, ойдан да жасампазды. К?ннен к?нге жайна?ан ?аза? жер? -
Жер?йы? ?ой ?здеген Асан ?ай?ы. "К?н ел?" деп б?зге К?н т?кт? н?рын, Мол нес?бе, ырыс?а б?кт? ?ырым. Миллиард п?т а?ылып м?хит-маржан, Ди?андар?а арналды отты жырым. Аттай он жыл - ?арышта сам?а?алы, Шыр?ал?алы аспандап ?аза? ?н?. ?ргел? ел боп, ?анатын ке?ге жайып, ?ркениет - ?лтымны? та?да?аны. Тура он жыл - ару К?н ??лпыр?алы, Жыршы ??с?а тол?алы б?лб?л ба?ы. Ж?зден ж?йр?к бол?ан со?, мы?нан т?лпар, Тарлан болып ?ара ?зд? с???ыла б?р. Содан бер? жансарай ш??ылалы, ?н к?ус?р? мелдектеп, жыр б?ла?ы. Сы??ырлады ?нш?н?? к?м?с ?н?, С?мб? талдай биш? ?ыз мы? б?ралды. 16 Мастанбаймыз ?рине ?ол жеткенге, ?иынды? та кездесер жол шеккенде. "Б?рл?к т?б? - т?рл?к" деп бекер айтпас, ?са?тама, ту?ан ел, б?лшектенбе. Азат рухты риясыз, мен шын с?йем, Т?уелс?зд?к - т?у етер жал?ыз кием. Жа?сы к?нге жете алмай ш??ит бол?ан, Желто?сан ??рбанына басымды ием. Мы?тап ?стар асылым - Азатты?ым, Келешег?м, ерте??м, ?ажап к?н?м. Сен боп, мен боп ?осайы? жеке ?лест?, Ар?аласып халы?пен ма?сат ж?г?н. ?з атымен атайтын Адам атын, Д?л?м?зд?? ашайы? ?аламатын. Басып озу ?зген? - ма?сат емес, Орнатайы? ?ана?ат ?а?анатын ! 17 "Астана а?шамына" 10 жыл тол?анда МЫ?ЫНШЫ Н?М?Р?? -
ТЫНЫМСЫЗ ?М?Р?? Т?уелс?зд?к ??рдасы, дауылпазы, ?з?? болды? д?у?рге ?д?л ?азы. "С?з анасы - шынды?" деп, Тайсалмастан, ?ара ?ылды ?а? жарып, батыл жазды?. Ерк?н елмен б?рге ?с?п, б?р жаса?ан, "Заманхат" деп алмастай жыр ?аша?ан. "С?з?амшымен" б?р осып, "Ойт?ртк?" сап, К?н ??р?атпай табасы? сырлас адам. Арыстарды? жан?ан со? шыра?даны, А?бозаты а?ынны? сыла?дады. А?аларды? айт?анын ж?т? ?арап, Ойлы о?ырман ?р беттен сыр а?дады. С?кен сырын зерделеп, Ма?жан м??ын, Асылымны? с?з? деп тамсанды мы?. Жа?сылы??а ж?рты?ды талпындырып, Парасат?а бастайды байсалды ?н??. ?алт ж?бермей жа?алы?, ?згер?ст?, Т?лге тыныс берд?? сен, с?зге ?р?ст?. ?р кез болып о?и?а ортасында, Дабылды ?ске бар т?лш?? тез к?р?ст?. Астананы? м?ш??р ?ып к?нде ?м?р?н, О?ырман?а жол тартты мы? н?м?р??, Мы?ыншы б?л н?м?рд? тойла?ан к?н, Толсын сен??, жорналшы, г?лге ???р??. 18 Елорданы? ?н?с??, Бас ?аланы?, Ару-кентт?? ба?асы? ?ас-?аба?ын. Толастамай жары? к?р, Асы? елге, Тосып отыр ынтызар дос-жараны?! К?Н ШЫ?ЫРАУДАН ШЫ?АДЫ (?ара?анды кенш?лер?н?? да??ты д?ст?рлер?н жал?астырушылар?а) ?ыр ?ст?не! -
Жар?ын с?з, ?зг? т?лек. Кенш?лерд?? от ж?рек, ??рыш б?лек, Ж?гер?не ж?берер ж?гер ?осып, К?н-т?н демей ж?ргенде ырыс к?реп. Т?рш?л?кт?? жылуы, жары?ы ?ш?н, Отан ?ш?н, жасампаз халы? ?ш?н, ?ара алтынды к?м?с тер т?г?п алар Ер кенш?лер -
Ел?мн?? алыбы шын. ?ыр ?ст?не жандырып б?р шыра?ын, Асы?ады т?гуге н?р шуа?ын: Шы?ыраудан шы?атын к?м?р емес, С?уле берген ?м?рге К?н шы?ады! Болаты?ды сол к?м?р бал?ытады, Ел д?улет?н н?рымен шал?ытады. Т?ре ?уып жары?пен т?н т?нег?н, К???лдерд?? а? ??сын ?ал?ытады. Бастау ал?ан ?уатты ?айнарынан, ??т?ала б?л жел ескен айдарынан. ?ара?анды - шуа?ты, н?рлы ?ала, Мекен еткен к?ле? б?р жайдары жан. 19 Откент дед?м ?аламды, Н?ркент дед?м, Жары??а ??к?р жандарын ??рметтед?м. Елбасы да осында ?анаттан?ан, Осында ?ткен ?м?рд?? б?р мектеб?н. Осы жерден ?ырандар т?леп ?ш?ан, Ерлер ту?ан б?л жерде ж?рек ж?т?ан. Батыр Н?ркен, ?а?арман То?тарды да Жерлес?м деп риясыз ма?тан т?т?ам. ?ыр ?ст?не шы?у?а ??лшынады, Ш??ылалы т?г?л?п н?р шуа?ы: Шы?ыраудан шы?атын к?м?р емес, С?уле берген ?м?рге К?н шы?ады! КЕНШ?ЛЕР?М ?айырлы та?, Кенш?лер?м жаны иг?! ?ара алтыннан ?р к?н сайын тау ?йд??. Сан мы?да?ан т?р?ын халы? ?ш?нен ?здер??д? К?здер??нен танимын. Сендерс??дер - жары??а ??к?р жарандар, ?ара?ат к?з, Мойыл к?з бар ара?да. К?рп?ктер?? ?ою ?ара б?р??н??, Б?р-б?р??е жылы ?шырап ?ара?дар! А? ??ба? бар, ?ара торы?, Сары? бар, Б?р??е орта? намысы? бар, ары? бар. Шыра?-мей?р т?н?ан к?зде шуа? бар, Алмас ж?гер т?н?ан ж?зде жалын бар! 20 ?атары?а ?осылсын кеп т?лек мы?, ?арымы?а т?лейм?н тек ?лы екп?н. ?ара к?рп?к кенш?лер?м, ?ске с?т, Шы?ырауды шуа?ты етс?н Ж?рек-к?н! ?АСЫМ АМАНЖОЛОВ К?ШЕС?НДЕ ТУ?АН ОЙ Баспана?а зар бол?ан ?асым а?ам, Бейнет?нен т?рл?кт?? жасыма?ан. Отты ?ле??н жаз?ан ол, алау жырын, П?кене ?йде отырып азына?ан. З?ул?м ?йде жай?асып лоджиялы, Т?р б?ткенге то?ышар ?онжияды. Арып-ашып ж?ргенде а?ын бай??с, До?ыз тектес немелер ?о? жияды. Залым заман, не шара жосы?ы?а, Жандайшапты? мойнында осы к?н?. Бабын таппай а?ынны? кеткен?не ?асы ку?, д?рменс?з досы ку?. Ке? сарайды б?йыртып пасы?тар?а, А?ындарды ?амады? лашы?тар?а. Масылдарды шомылтып хауыздарда, Асылдарды ??латты? шалшы?тар?а. Тас б?гетке кездес?п ?асым а?ам, Астамсы?ан т?реден жасыма?ан. Астанасын тастамай, баспанасыз, Жа??т жырын ?аша?ан асыл адам. Б?р к?шеге ие боп т?тасымен, К?п?р?мен, тал-терек, б?тасымен, Отыр б?г?н мар?айып а?ын а?а, ??ша?ы ке? ?алыпта, ??лашы ке?. 21 Бар жа?сыны сый ет?п ?рпа?ына, Б?лб?л ??сын ?шырып жыр ба?ына, То?санда?ы абыз боп бата берд? Он жаста?ы Азат ??лынша?ына!.. Б?ЙТЕРЕК ?абиден М?стафинге ?лкен ма?сат - ?алауы ж?ректег?, Т?тас д?у?р шынды?ы- жыр еткен?. ?ажайып б?р ?аламды жайып салды, Заманыны? со?талы суреткер?. Алымды да к?реген адам ны?та, Жол бер?ле ?оя ма жал?анды??а? Б?л?п жаз?ан к?рген?н, с?й?п жаз?ан, Арлылы??а т?нт?м?з, адалды??а. Елеп, екшеп, салма?тап с?з т?у?р?н, Т?л ?шына оралды ?з д?у?р?. ?р шы?арма бет?нде - замандасы, ?р с?йлемн?? ?ш?нде - астарлы м??... Хал?н айтып "Дауылдан кей?нг?" елд??, "Миллионерд??" аулына дей?н келд??. "?ара?анды", "Шы?ана?", "К?з к?ргенде" сомдады? сен бейнес?н зей?нд? ерд??. Ба?ытты ?ой даланы? ?айран ер?, Болса егер де ес?м?н айтар ел?. Т?л?алы а?а алыптар тобында?ы -
АЛАШТЫ? сен м?уел? Б?ЙТЕРЕГ?! 22 КЕНТАВР К?мел Ж?н?стег?не Эллададай ежелг? б?р ел таныр, Салт атты скиф, мифт?к бейне? - Кентавр. А?ып ?тт? аттылы ??н Аттила, Жаяу-жалпы ?лб?п ж?рм?н мен ?аз?р. Белг?л? ж?йт - ша?ы шы?пас жаяуды?, Б?лт боп торлар к???л??д? ?аяу-м??. ?ш?ан ??спен с?лем жолда Алтайдан, Дунай жа?тан ?ол б?л?аса аяулы?. Ерто?ымды м?ражайдан к?рген ем, Жеткен б?зге тым алыстан - к?неден, К???л?мн?? ж?йр?кт?г?н ?айтей?н, Ерттеп м?нер болмаса егер к?к д?нен!.. Еуразияны к?ктеп ?тер ж?йр?к сол, А? са?ым боп айлы? жол мен к?нд?к жол. Шы?ты г?ндер к?к те??зд? бетке алып, Артта ?алды ас?ар тау мен т?ны? к?л. А?ып ?тт? аттылы ??н Аттила, О, Т???р?м, осындай б?р с?т сыйла! Ж?лдызды с?т, тола?ай с?т - м?ндай с?т, Шапа?атын к?тер болса?, д?т жина. Жаудырудай жаудыр?ан ?ой ??т аспан, Батыр болды, к?сем болды ж?рт ас?ан. Ат ?ст?нде ?т?п б?к?л ??мыры, Т?лпарымен б?р т?л?а боп т?тас?ан! 23 Содан бер? ?тт? талай ?рт-д?у?р, Семсердей?н та?у ?иын сертт? ауыр. ?Ма??а? атанып жыл?ы деген жануар, С?йг?л?г?н ?ырып салды дертт? ауыл. Ер ?анаты б?ржолата ?ыр?ылды, М?жы? пи?ыл иектеп ап ж?рты?ды. Жапырай?ан жаяу ?аза? жараспас,-
Жапан далам, кет?р?п т?р с?р?ы?ды?! Т?пт?л?аны алды? б?здер жо?алтып, Тид? жын?а мимырт т?рл?к до?ал тым. Киетег?м - Кентаврды са?ындым, Ас?а? ед?, Сымбатты ед? со ?алпым! ЖАРАЛЫ Ж?РЕК ЖАЗБАСЫ Ж?рек сыздап, маза ?ашт ы денеден, ?ят болды, т?с? п ?алсам кемеден. Саспас ед?м, жайбара ?ат к?нер ем, Берер?мд? бер?п болсам елге мен. Азияда жа??ырып т?р кек ?н?, А?ара?дап ?л?ктерд?? кеб?н?. Таптап ?ырды келед? ?не танк?лер, Жай?алып-а? ?с?п ед? ег?н?. Т?скей?нде тынбай т?р-ау зар ?л?, Бер?де - ау?ан, ?р?де - ирак ?аралы. Ертег? ел? - Ба?датт ы ??ртпа? жау, Жабыр?а?ан ж?рек бай??с жаралы. ?т?р? к пен ?сек жел? лек?д?, Жазы?сыз?а ?ктем б?реу зек?д?. М?ны? б?р? ж?рег?ме з?л батпан -
?стен шы?ты, б?зыл?андай тет? г?. Ж?т а алмастай ауаны енд? мол ?арпып, Т?р?андайын кеудемд? б?р ?рт шарпып. ?ан тасытып, а?ыл-естен айыр?ан Шер-шеменн? ? шыр?ау шег? - инфаркт! З?рен? алды ауыр сыр?ат тепк?н?, Зары?умен ? т т ? ?м?рд?? к?п к?н?. Ж?рег??е ж?к тиесе? з?лмауыр, Т?пт?? т?б? барар жер? ? - ЭКГ. 25 Кеудем - ?обыз, ?р пернес?н ?оз?ашы, ?ткенд? айтып, б?г?нд? айтып боздашы. Сала ??лаш б?ктеме боп шы?ты? сен, О, жаралы ж?рег?мн? ? жазбасы! Басылмастай с?м сыр?атты? ент?г?, Баспалда?тан жас?анасы? енд?г?. ?ар?а адымды баса алма?ан с?ттерде ?ара ??рдым д?ниен?? ке?д?г?. Шипагерд?? мегзеген? - ЭКГ, Ш?к?р, Алла, ж?рег? м с?л бек?д?. Ирек-ирек, ?ркеш-?ркеш сызы?тар -
Ж?рег?мн?? жыр жазбасы сек?лд?... 26 Ау?анстан - Азияны? ж?рег? 1. 2001 жыл?ы 11 ?ырк?йек (Памфлет-диптих) Нью-Йорк. 9 са?ат 30 мин?т... Сауда орталы?ыны? ?ос ?имараты, К?зд? ашып-ж?м?анша ?ирап жатты... (Хроникадан) Ек? "?лиф" ?п-с?тте ??латылды, бастап бер?п б?р сой?ан с?рапылды. С?йт?п "?лиф" "сын"* болды шал?ала?ан -
аспанда Ай да шал?алап с?р? туды. II Ек? алып жойылып ?ас-?а?ымда, т???рег? оранды от-дауыл?а. ?ос ?имарат алатын к?зд?? жауын, ?ас-?а?ымда айналды ?ос табыт?а. Ек? шыра? жалп ет?п с?нд? со к?н, ?ара ??рдым т?нек ?ып о?ын-солын. Ек? шыра? айналды ?ос жебеге, ?ос ?ара?шы ж?р ш?лд?? торып жолын. * сын - араб ?л?ппес?н? ? 12-ш? ??рп? 27 Кес?ртк?дей тау-тас?а т?ра?тады, т?л?п сорлы тып-типыл ?ышла?тары. ?ара ??стай жем?не ш?йл?гед?, ?шк?р т?мсы? "Стелс" ?ша?тары. Шын алып ?ой А?Ш-ы? - д?у арыстан, т?л?птей?н** тым ?са? - Ау?анстан. Арыстан мен тыш?анны? ?а?ты?ысын тамашалап, адамзат та? ?алыс?ан. Сынып барып "?лифт??" "сын" бол?аны -
с?рапылды? а?ыры шын бол?аны. Жарты ?лемд? ?амты?ан б?л со?ысты? Адамзатты? басына СЫН бол?аны! 2. Содырларды? со?ысы Ж?рект? дерт шалса - денеден маза ?ашады. Ау?анстанды со?ыс ?рт? шалса -
Азиядан тынышты? кетед?. М?хаммед И?бал. ?д?летт? ?стан?ан боп Буш б?г?н, К?рсетуде ?аракет?н к?шт?н??. Жау бомбасы ?ст?нен кеп д?п т?спей, "П?шту!" дейд? аман ?ал?ан пуштуны?. Бейб?т халы? - сан бомбаны? ??рбаны. Ау?анды?ты? атпайтындай н?р та?ы, Шалма ?анша к?легейлеп т?рса да, Танауыны? д?п ?шында т?р жаны. ** т?л?п - ш?к?рт 28 Жайбара?ат, сау-саламат Бен Ладен, Ж?н айтады "ал?ан беттен танба!" деп. ??рбанды??а байлап беру ?зген? -
Содырлар мен сой?андар?а т?н ?адет. Ек? жа?ты? айтар с?з? - ?д?лет, ?ай жа??а да айтып жатыр ел, н?лет. А?пыз дейд? т?л?птер де, А?Ш та, Апырмай, ?, сонда ?айсы ?б?лет?! Ау?анстан?а бомба-жауын жау?ан к?н -
Азияны? басынан ба? ау?ан к?н. Таз ашуын ал?андайын тырнадан, Шын со?ыс?а ?лас?аны жанжалды?. Ау?ан десем, т?сед? еске Вьетнам, Айт?ан с?з бен ?ыл?ан ?стен кетт? м?н. Талибан боп, тер?ст?к боп б?л?нген, Елд?? мынау келешег? - к?к т?ман. Джордж - жой?ын, осал емес Осама, Екеу?нен ?оры??ан ж?рт боса ма? Сан айламен б?рын ешк?м ?оспа?ан, ?ыры? пыша? елд? жау кеп ?оса ма?! ?имаратты жермен-жексен ??латып, Жами?атты шошындырып, жылатып, З?лымды?тар ?зг?л?кт? ?ашанда, Т?рады екен ??рту ?ш?н ?натып. ?ирату да, у шашу да - содырлы?, Бейб?т елд? жусату да - содырлы?. Содырларды? к?семдер? ?ан??мар, ?ант?г?ске ш?м?ркенбей отыр ны?. Ж?р?п жатыр содырларды? со?ысы, Бей?амдарды? оныменен жо? ?с?. Б?л со?ысты? авторлары к?м десек, Бен Ладен мен Буш дер елд?? к?б?с?! 29 ТАБАЛАУ МЕН АЛА?ДАУ (Памфлет) Коньяк ?ш?п масайып, Жыр?-жыр? к?лед? ?з?з?л... К?ргендей т?ст? ?ажайып, Мар?айып отыр ?л-?з?р. Табалап отыр ау?анды, Иракты отыр табалап. Солар?а бомба жау?анда, ?уан?ан борбай сабалап. Ау?анда ??ртып содырды, Сой?анды ж?нге сал?андай. Же??мпаз болып отыр б?л, Кабулды барып ал?андай. Бен Ладен болса д?н аман, Ла?герлер аман мы?да?ан. Уа?ыз айтып ??лама?, ?аскер? ?имыл шы?да?ан. ?а?пан?а т?с?п ??рыл?ан, Аума?ан а?нан ау?ан-ай!.. Жазы?сыз халы? ?ырыл?ан, Алма?ан басын сау?алай. Шал-кемп?р, с?би жыла?ан, Жес?рлер ?ар?ыс жаудыр?ан. К?здер?н жас?а б?ла?ан, Жаута?дап ?ал?ан балдыр?ан. С?м?р?п отыр с?л?мт?к, К?з?не ?рне елестеп. Б?л ?ызыл к?ре? ?ш?мд?к Ау?анны? ?аны емес пе? 30 А? деген? ал?ыс боп, ?ара деген? ?ар?ыс боп, ?лем жандармериясындай Тайта?дады А?Ш к?п. К?н?ге ойлап шы?арар Ж?з амал, т?с?л, мы? айла. Жер ж?з?н барлап, сы?алар, Ба?аны ?ойып м?най?а. Бес ??рлы? т?гел к?р?птар, Пайымдап к?рш? к?йд? осы. Б?л ел - асауларды ??ры?тар Тап б?р ?алам Политбюросы. Нес?не, мал??н, ?уанды?, Басы?ды шырмап с?м айла. ?г?зд?? басына ту?ан к?н Б?зауды? басына тумай ма?! Сой?анды ??ртып Иракта, Сал?андай ж?нге содырды. ?з?нен ?з? ыржа?тап, Же??мпаз болып отыр б?л. Д?н аман Саддам Хусейн, Сарбазы сап-сау ?з?рге. Басылып тынса шу кей?н, Кезект? бермек ?з?лге. К?мег?н алып Ресейден, Кету? м?мк?н к?шей?п. ?иналып к?п ж?рт есейген, ?л?пт?? артын к?тей?к. Ше?еризаданы? Ба?датын ??ртам деу - с?мды? жауызды?! К?шт?ге айтар бар датым: Болмайды Атом - ауызды?! 31 С?м?р?п отыр с?л?мт?к, К?з?не ?рне елестеп. Б?л ?ызыл к?ре? ?ш?мд?к М?сылман ?аны емес пе? Нес?не, мал??н, ?уанды?, Басы?ды шырмап с?м айла. ?г?зд?? басына ту?ан к?н Б?зауды? басына тумай ма?! САУАЛ МЕН ЗАУАЛ Ирак... жатса ?ирап, тер?с а?ады Тигр, Евфрат. Бабылды? ??лап ?стыны, жайлайды жер?н к?п зират... Хусейн бе, Буш па - к?м Тиран?! К?м жылан екен, к?м ?ыран? Ирак па, А?Ш па - содыр к?м, ?д?л?н айтшы, Жер-жи?ан?! Болмас па зауал з?л?мге, болмас па тыйым ж?б?рге, т?лесе м??м?н м?сылман, бас ?рып ??ран К?р?мге?! Адамзат ест?п с?мды?ты, ?д?л с?з к?т?п ынты?ты. К?шт?н?? с?з?н с?йлемей, айтып ?т, Лирам, шынды?ты! Осыдан он б?р жыл б?рын ?лымыз екеум?з Елбасыны? "Ел? м мен??" атты ж?рекжарды жырын т???ыш рет орыс т?л?не аудару ба?ытына ие болды?. Т?рж?ма "Экспресс К" газет?н?? 1997 жыл?ы 18 ?ырк?йектег? 150-151 н?м?р?нде жарияланды. Аталмыш басылымны? менш?кт? т?лш?с? Станислав Песнев "Я лиру посвятил народу своему..." (Поэтический дебют Нурсултана Назарбаева) деген к?р?спе ма?аласында: "...Сегодня "Экспресс К" впервые в республике познакомит читателей с переводом текста песни на русский язык, который по нашей просьбе сделала поэтическая династия из Караганды - Сабит и Акниет Бексеитовы. Передать всю глубину и афористичность языка оригинала - это трудная работа. Но делали ее отец и сын для вас от души, тоже поражаясь многосторонности и творческой одаренности автора",- деп жазды. Назарлары?ыз?а сол т???ыш т?рж?ма м?т?н?н ?сынамын. МОЙ НАРОД Гор высоких цепь утром на заре. Песней мне цветок ? это кюй души. Долгожданный денъ, что желанней нет, Мой народ степной, много лет живи. Казахстан - мой край, наш цветущий сад -
Свою радость я скрыть никак не смог. Предки ждали все, каждый нынче рад Золотой был свободы вдох. 33 Пр и п е в: Народ о тоске забыл, Сошел гнетущий туман. Чтоб дом счастливым твой был, Крепись, избавъся от ран. Предков кровъ, слеза матерей родных Пролились на степъ, дорогую мне. Наш народ един да в согласии. Очевидцем мир будет сотни лет. Пустъ завистлив враг, друг любуется, Умножайся, люд, и не знай числа. Не щади себя, завтра сбудется Все, что загадал, отойди от сна. Пр и п е в: Потомки вспомнят отцов, Земля дарована им, Единство, мир без оков, Чтоб дети вечно цвели. ЕК?НШ? мы?жылды?ты? со??ы жылы Т?гес?лсе б?р Мы?жылды?, келес?с?не ??лшынды?. Мирас боп ?алма?, м?неки, ?уаныш-жал?ан, м??-шынды?. О? ?ылы? к?рсет, со??ы жыл, сен?мен кетс?н мол ?ыжыл. Со??ы сыр сенд?к сар?ылып, с?т?мен тусын со??ы жыр. Т?нбе сен б?зге тажалдай, келме сен б?зге ажалдай. Т?леме енд? ??рбанды?, ?те ?ой, болды, ?ш алмай. "?шке сыр б?кт?? нес?не?" -
деп ж?ртым ?атты кей?се, ?алсын электрон поштада: www. роligоn.kz. ?ша?ты ж?тты?, тынбады?, кемен? ж?тты?, тынбады?. ?ап тауын таптап, тал?андап, к?рш? елде б?г?н ж?р банды?. Тасатты? енд? т?леме, далама кел?п т?неме. Ра?ымсыз к?ш б?р - с?м тажал, ?а?арына м?не ме?! 35 "?шке сыр б?кт?? нес?не?" -
деп ж?ртым ?атты кей?се, ?алсын электрон поштада: www. роligоn.kz. ?жет т?р со??ы белес деп, ?иынды?тармен белдеспек. Сенд?рем, достым, со??ы жыл -
Уа?ытты? со?ы емес деп! ?ор?а? т?р ??т-ба? келмес деп, к?з?не ?рне елестеп. Сенд?рем, достым, со??ы жыл -
А?ырзаман емес деп! ??а алмай за?ын нары?ты?, замандас, б?лем, тары?ты?. Па?ырды ?инар со??ы жыл -
а?ыры емес Тарихты?! Сан жанжал, со?ыс, к?п егес, замана к?ш?н б?гемес. Ушы?ып т?р?ан со??ы жыл -
Ке??ст?кт?? шег? емес! "?шке сыр б?кт?? нес?не?" -
деп ж?ртым ?атты кей?се, ?алсын электрон поштада: www. abaila.kz 36 МАНДЕЛЬШТАМ К?СЕМ ХА?ЫНДА Жыр?а штамп болмас деп, ?нге штамп, т?гес?л?п б?ткен со? ?бден шыдам, ?ылша мойным талша деп, нарт?уекел Сталинд? сипаттады Мандельштам: "К?н кешем?з б?рс?з табан ту?ан жерд? сез?нбей, Т?н баласы ?ор?ыныштан к?з ?лмей. Емен-жар?ын т?л ?ата алмай, сыбырласып, к?м?лж?п, Болды? ?бден к?л с?мелек, к?л ынжы?. Мысы басып с?мырайды? Кремльд? жайла?ан, Т?лс?з тылсым б?зд? ж?пс?з байла?ан. Оны? жуан сауса?тары жауын ??рттай бырти?ан, ?азасы к?п азалы елден шыр жи?ан. Айт?ан с?з? з?лмауыр шын к?р тасындай б?р п?тты?, Мей?рд? емес, ?ашанда одан з?лд? ??ты?. ?улы?пенен к?л?мдесе тара?ан м?рт жыбырлап, Ма? басады был?ары ет?к сы?ырлап. Ма?айында ?ыл?ы мойын к?семдерд?? тобыры, ??лды? ?рар жеб?р? мен обыры. Ыс?ырады с?р жендет?, мияулайды малайы, ?ы??ылдайды ??л-??танны? талайы. Жал?ыз ?з? к?рз? с?лтеп, с??г? с??ып белсенд?, н??ып ?алып, ?ия салар желкенд?. Жарлы?тан со? б?р жарлы?ын к?з?-бас?а т?пелеп, Н?л ?а??андай ?рып жатыр жекелеп: Б?р сорлыны? ма?дайына, б?р сорлыны? шабына, Б?р сорлыны? жапа шеккен жанына. ?р жаза сайын жауызды? ж?рег? б?р ?ы?байды, Б?лд?ргенд? кешкендей ы?ылдайды, Соны тыныс бергендей ыл?алды жас топыра?, К?р-кеудес? жай тауып тынымдайды". 37 ФОРМАЦИЯ ?тсе? егер тарихты б?р а?тарып, сан замана - сана?а сына? т?у?р. Т??ыр-д?у?р мы? жылдап ы?ыр ?ылды, кел, керемет Келешек - Пыра?-д?у?р! Адамды адам ?ана?ан, ??л-к?? еткен, жансыз заттай к?д?мг? м?лк? де еткен; адамды адам ?орла?ан, т?лкек еткен -
"Адамзат комедиясы" к?лк? деп пе е??! Ес?н алып адамны?, м??г?рт еткен, б?р-б?р?не к?рш? елдер к?р?н т?ккен. Тарих атты театр сахнасынан ?айыршы боп, жарлы боп ?р ж?рт ?ткен. Т?ртта?андап жатыр т?рт формация, жасаймын деп конспект - барма? сия; дастан-хамса жазам деп а?ын досым, тем?р ??рсау т?стер? ?алды а?сия. ?иын, ?иын... бес ?о?ам туралы жыр, ж?рег? ?лкен а?ынны? м?рады б?л. К?н? кеше "толыс?ан" ?о?ам ж?йл? дастан т?г?л, ?ле? де тумады б?р. К?птен бер? замана дастаны ойда, тастамай да ж?рм?н мен, бастамай да. Алматыда жаз?ам жо?, Жа?аар?ада, жазар ма ед?м Тор?ай мен ?останайда?! Туса ш?рк?н д?у?рд?? поэмасы, болмай ешб?р ?оспасы, боямасы!.. "?ркениет" деп мен де жазар ма ед?м, мазаласын ?рел? ой, аямасын. ?тсе? егер тарихты б?р а?тарып, сан замана - сана?а сына? т?у?р. Т??ыр-д?у?р мы? жылдап ы?ыр ?ылды, кел, керемет Келешек - Пыра?-д?у?р! 38 К?ШКЕНЕ К?Н БАРДА О?ырманым аз мен??, ты?даушым да, ?алай ?ана болмасын м?? даусымда: Ана т?л?м бара ма ?мытылып, Та?дыры ?лде ш?й?рд?? т?рлаусыз ба?.. К?шкене к?н барда -
Аспан т?нермейд?, Т??л?ктей аспаны бар к?н ?лмейд?. Аз да болса, хал?ы бар - ?лмейд? а?ын, А?ыны бар халы?ты? Т?л? ?лмейд?! МЕН?? ЕС?М?М Иес? ерек болса егер ес?м де ерек, Тосын ой ма б?л с?р?, шеш?м бе ерек?! Солай бол?ан ?ашаннан, солай болма?, -
К?шт? а?ын?а лайы? ес?м керек! Асан абыз ес?м?н, Б??ар атын ??рмет т?тар ??мар ел, ??мар а?ын. На?ыл с?з?н ?рнектеп ?ле?менен, Жыр т?л?мен ?алдыр?ан ?ла?атын. С?бит екен ?кес? сол абызды?, С?бе?дерге кенде емес дала б?зд??. Д?нентаев, М??анов ... ж?не Мен бар -
Б?л ес?мн?? ?ле?де ?алады ?з?. Кеткенд?ктен ертеден араласып, Ек? ес?мн?? б?реу? - араб н?с?л. Осал ныспы дей к?рме С?бит деген, 39 Мы?ты, Бер?к, ТАЙСАЛМАС - баламасы. Т?н? бер?к жырымны?, д?н? мы?ты, Жары? к?рген туды ?ой к?н? ??тты. Ж?ректерден алайын т?ра?ты орын, -
Ы?ыстырып ?з?з?л з?лымды?ты!.. ?лкен ?кем м?рт Беке? - бект?? бег?, К?з к?ргендер с?йс?н?п "тект?м" дед?. ?улиедей к?рет?н ?кем ?ыда? -
?ыдыр баба боп кеткен сек?лд? ед?. Бастан ба?ым, та?ымнан та?ым кет?п, Бар?аным жо? пенде?е ша?ым ет?п. Т???р берген, иншалла, н?с?б?м бар, Ха? жолына д?п кел?п а? ниет?м. Ойла?ам жо? басым мен ба?ты? ?амын, Ойла?ам жо? та?ым мен та?ты? ?амын. ?ияметтен ?тем?н Кием ?олдап, -
К?п жабыны? ?ш?нде А?БУРАМЫН!!! ?З?М ТУРАЛЫ Мен болмасам, ж?г?тт?? к?ркем? к?м, ?семд?кт?? ?сет?н ?ркен? к?м? Таныт?анмен сал?ын ж?з, к?д? м?нез, Мен б?р н?з?к ж?бек жыр ?рнег?м?н. Сат?аным жо? арымды т?рл?к ?ш?н, Жыр-?айра??а жаныдым т?лд?? ?шын. Сыртым с?рша болса да, ж?з к?рсетер ?шк? ?лем?м ар?ылы н?рлы к?с?! 40 ТУЛАЙДЫ ?М?Р тол?ыны Ж?мыр жер зулап барады ?аламды кез?п, д??гелеп. С?йс?н?п Т???р ?арады, к?г?лд?р шарда ?? б?лек. ?ас ?а?ым с?тте жылдамды? ?ш?ыр-ау сонша орасан. Б?р с?нд?к б?здер, б?р жанды?, ж?лдызбыз - шындап ?араса?. К?з??д? ашып-ж?м?анша ?тед? б?р мы? ша?ырым. ?лес?п барар жол ?анша, ?алмайды ешк?м ма??рым. Сол с?тте б?реу ты?, сергек, сол с?тте б?реу ?й?ыда. Тол?анса б?реу м??-шер кеп, б?реу т?р келмей си?ы да. Сол с?тте б?реу тояттап, жер?д? б?реу сол ша?та. Отырса б?реу ой ?амап, той ?амдап б?реу жол жа?та. Б?р желке шы?са жалданып, б?р желке ?алды ?асынып. А??аулар ?алса алданып, ?улар ж?р шал?ып, тасынып. ?алайда осы ?аламда ?айна?ан ?м?р, т?рш?л?к. Алпауыт ж?рсе талта?дап, м?ск?ндер отыр т?рш?г?п. ?арышта сам?ап барамыз, жылдамды?ты б?р сез?нбей. 41 Б?р кемедем?з, ?ара?ыз, ал сапар - та?дыр тез?ндей. Су??й?ыш шо?ж?лдызынан -
Арыстан шо?ж?лдызына! Картаны, м?не, ?сынам, ?арашы, достым, ??лшына. О? болсын м??г? б?л сапар, с?т сайын сез?м серг?с?н. Жану?а ??к?р пульсарлар, ?рекп?п берер белг?с?н. Зулайды ?арыш кемес? -
к?г?лд?р ?йбат ?аламшар. Бар ма екен с?р? те?дес?, ?йтеу?р болсын Алла жар! Тулайды ?м?р тол?ыны жары? жал?аннан тара?ан. ?десе тамыр сол?ылы, сам?ау?а, ш?к?р, жара?ан. Ж?лдыздар ?ш?п, жанады, туындап галактикалар. Даналар естен танады, ?айып боп ?ыршын Никалар*. ??с жолы жатыр созылып мы?да?ан жары? жылдар?а. Ж?лдызды ?алам боз, т?ны? -
мол ар?ау жар?ын жырлар?а. Су??й?ыш шо?ж?лдызынан -
Арыстан шо?ж?лдызына! * ?ыршынынан ?иыл?ан бал?ын а?ын ?ыз Ника Турбина 42 Жыр г?л?н, м?не, ?сынам, о?ышы, достым, т?шына. ??с жолды? к?нд?к т?сынан тарайды ?м?р тол?ыны. Шыр?алсын шал?ып к?м?с ?н, тынбасын т?рл?к ж??к?л?! КЕШК? М?? Аяулымнан к?з жазып б?р ?ал?анда, к???л к?г?н б?лт-м?? кел?п шал?анда, сам жамырап мы? сан ж?лдыз т?рса да, жал?ызсырап жапа шегем жал?анда. О?айлы?пен туа ?ал?ан ?ашан жыр, к??г?рт тарт?ан к???л шамын ал, жандыр. Самаладай мол жары?ты? ?ш?нде жал?ыз шыра? сек?лден?п шашам н?р. Сен деп б?лем т???р жаз?ан сы?арым, жан-жайлау?а шырай берген шынарым. Ж?з ?ыз ?йып ты?да?анмен, алайда са?ан ?ана арнал?ан бар жыр-?н?м! ЭЛЕГИЯ Телефон-автомат. Сыртта - жел. Ыз?ыры? желден б?л ы??ан ел. Шер-м??ын ?иыл?ан сымдар мен ?з?лген ?м?тт?? ты?дар ма е??.. Ал ты?да. Телефон т?т?г?н алдым да, с?йлест?м т?ты?ып: - Алло-о... Алло-о... А, ??дай, байланыс болмады та?ы да. 43 - И?, с?йле. - Алло-о.. Б?л к?м, ?? (Еле?деп с?йлед?м ж?л?ына). - Мен - ??дай. - ?, ?алай?!.. Б?л шын ба, с?йлей ме т?л б?т?п тылсым да!.. О, жа?сы болды ?ой, ??дайым, с?тт? б?л а?садым ?дайы. Айтарым к?п ед?. М??ым к?п. Т?рл?ктен мен ?бден т???лгем. Ит ?ылды пенделер т?с?нбей, Келеке етт? ?ой к?с?? кей. Таусылды шыдам да, шарам да, Атылсам - тоза??а барам ба? - Тоза?ы болма сен. С?л шыда. Д?н аман малшы да, жалшы да. - Жо?, енд? мен шыдай алмаймын, Опасыз жал?анда ?алмаймын. Мез? етт? ?м?рд?? ?ызы?ы, шыжы?ы, желд?? де ызы?ы. Енд? Б? д?ние ма?ан жат. Енд? О д?ние ма?ан ?ат. - Кел онда, ?пендем. Келе ?ал, кешк?л?к ?й??де ?ле ?ал. ?ш к?ннен кей?н сен кел жет?п, д?п сенс?з болмас та ел жет?м. Т???рек - кеб?ндей аппа? ?ар, А?ырет - ?л?мдей т?каппар. Телефон-автомат. Сыртта - жел. ??ла?та б?р ызы?: -Кел... кел... кел... 44 * * * ?асыр - ?ткел, ?ткен одан ?лы Абай, ?тсем ш?рк?н мен де содан ??ламай?!.. Демесе екен ?ландарым т?л ?ке, демесе екен бауырларым т?л а?ай. МЕДЕТ К?м б?лмейд? ?м?рд?? ?ыс?алы?ын, Жо? с?з??де ой ?оз?ар мыс?ал ??ым. Жары? к?нге ?зген? жетелейт?н ?айда, а?ыным, сендег? н?с?а ?ылы?? ?ыс?а ?м?рд? ?ыс?арта т?с дейс?? бе, Келер к?ннен ?м?тт? ?з дейс?? бе? К?ктем??мен д?й?м? ?оштасасы?, К???л?мн?? ?алауы к?з дейс?? де. ?айта айналып келмейт?н Жиырма бест?, Келед? аппа? та?дармен жырлап ?ск?м. Д?р с?лк?нт?п ?тей?н к?рс?нгенд?, Жыр жаз?анша ойларды ?рлап еск?! К?ктем келсе - ?рдайым г?л атайын, Жасыл ба?ты жаз келсе ?натайын. Тарту ет?п к?з келсе жем?с?мд?, Т???лгенд? ?уантып жылатайын. ?ыс?алы?ын ?м?рд?? ?азбаламай, ??мыры ?за? жырларын жаз?ан Абай. К?п жаса?ан пенделер бы?сы?анда, Аз жаса?ан а?ынны? мазда?аны-ай!.. 45 ?АЛАМ РУХЫ Поэзия - б?лек ?лем, б?лек ел, Ж?ректерд? т?тт? к?йге б?леген. Ой-Сез?мн?? к?к к?мбез?н со?са да, Ел ?лдары - Абай, ?асым, Т?леген... А?ын б?ткен С?лулы?ты жыр ?ылар,? С??тан са?тап, м??г? етет?н т?л - ??рал. А?ын да адам ет-с?йектен жарал?ан, Поэзия - шыбын жаны шыр?ырар! Б?р?м?н мен Бес миллиард бала?ны?, О, Ж?мыр жер, Маза? са?ан - ала?мын. Т?н? ауырса, жаны неге ауырмас? Поэзия -
Рухы б?тк?л ?аламны?! ШЕКС?ЗД?К ПЕН ШАРАСЫЗДЫ? М??г?л?кке м?нша неге ??штармын, ?лыларды кетт?м неге ?ш тартып? ?алдым м?не ?ткен жыл?а ?ол б?л?ап, ?анатына ?лесе алмай ??старды?. Ба?и т?рл?к, ба?и ??мыр а?саумен, ?мытылып барасы? ба, жан с?улем? К?кжиекке т?ккен сайын к?з?мд?, ?т?п сен де барасы? ба, сал д?урен? М??г?л?кке ж?з жыл жасап жете алман, жиырма ?ш?мде т?к б?т?рмей кете алман. ?алам ?стап шимай ?у?ан ?ол т?г?л, к???л жетпес ш?рк?н шекс?з шет арман!.. 46 ПАЙЫМ - Сендерд?к? осы не ж?з ??м не ру?-
деп т?р?андай Джавахарлал Неру. - Береке жо? не ж?зде б?л, не руда,-
деп т?р?андай а?ын Пабло Неруда. СОЛЖЕНИЦЫН, ЖЕР ИЕС? СЕН БЕ ЕД?? ? Т??ыр с?здер с?йрет?л?п зор?а ж?р, Серке с?зге ?лес ?аз?р, Жор?а жыр! ?т?р?кт?? н?п?р?не б?гет боп, Т?теп берер керек б?зге мол ?ажыр. К?нбеу ?ш?н маза?ына жазмышты?, ?лмеу ?ш?н у т?л?нен жаз?ышты?, А?ытылып ж?нел б?г?н, с?з сел?, А?ытылып ж?нел б?г?н, тас?ын-жыр! Деп ж?р ед?к: "Б?л да б?р ел к?сем?", "Теке са?ал ерек б?т?п ?сед?". С?йткен саппас аржа?ынан м?хитты?: Са?станды "Зэкстан" деп б?сед?. Зэк-пай?амбар к?з алартып жер?ме, ?ожасынып ?арап отыр ел?ре. Отын оттап, суын сулап ол кеше, Б?г?н кел?п шер ?осады шер?ме. Атамекен, ку? са?ан к?кте К?н! Сен? б?г?н тел?п алып теп-тег?н, ?й иес?н келген ?она? басынып,-
"Зэк ел?" емес, Кек ел? боп кетпег?н?! Ит жатады той?ан жер?н ??гер?п, Елд? ?айтс?н, тума?ан со? ер болып? 47 Монарх сыма? Солженицын жай?асып, Торт б?лгендей отыр сырттан жер б?л?п! Орал жа?ты казактар?а б?лед?, С?б?р жа?ты ты?герлерге б?лед?. "?арлагтарды" зэктер?не беред?, То?мойынша, со?ан ?аза? к?нед?. Т?лк? б?лта? саясаты? - б?р тылсым, Сана-сез?м серп?лс?н де, с?лк?нс?н ! Ты?герлер ме, ты?шылар ма ?апта?ан, Казактар ма, к?ззаптар ма - к?м б?лс?н? Сыр тарт?андай сары албасты сайтаннан, Халы?тарды жауы?тырма? шайпау жан. К?к с??г?с?н ?а? б?лет?н к?п?рд??, ?тк?р с?з?м, алмас жырым - айбалтам! К?рл? ж?збен з?р т?гед? ж?ртыма, ?ан толтырып ек? б?рдей ?ртына. Тамырына балта шауып Досты?ты?, К?нбес ЕЛ?М ?а??ыбасты? ыр?ына?! Ежелг? Русь - к?рш?с? ?лы даламны?, Жылнамасын жаз?ан талай ?аламны?. Сарытауым Саратов боп кетсе де,-
Ол да кеше ?он?ан ж?рты бабамны?. ?она? келсе - ?азан асып, шай демдеп, К?рпе т?сеп: "Т?рге шы?!"- деп б?йек боп, Салмайт??ын ес?г?не ??лып та, ?аза?ыма айтылады ?ай ?кпе ? ?лы?тары? сал?ызды ма шекара, Орта? дед?, ашы? дед? ек? ара. Аярларды? "доспыз" деген с?з?не Алданды?-ау, а??ау хал?ым, бекер, ?? 48 Ж?зеге аспас деп б?лем?н ой харам, Ата жауды? шабуылын тойтарам. ?ызыл с?зге дес бермеген ?аза?ым,-
Уды умен, о?ты о?пен ?айтарам! С?йле, ШЫНДЫ?, тосылмастан б?р с?йле, Сабала? ит т?л?м?зд? к?рмей ме ? С???ыласып с???ылдамай жат жерде, Жа?сы болса... Ресей?нде ж?рмей ме ? Бас?ыншылы? ?ара к?ш пе сенген??, Ен байлы??а толмады ма ше?гел?? ? ?аза? жер?н тастайт??ын б?лшектеп, Ей, ?аск?нем, жер иес? сен бе ед?? ?! Р.S. "... а?ын С?бит Бексей?товт?? "Солженицын, жер иес? сен бе ед???" деген ?ле?? о?ырмандар?а зор ?сер ?алдырыпты. Ауданды? кен-техникалы? инспекциясыны? ?ызметкер? О?дасын Сер?ков: -
Солженицынны? ?лтты? намыс?а тиер т?жырымын тас-тал?ан еткен С?битт?? ?ле?? к?зге жас келт?рд?, - дед?." (Журналист С. Алпысовты? Абай ?аласында?ы "Орталы? ?аза?стан" газет?н?? о?ырмандарымен кездесуден жаз?ан ма?аласынан. N 241,19.10.90 ж.) Т?ТАС БОЛ, ТУ?АН ЖЕР! Жаса сен м??г?, Жаса сен м??г?, Ту?ан жер! ?з??де туып, ?з??де ж?р?п ?уанды ел. ?з??де ?нген ж?рты?ды тума жатсынба, Сен? де Ел м??г? тастамау?а бу?ан бел. Т?тас бол м??г?, Ту?ан жер -
АТАМЕКЕН?М, 49 Еш?ашан болмас ек? рет туу, ек? ?л?м. ?з??де тудым, ?з??де ?лем жал?ы рет, Аман бол м??г?, Бал?ашым, Лепс?м, Текел?м! Аман бол м??г?, Алатау, Алтай, Сарыар?ам, Ту?ан жер барда, тынысым ке??п, тарар ?ан. ?лерм?н ?лсем, ?шерм?н ?шсем мен ?ана, ?лмейт?н шы?ар, ?шпейт?н шы?ар а? арман! ?лмейт?н шы?ар а? алмас хал?ым - ?аза?ым, Тартудай тарт?ан жары? жал?анны? азабын. ?шпейт?н шы?ар бабалар жа?ып кеткен от, ?шпейд? жырым, ?йтпесе неге жазамын?! ?лмейт?н шы?ар мома?ан хал?ым, ?з ел?м, ?она?жай хал?ым, ке?пей?л хал?ым, аз ел?м. ?шпейт?н шы?ар н?л к?кте К?н?м, Ж?лдызым, Жадырар м??г?, жайра?дар м??г? жаз - ел?м. Ж?герлен, ж?ртым, Ж?герлен, достым, бауырым, К?рд?к ?ой талай заманаларды? дауылын. Аман боп дала?, аман боп те??з, таулары?, Басы?нан ба?ыт кетпес?н Баянауылым! ?асырлар бойы келгенм?н ?ор?ап, к?зет?п, Аман бол, ар ма, Ерейментауым, С?лет?м! Кеудеме сыймай та?ы да ж?рек б?л?ынды, Жетп?с то?ызда ?ал?ан ед бай??с д?р ет?п... 50 НАРКЕСКЕН Пабло Неруда?а ?м?р ?ш?н ?тт? к?н?? к?респен, Наркескендей а?ын ед?? жыр ескен. ?ал?ымады? ?ынабы?да жатып сен, Кезеп оны жаулары?а т?рескен! Жаулар сен? солдырма??а асы?ты, Ж?лып г?лд? к?рсетт? олар пасы?ты?. Жалын болып ?ара т?нд? т?лг?леп, Барлы?ын да сен??, пысы? басып т?р. Ку? болар арайлы та?, б?ла т?н, ?лмейд? екен м??г? ба?и ?лы а?ын. ?йткен? ол семсер емес сынатын, ?йткен? ол г?л емес ?ой ж?латын! МЕН?? ОЛЖАСЫМ ... К?КЕ, сен дегенде ?н?м сергек, ?умесерд?? тастаймын т?л?н к?рмеп. ?зет етпей ?з??е кет?п барам, ?ызы?таумен ?асырды? к?н?н д?рмек... Нес? к?сем ж?рмесе к?пке ?м?р?, сен? м??г? ?олдасын К?К Т???Р?! А?ылмансы? ТОНЫК?К бабам сынды, К?ЛТЕГ?НДЕЙ ал?ырсы? - бек т?у?р?. А? бас таулар жадымда, шандоз дала -
К?ктеп ?тер ке??ст?к жампоз ?ана. Жа?ылмасын З?узатты? жадым мен??, ата тег?н б?лген ер ?р кез дана. 51 Т?сед? еске сен десем ?ткен-кеткен, (с?йет??ын маусымым К?Ктем деп пе е??..) Сол к?ктем??, к?кем-ау, кетт?-ау ?т?п, Т?РАНЫ?А к?з келд? (к?ркем неткен?!..) Есейет?н кез келд? алашы?а, (?шырамай замана наласына). Ыры?-жыры? к?н?за? дау?а салмай, ?она ма ба? ?аза?ты? даласына?!.. ?яласа к???лге с?тке шуа?, М?з-мейрам боп ?аламын "?п" деп ?унап. Танымасам ?айтем?н бейба? болып, таны?аным ?з??д? - д?тке ?уат ! Б?к?л кенен Т?РК?н?? д?ниес? абыз санар тиер деп жыр киес?. ?йлес?мнен т?з?лген т?ла бойы, сенд?к ?лем бейне б?р К?Н ж?йес?. Сен - К?н, ал мен - айнал?ан б?р ?ара?ы?,* шуа?ы?мен толтырам жыр пара?ын. ?иянда?ы ынтызар Плутондай н?р мен жыр?а ?мтылып зыр ?а?амын... АЗИЯТАНУ дейм?н мен "АЗ и Я" шын, сенше с?йс?н ?ландар ?З ?Ясын. "МЫ? Б?Р С?З??" -
ПАРАСАТ С?ЗД?Г? боп, адамзатты? толтырсын ?азынасын ! * ?ара? - планета (к?не т?р?кше) 52 АТАТА?БАМ - К?З Ха? та?аланы? назары т?скен, пей?л? т?скен ел ед?к, ?лы даланы улы да шулы д?б?рге б?здер б?лед?к ?аламды шола к?рс?н деп Т???р аялы жанар сыйлады, жа?сысы ?айсы, жаманы ?айсы, жал?анды, ?ане, к?рел?к. - Уа, Ар?ын! - деп, Уархун Атилла ?рандап к?рд? ?рым?а, ?рпа?тан ?рпа? жал?асын тапты ?ыранша ?арап ?ырым?а. - Аu Roma, - деп, Олжас ж?р б?г?н Микеланджело ел?нде, этрусск, латын жазбасын ?арап, ден ?ойып жыр мен ?ылым?а. Атата?бам - К?з. К?лдене? сег?з -
шекс?зд?г?мн?? белг?с?, т?гес?лмейт?н ?леует?нен танылып т?рар ел к?ш?. К?реген ед? а?ылман Абай, ??лама ?аныш кешег?, табылар ма екен б?тк?л алашта олар?а, с?р?, те? к?с??! 53 Атата?бам - К?з. ?асырды? с?з?н басымнан ешб?р асырман, от жанарымны? азайып н?ры, к?з тисе тиер, жасырман. ?згерсе заман, ?згерер адам, ??былу б?ра? шарт емес, к?з??ше ма?тап, сырты?нан даттар ??ба?андар?а бас ?рман. Ауырсам егер, бас?адан емес, ауырам к?зден, ?ажабы, к?ндерге емес, айлар?а емес, жылдар?а кетер азабы. Т?убе деп ж?рем ?м?рд?? к?рсем ?уанышы мен ?ызы?ын, базарым ерте тар?аса, б?л б?р -
жазмышты? с?мды? маза?ы. Атата?бам - К?з. Т?маннан ?алы? ашылсын к?з?м, ашылсын, к???л?мн?? сыры, к?з?мн?? н?ры жа??т жыр болып шашылсын. ?р ?адамымды ба?ып отыр?ан ?ара к?с?н?? алдында -
Жарат?ан ием жебес?н мен?, абыройымды асырсын! 54 БЕЙБ? Т К?Н МЕН Б?ЛД?РШ? Н Балалар?а берей?кш? Жер шарын! Назым Хикмет. Жаз-?же жайып г?л-к?лем, К?н-ата к?нде к?лд?рс?н. Т?тт? ?й?ы, к?м?с к?лк?мен Жайра?дап ?сс?н б?лд?рш?н. Бал д?урен ша?та - мы? ?ызы?, Болмау?а ти?с нала-м??. Шаттанып елд?? ?л-?ызы, Жа??ыртсын тау мен даланы. Ты?дандар, ?лкен, ересек, Ты?да?дар, ата-аналар. С?йлейд? б?г?н келешек, С?йлейд? б?г?н балалар. - М??г?ге ?р с?т ?лас?ан, Орын жо? со?ыс, б?л?кке. Бол?ан со? орта? К?н, Аспан, ??м орта? Бейб?тш?л?к те. ?ылышты салып ?ынына, Дамылда сен де, са?шы а?а. Айналсын б?р к?н жылына ЖЕРШАРЫ-
БАЛАБА?ША?А! 55 тынышты? Мол шуа?ын т?г?п т?рса К?н ысты?, Б?р? де ысты?: ?ыз?а берген г?л ысты?, Сар?айтса да Са?ындыр?ан ?н ысты?, Т?тт? ?й?ы?а Кенелд?рген т?н ысты?, Шатты? т?г?л, Ег?лд?рген м?? ысты?. Мы? ысты?ты? жал?асатын осылай, Б?р-а? аты - Тынышты?. Тымы? кеште ек? ?ашы? ??ысты, Оны? аты - Тынышты?. Кемп?р-шалдар ?ау?ылдасып к?л?ст?, Оны? аты - Тынышты?. Ек? к?рш? ??да болып туысты, Оны? аты - Тынышты?. То?татыпты жау ?скер? ?рысты, Оны? аты - Тынышты?. Кер?скенмен ?ол алысып кел?ссем, Оны? аты - Тынышты?. ?уанышты достарыммен б?л?ссем, Оны? аты - Тынышты?. Жекжатыммен к?п жыл ?т?п к?р?ссем, Оны? аты - Тынышты?. Т?рт т?л?г?м ш?йл?п ?айтса ?р?стен, Оны? аты - Тынышты?. Мен ??к?р боп с?йген сол б?р а???ба ?ызды? да аты - Тынышты?... 56 Б?Р Т???Л ?ш ж?з ж?не алпыс алты к?н-т?н?? Вахтасындай к?рс?н?с пен к?лк?н??. Т?рл?к болса соны? к?б? у?й?мс?з, ?м?р??нен адам болып б?р т???л. Т???л, а?ын, тумаса егер жыр д?р?, Ест?лмесе ж?рег??н?? д?рс?л?. Т???л, ди?ан, тамшылардан д?н к?ткен, ?нс?з кетсе нажа?айды? к?рк?р?. Сен де, атбег?, ?алып ?ойса д?лд?л??, Сен де, ба?бан, сайрамаса б?лб?лы?. Т???л, с?лу, тайса п?р?? серт?нен, Т???л, ж?г?т, к?лмей кетсе н?р к?н??. Т???л, достым, кешсе? т?рл?к бейбаян, Шалыс басып, о?алмаса кей ?адам. Т???л де, ???л ж?р?п ?ткен жолы?а, Барма? т?степ ж?рмеу ?ш?н ?айтадан! ТЫНЫШТЫ? ЖА??ЫРЫ?Ы К?р?нбейт?н ?абыр?асы?, тынышты?, ?нс?з ?ана б?здер д?й?м ??ысты?. Ж?з к?лд?рер ?уаныштан ?ыты?шыл, Т?нжыратып б?р к?рс?нтер м?? ысты?. Жа??ыры?ы сырларымны? жасырын, Сенс??, сенс??, тынышты?ым - асылым. Ест?лмейт?н жа??ыры??а ??ла? т?р, Тынышты??а ??штар шулы ?асырым! 57 К?Г?ЛД?Р К?КТЕМ Келд?? бе, к?ктем к?г?лд?р, н?ры?ды к?ктен т?г?лд?р! К?рк??мен арбап к???лд?, ?р?м-жыр болып ?р?л б?р. К?рген де бар-ау, к?рмеген, к?ктем-ай, неткен к?ркем е??! ?т болып енш? ?й?ме, ??т болып келш? ?лкеме. К?рем деп сен? келгенде, к?лбе?де, к?ктем, к?лбе?де! К?белек ?ш?ан белден де, к?г?лд?р ж?зген к?лден де. ?ткелс??, к?ктем, б?з ?ткен, ?з?? боп мен? ?ыз ?пкен. М?лд?реп кеше ?арап е?, ?арайсы? б?г?н ?зетпен. Пендеге, ш?рк?н, б?р д?урен, г?лд?урен сенс??, жырд?урен! Кетсе? де менен ?анша алыс, соншалы? жа?ын ж?р-ау де... ?Т АЙЫ - ?М?Т АЙЫ ?. Кек?лбаев?а ?аза?ым ?ыстан ?ысылып, Асы?а к?тер ?т айын. Шашу ?ып н?рын, ырзы?ын, Болса екен дейд? ??т айым. - Жары?ты? т?г?п шуа?ын, ?т?? де туды-аудес? п ел, Кеудес?н кернеп жылы а?ын, К?тед? мол-мол нес?бе. 58 Д?ру боп к?нн?? жылуы, Ет-с?йек б?ткен бал?иды. Туындап с?зд?? с?луы, Ой-?иял т?птен шал?иды! К?з алмай ?ттен ?м?тпен, Зердеме с?уле ??йылсын. Зары?ып сан жыл жыр к?ткем, Шуа?ты шабыт б?йырсын! С?улес? к?нн?? т?г?лген К?з?мн?? н?ры емес пе?! Т?рсыншы ??штар к???лден ?м?т?м ?ттей себездеп... ЖАСТЫ? ША?, ТАНЫС БА? К?ктем кеп: - Ж?р,- дед?... Тал-терек б?рлед?... Есед? ?н леб?, есед? жыр леб?. Ес, алтын к?рег?м, алып ?ш, ж?рег?м. Сер?ше тыныстап, серг?д? т?р-???м. ?ол б?л?ап жасты? ша?, т?р алда - таныс ба?. Бар бол?ыр ?ыз-к?ктем барады алыстап... 59 К???Л? М - К?КТЕМ, ЖАНЫМ- ЖАЗ К???л?м - к?ктем, жаным - жаз, жырым - наз мен??, ?н?м - наз. ?ос ?асыр жырлап келген?м: а??у-?ыз ж?не г?кку-саз. ?аламны? т?р?п т??л?г?н, ?арсы алып т?рмын мен б?г?н мы? м?рте келген Наурызды, м?ртт?г?н б?л?п, ке?д?г?н. Ж?г?ттер шы?ты жылмиып, ?ыздар т?р, м?не, ?ылмиып. Жарасып с?н?, сымбаты, бейм?л?м сыры - т???иы?... Бол?анмын мен де жалын жас, бы?сы?андар?а жаным ?ас. ?иял?а ?анат б?ткенде болма?ан ?амал алынбас. К???л?м - к?ктем, жаз - жаным, жиырмамда шындап маздадым. Отызда от боп лапылдап, ?ртен?п кете жаздадым. Ж?з?мнен жылы ?р таймай, келем?н, ш?к?р, ?артаймай. ?йткен? мен?? Анам бар, жортамын сосын тарпа?дай... ?асырлар мен мы?жылды?тар б?лет?н ?ажап шынды? бар: Жер ж?з?н ?ыздай жасарт?ан жасампаз айды К?н ??птар. 60 Желк?лдеп алтын айдары, к?л?мдеп ж?з? жайдары, кел?п т?р Наурыз шын достай, ш?рк?нн?? к?п-ау айтары... Ай-жылдар, мейл?, зырласын, ?арсы жел, мейл?, тынбасын, шау тартпай сен де келес??, Наурызым - м??г? Жыл басым. Т?ран мен Иран а?са?ан, сан белден асып, сан заман, ?ланы К?н-Падишаны? -
хош келд??, Наурыз ханзадам! Д?ние ш?рк?н боз жайна?, ?араса?, тоймас к?з жайнап. Н?р Наурыз салтанатына а?ындар айт?ан с?з ай?а?... Ал?ызыл г?лдер солмасын, ?ыдыр кеп ?р кез ?олдасын. ?к?л? ?м?т жал?атып, апарар ал?а Жол басым! Н А У Р Ы З Н А М А Ж?р-ж?рлейд? кернейлет?п, сырнайлатып жыр даусы, Жебеп ж?бер, демеп ж?бер ??йям, Хафиз, Фирдауси! К?ншы?ысты? к?н? туды м?нарланып б?лт бас?ан, Кенел?п т?р, б?лен?п т?р ?уаныш?а н?рлы аспан. Д?ниен? аяла?ан Жа?а к?нн?? н?рын к?р, Д?р с?лк?н?п жасанады, г?л жайнайды ж?мыр жер. 61 Мейрамын б?л са?ынышты?, ?з?лмейт?н ?м?тт??, Момын ж?ртым, к?дер ?збей алпыс ек? жыл к?тт??. Ш?к?р, б?г?н он ек?нш? м?рте сен? ?арсы алып, Шаттанамыз "Т?рлет, Наурыз! Хош келд??!"-
деп жар салып. Кербез к?ктем, кер?м к?ктем - жа?сылы?ты? нышаны, К?тер, ел?м, е?се?д? б?р жа??ырудан к?ш алып. Жайса? жазы? - жан?а шуа?, ра?ым, мей?р анасы, Жадырайды ?унап, т?леп адамзатты? баласы. Айтады ел?м а? ниет?н, арманы мен т?лег?н, А?и?ат пен ?д?летке ?сынады ж?рег?н. Тынышты??а, молшылы??а жетк?з, маусым киел?, Т?рш?л?кке, г?л ?м?рге жасашы ?з?? иел?к ! Жас пен к?р? ?лыс к?н? ??ша?тасып к?р?скен, Жа?а а?ыт?ан ?озылардай жамырасып ?р?скен. "К?рс?н жерге п?ле-жала, са?тай г?р,- деп,-
тер?стен", "Кел, таза ба?, кел, т?рлет",- деп ?арттар бата бер?скен. Ж?р жосылып шал мен кемп?р, бозбала мен бойжеткен, Ж?рт б?ткенд? жел?кт?рген, ел?кт?рген той неткен! Наурыз деген ? жалын жасты? , ?р с?лулы? к?ктем?, Н?рлы ?лкен?? м?лд?р суы, ?ыз?алда?ты б?ктер?. 62 С?укеле?д? саудыратып шы?, кел?ншек, кер?л?п, Сер? ж?г?т "Б?р кел?ншек" ?н?н айтсын сен? ?л?п. Жа?а п?скен алмадай боп шы??айсы? ?ыз, албырап, Жанары?ны? жалынына бозбала т?р балбырап. С?лушашты? к?з?ндей боп ж?р Ар?аны? аруы, С?мб? талдай сол?ылда?ан бойында К?н д?ру?. Келешекке тартты Наурыз айдарынан жел ес?п, К?тед? алдан жар?ын жылдар, жау?ар жырлар белес?. "А? жарыл?ап, к?н ту?андай" риза хал?ым б?л ша??а, А? жар?ын боп к?л?мдейд? г?л толтырып ??ша??а. Жал?ын н?рын, мол шуа?ын т?ге берс?н к?м?с к?н, Жасай берс?н жылды? басы -
?ЛЫ К?Н? ?ЛЫСТЫ?! С?УЛЕЛ? С?У?РДЕ С?у?р... с?уле... со?па? жол - жыр?а тиек, с?лем?мд? барамын ?ыр?а тиеп. ?а?-со?та да ?с?? жо?, аман-есен ж?ру?? де жер басып - б?р ?анибет! Бес берес?м жо? мен??, алты аласым, т?з жаласын ?ыз?анса ба?таласым, алша? басып ж?рем?н жер ?ст?нде аман болса ??манда Алты Алашым!! 63 БОЗ?АЛАМ МЕН БОЗБАЛА ??йры? атып ??лия, Т?лк?дей ?аш?ан жымия. ?ара?ды ?з?п барасы?, Б?зден де, ?айран д?ния! Ш??герей. Ойна да к?л, бойжеткен, ойна да к?л, бозбала, Н?рлана г?р, а?ша ж?з, м?лд?рей г?р, к?з ?ара! М??г?л?г?? - ?ас ?а?ым, ?ас ?а?ымы? - м??г?л?к, Боз ?алам да барады шыр айналып, ?оз?ала... Биле, ?н айт, бойжеткен, биле, ?н айт, бозбала! Б?л?мпаз да жасампаз перзент? боп ту?асын, Д?ниен?? дидарын жасартам деу ?л?а сын. Боз?алам мен бозбала - б?р? к?р?, б?р? жас, Екеуара сырласу ертел?-кеш тынбасын. К?збен к?р?п ?лемн?? сомдау ?иын т?л?асын. Ж?мба?ы мол, сыры мол неткен ?ажап жылы ?я?! ??дыретт? к?ш жо? деп ж?рм?з, д?ние д?рия. ?улие ана Мария ж?кт? бопты ?ыз ?алпы, -
Б?л немене, айтшы, дос: физика, ?лде химия?.. Джоконда ару суреттен жымияды ??пия... С?ЛУЛЫ? ПЕН С?Р?АЙЛЫ? ?алаларды Шы??ыс хан боп ??латып, аруларды Дон Жуан боп жылатып, с?м с?р?айлы? с?лулы?ты ?ашанда т?рады екен ??рту ?ш?н ?натып. ?тт? Гитлер жарты ?лемд? ?иратып, адольфтер ?аз?р де ж?р "тир" атып. ?тт? Дантес ?уел?нде Пушкинд? дуэльде емес, о?ты к?збен биде атып. 64 Не болады ??лай берсе б?л ?лем, жылай берсе, ?ирай берсе г?л ?лем? ?ара б?лттар т?тасса егер аспанда, ?ясына батады екен к?н ?ре?... Н?рлы ?м?рге б?здер енд? таянды?, керег? не к?лге а??улы шаянны?? Сикейрос бар, Пикассо бар ?лемге керег? не янкилер мен Даянны??! С?улетш? ж?р ??ла?анды т?р?ызып, м?с?нш? ж?р жасаймын деп д?р ?ызын. А?ындар ж?р жыла?анды ж?батып, жас аруды? ту?ызам деп ж?лдызын. Басы ?атты кейп?н к?р?п ?аланы?, с?улетш?н?? к?рд? к?з? моланы. ?аусап ?ал?ан, ?ирап ?ал?ан сарайды б?ле алмады не н?рсеге баларын. Жасаурады суретш?н?? жанары, айыра алмай т?с?н м?лдем даланы?. ?ыл ?аламын б?ле алмады, шаршады, бояу?а ма, ?лде ?ан?а маларын. Со?ыс болып кетт? с?з? баршаны?, винтовканы ?ойды орнына аршаны?. Г?л орнына амалсыздан о? жонып, м?с?нш?н?? ?олдары да шаршады. Шаршады а?ын, шаршады оны? ж?рег?, ?штаспапты ек? жасты? т?лег?. М?лд?р жас?а толтырды ?ыз д?у?т?н, солып ?апты, кеше ?ана г?л ед?. Бейб?т к?нд? неге со?ыс ?ылады, жанар н?рын жас ?ып неге б?лады? Зерл? ед? ?ой зерен?ндей лотосты?, ?ызыл те??з ?ан боп неге т?нады? 65 Стадионды бек?тт? жау т?рме ?ып, жанк?йерд?? ?айда кеткен д?рмег??! Топ алдында т?р ед? ?ой сайрап-а?, Хараны? да т?л?н ?не к?рмед?!.. Жалы?пайды с?лулы?ты жасаудан, -
зергер тынбас тасты ???ылап, ?ашаудан. Жалы?пайды а?ын ?сте жазудан, тамырында атой салып асау ?ан. Сомдайды ?л? чилил?к б?р ??рдасым к?рескерд?? ширы? ат?ан т?л?асын. Ал ?алпына б?л?нгенд? келт?ру -
?ара нардай т?з?мд? б?р ?л?а сын. ?андай жаман а?ындар?а ерте ?лген, ая?тамай айтар с?з?н ерте?ге! К?м жазады, ?ашан ж?не ?ай а?ын, Неруданы? от жырларын ?ртенген?! Уа?ыт, са?ан ?лесе алмас майтабан, б?йгет?рге жетпей ?алай жай табам? Жалы?пайды жа??ыртудан таланттар, жалы?ады к?ш?руден ?айтадан! ДЕМЕУ ЖЫРЫ С?улел? с?у?р... с?рлеумен жападан жал?ыз келем?н. К?мб?рге толы жыр-кеудем, к?б?рлеп желге не дед??? Ауырдым, дед?? ??с келе, ?айрылып ??стар келгенде. К?рмейд? кейде т?ске не, кейп?мд? к?рд?м шерменде. 66 ??с келе, дед??, ауырдым, жарымжан болдым ?ыры? к?н. Ар?асы, ш?к?р, сабырды?, тамырым бек?п т?рыппын. Т?у?рм?н, дед??, жазылдым, келгенше к?ктем келес?. Асау ем кеше, басылдым, айы?ты дертт?? елес?. Жазылдым, дед??, т?у?рм?н, ??к?рм?н жары? жал?ан?а. ?н?м?н ?ш?ыр д?у?рд??, д?рыстап ??ла? сал?ан?а. Бауырым, дед??, ?тте?-ай, К?рмед? мына заманды. Арманда кеткен С?кен-ай, д?ние т?леп, жа?арды. ?тте?-ай, дед??, бауырым, С?тт? осы к?т?п зары??ан. Жолыны? ?ара ауырын, ?апаста ?атты тары??ан. С?улел? с?у?р... с?рлеумен неге мен жал?ыз келем?н? К?мб?рге толы жыр-кеудем, т???л?п кетем демег?н!.. К?НК?Р? С Бар болса егер с?йеуш?? мен ?олдаушы?, Д?улет?? де, н?с?б?? де молдау шын. Баста - ба?ы?, та?ымы?да - та?ы? бар, ?имылы? шалт, ?с?? мы?ым, зор даусы?. Отызы?да орда б?зып жайра?дап, ?ыры??а кеп ?амал алып сайрандап, Ерк?н басып жалпа?ынан жал?анды, Серкес?н?п ж?рес?? сен тайра?дап. 67 Жа?сы менен жайса??а ?з?р д?м-асы?, Жа?ын-жуы?, дос-жаран?а панасы?. К?к шал?ынны? ортасында дара?сы?, К?п мал??нны? ортасында ?данасы??. Ентелесе, саласы? сен ?ыл б?рау, С?зден ?алып, жолдан ?алып ел ж?р-ау. Сен с?йлейс?? аузы? сасы? болса да, Сен - к?семс??; сен - шешенс??, сен - жырау. Бейшарасы?, болмаса б?р демеуш??, М?с?п?рс??, болмаса б?р жебеуш??. Жа?сы болар к?н? сирек хал??н??, Мез? етес?? болып алып бебеуш?л. ?алт-??лт ет?п ?алт?ысындай ?арма?ты?, ?орек емес, ауа ?армап зар ?а?ты?. ?с?? зая, талпынысы? т?рк болып, Ертел?-кеш т?стейс?? кеп барма?ты. К?зге ?лмейд?, мейл?? ж?кт? ??гер?с, ?м?рш??мен мейл?? барып ж?з к?р?с. К?рген к?н?? к?н емес ?ой, о бейба?, Т?рл?г?? де, ма?саты? да - К?НК?Р?С. 68 А?ЫН ДОС?А Жа?сы жыр а?сап тек, к?т?п тек, ?тт? ?ой ?ып-?ыс?а бар ??мыр. Жыл сайын ?з-?з?н т?т?п жеп, зары?ып ж?дед? зарлы? ?л. ?р пенде ?з?нен аспайды, б?реуд?? а?сары - жар с?лу. Б?реуге ?ыз т?г?л, бас ?ай?ы,-
?з?н?? ?ш?нде жан сыры. Б?реуге уайым - мал-жаны, б?реуд?? ба??аны - к?р? ?же. Б?реуге уайым ? мансабы, б?реуд?? а?сары - д?реже. Б?реуд?? м?нген? - "Мерседес", б?реуд?? к?л?г? - автобус. Б?реуд?? болса ыл?и е?бег? еш, Б?р мы?ты жайлайды ба?-?оныс. ?м?рд? ?згертпек т?г?л?, т?пт? оны таныта алмаса, ?айтей?н ?м?тт? ?к?л?, ола? жыр ?ншей?н далбаса! Жа?сы жыр - ?иынны? ?иыны, ж?рект?? ?з?ндей ж?п-ж?мыр. Ой сел? ??м сез?м ??йыны,-
т?лс?з б?р тылсым ?ой жыр-??мыр! ТА?ДАУ Ж?мыр жерд? кезсе? де алмай тыным, Атамекен, атаж?рт - та?дайтыны?. ?ырда туды б?лб?л боп сайрайтын ?ыз, ?ырда туды ?ыран боп сам?айтын ?л. ?ор?ытпай ма ?оры?ты? а?дары кеп, ?рк?тпей ме ?арулы жандары кеп? Та?данамыз: япырау, ?у даланы ?ызыл ?аздар ?алайша та?дады деп. К?м-к?мге де бабамны? даласы - ?я, ??ла сыя жарас?ан, ала сыя. ?ызыл ?аздар та?даса Те??з к?л?н, Та?да?аны ?аза?ты? - АЛАШИЯ! ?ЗГ? СЕН?М Ж?лдыздар да жанады да, с?нед?, ?лылар да туады да, ?лед?. К?п ойланам нес?не мен сонды?тан, Таби?атты? бар за?ына к?нем?н. К?терем?н б?л жал?анны? азабын, К?терем?н тар?аса ерте базарым. К?нем?н мен кетсе ?аз?р ажарым, К?нем?н мен жетсе ?аз?р ажалым! Мойындаймын Париж, Бомбей, Меккен?? ?зген?к?, б?тенд?к? екен?н. 70 Тек жатт?к? болмасына сенем?н МЕН?? АТАМЕКЕН?М !!! Шамалаймын з?л салма?ын ?азаны?, З?лыстар да, ?нд?стер де азалы. Тек ?аза боп кетпес?не сенем?н МЕН?? ХАЛ?ЫМ - ?АЗА?ЫМ !!! КИЕЛ? ?Я Жыр?йы?ым, Жырстаным - Поэзиям, ?асиетт? мекен?м, киел? ?ям! Мен?? сен? ?имасым айдан аны?, К?мге ?иям мен сен?, неге ?иям?! Неге ?иям мен сен?, к?мге ?иям, Санаймысы? мен? ?лде ?л деп ?я?!? ?зег??д? ?йткенше ж?лып бер де, -
?шкен?нше кеудемде ?ле?, к?й, ?н! ?анат ?а?ар ?ия?а ?иял ??сым, Ж?дыры?тай ж?рекке жияр к?ш?м. Сенс?з тани алмас ем ?аламды да, Сен? мият т?тып мен - зиялы шын. Бет?м са?ан ?ара?ан, Поэзия, ??быламсы?, Меккемс?? - киел? ?я! ??дыретт? с?здерд? айтсам дейм?н, Зерделерге н?п-н?з?к ?уез ??я... 71 ?З?Л-ЭТЮД Тауысып та?атты та?ы б?р та? атты, сыртылдап сыпайы со ?алпы са?ат т?р. Ерте не кеш демей со?ып т?р сес т?ге, ?алыпты ыр?а?ын б?за алмай еште?е, Емес ол ер?ншек, емес ол к???лшек; са?ат та, ??дай-ау, адамнан ?м?рше??! ?АЙРАУ ?ылшылда?ан ?айдасы?, ?ыршын кез?м, Буыр?ан?ан ?айдасы?, буыршын кез?м? Шым батырып т?б?не т???иы? ой, Т?лд? байлап ?ой?андай тылсым сез?м! Жампоз-с?зден ?рб?т?п желмая-жыр, Жо? шы?ар-а? деп ед?м енд? аярым. Желе жортып, лек?т?п кетер ша?та, Жабы т?рл?к кешкендей мен саябыр. Тоздыратын ж?йкен? ??рсын т?з?м, Жыршы? да ?з?м, керексе - сыншы? да ?з?м. О?ырман да ?з?мм?н а?ыр со?ы, ?ш?м б?л?п отыр ?ой - к?рс?нген?м... Шабытсыз ша? бейне б?р ??рдым т?нек, ??р к?ж?н?п бекерге, т?рд?м б?лек. Жырды? т?леп, ?анатын ?омдауы ?ш?н ?мтыл, Ж?рек, тыншымай, Б?л?ын, Ж?рек! 72 СОНАР Жыр-з?мз?м?а, Жыр-н?рге, Жыр-шырын?а К?н шы?ын ба ж?мса?ан, Жыл шы?ын ба?.. Б?йыр?ан?а ?алай б?л ?за? ??мыр, ?иыл?ан?а ?алай б?л ?ыршынында? Масыл т?рл?к к?йттейд? ?ара шыбын, ?здемейд? жан мен т?н жарасымын. К?н?-т?н? ша? ?р?ан асыл ?здеп, Мен - поэзияны? бал арасымын! Н?рл? с?зд? жинаймын омартама, Шашып та алам, бол?ан со? жомарт ара. Сонарым бар ?зге емес, ?з?м сал?ан, ?алмаспын деп сенем?н жол ортада... Т?НЖЫР БА? Тумайды к?птен ты? саздар, ?йткен? ж?деу г?лзарлар, сая жол к??г?рт, т?нжыр ба?, айтпайды назын ?ыздар да... Сая жол к??г?рт, т?нжыр ба?, т?р?ан жо? к?птен т?н жырлап. Аса алмай к?йк? т?рл?ктен, т?сед? кейде ?нжыр?ам. Емес пе кез?м шын маздар, ?ойды ?ой тумай ты? саздар. Айналып жыр?а кетпес пе ?уаныш, шатты?, м??, зар да. 73 Туар ед ?ле? б?р наздан, жоламай ма?ан ж?р жаз?ан. Торлап-а? отыр ?сем ой, сез?мс?з, жаным, жыр жазбан... БАЙРОН... БРЮСОВ... Бала жастан бауыр бастым Байронды, Бозбала ша? Бодлер болып ойландым. Берт?н келе Беранже мен Бернске Бей?л ?ой?ан ?тт? талай сайран к?н. ?тте? ш?рк?н, бола алмадым, не керек?! Мен?? ?ш?н Джордж Байрон - Эверест. ?рт-жалын?а к?йсе де ??к?р к?белек, Б?йтерекке ?лсе де ынты? кебенек. Жег? ??рттай ?у жанымды жед? м??, Жетпед? деп, жетпед? деп теб?нд?м. Оноре де Бальзак боу?а ?нер?м, Семюэль Беккет боу?а сен?м?м... Бай?аймысы?, Б-лар жаз?ан шедевр к?п, "Б" та?басы т?скен тас?а бедер боп. К?семс?зд? Белинскнй болар ем, ?тте? б?ра?, б?л?м бар да, бедел жо?. Байрон, Бернстен жетт?м Блок?а... Блок - ?лы от. Алдында оны? ?й?р?лер жыр-флот. ?айда ма?ан б?л жал?анда Ол болу, ??р р?су? мы? сан ?а?аз, блокнот!.. Б??г? бол?ан б?йткен т?рл?к ??рысын! Б?р?н ?ойып, пенде бол?ан - д?рысы. Жырсыз ж?рген, б?р а?ынды б?лмейт?н Н?с?п??лды? шай?ал?ан жо? ырысы. 74 Жан сырымды б?лмек болса?, к?р ?йге, Ж?мба? к?лт? - Коперник пен Бруно. Алып би?м - Эйнштейн мен Фридман, ?л?п би?м - протон, фотон, нейтрино. Б?лмем суы?, б?гжием?н б?р?с?п, Бойым дел-сал... б?р суимын, б?р ысып. ?лы Блок бола алмадым, ?айтей?н, Болсам дейм?н тым болмаса Брюсов?!.. ?андырам деп ??ла?тарды? ??рышын, К?рмег?нен айырам деп к?р?ш?н, Тау?а да ?рдым, Тас?а да ?рдым басымды, Киел? де ?асиетт? Жыр ?ш?н! ТЕЛЕФОН ? 25-37-49 ... тер?п алдым а?дамай 25-т?, осылайша Жырд?урен зырлап ?тт?. Жиырма бест? келмейт?н ?айта айналып, Ерсер?дей бер?ле жырлап ?ст?м. /М?шел жастар т?збег?н бай?амаппын/. 37. Термед?м. Ой?а баттым. Пушкин жасы. М?зарт шы? ??мыржетпес! ?р?не ?рлер ??з-жартас тай?ана? тым. Мен? ?т?р?к ж?батпа, к???лшек ?н, Ма?ан т?реу бола алмас тем?р-сен?м. ?ле? шег?, жыр шег? бол?аннан со?, Отыз жет? болады ?м?р шег?! 75 ?лкенге ?зет к?рсетер к?с? ед?м мен, Тура он т?рт жас а?адан к?ш? ед?м мен. Телефонны? к?ла?ын тастай салдым... /??тты?тама? болып ем м?шел?мен/. 49-?а жеткеннен т?сед? не, ?ал?ам, ш?к?р, аман-сау ж?з ?л?мнен?! Мерт болып-а? кетей?н, сол к?с?ше ?ле? ??рап ж?ргенше к?шенумен! ?З ШЫ?ЫМ, ?З СЕ?Г?Р?М Отыз т?рт жас... От б?ркер ?рт-сез?м?м, К?б?к шашар ?уатты ?р те??з?м, ?арымы?ды ойша мен шамалаймын, ?ала ма деп артымда ерте? ?з?м... Отыз т?рт жас, ?з шы?ым, ?з се?г?р?м, Аспанда?ы Ай, К?нмен ?лшенг?р?м. Отыз т?рт жас деген?м (к?нге ша?сам) -
Он ек? мы? т?рт ж?з он сег?з к?н. К?н шы?ыпты сонша рет к?ктен к?л?п, К?ктен к?л?п, сонша рет т?ккен н?рын. К?з ыз?арын сезд?м мен, ?ыс аязын, Жаз шуа?ын сезд?м мен, к?ктем буын. Б?лем, б?раз беле?нен асып кетт?м, Арынымды ?р?кпей, тасып... т?кт?м. Ашып б?г?н ?арасам сыр санды?ын, Асылымды жинамай, шашып кепп?н... Жартысынан ?м?рд?? к?б? ?т?лд?, Жазмышымдай к?ргем бе б?гет?мд?: 76 "??ла!" десе д?шпаным, ??лай саппын...-
Со??ы ай?ас па?!.. Б?лмейм?н, неге т?рдым. К?з жасымды т?ксем де к?л, те??з ?ып, ?айта лаулап жанар ма ?рт-сез?м?м? ?м?рзая боп кеткен - ?айталанбас -
Он ек? мы? т?рт ж?з он сег?з к?н! Б?йырса ?ой енд? б?р жиырма жыл, Жыр-??мырды? к?рер ем шиырларын. ??йын-дарын бабына енд? келсе, -
Болар ед? сол ?ана сыйынарым!.. Бар бол?аны -
Жет? мы? ?ш ж?з бес к?н, Келер, Уа?ыт, ?з??мен к?л ж?здеск?м. Б?дан к?б?н бер?п е?, аяма азын, ?м?р н?р?н сыйласа? - ?шк?збес к?м?.. Тым болмаса, енд? б?р он жыл болса, Зая етпес ем сонша асыл ??мырды онша. Бар арманым - м?ур?тт?? сонша тапшы ?р с?т?нде кеудеме б?лб?л ?онса! Бар к?н -
?ш мы? алты ж?з елу ек?, Жо? ?ой енд? ?м?рге келу ек?! Мы? б?р ойды ?рнектеп ?алдыру?а Жетсе дейм?н рухымны? ?леует?! 77 ЕЛУ - ЕЛЕР БЕЛЕС ПЕ ? Елу деген - ?лу деген сия?ты. Иран-?айып. Елу деген келу ме жолорта?а, са?ан да, жас, осы "ба?" ?онар, тоба! Ба?ыттысы? - арадай дамыл таппай, бал жинап сен ?лг?рсе? омарта?а. Жау?а ?кпел? б?реулер, дос?а ?кпел?, ойында жо? тым ?зап к?ш кеткен?. ?и?а ?онып шыбынша шыбжындаса?, жарты ?асыр ??мырды? бос?а ?ткен?. Жас ??са да, ж?ре ме ?арты? ??пай, ке?ге ??лаш ?р?ыз?ан таршылы? ?ай. 50 десе, сан к?рем к?зге ?ораш, -
0,5 литр жартылы?тай. ?тт? ?м?р? талайды? жарты ?шумен, ая?талып ?р кешт?? арты шумен. Жарты ?асыр ?тг? ?ой жанжал ?здеп, айтысумен жа? жаппай, тартысумен... Елу - желу емес рас, айдан аны?, жорта?тайсы? ?з??ше ?айда ла?ып? ?ыры? жаста ?ам жасап, ?амба салып, ж?р б?г?нде к?п ??рдас пайда тауып. Елу - беру екен? имандай шын, берер?мд? берсем деп ?иялдайсы?. Сол берер?? жо? болса - ??р бос ?уре, "Берем?н!" деп тыштандап к?мд? алдайсы??! Елу - жеру екен?н жасыра алман, ?ай кезде де ?ол б?л?ар асыл арман. ?р с?лу?а ?рлана к?з тастайсы?, отты жанар т?й?ссе жасып ?рм?н. 78 Елу - теру т?рнектеп н?с?б??д?, ?йде - т?рмыс, т?зде к?йттеу к?с?б??д?. Бар-жо?ы?ды т?рт м?шел шашып кел?п, енд? ?згерте ?ойма?сы? р?с?м??д?. Елу десе ел?р?п, е?селеме, ел а?асы сен десек, ел сене ме? Елу - ?шт?? жел? мен к?зд?? шел?, е?се? т?с?п, шау дене? те?селе ме? Ал?ырлы? пен ?скерл?к арын сыйлар, арты? миы?, кем десе, дарын сыйлар. Жо? дарынды то??арын болдырмайды, -
арты? ?иы?, к?п болса, ?арын сыйлар. Елу - елер белес пе, к?м айтады, ?ошта?ан с?з к???лд? ты?айтады. Елер е?бек болмаса, елеу ?иын, -
келемеж ?ып кейб?реу сын айтады. Орынды ?ой мерейтой, болса? лайы?, еленсе е?бек, ш?к?р деп жайра?дайы?. Елу б?ра? ?лу боп ест?лген со?, -
м?йм??кеге барма?ан Иран-?айып!.. Елу - ?лу деген?? ?йбат ?андай, мыс?ыл бардай б?л с?зде, айбат бардай. Елу - ?анша дегенмен, - ?ызыл ???р, ал Жиырма бес а?арып ат?ан та?дай. Елу - к?ну, мен??ше, кексел?кке, ?штей бек?п жол бермеу к?п жел?кке. Елу - к?ну б?йыр?ан жа?сылы??а, т?уба ?ылу ?олда бар иг?л?кке?! 79 СЕРГЕЛДЕ?ГЕ Т?СКЕНДЕ СОРЛЫ БАСЫМ ?й, Сергей, Сергей! Сергей! Сергей! Т?ст?м-ау, сергелде?ге мен де сендей. М??а?али. Т?р?лерд?? ?ш?нде жо?ал?анмын, т?рш?л?кт?? к?ш?н мен до?ар?анмын. Берген?м жо? берд?м деп б?лданарлы?, ??м дей алмаймын ф?ниден мол ал?анмын. ?ткен к?н?м - елес те, келер к?н?м -
б?р к?к м?нар... т?р екен нелер к?т?п?! Байлы?ым жо? мырзасып шашып тастар, ерл?г?м жо? ел елт?п елер б?г?н. Б?г?н? жо? адамны? - ?ткен? жо?, ?ткен? жо? бейба??а ?кпел? к?п. Б?г?н? жо? адамны? - ерте?? жо?, ж?рер жолы, со?па?ы, ?ткел? жо?. Ж?рген?мд? б?лмейм?н ?ай ?асырда, даласында адасам, тау-тасында. Биыл ?ай жыл екен?н, б?г?н ?ай к?н, -
мен шы?армын б?лмейт?н маубасы? да. Сергелде?ге т?скенде сорлы басы?, ?алай ?ана тыншисы?, орны?асы??! Орды ?асы? ?аз?андай, ашынасы?, торы?асы?, ??р?андай торды ?асы?... Миы ауыс?ан м??г?ртп?н, мия?ымын, б?р ??мыр ?ой бостек? ?иятыным! Сергелде?ге соншама неге т?ст??, т?ре а?ылым, ?айдасы?, би а?ылым?!.. 80 КЕРЕ?АРЛЫ? Жер бозарды сан м?рте, жер к?герд?, сан ??былтты, ?згертт? ел де к?рк?н. Мен де есейд?м... таптырмас б?р с?т тыным Уа?ыт ж?йл? ойлары Кьеркегорд??. Жер ?арайды ?анша рет, жер а?арды, алмастырды ?алы? ши сере ?арды. ?р?-с?р? к?й кешем... ?ой?аннан со? Болмыс пенен Санамды кере?ар ?ып. ?ас ?а?ымды ?алайша м??г? етем деп, т?рш?л?кт? ?алайша м?нд? етем деп, ?алдым к?нд?з к?лк?ден, т?нде ?й?ыдан, -
сон б?тен бе ма?ан б?л, ?н б?тен бе?!.. Жан к?йзел?п отырса, рух ойсырап, б?р ?ылжа?бас ??рдасым ж?р тойсырап. ?р? ой с?лап жат?анда жант?с?л?м, тыштала?дап жол бермес б?р ой-сыма?... ОПАЛЫ ?АЛАМ, ?АПАЛЫ АДАМ... М??г?л?к келер б?р к?н жылдап к?ткен, зымыран жары??а т?н жылдамды?пен; жамбасты суы? к?рге жай?астырып, шекен? шекс?зд?кке б?р?ан т?нмен. М??г?л?к - айналу ?ой б?р ж?лдыз?а: к?г?лд?р, сары-жасыл, ?ызыл н?р?а. М??г?л?к: Жерге - т?нд?, К?кке - жанды табыстау... (ала?ызып, ?рд?с б?зба). 81 Ай - манар, к?нд?з с?н?п, т?нде жан?ан, ?тк?з?п т?рады елд? к?ре жолдан. ?оз?алыс - жер мен аспан арасында, к?шед? ерс?л-?арсыл к?нде жал?ан. Ке??ст?к, деп т?р?андай: "к?мс?? ма?ан?!" Ж?н, б?лем, парсектерден ?ымсынба?ан. К?н-айлап, жылдап ?лшер м?ур?т емес, м??г?л?к - ми?а сыймас тылсым ?алам. Ку? ?ып боз аспан мен боза т?нд?, ?ойсам ба б?р ж?лдыз?а ?з атымды. ?ашаннан к?з жетпеске к???л жеткен, ?арыш?а сам?атады С?з а?ынды! Аш?ан ба к?к к?мбез? ?сте сырын, сып берер табу ?иын ?а?па, ес?г?н. Опалы он сег?з мы? б?л ?аламнан ?апалы неге ?здейм?н Кафка ес?м?н?!.. ?ЛЕМН?? КЕРЕМЕТ? Б?ле б?лсе?, т?к емес жор?а м?нген, б?ле б?лсе?, т?к емес "Волга" м?нген. Мен?? ?ш?н ?лемн?? керемет? ? т?спей ж?рген к?таптар ?ол?а м?лдем! К?к те??зд?? к?ргем жо? ке? кемер?н, мен к?рмесем, достым-ау, сен не к?рд??? ?лди-?лди ?ндей б?р алыста?ы -
"?лде-?лде" к?табы Кьеркегорд??. Жетт? ?йтеу?р Джойсты? "Улисс?" асыл, К?рд?м орыс т?л?нде г?л хиссасын. Арабшасын жыр?ауда Мысыр ел?, енд? б?р к?н к?рем?з з?лысшасын. К?тап с?ю дерт? де ж??палы ма, бола ма осал Пушкинд? ???ан ?лан? О, к?таптар - ?лемн?? керемет?, сендер мен?? ?олыма т?спейс??дер, мен сендерд?? т?спейм?н ы?палы?а... 82 ЭПИТАФИЯ 1. Сезес?? бе, д?л ?аз?р ауыр хал?м, Т?л?м-т?л?м ж?рег?м, жауыр жаным. ?алай ?ана сен б?зд? ?иып кетт??, ?имай т?рмыз б?з сен?, бауырмалым?! М?рт м?незд?м, зердел?м, парасаттым, Т?н? бойы сен жа??а ?арап жаттым. Енд? ?айтып сен б?ра? т?рмайсы? ?ой,-
Сара?ды?ын ?айтей?н таби?атты??! Б?л?ынбайды сендег? ?лы ж?рек, Т?гест? оны? ?уатын ??рдым т?нек. Сен дамылдап жатырсы? мезг?л жетпей, Сен кешпеген сал д?урен ж?р д?б?рлеп! - ??т?ары?дар! - деп к?мек с?ра?анда, Ол а?а? да тас кере?, б?л а?а? да. Демеп со кез ж?бермей, кеш ?алды? б?з, К?теруге ?мтылды? ??ла?анда... Ест?лмейд? ?алайша ша?ыр?аны?, К?тт?? бе екен б?ткенше а?ыр?ы ?л??. ?й?ы ?аш?ан сол т?н? ?андай оймен Арпалысып ?тт?? сен, а?ылманым? С?зге сара?, ой?а бай т???иы?ым, ??ылмай-а? кетт? ?ой м??ды к?й??. Т?н б?йы?ып сыр ашпай т?неред?, ?алай кешем басымнан к?нд? ?иын?!.. 2. ?ысты? со?ы, ?арса?ында к?ктемн?? Б?зд? ег?лт?п кеткен к?н, Б?зд? ?к?нт?п кеткен к?н! 83 Хош бол енд?, Хош бол м??г?, бауырым, Со?пай кеткен дауылым, Жаумай кеткен жауыным! ?асындасы? Жаны жайса? ?кен??, Болсын жайлы мекен??, Хош, аяулы С?кен?м!!! ?АРА С?Р Б?ЛДЫР Д?НИЕ ?ара с?р б?лдыр д?ние. Дала сыр шашпай б?йы??ан, ?араймын мен де к?й?не, Шы?а алмай т?йтк?л-т?йы?тан. Алас ?р, ?лде тын ?штен, ?арарсыз та?дыр ?атыгез. З??ардай ащы м?? ?шкем, Жалмайды келсе с?т? кез. Т?лдырдай жет?м ?р пенде, ?ылады талшы? д?м-т?зын. Кетпесс?? т?б? нар те?деп, Жал?аннан жары? м?н т?с?н. ?ара с?р б?лдыр д?ние Тымпиып мейл? ?арасын. ?ай?ы ие ма?ан, м?? ие -
Жазылмас ж?рек жарасы. ?рк?тпес ?ара ??рдым да, ?ор?ытпас а?ырзаманы?. ?здейм?н жалпа? ж?ртымнан Сы?арын а?ыл-сананы?... 84 СЕН САНАМНЫ? СЫ?АРЫ Е? Бауырым С?кенге Шынында да, адам?а к?п керек пе?.. Келер н?с?п мыс?алдап, т?кпелеп те. Жары? жал?ан бол?ан со?, о?ан с?р? керег? жо? ренж?п те, ?кпелеп те. - ?айтед? оны,- деуш? ед?? мар??м ?н?м, еште?ен?? елемей нар?ы-??нын. 29 а?пан?а сыйып т?р-ау ?з??д?-?з?? ?здеген бар ??мыры?. 29 ?ыс к?рд??, к?ктем емес, са?ан к?нн?? мол н?рын т?ккен? - елес. Жетсе адамны? т?б?не жетер, б?лк?м, к?ппен егес немесе К?кпен егес! 29 рет ?ана ?ар басты? да, о?аша ?ап ажалмен арбасты? да, к?з к?рмеске ж?нел?п кете барды?, Жанал?ышты? жалына жармасты? да. ?ст?мде - К?к, ?ара жер бар астымда, жайра? ?а?тым жа?анмен жарастым да. С?у?рде мен т?у?р боп т?рмын м?не, ал сен ?алды? а?панда, ?ар астында. Табанымда - ?ара жер, т?бемде - К?к, С?у?р айын бар айдан к?рем б?лек. Т?ремдей?н к?тер ем, келмед?? ?ой, ??т-?она?ым, болды ма т?тен себеп? Т?гес?лмей ?алды ?ой к?п ??г?ме, б?з отыр?ан к?ктед? к?гал, м?не. Бас ?оспаймыз енд? б?з еш?ашан да, жан сырласым, ысты? с?т жо? м??г?ге. 85 К?з жазып ?ап санамны? сы?арынан, то?ай-к???л айрылды шынарынан. ?ара б?лтты мы? м?рте ?уса да К?н, арылмадым м??-?ай?ы м?нарынан. Са?ынады сы?арын сая? санам, Кеш?р, кейде рухы?ды оятса а?а?. Нысаналап Ег?здер шо?ж?лдызын, к?тт?м са?ан сапарлар са?атты алдан. С???ар жан е? жарал?ан сам?ау ?ш?н, -
Т???р ала бере ме та?даулысын?.. О д?ниеден ша?ырсам б? д?ниеге, -
жандалбаса жетер ме жан дауысым! ЖЕЛТО?САН АЛА?Ы (реквием) Байсалды да сабырлы дос! Желто?санда, Брежнев ала?ында болды? ба, ?лде сырт к?з боп ?арады? ба? ?ызы?таушы е? б?рындар ??р ж?бермей, е?бекш?лер шеру?н де, ?ызыл?скер парадын да... ?лде сен?? шаруа? жо? па м?нда, (?сем ?нер туралы та?па?ы? да) ? Тал?амайды ?арсы мен жа?та?анды, жатыр б?р о? мылты?ты? о?панында... Ты?да! Б?р?н, сен бейба?, ?мытты? ба, т?рл?к м?н?н т?пт?штеп шын ??ты? ба? То?азыт?ыш-кеуде?е салып ?ойып ж?рег??д? б?ржола суытты? ба? Геноцидке ?штас?ан к?лг?рсу?, масайтады тентектеу м?лд?р суы; т?лк? б?лта?, д?йекс?з б?к?л Ж?ЙЕ т?р?анда 86 осы - о?ай ма ?м?р с?ру?! Б?г?н бет?н беред?, ерте? ?т?н, ?зег??д? ?к?н?ш ?ртеп ?т?п; ертег? ет?п жазады ??быжы?ты, табылса иг? ш?й?р?? шер т?гет?н. С?йенбесе ширы?ып ер ж?герге, к?к байра?ы жы?ылмай желб?рер ме? ?Система-анам? деп егер ем?ренсе?, ол да сен? ??лым? деп елж?рер ме?! ?ай шынды?ты айтамын кекш?л ерге, жал?ан айтсам жалтарып - тепс?нер ме? СИСТЕМА - ана емес ?ой, - ?ГЕЙ ШЕШЕ ж?рген??д? жер басып к?пс?нер де... ?айран ж?ртым, талайсыз таланы? ба -
?алды? а?ыр танкт?? табанында. К?н? кеше, б?г?н де к?р?п ж?рс?? ??ланы? да ???айын, аланы? да. Жа??ан к?йе ?лемет, жап?ан жала, -
басым т?ст?-ау, ?айтей?н, а?тан ?ара! К?й?п кеткен на?а?тан ?андай жаман, к???ренд? тып-тыныш жат?ан ДАЛА!!! Тебе ме екен ?кпеге ?кпел?н?, жас?ай ма екен к?шт?н?? ?ктем ?н?? Боранды к?н ??тырып, ойна? салып, ?ызыл иттер талады к?к б?р?н?! Жау?а атыл?ан кез??де барыс дед?м, жайрап жат?ан кез??де арыс дед?м -
жетк?зе алмай да?дар?ан ?з ойларын мен?? албырт ДЕКАБРИСТЕР?М!.. К?рд?м г?лд?? б?рш?г?н жарма?анын, ?лын жо?тап ананы? зарла?анын! Сенат ала?ында да патша ?скер? ?ыршын жасты? т?кпеген ?АР-?а ?АН-ын... ?ас?рет ?ой, ?ас?рет, шын ?ас?рет, ?з?рлейд? жауызды? мы??а ш?рет. Арандатып алып ап - е? с?мды?ы -
87 шы?а келер ??лтшыл? деп б?р ?ара бет! Кеткен?? бе ажалды? аранында, т?гес?л?п ?рен??, жараны? да? Т?пт?? т?б? А?и?ат с?т? туса -
жауаптасар кез келер Ар алдында! Желто?санда, Брежнев ала?ында ?ызыл ?ан?а б?кт? ?лан, нала-м???а. Жауыздар кеп жазы?сыз жазаласа -
ТАР ?АПАС боп к?р?нер ?АЛАМЫ? да! ИОСИФ БРОДСКИЙ Масылды ???ан асыл деп, асылды ???ан масыл деп, ке?келес елде ?ашанда мия?ы, ми??рт, тасыр к?п. ?а?аз?а т?ссе хас ?рнек, б?йырар жендет ?аз ор деп. Адалды? ба?ы тай?анда, арамны? кеткен тасы ?рлеп. Ке?келес елд?? ?оры к?м? -
па?ырды? к?нб?с соры мы?. Жа?ып боп б?здер т?с к?рд?к, Ж?с?п боп ?з?? жорыды?. С?йлесек егер жал?ансыз, т?рл?кт? кешт?к тал?амсыз. Ес-т?сс?з б?здер ??-Т?ст? айыра алмай ?ал?анбыз. ?а?ардан ?ор?ып ы?ыппыз, з??ар?а тойып бы?ыппыз. ?Ел ??лымын? деп ж?ргенде, дел??лы болып шы?ыппыз. А? ж?з?н жас?ап айбатпен, п?к жанын был?ап ?айбатпен, Озбыр-топ т?т?ын-а?ынды сабылтты тар жол, тай?а?пен. Шынды?ты, а?ын, айта бер, б?гетт? б?збас жайда? ер. Карцердей болып тарылды Ресейдей сонша байта? ел. Масыл деп, жатып?шер деп, арамтама? деп к?л жерлеп, Бект? ??л етпек болды иттер, ая?ын, ?олын ш?дерлеп. Сотталып кете барды а?ын, к?рш?кс?з жаны - арлы а?ын. ?ткенн?? сызы ?ал?ан со?, с?рау?а б?г?н бар ха?ым: - Архипелаг Гулагы? шы?арды елд?? тула?ын. Мерт болды сонда Ма?жандар ??м талай аты шулы а?ын. ?ткенд? келсе барла?ы?, мы?дарды ж?т?ан ?арлагы?. Т?лкекке т?скен та?дырлар, зарла?ын, ?ане, зарла?ын ! Б?лтара бермей айла-еппен, с?йлеш?, т?рем, жайлап, ке?. Миллион ж?мыссыздарды соттайсы?дар ?ай баппен ?! 89 ПЛЮСТЕР МЕН МИНУСТЕР Болды да партия, Ел ?ш? жарылды. ?урем?н мен тыя Дауы? мен шары?ды. Абай. Б?р?? о? боп, мен-а? Тер?с болайын, келс?н ?бден ы??айы? мен ?олайы?. Кете барсам тер?с м?н?п есекке, табысы?ды к?р?п алдым толайым?! Тындыр?аны? ?ыбыр ?с пен жыбыр ?с, иреле?деп ыс?ырса? да, ?б?л?с. Анализге берсе? сал?ын ?аны?ды: + + + + /4 +/-
т?рт плюс?? - сифилис! Тай?иды ж?рт таяп кетсе т?нмерез, ?ау?пт? одан жаны с?р? жанмерез. Т?ла бойы харам, былы? боймерез, былы?ыра? одан б?ра? оймерез. К?зге б?рден т?с?п т?рса тысмерез, с?п-с?р болып сыр бермейд? ?шмерез! Сен?? пасы? ойы?ша б?р ?с б?ткен, СЫРТТАН кет?п, бей?л ?ойды? ?шк? итке. ?зег??е ??рт т?скен со? бола ма: + + + + + /5 +/-
бес плюс?? -СПИД пе?! Жиылып ап то?ыз плюс - то??ылда?, ба?ытты да, ба?дарды да о? ?ылма?. Ш??к?лдек боп ш??к?лдеп ем мен жал?ыз,-
шы?а келд? солшылсы? деп сол?ылда?. 90 "О? ?анаттылары?" ты? ба, ?ыл??ртым, о?дырды ма б?р н?рсен? к?л ?ырты??.. Солшыл болсам тым сез?мтал, тым к?д?,-
тайсалмастан шынды?ты айтып шы??ырдым! К?п плюс?? белг?с?ндей сыр?атты?: /д?р?герд?? диагнозы тым ?атты!/ К?п?рлерд?? моласында - сол та?ба, ?ара крест - фашистерге ?ымбатты. Б?р?? Плюс; мен - Минус ем; ?натпай, т?ртпектеумен ы?ыстырды? шыдатпай. Плюс - ?ара та?басындай ?ар?ысты?, Минус - ж?рег?ме т?скен сызаттай! ?АЛЫ? Ж?РТ А?ЫЛ?А КЕНДЕ МЕ? ?аза? неге ?аза?шыл емес? Б?л жалпы ?аза??а айтыл?ан с?з емес, ?аза??а а?ылшы боламын деп топ алдына ж?г?ре-ж?г?ре шы?ып ж?ргендерге ?аратып айтыл?ан с?з. ("?аза? ?дебиет?" газет?нен) З?ру ме ?аза?ы? а?ыл?а, т?л? бай ?рнект? на?ыл?а. Кенде боп к?рмеген дана?а, кенде боп к?рмеген а?ын?а. З?р?н ??, мейл?? сен к?р?н ??, а?ылшы к?бейд?. Б?р? - ны?. ?ос ?асыр "?лы" орыс а?аны? а?ыл-ке?ес?не жарыды?. Ордамызды б?зып орда?дап, алды? басымыз?а сор та?дап. Ата салт, ту?ан т?л т?рк болып, адырам ?алды? ?ой ?орба?дап. 91 Айбалта орны боп шошала, бошала, а??ау ел, бошала. ?з?з?л к?рме ж?р т?л безеп, Хан Кене ж?ртынан ?ш ала!.. ?аза?ым ?згеден кем неге, ?алы? ж?рт а?ыл?а кенде ме? А?ылды ты?да?ыш болса шын, б?р Абай жетпей ме пенде?е?! Б?лб?лы? сайраса, т?р, ?ашпа, ынты?па са?ау санду?аш?а. Т?л? б?р бол?анмен, д?л бас?а, ж?з? б?р бол?анмен, жыр бас?а. Беу, ?аза? ки?з туырлы?ты, сан ?лы? ашу?а булы?ты. ?зген?? ноянын ?айтпекс??, ?з??нен шы?пас па б?р мы?ты?! ?Т?Р?К ПЕН ШЫНДЫ? Сексендег? сергек ?арт, а?ын Гете, сер?л?к пен сей?лге жа?ын ?те. Уыз ?ыз?а ?ашы? боп б?р к?ргеннен, с?йд?, к?йд?, ш?рк?н-ай, ес? кете. Б?гет болмай егде жас махаббат?а, ?ашы?ты? дерт ие етпей бар та?ат?а, ор болса да алпыс жыл арада?ы, ж?ректерд? б?лед? шапа?ат?а. А?и?аттан т?тт? а?ыз бас алыпты, о?ы?ан жан к?з?не жас алыпты. Ульрика ?ыз хас с?лу бол?аннан со?, жыр да сонша с?лу боп ?ашалыпты. 92 ?р?лмесе ?м?рден жыр ?рнег?, сар?ып бер?п сез?м?н ж?рер ме ед?. Жау?ар жыр?а айналып бар шынды?ы, ?мытылды ?ай?ырып т?нерген?. ?м?р? мен ?ле?? астаспа?ан, ж?рек ?ылын а?ын к?п тап баспа?ан. ?т?р?кт? шындай ?ып сапырып кеп, ауру ?йел?н ару дер саппас надан. ?андай с?р?ай, жекс?рын сонда шынды?, тал?амы?ды б?зады ондай с?мды?. Ата?ан ж?н ?рнен? ?з атымен, солай айта б?лгенд? ?олдап тынды?. ?а?ылады ?л? де жа?ан ша?ы, ?арама-?айшылы?тар - заман за?ы. Шайпау ?атын енен?? шашын ж?л?ан -
лирика? не, сатира "?а?арманы"! С?лу к?рсем н?рлы ж?з, м?нез? ?йбат, айтпайтынын б?лем?н б?р с?з ?айбат. С?лем?нен б?р жасап ?алары? рас, тал бойында жарас?ан сыр мен сымбат. АЛЫПСАТАРЛАР Ертел?-кеш базарда барын сатар, ?анар ?абын ар?алап алыпсатар. Ит т?рл?г?н оларды? к?рген К?н де ?ясына жалы?ып талып батар. Мейл?, сатсын, сол болса - к?нк?р?с?. жылжып кетсе жа?сы ?ой ?лгер? ?с?. ?ор?атыным - алпауыт, шо? саудагер -
Алып Сатар ?алы?дау тым тер?с?. 93 Жай саудагер б?реуден алып сатар, ша? сауда сол - ет сатар, балы? сатар. Алып Сатар саудасы - ?р? бизнес, ойланбастан, керексе, Халы? сатар. Селт етпестен сатты олар Т?л мен Д?лд?, зооба??а сат?андай п?л мен з?лд?. ?тте?, ?олы ?ыс?алау, к???лшек деп сатар ед? к?ктег? к?лген К?нд?. Сат?ан кеше сына?тар полигонын, ойламастан а?айын к?ш?-?онын. Зар илеген ?алы? ел отыр б?г?н, болжай алмай ерте??н, о?ы-солын. Сат?ан кеше ?арышты? айла?ын да, желб?рет?п Ресейд?? байра?ын да. Арман болды аспан?а ала?тамай, аландамай к?н кешу байта?ымда. ?аруды да сатты олар, ?ша?ты да, ата м?ра - алдаспан, пыша?ты да. Аруды да арсыздар сат?ан талай, ?иып сонша ып-ысты? ??ша?ты да. ??рышты да сатты олар, металды да, елге тимей пайдасы, бет алдына. Талай состав ж?нед? ?ияндар?а, ?уып оны кеденш?? жете алды ма? ?ртын майлап сатты олар уранды да, ?мытып ?ап антты да, ?ранды да. Не алла?а сенбейд?, не аруа??а, пайда т?ссе сатады "??ранды" да. ?найды екен б?лар?а "Фунай" мына, м?зба?пастан сатты олар м?найды да. ?тте?, к?шке ие емес ??дыретт?, сатар ед? ?стап ап ??дайды да. 94 Ел байлы?ы деп б?рде ?иналды ма, алтынды да сатты олар, титанды да. Тау да олар?а т?к емес, те??з, к?л де, сахра т?г?л, сатады жи?анды да! А? маржанды сатты олар, а? бидайды, тер ?инамас ди?анды, бап ?инайды. ??м?а с??ген судай боп ес?л байлы? р?су? боп, байлар ма ба?-талайды? Ма?та б?лдап сатам деп сатты Аралды, Мырзаш?лд? сатты олар, Ма?тааралды. Тер?ст?к пен т?ст?кте, шы?ыста да к?п жер??д? ы?-шы?сыз жаттар алды. Алып Сатар сатады анасын да, жан-жарын да, керексе баласын да. ?оры?пайды ??дайдан, сатар б?р к?н ата-баба к?з?ндей даласын да. Ар-?яты, иманы жо? жанында, азаматты? намысы жо? ?анында, Жер?н сат?ан б?л ?улар к?н? ерте?дер сат?ын болып, сатады Отанын да! ?АСЫРЫМНЫ? ?АТЕС? - МЕН?? ?АТЕМ Безвременье вливало в нас водку. В. Высоцкий. Уайымды к?лк?ден басым ет?п, ?арайламай барады ?асыр ?т?п. алма?айып д?ние та?дырымен астасады мен?? де ?ас?рет?м. Ж?рег?ме з?л батпан ж?к арт?анда, жан-ж?йкемд? ?ылдай ?ып ж??арт?анда, Ж?бата алмас ешк?м де, еште?е де, к???л кеш?н ?уа алмас туар та? да. Б?р?н б?лмек болып ем Гильгамештей, жансам деп ем маздап б?р, жылдам ?шпей. ?ршеленбей кедерг? кездескенде, талабымды т?рк ет?п ?ыл?ам ештей. Кейде кешкен т?рл?ктен шошынамын, шалыс ?адам б?р ??кей, тосын адым. ?о?ам ?з? да?дарып жат?ан кезде мен де ?арап ?алмадым - бошырадым. Бейуа?ытты? з??арын мелдектеген балдай ж?тып, ес ?алмай елпектеп ем. ?ят болды е?кейген ?ариядан, ?ят болды с?биден е?бектеген. 96 ?ыр?а т?мен жатыр-ау, белес т?мен, ?айда мен?? К?кт?бем елестеген. ?арашы?ым тамыры тер?с б?ткен -
тер?с ту?ан ж?лдызым емес пе екен?.. Ту?ан жерд?? к?ргенде ??ба та?ын, ?з?мд? ?з?м кейде б?р ж?батамын. Ата? ?аза? "?м?тс?з шайтан" деген, Пыра? жылын мен да?ы ?натамын. ?л ?з?рде д?рыс ?ан айналысым, ?з?лген жо? ?леммен байланысым. Беймаза ми б?р тыным берер емес, сырттай жайра? ?а??анмен, майдан ?ш?м. Майдан ?ш?м! Ойларым ?а?ты?ыста, шыр?ала?нан жол ?здеп на?ты, ?ыс?а. А?ты? ?стам таусылып, асы?амын к?птен ?ал?ан ?й?л?п ?ат ж?мыс?а. ?асыр асыл болмаса, ер? - масыл, ит? ойна?тап, салмайды б?р?? асыр. Асыр?анмен жа?сысын, д?т?? барып ?алай ?ана жаманын жасырасы??! Асып-тасып т?р?андай айбары шын, шарт-ш?рт болып ?аламыз кейде ар ?ш?н. Айтып-айтпай не керек, б?р а?и?ат: Бейуа?ытты? болмайды Бейбарысы! Бейуа?ыт?а бейба? боп рас ?рындым, к?йк?л?г?н к?рсет?п тасыр ?лды?. ?АСЫРЫМНЫ? ?АТЕС? -
МЕН?? ?АТЕМ, МЕН?? ?АТЕМ -
?АТЕС? ?АСЫРЫМНЫ?!! 97 АЙ, ЗАМАН-АЙ, ЗАМАН-АЙ... Ай, заман-ай, заман-ай, Т?ст? мынау т?ман-ай, ?ст?? б?р? к?м?н-ай... Б??ар жырау. Басы - б?л?к, Со?ы - дау, б?л не д?у?р? Ел болдырды жете алмай к?нге т?у?р. "Капиталды" ден ?ойып т?с?нбеген ш?к?рт??е шик?леу... к?лме, Мавр*. К?лме, Мавр, Тап М?нДа" к?нде дабыр, к?мге рахат б?л жа?дай, к?мге ж?б?р. К?лт?бен?? басында к?нде ке?ес, басы - б?л?к, со?ы - дау, б?л не д?у?р? Б?л не ?асыр б?тпейт?н шыр?ала?ы, со?ан тобыр к?нд?ккен - б?р ?ажабы. Ж?рт жалы?пас Ж?з жылды? жа?ылудан, -
талшы? ?здеп к?н?-т?н зыр ?а?ады. Д?п келмеп пе б?здерге с?р?ай ?о?ам, ?лде ?о?ам таппап па ы??айлы адам. Айты?даршы, сора?ы осыншама, -
а?ыл-ой?а сыймайтын Б?Л ?АЙ ЗАМАН: жоспарлары бесжылды? белестерден, ой-арманы ?ияли елестерден; "к?семдер?" ауысып кезе? сайын,-
ке?келес? кемелс?п ке?ес берген?!.. 'Маркст? жа?ындары осылай ата?ан. "ТМД. 98 Б?л не заман ??дайдан без?нд?рген, ар-иман?а б?ржола к?з ?лд?рген? Ха? жолына т?се ме к?н??арлар, ой к?йеден арылмай, сез?м к?рден?!.. Пары?сыз?а жол берген б?л не заман, перизатсып б?лденд? к?? де жаман. Мырзасынып, па?сынып ??л-??таны?, "?р?стетг?" к?п ?ст? м?лде харам. За?к?йс?н?п ж?н айтса з?нтала?ы, аузын ашып а??ау ж?рт анталады. ?ызыл к?рсе ?ызы?ып, ?ызынатын ж?д?г?йд?? к?здер? ?анталады. ?ыз?аныштан ?ш?не ??са-м?? кеп, Т???р са?ан нес?бе ?иса - к?ндеп, ?ар?ыс ат?ан кешег? сталинист -
ИУДА ж?р к?з алдап ИСАМЫН деп! Жынды адамны? т?с?ндей б?л не ??мыр, к?нд?з к?б?р тынбайды, т?нде к?б?р. Еркек ?сек айтатын заман туды, жыбыр-жыбыр етед? ?ыл мен ?ыбыр. Т?лпармын деп шабады шабан д?нен, тау болудан ежелден д?мел? д??. ??ба?анша ??был?ан замананы? пенделер? - ?шмерез хамелеон! Т?рк? т?рл?к. ... Та? атса, к?н батады, шерменде-жан ???рде т?л ?атады. Ж?з?? к?л?п т?рса да к?н жары?та, сырт?а шы?пай ?ш??де м?? жатады. Б?лем, жа?сы ?асырды? табылмасын, мен т?г?л? таппа?ан бабын ?асым. Замананы? к?нд?г?п илеу?не, семсер?м тек ?иына шабылмасын! 99 Б?лк?м б?реу "?асырым - асылым" дер, енд? б?реу "заманым - н?с?б?м" дер, та?ы б?реу "?имайтын д?урен?м" дер, "салтанатым" дер д?б?рге асы? ?ндер. К?з аш?алы к?рген?м - "?тпел?" к?н, Ай, заман-ай, заман-ай, ?кпел?м?н... Заман десем, бейнес? т?рар алда Ай?а ?арап ?лы?ан К?к б?р?н??! Д??келет?п, ?ажытып, ?лс?рет?п, сырттап кет?п барады ?асыр ?т?п... М??г?л?кке ?з?ммен ала кетер Бар ??пиям: ?АСЫРЫМ - ?АС?РЕТ?М. 100 ?АСЫР ФОРМУЛАСЫ: X + X = ? XX. С?йс?нген ем ?АСЫРДЫ? ТА?БАСЫНА. Сан миллион жетердей жан басына, ризы?ы - Нан т?ратын 20 тиын, сенген ел де осыдан танбасына. Шы??андай боп ширы?ып д?? басына, ?ондырылды белг? осы бомбасына. Тау?ымет боп т?беден т?нд? б?р? -
к?м к?н?л? осынша о?басына?! XX. Аллюр* ?ос крест, деген-д? Олжас абыз, дуалы ауыз айт?ан с?з болмас а?ыз. ?йелдерд?? жынысын белг?лейт?н ?ОС ХРОМОСОМ екен б?л, ?олдаса?ыз. Символ?а осы, ауып бар ы?ыласы?, акушердей сергекс??, т?р?ыласым. Т?йтк?лдерден босана алмай ж?рген АМАЗОНКА ?АСЫРЫ -ж?кт? ?асыр! ... ХХ... ХХ... ХХ... ХХ... ХХ... Т?КЕНЕК СЫМ т?р?зд? ел ?ама?ан, ты? те?еуден тайсалма, серме, ?алам! "?аззэкстанда", ?арлагта туды? б?здер, кеуделерд? кернейд? шер мен нала! Арысы?ды жо? ?ыл?ан Ж?йе, м?не, зар ?ып ?ойды а?ыры с?йег?не -
?асыр мен сым та?басын ??сатамын Кремль ?абыр?асыны? жиег?не. * аллюр - с?йг?л?кт?? ?дем? жел?с?, б?л жерде "?йбат" деген ма?ынада. 101 ... ХХ... ХХ... ХХ... ХХ... ХХ... Ашын?аннан жасалар м?мк?н ерл?к, жау жа?адан ал?анда - ?рк?лер к?м? П?л сия?ты ??киген танк?лерге б?гет жасап шеп ??р?ан "К?РП?ЛЕР" б?л! Баррикада ??рлы?ы - "Ке?ес ел?", ?арулы мен ?арусыз егесед?. Алматы мен Бакуде, Тбилисиде... Ерк?нд?кт?? кезген б?л елес? ед?. Х + Х=? Икс ?осу Икс не болады? Милы бастар - ойларды? дода ала?ы. ?ОС БЕЛГ?С?ЗД?К т?р екен нен? ме?зеп, тумас та?ы замана зобала?ы?! ?г?з ?лер хал мынау, арба сынар, шарпысулар к?н?ге, арбасулар. С?уегейлер жиылып, к?р?пкелдер, б?тер демес осымен адасулар. Десек егер: д: - ?ткен жылдар, д: - ?ал?ан жылдар, ?осса екеу?н не болма? н?тижес?? К?м болады к?н? ерте? С?Т иес?? ?арапайым есепт? к?лбе?дет?п, отыр деме нес?не С?бит ес?п. 92 + 8 = 100... Пайыз ба, ?лде ?арыз ба - ал сол 100 не? К?н туа ма к?рет?н ?ан-с?л ж?зге. - ?л бол б?зге! - деп айтып, жылдан жыл?а аламыз ба дилана Д?н мол к?зде?.. 102 Замананы? те?деу?н к?м шешед?? Басы ?атып ?алымдар к?н кешед?, елбасылар зыр ?а?ып тыным таппай, б?лг?рлермен с?т сайын т?лдесед?. А?талсын де ма?дай тер, табан а?ы?, к?рсетпе де мезг?лд?? жаманатын. ЗАМАНА?ЫР болмас деп сенем?н мен, ?з есеб?н шы?арса ЗАМАНА?ЫЛ ! ? А С ЫР К Е ШУ Бастау Во всем мне хочется дойти До самой сути. В работе, в поисках пути, В сердечной смуте. Б. Пастернак Бала боп, ж?г?т боп г?л кешт?м, армансыз жиырма жыл кешт?м. Сар?ылмас си?ырлы сыр кешт?м, а?ын боп, жырау боп жыр кешт?м. Азамат ер болып к?н кешт?м, к?н кешт?м аянбай, т?н кешт?м. От кешт?м азат ой ?ш?н мен, су кешт?м, керексе ??м кешт?м. Елу жыл жалы?пай м?? кешт?м, ж?з кешт?м басымнан, мы? кешт?м. Ой кешт?м тылсымды т???иы?, зар заман к?ш?не ?лест?м. Елу жыл ?ш?нде шер к?шт? т?тастай ?асырды мен кешт?м. Запыран зар-м??ды осындай кешпес?н, деп т?ле, енд? ешк?м. Ж?з жаса?ан дана шалдаймын, ?асырды? ?р с?т?н талдаймын. Сырттай - азулы арландаймын, ?штей - ашулы к?кжалдаймын. 104 Ж?з жасадым к?п к?рген?ммен, ой елег?нен ?тк?зген?ммен. Т?ла бойыммен т?йс?нген?ммен, жан-ж?рег?ммен сезген?ммен. С?нген?мн?? т?тан?анымен, ?шкен?мн?? к?рт жан?анымен, ?лген?мн?? т?р?лген?мен, Арыстарды? орал?анымен! Ж?з жасадым бар ?улет?ммен, б?йыр?ан ша?ын д?улет?ммен. ?улет?м ??райды ?асырды Жарат?ан ием ??д?рет?мен. ?асырмен ??рдаспын ?аныммен, атадан жал?ас?ан жаныммен. К?п о?ып, то?ы?андарыммен, тайсалмас тарихи таныммен. Парасат пен парыз Важным шагом XX в. было отпадение от Логоса, от идеи мирового порядка. К. Ясперс ?асырым шо?ты?ты, ас?арлы, Бексей?т к?й?мен* басталды. ?ыдекем жазып шеж?рес?н, мен б?г?н ?ашадым дастанды. Т?ргенде ??ла?ты сазына, айт?андай заман?а базына. Мирас?ор елгезек болмаса, жо?алар сан асыл ?азына... * Немере а?ам а?ын Ма?с?т Байсей?тов б?луш? ед?, Кино ?й?нде (с?р? М?скеуде) жазбасы бар деп ед? , оны? ?кес? Ыбырай тамаша домбырашы бол?ан, сол к?с? ?лы ?кемн?? к?й?н кел?ст?р?п тарт?ан екен. 105 Мына б?р "м?ртт?кке" та?ым бар: д?у?рге м?н та?пас залымдар. Ж?п-жуас, монтаны жыр жазып, то?ай?ан к???лмен дамылдар. Тег?нде то? пен аш ойнамас, екеу? б?ркелк? ойламас. Жайлан?ан, ек? ?рты майлан?ан шынды??а тере?деп бойламас. Аула? сап бойды ерс? ?стен, ойды аршып ?ияс-тер?стен, ?ркениетт? ба?амдауды ?йренгем Карл Ясперстен.** ?ашанда шаруа зар шеккен, тоз-тоз боп ?ст?нде сар шекпен. Оларды? бейнет?н к?ргенде, наркомы? немене, Нар ш?ккен! Сол т?йтк?л тап?ан жо? шеш?м?н, апырай, ?ара жер иес? к?м? Енд? т?зеуге келес?? бе, ей, Ауылым - алтын бес?г?м?! ?ткен?м - а? та?да?, ?ара да?, б?г?н?м - т?релген жар?аба?. Т?рел?к еткен со? тарих?а, сизифше к?р ж?кт? ар?алап. Ойлар?а бат?анда т???иы?, отырам жанар?а м?? ??йып. Тылсым сыр мен ба??ан тым тере?, пайымдар Парасат тым би?к. Ес?мд? мен ?алай жиямын, ?алам?а ?алайша сыямын?! ?алайша ?кс?кт? басамын, к?зжасын ?алай мен тыямын?! ** XX ?асырды? ?лы ойшылдарыны? б?р?. 106 А?и?ат пен а?ыз Наши с вами анкеты начинаются одинаково: 1917 год. И. Сельвинский С?з ?ш?н б?л керемет а?ыз, ??пай ?ойсам, ?афу ет, абыз. Апырай, б?рдей басталмайды с?з бен б?зд?? анкетамыз. Не шара та?дырды? ?с?не, тым жи? к?ргендей т?с?не, орала беред? ?арт а?ын 17-ш? жылды? к?з?не. Шашбауын к?тер?п Ке?ест??, Сельвинский жолдас, ?ателест??. Шын б?лсе?, сол жылы басталды ??мырнамасы ке?келест??. Т??кер?с бекер-а? ма?талды, жетп?с жыл ?рандап жа? талды. ?ар?ыс ат?ан к?зде бар ?лтты? тарихнамасы ая?талды. С?нгендей болды да жал?ын к?н, орнады даламда сал?ын т?н. ?жымшар - тастал?ан бомбадай -
б?рл?г?н б?зды ?ой хал?ымны?. ?аша? ?ып ?ызылдар ?ашыр?ан, ?аза?ым тарыдай шашыл?ан. Отанын жо?алтып амалсыз, ?тен?н тапты Шын-Машыннан. ?иялап ?иядан, тау-тастан, асып кетт? Иран, Ау?анстан. Т?ра?ын тауып ш?л, ш?лейттен, ма???лмен, ш?рш?тпен туыс?ан. К?ргем жо? ой-сез?м зиянын, ?иян?а шыр?айды ?иялым. Отамалы 37-де оталды бар тект?м - зиялым. 107 Бал?ан тау ??м тал?андау Болъшая война начинается от маленькой глупости на Балканах. Бисмарк Бар тал?ан Бал?аннан бастал?ан, сан бомба ?арт тау?а тастал?ан. ?ш?ыннан жалын лаулайтыны Бисмарк с?з?мен растал?ан. ?ос б?рдей д?ние ж?з?л?к со?ыстар т?р, м?не, т?з?л?п. Тарихы - ?ап-?алы? к?к томдар, жарылу?а ша? т?р ?с?н?п. ?тт? ?рыстар кеск?лескен, ек? жа? бер?спей т?рескен. К?р?нбей кетт? Евразия ай??ла? бей?т пен крестен. Же??ст?? жалауы желб?реп, сарбаздар ?атары селд?реп, 45-те елге ?айт?анда, ?арсы алды ж?ректер елж?реп. Сол жылы, мамырда алайда с?м со?ыс б?ткен жо? ?алайда. 49-да жал?асты ол... Абайды? ел?нде, абайла! ?ыл?ан со? жын, шайтан, пер? ?я, ?а?ынды ?ызыл империя. Та?дырын ?алы? ел - ?аза?ты? шешт? б?р на??рыс Берия. Ата?ын аспан?а шыр?атып, полигон сомдады Курчатов. Залалы к?г?мд? с?г?лтт?, Ел?м мен Жер?мд? жусатып. 108 П?р т?тып с?м тажал Атомды, сан залым ж?батып шатылды. Мы? жылды? ?ас?рет - ыдырау т?здай ?ып ??ртпа? з?узаты?ды. Зымыран ?шыру б?р бас?а, зымиян ой б?гу б?р бас?а. Адамзат та?дырын шешпек боп сан м?рте жиылды к?л ?ас?а. Орнаса сана?а т?н-т?нек, ол Атом ла?ынан к?шт?рек. Таби?ат, ?л-ау?ат ж?не Рух -
г?рс ет?п ??лады ?ш т?рек! Ер болу о?ай ма езг?де, ар-намыс ширатар езд? де. Оянды ?аза?ты? ?рен?, Ерк?нд?к елес? кезд? де. Айбарлы Алашты? ?ланы сек?лд? Барысты? аланы. Ата жау?а атыл?анына ку? ел?мн?? шо? ала?ы! Алан да Барыс боп ер жетер, ж?н жо? ?ой мияулап кер кетер. Енд? б?р отыз жыл ?ш?нде асыл арманына Ел жетер. Келед? сонда б?р Ха?назар, хал?ыны? ба?ытын ба? санар. ?ыры? жыл береке, ??т ?онып, заман да, адам да жа?сарар. Бойда?ы ?рейд? же?е б?л, ойда?ы к?м?нд? же?е б?л, с?уегейге сенг?? келмесе, Елбасына шындап сене б?л. Т?й?н ... XX. Аллюр два креста. Этим знаком амазонок обозначен век. О. Сулейменов Г?л кешт?м, к?н кешт?м, м?? кешт?м, су кешт?м, от кешт?м, ??м кешт?м. ??райды осынау мол кешу ?АСЫРКЕШУ?МД? мы? к?шт?! К?р ?ажап ?асыркешу?мд?, К?р ?йбат тенделген ж?г?мд?. Сен ? кенен де кемел Кешес??, жас Б?г?н са?ан кеп ж?г?нд?. К?ш кет?п барады кешеге, бейнетт? жол кеш?п нешеме. Тар жол да, сан тай?а? кешу де -
б?здерге б?йыр?ан пешене. К?ш ?зап барады м??г?ге, сал?ар к?ш с?нд? де, м?нд? де. Орны бар, т?р? бар тиес?, ?асыр б?л к?шт? де, ?лд? де. Сен, ?асыр, мен?? ?ткел?мс??, ?имай ?оштасар ?ткен?мс??. Амазонка ару - ?асырым, сен ?те с?лусы?, кер?мс?? ! Кеудемсо??а бас ?ра алмадым, кеуде со?ып алас ?ра алмадым. Жа?сы?ды асырып ба??анмен, жаманы?ды жасыра алмадым. 110 ?ар?айын десем - жал?ызымсы?, ?ар?амасам - жалмауызымсы?. Ма?дай?а б?ткен Та?дырымсы?, масштабын ?лкейткен ?З?МС??! Адам кейп?нде сен ?кемс??, ж?з?н к?рмеген ?лы ?кемс??. К?з ?имас ??рбы-??рдасымсы?, Арманда кеткен ?н?м - С?кенс??. С?мпайы с?мды?ты к?з к?рд?, кешуд? с?райтын кез келд?. ?аламда б?р кешу барлы?ын заман да, адам да сезген-д?. Сен жа??а мойнымды б?рармын, к?кейде сауалдар т?рар мы?. С?рарсы? сен да?ы кешуд?, мен да?ы кешуд? с?рармын. ?аймы?пай ешн?рсе, ешк?мнен, алапат ?асырды кешт?м мен. З?лматпен бетпе-бет келд?м мен, тас?ыннан аман ?ап, к?шк?ннен. Тайсалмай к?с?п?р кеск?ннен, ?асырды? ж?мба?ын шешт?м мен. Егерде жыршы?ды кешсе? сен, сен? де, Аяулым, кешт?м мен ! ?АС?РЕТ ЖАУЫНЫ ?ар?аралы ?аралы... Ар?ада?ы дара ж?рт, ар?алан?ан айбыным. Тар?амады ?ара б?лт, тар?амады ?ай?ы-м??. ?ар?аралы ?аралы... ?л? к?нге сыр берер Полигонны? зардабы: ауру ме?деп, шерленер аяулысы, арда?ы... Б?р?нш? ??м ек?нш? ?рпа? ?тсе ?ан ?а?сап, ?ш?нш? ?рпа?, бек?нш?, ж?ре ала ма жан са?тап?!.. ?ар?аралы ?аралы... Жа?аар?а жаралы... ?ара ??рдым ?ш?не ?апияда т?ст?к пе? Алашымны? Аралы а? ?рады т?ст?кте... Аз ба к?рген ???айы аты? ?шк?р Атомнан?! Т?гел мейман ?пайы, ж?бат?ансып шатыл?ан. Жо? деп айт?ан зияны Петрушенко, Цыб кеше. ?аза?ты? ?ай ?ияны зар шекпед?, т?птесе... Жо? ?рыс та, атыс та, жым-жырт жатыр жазы?ым. Г?п бар б?ра? Батыста -
азынайды Аз?ырым! Момын?а ?й?р ?айда?ы: шын сор - ?арыш айла?ы, желб?реген ?ст?нде б?тен елд?? байра?ы. ??тылып ек Атомнан, т?нд? к?ктен ?Протон?. Ы?пас мейман датымнан, ж?би ?оймас с?р? то?. Ж?лдыз жауса б?р с?р?, жауын жауса б?р с?р?, б?рша? жауса б?р с?р?. У жау?аны не с?мды?! Дерт жау?аны не с?мды?!! Шер жау?аны не с?мды?!!! Сам?ры? кеп т?бемнен са??ы?аны неткен?: бастан Ба?ыт кеткен?, бастан Ба?ты? кеткен?, ?олдан бил?к кеткен?!!! Кепс?з емес гептил?, тыныс жолы кептел?п, бас ауырып, м??г?р?п, м?ск?н болды ел шектел?п. 113 ?аза?ымны? к?п екен шолжы?ы мен еркес?, ел бастайтын жо? екен ай м?й?зд? Серкес?. ?она? билеп ес?рд?, жн, жами?ат, ес??д?. Оттау емес бостек?, ТО?ТАМ керек кес?мд?! Шош?а ауна?ан шалшы?та -
Атомк?лде ?ала алмас, ?кпелет?п алды? па, келмейд? енд? ?арлы?аш ?! ?ар?ылдап б?р ?ар?а ж?р, т?гес?лд? ?л-?ажыр. Таусылмайтын бейнет? ?аза? - Сизиф д?л ?аз?р. Сар?ыл?андай к?н?м де -
?рей толы ?н?мде. САРЖАЙЛАУЫМ кешег? -
ЗАР ЖАЙЛАУЫ б?г?нде ! ЗАМАН МЕН АДАМ Адам ?ай?ысы - заман ?ай?ысы. Халы? м?тел?. Заман илеп Адамды б?г?лд?рмек, б?р жылатып к?н?ге, б?р к?лд?рмек; ит м?нг?з?п, ирек ?амшылатып, ер?ашты ?ып ?айткенде т???лд?рмек. Т???лгенде пенде?е таяныш к?м, ?олын ?а?ар к?м бар-ау жанал?ышты? ? ?айда барса? ?ор?ытты? к?р? к?ткен -
аянышты, ?ор хал??, аянышты ! К?й?? келмей, о?баса ?й т?рмысы?, ?ажисы? рас, т?рл?ктен ит ыр?ылжы?. - ?андай хайла болма? ? - деп ж?н с?раса?, м?нберлерд? босатпай би т?р мылжы?. Мен п?сейсем, ортаяр к???лде айдын, мен жасысам, жо?алар ???мде айбын. Адамы?ны? ?ай?ысын заман ?айтс?н, Заманы?ны? ?ай?ысы - мен?? ?ай?ым ! 114 ?ИЯЛ МЕН БОЛМЫС Б?л?ын?аннан не пайда, ж?л?ын?аннан, зор ?апас?а м??г?л?к т?т?ындал?ам. ?алам деген аба?ты шет-шег? жо?, -
ж?пс?з байлап тастайтын ??рдым жал?ан. ?з ерк?ммен келгем жо? ?алам?а б?л, ?рекпи ме сас?аннан ала?дап ?л ? ?з ерк?ммен ж?не де кете алмаймын: - Босат мен?, ?алам!" - деп ?а?ам дабыл. Шай?ала?та, мейл?? сен б?л?ала?да, т?ртпектеу де тынбайды, ж?лмалау да. К?пс?нбе, жау, жер басып ж?рген?мд?,-
?з ерк?ммен келгем жо? б?л ?алам?а! Г?лге ала?да, мейл?? сен жыр?а ала?да, ?м?р ?те беред? шыр?ала?да. ?иял-??спен кеткенмен сам?ап алыс, болмыс-торда к?н кешем шырмалам да... М??Г?Л?ККЕ Ж?БЕР??ДЕР Ау, пенделер?м, беймаза ?пенделер?м, шира? сендерд?? бар осы менде нелер?? ? Ба?шам жо? мен??, жо? мен?? авток?л?г?м, ж?лдызды к?ктен ешк?мге ?пер демед?м. Сендерге берд?м, ала ?ой, м?, мансабы?ды, ?алдырса? болды ?олымда ?аламсабымды. 115 Мен - ерк?н ??спын, т?рк ет?п бала?бауы?ды, Ба?и?а ?шып кетей?н, ?алам са?ынды. Мен? ?здер??мен ф?ниге алып ?алма?дар, жары? жал?анда жай?ассын жалы?па?андар. М??г?л?г?ме б?гетс?з ж?бер??дерш?, торы??ан жандар алда?ын аны? ба?амдар. МЕН - АРАЛМЫН (Жан-Поль Сартрды? монолог?) Мен - аралмын. Адам-а?ыс ?ш?нде жеке ?алдым, пенделерден п?рменс?з секем алдым. Бос ?м?тке не дауа: сара САНА, ?леуметт?к хаосты же?е алмады?! Ас?а? сана мен сенген, ?ал адыра, сен - себепкер т?рл?кке дара мына! Мен - рухани Робинзон Крузомын, ж?рт ер?кс?з алатын назарына!?.. Мен - аралмын. Болмыс-с?мды ?з?мше же?е алармын, "шекпен" ки?п о?аша, "шен" алармын. Жыра? кет?п ?осымды жеке т?кт?м, -
к?п сарбазды? ?ш?нде генералмын. Аула? менен, алдамшы а?ыл-сана, жанашырсып, ?ам?орсып жа?ындама! Сез?м ?ана сер?г?м б?дан былай, т?с?нет?н мен? тек а?ын ?ана. 116 117 Мен - аралмын. Баласынан жеркенд?м Адамзатты?,-
?м?т арт?ан болмады ?адам с?тт?. Ж?рег?мд? айнытты к?йк? т?рл?к, -
жа??ала?ты?, жалта?ты?, жарамса?ты?! Пенделерд? к?п к?рд?м харам, пасы? , к?ш-?уатсыз, ?ау?арсыз, надан, жасы?. М?нша неге бейд?рмен болды б?р?,? жаман-ж?ут?к жандардан барам ?ашып... Мен - аралмын. (Болса киер ки?м?, ?шер асы, болмас с?р? пенден?? бейшарасы?) Т?рса да?ы к?йреуд?? шег?нде шын, ?сынарым - ЖАЛ?ЫЗДЫ? ИДЕЯСЫ ! Зиялыны? ?натам жал?ызды?ын, мазалама, ойшыл?а ал?ыз тыным. П?р?м мен?? - Даралы?! Парасатты ахуалды т?йс?ну - бар ?ызы?ым. Мен - аралмын. М?? мен зарды к?терген ?ара нармын, т?н?м сау да, жаныммен жарадармын. Боданынан без?нген аула? барып, Наполеон а?зам?а парапармын ! Бар сен?м?н т?рк ет?п даналарды?, к?с?ки?к, жатбауыр саналармын. Топжар?ан?а, ?йтсе де, адастырмас тура жолды д?л мендей таба алар к?м? МЕН - АРАЛМЫН. ж?н...ж?н...ж?н... Кешк???рым жиылып; дейд? ?арттар с?з бастап: Ж?н... ж?н... ж?н... Ша?ылдайды жанасып, Со?ылса егер тас?а тас. Жа?ындайды жарасып, Жолы?са егер жас?а жас. ... Ж?н... ж?н... ж?н... К?лсе с?лу ?иылып, сен де , ж?г?т, к?ле сал, Г?л?н м?мк?н ол сен??, д?ниеден ?лес ал. Ел?г??д? ?рк?тпей, ?ол?а салса? еппенен, Ел??-ж?рты? дер сосын "м?не сер?, м?не сал!" Д?ниеге ?ос та ?лес, тиес?л? ?лес ал. К?с?п ?ойып са?алын, дейд? ?арттар к?з тастап: Ж?н... ж?н... ж?н... Шо? ?ш?ындар тамаша, ?рылса егер тас?а тас. Отау шы?ар о?аша, ?рынса егер жас?а жас. ... Ж?н... ж?н... ж?н... "Асыл тастан шы?ады; а?ыл жастан шы?ады",-
Ата? ?аза? на?ылын ??йма ??ла? ??ады. Ж?герл? жас ?олынан асты?-тас?ын а?ылса, ?нерл? жас ойынан ?асыр-дастан туады. ?сет?н ел баласы ?шпейт?н жол ?уады! Дастарханны? басында дейд? ш?л?ып бозбастар: Ж?н... ж?н... ж?н... От болады лаула?ан, ?ш со?ылса тас?а тас. ??т толады ?амба?а, К?ш ?осса егер жас?а жас. ... Ж?н... ж?н... ж?н... 118 ЕСЕКД?МЕ Арбап аяр с?лем?, алдап долбар д?лел?, сыпсы?да?ан ?сект?? табылмай ж?р ?л? ем?. Жариялылы? жалауын жамылып ап б?г?нде, ?секш?лер Адамды ?айбаттаудан д?мел?. С???ыласып сыртынан, с???ылдайды с?уегей, шынды?ында ?о?ам?а ?у, с?мдарды? б?р? ?гей. Демократия жалауын жамылып ап б?г?нде, басб?зарлар бет?мен жайылудан д?мег?й. Арылмайды жылпостар саудагерл?к ?деттен, ал жасанды дефицит айырады т?беттен. Кооператив атауын алыпсатар алып ап, шаш-етектен пайда?а кенелуден д?меткен. Д?меш?л б?л ж?рты?ны? т?збелесем керег?н, Жеделдет?п к?рсем де, т?гес?лмес дерег?м. Тек олар?а мен б?г?н: - Обыр тобыр, д?н?кпе! Жо? ?згеден д?мету - Есекд?ме, - дер ед?м. 119 ЕЛ МЕН ЕР Кей?нг? ?рпа? ?скеле? Тарих бет?н пара?тар. Халы? с?з?н хош к?рер: - Ел ?м?т?н ер а?тар. 1-тарау. Бахад?р бол?ан бабалар. ШЕРУБАЙ БАТЫР Тарих десем, шал?иды мол дария, Тарих десем, с?йлейд? шо? ?ария. Ж?з жыл бойы ?аза?ты зар ?а?сат?ан, Ата жауы ел?мн?? - Жо??ария. Шабуылдап жер?мд? д?рк?н-д?рк?н, Титы?татты ж?ртымды ?у?ын-с?рг?н. ?А?табан...? ?ып ш?быртып бейб?т елд?, ?ырды ша?дап, лайлады суын Сырды?. К?ктем?нде бастап?ы а?табанны?, Елд?г?мд? д?шпан кеп тапта?ан к?н. ?анкешу мен алапат ашаршылы? ?штен ек?с?н хал?ымны? жалма?ан-тын. Жой?ын жоры? жаса?ан Цебан Раптан, Жет? т?мен ноянын тайра?дат?ан. ?ол жаса?тап батыста отыз мы?дай, К?ш? ?ара ?алма?ы? жайра? ?а??ан. 120 Пана ?здед? к?ш? ж?з орыс жа?тан, К?р?птар боп кейб?р? ?оныс тап?ан. К?б? Сауран айнала босып кетт?, К???ренд? ке? дала тыныш жат?ан. Орта ж?з бен ?лы ж?з а?ырады, Сарыар?а мен Жет?су ?а?ырады. Дода Доржы, Жолан мен Бату М??ке Бастап шы??ан т?мендер жамырады. ??ты ?ашып, м??г?р?п, есе?г?реп, Босып кетт? жаяулап ел тент?реп. А?тыш?анны? а? с?йек ж?тынан со?, Та?ы б?р ж?т келгендей жепсе?д?рек. Алак?лд? айнала ел с?лады, Жанар?а жас, ж?рекке шер т?нады. Сыр бойына ш?бырды а?табан ж?рт, ?алма?тарды? ?уалап кер жыланы. К?рес барда дарынды ?олбасы бар, Аузы дуалы билер бар дау?а асы?ар. М?м?легер елш? бар, жыраулар бар, Батырлар бар ерж?рек жау ?ашырар. Елге т?нген ?атерд?? ?ара б?лтын Ал?аш т?рген ерлер?м - ба?ад?р-т?н. ?аракерей ?абанбай - дарабозым, ?анжы?алы Б?генбай - сардарым-тын. Жау?а ?арсы халы?ты ж?мылдырды, Ел е?сес?н к?тер?п, шымыр ?ылды. Ес жи?ызып, ша?ырды кек алу?а, ??ан?а ?ан!? деп шай?ас?а ?мтылдырды. Батырларды? ерлед? талайлары: Б?сенти?н ел?нен Малайсары. Оша?тыдан Сауры? ж?р ой?аста?ан, ?ай-?айсыны? жау ?ркер бар айбары. 121 122 Жауды ?уды баспалап, жерд? шола, Шаныш?ылы ел?нен Берд??ожа, Ша?ша??лы Ж?н?бек, Бер?ш Есет, Керей?т Тайла? ш?йл?кт? серп?н ?оса. Баянаула, ?ызылтау, Абыралы Арасында к?п ?алма? жамырады. ?алы? ?олы ?аза?ты? ойран салып, Ата жауды? к?бес? ?а?ырады. Ек? талай заманда ?атер? к?п, ?ан майдан?а шы?ады ер е??реп. ?скен ел?н ?ор?ау?а, ту?ан жер?н, Т?лпар м?н?п, ту алып т?рген б?лек. Шеру тартса ширы?ып Шерубай ер, С?йс?нген ж?рт сыртынан ?Ер?м-ай!? дер. Жау?а ?арсы тайсалмай аттан?ан ол, Оны к?рген ?алма?ы? жерге к?рер. Нар т?йен?? бойындай т?л?асы ерен, Ашы?-жар?ын жан бол?ан ??рдас ерер. Жа?сылы??а ?ашы? боп, жаманды?тан ?ашы? ж?рген азамат н?р?а сенер. Балд?урен?н кешпед?, г?лд?урен?н, Ест?п ?ст? даланы? м??ды ?уен?н. Жаугерш?л?к заман?а тап келген со?, Тал?ысына та?дырды? бу?ан бел?н. Атан ж?л?к, ер п?ш?н, алып т?л?а, Отты жанар ал?андай малып н?р?а. ?айтпас ?айсар м?нез?н бай?ап ж?рген ?лы бабам ?ареке ?аны? сыр?а. Т?б? батыр боларын талапты ?лды?, ?имылына с?йс?н?п бай?ап т?рды. ?сте ?кен?? ж?рег? алдамайды, ?ыр ел?н?? жасады ?ажап ??рпын. Ж?з жыл?ыны? ?ш?нен б?р ат та?дап, Тарту ет?п ?лына б?р шаттанба?. ?гейс?тпее баласын а?айынны?, Биболдыны? басында шыра? жанба?. Атылды-ай кеп аспан?а к?кбурыл тай, К?з ?леспес ?имылы ат?ан о?тай. Алас ?рды жалпылдап жалын-жалы, А? тер, к?к тер денес? жан?ан оттай. ?лердей?н атылып н?рды ??шып, Т?ст? к?зден ысты? жас ыршып -ыршып. Тарпа? м?нез тосыр?ап тосын жайды, Т?ссе да?ы б??алы?, т?р тыпыршып. ?олын жайып берд? шал а? батасын: ?Аттан та?ым кетпес?н, ба?тан басы?. Ерл?г??д? б?з емес, ел ма?тасын, Ел ма?таса, ?ыз ?алай жа?тамасын?! Ж?з?н алма жыл?ыны?, б?р?н ал сен, Тект?с?н тап, ?ызы?па т?р?не ?сем. Тастамайды жа?сы аты? жау ?олына, Жаны жа?ын тап б?р ол т?р?ылас ер. Б?р?н ал сен жолдасты?, мы?ын алма, Са?ан с?йеу бол?ан жан жы?ылар ма? Ер бастайды сардар боп сан мы? ?олды, ?рындырмай сарбазын оппа, жар?а!? ?анжы?алы Б?генбай басшы бол?ан, То?ыс?ан ж?рт т?с-т?стан ?осшы бол?ан. Орта ж?зден жинал?ан ?алы? ?скер -
А??ан селдей екп?нд? к?ш ш?бал?ан. Жа?асында Б?ланты, Б?лент?н?? ?ршеленген алмады ерлер тыным. ?алма?тарды женд? олар ойсырата, Тоза? ет?п д?шпанны? к?рген к?н?н. 123 Т?с? ?аш?ан жау жа?тан к?рд? т?мен, Ж?ргендей?н с?нд?р?п ?ртт? ?рш?ген, Орда б?з?ан отызда Шерубай ер К?зге т?ст? ерекше ерл?г?мен! Даласында Н?раны? ырыс ?он?ан, Алтай-?арпы? баласы ?оныстан?ан. Ата-баба мекен?н ата жаудан, Тазартам деп ?айран ер ?рыс сал?ан. Жасы кел?п ?алса да алпысы?а, Са?ы сынып к?рмеген, ?ары сына. То?бура ата ел жиып, жау?а ?арсы Ту к?терген с?йен?п намысына. ?олбасшысы сол ?олды? - ер Шерубай, Зор алыпты ту?ыз?ан ке? жер?м-ай. Тапсыр?ан со? ел сен?п зор м?ндетт?, Батпан ?ст? тындыр?ан е?сер?п жай. Олар жауды Шу жа??а ы?ыстыр?ан, Жол-ж?некей екшелеп, ?рыс ?ыл?ан. Жау?а талай батыры? ойран сал?ан, Хас батырлы? танытып, т?р?п ?у?ан. Адырналар дауысы азынады, ?абыл алмас енд? ешк?м базынаны. ?алма? ес? ауысып ?ипа?тады, Тастап ?ашпа? болып бар ?азынаны. Ширы??ан ер, ?имыл шалт, б?йры? ?ыс?а, Енд? жол жо? да?дарып б?л т?рыс?а. ?алы? ?аза? ?скер? ??йылды о?ыс, Шерубайдай жас пер? к?рд? ?рыс?а. ??ты ?ашты, ту ??лап! ?ашты ?алма? Ес? кет?п, албаты бас сау?алап. Байлы? ?здеп келген жау, ?р?с ?здеп, Тау са?алап кетт? ?не, тас са?алап. 124 ?ызыл ?ан?а б?кт? мол к?к алабы?, К?тер?п бар замана зобала?ын. Аяушылы? болмайды со?ыс?анда, К?р та?дырды?, тарихты? топала?ын. Шы?шыт сынып, к?з шы?ып, жырылды ?ас, ?ыр?ын ?асап ?ш?не ?рынды жас. ?к?л? тем?р дулы?а - найза ?шында, Ая? астында - домалап т?лымды бас. Ала??йын ?ткендей тып-типыл д??, Жапырылды? бал ??ра?, с?п-с?йк?мд? е?. Б?ла? к?з? б?тел?п ?ою ?анмен, А?пай ?ойды сылдырап б?р ж?лгемен. ?анды шеру ?ашанда с?н? жо? жол, Бас?ыншылы? ?ашанда м?н? жо? жол. Бассыз кеуде е?кей?п та?зым етсе, Не с?райды салбырап жаны жо? ?ол?! Бастан ба?ыт тай?анда, орнап ?ай?ы, ??з?ын ?онып кеуде?е тояттайды. Ер ?анаты ат болмай ?ан майданда, Иес?н тастап кей аттар ойна?тайды. Тарих-дастан ??й-??йлеп шер т?гед?, ?аш?ан сабаз ?л?мнен, ерте ?лед?. Жазмыш жел? ?ай жа??а апарады С?р жебелер ?адал?ан желкелерд??! ??рыш ?аскер ??йындай тид? о?ыста, Шерубай?а ерд? ?ол б?л со?ыста! Ой?астап-а? далама кел?п ед?, ?алды ?алма? а?ыры к?л-?о?ыста... Сарбаз болып т?з?л?п б?р сап?а т?р, Бой?а ?уат жиып ап, ??ша??а н?р. Жусан татыр ауасын ж?ту ?ш?н, Керек ?л? ?аза??а мы? сан батыр. 125 126 К?п болма?ан ?аза??а мы? батыры?, ?ор?ан бол?ан жер??е ?ымбат ?лы?. ??с ?анаты талатын байта? ?лыс, К?п болуын т?леген ?рпа?ыны?. ?ор?ау ?ш?н даласын, орман, ??мын, Шы?ысы мен Батысын, орталы?ын. ?ор?ау ?ш?н Алатау, Сарыар?асын, Атырауын, Алтайын - т?рт алыбын. ?ор?ау ?ш?н Т?ст?г?н, Тер?ст?г?н, Жет?суын, Ес?л?н, Ерт?с суын. ?ор?ау ?ш?н т?скей?н ту?ан жерд??, Кер жыланмен беттес?п, кер?ст? ?лы?. Басымыз?а тап бол?ан сайтан-тылсым, Б?зд?? жайды ?алма?ы? ?айдан б?лс?н? ??ба ?алма? б?г?нге аман жеткен, Б?т?нд?г?н ?аза?ты? айта ж?рс?н. ?ор?айды ?л? ?аза?ым орман, к?л?н, ?лан-?айыр даласын, за??ар к?г?н. Керег? жо? батырды? ?ор?ау ?ш?н, Аты бар да, заты жо? Жо??ар жер?н. ТАЙМАС БАТЫР 1 ?к?н?шт?? ?зег? - ?ткен??де, Жусанында даланы?, к?кпег?нде. ?ш сауса?тай ?ш ж?з?? б?р ?ол емес,-
Б?г?н енд? артасы? ?кпе к?мге?! ?ос ?кпеден ?ыс?ан жау тым айлалы, К?з байлады ?улы?пен, т?л байлады. Жылма? с?збен ж?н ауыз жер ?аптырып, Т?ны?ы?ды ыластап, ылайлады. Шырайлы да ш?райлы жер??д? алып, ?ожайын боп к?сте?деп, кер?лд? аны?. ?она?ына ?азекем т?р?н бер?п, ??лад?зге ы?ысты ?л?п-талып. Болма?ан со? тойтарыс сал?ан бетте, С?м д?шпаны? ?айтпады ал?ан беттен. ?амал салып ?р т?стан, бекет салып, ?оныстан?ан жер-жерге тал?ап, еппен. Д?н? б?рге? жай ?алып, т?л? б?рге?, Босап ?ал?ан боса?а?, ?р?п ?рге?. Т?ст?ктен де туыс?ан к?з алартып, Шиб?р?ше жемт?г?н б?л?п к?рген. 2 Таймас батыр - тарихта ерен т?л?а, Т?нып т?р?ан ес?м? тере? сыр?а. Таймасын деп серт?нен, ал?ан беттен, Б?л атты ?ке сен?ммен берген ?л?а. Ел ?ргес?н са?тауда, т?тасты?ын, ?рб?р та?ы жоры??а ?ласты мы?. Т?рек болып хал?ына, ерл?к жасап, Азатты??а арнады д?р жасты?ын. 127 Ел та?дыры тарихи т?ст? сын?а, Айбат шег?п ?алы? жау т?с-т?сында. Дара-дара к?й кешкен ?айран ?аза?, ?алып ?ойды д?шпанны? уысында. Ке? далада ?скен ел ты?ылып па? Б?рде опы? жеп, ал б?рде ты?ыры??а Т?релгендей тым к?йк? к?й кешсе де, Жау кеп сал?ан к?нбепт? ?и?ылы??а! Замандасы, ?рпа?ы бас иет?н, Таймасты? бар ?ш т?рл? ?асиет?: Батырлы?ы, бол?аны хан?а а?ылшы, ?д?л болыс бол?аны жасы жет?п. Таулар ма?ан тым таныс, баулар ма?ан, Еш?айда ел?м ?онысын аударма?ан. Н?ра, Со?ыр , С?лу мен М?динаны? Суын сулап, нуын бар?адарла?ан. Мен м?ндалар Жартас пен ?арам?рын, Г?л ?ыздары? бой т?зеп, жарады ?лы?. Са?ынамын Топар мен ?арабасты, ?аражарды?, Ша?анны? сары адырын. Мекен ет?п осынау ???рде ерек, ?с?п-?нген ?ареке Т???р жебеп. ?а?-со?тада ?с? жо?, шаруа ба?ып, Шат-шадыман к?н кешкен к???л демеп. Жа?сы менен жайса?ды алша? бас?ан, Жерден ?зде ел ты?ыз орналас?ан. Ел билеген даналар сондай жерде, Сонда - батыр жауымен жа?алас?ан. Байлар сонда мы??ыртып мал ?с?рген, Ана сонда ар?алап бала ?с?рген. Сол ортада ар?алы а?ындары?, Бер?с? Ар?а, ?р?с? Алаш б?лген. 128 ?ш ?асырдай тума ру мекен еткен, Атаж?ртым аумайды текеметтен. То?бура боп, А?бура, Байбура боп, Алтай-Мойын ел-ж?ртын бекем еткен. ?лкен а?а То?бура батыр бопты, ?ан майдан?а шы?ыпты жарып топты. Жанын пида ет?пт? б?р ?рыста, Ел? ?ш?н ерл?кпен майып бопты. Тарап, ш?к?р, то?ыз ?л То?ата?нан, Жау?а аттанса то?ызы - ?ол атан?ан. ?ыр?идайын ?лг?шек жау?а тиген, Ат?а ?он?ан т?рып ап ??ба та?нан. 3 Тас оба бар басында б?р т?бен??, Тынышты?ын б?зады к?м т?рен??? ??а?арды? о?ып, ?ткенд? ой?а то?ып, А?а ?з?мен мен б?г?н жыр т?гем?н. ?шеу отыр жанында сол обаны?, Ой к?з?мен асы?пай шола ма?ын. Кенесары, Таймас пен ?б?л?азы Алаш ?амын ?оз?айды, дала ?амын. ?асым ханны? кез?нен бермен ?арай, Салт-д?ст?рге орны??ан ермен ?алай? Та??а отыру д?ст?р? бол?ан ерек, Алыс-жа?ын с?йс?н?п к?рген талай. О? жа?ында Маймене хан иемн??, А?ытады тиег?н ??г?мен??. Сол жа?ында Майсара жай?асады, С?л ысырып шапанны? с?нд? же??н. 129 130 О? ?олы мен сол ?олы ханны? б?лар, Сен?м артып сайла?ан да??ты рулар. Майменен?? орнына Ар?ын ж?рсе, Майсара ?сте ?ыпша?тан шы??ан ?лдар. ??ла?ы? т?р, ?аза?ты?, ей, баласы, Майменен?? тасысын мейманасы! ?алы? елд?? м?ддес?н ?ор?ап ж?рген, Б?р с?тке оны? кетпес?н беймазасы. Д?л ?з?ндей болма?шы ?ай жанашыр, Майсараны? к???л? айран-асыр! Ата жолын ?стан?ан хан ??п к?рсе, Оны? ?рб?р п?рмен?н пайда?а асыр. Ала туы ада емес Абылайды?, Д?шпаны?а сес ?ылар ол б?р айбын. Хан Кенен?? желб?реп жасыл туы, Н?л к?к аспан сек?лд? м?лд?р айдын. 131 М?НЖ? БАТЫР 1 Ат ??ла?ында ойнап бала кезден, Шабандоз боп ерж?рек дала кезген. ??ралайды к?зге ат?ан мерген бол?ан, Т?б? батыр боларын жа?а сезген. Заман ед? к?ндер? аз жаймашуа?, Ер ж?г?тт? апармас ?айда сына?. Ел шет?не жау тисе, к?д?рместен Ат?а ?он?ан, ?олына найзасын ап. Заманыны? к?з? ашы? азаматы, Мазала?ан жазмышты? маша?аты. К?рж?кейд?? М?нж?с? батыр болып, ?алды м?не тарихта ?ажап аты. Ол аузымен ??с т?стеген, Алдына ?ара т?с?рмеген, Ат?анын ??лат?ан, ?ос?анын оздыр?ан, ?ст?? а?ын - а?, ?арасын - ?ара деген, Ар-намысын ешк?мге бермеген, ??дайдан ?згеге бас имеген... Хас батырды? м?неки бар сипаты: К?р?н?п т?р Т???рге ?лтипаты, ??штарлы?ы - ерл?к пен ?д?лд?кке, Топ жару?а - зей?н?, ыжди?аты. Сыйласты?пен жарасты ??рдас-??рбы, Б?разымен сырлас боп, с?хбат ??рды. ?арпы? Тиес батырмен дос-жарлы?ы -
Алаб?тен а?ыздай ?рпа??а ?лг?. Досты?ына ерлерд?? тап б?р н?с?а, Хикаяны ?сынам на?ты, ?ыс?а. Жапа-жал?ыз жауымен шай?асады, Жаяу ?алып Тиес б?р ?атты ?рыста М?нж? батыр алмастай жар?ылдады, ?мыт болып ?й ?амы, басты? ?амы. ?А?а баласы ед??? деп, ойланбастан, Атын т?с?п беред? астында?ы. Тайсалмастан ?апта?ан ?алы? жаудан, Жаяу ?алып, тайсалмай ?рыс сал?ан. Жан досы ?ш?н ?л?мге басын т?гу -
Ж?рег?н?? т?г? бар хас батыр?а т?н! 2 Ал?ан кезде А?тауды? бек?н?с?н, М?нж? батыр к?рсетт? ерл?к ?с?н. Найзагер боп ерекше к?зге т?ст?, Басын т?г?п б?йгеге елд?к ?ш?н. Жау?ан о?тан б?дырсыз жазы?та?ы. Б??пантайлап сарбаздар жасып ?алды. Дуан бек?н?с?не жету ?иын, Ер ?ртенд? намыстан тасып ?аны. Ашу-ызадан к?б?с? т?р булы?а, Т?р?андайын иы?та ??р дулы?а. ?рк?м енд? ?ара?ан-тобыл?ыдан ??ша?-??ша? те? буып, шабуыл?а Алдына ?стап, С?скеде шы??ан а?ыр, Т?уекелден б?р ы?са, ы??ан па?ыр. ?ылша мойным талша деп, жанпида деп, Озмыш жо? деп жазмыштан ???ан батыр. 132 133: З?рк?лдеген зе?б?рек, К?к мылты? г?рс-г?рс атыл?ан. Жасыл жалау желб?реп, ?ызыл ?ан судай шашыл?ан. К?зс?з ерлер ел?р?п, Азатты??а ?мтыл?ан. Жау т?убасын келт?р?п, Асау ж?рек ж?л?ын?ан. Жараланып о?ыста, Бай??с сарбаз шы??ыр?ан. Алла б?лер, со?ыста К?м же??мпаз, к?м ??рбан?! Ажал отын т?нд?рд? А? алмастар жар?ырап, Н?п?рдей?н ж??к?лд? Ар?ыма?тар ар?ырап... 3 Алша? басып солдаттар жар?ын, батпан, Ж?рген ед? алдында шал?ып шат, па?. Батырларды? А?тау?а келгендер? Ажал боп тид? жауына а?дып жат?ан. Бастап келд? ж?зд?г?н М?нж? батыр, ?айт?ан емес шай?астан ?анжы?а ??р. Атой салып жас пер? ?мтыл?анда, ?рей? ?шып орысы? ?ан жылап т?р. Аумай кетт? ?аумалап а? аулаудан, ?арсыласу жай ?алды танаула?ан. Сиреп ?алды есепс?з ?алы? д?шпан, ?лгендер? к?п болды сау ?ал?аннан. Б?р?кт?р?п сарбаздар орысы?ды, ?ой ?ора?а тап берген б?р? сынды. К?шес?нен А?тауды? ?ып-?ызыл ?ан ?зен болып а??анын к?ру- с?мды?! Мылты? атып б?р жа?тан тарсылдатып, ?олмен тарт?ан сада?ты сусылдатып, Ес?н алып ?а??ы?ан кезбелерд??, Дедектетт? шош?адай ?орсылдатып. Б?р заматта сап болды, тыйылды жау, ?Мен с?зд?кп?н? деп кел?п и?лд? жау. ??ша?тады ая?ты ?арсылы?сыз, Далалы?тан же??л?п к?й?нд? жау. Ха? та?ала ?олдаса, жас?анар к?м, Тал?ан ?ылды б?гетт? тос?ан алдын. Наурызбай мен А?ыбай, М?нж? батыр Ал?аш к?рген ?ш?не тас ?амалды?. Киел? А?тау, сен? алды ?лд? батыр, Сол батырды? б?реу? - М?нж? батыр. ?рыс, со?ыс ?нер?н мол к?рсет?п, Ата жау?а орнатты замана?ыр. Отаршылды? ?амалын, бек?н?с?н, Тастал?ан ?ып, т?мамдап ерд?? ?с?н, 12 мы?дай ?ол болып А?мола?а Ж?нелд? ?скер шерулеп ерте?г?с?н. Отаршылды? ?амалын б?зып-жарып, Атып-шауып патшаны? ??з?ындарын, Бостан ет?п Ес?л мен Тобыл жа?ты, Азат етпек К?кшетау, ?ызылжарын. ?айдан б?лс?н ?ыр?ызы? б?зд?? жайды, Т?ст?г?мнен телм?р?п ты? ты?дайды. ?Киргизия? деп атаса б?р ауылды, К?лме? ?а?ып, жылты?дап, ?уты?дайды. Байта?ына Алашты? берген Т???р, Алпыс алып аз болар, жетп?с батыр. Ал ?ыр?ызды? аядай мекен?не ? Б?р Манасы?, ?рине, жет?п жатыр. 134 135 4 ?арулан?ан м?здай боп от-?арумен, Арпалысты патшаны? сот?арымен. Басып-жаншыраяусыз д?лей к?шке Сада?ымен шы?ты алаш, шо?парымен. Тарт?ан кеше сазайын жо??ар ?алма?, До?ыз неме ?алайша тайра?дама?? Зе?б?рект? сойылмен со??ылаудан Сескенбеген, япырай, ?айран ?аза?. К?к мылты?тан ж?рег? шайлы?па?ан, Наркескенмен тураудан ?аймы?па?ан. Ж?рек ж?т?ан аруа?ты бабаларды? Батырлы?ын ?рпа??а айтып ба?ам. Хан Кенен?? т?к ?стап жасыл туын, М?нж? батыр б?йгеге басын т?г?п, ?тт? жаумен ?аймы?пай ?идаласып, ?оя алмады к?п?рд? басындырып. Сол к?рест?? алды??ы шеб?нде ед?, Ата жаумен шай?аста же??лмед?. ?лтара?тай ту?ан жер п?шпа?ы ?ш?н Шепте т?рды, артына шег?нбед?. 5 Сада?а етсе, б?р жаны ?ш?н малын да, Ал ары ?ш?н сада?а етт? жанын да. От?а салып, су?а салып шы?да?ан, ?рш?л рух бар ?аза?ты? б?л ?анында. Жарал?ан со? тект? менен кект?ден, З?резап боп тепер?штен, тепк?ден, Бар ба?ытым, ба?а жетпес байлы?ым ? Азатты?ым, тек бас ерк?м деп б?лген. ?АМЕН БИ Жа?ан ж?з?н шол?анда жанар тала, Ой к?з?мен болмыс?а ?арар дана. Жаны?а н?р, зерде?е шуа? сеу?п, Ата?-да??ы жайыл?ан Сарыар?а?а. Бол?аннан со? ?онысы жер бедерл?, А?айынды ек? ру - ел кемелд?. Сол ?ареке-М?ратты? ен ж?ртында Бас би бол?ан ?амен би е? беделд?. Биболдыдан би ту?ан а? шари?ат, Даналы?тан бол?ан ба ас?ан сипат. Жаубасарды? ?амен? бала жастан, А?и?атты? к?мбес?н аш?ан ?ымбат. ?ажап к?йде ту?ан ол анасынан, Бата т?леп ту?андай бабасынан, Жайып ту?ан ол ек? ала?анын, Жатса да?ы шалжиып шал?асынан. Тосын жа?дай, тылсым сыр а??арылып, К?рген жандар ?ал?анда а?тарылып: - Ер жеткен со? б?л бала, к?с? болып, А?ыл-ойы болады шал?ар, т?ны?. Жайылады ата?ы шартарап?а, Жазылады ес?м? а? пара??а,-
Депт? ?лкендер дуалы ауыздары, А? батасын берген со?, ?он?ан ат?а. 136 ?лкендерд?? айт?аны д?п келгенде, Кес?мд? с?з к?мейде кептелгенде, ?д?л бил?к айту?а жеткен ?амен, Ж?н? т?зу с?з тауып ж?ппелдемде. Ел дауы мен жер дауы, жес?р дауы, ??н дауы мен барымта - кес?р жауы. Аталы да баталы бил?к айтып, Тыншып ма?ай, ала?сыз к?с?лд? ауыл. Арыз ек? ел отырар шарасыздай, Д??бекшид? би-болыс жара сыздай. Арты?-кем?н к?н?н?? тура ?лшеген, ?д?л бил?к саф алтын таразыдай. ?неге ал?ан бас биден к?ш? билер, ?рб?р с?з?н ж?н к?рген т?с? иг?лер. Ти?п жатса пайдасы ел-ж?ртына, Малы жусап, ?о?данып, ??сы т?лер. Болмасын деп ойласа? жер?м ж?деу, Болмасын деп ойласа? ел?м ж?деу, ?ажет тума дарын мен ж?ре б?ткен Елд? тура бас?ару, ?д?л билеу. Се?к?бай би танымал алты алаш?а, Т?лмарлы?ын таныт?ан сан таласта. ?иып т?сер ?ылыштай ?ыр?и т?лд?, Кездессе де дес бермес ?анша ?ас?а. Б?р топ жайса? ?асында, майталманы, Бар ?ш?нде жор?адай тайпал?аны. Келд? б?р к?н а?ылг?й ?амен биге, А? боз ?йд?? сыртынан майпа?дады: - Уа, а?а ?лы ?амен?м, ?алы? елд?? ?амы ед??. Алыстан арнап келгенде, 137 ?айда берген с?лем???! К?н? кеше ж?ргенде, Таудай ед? талабы?. Жо? па ж?тым шалабы??! Уа, ?амен би, бауырым, ?йг?л? ед? ата?ы?. Жатырмысы? ест?п, А?айынны? шата?ын?! Озбырлы?ын ?уанды? т??ымыны?, Айт?ан талай к?з??е ш??ып ?н??. Орынсыз ?с жасаса а?айыны, Бет?? ?айтып, шы?пайды б??ып ?н??: - К?н? кеше жы??ан жо? па е?, Жы?ылып мен б???ан жо? па ем? Сонша со?ымнан ?алмайтындай, ??л-??таннан шы??ан жо? па е?? Ж?мба?тайды ту?анын ?н? ел к??нен, Намысына Се?ке?н?? тиед? ?лкен. А?а с?з?н кек т?тып, шамданбай-а?, Б?туа?а ша?ыр?ан кие т?лмен: - Мейрамны? бес ?лы ?олды? бес сауса?ындай, Тимес?н кес?р?, Айтамыз дау-шарын ?ай? Б?йб?ше-то?алдан Туса? та - б?р атадан Т??ымбыз ?рб?ген, ?исынсыз, с?р? да, а?ам, Ж?ктел?п б?л?нген. Барымта-тартыс ?уелде бар, Хан жыл?ысын ?ан-сорпа ет?п, Айдап кетпек ?ай елде бар?! 138 - Ел бас?арса - ай мен к?ндей, Барша?а б?рдей болу ж?н. ?с м?н?с?н жаймен б?лмей, Апты?пау?а к?ну ж?н. Бил?к айтса - а?и?ат?а, Шынды??а, турашылды??а, ?д?л болу?а ша?ырам. Ж?н с?з айтып жами?ат?а, Жол бермей ешб?р шылы??а, А? с?йлеуге ша?ырам. Тайса?тамай айтарын айта алыпты, Тура биде ту?ан жо?ы бай?алыпты. Елш?лерге ат-шапан айып т?леп, ?аз-?алпында бар малын ?айтарыпты. Алдын ал?ан дауларды болдырмауды?, Жазып берген т?й?н?н мол шырмауды?. Барымтадан талапай жасаттырмай, Ел ажарын ойла?ан тоздырмауды?. Ж?зд?? намысын ?ор?а?ан, Мы?ны? ?с?н о?да?ан. Озбырлы??а тыйым сап, Жапа шеккенд? ?олда?ан. Кедей де болса ке? пей?л, Жомарт жан т?ккен мол мей?р. Жал?ыз да болса жарты ауыл, К?рсеткен сыйын к?л-к?с?р. Да??ына сен?п таспа?ан, Д?шпанын сеспен жас?а?ан. ?рпа?ым жо? деп таусылмай, Сабырдан ?сте аспа?ан. Д?лел? соны? а? бата, Кешеден жеткен б?г?нге. Жадында ?рпа? са?таса, Тект?л?к бар ?ой д?л?нде: ??уел? Алла о?дасын, 139 ?ыдыр болсын жолдасы?. Пер?штелер жар болып, Алаш баба? ?олдасын. ?арашорда - Се?к?бай, ?лтекеде - Жиенбай, Сарымда - Шабанбай, Тобы?тыда - ?араменде, ?арекеде - ?амен би! К?терс?н бабалар ба?ынды-ай -
?умин!? ?ИЯШ БИ Елмен болса ел к?н?, Рухы - Ерден, Жыл?ы м?нез ж?рт басын ш?л?ып ерген. К?сем дед? ?с ?ылса ?негел?, Шешен дед? с?з айтса жыр ?ып ?рген. Ж?т? б?л?п ел тыныс-т?рш?л?г?н, Тере? ???ан хал?ыны? тылсым т?л?н. М??ын м??дап, ?рдайым жо?ын жо?тап, ?ор?ашта?ан бас-к?з боп ж?рт ырзы?ын. Ел ?ай?ысын б?л?с?п, ?уанышын, Тап?ан к?пт?? ?алауын, ж?банышын. ?уып кетпей ?ара?ан ?у бас ?амын, Орта? ?ске ж?мса?ан ?уат-к?ш?н. Жасамау?а тырысып ?ияс ?адам, Т???ректе д?п одан би аспа?ан. Жа?сылар мен жайса?дар арасында Зор ??рметке б?ленген ?ияш бабам. ?з руында атан?ан т?бе би боп, ?д?л ?азылы?ына сенген ?й к?п. ?ара ?ылды ?а? жарып, бил?к айтса, Ер азамат а?талып, пенде к?ймек. 140 Сайын дала т?с?нде с?н ??рыпты, Алты алаш?а ата?ы жа??ырыпты. Ар?ада?ы айтулы байды? б?р? -
К?м б?лмейд? ?аза?та Са?ыры?ты?! ?алы? елге ?ад?р? бол?ан адам, Ер?кс?зден ал?ызар ?ол?а ?алам. Д?улет?не с?улет? сай келгенд? А?ын аз-ау алашта тол?ама?ан. Са?ыры?тан Ар?ада айтулы к?м, Жыр ?ып айтар ел б?ткен с?йг?л?г?н. Он жет? мы? жыл?ысы тапап ?ырды, Ойна? сал?ан кермеде тай-??лыны... Соны к?рген Т?рыбек шын та? ?ал?ан, Сабыр са?тап орнында т?ра алма?ан. ?а?ып-?а?ып ж?бер?п домбырасын, Ар?алы а?ын сам?атып жыр тол?а?ан: ?Т?лпар?а алтын та?а та?ылады, К???лден ш?рк?н ?ле? а?ылады. Со?ырды, Тентег??мен ен жайла?ан Са?ыры? - Сарыар?аны? са?ыла?ы?. ?ыдыр тербеп бес?г?н, К?к Т???р? Ма?дайынан с?йген со? - туды к?н?. Би мен болыс болмаса егер ?ияш -
Б?йб?шеден ту?ан он ?лды? б?р?. Жайлау сайлы бол?ан со?, ?р?с майлы, Бай баласы ?сте ?з?н ?р ?стайды. ?кеге ер?п ж?рген со? жастайынан, Баланды?тан ертерек жылыстайды. ?лкендерд?? ?р с?з?н ты?дап ??ты, Ел билеуд? ?йренд?, т?лмарлы?ты. ?д?лд?к пен тап?ырлы? - к?ксеген?, Хас ерл?кт? ?алады, шын м?ртт?кт?. 141 Ерте есейд?, ерте ойлап халы? ?амын, Торы??анын к?рд? ж?рт, ?амы??анын. Жы?ыл?анын т?р?ызды а?айынны?, Туыс?анны? демед? тары??анын. Ер жетед? ж?г?тке аз жет? ?нер деп, Таудай талап ?айтсе де жетелер деп. Асыл с?з?н атаны? еске са?тап, Т?к с?йлейт?н асылы ?жет ер - бек. Тынышты?ты к?ксед?, ынтыма?ты, Б?рл?к, дед?, орнатар шын ж?ма?ты. Алаауыз боп а?айын, ауызда?ын Кет?рер?н ескерт?п, с?лк?п апты. Ойда?ыдай ж?рген со? бил?к ??рып, Ерке Ес?л бойына ?й т?кт?р?п, Кейде то?ыз ??мала? ойнайды екен, Б?секеге, ?тыс?а ж?йр?к т?г?п. Ерке Ес?л бойына ?й т?кт?р?п, К?йк? т?рл?к ?мыт боп, к?йб?? т?рл?к. Боз биен? байлатып, сабаларын К?рп?лдет?п, мейманын с?й?нд?р?п, Сайран сал?ан би баба, думандат?ан, С?йг?л?г?н ерк?мен сыла?дат?ан. Ж?йр?к м?н?п, ??с салып, ит ж?г?рт?п, Т?з та?ысын ?уалап, ?ыр ша?дат?ан. ?Мойын болмай, - депт? ?ой, - ойын болмас?, К?м б?л с?зд? Ар?ада мойындамас. Алтай-Мойын баласы ж?рген жерде К?н? кеше, б?г?н де той тар?амас. А?ыз бол?ан ?ия?ны? ??лабест?с?, Ж?йр?к атаулыны? с?р? тект?с?. Б?йгет?рде жиырма ек? жас?а дей?н, К?рген талай елд?? сынап ест?с?. 142 Неб?р ж?йр?к озам деп текке ал?ын?ан, Неб?р тайды болдыртып, кепт? алдынан. ???ла бест?н? к?рд?м - жиырма ек?де ?оян сия?ты екен? депт? ?лихан*. Б?рде ?аракесек барымташылары, Сайланып кеп, баспалап ба? сынады. ?ия? аулыны? ти?п жыл?ысына, Т?ре ?уып кетпек боп апты?ады. Т?н жамылып келген-д? ?кк? ?рылар, К?ле? жымын б?лд?рмес тап?ыр ?улар. К?р?п табын шет?нде ?й?р жыл?ы, Ойлама?ан соншама ос?ырынар. ?Мен?к?? деп ?й?рд? кенелед?, Ты?сырысып ?уалай ж?нелед?. Жыл?ышылар оянып к?з?н ?лген, Салды с?рен, нес?не б?гелед?. Т?нг? ауылды? азаны ?Аттан!? болды, ?ыл??йры?ты болма?шы жат?а ?олды. ??ры? ?стар жыл?ышы, ?ойшы бала, Шо?пар ?стар азамат ат?а ?онды. - Алтай, Алтай, - деп ?ран ша?ырады, ?йып т?р?ан тынышты? а? ?рады. ?рыларды ?и?улап ?уып жет?п, Шо?пар, сойыл с?лтеп бас ?а?ырады. - Алтай, Алтай, Мен?мен Жет? Ай! Мен?мен Жет? Ай!-ла?ан, Б?р б?й?рден ?ия? да атойла?ан. Ай?ай салып тосыннан лап ?ой?анда, Малды тастай ?аш?ан жау ?ойбайла?ан?. * ?лихан Б?кейханов. 143 ?лы ж?зд?? арда?ты Т?ле би?, Алты алашты? шо?ты?ты т?бе би? Да??ты рулар туралы текке айтпа?ан, Жырдай ?сем, ма?алдай т?те т?й?п: ?Асып туса? Керей бол, ?ш ?аза??а мерей бол. Уа? болса? Шо?а бол, Даулы ?сте жор?а бол. Ар?ын-?ыпша? болса? Алтай бол, Найман-?о?ырат болса? Матай бол. Бай?лы болса? Адай бол, ?йс?н болса? Ботпай бол. Б?л алтауы болмаса?, ?алай болса? солай бол?? ТА?ШОЛА? БИ ?з?лед? таспада ?лб?р жи?, ?зд?гед? ?аза?ты? к?мб?р к?й?. Та?шола? би туралы тол?анайын, ?арекен?? ол да б?р б?лг?р би?. Ел ?ш?не дау келсе пешенел?, С?йлейт??ын ж?г?н?п шешен ед?. Ер б?л?нсе тентекпен есер, б?зы?, Бил?к айтып ж?г?нт?п шешер ед?. ?а?ыстырып шонжармен ?зе?г?с?н, Тайса?тамай к?рсеткен м?нез, к?ш?н. ?р? шешен, ?р? би бол?аннан со?, Ел намысын сатпа?ан б?р ез ?ш?н. Дуанбасы Ыбырай ы?ыранып, Ауыл старшындарын ?ырына алып: ?П?уескеге жегет?н лау аттары Дайын т?рсын? деп, ?ктем берд? жарлы?. 144 Та?шола? би к?с?дей дым б?лмеген, Байлатады аттарды м?н?лмеген. П?уескеге жег?лген шу асаулар, Ала ?аш?ан с?т?нде ж?рем деген. Дуанбасы м?н?п те ?лг?рмеген, Сасып ?алып, абыржып к?б?рлеген. Тас-тал?анын шы?арып п?уескен??, Асау аттар ??й?ытып д?б?рлеген. ?а?ар т?г?п Ыбырай ?атулан?ан, - ?ай маза?ы?!? - деп, ?атты ашулан?ан. Т?леп ал?ан маза?ы аз бол?андай, Ест?р с?з?н естид? с?рап ал?ан. - Ел?м естек емес, Жыл?ым м?стек емес. Сар даланы? осындай с?йг?л?г?, ??йын желмен жарыс?ан тай-??лыны,-
Деп жауабын беред? Та?шола? би. -
?намады соншама ?ай ?ылы?ым?! ?ктемд?г?н к?лк? ет?п, астамды?ын, Маза? еткен естект?? ?астанды?ын. Ел билеуде жаса?ан озбырлы?ын ?шкерелеп, мегзеген наданды?ын. Би боп, бил?к ??рса да ??р ат м?н?п, Мол байлы?ты ж?рмеген м?рат т?тып. ?ят-намыс к?рмеген кедейл?кт?, А? ниетт? ?стан?ан шыра? ?ылып. Тамсанып ж?рт айтады тап?ырлы?ын, Заматында а?да?ан жатты? сырын. Жа?сы с?з?н д?ру ?ып ?зг? жан?а, М?р т?л?мен з?лымны? ?а?ты жынын. - Б?л ?ай ?у? - дегенге б?й депт?, ??м жанды жер?нен т?йрепт?: - ?у?а ?у, с?м?а с?м еле?-ала?да жолы?ады, сонда сен ?ай с?мсы?? 145 Жас кез? екен талапты Та?шола?ты?, ?лкен-к?ш? ж?н с?рап жа?алапты. Б?р ауылдас ?ария сан сауал сап, Бал?ын бид?? б?л?г?н ба?алапты. Ж?мыр келген т?мс?лд?? к?лем?ндей, Ойлы, с?лу Басён??* ?ле??ндей. Арты? т?р?ан б?р с?з?, б?р жолы жо?, Хас шеберд?? т?с?рген ?рнег?ндей. - Балам, елд?? елд?г? неде? - ?рине, б?рл?г?нде. - Елд?? ерл?г? неде? - Т?рл?г?нде. - ?йелд?? жа?сысы ?андай? - Ер?н даттама?анында. - Ерд?? жа?сысы ?андай? - Ел?н даттама?анында. - Жа?сы бала ?андай? - Ша?ыра?ын са?тап ?алуында. - Жаман бала ?андай? - Шы??ан тег?н сыйламауында. - Жа?сы ?ке ?андай? - Бала-ша?а?а сыйлылы?ында. - Жаман ?ке ?андай? - Бала-ша?а?а ?лг? бола алмауында. - ?ызды? жа?сылы?ы неде? - ?уел? ?ке-шешес?н?? ж?не ?з арын са?та?анды?ында. - ?ызды? жаманды?ы неде? - Арсыз ?ал?анды?ында. От ауыз, ора? т?лд? Та?шола? би, ?рел? ойын зерде?е та?балап т?й. Елд?кт? айт?ан ?м?се, ерл?кт? айт?ан, Асыл с?з?н атаны? саралап с?й! * жапонны? ?лы а?ыны 146 КЕР?М МОЛДА Тау талабы зе?г?рге ?иялат?ан, Тап?ан Тем?р?азы?ын тияна?тан. Зерек зерде, ояу к?к?рег?не, Имандылы? ?й?р?п, ?ялат?ан. Б?л?мд? ?лы ж?ртыны?, зайырлы ?лы, Мей?р?мд? ?зг? жан, ?айырымды. ?бд?к?р?м - ныспысы, Кер?м молда Атап кеткен д?н риза ?алы? ж?рты. Бастау ал?ан б?зде д?н Фарабиден, ?з? де, с?з? де рас Алланы алаш с?йген. Ыбырай?а дей?н сол к?ш-??д?рет Хансарайдан кетпеген, ?араша ?йден. Ауыт?ымай а?, адал д?н жолынан, Т?г?п к?ктен мей?р?н к?н молынан, Д?нге бер?к ?азекем, д?лге бер?к, ?Т???р берген? деп ???ан ??тты ?он?ан. ???дайсыз ?урай сынбас? деген де сол, ?Ш?к?р? деген ?ой к?рсе, к?генде - т?л. ?Б?сс?м?лла!? деп бастап ?рб?р ?ст?, ?Аллажар!? деп тындыр?ан бекемдеп ол. С?йткен ж?ртты д?нс?з деп, жабайы деп, Айт?ан с?з? д?рек?, анайы деп, Нанымы мен сен?м?н жою ?ш?н, К?п?р ?г?т ж?рг?зд? арнайы кеп. ?Д?н - апиын,-дед? ол, - кеселд? дерт?, ?Д?нге сенсе?, ?аласы? есе?г?реп?. ?Ленинизм - пайдалы, дертке дауа?,-
Дейд? атеист Антихрист б?с??к?реп. 147 ?арсы жоры? басталды д?нислам?а, Ет ?ызумен ?ласты б?л ?с ла??а. Меш?т б?ткен жабылып, бар медресе, ?шырады молдалар ?у?ындау?а. ??дай жасап пендеден ?ар?ыс атты, Таптап д?нс?з намысты, арды сатты. Табынды ел?м Сталин-Антихристке, Табын?анды ?асапшы ?ансыратты. ?ртелд? де жыртылды д?н к?табы, Д?т? барып м?ны к?м ?мытады. Араб ??рп? ?йтеу?р к?зге т?ссе, Б?р?н ??ртып, рухы п?с ж?рт ж?тады. Жанышталды ?лт рухы, т?л мен д?л?, Т?нек орнап, алмасты т?н мен к?н?. ??аза? - надан, сауатсыз, д?нс?з? деп жау, К?лген ??лы Ке?ест??, к?лген к???. С?йлеп кетт? со кезде ?ызыл а?ын, ?ызыл к?рсе, ел?р?п ?ызынатын. Социализм жыршысы ?ыр?и т?лд?, Жолдады елге былайша ???сни хатын?: ?Тели бермей та?дырды атарба?а, Феодалды? басы?ды к?тер, баба! Балшабек боп жабайы кептен ??тыл, Ыр?ып м?н?п ал?ызыл отарба?а! Сансыз ал?ыс Калинин ?ария?а, ?лы орыс хал?ына, партия?а. Сансыз ал?ыс Ленин мен Сталинге, Тарту еткен ба?ытгы ?р ?я?а!? 148 Ата-баба д?н?нен айрыл?ан жас, ?азы?ына енд?г? ?айырылмас. М??г?рт тобыр ж??к?л?п ?айда айдаса, Солай ?арай ш?бырар ес?р?к, мас. Жетп?с жылда адас?ан, тент?реген, Етпет?нен ??ла?ан, жер т?реген. Аштан, со?ыс, ?ндеттен, ?апастардан Те? жарымы ?ырылып, е??реген. Жан жарынан к?з жазып, ерлер?нен, Айырыл?ан ш?райлы жерлер?нен. Шеттет?л?п ежелг? ?онысынан, Арылма?ан ?ай?ы мен шерлер?нен. ?яла?ан ?рей бар к?здер?нде, Жалыныш бар, ж?б?р бар с?здер?нде. Сорлы халы? басына ба? ?онба?ан, Азшылы??а айналды ?з жер?нде! ?з жер?нде айналды азшылы??а, ?луде б?реу ?л?кт? басшылы??а. Ол да болса ойламай халы? ?амын, ?з ?амымен бой ?рды п?с ?ылы??а. ??дай аяр халде ед? ?айран алаш, ??лад?зде ?алтылдап аш-жала?аш. Аз зиялы не ?ылсын жаны ашы?ан, ?аба? ашпас к?рс?н?п, жайра?дамас. Зиялыны? б?разы - молда о?ы?ан, Шы?ыс барып б?л?мд? мол то?ы?ан. Д?нмен б?рге егет?н б?л?м н?р?н, Мешеу ?ал?ан ж?ртына болды а?ылман. ??ар ?н? тап?ан со?, ??ар а?а, Алла? с?з?н жетк?зд? б??ара?а, К?к?рег?н оятып, к?з?н ашып, Тас ?ара??ы ?апаста шыра? жа?а! 149 ?шкерелеп отаршыл озбырлы?ын, Д?лелдед? д?нс?з к?рсо?ырлы?ын. Насихаты - езг?ге ?арсы к?рес, ?с б?рл?г?н уа?ыздап, с?з б?рл?г?н. Болар екен ?лшеуге немен ерд?, Зор т?л?аны те?есе емен дер-д?. ??з ?лтын, ?з ерлер?н ескермесе, Ел т?леп, алсын ?айдан кеме?герд??. Жыр т?лпары ?лияс айт?ан м?ны, Жами?ат?а жабыр?ап айт?ан м??ы. Зор т?л?аны? б?р? ??м б?регей? -
Кер?м молда деп ж?ртты? айт?ан мы?ы! Парасаты жетерл?к, ерл?г? де, Шарапаты жетерл?к, ?рл?г? де. О?ы?аны мол ж?не то?ы?аны, ?сынба?сы? енд?, дос, т?рд? к?мге?! ?арекен?? тарма?ы - Олжакелд?, Д?ниеге к?реген молда берд?. Тере? ойлы, байыпты, тап?ыр к?с? Ке?ес берген келел?, ?олдап елд?. Ол к?с?с?з ?тпеген ?с т?л?мд?, Бил?к айт?ан кес?мд?, ?станымды. Жа?сы о?и?а ?рб?ткен ел ?ш?нде, Иг?л?кке ж?мсал?ан к?ш ?арымды. Ар?ада?ы д?н ?у?ан ?р? т?л?а, ?ш? сыр?а б?ленген, сырты н?р?а. Медресе о?ып Уфада б?л?м ал?ан, Б?лг?рл?г?н ?шта?ан Б?харада. Елде меш?т салдырды медресел?, Келешег?н т?рк?н?? зерделед?. Ойы ?р?ст? б?л?мдар д?ндарларды Татар, т?р?к ?лтынан ерте келд?. 150 ?стап жолын б?лжытпай шари?атты?, Тапты т?л?н молдеке? жами?атты?. О?ы?ан жан болса егер ел ырысы, Ал ?здер? - тартуы таби?атты?! Алма? болып ?ибрат ?р т?кп?рден кеп, Кер?м молда алдында ж?г?нген к?п. Зей?н?мен, парасат-пайымымен, ?р м?сылман ?ш?не ???лген д?п. Имандылы? п?кт?кпен, тазалы?пен, Адалды?пен, пей?лмен ?ажайып ке?, ?нем? ?нап отыр?ан барлы? ж?рт?а,-
Бар деректен ?алайша ?ашайын мен?! Жазсам дейм?н с?йс?н?п с?тт? ?стер?н, ?спеттесем деп ед?м ?д?стер?н. Ж?рег?мен жетк?зд? ту?ан елге ??ран с?з?н, Пай?амбар хадистер?н. Ж? баяндап ?р жайды, ж? сипаттап, Д?нислам ?л?м?н насихаттап, Та?ылымы - арлылы?, имандылы?, Ж?рген с?з?н егдес?, жасы жаттап. Желеп-жебеп жандарды жет?м-жес?р, Д??асынан жалт б?р?ан бет?н кес?р. Мей?р?мд?л?к танытып, ?айырымдылы?, Елд?? айт?ан ал?ысы шын к?л-к?с?р. Ш?к?рт? к?п ?стаз ол ?ла?атты, У?л? с?з? шуа?ты, шапа?атты. ?л?м-б?л?м жолында ?зг?л?кт?, Жастар о?ан ?лест? ыжда?атты. ?нер ?он?ан, к???л?н?? жел? бар жан, А? ?а?аз?а ?аламы т?зген маржан. Араб пенен парсыны? ертег?с?н ?аза?шалап тамаша жыр ?ып жаз?ан. 151 ?лкен ж?рген жерде б?р жол ?алады, ??ламаны? ?ашанда мол ?аламы. Не туралы ?ай кезде ойланса да, Жан к?йзел?п, тере?нен тол?анады. ?нер-б?л?м пайдасы, ?м?р м?н?, Жа?сылы? пен жаманды?, к???л с?н?, Байлы? пенен кедейл?к, д?н туралы То?ыз тол?ап, он ойлап сыр а?дады. Е?бек?орлы?, масылды? турасында Тол?амдары ??сайды тура сын?а. Жайын айтып б?г?нн?? отыр?андай, ?айрат ?ылмай, бауырым, т?расы? ба?! ?андай жа?сы ел??де пана бары, Келешект? ойла?ан дана бары. Тег?н о?ып мектеп пен медреседе, Б?л?м ал?ан шаруа балалары. Тура бол?ан топшылау, болжам кенен, ?ркез ойын б?лд?рген астарлаумен. Молда а?аны? ?ибратты шы?армасы Ауызша, ?лде тара?ан ?олжазбамен. Ахуалды жаз?ан ол, жылнаманы, К?ндел?кпен б?л?скен м??-наланы. Ала?дады к?н?-т?н ?ашып маза, ?рпа? ?амы, ?лт ?амы - ?алам бабы. ?ыдыр ?онып абыз?а, ба? дары?ан, Наркомпрос белсенд?с?н ойландыр?ан. Текке кетпей т?ккен тер, сол ?алпында Медресес?н мектепке айналдыр?ан! ?ркез даяр жасау?а жа?сылы?ты, ?ам?оршы боп ?р жан?а асы?ыпты. Имандылы? н?рын мол сеу?п ?ткен, ?адам ??тты бол?ан со?, ма?с?т мы?ты. 152 Келт?ре алмай ай бойы ?алам бабын, Он дастанды жазам деп ала?дадым. Шапа?аты тис?н деп Д?нтол?ауды Ораза айт к?ндер? т?мамдадым. Ассалаума?алейк?м, Кер?м молда, Б?р ?ш?ыны? дары?ан мен? ?олда! ?асиетт?, киел? аруа?ы? Болсыншы де а?жолтай сер?к жолда! ЕЛ ?АМ?ОРЫ Т?ШЕНОВ ??мыр кешсе? жал?анда б?разыра?, К?лдене? деп алды?нан т?рар сына?. Ел тарихы солайша ?ала?андай,-
Т?л?алар?а тап келген сындарлы ша?. Жаса?анны? б?р? ед? ел тарихын, ?згертпек боп хал?ыны? т?л та?дырын. ?ыран сынды ?алып ?з би?г?нде, Орын алды жадынан ?рпа?ыны?. Ел бас?арды ешк?мге жалта?тамай, Шен? би?к б?реуге жалпа?тамай. Басшымын деп басынбай жан баласын, Б?р-б?р?не ?осшыны айта?тамай. Хан баласы сек?лд? ны? с?йлед?, Би баласы сек?лд? т?к с?йлед?. Бет??-ж?з?? бар демей, к?м болса да, Айтты с?з?н ?р?кпей к?кейдег?. ?айраткерд?? ?ашанда ?ома?ты ?с?, Тегеур?нд?, п?рменд? ?уат-к?ш?. Кездейсо?ты? болмайды ?ол?а ал?аны, Тияна?сыз ?алма?ан б?р акт?с?. Естел?ктер т?г?л?п ?лтипатты, А?ытылды ??г?ме жыр сипатты. Азаматты?ы ха?ында жылы с?здер, Жар? етк?з?п жа??андай н?р шыра?ты. Би?ктеткен шо?ты?ын ке?селерд??, Т?л?асы мен мерей? е?сел? ерд??. Т?шеновтей халы?ты? арда?ты ?лы -
К?рсетк?ш? ?ым-?уыт кезе?дерд??. ?ыры? б?р жыл т?спеген ат ?ст?нен, Бил?к, ке?ес ?с?не ?атысты ке?. Тер?ст?кте облатком т?ра?асы, Батыста обком хатшысы боп ?стеген. Бес жыл бойы тапжылмай ел а?асы, Болды Жо?ар?ы Ке?ес т?ра?асы. Министрлер Ке?ес?н бас?ар?ан жыл, Орталы??а жа?пады ерен басы. ?лан-?айыр аума?ты алып жат?ан, ?аза? жер? ?аламат ?л?мса?тан. К?птен бер? ?т?рбие ала?ы? боп, ?р ?адамды м?скеул?к з?л?м ба??ан. Жар?ылдатып т?р?ан со? айбалтасын, Дар а?аш?а басы?ды байлатасы?. Алып елд? бас?ару о?ай емес, Керек ?лкен шеберл?к, айла-т?с?л. Шаруашылы?, ?нд?р?с, ?к?мш?л?к, ?ай-?айсысын ме?герген жет?к б?л?п. ?р салада отыр?ан ?ш басшы?а ?ажет абырой мен зор жауапкерш?л?к. 154 Ел бас?арып, ?анеки, ба?ты сына, Т?зу керек, б?р? аздай, ащы сын?а. Сан ?ырлылы? ?ш б?рдей салада?ы, Ж?ктелед? ?к?мет басшысына. ?Алды? жалын, арты? м?з? кер заманда, А?ат басу - тай?у де жер табанда! Ел м?ддес?н Кремльге жетк?зе алу -
Тиес?л? ж?рект? ер дана?а! Батыл т?рде ?тк?зу елд?? м??ын, Жасай алмас ?арекет К?р??лыны?. Тек санаулы санаткер ?лес? б?л, Жанпидалы? ?с?рер ерд?? ??нын. Ты? ?к?терген? жа??ала? Никитаны, Хан к?терд? ке?ест?? ??л-??таны. Тасы ?рге домалап, аспан?а ?шып, Ке? жемсауы салбырап, ж?рт ж?тады. ???ры ш?п? деп атады Хрущёвты, Ж?гер? ект? ж?рт ла?ып, б?рыш ект?. А? деген? ал?ыс боп, ??дау?нда, ?ара деген? ?ар?ыс боп, д?рыс депт?. Т?рт-бес жылда д?р?лдеп Ты? ?лкес?, Хатшылары боп алды ел еркес?. Коломие?, Соколов, Ма?кевичтер -
Кемелс?ген ке?ест?? ке?келес?. Орталы?та ?она?тап жазы-?ысы, Алматы?а келмед? ба?ын?ысы. К?рг?с? кеп М?скеуд?? ?олты?ына, Ертел?-кеш ?оздатар табылды ??с??. К?здеген? - не Орталы?, не РСФСР, ?аза?стан шапанын, мейл?, сыпыр. ?айта-?айта ЦеКа-?а арызданып, ?Ба?ынамыз т?келей?, дейд? сы?ыр. 155 Обалы не, таппады олар тыным, К?тт? асы?а ресейл?к болар к?н?н. Хрущёв те нешеме амал ?здеп, Политбюро алдында тол?ар м??ын. Тек Ж?мабек Т?шенов болды ?арсы, ?арап т?рсам, сол кезд?? жолбарысы. Жанталасып ба??анмен ??кей до?ыз, Таппай ?алды шеш?м?н долбар ?с?. Дамыл таппай Ахметт?? Ж?мабег?, Тыным бермей ашуы, ыза-кег?, Ж?н б?лет?н, беделд? Косыгинге К?р?п айт?ан у?ж? ?за? ед?. Жеке-жеке с?йлес?п бас?амен де, Т?л табысып жаспен де, ?ас?амен де, ?аза?ымны? ш?райлы ?ажап жер?н Са?тап ?алды Т?шенов б?р ?атерден. ?арекен?? б?р табы - А?бурадан, К?п о?ы?ан, к?п б?лген ал?ыр адам. Тура жолды хал?ына к?рсетердей, Тол?ан айдай ма?дайы жар?ыра?ан. Т?л перзент? А?мола даласыны?, Арманы ?лкен баласы алашыны?. Алтын бес?к - Аршалы аман бе екен, Ел? есен бе ?кес?, анасыны??.. Бейп?л с?збен хохолша бо?тап алып, Никита таз м?нымен то?тамады. Са?ы сына ?ойма?ан до?ыз неме, О?т?ст?к аудандар?а о?талады. Б?лшектеуге к?р?ст? т?ст?г?мд?, Алау ?ырды алма? боп, ыссы ??мды. Десек те, ??збек ?з а?ам, сарт сада?ам?, ?алай ?иып берес?? жер мен суды?! 156 Бостан ед? Бостанды? ауданы онда, Жер бергенше, ?зара сауданы о?да. Комиссия ??рылып, к?р?ст? ?ске, Т?ра?асы - Т?шенов. Алла, ?олда! Б?р?нш?м?з ол кезде Лёня а?ай-тын, ??дай о?дап, к?нет?н райдан ?айтып. ?Мал ?с?руге м?н? зор, су мен ?уат К?здер? мол?,- деп жазды ж?н?н айтып. ?Беру ?те ти?мс?з?, ?нег?зс?з? деп, Жет? адамны? ?олы бар, тег?с т?зген. Елу бест?? б?р?нш? маусымында, К?м?нд? ?ст? т?мамдап, бек?тк?зген. ?арсылы??а алайда ?арамастан, ?ара к?ш?н ?олданып дара ?ас?а?, Он ек?нш? ?арашасы елу бест??, Б?зд? жерден айырып ?ара бас?ан! Т?тас аудан бер?лд? акамыз?а, Жер-су бер?п б?з енд? жа?амыз ба? ?к?м еткен Хрущёв пен Ворошилов, Екеу?н?? айнал?ан аты а?ыз?а. Аты а?ыз?а айнал?ан, анекдот?а, Осы жерде, а?айын, к?не, то?та. Т?р? болса б?г?нде, с?хбат жасап, Берер ме ед?к ширы?ып, ?лде сот?а?.. Ж?рмеген со? М?скеуд?? айдауына, Никитаны? айналды ?ас жауына. Босатылып ?ызметтен, шен т?мендеп, Аткомда?ы оралды ?астауына?. ?олына алып ?ылыми ж?мыстарын, Докторлы?ын ?ор?ады тума дарын. ?ркендету жолдарын ?здест?р?п, Сан жыл б?рын ойлапты ауыл ?амын. 157 Рас, ?жа?сыны? артынан с?з еред??, ?д?летт?? барлы?ын к?з к?ред?. К?н? кеше еште?е айтпа?ан ел, Танымастай б?г?нде ?згеред?. ?азанында д?у?рд?? ?айнап п?скен, ?т?р?кт?? с???р?н шайнап т?спен, ?айтпас ?айсар ?айраткер ?тт? ?м?рден, Тас ?амалды жасындай жайпап т?скен. Ел а?асы, ?ам?оры, жанашыры, ?алаулы да б?ртуар алаш ?лы. Жа?сылы?ы еш?ашан ?мытылмас, Таза к???л, адал ?с - бар асылы! К?нба?ыс ел? - Ба?ысым (Елу жылдан со?) К?н?н ба??ан Т?шкен жа??а телм?р?п, Т?ст?кте б?р жатса керек ел т?рып. Ба?усыз ?ап, к?т?мс?з ?ап ашынып, Бас к?терген ?аны тулап ер т?р?к. Ба?бан болу емес ?сте ж?мба? ?с, К?н к?ру ж?н б?лк?м ег?п к?нба?ыс. Шек?лдеу?к ша?ып ?з?? б?р мезг?л, Д?н?н сатса?, майын сатса? - шын табыс. Ба?ысстан атанды ж?рт жан ба??ан, ??р бостек? к?мек к?т?п жан-жа?тан. Отаныны? б?р отауы бола алмай, Б?тен болды к?рме ?ыр?ыз, ?алма?тан. Басшыларды? жетпед? ме б?л?г?, ?лде себеп - бил?к немкетт?л?г?? ?лде ?к?м мен ел арасы тым алша?, Осында б?р жетк?збейт?н к?л?г??! 158 Жанашыры болу?а да жарамай, Жанбауыр?а ?азекемн?? сара?ы-ай. ?збект? де теппей ж?рген ?зекке, ?ыр?ыз?а да ж?рген ?ырын ?арамай... ???рсын б?йткен к?нк?р?с пен жанба?ыс, Т?рл?к кеше алма?ан со? та?дап ?с. Ек? елд?? де азаматы емесп?з, Елс?зб?з бе, айтшы, к?мб?з сонда б?з?! Елден б?лек сая?пыз б?з, дарамыз, Т?тас дене тер?с?нде жарамыз. То??шект?? б?й?р?не ?л?нген Со?ыр?шек сия?танып барамыз.? Ба?ысстан, ж?рег??д? м?? езген, Ба?ыт ?стан ?айтпас ?айсар м?незбен! К?шкентай ел, Ба?ыт болсын ба?ыты?, Т?реш?лд?к ?алды?ымен т?рескен! Сен - адас?ан ?лсы?, д?рыс жорал?ы?, Келед? ?сте елге ?айтып орал?ы?. Ел ??птайды, т?с?нбесе т?релер, Тайма жолдан, болса да?ы ?р - алды?! 159 Роstscriptum Не ?осу?а болады наза-м???а, Ест?п-к?р?п б?лгенд? жазамын да. Ойда жо?та кей?ннен б?р ?с болды, Сыйлы?ы ма жазмышты?, маза?ы ма? Шертол?ауды? ренж?ме аз-кем?не, Орын бере алмасам ел кег?не. Б?р-а? с?тте шеш?лд? бар м?селе, Тартуы ма та?дырды?, т?лкег? ме? К?р?мовпен кездес?п Назарбаев, Барлы? т?йтк?л ?п-с?тте болды ?айып. Аты шулы Ба?ыс пен Арнасайым ?з?м?зге е??реп келд? ?айтып. Ба?ысты? да сонымен жанды ба?ы, ?уелеп б?р ?н кетт? шал?ымалы. ?Елу жылда ел жа?а? деген осы, Бауырымны? тар?ады бар ??мары... Ба?ысстан! Сен - ?аза?станны? б?р б?лшег?с??, Шыдам, т?з?м, ??к?рл?к ?лшем?с??. ?ш??д? алды? ?зекке тепкендерден, ??тты болсын бейнетт? т?л же??с??! Ба? тайдыр?ан та?дырмен таласы? бар, Сор ?айнат?ан т?рл?ктен аласы? бар. Нендей с?мды? екен?н б?лшектену Ескерту боп тарихта ?аласы?дар! 160 161 А?ЫН МА?С?Т БАЙСЕЙ?ТОВ I Ат?ан та?дай жар?ылдап ж?рд? б?рде, Б?лтты к?ндей т?нер?п т?рды б?рде. Арпалысып ж?ргендей албастымен, Ку? болдым мазасыз т?рл?г?не. Тым созыла бермейт?н, тым кер?ле, Асы?атын б?р жа??а, ?лгер?ге. Жын-пер?ге жолы?са, ?оры?пайтын, Семсерлесер ??сайтын ер сер?ге. Жек к?рет?н т?рл?кт?? к?йбе??н де ?л?п-?ш?п к?ргем жо? с?йген?н де К?н? бойы шар? ?рып, ?ала кез?п, Т?н ортасы ?айтатын ?йге к?нде. ?айтар ед? кей т?н? ??р с?лдер?, Ж?телген? жи?леп, к?рс?нген?. Та? ат?анша б?лмеде шамы с?нбей, ?ред?к б?р келет?н жыр т?ндер?... Араша?а т?скендей адам ?ш?н, Зар шегуге ?з?рдей ?алам ?ш?н, Ша??р-ш??ыр етед? азу т?с?, Сы?ыр-сы?ыр етед? ?алам?шы. ?аламдасын та? ?ылып ?ар?ыны шын, Б?р са?атта т?мамдап бар ж?мысын, ?К?нфая к?н т?р жа?ы? деп б?р алып, Жасыл ба??а кетет?н шал?у ?ш?н... Сусын - тобыл?ы т?ст? торы сыра, ?арсы алады достары т?р ?сына. А??ылда?ан а? жар?ын м?нез?мен, ?аза?ы?а ?найтын, орысы?а. К?п?рш?ген сыраны с?м?рет?н, ?ырш етк?з?п к?уапты? с???р ет?н. ??л-шараби? одан со? ??дем?? а?ып, Дуылдатып ?р кешт? б?т?рет?н. Ж?ред? ыл?и ?асында Орынбайы*, ?алеке?е** б?йырып т?р ы??айы. Сол жа?ынан ?Максим? деп ша?ырады, О? жа?ынан ?Ма?а?? деп жамырайды. Мойындамай ешк?мд?, еште?ен?, Д?шпандар?а бейм?л?м сестенед?. ?С?бе? бола алмай ж?р?,- деп, ?абеке?*** ?з?лдесе, ж?ндейт?н кешке мен?. С?м та?дырды к?рд?м мен ?ас?ретт?, ?штей м?ж?п а?ынды ?лс?ретт?. Тау?ыметт? т?рмысы, ?алжау к?й?, Зая етт? ?м?р?н, бар т?лект?. А?ын ?й? ес?мде сол ша?та?ы, Кейде солай апарар жол со?па?ы. С?рес?п-а? т?ратын сирек к?тап К?рдей суы? шоланда о? жа?та?ы. Ма?ан берем деп ед? мар??м а?ам, Мырзасынып кейде б?р жар?ыра?ан. З?мз?м суын ?шкен со? пей?ш жа?ты?, Ар?ыма?тай арындап ар?ыра?ан. ?з? ?лген со? ?алды ?ой ж?тап б?р?, Сол бет?мен жо?алды к?таптары. Бар берген? - б?р ?Тар жол, тай?а? кешу?, ?айда барып, б?лмейм?н, т?ра?тады. К?рес?нде ?алды ма, ?ирасында, ?айда екен?н б?лмед?м мирасын да. К?рмей кетт? ер жеткен ?айратын да, К?рмей кетт? бой жеткен Лирасын да... * айтыс а?ыны О.Айма?амбетов ** ?арт журналист ?али Сады?ов *** ?дебиетш? ?стаз ?аби Лекеров 162 163 Алма?ан со? маржанын жиып-тер?п, ?рк?мд? б?р ты?даймын ?йып тег?. ?з?л-оспа?, ?жуа, ?алжы?дарын ?С??-ны? айтатын ж?г?ттер?. Соны? б?р? - Бекболат ?детов-т?н, Жаны жайса? а?амыз ?депт? тым. Талай жерде айтыл?ан анекдотты?, Б?лмед?к ?ой б?г?нде ?ажетт?г?н. Талай досы ертеде к?з ж?мыпты, Сыйлап ж?рд? ??уке?? деп К?ш?мовт?. Тыжырынып айтады жау ес?м?н, Соны? б?р? - Жайы??а ?ш?г?пт?: ?Басты?ымыз б?зд?? Жайы? Бект?ров, А?ша алады текке жатып, тек т?рып. Жазатайым кездессе??з к?шеде, ??г?ме айтад ?ш??д? б?р кепт?р?п.? Неде екен?н б?лмейм?н м?ны? сыры, ?ткен к?нн?? ашылмас б?лы??ыры. ?К?табы жо? жазушы? атан?анмен, Ж?ке? деген емес-т? к?пт?? б?р?. Талайсыз ба с?м та?дыр, талайлы ма, С?й?кт?с?н ол ?ркез ?алайды ма? Со?ты?палы, со?па?сыз жол?а сал?ан, Алты алаш?а а?ылман Абайды да. Т?рды Ма?с?т еск? б?р к?рп?ш ?йде, К?шес?нде Кировты? Б?р?нш? ?йде. Доскейге арнап басында салыныпты, ?збасар?а б?йыр?ан ж?рын к?йде. Ауыр жолы осы ?йде т?р?андарды?, Т?лпар-дарын болса да, с???ар-дарын. ?рлей алмай т?скейге Доскей кетт?, Тауыса алмай м??-шер?н, ??са-зарын. Айды?, к?нн??, ел-ж?ртты? аманында, Д?р?лдеген Ке?ест?? заманында, Кенесары туралы жырлаймын деп, ?алды керз? ет?кт?? табанында. Адуынды, ар?алы Ма?с?т а?ын, Ш?к?рт? боп ?асымны?, шы?арды атын. Жазасы? деп Ма?жанны? стил?мен, ?й?п-т?кт? жаулары кесапатын. ?ле?дер? к?б?не басылмады, Бет? ?айтып б?раз жыр жазылмады. ?ле?? ?ш?н бас тартпай ?рл?г?нен, Т?релерге жалпа?тап бас ?рмады. Т?т?ндеген осы ?йде мен де т?рдым, Т?рл?к ете алмадым пенде ??рлым. Жамбасымнан сыз ?т?п, жон ар?амнан, Бастал?анын сез?нд?м жерде ??рдым. Мен де т?рдым осы ?йде т?т?ндеген, Ер-т?рманын к?м м?нда б?т?ндеген? ?айдан о?сын аз к?нг? ?она? к?й?, ?й иес?н кедейл?к т?т?п жеген. Жайсызды? пен к?йс?зд?к сырын б?л?п, Бас к?терд? менде де б?р жындылы?. Тар ?апас?а жарты жыл ?ре? шыдап, ?айтып бардым жата??а ыр?ын к?л?п. Са?талыпты досында б?р-ек? жыр, Талай жыры жо?ал?ан д?рмекте шу. ?Орталы??а? ?сынды Мас??т а?а**** -. Аруа?ын а?ынны? ??рметтеуш?. **** ?ад?рменд? ?аламгер Мас??т Халиолла. 164 Жазыпты а?ын ?ле?мен ?ос ?т?н?ш, Шенеун?кке расында б?л тосын ?с. Село-обком хатшысы Шайм?ханов Алды б?р?н жолдан?ан б?зып ?рд?с: ??м?р?мде жазбап ед?м ша?ымды, ??ла?ыма б?р с?мды? с?з шалынды. Ж?рег?мд? т?л?п-т?л?п кеткендей, Ж?бергендей жарып сол с?з шабымды. Редактор Б?лдекбаев - жас ж?г?т, Кек алма? па мен? ?з?не ?ас б?л?п. ?з?м ту?ан газет?мн?? ес?г?н К?з алдымда жапты ма?ан тас ?ылып. Б?р аударма, б?р поэма апарып, Жасадым ба мен ?рескел ?аталы?? На? ши?андай ?ып-?ызыл боп кетт? де, ?атал-?атал жауап берд? ?а?алып. О?ымастан ла?тырып тастады: ?Тапса?шы,- деп, - б?зден бас?а баспаны Б?здер са?ан ?Собес? ?й? емесп?з, Жаз?аны?а бере берер а?шаны.? Ал мен болсам жазушымын, а?ынмын, Онша да??ы шы?паса да атымны?. Партия мен халы? ма?ан жаз дейд?, ?ызметш?м?н, жазып келе жатырмын. Б?лмеген?м болар м?мк?н ?бест?к -
Т?рт?п жайын ?лг? айт?ан ?Собест?к?. ?Собес? ?ле? ?абылдайды дегенд?, ??мырымда к?рген?м жо? ?л? ест?п. ?лде ?ленд? м?гедектер жаза ма, Осы с?зд?? т?рк?н? ?з? таза ма? Барып т?р?ан топасты? с?з емес пе, Шын айтайын тартылсам да жаза?а. 165 Ж?рген жо?пын ?у?ын к?р?п, айдалып, Ашу ?ысып кетт? басым айналып. Баспа ?здеп, ?ле??мд? енд? мен Барма?пын ба аспанда?ы ай?а алып. ?ызы? екен, та?данбас?а болмайды, Шет елдерден к?ргендер бар сондайды. Ал мен Совет а?ынымын, ол мен? Неге м?нша маза? ет?п ?орлайды. Мен?? алтын бес?г?м де осы жер, Еш к?н?м жо?, ма?ан оны? ?ш?гер. М?мк?н ерте? жа?тырмаса ол мен?, Сонау тер?с м?з м?хит?а к?ш?рер. ?Ультиматум? айтты осымен ек? рет, Б?ле алмадым ж?ргенд?г?н не т?леп. Азаматпын, баспас?зге ???ым бар, Правосын берген ?з? ?к?мет. Отыр?ам жо? айтып т?пт? наз-?кпе, Т?л?мсуге жо? ?ой менде аз еп те. ?Шы?арма?ды берме!? - дейд? ол неге, К?дуелг? партиялы? газетке. Буржуйларша б?л?п ал?ан енш?н?, Газет оны? болмас жеке менш?г?. Б?л панды?пен ?анша жерге барады? Кеш?р???з, б?л - с?з?мн?? е? шыны. Шы?армамда болса егер кемш?л?к, Ж?н?н айтып, бермей ме екен ке?ш?л?к. Егер оны т?зетуден бас тартсам, Онда менен болар ед? ерс?л?к. Б?ра? олай шы?армайды ?н?н де, Б?р шик?л?к бар сия?ты т?б?нде. Рас айтсам, жаны к?й?п ашын?ан Мартин Иден сия?тымын б?г?нде. 166 М?не мен?? ек? е?бег?м, к?р???з, Б?р н?ктес?н т?ртпепт? ол, сен???з. Жарамай ма шыныменен баспа?а, А?и?атпен ?д?л жауап бер???з!? (20 наурыз, 1964 жыл (?ол ?ой?ан) Д?йсеке?де не т?рыс бар, к?р?пт?, А?ынны? бар айт?анына сен?пт?. Ж?гер?не ж?гер ?осып ?н?н??, А?и?атпен ?д?л жауап бер?пт?. Жай ша?ым к?п, жыр-арызда ж?н бас?а, А?ын м??ын ??па?ан жан о?бас та. Ек?нш? хат- ?алатком т?ра?асы -
Жетт? б?р к?н Н. Т?лепов жолдас?а: ?Жиырма жыл б?р ?йде т?рып келем, Б?р ж?нделер деген зор ?м?тпенен. ??лкен ?й? де далада бол?анды?тан, Отырамыз бек?т?п ??лыппенен. Б?л ?ызы? ?й: кран жо? су а?атын, Айналасын к?ктемде су алатын. Ес?к алды шал?ар к?л боп жатады, К?рш?лер?м тауы?, ит суаратын. ?згелерге м?мк?н-ау ?науы да, Себеп болды сызы оны? т?мауыма. ?ргелер? м?ж?л?п арсыланып, Алыс емес сия?ты ??лауы да. Осы жайды Горсовет к?рмес пе екен, К?рсе аяп б?р к???л б?лмес пе екен? ?з ?аласын жырлайтын а?ынына ?ш б?лмел? ?й тауып бермес пе екен?? (28 с?у?р 1969 жыл) 167 Талай ?аза? ?й ал?ан Нар-а?а?нан, ??р ?айтпайтын с?рау?а жара?ан жан. Мысалшы Крыловты? к?шес?нен ?ш б?лмел? ?й алып Ма?а? а?-та?... II Болмашымен болдырып ай?асатын, К?п к?рд?м мен а?ынны? зая с?т?н. О?аша ?ап б?р мезет ??ты ма екен, Т?лк? б?лта? партия саясатын?! Баста?ан боп ерл?кке ?рандатып, С?рапыл?а халы?ты арандатып, Одан кей?н ?рк?мд? жал?ыз тастап, Керек ?ылмас, ?алса да арам ?атып. Арпалысты ?штей ол с?рапылмен, Жалын ат?ан сез?ммен, н?рлы а?ылмен. С?рапылмен с?р?ия жа?аласты ?ш?ыр оймен, от ауыз, ора? т?лмен. ??лды? ?р?ан к?р?птар ба?ынышпен, Коммунизмд? к?тт? ел са?ынышпен. Болаша??а тек ?о?ам бара жатты, ?алып ?рб?р адамы? жал?ызды?пен. Кедейш?л?к т?саулап, ?ол ?ыс?алы?, Жауы? налып отырар, досы? налып. ?рб?р пенде ?з?н?? ?ай?ысымен, Шерменде боп жабы?ар жал?ыз ?алып. 168 Реквием-эпилог ??лдиле, ?л?м, ?лдиле, Бал?ыды жаным б?л к?йге...? Бальмонт... Ма?жан ?азалы -
Айтатын ?н? азалы. Д?шпан к?здер к?п ед?, А?ын жолын б?гед?. Кем?гендей ??айраты?*, Азай?андай айбаты. ??лдиле, ?л?м, ?лдиле, Бал?ыды жаным б?л к?йге...? Мерт бол?андай ??ыраны?, К?лт ?з?лд? жыр-?н?. Тау?а б?ткен жалбыздай, Еркелеген балдыздай. ??ар?аралы басында? Рухы ж?р ме, расында?.. М?мк?н шер? тар?а?ан, ?а?ып досы ар?адан. Жетт? ме ?шып ?асым да -
Бар ма а?асы ?асында? ??лдиле, ?л?м, ?лдиле, Бал?ыды жаным б?л к?йге...? Ал?ыр деген с?з?мд?, Жаратпастан к?з ?лд?. Жо?ал?андай мол м?ра, ?нс?з ?алды домбыра. ??м?р оты? с?нгендей, ?С?рапылда? ?лгендей. ??лдиле, ?л?м, ?лдиле...? * тырна?шада?ы с?здер а?ын шы?армаларыны? атаулары 170 ?АСЫРЛАСТАРЫМ ?здер?? ку? болды?дар, ?АСЫРЛАСТАРЫМ, Аласапыран заманны? жаздым дастанын. К?лг?рсу жал?ан м?лдем, жат таби?атыма,-
Жан-ж?рег?мн?? бар сырын жайып тастадым. К?кейден кетпес кешег? ?атыбас хал??, Адасып ?алы? т?манда дабырлас?аны?. Т?лк? заманнан алданып, со??ы к?рсе де, Жа?сыдан ?м?т ?збеген ТА?ДЫРЛАСТАРЫМ. Сырлы б?р с?хбат ??райы?, ЖАНСЫРЛАСТАРЫМ, С?лк?леп ша?ын, к???лд?? жа??ырт аспанын. Заманды ?аза? жасайтын мезг?л ту?андай, Жасампазды??а ?з?р т?р ал?ыр жастарым. Кет?сердей боп кектенсем - жа?ындас?аным, Шымбай?а тисем шынды? деп - а?ыл ?ос?аным. ?оз?ал?ан к?ш?? к?л?кт?, к?р?кт? болсын, Алды?да - кер?м Келешек, АСЫЛ ДОСТАРЫМ! АЙ М?Й?ЗД? А? СЕРКЕ Мейрамында к?н мен н?рды?, Мейрамында г?л мен жырды?, Мейрамында т?л мен д?лд?? -
?озы-ла?тай жамырасып, Шын шаттанып к?лген ж?ртым! А? серкем?з ?ой бастасын, А?ын ж?г?т той бастасын. А? боз атты ару ?ыз бен К?к боз атты сер? ж?г?т Топ алдында ой?астасын... Шопан ата? ?ор?ай г?рс?н, ?ызыр ата? ?олдай г?рс?н. ?ой жылына - ??тты ?адам, О? сапар! - деп, ?алы? ел?м А? т?лег?н жолдай берс?н! БАУЫРЛАРЫМ ?мыт?ам жо? ел барын, ауыл барын, Жи? еске алам сендерд?, бауырларым. Н?сер болып ??ю?а асы?пандар, Туар ?л? сендер б?р зауылдар к?н. А?ша б?лттар - жаума?ан жауындарым, ?н?лер?м - тынысым, бауырларым. Жырды б?ра? жазы?дар мен жазба?ан, Тек сендерге т?лейм?н дауыл-дарын! 171 АЙДЫНЫМ (экспромт) Жанарым н?р?а, Ж?рег?м жыр?а б?ленд?, Жа?а?да т?рып суырып салдым ?ле?д?. Арманым мен?? желкен боп аппа? ша?ырды, Сез?м?м мен?? тол?ын боп ерте ж?нелд?. К???л?м - айдын, Ж?рег?м - ?айы?, тербелд?. Шабытты шал?ар, сез?мд? сергек Сен берд??. Бейненд?, ?тте?, к?ш?ру ?иын, ?йткен? Шы?армасысы? Таби?ат деген зергерд??! ЖАД К?ТАБЫ Н?рмахан Оразбековке Басынан ?анша ?тк?зд? налалы ша?ын, Жетт? мезг?л?, тауысты дала шыдамын. Кешег? ?рпа? алданды, б?г?нг? ?рпа? Бейуа?ытты? с?лк?леп ?а?ады ша?ын! ?р ?скерид?? алдында - дала картасы, Атамекенн?? жылайды жаралы ?р тасы. Алатауымны? желкес?н ?и?алы т?р-ау ?Уран байыт?ыш? ?з?н?? ?арабалтасы?.. Дем?ккен дала т?с?нде аш ары? бала -
?з т?т?н?не ?з? т?р шашалып ?ала. ?арауы? м?мк?н Ар?аны? таби?атына Д?рменс?з жандай к?з??е жас алып ?ана. 172 ?арыш айла?ын ж?рт кеше жамырап аш?ан, Зымырандардан т?р б?г?н ?а?ырап аспан. Жер-д?ниен?? шы??анда астан-кестен?, Жез ки?ктер?м шошынып шашыла ?аш?ан. Ж?ред? бар?а к???л?м?з ?ашан?ы к?нш?п, Нем??райдылы? иектеп, енжарлы? ?рш?п ? Аралды? сорын ?айнатса ма?та мен к?р?ш, Бал?ашты? ба?ын байлады жасанды к?лш?к. Семей та?дырын ?ой?андай тел?п апат?а, Толы?тай жауап жо? ?л? ?жет?м? талап?а. ?дере к?ш?п бар хал?ы, атына сай боп, ?алмасын т?б? ж?ртында -
ЖЕТ? ПАЛАТКА ! ?ома?ай ковш... ашылды араны та?ы, К?м?р тиеген составтар барады ма?ып. Жауынгер сынды ?ансырап ы?ырсып жат?ан, ?арды д?ке ?ып жатыр жер жараны та?ып. Жал?анда жал?ыз ту?ан жер - дара т?ра?ы, Т?л перзент ?ана ол ?ш?н ара т?рады. Жазылып жатыр т?т?нмен, ша?мен, к?йемен ХАЛЫ? ЖАДЫНЫ? ?ыртысты ?АРА К?ТАБЫ... 173 174 АС?АР ШЫ?ДЫ КЕРБЕЗ ЖЕР ?АР?АРАЛЫ Та?с?р?де ескенде тау самалы, Тал-терег? тербел?п ?арсы алады. Ар?ада?ы ТАБИ?АТ ПАДИШАСЫ, А?ын б?ткен жыр тол?ап тамсанады. М?ди болып т???рек ?н салады, Б?ла?тары сылдырап сан салалы. ?асым болып айнала жыр т?гед?, К?з жауын ап ??ра?ы балаусалы. ??т-береке мекен? Ар?ада?ы, Айшы?тал?ан табыспен ?р ?адамы. Ас?ар-шы?ды кербез жер - ?ар?аралы, Дастан-жырлы кемел ел - ?ар?аралы. ?ар?аралы... ?ар?аралы... Топыра?ты? бол?ан со? ??нарлысы, Азаматты? осында т?л?алысы. Тау?а ?арап ?ссе егер тау ?ланы, С?лушашты? к?з?ндей шынар ?ызы. Шары?тайды ?иян?а ?иял ??сы, Тау-тасынан басталып жыр-а?ызы. Батыр ту?ан б?л жерге, а?ын ту?ан, Жауды, б?лем, ел-ж?ртты? мы? ал?ысы. Толы?сы?ан таби?ат Ар?ада?ы, Ер ма??азы осында, ел арда?ы. А? ордалы кемел ел - ?ар?аралы, Ба?-орманды кербез жер - ?ар?аралы. ?ар?аралы... ?ар?аралы... Т?зеп ?ойып басында ?ар?арасын, ?ар?аралы ма?ай?а па? ?арасын. Тар?айтындай болды ?ой Б?лт пен ?ай?ы... Той-думаны ел??н?? тар?амасын! ?АЗА?ЫМНЫ? СИМВОЛЫ Тау жа??ыртып домбыраны? к?мб?р?, Самал желмен тербелед? ?ыр г?л?. Ж?р-ж?рлейд? е? с?луын ж?г?тт?? Ерке наз бен к?м?с к?лк? сы??ыры. Сен? к?т?п т?р?ан ойлы ба?-орман, Сен? к?т?п т?р?ан с?нд? а? орда?. Сен? с?йген аруларда арман жо?, Мы? ?ыз ??ш?ан сенде да?ы жо? арман. Ж?г?тт?? сен с?лтаны, Сег?з ?ырлы, б?р сырлы. Келбетт? ??м т?л?алы -
С?лулы?ты? символы! Д?р с?лк?нт?п д?ниен?? д?б?р?, К?респенен ?ткен б?к?л ??мыры. Азамат?а ?к?з??д? аш, - деп, - сестен?п!? -
?ыр т?с?нде са??ылда?ан т?р ?н?. ?Ж?рме бос? деп ша?ырды елд? т?рл?кке, ?Т?зе ?ос? деп ша?ырды елд? б?рл?кке. ?з ?олымен жа?а ?о?ам орнатып, Желб?рет?п алау т?ст? ту т?ккен. Азаматты? арда?ы, ?айрат-ж?гер ??йыны. ?ызыл сарбаз сардары -
Санаткерл?к символы! Т?я?тыда ?нат?аны т?лпартын, ?анаттыда ?нат?аны с???артын. Дауылпаз боп дабыл ?а?ты дамылсыз, Жа?алы??а, жа?сылы??а ??к?рт?н. 175 Сыр санды??а жинап кетт? асылын, Алма?айып жырлап кетт? ?асырын. ?Сым пернен? басып ?ара? деп ед?, ??ынба??а ?мтылысты? бар сырын. Тыным таппай сайрайды Азат дала б?лб?лы. Ер ж?гер?н ?айрайды А?ынды?ты? символы! Б?р басында ?ш ?асиет то?ыс?ан, Сол себепт? к?нн?? н?рын мол ??ш?ан. С?лу да сол, санаткер сол, а?ын сол Бол?анды?тан, риза ж?рты ?ол ?ыс?ан. ?здер?н?? болмай ?с? манды?ан, ?р ?адамын к?п д?шпаны а?ды?ан. Т?л?м десе, д?л?м десе ма??азым, ??аск?й ?лтшыл!? деп жала?ор танты?ан. ?айсарлы?ты? барысы, Ал?ырлы?ты? т?й?ыны. Алашымны? арысы -
?лтжандылы? символы! Ке?ес ел?н ?рей, ?атер жайлады, Ерлер басын т?уекелге байлады. Ел баста?ан к?сем ед? к?реген, К?рсо?ырлар итжеккенге айдады. Баурайында ел-ж?рты? ?ап, бала? ?ап, Алатау?а ?арай берд?? аландап. Ас?ар тауды? аржа?ынан не к?тт???.. ?айран ер?м, кетт?? нен? армандап?! 176 Жез?аз?ан, то?ыз жолды? бол торабы, Сан а?ын сол жайында тол?ар ?л?. Шы?ыстан ж??к?л?п ж?к Батыс жа??а, Бол ерте? Ел бекет? за??аралы! Жасай бер, ш?л далада Г?лстаным, ?ашанда шай?алмасын ырыс-ба?ы?. ??аза?мыс? атауына заты сай боп, ?ысылмай, кеуде кер?п тыныста?ын. Уа, аруа?, ?олда б?зд?, Алаша хан, ??манда алша? бассын алаш аман! Кемел боп келешег? Жез?аз?анны?, ?келс?н бар жа?сыны жа?а заман! ЖАН АПА Ке?ес Ода?ыны? Батыры, Халы? ?а?арманы То?тар ?уб?к?ровт?? ту?ан апасы -
Бикен О??арбай?ызыны? рухына Г?лд?уренн?? алыстап бар ?ызы?ы, Жал?ыз с???л? со?ында, жал?ыз ?н?. Екеу?не бас-к?з боп, ?ам?оршы боп, Талшы? ?здеп табу-тын талпынысы. Т?нсе да?ы та?дырды? с?мды? сыны, Жетелед? зарлы? ?л, м??лы? ?ызды. ?анатты?а ?а?тырмай к?легейлеп, Шо?ыттырмай, жас?ады т?мсы?тыны. Осындай-а? болар жан бас иет?н, ?ту керек ?спеттеп ?асиет?н. Сег?з ?лы-?ызымен те? ?с?р?п, -
Орында?ан ?кен?? ?сиет?н. 185 186: Жан апам деп жеткенде алыс жолдан, Са?ыныш пен а?сау?а кеуде тол?ан. ?ке орнына сол апа ?ке бол?ан, Шеше орнына сол апа шеше бол?ан. Апаны? ?й? ке? жайлау, б?р ?ысылмай, Сая к?рд? осы ?йд?? т???ышындай. Т?уап ет?п ?айтады сол к?с?ге, Ту?ан жерге келгенде жыл ??сындай. К?к ж?з?нде жар?ырап туды ж?лдыз, Перзент?не с?йс?н?п т?рды Шы?ыс. Сол апайды? ?т???ышы? а?ырында ?арышкер? ?аза?ты? болды т???ыш! Ел мен Ерд?? кетпес?н бастан ба?ы, Болсын ?за? ?м?рд?? баспалда?ы. Жан апаны? тербетс?н жер бес?г?н, Жары? ж?лдыз, к?м?с ай аспанда?ы... ЖАСТЫ? ША?ТЫ А?САУ (?айсын ??лиевше) С?н-сымбаты? дегб?р?мд? ?ашырды, Са?тап ж?рген б?р ??пиям ашылды. С?мб? талдай сол?ылда?ан жас ару, С?н-сымбаты? дегб?р?мд? ?ашырды. С?мб? талдай сол?ылдаса бал?ын т?н, Саз-сырнайлы ?н естим?н шал?ы?ан. Сал-сер? боп сайран салмай неткен?м, С?мб? талдай сол?ылдаса бал?ын т?н. Бал?ын дене? к?зд?? жауын алады, Баурап, арбап б?рте-б?рте сананы. Бал?ып т?рар, шал?ып т?рар кез ?айда, Бал?ын дене? к?зд?? жауын алады. Бал?ын дене? баурап алды сез?мд?, Беймазамын, са?ынып жас кез?мд?. Байрон болып сайран ??рып кетсем бе, Бал?ын дене? баурап алды сез?мд?. Жан-ж?рект? баурап алды наз к?лк?, Жаймашуа? н?рлы ша?тай жаз к?нг?. Жа?ан ма?ан бар пей?л?н т?ккендей, Жан-ж?рект? баурап алды наз к?лк?. Ж?рек - жыр?а, жанар - н?р?а б?ленд?, Жан шуа?ым, ?алай ?оям ?ле?д??! Жыр бар жерде си?ырлы б?р сыр да бар, Ж?рек - жыр?а, жанар - н?р?а б?ленд?... 187 М?ЛД?Р ЖЫР - Т?НЫ? СЫР немесе Мен?? Ульрикам Сары уыздай т?л ?й?рген т?тт?мс??, Бал д?м??д? ер?н??нен таттым шын. Жансарайды н?рландырып ?п-с?тте, Шал?ар шабыт сыйлайт??ын шатты?сы?. Жаным ??к?р, т?н?м т?нт? не жансы?, Шайыр б?ткен жаза алма?ан ?азалсы?. Самалсы? сен леб? ж?пар, хош и?с, Жанарыммен аймалайтын жамалсы?. Неткен ?ажап т?ны?сы? сен, м?лд?рс??, Мен?? бейнем т?с?п т?р?ан ?лб?рс??. ?рк?лем?н айтар с?зд? айта алмай, Т?л-аузымды буып-матап б?р тылсым. К?ктемде осы б?р?н жар?ан б?р г?лс??, А? т?лег?м - ?ауызы?а н?р т?нсын. П?кт?г??д? жер-жи?ан?а паш ет?п, ?спеттейт?н м?лд?реген жыр тусын. Ж?рек тулап, беймаза б?р к?й кешем, К?нбес а?ыл, ?ес??д? б?р жи? десем. М?лд?р жыр боп т?г?лер ме т?ны? сыр, Ынтызар боп егер сен? с?ймесем. Б?лген жо?пын тосын кел?п ?ртер?н, Алаула?ан от ??ша? пен ?рт-ер?н. Жан-т?н?мд?, ой-санамды баура?ан, Таппадым мен, таппадым мен дерт ем?н. ?ыз?алда?тай ??лпырасы? к?ктем кеп, Сымбаты?а с?йс?нет?н б?тен к?п. Т?ны? сырды ??са? егер, Ульрикам, М?лд?р жырды т?ге берем Гёте? боп. 188 С?у?р ма?ан болмаса да та?сы? тым, ?ыс?а т?ндей атар та??а асы?тым. К?н дидарлым, сыйлашы б?р от демд?, Мен ?з??е ?лердей?н ?ашы?пын!.. К?РС?Н ?РПА? К?КШУЛАН К?К Б?Р?МД? Хал?ымызды? саятшылы? ?нер?н?? м?рагер?, бер?с? ел?м?зге, ?р?с? шетелдерге танымал ??сбег? Т?леу?абыл Есенбек?лына А?сап келем Б??ылы-Та?ылымды, ?зен-к?л? аман ба, ша?ыл ??мы? Жыр-шашуды тойына тарту етем, Айтам к?мге алайда зар-м??ымды? Бер? ?ара, ей, м?ндар ?ркениет, Бола берд?? кес-кестеп т?лге тиек. ?ртед?? бе ну жыныс орманымды, А?-??сымды кетт?? бе к?рге тиеп?! Ж?й?т неме б?зды?-ау аурамды, Флорамды ??ртты? сен, фаунамды. Аман болса зерен к?л, ысты? ??мым, Тер сасы?ан ?рдым мен сауна?ды! Ей, ?ркениет! ?айтар мен?? а?-??сымды, Жетер, болды, ?ой енд? а?дысуды. Б?рк?т тауын би?ктет, аласартпай, Су?а толтыр Шерубай, А?суымды. 189 К?з жасымен м?мк?н бе шаю м??ды, ?айтар мен?? ?к?рген аюымды. Н?ра ?зен?н арылтып сынабынан, ?айтар мен?? ?ара м?рт жайынымды. ?айтар мен?? б??ымды, бар та?ымды, ?айтар мен?? бас б?лмес тарпа?ымды. Ша?-тоза??а б?кт?рмей ??ба белд?, Арайлы ет, Ашы? ет ?р та?ымды. К?к Т???р?, Аруа? ?олдар б?зд?, К?з байламай, до?ар сен долбар ?ст?. ?айтар ма?ан айбатты арыстанды, ?айтар ма?ан ж?рект? жолбарысты! ... Балаларды? ?олында п?л?ш ?онжы?, А? да, ??с та жасанды, к?л ойыншы?. Т?з та?ысын к?рмеген ?з к?з?мен, ?спес пе екен жас ?ркен болып ынжы?? К?рс?н ?рпа? жап-жасыл б?ктер?мд?, К?рс?н кел?п к?кшулан К?к Б?р?мд?. Тамашалап б?талы то?айымды, Ем?н-ерк?н таптасын ш?птер?мд?... ?ялас ем кеше мен сар??спенен, Т?лдес ед?м мен кеше бар ??спенен. Саят к?т?п Б??ылы-Та?ылы т?р, Жол?а шы??ан Т?леке? жал?ыз ба екен?.. 190 ПАРИЖДЕ ?ЛУ АРМАН БА? Парижде ?лу, М?скеуде ?лу? м?рат па? Алас ?рмай, ту?ан жерге т?ра?та. Алла? б?лер к?мн?? ?айда ?лер?н, ажалынды тапсырыспен с?ратпа. Ол ша?арда б?здерс?з де кезбе к?п, б?лд?рет?н б?тен шырай, ?зге леп. Елден без?п бос?ын болса? - та?ы ?ят, к?к жа?амен ж?рес?? бе с?зге кеп?! Сырттан келсе?, к?м болса? да, к?рмес??, ?лы а?ын боп ?тк?зсе? де жыр кеш?н. Сыл?ым Париж ?аб?рстан емес ?ой, жинайт??ын а?ындарды? м?рдес?н? Ту?ан к?ннен бастап адам сапарда, аман-сау боп ж?рсе?, ш?к?р, ?атарда. Жол ?ст?нде ?л?п кетсе?, ?айтес??, Алматы? не, жол-ж?некей Отарда?.. 191 ?лсе?, ?айтт??, ?алада емес, ауылда, ?лсе?, ?айтт??, жауын-шашын, дауылда?! Жер-к?ктен сен ажал ?здеп сабылма, т?р?ан жерде сабыр са?тап, дамылда. Парижде ?лу, М?скеуде ?лу - арман ба? ??лы а?ынмын, сонда ?лем!? деп ?ар?анба. Б?р Алла??а м?л?м ?айда ?лер??, ту?ан жерде ?ле ?алса?, арланба. Парнас тау?а ?бден лайы? шынарсы?, б?зд? ?ойшы, шет ж?рт?а да ?нарсы?. Мына ф?ни т?рл?к ?бден ?ткенше, К?птен озып... шыдамассы?, шыдарсы??.. Бала жастан Парижге ??к?р, ??марсы?, м?мк?н б?р к?н сонда жет?п ??ларсы?. Алайда сен Жидебайда жай тап?ан, ?лы Абайдан арты? емес шы?арсы?? 192 193 ПОЭЗИЯСЫЗ ?М?Р С?РУГЕ БОЛА МА? Поэзиясыз ?м?р с?руге бола ма? Болады. Арайлы та??а, рауанды кешке с?йс?нбей, Айбынын тауды?, айдынын ?ырды? т?йс?нбей. Поэзиясыз ?м?р с?руге ха?ы? бар, Жыр-?нс?з, ?ар?ам, ба? т?мен болмас, та?ым тар. К?бей?п к?лк??, азаяр б?лк?м уайым, Сы??ырлап ?й??, жар?ылдап т?рар ж?байы?. Ш?лд?рлеп ж?р?п, ?ск?ндер ?б?р-ш?б?р??, Жер жарар м?мк?н бай, ба?лан деген д?б?р??. Жары? жал?анны? болып ап жарты патшасы, Болат санды?ты алтын?а сы?ап тасташы! Байлы?ы барды? ?олына бил?к ?онады, ?онданып к?й?, жолсызда жолы болады. Рухани жарлы, ж?пыны жансы? сен б?ра?, Кешкен т?рл?г??, к?рген ?ызы?ы? - сандыра?... Поэзиясыз ?м?р - д?мс?з, т?шымсыз ?м?р, Делебе ?озбас с?нс?з, ?и?усыз ?м?р. Поэзиясыз ?м?р - д?нс?з, да?ылсыз ?м?р, К???л?? толмас м?нс?з, а?ылсыз ?м?р. Поэзиясыз ?м?р - талап-тал?амсыз ?м?р, Ерте?д? к?ксер ба?ыт-ба?дарсыз ?м?р. Поэзиясыз ?м?р - асыл армансыз ?м?р, Жай?алып ?сер жасыл ормансыз ?м?р. Поэзиясыз ?м?р - тере? те??зс?з ?м?р, Ем?рентет?н ерен сез?мс?з ?м?р. Поэзиясыз ?м?р - ас?ар шындарсыз ?м?р, Теб?рентег?н ас?а? жырларсыз ?м?р. 194 Поэзиясыз ?м?р - н?рсыз, к?нд?зс?з ?м?р, ??рдым?а бат?ан айсыз, ж?лдызсыз ?м?р. Поэзиясыз ?м?р - ба?сыз, талайсыз ?м?р, Ж?ртын оят?ан хак?м Абайсыз ?м?р... ЗАМАНСАРАПТАМА ?к?л? ?м?тпен оянба? адам та? ата, К?н б?г?н шы?ардай ?зг? б?р хабар тарата. Б?лме ?ш?нде кез?п ж?р бозамы? с?уле, ?стел ?ст?нде - ?м?рше? ?Махабхарата?. К?не ?нд?н?? осы б?р ?лмес к?табы, -
Тап б?р адамзат жадыны? с?нбес шыра?ы. Неткен керемет! ?алайша д?л кел?п отыр Б?г?нг? та?да Айтыл?ан к?п болжамдары?! ?асырлар асып, ?ыранша шыр?ап сам?ата, Кешеден келд?? Б?г?нге, ?Махабхарата?. ?р жайды а?дата Абызша с?йлеп отырсы?, Заманаларды саралап, тал?ап, тол?ата... Судыр ?а??анда ?р пара? - сыр а?тарылар, Б?зд?? б?г?нг? заманжай аны? танылар. А?-та?мын... - ?з?ме етене жайттар, Г?й-г?йлеп айтса т?збелеп, халы? ?амы?ар. ?Кедейш?л?кке ?шырап рухы би?ктер, ?с?ынсыз болып к?р?нер ?лы, с?й?кт? ер. Байлы??а б?г?п к?н??ар, к?ле? ?ылмыскер, ?рде озып солар, т?рады ыл?и к?т?п т?р. ??рдым?а кет?п ?д?лд?к, туы жы?ылып, А??а жа? болмай, шарасыз т?р ел булы?ып. За?сызды? етек жайып ап, ??рып салтанат, ?д?лет ы?ып, ?б?лет салды ?и?ылы?. Зар илетумен ат?ан со? сарыала та?ы, ?у кедейш?л?к ?айткенде т?ралатады. Рухани кенен т?л?алар ??мыры келте ?м?рзаядай тым ерте солып жатады... Т?йен? ж?тып т?г?мен, тоймай асайтын, Ж?тса да ?анша, ?а?алып б?р шашалмайтын, Байлы? ?ызы?ын к?ред? жары? жал?анда А?ыма?тар мен ашк?здер ?за? жасайтын. Кеще де болса, ажалсыз тажал Кащейдей, ?ашан да болса талта?дай басар тасы ?рлей. Ел си?ы кет?п, болса да ??кей б?р ?и?ым, Масайрап ж?рер, мар?айып жатар Хас Ердей. А?ылды-ест? айналды т?гел ?ор?а??а, ?Л?ббай-та?сырлап? жалпа??а ?й?р, жорта??а. ?рейге бойын же?д?р?п алып к?п м?ндар, ?алай т?скен?н б?лмей де ?алды тор-?ап?а. ?рлы? пен ?арлы?, Жем?орлы? ?о?амды жайлап, Тоналды ел-ж?рт т?ттай боп, тоналды байта?. ?алт-??лт ет?п к?н кешсе ?алы? ел жарлы, Д?ние?о?ыз пенделер ?о?данды жайнап. ?ара деп а?ты айт?ан со?, а? деп ?араны, Т?теп беред? ?ай елд?? ?рен-жараны?! Сен?м атаулы жо?алып ?бден тын?ан со?, ?атыгезд?кт?? ашылар т?бет-араны...? 195 Осылай дейд? ?нд?н?? к?не жазбасы, Б??ан те?есер ?ай елд?? к?мбе ?азбасы? Ар?ы да берг? д?у?рге болжал айтады, -
Тап б?р п?рменд? замана сараптамасы. Болжамы? д?рыс, Д?л шы?ты ?Махабхарата?, Санда ?ана емес, болсын де адам санатта. Адас?ан ел-ж?рт о?-солын тани алмаса, ?Махабхарата?, Абыз боп Заман сарапта! САРАЙ А?ЫНЫ ?аламдас досым А.Ж.Жан?ожинге ?айшы келмей ?к?мет шеш?м?не, ??ла? аспай б??ара кес?м?не, мада? етер ?олында бил?к барды, ??лды? ?рып ке?сен?? рес?м?не. Жор?алата жорта?тар жай адыммен, ?р ?имылмен дегендей ?зиялы? - мен?. Зайыбына: ?Б?ленг?л Т?геновна?, -
деп, т?л ?атар соншама биязы ?нмен. ?м?рш?ге к?рсет?п инабатын, ?спеттейд? сыйы мен сияпатын. К?рмейд? елд?? ?иямет ит т?рл?г?н, сыр бермейд? к?рсе де шын михнатын. Ауа райы сек?лд? ашы?, тымы?, жайлы жатып к?н сайын, жа?сы т?рып, К?рген емес б?рде б?р ?ателес?п, ж?н-жосы?ы орны?ты, ма?с?ты ны?. 196 ?ателеспес ?рине сайтан ?ана, отыр?ам жо? сонды?тан жай та??ала. Жымыс?ылы?, си?ырлы? - бар болмысы, бола ?алсын ?йтпесе ?айдан дана?! Мемсыйлы?тан д?мел? к?птен бер?, желп?нед? со??андай к?ктем жел?. ?згерткен? болмаса м??абасын, сол бая?ы жина?ы - б?ктерген?. Жи?лет?п барар жер - ел ордасы, са?ылауды ?здейд? берер н?с?п. С?йт?п, сарай а?ыны сайран салып, жалпа?ынан жал?анды келер басып... А?ындарда сирек-ау талайлы жан, жайрандата бермеген арайлы та?. ?лы Пушкин дворян болса да?ы, таппады опа патшаны? сарайынан. Б?зд?? ?улар т?рса да соны б?л?п, сарай к?рсе ентелеп ж?р ?мтылып. ?лермендей ??ме?деп ?ршеленер, ?арап т?рса? ?с?не - б?р с?л?мт?к! ??риды а?ын т?л?нен бал таматын, жырлап ?тсе сарайлар салтанатын. Тек аярлар шынды?ты к?рмейт??ын, тек ?ор?а?тар шынды?тан жалтаратын! Сонда лашы? м?ддес?н ?ор?айды к?м? К?пт?? ?амын ойласа? - орнайды м??. Аманында Ай, К?нн?? ойрандалса Ша?ыра? пен Ба?айым - сорлайды мы?. Ортасына т?с?р?п ша?ыра?ты, талай ?йд? к?к жа?а ?а?ыратты. Торуылдап лашы?ты ба?ай есеп, баспанасыз ?андасты а?ыратты! 197 198 Осы ма ед? азат боп к?ксеген?м, осы ма ед? ?ркен? ?скен ел?м?! ?олдан жасап алып ап бай-ба?ланды, енд? б?г?н ?с?нен сескенем?н. Мен сонды?тан сарайдан без?нем?н, ?адамым шалт екен?н сез?нем?н. Еске т?ссе б??ара м??-м??тажы, ег?лем?н, бордай боп ез?лем?н. Айтар с?з жо?, ал, сарай а?ынына, а?ыл ?осып бермесп?н а?ылына. Байлы? ?осып берет?н байлы?ына, бара берс?н ?ол жайып жа?ынына! Д?НИЕ Т?Р?АНША... Космологиялы? ?ле?дер I. Д??геленген д?ние Д?ние т?р ?з?рше... Д?ние т?р. Желеп, жебеп т?р?андай ?лы Ие Б?р. Т?бемде - К?к, ?ара жер - табанымда, Т?убе дейм?н осынау к?й?ме д?р. Д?ние б?л толассыз ?лан д?б?р, ?уаты - От тылсым б?р, Шуа?ы - Н?р. Мелдектеген б?лен?п мей?р?мге, Жас-жасамыс жадырап, ?уанып ж?р. Дидарына т?нт? боп Д?ниен??, ?р с?т?не т?рл?кт?? с?й?нем?н. Жарат?анны? риза боп тартуына, Шапа?атты ж?з?ме ?й?рем?н. С?й?нем?н Т?р?анда ??йылып н?р, Н?р жауды деп аспаннан сиынып б?р. Д??геленген д?ние - би ала?ы, Айлы кеште ?ыз-ж?г?т жиылып т?р. Оралы?ны? барында ойна да к?л, Ж?пар и?с, шат ж?здер... айнала г?л... Ойнай б?лсе? ж?н?мен ешк?м с?кпес, Дегенменен б?р мезет ойлана б?л. 200 Ойлана б?л б?р мезет, тол?ана б?л, ?уат берс?н бойы?а ?он?ан а?ыл. Отыз к?н ойын ?ткен со?, ?ыры? к?н той, Парасат?а жетк?зс?н мол талабы?! Уа?ыт ш?рк?н то?таусыз зауылдайды, Жадырайды таби?ат, жауындайды. Жаратылыс ?нем? ?оз?алыста, -
Дамылдайды б?р мезг?л, дауылдайды. Малынса да Адамзат н?р?а м?нша, Т?рл?к кешер ?р пенде б?йыр?анша. Албырайды ж?здер?н К?нге тосып, Балбырайды Д?ние т?р?анынша. Д?ние т?р ?з?рше... Д?ние т?р. Са?тап оны т?р?андай ?лы Ие Б?р. Д??геленген д?ние - алып сахна, К?мб?рлейд?, шал?иды ?н-к?йл? ?м?р! П. Ж?лдызды ?алам со?ы ??ран с?з? рас болды, ?нж?л с?з?, Б?р заманда с?нед? К?нн?? к?з?. Жа?а ж?лдыз туады ?аласа Алла?, ?аламаса - жасайды ??рдымды ?з?. ?ара ??рдым - Ж?лдызды ?алам со?ы, Сансырайды еске алса санам сорлы. Т?нек жалмап Ай, К?нд?, ж?лдыздарды, Д?н-д?ниен?? м?нартып ?алар жоны. ?лес?п ап т?некке арам ?ат?ыр, Же?ген? ме З?лымды? жамандат?ыр? А?ырзаман деген?? сол болады, Сол болады деген?? Замана?ыр. Жары? с?нсе - ?лген? ?зг?л?кт??, Жылу кетсе - ?лген? Иг?л?кт??. Жеб?рей?л же??л?п ?рем ?ауып, ?з?рей?л салады ?и?ылы?ты! А?сап-к?ксеп к?ткендей ??мар к?н?н, Жар?-ж?р? ет?п от-сез?м т?танды мы?. Ып-ысты? ??ша?ымен ?арсы алады ??с жолын Андромеда т?манды?ы! ?аламто?ыс деген?? шын ?аламат, Ке??ст?кт? жа??ыртар мы? сан апат. Ж?лдыздар мен ж?лдыздар со?ты?ысып, Ш??ылалы ??рады н?р салтанат. Болса ?ай?ы а?ылдан - неткен азап, Милау болса? т?йс?кс?з - т?птен маза?. Мен деген?? - бы?сы?ан т?рл?кт? емес, Маздап жан?ан ?м?рд? с?йген ?аза?... Т?рсам ш?рк?н сол к?н? жерден ?арап: Сан ш??ыла ма?ай?а кеткен тарап... ?ажап дейд? Д?ние жарал?анда, ?лер с?т? одан да ?ткен ?ажап! III. ?м?т?н ?збейд? Д?ние т?р?анша... Ататын та? ?анша, Бататын к?н ?анша. Айтылар сыр ?анша, Жазылар жыр ?анша. Шыр?атар ?н ?анша ?нд?ше, италиянша, К?рсетер с?н ?анша, Сыла?дар ?ыз ?анша. К?мб?рлер к?й ?анша К?д?мг? ?аза?ша, 201 202 Д??гелер би ?анша Испанша, сы?анша. Алла? та?ала ?олдаса, Ж?рет?н жол ?анша, ?ысатын ?ол ?анша, Баратын жер ?анша, К?рет?н ел ?анша... Д?ние т?р?анша... Та?дарды атырып, К?ндерд? батырып, А?тарып сырларды,, Т?кпелеп жырларды, Шыр?ата ?н салып, Та??алып, тамсанып, Би билеп, жан салып, Дабылдап, жар салып, К?й тартып м??данып, Булы?ып жынданып, Т?рл?ше т?л ?атып, К?н ?атып, т?н ?атып, Ойланып, тол?анып, ?аламын ?ол?а алып, Б?р тынбас Адамзат. ?м?т?н ?збейд?, Т?рш?л?к ?здейд?... IV. ?алам мен ?й Жалы?атын, ??лазитын ж?н?м жо?, Алла? барда ?аламзатта ?л?м жо?. Ж?мыр жер бар, Азия бар апайт?с, Отаным бар - жер?м жайса?, ел?м то?. Жер?йы?ым - б?р б?лшег? ж?лдызды?, Аймала?ан т?нде Ай мен к?нд?з К?н. Айма?ым бар жайыл?ан мал мы??ырып, Алтын д?н ?ып жай?алтатын ырзы?ын. 203 Ауылым бар д?ст?р-салтын са?та?ан, Азамат бар ел ?м?т?н а?та?ан. К?ннен к?нге келбеттенген ?алам бар, Елбасыны? ?з? к?р?п ма?та?ан. Ш?к?р, Алла?, баспанам бар, ?й?м бар, Азын-аула? д?улет?м бар, к?й?м бар. Ж?ртпен ?атар ?арапайым к?н кеш?п, Ж?ми?ат?а жырмен ?рген сыйым бар. Жет? ?ат к?к жет? ?абат ?олшатыр, Алдымызда п?лен парсек жол жатыр. Жет? ?ат жер жет? ?абат т??ырым, Алыс жолда болдырмайтын жор?а т?р. Боза?ытып жатыр ?не ??с жолы, Пыра?ымны? ?анатында к?ш толы. ?андай ?йбат б?зд?? галактикамыз, Шет-шег?не жетсем ш?рк?н ?ш ?онып!.. ?шып барып ?анатымен ?иялды?, ?айта оралдым. Жер-Ананы ?ияр к?м?! ?арыш кеме кабинасы - б?лмемн?? ?йнег?нен к?р?п т?рмын ?й алдын. А? ?а?аздар боз ?аламдай бозарып, Ж?лдыздардай жыпырлайды к?п ?р?п. ?шк?р т?мсы? зымырандай ?аламым, Ж?йткид? кеп ке??ст?кте ?оз?алып. ?андай ?ажап мына жары? д?ние! ?араймын жан-ж?рег?ммен с?й?не. М??г? ба?и жасай берш?, ке? ?алам, ??т-береке сыйлап елге, ?й?ме. Жары? к?р?п жатыр к?тап... газеттер, Тас?а т?скен, хат?а т?скен мезеттер. Жа?а жеткен ?р басылым бет?нде -
О?и?алар, жа?алы?тар, есептер... ?Жас Алаш?а? ауып б?р с?т к???л?м, ?олыма алдым ?р жа?а б?р н?м?р?н. М?ш??р ет?п арда?тысын алашты?, Саралапты ?алы? елд?? ?м?р?н. Шартарап?а апарады бай ?р?с, Ж?мыр жерде не болса да - аян ?с. Ба?амдаймын болаша?ын ?аламны?, Экранда - ?Дискавери Сайенс?. Жал?ызсырап ??лазитын жо? ж?н?м, Абыр-сабыр аржа?ында б?лмен??. Жан жарым ж?р д?м ?з?рлеп ас ?йде, К??к?л-ш??к?л отау ?йде ?л, кел?н. К?ш? б?лме жа??а назар салды? ба, -
Немере отыр компьютер алдында. Рефератын ?з? жазып, басады, -
Тура ?з?мнен аумайды осы ?алпында. Ш?к?р, Алла?, берген??е разымын, Д?м?н татып к?рд?м т?тт?, ащыны?. Айып етпе, кетсем басып г?й-г?йге, -
А?ындарды? боп келед? назы м??... V. Он сег?з мы? ?алам Торы?атын, т???лет?н жо? ж?н?м, Аспан ашы?, к?л?мдеп т?р к?кте К?н. ?ыспа??а алса б? д?ние ?ысы кеп, ?ызы?таймыз о д?ние к?ктем?н. Шын сар?ылса б?л ?аламны? ?ызы?ы, Жары?ы ?ш?п, кетсе бойдан ?ызуы. 17999 ?алам бар, Бауырына басар б?зд? т?зу?. 204 Б?р Алла??а иманыммен сенем?н. Б?зд?? ?алам Б? д?ние деген??. ??ып ?тсе жарар ед? ?р пенде Арманны? не, Ба?ытты? не екен?н. Кейде ?й?ыда ?ажап к?йге енем?н, Алас ?рар жаным ?здеп мекен?н. Т?н - жерд?к?, Жан - к?кт?к?, олла?и, ?зге ?алам - О д?ние деген??. Егер пенде кешпесе к?н т?шынар, Шер-шемен боп шеге берсе жи? зар, Он сег?з мы? ?аламны? б?л б?р?нен, Ол сорлы?а титтей ба?ыт б?йырар. VI. Опасыз жал?ан Жары? жал?ан деп ?алай д?л ата?ан, ?с м?н?с?н б?лген ?ой ата-бабам. А??ар?ан со? д?ние шект?л?г?н, Баяндылы? т?леген бата ?ал?ан. ?нге ?ос?ан ?д?ние жал?ан-ай? деп, ?ыз?а ат ?ой?ан К?нс?лу, Тол?анай деп. ?л?а ат ?ой?ан Ба?и деп, Мы?жасар деп, Жолболды деп, Жолкен деп жол ?арай кеп С?зд?к ?оры ?аза?ты? неткен кенен, Т?рш?л?г?н бектеген, бекемдеген. Болмыс болымсызды?ын бай?а?ан со?, Досбол деген, Бер?кбол, Ербол деген. ?йбат ат?а ие боп ?л-?ыздар да, Хан, Т???рге балан?ан шы?-??здар да. С?мб?ле деп, ?ркер деп, Таразы деп, Шо?ж?лдыз?а ат берген, ж?лдыздар?а. Торы??анда ?м?рден, т???лгенде, Болмысы?ны? т?б?не ???лген бе? К?й?нгеннен ?опасыз жал?ан? депт?, ?арс айрылып к?к?рек к?рс?нгенде. 205 ?Озмыш жо?, - деп, - жазмыштан? б?р т?йед?, ?ркек к???л жалта?тап ?рпиед?. Талайлы да талайсыз та?дырларды С?з етсем, а?ытылар жыр тиег?. ?Пашпырт б?тт?? деген?? ?м?р б?тт?, Бере ?ояр к?м о?ан к?р?мд?кт?. ?те шы?ты жасты? ша? к?рген т?стей, ??ап, ?ттеген!? деп б?г?н к???л к?пт?. Жары? жал?ан бол?ан со?, жар?ырап ?т, А?ысы асау ?зендей сар?ырап ?т. ?ыран ??стай сам?ап ?т, шары?тап ?т, Ар?ыма?тай а?ып ?т, ар?ырап ?т! VII. Жарат?ан мен жара?ан Жасампазды? мегам?н? - Жарат?ан, Шарапатын бар ?алам?а тарат?ан. Жаратудан ас?ан ?с жо? жал?анда, Жау?ар тарту - арайлы та? ?р ат?ан! Жасаушыны? макром?н? - Жасампаз, Тарлан талант танымпаз да тал?ампаз. С?лулы?ты ?олдан жасау - керемет, Жан баурайды ?ажап сурет, ?сем саз. Жасаушыны? микром?н? - талапкер, Тырна?алды шы?армасын ?арап к?р. Талаптысы - ?рде оз?ан ?нерпаз, Талапсызы болар бос?а арам тер. ?семпаз боп келер ?сте бар адам, ?нерл?ге ?ошеметпен ?ара?ан. Жасампаз да, ?нерпаз да задында Жарат?анны? б?р ?с?не жара?ан. 206 VIII. Мада? жыры Аспаса к?йк? т?рл?к ??йбе??нен, -
Азамат деп ?спеттеп с?ймег?? не? Да????мар боп келед? рухы п?стер, Мада? с?зд? ?натар т?йдег?мен. ?лылы?тан д?мет?п апты?ады, Ж?рт алдында к?семс?п жатты?ады. Айтайын деп о?талса? ?д?лд?г?н, ?шш?д? ?йелдерше шапты?ады. Мада? жыры лайы? па пенделерге, ?зг?л?ктен, ?яттан кенделерге?! Т?н? мерез, жаны лас м?ндай найсап, ?з?н-?з? ж?лып жеп сенделер де. Мада? жыры жарасар б?р Алла??а, К?пт?к етпес, к?н?-т?н жырла, ма?та. Д?н-д?ниен? жарат?ан ?з? ?ана, Шуа? н?р?а б?леп б?р, махаббат?а! Мада? жырым б?р Са?ан арналады, Ж?рег?мн?? б?л деген арман ?н?. ?р алашты? к???л?н жайландырып, Ег?нжаймен жай?алтты? сардаланы. Б?сс?м?лл? рахмани рахим, Жаудыра г?р, о, Алла?, ра?ымы?ды, Желеп, жебеп ж?ргейс?? а?ыны?ды. Аманды?ын бере г?р отбасымны?, ?улет?мд? ?ор?ай ж?р, жа?ынымды. Л? илла?и иль Алла?, М?хаммадиан Расул Алла?, Тынышты?ты сыйлайтын Б?р ?з??с??, Атаж?ртта саялы т?р жасыл ба?. 207 Л? илла?и иль Алла?, М?хаммадиан Расул Алла?, Мей?р??мен ойым бар а?ын болма?. Шапа?аты? б?йырса, шарапаты?, -
Ша?ыра??а ба? ?онба?, ба?ыт ?онба?. ?умин. IX. Аспанда?ы ??быжы? Ахтунг! Ахтунг! Ты?да?дар! Ты?да?дар! ?ау?п т?н?п келед? аспан жа?тан, Жылдамды?ын ?деткен, шапша?дат?ан. Комета а?ып келед? жерге ?арай, Са? болы?дар! Аспанда - Швассман-Вахман! ?ап, ?ттеген!.. Б?лсек те ?айб?р ша?тан, ?лг?рмепп?з ??рып б?з ?ал?ан-?а?пан. Жо? боп кетт? барлаушы-жер сер?г?, 159 миллион доллар?а жара?тат?ан. Б?л не ?ыл?ан ??быжы? ?уты? ?а??ан, О?ыс жет?п келгенде ??ты? ?аш?ан. Б?р жо?алып, б?р кел?п жар?-ж?р? ет?п, ?атты састы ?алымдар к?н-т?н ба??ан. Тосын тарту сыйлаудан тартынбайды, Белг? бер?п алыстан жар?ылдайды. К?й?п-п?с?п ашудан тарс жарылып, Сан жары?ша? бет?мен ал?ымдайды. 208 Келед? ?шып к?й?нде б?лшектенген, Б?се?демес ?ар?ыны жол шеккеннен. Отыз ша?ты Тунгус метеорит?, Шошынады к?лем?н ?лшеп к?рген. Елу жыл?а жо?ал?ан сай?ымаза?, Эскадрилья сия?ты жой?ын жаса?. Айда?арша ыс?ырып келген?нде, ?келмекш? б?здерге ?андай азап? Сансырайды м?ндайда а?ыл-сана?, Жа?ын тартар ?ш тартып адамды адам. Рас, 25 мамырда ма, Айтшы, достым, кезект? а?ырзаман?! Ахтунг! Ахтунг! Ты?да?дар! Ты?да?дар! ?ау?п т?н?п келед? аспан жа?тан, Жылдамды?ын ?деткен, шапша?дат?ан. Комета а?ып келед? жерге ?арай, Са?таны?дар! Аспанда - Швассман-Вахман! Алла? ?Са?танса?, са?таймын? деген. Са?тан. Са?тан. Б?р ?ау?п келе жатыр аспан жа?тан. 209 X. Жанарыммен жа?ан ж?з?н аймалап... Микро?лем, Макро?лем, Мега?лем, Мол ж?мба?ын б?лмей т?рып неге ?лем? Жанарыммен жа?ан ж?з?н аймалап, Жыршысы боп жазсам деп ем к?п ?ле?... Пенделерд?? сорлысы мен бай??сы, Т?рар д?й?м ант-серт?нен тай?ысы. К?н?с?нен арылмасын б?лген со?, Келер т?пт? ???дай жо?!? деп айт?ысы. То?ышар боп т?рл?к кешсек пендеше, Топастанды? а?ыл-ойдан кендеше. Иман да жо?, егер ??дай жо? болса, ?м?т те жо?. Мен де жо?пын ендеше! Б?р Алла? ?ой, ?ател?кт? ж?ндесе, Б?р Алла? ?ой, к?н??ард? тергесе, Б?р Алла? ?ой, к?рк?рет?п жер-к?кт?, А? семсер?н найза?ай ?ып сермесе! XI. Пуанкаре додекаэдр? Жарат?анны? ?алауына та? ?алам, Бесб?рышты доп сек?лд? бар ?алам. Жа??ттайын жар?ыра?ан ж?лдыздан, ??д?рет пен шапа?атты а??арам. Космологтар зерттеп ?м?рбаянын, Картасын да жасады осы аяны?. Жары? т?н?ан, жылу т?н?ан ке??ст?к, Керег? не сенен арты? саяны??.. 210 Арманы ас?а? Хас шебер ?ой Т???р?, К?ннен к?нге арта бермек ?ад?р?. Д??геленген ?алам ?ылым т?л?нде -
ПУАНКАРЕ ДОДЕКАЭДР?. XII. Ха? Майдан?а т?сер ?ара мен а?, Ма?дай?а б?тер сор мен ба?. Жау?а б?рдей бей?ам мен са?, Дау?а д?рдей т?л мен жа?. Денес?н табар сызат пен да?, Енес?н ?здер ?озы мен ла?. Бил?кт? а?сар та?ым мен та?, Шынды?ты к?ксер долбар мен на?. ?айсысы к?йреп, ?айсысы же?бек, ?айсысы г?лдеп, ?айсысы сембек? ?айсысы б?рыс, ?айсысы д?рыс, К?мд?к? ж?р?с, к?мд?к? т?рыс? ?м?р?? - ша? та, ?нер?? - ?за?, Ф?нил?к ?алып, Ба?илы? а?сап, Мен?? т?лпарым ж?рс?н деп жан сап, Жа?аласады Жал?ан мен Ха?. Ж?нге сап тег?с, б?р?н реттейт?н, Жамап, жал?айтын т?сын жетпейт?н. Ол?ысы болса ептеп, септейт?н, Ешб?р пенден? ?з?р с?кпейт?н; ?ау?п-?атер, ?ндет ?кеп ?инайтын, От?а да сап, су?а да сап сынайтын, А?-?арасын барлы? ?с??н?? Безбенге салып таразылайтын Он сег?з мы? ?алам иес? - б?р АЛЛА? 211 XIII. Болжал Профессор Т.Ы.?бжанов?а Ойлап тап?ан ?апаны, ?ор?ыт та емес, Кафка да. ?азулы ажал апаны, ??лыптаулы ?а?па да. Ойлап тап?ан м??-зарды, М??лы? та емес, Зарлы? та. Т?кен басып г?лзарды, жо?ты? болар барлы? та. Ойлап тап?ан м??-шерд?, Гете де емес, Абай да. А? зер ?лем мы? зерл?, ?ай?ы?а толы алайда. Ойлап тап?ан шер-м??ды Ж?мекен емес, мен емес. ?анша айналса Жер К?нд?, бейнетке толы бел-белес. Он сег?з мы? ?аламды жасандырып, жайнат?ан, г?лге б?леп даламды. б?лб?л ??сын сайрат?ан, ??д?ретт? с?з? де п?рменд? ??м ?т?мд? Жарат?анны? ?з? де м??данатын сек?лд?. XIV. ?К?н? д??асы ?р к?н сайын та? ат?анда арайлап, К?ншы?ыс?а к?нба?ардай ?арайлап, Жанарыммен жа?ан ж?з?н аймалап, ?К?н? д??асын т?рам ?штей ?айталап: 212 213 - О, Т???р?м, т?рса осылай с?нбей к?н, Жансарайым жар?ын болса - т?нбей т?н, Т?пт?? т?б?, сан миллион жыл ?т?п, К?н с?нед? дегенге мен сенбейм?н. Тер?ст?кте ер?се де се? мейл?, Ас?ар таудан а?ылса да сел мейл?, ?Озмыш жо?,- деп т?рсам да?ы,- жазмыштан?, Замана?ыр боларына сенбейм?н. О, Жарат?ан, б?р ?з??е сенем?н, Сол сен?ммен сау-с?ламат келем?н. Жаратылыс - ж?мба?ы мол ??былыс, Жараланса, табарсы? б?р Сен ем?н. МАЗМ?НЫ ?ркениет заманыны? с?згер? 3 Астана уа?ыты 7 Жа?ан мен жа?аннам 24 Т???ыш т?рж?ма 32 К?мб?рге толы жыр-кеудем 34 Атамекен?м - Алашия 69 ?асырым - ма?дай?а б?ткен та?дырым 95 Д?у?рнама 103 Тарих-дастан 120 ?асырластарым 170 ??рышкер мен ?арышкер 180 Он сег?з мы? ?алам 199 ?деби-к?ркем басылым С?бит ?ыдырбай?лы БЕКСЕЙ?Т АСТАНА УА?ЫТЫ Жыр к?табы Бас редактор Т?рлыбек М?месей?т Техникалы? редакторы Светлана Бейсенова Корректоры Базарк?л Ахмет К?ркемдеуш? редактор Жан?азы ?бд?р?с?лов Беттеген Назира Акимова Басу?а 10.10.2008 ж. ?ол ?ойылды. ?алыбы 84x90 '/?. Офсет ?а?азы. Офсетт?к басылыс. Шартты баспа таба?ы 11,34. Есепт?к баспа таба?ы 10,0. Таралымы 2000 дана. Тапсырыс ? 1534. "Астана-полиграфия" А? баспаханасы 010008, Астана ?аласы, Брусиловский к?шес?, 87 
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа