close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Дагъистаниял - Г1усмани империялъул машгьурал диниял чаг1и

код для вставкиСкачать
АхIмад МуртазагIалиев
ДАГЪИСТАНИЯЛ - ГIУСМАНИ ИМПЕРИЯЛЪУЛ МАШГЬУРАЛ
ДИНИЯЛ ХIАРАКАТЧАГIИ
ГIусмани пачалихъалъул тарихалде гьоркьоре ана турказул жамгIияб
гIумруялъул батIи-батIиял: политикияб, социалияб, рухIияб, динияб,
экономикияб ва цогидалги бутIабазда жидерго хIаракатчилъи бихьизабурал
гIемерал дагъистаниязул цIарал. ТIадегIанаб къадру-къиматги цIикIкIараб
адаб-хIурматги букIана турказул халкъалда гьоркьоб Дагъистаналдаса диниял
гIалимзабазул. Гьезул сияхIалде гъорлъе уна Къуръан рекIехъе лъалел хIапизал,
хатI берцинал катибал, Къуръаналъул тапсиразул авторал, аварагасул хIадисал
лъикIго лъалел ва гьезул таржама гьабулел, пикъгьиялъул бокьараб суалалъе
жаваб кьезе лъалел нилъер мугьажирал.
ТIадегIанаб лъайги, гIелмиябгун гIумруялъулаб бечедаб хIалбихьиги,
гIамал-хасияталъул рахъалъ рацIцIалъиги букIиналъ гIусмани жамгIияталда
жанир Дагъистаналъул диниял гIалимзаби рахун рукIана, гIадатиял гIадамаз
гуребги, улкаялъул кверщел кодоб бугезгицин жидее бутIрул къулулеб
даражаялде. Масала, ГIусмани империялде гочун хадуб жиндир инсул ?
Гъазигъумекиса Жамалудин шайихасул букIараб хIалалъул бицунаго, гьесул
вас сайид ГIабдурахIманица ракIалдещвезабулеб буго: ?Дагъистан мутIигI
гьабун хадув, дир эмен Турциялде гочана ва турказул султан ГIабдул-ГIазизица
гьесул адаб-хIурмат гьабулаан ва гьесде Дагъистаналъул шайихилан абулаан?.
Тарихалде гъорлъе росизе рес ккун гьечIо ГIусмани пачалихъалъул
динияб гIумруялъулъ жидеца лъалкI тарал киналго дагъистаниязул цIарал.
Амма гьезда гьоркьоса цо-цоязул хIаракатчилъиялъ нугIлъи гьабула ислам
гIелму лъазабиялъулъ, улкаялда динияб пикру бечелъизабиялъулъ кIудияб
бутIа лъурал гIадамал хIисабалда гIусмани жамгIияталда жаниб гьезул даража
борхун букIиналъе.
ХУI гIасруялдаго дагъистанияз гIусмани жамгIияталда жанир жалго
рихьизаруна машгьурал диниял хIаракатчагIи хIисабалда. Масала, нилъее
баянаблъун лъугьана доб заманалъул динияв гIалимчи Нуруддин бин
Нуруллагьил хIаракатчилъи. Гьес хъван букIун буго бусурманаб халкъалда
жаниб жиндир цIар тIибитIарав гIалимчи Къади Бейзавинил ?Анвар ат-Танзил?
(?Ракьалде витIарасул нурал?) абураб тIехьалъе тапсир (гIелмияб баян).
ХУII гIасруялдаса ХIХ гIасруялъул байбихьуде щвезегIан гIусмани
жамгIияталда гьоркьор машгьурлъун рукIана ГIали бин Ибрагьим Дагъистани,
ГIали ибн Садекъ Дагъистани (1713-1778), ГIумар ибн ГIабд-Ассалам адДагъистани, Сайид ХIусейн Назим бин ГIабдуллагь Дагъистани, МахIмуд
Жалалуддин-апанди Дагъистани (? ? 1822), ГIабдурахIман Дагъистани (? ?
1800), ХIапиз ХIажи МухIамад-апанди Дагъистани (1778-1868) ва цогидалги
гIалимзаби.
Гьеб заманалда вукIана машгьурав политикияв ва динияв хIаракатчи,
шайих МухIаммад Рушди ибн ИсмагIил аш-Ширвани (? ? 1871). Гьесул эмен
ИсмагIил аш-Ширвани рикIкIунаан Турциялъул Амася шагьаралда цIар
рагIарав динияв гIалимчилъун. 1856 соналда турказул султанас МухIаммад
Рушди тIамуна Димашкъу (Дамаск) шагьаралъул муфтилъун, гьелдаса хадув
Шамалда (гьелда гьоркьобе унаан Сирия, ГIиракъ, Иордания ва Палестина)
сардарлъун. АнцIго соналдасан гьев тIамуна улкаялъул цо вилаяталъул
губернаторлъун, хадув ? ХIижазалъул кверщелчилъун. Гьеб заманалда Макка
шагьаралда гьес тIоцебе гIуцIана гIадамаз пайда босулеб библиотека, хадусел
соназда гьелда МухIамад Рушди ибн ИсмагIил аш-Ширваниясул цIар лъуна.
Гьев хвана ТIаип шагьаралда.
ХУIII гIасруялъул ахиралдехун ? ХIХ гIасруялъул бакьулълъиялда
ГIусмани империялда машгьурлъарал Дагъистаналдаса гIалимзабазда гьоркьов
рехсезе мустахIикъав вуго ХIажи ХIапиз МухIамад-апанди Дагъистанлы. Гьев
гьавуна 1778 соналда Харпут шагьаралда. Гьениб щвана гьесие байбихьул
динияб лъай. Хадуса цIалана Кайсеры шагьаралда машгьурав гIалимчи Садикъапандихъ. Гьев гIалимчияс лъикIаб лъай кьуна МухIамад Дагъистанлиясе.
Кайсериялда цIалиги рагIалде бахъинабун, гIолохъанав дагъистанияв
хадубккунги лъай тIалаб гьабизе уна Египеталде. Гьенир рукIарал
гIалимзабаздасан жиндирго лъайги борхизабун, гьев уна ХIалабалде (Сирия).
Гьенив дагьабго заманалда МухIамад Дагъистанли цIалун вуго Хаддатзаде
абурав машгьурав мугIалимасда цеве. Ахирги цIали рагIалде бахъинабун
хадуса МухIамад Дагъистанли нахъвуссун вачIуна Харпут шагьаралде.
Гьедин тIадегIанаб лъай босарав, тIарикъаталъулаб хIаракатчилъиялъе
изнуги щварав гьев вахъана жиндирго шагьаралда цIар тIибитIарав
гIалимчилъун. МухIамад-апандида лъалаан балъгоялги загьиралги гIелмаби.
ГIумруялъул ахиралде щвезегIан гьев Харпут шагьаралда цIакъго цIикIкIараб
къадру-къиматалда вукIана. Гьес, динияб лъай тIибитIизабиялдалъун, кIудияб
бутIа лъуна гьеб ракьалъул гIелмуги маданиятги цебетIезабиялъулъ. Гьес
тарбия кьуразда гьоркьоса рахъана Байзаде, Деллалзаде Муфти МухIамад-
апанди, Эбдужизаде ХIажи Тевпикъ-апанди гIадинал машгьурал гIалимзаби,
супизаби ва Харпуталдаса шагIир Нусрет Абубакар. 90 соналъул ригьалде
вахарав ХIажи ХIапиз МухIамад-апанди Дагъистанли хвана 1868 соналда.
ГIусманиязда гьоркьоб цIияб, цIакъго берцинаб хатIалдалъун хъвайхъвагIаялъе (каллиграфия) кьучI лъурав чилъун рикIкIуна МахIмуд
Жалалуддин-апанди Дагъистанли (хвана 1829 соналда). Гьесул гIумруялъул
хIакъалъулъ кодоре щварал цIакъго мукъсанал баяназдасан загьирлъана гьев,
гьунар бугев дагъистанияв, гьавун вукIин накъшубандияб тIарикъатаъул
шайих, динияв гIалимчи, ХУIII гIасруялъул кIиабилеб бащалъиялда ГIусмани
империялде гьижра гьабурав МухIамад Дагъистанлиясул хъизамалда. Гьесие
лъай щвана СалихI-апанди ва Абу-Бекир Рашид-апанди гIадинал хатI
берцинлъиялъул
рахъалъ
доб
заманалда
машгьурлъун
рукIарал
гIалимзабаздаса. Хадусел соназда МахIмуд Жалалуддин-апандица, живго
жиндаго тIад хIалтIун, камиллъизабула лъайги, гIелмуги ва хасго хъвайхъвагIаялъулъ берцинаб хатIги.
Жиндирго къвакIараб гIамалхасияталдалъунги, тIаде босараб иш тIубазе гIоло тIадчIун хIалтIизе букIараб
гъира-шавкъалдалъунги бажариялдалъунги Жалалудин-апандиясда кIвана
хадусел соназда гIараб каллиграфиялъулъ жиндирго нух гIуцIарав, цIар
рагIарав устарлъунги, гьеб ишалъулъ бищунго гьунар бугев гIалимчилъунги
вахъине. Гьесул хатI, хIарпазул расен гьабулеб къагIида цоги лъилалданиги
релълъараб букIинчIо. ?Исламалъул каллиграфиялъул вакилзаби? абураб
макъалаялда гьесул хIакъалъулъ хъван буго: ?Бищунго гIиси-бикъинаб,
гIадатияб ишалдехунги МахIмуд Жалалудинил букIунаан кIвар бугеб ва
тIадегIанаб бербалагьи. Жиндирго килщазде къаламги ругьун гьабун, гьес
щибаб хIарпалъе лъугьинабулаан хасаб, кинго такрарлъулареб чIурканлъи?.
Цогидаб бакIалда гьадинаб къимат кьолеб буго гьев цIар рагIарав ва гIемерал
соназ хIалтIун махщел камиллъарав каллиграфасе: ?МахIмуд Жалалуддинида
кIолаан 12 батIияб хатIалдалъун хъвадаризе ва гьезде тIадеги цIиял ургъизеги.
Гьединаб жо киданиги дунялалда лъугьун букIинчIо. Гьев дагъистаниясул
букIараб тIадегIанаб хIурмат-къадруялъулги ва гьесулъ букIараб кIудияб
устарлъиялъулги бицуна Селим III султанасул эбел ? Михрам шагь Султанил
хабада хъвай-хъвагIай гьесул квералъ гьабураб букIиналъги?.
Гьединавго, хатI берцинлъиялъул рахъалъ машгьурлъарав гIалимчи
ХIусейн ибн ГIабдуллагь Дагъистаниясул ирс лъугьана лъабгониги халкъалъул
? дагъистаниязул, турказул ва босниязул маданияталъе гIахьалаблъун. Гьесул
гIумруялъулги хIаракатчилъиялъулги хIакъалъулъ цIакъго дагьал гурони
баянал кодоре щун гьечIо. Гьес ? балугълъиялде вахарав чияс, гьижра гьабун
буго Дагъистаналдаса ГIусмани империялде. Гьенисаги ХIусейн ибн
ГIабдуллагь Дагъистани гочун вуго доб заманалда гьеб империялде гьоркьобе
унеб букIараб Босния ва Герцоговина вилаяталде, цинги, Аллагьасул
къадаралде щвезегIан, гьениб гIумруги гьабун буго гьев мугьажирас. Гьеб
ракьалъул губернаторлъун доб заманалда вукIарав Фазил-паша Шериповичасул
тIадкъаялда рекъон, гьев дагъистанияс хъвана Къуръан (1259 соналъул ражаб
моцI/1849 соналъул май-июнь). 1879 соналда гьеб сайгъат гьабун букIана
Сараево шагьаралъе ва гьанжеги гьеб цIунун буго гьениб Миллияб
библиотекаялда.
ХIХ гIасруялъул кIиабилеб бащалъуда ? ХХ гIасруялъул байбихьуда
ГIусмани империялда рукIарал Дагъистаналдаса гIалимзабазул къадар гIемерго
цIикIкIана Кавказалъулаб рагъдаса хадур гьенире гочараздалъун. Гьезда
гьоркьор рукIана Гъазигъумекиса Жамалуддин, МухIамад ал-Мадани бин
ГIусман Дагъистани, Сайид АхIмад ХIусамеддин ал-Руккали, ГIумар-хIажи
Зиявудин Дагъистани, ГIумар Хулуси Дагъистанли, Шарапудин ибн
ГIабдурашид Дагъистани, шайих Сервет Акдагъ, шайих Акнадаса
НурмухIамад, шайих Гуниса МухIамад-Загьид, шайих Хунзахъа ХIажил
МухIамад ва цогидалги. Мантикъалъул (логика), мазгьабазул, пикъгьиялъул,
философиялъул, хIадисазул, тасавупалъул, Къуръаналъе тапсиразул,
каллиграфиялъул рахъалъ ва исламалъул гIелмабазул бутIабазда гьез гIараб ва
турк мацIазда гIуцIарал асарал ана бусурбабазул гIелмуялъулги,
маданияталъулги, адабияталъулги хазинаялда гьоркьоре, гьез кIудияб бутIа
лъуна гIусмани жамгIияталъул гIумруялъулъ.
ГIусмани империялда исламияб гIелму цебетIезабиялъулъ ва
бечелъизабиялъулъ цIикIкIараб бутIа лъуразда гьоркьов рехсезе мустахIикъав
вуго динияв гIалимчи, философ, адабиятчи ва жамгIияв хIаракатчи,
тIарикъаталъул шайих Сайид АхIмад ХIусамеддин ал-Руккали (1848?1923).
Гьев гьавуна Дагъистаналъул Руккел росулъ сайидзабазул ? МухIамад
аварагасул наслуялъул гIадамазул хъизамалда. Байбихьул динияб лъай гьесие
щвана жиндирго инсудаса ? Сайид МухIамадидасан. Гьелъул хIакъалъулъ
машгьурав востоковед-тюрколог В.А. Гордлевскияс хъвалеб буго: ?АхIмадица
16 сон бараб мехалда хвана гьесул эмен. Амма гьев гIолохъанчиясе рес ккун
букIана Димишкъуялда хварав ГIабдуллагь Дехлевиясдасан гIелму босарав
жиндирго инсуца динияб гIелмуялдасан кьурал дарсазухъ гIенеккун, лъикIаб
лъай босизе?. Гьелдаса хадуб Сайид АхIмадица жиндирго лъай борхизабуна
Сугъралъ росулъ, цIар рагIарав гIалимчи, накъшубандияб тIарикъаталъул
шайих ГIабдурахIман-хIажиясда цеве цIалун.
Пачаясул Россиялъ Кавказалда кверщел гьабун хадуса, ал-Руккалиясул
хъизан гочана ГIусмани империялде. 1860 соналда Сайид АхIмадица, инсуда
цадахъ ун, хIеж борхана. ВатIаналде тIадвуссун вачIунаго, гьев Димишкъуялда
чIана ва гьенив чIахIиял гIалимзабазда цеве цIалун, динияб гIелмуялъул
тIадегIанаб лъай босана.
1871 соналда ал-Руккали Мадинаялде ана, гьенибги жиндирго лъай жеги
камиллъизабизе бокьун. Чанго соналдасан гьев Истамбулалде тIадвуссана,
гьениб гьесие квербакъи гьабуна шайих Ширвани Халил-пашаца.
Сайид АхIмадида лъалаан, диниял гIелмаби гурелги, дунявиял
гIелмабиги. Гьев машгъуллъун вукIана биологиялде, хIисаб гIелмуялде
(математика), тIибб гIелмуялде (медицина) ва гь. ц. Жеги гIолохъанлъудаго
гьев рикIкIунев вукIана диниял гIелмабазе гьунар бугев чилъун. Гьес
Бурсаялда, Сивасалда, Истамбулалда ва улкаялъул цогидалги шагьаразда
рагьана динияб лъай кьеялъул мактабал. ГIелмиял хIалтIаби гьес хъвалаан
гIараб ва турк мацIазда. Гьезда гьоркьоса халкъалда жанир тIиритIараллъун
лъугьана ?Къуръаналъул сурабазул хаслъаби?, ?МухIамад аварагасул
хъизамалъул мавлидал?, ?Къуръаналъул тапсир?, ?ТIадегIанаб къуваталъул
балъголъи?,
?Вализабазул
мурадал?
ва
цогидалги.
Турциялда
гIолохъантурказул кверщел билълъанхъараб заманалда, Сайид АхIмад
цевевахъана хIукуматалъул жанисеб ва къватIисеб политика квешго какун.
Гьелъухъ тамихIалъе гьев 1913 соналда витIана Африкаялде, Ливиялъул
Триполи шагьаралде. Гьениб чанго сон бана тIадчагIазул хъаравуллъиялда
гъоркь.
1914 соналда Сайид АхIмадица Дагъистаналъул диниял гIалимзабазухъе
битIун бачIана гIараб мацIалда хъвараб хасаб рисалат. Гьелда жаниб гьес
загьир гьабулеб букIана жиндирго умумузул ватIаналда гIадамазул гIамалхасият хисулеб букIиналъ ва исламалъул аслиял шартIал тIуразариялъул рахъ
загIиплъулеб букIиналъ жиндир рекIел рахIат хвезабулеб букIин. Гьес
Дагъистаналъул диниял гIалимазде хитIаб гьабулеб букIана, ворейин, нужеца
исламалда жаниб рикьи ккезе биччагейилан, нужедаго гьоркьобги дагIба-рагIи
ккеялдаса цIунейилан. ?Ле, нуж, исламалъул къадруял гIадамал! ? ан хъван
букIана гьес. ? Ле, нуж, гIакъилал ва пасихIал хIаракатчагIи! Нужер
каламалъулъги ишалъулъги цоцазда ричIчIи тIалаб гьабе. Воре, нуж,
суннаталдаса кьуруге. Киналго гIалимазул ишалги гIамалалги цого рукIиналъул
даражаялде рахине хIаракат бахъе!?
Турказул
бусурбабазулгун
Дагъистаналъул
маданияталъулги
адабияталъулги хазиналъун лъугьана лъабго мацIалда, ай магIарул, гIараб ва
турк мацIазда гIелмуялъул гIемерал батIи-батIиял бутIабазда хъвадарун,
ГIусмани империялъул машгьурав динияв хIаракатчи ГIумар-хIажи Зиявудин
Дагъистанияс (1849?1921) нахъе тараб ирс. Дагъистаналда гьев машгьурлъун
вукIана Миякьоса ГIадул вас ГIумар абураб цIаралда гъоркь. Октябралъул
инкъилаб ккелелдего ГIумар-хIажи Зиявудинил шигIриял асарал ва диниял
гIелмиял хIалтIаби Турциялда басмаялда рахъун рукIана ва халкъалда гьоркьор
гьел цIакъго тIиритIунги рукIана.
Шайих ГIумар-хIажи Зиявудиние БетIергьанасдасан насиблъун батана
халатабилан рикIкIине бегьулеб ва гIемерал ишаздалъун бечелъараб гIумру.
Гьев гьавуна Дагъистаналъул Миякьоб росулъ 1849 соналда. Гьесул эмен
ГIабдуллагь (Ал-хIажи-ГIабдуллагь ад-Дагъистани ал-Авари) вукIана
машгьурав динияв гIалимчи. ГIараб мацIалъулги исламияб гIелмуялъулги
тIоцересел дарсал ГIумар-хIажие щвана росдал мадрасаялъул мударрислъун
хIалтIулев вукIарав инсудаса. Хадусел соназда гьев гIолохъанчи гIелму тIалаб
цIалана МагIарухъ, Дагъистаналда батIи-батIиял росабалъ. Масала, ГIумархIажи Зиявудин цIалана цIар рагIарав динияв гIалимчи ЧIикIаса
ХIамзатхIажиясда цеве.
ХIХ гIасруялъул 60-абилел соназул байбихьуда ? 70-абилезул ахиралда
политикиял ва диниял гIиллабазе гIоло ГIумар-хIажи Зиявудин гочана
ГIусмани империялде. Дагъистаналъул мугьажираздаса гIуцIараб ва имам
Шамилил вас ГъазимухIамадица
бетIерлъи гьабулеб букIараб полкалде
лъугьана, 1877?1878 соназда гIурусазулгун турказул рагъулъ гIахьаллъана.
Рагъдаса хадув ГIумар-хIажи Истамбулалде гочана, накъшубандияб
тIарикъаталъул хIамидия гIаркьелалъул муридлъун лъугьана. Доб заманалда
гьелъие бетIерлъи гьабулеб букIана ГIусмани империялда ва бусурбабазул
дунялалда машгьурлъарав динияв хIаракатчи, шайих АхIмад Зиявудин
Гюмюшханелица (1813?1893).
Истамбулалда, Фатма Султанил мажгиталда цебе дарбишазе рагьараб
петералда динияб лъай камиллъизабиялда тIад хIалтIулев вукIана ГIумар-хIажи
Зиявудин. Тапсиралъул, хIадисазул, исламияб логикаялъулгун психологиялъул
ва цогидалги бутIабазда гIелму гъваридго лъазабиялда цадахъ, гьев вахана
тасавупалъул (тIарикъаталъул) тIолалго болъабазул борхалъуде. Гьелъухъ
балагьун, АхIмад Зиявудин Гюмюшханелица гьесие кьуна халип, ай киналго
бусурбабазул бетIер абураб цIар.
1879 соналда ГIумар-хIажи Зиявудиница кьуна муфтиясул цIаралъе
пачалихъияб экзамен, гьев тIамуна Эдирне шагьаралда полкалъул муфтилъун
ва гьенив хутIана 1896 соналда рагъулаб хъулухъалдаса эркенлъизегIан.
1896 соналда ГIумар-хIажи Зиявудин тIамуна Малкар шагьаралъул
къадилъун. Гьенив гьев хIалтIана жиндирго лъай жеги камиллъизабиялда тIад.
1906 соналда гьев вачана Текирдагъ шагьаралде къадилъун. Гьениб бана кIиго
сон. Гьелдаса хадуб, хъулухъалъул болжал лъугIидал, хъизангун цадахъ
Истамбулалде гочана.
ГIусмани империялда буржуазияб инкъилаб бергьаралдаса хадуб 1908
соналда кIиабилеб конституция къабул гьабуна. ГIумар-хIажица гIараб
мацIалда хъвана гIолохъантурказул цIияб хIукуматалъул судалъулал ва
ихтияразулал реформаби какараб ва падишагьасул политикаялъул рахъккураб
гIелмияб хIалтIи.
Улкаялъул цIияб
конституциялдехун гьесул бербалагьиялъухъ
тамихIалъе хIукуматалъ ГIумар-хIажи Зиявудин Мадинаялде витIана ва анкьго
моцI гьениб базе ккана. Мадинаялда вугеб заманалда шайихасул лъай-хъвай
ккана доб заманалда Мадинаялда вукIарав Египеталъул кверщелчи Хидив
ГIаббас ХIилми-пашалгун. ХIилми-пашаца гьев машгьурав динияв гIалимчи
жиндихъего ахIана. ГIумар-хIажи Зиявудиница гьеб къабул гьабуна ва
хъизангун цадахъ Къагьиралде гочана. Гьедин Египеталъул тахшагьаралда гьес
чанго сон бана исламияб гIелмуялъул ва ихтияразул батIи-батIиял суалаздасан
гьеб улкаялъул кверщелчиясе насихIаталги гьарун.
1916 соналда ГIумар-хIажи Зиявудин хъизангун цадахъ Египеталдаса
Истамбулалде тIадвуссана. Гьеб заманалда хвана хIамидияб гIаркьелалъул
бетIер, шайих ИсмагIил Нежати-апанди. Гьесул бакIалде тIамизе шайих АхIмад
Зиявудин Гюмюшханелил цересел муридазда гьоркьоса тIаса вищана ГIумархIажи Зиявудин. Гьелъие гIиллалъунги рикIкIана гьев вукIин цIикIкIараб
пагьму-гьунаралъул, тасавупалъул тIолабго гIелму тIокIкIун лъалев чи.
Гьеб хъулухъалда вугеб заманалда, ГIумар-хIажи Зиявудиница
байбихьана Гюмюшханелил петералда шаригIаталъул ва тасавуфалъул дарсал
кьезе. Гьебго заманалда гьес хIадисазул ва мазгьабазул бицарал лекциял
цIалулаан ?Мадрасат-уль-Мутахассис? абураб мадрасаялъул мударрислъунги
хIалтIун.
Турциялда ГIумар-хIажи Зиявудинил букIараб кIудияб къадрукъиматалъулги гьесул цIар машгьурлъун букIиналъулги бицунеб цо хIужа
рехсезин. 1919 соналда ГIусмани империялъул ахирисев султан МехIмед УI
(ВахIидеддин) живго вачIана Дагъистаналдаса динияв гIалимчиясухъе
мадрасаялде, улкаялъул шайхулисламасул хъулухъ (пачалихъалда бищунго
тIадагIанаб даражаялъул иш) тIаде босейилан абизе. Амма падишагьасул гьел
рагIабазе ГIумар-хIажица инкар гьабуна, тушбабазул кверщаликь бугеб
пачалихъалда патва кьеялъул пайда букIунарилан.
ТIадехун рехсовухъе, ГIумар-хIажи Зиявудин вукIана кIудияб
гIелмуялъул бетIергьанлъун вахъарав чи, шагIир ва таржаман. Рахьдал
мацIалде тIадеги, гьесда лъикIго лъалаан гIараб, турк, лъарагI мацIал,
бажарулаан парс ва гIурус мацIазда кIалъазе. Гьесул динияб гIелмуялъулги
адабияталъулги ирс гIемеррахъазулаблъун лъугьун букIана. ГIолохъанаб
мехалдаго гьев вукIана мавлидазул ва динияб адабияталъул асаразул
авторлъун, гьес гIелмиял хIалтIаби руссинаруна гIараб мацIалдаса турк
мацIалде.
ГIумар-хIажи Зиявудин Дагъистаниязул гIелмиял хIалтIабазда гьоркьоб
халкъалда жаниб бищун тIибитIараблъун лъугьана лъабго жилдалдаса (том)
гIуцIараб, гIараб мацIалда хъвараб, Бухариясул хIадисал данде гьарураб
?Зубдат-ул Бухари? абураб мажмугI. Чанго нухалъ Турциялда цIидасан
басмаялда бахъараб гьеб мажмугI лъугьана МухIамад аварагасул хIадисал
дандеросиялъулги, гIараб мацIалдаса турк мацIалде руссинариялъулги, гьезул
щибалъе турк мацIалда баян кьеялъулги рахъалъ исламалъул тарихалда жаниб
жеги киданиги букIинчIеб, лъицаниги квер бачIого хутIараб хIалтIилъун. Гьеб
сабаблъун ГIумар-хIажи Зиявудин Дагъистаниги ана хIадисазул рахъалъ
исламалъул киналго улкабазда бищунго машгьурал гIалимзабазул
сияхIалде.Турциялдаса публицист Гьулия Йилмазил пикруялда рекъон,
хIадисазулги, пикъгьиялъулги (исламалъул юриспруденция), тажвидалъулги
(Къуръан битIун цIалиялъул гIелму), къирааталъулги (Къуръан цIалиялъе
бажари-гьунар) ва гIелмуялъул цогидалги бутIабаздасан хъварал ва
тасавупалъул магIна загьир гьабурал хIалтIабазул автор хIисабалда гьесул цIар
тIибитIун букIана тIолабго бусурман дунялалда.
ГIумар-хIажи Зиявудин Дагъистани хвана Истамбул шагьаралда,
гIумруялъул 72 соналъул гIужалде вахараб мехалда, 1921 соналъул 19
ноябралда. Улкаялда цере гьарурал хъулухъазул хIурматалда гьев вукъана цIар
рагIарал политиказул, рагъулал церехъабазул, гIалимзабазул, миллияб
маданияталъул хIаракатчагIазул хобал ругеб бакIалда ? Сулеймания
мажгиталъул азбаралда.
Дагъистаналдаса
Турциялде
гочаразда
гьоркьоса
гьенир
машгьурлъаразул ва тарихалда гьоркьоре аразул сияхIалда руго диниял
гIалимзаби гурелги, ГIусмани пачалихъалъул жамгIиялгун политикиял ва
диниял ишазул рорхатал тахазда гIодор чIезе мустахIикълъаралги. Гьединазул
бицани, хIикматаб къисматалъул чи вукIун вуго ГIумар Хулуси-апанди
Дагъистанли.
ГIумар Хулуси-апанди гьавуна 1857 соналда Гьидерил жамагIаталде
гьоркьобе унеб цо росулъ, МухIамад-ГIали абурав гIалимчиясул хъизамалда.
Байбихьул динияб лъай гьесие щвана жиндирго ватIаналда. ХIХ гIасруялъул
70-абилел соназда гьев Турциялде гочана, Гьенибги хIаракат бахъана жиндирго
лъай борхизабизе, хасго тIадчIун хIалтIана пикъгьиялъул гIелму гъваридго
лъазабиялда.
Гьенибго
ГIумарие
изну
щвана
тIарикъаталъул
хIаракатчилъиялъеги. Жиндирго лъай жеги борхизабиялдаго цадахъ, гьес
лъугIизабуна Бурса шагьаралъул педагогияб училище, цинги цIалана Судиязул
школалда.
ЦIалун вахъараб заманалда цадахъго тIубазабулеб букIана
мугIалимасулги судиясулги хIалтIи.
ЛъикIаб хIадурлъиги хIалбихьиги бугев ГIумар Хулуси 1912 соналда
тIамуна ГIусмани империялъул диниял ишал лъазариялъул комиссиялъул
бетIерлъун. Гьелдаса хадув вищана Анатолиялъул ТIадегIанаб рагъулаб
судалъул членлъун.
1917 соналда ГIумар Хулуси тIамуна ГIусмани империялъул
Кассациялъулаб суд шаригIаталде дандекколеб куцалде бачун, судалъул ишал
тIуразариялъул комитеталъул бетIерлъун.
Гьеб букIана турказул пачалихъалъе цIакъ захIматаб заман. ТIалъиялда
букIараб ?Цолъи ва цебетIей? абураб гIолохъантурказул партиялъ хIаракат
бахъулеб букIана улка ТIоцебесеб дунялалъул рагъде гъорлъе цIазе.
Германиягун ва Италиягун цолъун, турказул пачалихъ багъулеб букIана
Антантаялъул къуватазда данде. Империялда цIакъго захIматаб хIал лъугьун
букIана: экономика загIиплъун букIана, хIалтIи гьечIого хутIун вукIана аза-азар
чи, улка букIана тIубанго щущан инехъин, цоялда хадуб цогидалъ хисулеб
букIана хIукумат ва гь. ц. Гьединаб ахIвал-хIалалда АхIмад Иззет-пашал
бетIерлъиялда гIуцIараб цо хIукуматалъ ГIумар Хулуси-апандиясда тIадкъан
букIана улкаялъул шайхулисламасул ишал ДАГЪИСТАНИЯЛтIуразаризе.
Гьеб хъулухъалда гьев хутIана цIакъго дагьаб заманалда ? 1918 соналъул 14
октябралдаса гьебго соналъул 8 ноябралде щвезегIан.
Карзег СалихI-пашал бетIерлъиялда гIуцIараб хадусеб хIукуматалъ
ГIумар Хулуси-апанди тIамуна вакъпуялъул ишазул рахъалъ министрлъун.
Гьеб хъулухъалдаги гьев халат хутIичIо, доб заманалда Ататюркил
бетIерлъиялда миллияб эркенлъиялъе гIоло хIаракаталде данде Антантаялъул
къуватаз багъаризабураб рагъул рахъ кколеб букIинчIелъул. Гьеб гIиллаялъе
гIоло кабинеталъул бетIер Карзег СалихI-пашагун цадахъ ГIумар Хулусиапанди хIукуматалда гьоркьоса нахъе ана.
Дагъистаналъул
мугьажирзабазда
гьоркьоса
рахъарал
диниял
гIалимзабазул гIемергIасрабазулаб хIаракатчилъиялъ гвангъараб лъалкI тана
ГIусмани жамгIияталъул гIумруялъул батIи-батIиял бутIабазда. Гьезул
тIадегIанаб къадру-къиматалъги, гъваридаб лъаялъги, камилаб хIалбихьиялъги
цебетIезабуна исламияб гIелму, турказул рухIияб бечелъиялъулъ кIудияб бутIа
лъуна чIахIиял гIелмиял хIалтIабаз, гьеб кинабго лъугьана хадусел гIелазе
гIибратлъун, пайдаяб насихIатлъун, даимго кIочене бегьулареб дарслъун.
Документ
Категория
Пионер
Просмотров
47
Размер файла
87 Кб
Теги
машгьурал, дагъистаниял, империялъул, г1усмани, диниял, чаг1и
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа