close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

40 hadiske sharh

код для вставкиСкачать
Хадисы
«40 хәдис»кә
Имам әнНәвәвинең
аңлатмасы
1
Китапны басмага әзерләде:
Нурислам Ибраһимов
2
Бисмилләһир-рахмәнир-рахим
Дөньяларның Раббысы, күкләр һәм җирне Саклаучы, барлык
мәхлуклар белән Идарә итүче, кешеләргә шәригатьне өйрәтер өчен
пәйгамбәрләр җибәрүче Аллаһыга дан. Мин Аның барлык яхшылыклары
өчен рәхмәт әйтәм, Ул бирә тор-ган нигъмәтләрне арттыруын сорыйм.
Мөхәммәтнең Аның колы, пәйгамбәре, сөеклесе, иң яхшы мәхлугы икәненә
ша-һитлык бирәм. Шулай ук, аның заман ахырына кадәр бетмәс-лек
могҗиза булган Коръән белән, һидәят юлын яктыртучы сөннәт белән
хөрмәтләнүен таныйм. Аллаһы Тәгалә аның үзенә дә, башка
пәйгамбәрләргә дә, аларның гаиләсенә дә – барлык тугрылыклы бәндәләргә
мәрхәмәтле булсын.
Галимнәр диннең төрле өлкәсенә караган кырык хәдис кергән бик күп
китаплар язганнар. Мин дә алар кебек кырык хәдис җыю теләге белән, шул
эшемне мөбарәк кылуын сорап, Аллаһы Тәгаләгә мөрәҗәгать иттем.
Шунысын да әйтеп үтәргә кирәк, кайбер галимнәр – диннең
нигезләре, икенчеләре – тармаклары, өченчеләре җиһат турында,
дүртенчеләре – тыелып яшәү, бишенчеләре – әдәп, алтынчылары вәгазьләр
турында кырык хәдис җыйганнар. Әлеге җыентыкларны төзү югары
максатларны күз алдында тоткан, Аллаһ ул кешеләрдән канәгать булсын.
Ләкин мин бө-тен нәрсәне үз эченә алган, һәрберсе диннең бер нигезен
тәш-кил иткән кырык хәдис тупларга теләдем. Моннан тыш, һәр хәдис
сахих дөрес) булып, аларның күп өлеше Мөслим һәм Бохариның
«Сахих»ларында китерелә. Аларны истә калдыру җиңелрәк булсын һәм
күбрәк файда китерсеннәр өчен, мин аларның иснәдләрен риваять кылучы
кешеләр чылбырын) төшереп калдырдым.
Мин бу эшемне Аллаһыга тапшырам. Изгелекләрнең чыганагы
булган, ярдәм һәм шәфкать бирүче Аллаһыга мактау!
Имам ән-Нәвәви.
3
Эшләр нияткә карап бәяләнә
ِ ‫اب ر‬
ِ‫ َع ْن أ َِمي ِر الْم ْؤِمنِين أَب‬1
َّ
ِ
ٍ
ِ
: ‫ال‬
‫ط‬
‫خ‬
ْ
‫ل‬
‫ا‬
‫ن‬
‫ب‬
‫ر‬
‫م‬
‫ع‬
‫ص‬
‫ف‬
‫ح‬
‫ي‬
َ َ‫ض َي اللَّهُ َع ْنهُ ق‬
ْ
َ
ُ
ْ
َ
َ
َ ُ
ََ
ِ َّ‫ال بِالنِّ ي‬
‫ات َوإِنَّ َما لِ ُك ِّل ْام ِر ٍئ َما نَ َوى‬
ُ ‫ إِنَّ َما األَ ْع َم‬: ‫ول‬
ُ ‫ يَ ُق‬ ‫ول اللَّ ِه‬
َ ‫ت َر ُس‬
ُ ‫َس ِم ْع‬
ِ ْ َ‫ت ِهجرتُه إِلَى اللَّ ِه ورسولِ ِه فَ ِهجرتُه إِلَى اللَّ ِه ورسولِ ِه ومن َكان‬
ُ‫ت ه ْج َرتُه‬
ُ َْ
ُ َ ْ ْ َ‫فَ َم ْن َكان‬
ْ ََ ُ ََ
ُ ََ
ِ
ِ ٍ
ِ
‫اج َر إِلَْي ِه‬
َ ‫ل ُدنْ يَا يُصيبُ َها أَ ِو ْام َرأَة يَ ْنك ُح َها فَ ِه ْج َرتُهُ إِلَى َما َه‬
Мөэминнәрнең әмире Әбү Хафс Гомәр бине Хаттап
разыяллаһү ганһү әйткән: «Мин Аллаһының Илчесенең
болай дигәнен ишеттем: «Дөреслектә, эшләр ният белән
генә бәяләнәләр. Һәр кешегә үзе ирешергә ниятләгән нәрсә генә булачак. Шулай итеп, Аллаһыга һәм Аның Илчесенә һиҗрәт кылучы Аллаһыга һәм Аның Илчесенә һиҗрәт
кылачак. Дөнья максаты яки өйләнергә теләгән хатын-кыз
өчен һиҗрәт кылучы үзе ниятләгән нәрсә өчен һиҗрәт кылачак».1
Хәдиснең әһәмияте
Дөреслектә, бу хәдис – Исламның терәге дип аталучы
хәдисләрнең берсе. Ул диннең нигезе һәм хөкемнәренең
берсен үз эченә ала. Әбү Давыт әйткән: «Чынлыкта, эшләрнең нияткә карап бәяләнүе турындагы хәдис Исламның
яртысын тәшкил итә. Чөнки дин яки ачык, яки яшерен була ала. Ачыгы – гамәл, яшерене – ният».
Имам Әхмәт һәм Шәфигый: «Эшләр нияткә карап
билгеләнүе турындагы хәдис гыйлемнең өчтән берен тәшкил итә. Чөнки бәндә нәрсәне булса да йөрәк, тел, әгъзалар ярдәмендә генә таба ала. Шулай итеп, йөрәктә барлыкка килә торган ният әлеге өлешнең берсе булып тора», –
дип әйткәннәр.
Менә шуңа күрә дә, галимнәр әлеге хәдисне китапларының, хезмәтләренең башына куярга яратканнар. Мәсәлән, Бохари үзенең «Сахих»ын, Нәвәви өч әсәрен: «Изгеләр бакчасы», «Искә алулар», «Нәвәвинең кырык хәдисе»
4
әлеге хәдис белән башлый. Моның максаты гыйлем алучы
кешенең ниятен Аллаһ ризалыгы өчен генә гыйлем алуга,
изге гамәлләр кылуга юнәлдерүдән гыйбарәт. Пәйгамбәр
галәйһиссәләмнең әлеге хәдисне вәгазь вакытында әйтүе
дә аның әһәмиятле икәнен күрсәтә. Әбү Гобәйд әйткән:
«Хәдисләр арасында әлеге хәдис кебек үк файда һәм мәгънәгә ия булучы башка хәдис юк».
Хәдиснең әйтелү сәбәбе
Ибне Мәсгут әйткән: «Безнең арабызда Өмме Кайс
дигән хатынга өйләнергә теләгән кеше бар иде. Ләкин ул
хатын, тегесе күчеп килмәсә, аңа кияүгә чыгудан баш
тартты. Шуңа күрә, ул кеше күчеп килде дә аңа өйләнде.
Аннары без аны «Өмме Кайсның күчеп килүчесе» дип
атый башладык».
Ибне Мәсгут: «Дөнья кирәк-ярагы өчен һиҗрәт кылучы Өмме Кайска өйләнү нияте белән күчеп килеп, соңыннан «Өмме Кайсның күчеп килүчесе» дип аталучы кеше
кебек үк әҗер алачак», – дигән.
Хәдисне аңлау
1. Ният – зарури шарт.
Галимнәрнең бердәм фикере буенча, эшкә лаеклы мөселманнар тарафыннан кылына торган гамәлләр ният белән эшләнсә генә, шәригатьтә исәпкә алыначаклар.
Намаз, хаҗ, ураза кебек теге яки бу гыйбадәтне кылганда ният аның бер нигезе санала. Аннан башка әлеге
гыйбадәт кабул булмый. Гыйбадәтне кылуга ярдәм итүче
гамәлләргә, мәсәлән, тәһарәт, госелгә килгәндә, хәнәфи
галимнәре болай диләр: «Тиешле ният – аларның камиллегенең һәм әҗергә лаеклы булуның шарты». Ә шәфигый
галимнәре һәм башкалар: «Ният – аларның дөреслегенең
зарури шарты. Чөнки әлеге эшләр тиешле ният булганда
гына дөрес булачак», – диләр.
2. Ниятнең вакыты һәм урыны.
5
Теге яки бу гыйбадәткә тотынганда кеше билгеле бер
нияткә ия булырга тиеш. Мәсәлән, намаз башлаганда –
«Аллаһ бөек!» – дип әйтергә, хаҗда ихрам кияргә кирәк.
Уразага килгәндә, аны алдан ният кылып кую да җитә.
Чөнки таң атканны белү бик авыр.
Ниятнең урыны – йөрәк.
Нияткә караган зарури шарт – теләгән нәрсәне билгеләү һәм аны башкалардан аеру. Шуңа күрә, намаз уку нияте генә җитми. Нинди намаз – өйләме, икендеме һ.б. –
укыйсыңны билгеләргә кирәк.
3. Күчеп китүнең һиҗрәт) фарызлыгы.
Монда мөселманнарның дини бурычларын үти
алмаган урыннарыннан шуны эшләп була торган урынга
күчеп ки-түләре күз алдында тотыла. Әлеге хөкем
һәрвакытта да, бернинди чикләрсез гамәлдә булачак.
ِ
Пәйгамбәр галәй-һиссәләмнең: ‫ج َرَة بَ ْع َد الْ َف ْت ِح‬
ْ ‫ال ه‬ «Җиңүдән соң һиҗрәтнең кирәге юк», дигән сүзләренә килгәндә,
ул Мәккәне яулап алганнан соң аннан күчеп китүнең кирәге юк икәнне аңлата.
Моннан тыш, Аллаһ тыйган нәрсә дә «һиҗрәт» дип
атала. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ُ‫ج َر َما نَ َهى اللَّهُ َع ْنه‬
َ ‫ َوال ُْم َهاج ُر َم ْن َه‬
«... Аллаһ тыйганны калдыручы мөһаҗир була».
Мәсәлән, мөселманга кардәшен өч көннән дә күбрәк
вакытка калдырырга, хатынга ирнең түшәген калдырырга
ярамый. Әмма кайчакта мөселманга гөнаһ кылган кардәшен калдыру, итәгатьсезлек күрсәткән хатынны, җәза йөзеннән, билгеле бер вакытта калдыру рөхсәт ителә.
4. Әлеге хәдистән аңлашылганча, берәр кеше гамәл
кылырга ниятләп тә, аңа авыру, үлем кебек сәбәпләр комачауласа, ул кеше моның өчен барыбер әҗер алачак. Бәйдави әйткән: «Тиешле ниятсез кылынган гамәлләр дөрес
булмый. Чөнки гамәлсез ният өчен әҗер бирелә, ә ниятсез
6
‫‪гамәл юкка чыга. Гамәлгә карата ният тәндәге җанга тиң:‬‬
‫‪тән җансыз яши алмый, ә җан тәнсез дә юкка чыкмый».‬‬
‫‪5. Ахирәттә әҗер, бу дөньяда ярдәм алу һәм уңышка‬‬
‫‪ирешү өчен, әлеге хәдис безне эчкерсезлеккә өнди.‬‬
‫‪6. Яхшы ният, ихласлык, Аллаһының ризалыгын‬‬
‫‪алырга теләү сәбәпле һәр файдалы һәм яхшы гамәл гыйба‬‬‫‪дәткә әверелә.‬‬
‫‪Ислам, иман һәм ихсан‬‬
‫‪َ  2‬عن عُمر ر ِ‬
‫ال ‪ :‬بَ ْي نَما نَ ْحن ُجلُوس ِع ْن َد ر ُس ِ‬
‫ول اللَّ ِه‬
‫ضا قَ َ‬
‫ض َي اللَّهُ َع ْنهُ أَيْ ً‬
‫ٌ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ْ ََ َ‬
‫ُ‬
‫اض الثِّيَ ِ‬
‫اب َش ِدي ُد َس َو ِاد َّ‬
‫ات يَ ْوٍم إِ ْذ طَلَ َع َعلَْي نَا َر ُج ٌل َش ِدي ُد بَيَ ِ‬
‫الش َع ِر ‪ ،‬ال‬
‫‪َ ‬ذ َ‬
‫الس َف ِر وال ي ع ِرفُه ِ‬
‫ي رى َعلَي ِ‬
‫َسنَ َد‬
‫ل‬
‫ج‬
‫َّى‬
‫ت‬
‫ح‬
‫‪،‬‬
‫د‬
‫َح‬
‫أ‬
‫َّا‬
‫ن‬
‫م‬
‫ر‬
‫َث‬
‫أ‬
‫ه‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َّ‬
‫ٌ‬
‫ُ‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫س إِلَى النَّبِ ِّي ‪ ، ‬فَأ ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫َُ‬
‫َ‬
‫ال ‪ :‬يَا ُم َح َّم ُد أَ ْخبِ ْرنِي َع ِن‬
‫ض َع َك َّف ْي ِه َعلَى فَ ِخ َذيْ ِه ‪َ ،‬وقَ َ‬
‫ُرْكبَتَ ْي ِه إِلَى ُرْكبَتَ ْي ِه ؛ َوَو َ‬
‫ال رس ُ ِ‬
‫ا ِإل ْس ِ‬
‫الم أَ ْن تَ ْش َه َد أَ ْن ال إِلَهَ إِالَّ اللَّهُ َوأ َّ‬
‫َن‬
‫ول اللَّه ‪ : ‬ا ِإل ْس ُ‬
‫الم ‪ ،‬فَ َق َ َ ُ‬
‫ول اللَّ ِه ‪ ،‬وتُِ‬
‫الصال َة ‪َ ،‬وتُ ْؤتِي َّ‬
‫ضا َن ‪َ ،‬وتَ ُح َّج‬
‫يم‬
‫ق‬
‫ُم َح َّم ًدا َر ُس ُ‬
‫َّ‬
‫وم َرَم َ‬
‫الزَكا َة ‪َ ،‬وتَ ُ‬
‫ص َ‬
‫َ َ‬
‫َ‬
‫الْب ْي َ ِ‬
‫ِ‬
‫ص ِّدقُهُ ‪،‬‬
‫ت إِلَْي ِه َسبِيالً ‪ ،‬قَ َ‬
‫ص َدقْ َ‬
‫استَطَ ْع َ‬
‫ت إِن ْ‬
‫ت ‪ ،‬فَ َعج ْب نَا لَهُ يَ ْسأَلُهُ َويُ َ‬
‫ال ‪َ :‬‬
‫َ‬
‫ال ‪ :‬فَأَ ْخبِرنِي َع ِن ا ِإليم ِ‬
‫ال ‪ :‬أَ ْن تُ ْؤِم َن بِاللَّ ِه ‪َ ،‬وَمالئِ َكتِ ِه ‪َ ،‬وُكتُبِ ِه ‪َ ،‬وُر ُسلِ ِه‬
‫ان ‪ ،‬قَ َ‬
‫قَ َ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫‪ ،‬والْي وِم ِ‬
‫ال ‪ :‬فَأَ ْخبِ ْرنِي‬
‫ت ‪ ،‬قَ َ‬
‫اآلخ ِر ‪َ ،‬وتُ ْؤِم َن بِالْ َق َد ِر َخ ْي ِرِه َو َش ِّرِه قَ َ‬
‫ص َدقْ َ‬
‫ال ‪َ :‬‬
‫َ َْ‬
‫َع ِن ا ِإل ْحس ِ‬
‫اك ‪،‬‬
‫ان ‪ ،‬قَ َ‬
‫ك تَ َراهُ فَِإ ْن لَ ْم تَ ُك ْن تَ َراهُ فَِإنَّهُ يَ َر َ‬
‫ال ‪ :‬أَ ْن تَ ْعبُ َد اللَّهَ َكأَنَّ َ‬
‫َ‬
‫ال‬
‫السائِل ‪ ،‬قَ َ‬
‫ال ‪َ :‬ما ال َْم ْس ُؤ ُ‬
‫اع ِة ‪ ،‬قَ َ‬
‫قَ َ‬
‫ول َع ْن َها بِأَ ْعلَ َم ِم َن َّ‬
‫ال ‪ :‬فَأَ ْخبِ ْرنِي َع ِن َّ‬
‫الس َ‬
‫ِ‬
‫ْح َفا َة الْعُ َرا َة‬
‫‪ :‬فَأَ ْخبِ ْرنِي َع ْن أ ََم َاراتِ َها ‪ ،‬قَ َ‬
‫ال ‪ :‬أَ ْن تَل َد األ ََمةُ َربَّتَ َها ‪َ ،‬وأَ ْن تَ َرى ال ُ‬
‫الش ِاء ي تَطَاولُو َن فِي الْب ْن ي ِ‬
‫ال ‪:‬‬
‫ت َملِيًّا ‪ ،‬ثُ َّم قَ َ‬
‫ان ‪ ،‬ثُ َّم انْطَلَ َق ‪ ،‬فَ لَبِثْ ُ‬
‫َُ‬
‫اء َّ َ َ‬
‫ال َْعالَةَ ِر َع َ‬
‫ْت ‪ :‬اللَّهُ ورسولُهُ أَ ْعلَم ‪ ،‬قَ َ ِ ِ‬
‫يل‬
‫يَا عُ َم ُر ‪ ،‬أَتَ ْد ِري َم ِن َّ‬
‫السائِ ُل ؟ قُل ُ‬
‫ََ ُ‬
‫ُ‬
‫ال ‪ :‬فَإنَّهُ ج ْب ِر ُ‬
‫ك ْم‪‬‬
‫أَتَا ُك ْم يُ َعلِّ ُم ُك ْم ِدينَ ُ‬
‫‪7‬‬
Гомәр разыяллаһү ганһү сөйләгән: «Бервакыт без
Пәйгамбәр янында утырганда, көтмәгәндә безнең янга күз
явын алырдай ак киемле, кап-кара чәчле кеше килде.
Аның кыяфәтенә караганда, мосафир дип әйтеп булмый
иде, без беребез дә аны танымадык. Ул, тезләре Пәйгамбәр галәйһиссәләмнекенә тиеп торырлык итеп, аның каршына утырды, кулларын үз тезләренә куйды һәм: «Әй Мөхәммәт, миңа Ислам турында сөйлә!» – диде. «Ислам –
«Аллаһыдан башка илаһ юк, Мөхәммәт – Аның Илчесе»
дип әйтү, намаз уку, зәкят түләү, Рамазанда ураза тоту,
булдыра алсаң Йортка хаҗ кылу ул », – дип җавап бирде
Мөхәммәт галәйһиссәләм. Әлеге кеше: «Син дөрес әйттең», – диде. Без аның Пәйгамбәр галәйһиссәләмгә сорау
бирүенә һәм үзе аның сүзләрен раславына аптырадык. Аннары ул: «Хәзер миңа иман турында сөйлә!» – дип әйтте.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм: «Иман – Аллаһыга,
Аның фәрештәләренә, Аның язуларына, Аның пәйгамбәрләренә, соңгы Көнгә, яхшының да, начарның да алдан
билгеләнүенә ышануың ул», – диде. Теге кеше тагын:
«Син дөрес әйттең», – диде. Аннары: «Миңа ихсан турында сөйлә!» – диде. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм:
«Ихсан – Аллаһыны күрмәсәң дә, Аны күргән кебек гыйбадәт кылу ул. Син Аны күрмәсәң дә, Ул һичшиксез сине
күрә», – дип җавап бирде. Шуннан соң ул: «Хәзер миңа
Сәгать турында сөйлә!» – диде. Аллаһының Илчесе: «Ул
турыда соралучы кеше сораучыдан күбрәк белми», – дип
әйтте. Кеше: «Алайса миңа аның галәмәтләрен сөйлә», –
диде. Аллаһының Илчесе: «Кыямәт якынаюның галәмәтләре – кол хатынның үз хуҗабикәсен тудыруы; яланаяк,
ялангач, ярлы көтүчеләрнең биек өй төзүдә бер-берсе белән ярышулары», – дип җавап бирде. Әлеге кеше китеп
күпмедер вакыт үткәч, Пәйгамбәр: «Әй Гомәр, миңа кем
сорау биргәнлеге сиңа мәгълүмме?» – дип сорады. Мин:
«Аллаһ һәм Аның Илчесе бу турыда яхшырак беләләр», –
8
дидем. Ул: «Чынлыкта, бу – Җәбраил, сезне динегезгә өйрәтергә килгән!» – дип әйтте».2
Хәдиснең әһәмияте
Ибне Дәкыйк Гыйд әйткән: «Бу – ачык һәм яшерен
гамәлләр турында сөйләүче бөек хәдис. Барлык шәригать
фәннәре аңа кайтарылалар һәм аннан тармакланалар. Чөнки ул сөннәт гыйлемен үз эченә ала һәм сөннәтнең анасы
булып тора. Шуның кебек үк, бөтен Коръәннең мәгънәсен
үз эченә туплаганга күрә, «Фатиха»ны да «Коръәннең анасы» дип атыйлар».
Хәдисне аңлау
1. Киемеңә һәм тышкы кыяфәтеңә игътибарлы булу.
Мәчеткә кергәнче яки гыйлем алу мәҗлесендә катнашканчы чиста кием кию яхшы. Мондый мәҗлесләрдә
һәм галимнәр янында әдәп кагыйдәләрен үтәргә кирәк.
Җәбраил галәйһиссәләм кешеләргә сүзләре белән бергә үз
гамәлләре һәм тышкы кыяфәте белән дә дәрес бирергә
килгән.
2. Ислам нәрсә ул?
«Ислам» сүзе Аллаһы Тәгаләгә итәгать итүне һәм
буйсынуны аңлата. Шәригать күзлегеннән Ислам биш баганага таяна: «Аллаһыдан башка илаһ юк, Мөхәммәт –
Аның Илчесе» дип шәһадәт бирү; үз вакытында, бөтен
шартларын үтәп, намаз уку; зәкят түләү; рамазанда ураза
тоту; мөмкинчелеге булган кешегә үз гомерендә бер мәртәбә Изге Йортка хаҗ кылу.
3. Иман нәрсә ул?
Гарәп телендә «иман» сүзе эчке килешү яки раслауны
аңлата. Шәригать күзлегеннән караганда, иман – Аллаһының булуына, Аның бер икәненә, иптәшләре-тиңдәшләре
юк икәнлегенә тирән ышану.
Шулай ук, Аның мәхлукларыннан булган фәрештәләренә ышану. Алар Аллаһының мөхтәрәм коллары, Аңа
итәгатьсезлек күрсәтмиләр, Аның боерыкларын үтиләр.
9
Фәрештәләрне Аллаһ нурдан яраткан, алар ризык ашамыйлар, җенесләргә бүленмиләр, үрчемиләр. Аларның санын Аллаһыдан башка беркем дә белми.
Моннан тыш, иман – Аллаһының Язуларына, кешеләр
үзгәрткәнче, аларның Аллаһының шәригате булуларына
ышану.
Иман – Аллаһ Үзенен мәхлуклары белән идарә итәргә
җибәргән, аларга Язулар биргән пәйгамбәрләргә, аларның
гөнаһ кылудан Аллаһ Үзе саклаган кешеләр булуга ышану.
Иман – Аллаһ кешеләрне кабердән чыгарачак, гамәлләре өчен хисап кылачак, әҗер-җәза бирәчәк Кыямәт көненә ышану.
Иман – галәмдәге барлык нәрсәнең Аллаһының тәкъдире белән булуына ышану.
Югарыда әйтелгән нәрсәләр иман нигезләренә керәләр. Аларга ышанучы котылачак һәм уңышка ирешәчәк.
Моны инкарь итүче хак юлдан тайпылачак һәм бәхетсезлеккә дучар булачак. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫ يا أَيُّها الَّ ِذين‬
ِ ‫آمنُوا بِاللَّ ِه ورسولِ ِه وال‬
ِ َ‫ْكت‬
‫اب الَّ ِذي نَ َّز َل‬
َ َ
َ ُ ََ
َ
ِ ‫َعلَى رسولِ ِه وال‬
ِ َ‫ْكت‬
‫اب الَّ ِذي أَنْ َز َل ِم ْن قَ ْب ُل َوَم ْن يَ ْك ُف ْر بِاللَّ ِه‬
َ َُ
ِ ‫ومالئِ َكتِ ِه وُكتبِ ِه ورسلِ ِه والْي وِم‬
 ‫ضالالً بَ ِعي ًدا‬
َ ‫ض َّل‬
َ ‫اآلخ ِر فَ َق ْد‬
ََ
َْ َ ُ َُ ُ َ
«Әй иман китерүче бәндәләр! Аллаһыга, Аның Илчесенә, Ул Үзенең Пәйгамбәренә җибәргән Язуга, Ул элек
җибәргән Язуга ышаныгыз. Аллаһыга, Аның фәрештәләренә, Аның Язуларына, Аның пәйгамбәрләренә Кыямәт
көненә ышанмаучы үтә адашуга биреләчәк».3
4. Ислам һәм иман.
Шулай итеп, аңлашылганча, «Ислам» һәм «иман»
лексик яктан да, шәригать күзлегеннән дә ике төрле сүз.
Әмма шәригать моңа киңрәк карый: кайчакта Ислам –
иман дип, иман Ислам дип килергә мөмкин. Чөнки Ислам10
сыз – иман, имансыз Ислам мәгънәсез була. Алар бер-берсеннән аерылгысыз. Димәк, һичшиксез йөрәк белән ышанырга, әгъзалар белән гамәл кылырга кирәк.
5. Ихсан нәрсә ул?
Ихсан – бер Аллаһыга гына эчкерсез һәм камил гыйбадәт ул. Ягъни, кеше гыйбадәт кылганда Аллаһыны күргән кебек кылырга тиеш. Моны булдыра алмасаң, «Ул сине күзәтеп тора» дип уйларга кирәк.
6. Кыямәт һәм аның галәмәтләре.
Кыямәтнең кайчан булачагын Аллаһыдан башка беркем дә белми. Шуңа күрә, Пәйгамбәр галәйһиссәләм Җәбраилгә болай дигән: ‫السائِ ِل‬
ُ ‫ َما ال َْم ْس ُؤ‬ «Бу туَّ ‫ول َع ْن َها بِأَ ْعلَ َم ِم َن‬
рыда соралучы кеше сораучыдан күбрәк белми». Әмма
Пәйгамбәр галәйһиссәләм аның якынаюын күрсәтүче берничә галәмәтне искә алган:
а) Билгеле бер вакытта әхлакый таркаулык барлыкка
килү. Шул чакта балалар ата-аналарын тыңламый башлаячак, хуҗалар колларына караган кебек караячак.
б) Бөтен нәрсә үзенең капма-каршысына әвереләчәк,
бөтен нәрсәдә тәртип бетәчәк: иң түбән кешеләр әлеге
җәмгыятьнең җитәкчеләре булачак; эшли белмәгән кешеләргә эш тапшырылачак; кешеләрнең акчалары күбәячәк,
алар байлыкка күмеләчәкләр, бер-берсе алдында үзләренең биек биналары белән мактанышачаклар; көтүче һәм
шуның кебек мохтаҗлыкта яшәүче кешеләр башкаларның
яхшылык кылулары сәбәпле кешеләр өстенә күтәреләчәкләр һәм алар белән идарә итәчәкләр.
7. Гыйлем мәсьәләсе.
Мөселман үзе өчен бу яки теге дөньяда файда китерә
торган нәрсә турында гына сорый, кирәкмәгән сораулар
бирми. Гыйлем алучылар мәҗлесенә килеп, кешеләр нәрсәне булса да белүгә мохтаҗ булып та, ул нәрсә турында
сорамаганнарын күрүче кеше нәкъ шулай эшләргә тиеш.
11
Җавапны белсә дә, башкаларга файдалы булсын өчен аңа
сорау бирергә кирәк. Әгәр кешедән ул белмәгән нәрсә турында сорасалар, «Мин белмим», – дип әйтергә кирәк. Бу
аның тәкъвалыгын һәм дөрес гыйлемгә ия икәнлеген күрсәтәчәк.
8. Тәрбия ысуллары.
Сорау бирү һәм җавап алу тәрбиянең уңышлы ысулларыннан санала. Бу турыда күп хәдисләрдә сөйләнә. Пәйгамбәребез галәйһиссәләм сәхабәләрен шул ысул белән
тәрбияләгән. Мондый юл белән тыңлаучыларның игътибарын яуларга һәм акылларын дөрес җавап кабул иттерергә
мөмкин.
Исламның терәкләре һәм бөек нигезләре
ِ ِ
ِ ‫اب ر‬
‫ض َي اللَّهُ َع ْن ُه َما‬
َّ ‫ َع ْن أَبِي َع ْب ِد‬ 3
َ ِ َّ‫الر ْح َم ِن َع ْبد اللَّه بْ ِن عُ َم َر بْ ِن الْ َخط‬
ِ ُ ‫ ي ُق‬ ‫ول اللَّ ِه‬
ٍ ‫الم َعلَى َخ ْم‬
‫اد ٍة‬
َ ‫ت َر ُس‬
َ َ‫ق‬
ُ ‫ َس ِم ْع‬: ‫ال‬
َ ‫ َش َه‬: ‫س‬
ُ ‫ بُن َي ا ِإل ْس‬: ‫ول‬
َ
ِ ‫الص‬
َّ ‫ َوإِيتَا ِء‬، ‫الة‬
َّ ‫أَ ْن ال إِلَهَ إِالَّ اللَّهُ َوأ‬
، ‫الزَك ِاة‬
ُ ‫َن ُم َح َّم ًدا َر ُس‬
َّ ‫ َوإِقَ ِام‬، ‫ول اللَّ ِه‬
ِ ‫و‬،‫ت‬
ِ ‫وح ِّج الْب ْي‬
‫ضا َن‬
َ ‫ص ْوم َرَم‬
َ َ
َ ََ
Әбү Габдеррахман Габдуллаһ бине Гомәр бине Хаттап разыяллаһү ганһү сөйләгән: «Мин Аллаһының Илчесенең болай дигәнен ишеттем: «Ислам биш терәккә нигезләнә: «Аллаһыдан башка илаһ юк, Мөхәммәт – Аның Илчесе» дип шәһадәт бирү, намаз уку, зәкят түләү, хаҗ кылу,
Рамазанда ураза тоту».4
Исламның терәкләре турындагы хәдис бөек хәдисләр
исәбенә керә, Исламның бер нигезе булып тора, аның хөкемнәрен үз эченә ала. Изге Коръәндә дә шул ук терәкләр
турында сөйләнелә.
Хәдисне аңлау
1. Исламның төзелеше.
12
Аллаһының Илчесе кешене көферлектән чыгаручы,
җәннәткә лаеклы итүче Исламны нык бинага тиңләгән.
Ул бинаның терәкләре түбәндәгеләр:
а) «Аллаһыдан башка илаһ юк һәм Мөхәммәт – Аның
Илчесе» дип шәһадәт бирү. 5
Мондый шәһадәт Аллаһының барлыгын, берлеген тануны, Пәйгамбәрнең Аллаһ Илчесе икәненә ышануны күз
алдында тота. Бу терәк башкаларына карата нигез ролен
үти.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ
َّ ‫ َم ْن َش ِه َد اَ ْن ال إِلَهَ إِالَّ اللَّهُ َوأ‬
َ‫ْجنَّة‬
ً ‫َن ُم َح َّم ًدا َع ْب ُدهُ َر ُسولُهُ ُم ْخل‬
َ ‫صا َد َخ َل ال‬
«Ихлас белән «Аллаһыдан башка илаһ юк, Мөхәммәт
– Аның колы һәм илчесе» дип әйтүче җәннәткә керәчәк».
б) Намаз уку. Ягъни бөтен шартларын, кагыйдәләрен
үтәп, үз вакытында, даими рәвештә намаз уку.
Бу эшләр намаз мөселманның күңеленә уңышлар китерсен, җирәнгеч нәрсәләрдән читләштерсен өчен кирәк.
ِ َ ‫الصال َة تَ ْن هى ع ِن الْ َفح‬
Аллаһ әйткән:  ‫ْم ْن َك ِر‬
َّ ‫الصال َة إِ َّن‬
َّ ‫ َوأَقِ ِم‬
َ َ
ْ
ُ ‫شاء َوال‬
«... намаз укы! Дөреслектә, намаз фәхеш һәм яман эшләрдән тыя».6
Намаз – мөселманның билгесе. Аллаһының Илчесе
ِّ ‫الر ُج ِل َوبَ ْي َن‬
галәйһиссәләм әйткән: ِ‫الصالة‬
َّ ‫الش ْر ِك َوالْ ُك ْف ِر تَ ْر ُك‬
َّ ‫بَ ْي َن‬
«Намаз кешене көферлектән һәм ширектән читләштерә».7
в) Зәкят түләү.
Ягъни, байлыгы билгеле бер күләмдә булган кешенең
ярлыларга матди ярдәм күрсәтүе. Мөэминнәрне тасвирِ َ‫لزَكاةِ ف‬
ِ َّ
َّ ِ‫ين ُه ْم ل‬
лап, Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫اعلُو َن‬
َ ‫ َوالذ‬ «... алар
ِ ‫ لِلسائِ ِل والْمحر‬. ‫ والَّ ِذين فِي أَموالِ ِهم ح ٌّق معلُوم‬
зәкят түлиләр...»8  ‫وم‬
ٌ َْ َ ْ َْ
َ َ
ُ ْ َ َ َّ
«... аларның байлыгыннан сораучы һәм мәхрүм өчен мәгълүм өлеш чыгарылган».9
13
Шулай итеп, зәкят – матди чыгымнар таләп итүче,
иҗтимагый гаделлекне саклаучы, хәерчелек белән көрәшергә ярдәм итүче гыйбадәт.
г) Хаҗ.
Ягъни, Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм аңлаткан
билгеле бер йолаларны үтәү өчен шәүвәл, зөлкагъдә айларында, зөлхиҗҗәнең беренче көнендә Хәрам мәчетенә бару. Гыйбадәтнең бу төре матди чыгымнар һәм физик тырышлык таләп итә. Аерым бер кешегә дә, җәмгыятькә дә
зур файда китерә. Моннан тыш, хаҗ – мөселманнарның
зур җыелышы, башка ил мөселманнары белән аралашу
форсаты. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ِ َ ‫وك ِرجاالً و َعلَى ُك ِّل‬
ٍ ‫ين ِم ْن ُك ِّل فَ ٍّج َع ِم‬
ِ ‫ َوأَذِّ ْن فِي الن‬
. ‫يق‬
َ ‫َّاس بِال‬
َ َ َ ُ‫ْح ِّج يَأْت‬
َ ‫ضام ٍر يَأْت‬
ِ
ٍ ُ‫لِي ْش َه ُدوا منَافِع لَ ُهم وي ْذ ُكروا اسم اللَّ ِه فِي أَيَّ ٍام م ْعل‬
‫يم ِة‬
َ
َ َ
َ ‫ومات َعلَى َما َرَزقَ ُه ْم م ْن بَ ِه‬
َ ْ ُ ََ ْ َ َ
ِ
ِ
ِ
ِ
ِ
 ‫ير‬
َ ‫س الْ َفق‬
َ ‫األَنْ َعام فَ ُكلُوا م ْن َها َوأَطْع ُموا الْبَائ‬
«Хаҗның фарызлыгын кешеләргә игълан ит! Алар
үзләренә файдалы нәрсәдә катнашу өчен, билгеле көннәрдә – Ул биргән корбанны чалган вакытта, Аның исемен
телгә алу өчен, синең янга җәяүләп һәм ябык дөяләргә
утырып, озын юллар белән киләчәкләр. Ул корбан) хайванның итен ашагыз һәм ярлы кешене дә ашатыгыз».10
Менә шуңа күрә дә, хаҗ өчен зур әҗер вәгъдә ителгән, ә Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Кабул булган хаҗ өчен
җәннәттән башка әҗер булмаячак», – дигән.
Хаҗ һиҗрәтнең алтынчы елында Аллаһының түбәндәге сүзләре иңгәннән соң фарыз кылына:
ِ ‫َّاس ِح ُّج الْب ْي‬
ِ ‫ َولِلَّ ِه َعلَى الن‬
 ً‫اع إِلَْي ِه َسبِيال‬
َ َ‫استَط‬
ْ ‫ت َم ِن‬
َ
«Кешеләрнең Аллаһыга карата бурычларына, әгәр
алар моны үти алсалар, хаҗ кылу керә».11
д) Рамазанда ураза тоту.
Ураза һиҗрәтнең икенче елында түбәндәге сүзләре
иңгәннән соң фарыз кылына:
14
ِ ‫ضا َن الَّ ِذي أُنْ ِز َل فِ ِيه الْ ُق ْرآ ُن ُه ًدى لِلن‬
‫َّاس‬
َ ‫ َش ْه ُر َرَم‬
ِ َ‫ات ِمن ال ُْه َدى والْ ُفرق‬
ٍ َ‫وب يِّ ن‬
َّ ‫ان فَ َم ْن َش ِه َد ِم ْن ُك ُم‬
 ُ‫ص ْمه‬
ُ َ‫الش ْه َر فَ لْي‬
ََ
ْ َ
َ
«Рамазан аенда кешеләргә һидаят булган, шул һидаятьне аңлатучы һәм аеручы Коръән иңде. Рамазанга
ирешкән һәрберегез ураза тотсын...»12
Гыйбадәтнең әлеге төре рухны сафландыра, тәнне сәламәтләндерә, гөнаһларны гафу итә, җәннәткә керергә булыша. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ْ ‫ضا َن إِيمانًا و‬
‫سابًا غُ ِف َر لَهُ َما تَ َق َّد َم ِم ْن َذنْبِ ِه‬
َ‫ص‬
َ ‫ َم ْن‬
َ َ َ ‫ام َرَم‬
َ ‫احت‬
«Аллаһының әҗеренә ышану һәм өмет белән Рамазанда ураза тотучының элеккеге гөнаһлары гафу ителә».
2. Ислам нигезләренең үзара бәйләнеше.
Иманның нигезләре дип аталган барлык нәрсәне үтәүче мөселман була. Ул тулы иманга ия. Берсен дә үтәмәүче,
һичшиксез – кяфер. Галимнәрнең гомуми фикере буенча,
аларның берсен булса да инкарь итүче мөселман булмый.
Аларның барысын да танучы, ләкин беренчесеннән кала,
кайсын булса да үтәмәүче бозык фасикъ) була. Барысын да
үтәп, аларны сүздә генә танучы, сүздә генә ышанучы –
икейөзле монафыйк) була.
3. Гыйбадәтнең максаты.
Исламда төрле гыйбадәтләрнең максаты тышкы гамәлләр генә түгел. Мәсәлән, кешене бозыклыктан тыймаучы намаз файда бирмәячәк. Ураза тотучы ялганласа, уразасыннан файда булмаячак. Дан казанырга теләп бирелгән
зәкят, кылынган хаҗ кабул булмаячак. Әмма әлеге гыйбадәтләр файда китермәсә, алардан баш тартырга кирәк дигән сүз түгел. Монда гыйбадәтнең максаты булган эчкерсезлеккә этәрү генә күз алдында тотыла.
4. Иманның тармаклары.
Ислам бу хәдистә сөйләнгән нәрсәләр белән генә чикләнми. Алардан башка да бик күп төрләре бар. Пәйгамбәр
15
галәйһиссәләм әйткән: ً‫ض ٌع َو َس ْب عُو َن ُش ْعبَة‬
ْ ِ‫يما ُن ب‬
َ ‫ا ِإل‬«Иман җитмештән артык тармакны үз эченә ала».13
5. Хәдистән аңлашылганча, Ислам – ышану белән гамәл кылуның кушылмасы ул. Шуңа күрә, иманнан башка
гына гамәлләр файдасыз була, гамәлсез иман да була алмый.
Кешенең үсешенең чорлары
ِ ِ
ٍ
ِ ‫ود ر‬
‫ َح َّدثَنَا‬: ‫ال‬
َ َ‫ض َي اللَّهُ َع ْنهُ ق‬
َّ ‫ َع ْن أَبِي َع ْب ِد‬ 4
َ ُ‫الر ْح َم ِن َع ْبد اللَّه بْ ِن َم ْسع‬
ِ ‫الص‬
‫َح َد ُك ْم يُ ْج َم ُع َخ ْل ُقهُ فِي بَطْ ِن أ َِّم ِه‬
ُ ‫َر ُس‬
َّ ‫ َو ُه َو‬ ‫ول اللَّ ِه‬
ْ ‫اد ُق ال َْم‬
َ ‫ إِ َّن أ‬: ‫ص ُدو ُق‬
ِ
‫ ثُ َّم‬، ‫ك‬
ْ ‫ ثُ َّم يَ ُكو ُن ُم‬، ‫ك‬
َ ِ‫ضغَةً ِمثْ َل َذل‬
َ ِ‫ ثُ َّم يَ ُكو ُن َعلَ َقةً ِمثْ َل َذل‬، ً‫ين يَ ْوًما نُطْ َفة‬
َ ‫أ َْربَع‬
ِ ِ ِ ‫ات بِ َك ْت‬
ِِ
ٍ ‫الروح وي ْؤمر بِأَرب ِع َكلِم‬
‫َجلِ ِه‬
ُ ِ‫يُ ْر َس ُل إِلَْي ِه ال َْمل‬
َ ‫ب ِرْزقه َوأ‬
َ َْ ُ َ ُ َ َ ُّ ‫ك فَ يَ ْن َف ُخ فيه‬
ِ َّ‫و َعملِ ِه و َش ِق ٌّي أَو س ِعي ٌد فَ واللَّ ِه ال‬
ِ
ِ
َّ
‫َح َد ُك ْم لَيَ ْع َم ُل بِ َع َم ِل أ َْه ِل‬
‫أ‬
‫ن‬
‫إ‬
‫ه‬
‫ر‬
‫ي‬
‫غ‬
‫ه‬
‫ل‬
‫إ‬
‫ال‬
‫ي‬
‫ذ‬
َ
َ
ُ
َ
ْ
َ
َ ْ
َ َ َ
َ
ُ
ِ ِ
ِ ‫ال‬
ِ
‫اب فَ يَ ْع َم ُل بِ َع َم ِل‬
ُ َ‫ فَ يَ ْسبِ ُق َعلَْيه الْكت‬، ٌ‫ْجنَّة َحتَّى َما يَ ُكو َن بَ ْي نَهُ َوبَ ْي نَ َها إِالَّ ذ َراع‬
َ
ُ‫َح َد ُك ْم لَيَ ْع َم ُل بِ َع َم ِل أَ ْه ِل النَّا ِر َحتَّى َما يَ ُكو َن بَ ْي نَه‬
َ ‫ َوإِ َّن أ‬، ‫أ َْه ِل النَّا ِر فَ يَ ْد ُخلُ َها‬
ِ ِ
ِ
‫خلُ َها‬
ُ ‫ْجن َِّة فَ يَ ْد‬
ُ َ‫ فَ يَ ْسبِ ُق َعلَْيه الْكت‬، ٌ‫َوبَ ْي نَ َها إِالَّ ذ َراع‬
َ ‫ فَ يَ ْع َم ُل بِ َع َم ِل أ َْه ِل ال‬، ‫اب‬
Әбү Габдеррахман Габдуллаһ бине Мәсгут разыяллаһү ганһү сөйләгән: «Гадел һәм ышанычлы Пәйгамбәр
безгә әйтте: «Дөреслектә, һәрберегез аңа карынында кырык көн орлык тамчысы булып, шул кадәр үк вакыт оешкан кан булып, аннары шуның кадәр үк ит кисәге булып
оеша. Аннары аның янына фәрештә килеп җан өрә. Аңа
фәрештәгә) дүрт төрле нәрсәне язарга боерыла: баланың
ризыгын, гомер озынлыгын, эшләрен, бәхетле яки бәхетсез булачагын. Аннан башка илаһ булмаган Аллаһ белән
ант итәм, дөреслектә, һәрберегез җәннәткә терсәк озынлыгында гына калганчы җәннәт әһелләре гамәлен кыла ала,
шуннан соң тәкъдиргә язылганы өстен чыга һәм ул җәһән16
нәм әһелләре гамәлләрен кыла башлый да җәһәннәмгә керә. Дөреслектә, һәрберегез утка терсәк озынлыгы калганчы җәһәннәм әһелләре гамәлләрен кыла ала, шуннан соң
тәкъдиргә язылганы өстен чыга да, ул җәннәт әһелләре гамәлләрен кыла башлап, җәннәткә керә».14
Хәдиснең әһәмияте
Әлеге хәдис кешенең яралуының беренче мизгелләреннән алып җәннәткә яки җәһәннәмгә кергән вакытына
кадәр тормышын үз эченә ала.
Хәдисне аңлау
1. Яралгының үсеш чорлары.
Хәдистән аңлашылганча, яралгы һәрберсе кырыгар
көннән торган өч чор үтә. Беренче кырык көндә ул мәни
тамчысы хәлендә була, икенчесендә – оешкан кан, дүртенчесендә ит кисәгенә әверелә. Шуннан соң фәрештә аңа җан
өрә һәм алда әйтелгән дүрт нәрсәне яза. Үзенең Китабында Аллаһы Тәгалә шулай ук, яралгының шул чорларны
үткәндәге үзгәрешләрен тасвирлый:
ِ
ِ ‫ب ِمن الْب ْع‬
‫ث فَِإنَّا َخلَ ْقنَا ُك ْم‬
َ َ ٍ ْ‫َّاس إِ ْن ُك ْنتُ ْم في َري‬
ُ ‫ يَا أَيُّ َها الن‬
ٍ ‫ِم ْن تُر‬
 ‫ضغَ ٍة‬
ْ ‫اب ثُ َّم ِم ْن نُطْ َف ٍة ثُ َّم ِم ْن َعلَ َق ٍة ثُ َّم ِم ْن ُم‬
َ
«Әй кешеләр! Әгәр дә сез яңадан терелүдә шикләнсәгез, исегезгә төшерегез – Без сезне туфрактан, аннары орлык тамчысыннан, аннары – оешкан каннан, аннары ит кисәгеннән яраттык...»15
. ‫ ثُ َّم َج َعلْنَاهُ نُطْ َفةً فِي قَ َرا ٍر َم ِكي ٍن‬. ‫سا َن ِم ْن ُساللَ ٍة ِم ْن ِطي ٍن‬
َ ْ‫ َولََق ْد َخلَ ْقنَا ا ِإلن‬
ِ ْ ‫ضغَةً فَ َخلَ ْقنا الْم‬
ِ
‫ام‬
ْ ‫ثُ َّم َخلَ ْقنَا النُّطْ َفةَ َعلَ َقةً فَ َخلَ ْقنَا ال َْعلَ َقةَ ُم‬
َ َ‫س ْونَا الْعظ‬
ُ َ
َ ‫ضغَةَ عظَ ًاما فَ َك‬
ِِ
 ‫ين‬
َ ْ‫لَ ْح ًما ثُ َّم أَن‬
ْ ‫ار َك اللَّهُ أ‬
َ َ‫شأْنَاهُ َخ ْل ًقا آ َخ َر فَ تَب‬
َ ‫س ُن الْ َخالق‬
َ ‫َح‬
«Без кешене кызыл балчыктан яраттык, аннары орлык
тамчысы итеп ышанычлы урынга урнаштырдык. Аннары
шул тамчыдан оешкан кан ясадык. Аннары каннан ит кисәге ясадык. Шуннан соң әлеге ит кисәгендә сөяк барлык17
ка китердек һәм аны ит белән урап алдык. Аннары Без аны
башка мәхлук иттек. Яратучыларның иң күркәме, Аллаһ,
мөбарәк булды!»16
Әлеге аятьтә Аллаһы Тәгалә хәдистә искә алынган
дүрт чор турында гына түгел, тагын өч башка чор турында
да сөйли. Гомуми саны җиде була. Ибне Габбас бик еш:
«Кеше җиде нәрсәдән яратылган», – дип әйткән һәм әлеге
аятьне укыган.
Әгәр дә Аллаһ теләгән булса, Ул бер мизгелдә генә
ярата алыр иде. Әмма Ул кешене шулай бер чордан икенче
чорга күчереп яраткан. Бу Аның Галәмне яратуына охшаш. Болай ярату Аллаһының кодрәтен күрсәтә. Мондый
эзлеклелекне үтәп, Аллаһы Тәгалә колларын гамәлләрдә
ашыкмаска һәм сак булырга өйрәтә. Кеше рухи камиллеккә әкренләп кенә ирешергә мөмкин икәнне аңлый.
2. Җан өрү.
Барлык галимнәрнең дә фикеренчә, яралгыга җан өрү
бала яралып йөз егерме көн үткәч була. Бу – дүрт ай тулып, бишенче ай башланган вакыт. Әлеге хәл аталыкны
тану кирәк булган очракта искә алына. Бала хәрәкәтләнә
башлаган очракта, ата ананы тиешле нәрсәләр белән тәэмин итәргә тиеш. Ире үлгәннән соң хатын-кызның дүрт ай
да ун көн никахлаша алмавының максаты шуннан гыйбарәт. Аның йөклеме, йөкле түгелме икәнен билгеләү өчен
нәкъ шуның кадәр вакыт кирәк.
Җан – кешегә гомер бирүче нәрсә ул. Бу – Аллаһының боерыгы. Хак Тәгалә Үзенең Китабында болай дигән:
ِ ‫وح ِم ْن أ َْم ِر َربِّي َوَما أُوتِيتُ ْم ِم َن ال ِْعل‬
 ً‫ْم إِالَّ قَلِيال‬
ِ ‫الر‬
ُّ ‫وح قُ ِل‬
ُّ ‫ك َع ِن‬
َ َ‫ َويَ ْسأَلُون‬
ُ ‫الر‬
«Алар синнән җан турында сорыйлар. Әйт: «Җан минем
Раббым-ның боерыгыннан, ә сезгә аз гына гыйлем
бирелде».17
Мөслимнең «Сахих»ына шәрехләрендә Нәвәви әйтә:
«Агачның сыеклыгы яшел ботак белән кушылган кебек
18
җан да юка матдә булып, физик тән аша үтеп кереп, аның
белән тоташа».
Газәли: «Җан – тәндә тулы хокукка ия булган чиста
асыл ул», – дигән.
3. Бала төшерүне тыю.
Барлык галимнәрнең фикеренчә, җан кергәннән соң
бала төшерү – хәрам. Мөселман мондый җинаятьне эшләргә тиеш түгел. Чөнки бу тулысынча формалашкан,
яшәү күренешләре булган адәм. Аборт нәтиҗәсендә, яралгы тере килеш чыкса, аннары үлсә, аның өчен түләү дия)
тулы күләмдә булырга тиеш. Шундый яралгы үле килеш
чыкса, гаепле кеше азрак күләмдә түләргә мөмкин.
Яралгыга җан кергәнче аборт ясауга килгәндә, бу да
хәрам санала. Күп фикыһ галимнәре шул фикердә тора.
Моңа дәлил итеп алар кешенең яратылышы орлыкның
аналыкка урнашуыннан ук башлануын күрсәтүче дөрес
хәдисләрне китерәләр. Мәсәлән:
ِ َ‫إِذَا م َّر بِالنُّطْ َف ِة ثِْنت‬
. ‫ث اللَّهُ إِلَْي َها َملِ ًكا‬
َ ‫ بَ َع‬، ً‫ان َوأ َْربَعُو َن لَْي لَة‬
َ
ِ
ِ
‫ام َها‬
َ َ‫ص َّوَرَها َو َخلَ َق َس ْم َع َها َوب‬
َ َ‫ف‬
َ َ‫ص َرَها َوج ْل َد َها َولَ ْح َم َها َوعظ‬
«Орлык аналыкка урнашып кырык ике көн үткәч, Аллаһ аңа фәрештә җибәрә. Шул фәрештә аңа сурәт кертә,
ишетү, күрү сәләте, тире, ит һәм сөяк бирә».
Ибне Рәҗәп әйткән: «Балага җан кермәгән булса, кайбер галимнәр хатын-кызга аннан котылуны рөхсәт иткәннәр. Алар моны җенси мөнәсәбәтне бүлүгә тиңләгәннәр.
Әмма мондый фикерләрне нигезсез дип санарга кирәк.
Чөнки яралгы инде барлыкка килгән, хәтта формалашкан
бала да булырга мөмкин. Ә җенси мөнәсәбәтне бүлгәндә
яралгы әле гомумән булмый. Бүлү аның барлыкка килүенә
комачаулый гына. Ләкин әгәр Аллаһ аны барлыкка китерергә теләсә, комачаулый да алмый».
Газәли әйткән: «Җенси мөнәсәбәтне бүлүне аборт һәм
сабыйны тереләй күмү белән чагыштырырга ярамый.
19
Чөнки болар – тере затка карата җинаять. Ана карынындагы яралгы өч чорны үтә. Беренчесе – орлык аналыкка
үтеп, анда күкәй күзәнәк белән кушылуы һәм тереклек
итәргә әзер булуы. Әлеге үсеш барышын туктатырга теләүче кеше җинаять кыла. Әгәр орлык оешкан канга әверелгән булса, әлеге җинаять җирәнгечрәк була. Яралгыга
инде җан кергән һәм ул формалашкан булса, бу җинаятьнең җирәнгечлеге тагын да арта. Тере бала туганнан
соң аңа карата кылынган җинаять җирәнгеч булуның соңгы чигенә җитә».
4. Аллаһы Тәгаләнең гыйлеме.
Бәндәләр яратылганчы ук Аллаһы Тәгалә алар белән
нәрсә буласын белә. Иманга, итәгатькә яки бәхетсезлеккә
караган нәрсә генә булмасын, алар барысы да Аллаһының
белүе һәм теләге белән булачак. Коръәннең күп аятьләреннән һәм хәдисләрдән аңлашылганча, кешенең язмышы
алдан языла. Гали ибне Әбү Талип разыяллаһү ганһү әйткән: «Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай диде:
ِ
ِ
ٍ ‫ َما ِم ْن ُك ْم ِم ْن نَ ْف‬ «Сезнең ара‫ْجنَّ ِة َوالنَّا ِر‬
َ ‫س إِالَّ َوقَ ْد عُل َم َم ْن ِزلُ َها م َن ال‬
да җәннәттә яки җәһәннәмдә нинди урын алачагы билгеле
булмаган кеше юк». Кешеләр: «Әй Аллаһының Илчесе,
алайса безгә нигә яхшы эшләр эшләргә кирәк? Моңа гына
таяну яхшырак түгелме?» – дип сорадылар. Ул әйтте:
ُ‫س ٌر لِ َما ُخلِ َق لَه‬
َّ َ‫ال ا ْع َملُوا فَ ُكلٌّ ُمي‬ «Юк. Гамәл кылыгыз! Чөнки
һәрберегезгә үзе нәрсә өчен яратылган булса, шуны кылу
җиңеләйтеләчәк». Шуннан соң түбәндәге аятьләрне укыды:  ‫سنَى‬
َ ‫ َو‬. ‫ فَأ ََّما َم ْن أَ ْعطَى َواتَّ َقى‬ «Садака бирүче һәм
ُ ‫ص َّد َق بِال‬
ْ ‫ْح‬
Аллаһыдан куркучы, яхшырагын сайлаучыга килгәндә...»18
Шулай итеп, Аллаһының гыйлеме бәндәсен сайлау
ирегеннән мәхрүм итми. Чөнки белү ул кешегә турыдантуры тәэсир итми торган сыйфат. Икенче яктан, Аллаһы
Тәгалә кешеләргә Үзенә ышанырга һәм итәгать итәргә бо20
ерган, көферлекне һәм итәгатьсезлекне хәрам кылган. Бу
хәл бәндәгә сайлау иреге бирелүен күрсәтә. Чөнки алай
булмаса, Аллаһ боерыкларны һәм тыюларны файдасызга,
заяга биргән булыр иде. Ә мондый хәл була алмый.
Аллаһы Тәгалә әйткән:
ٍ ‫ َونَ ْف‬
. ‫ورَها َوتَ ْق َو َاها‬
َ ‫ فَأَل َْه َم َها فُ ُج‬. ‫س َوَما َس َّو َاها‬
 ‫اها‬
َ ‫اب َم ْن َد َّس‬
َ ‫قَ ْد أَفْ لَ َح َم ْن َزَّك‬
َ ‫ َوقَ ْد َخ‬. ‫اها‬
«Җан белән, аны яраклы итеп яраткан, аңа гөнаһ һәм
тәкъвалыкны аңлаткан Зат белән ант итәм. Аны пакьләүче
уңышка ирешәчәк, яшерүче югалту кичерәчәк».19
5. Язмышка сылтау.
Аллаһы Тәгалә Үзенә ышанырга һәм итәгать итәргә
боерган, көферлекне һәм итәгатьсезлекне тыйган. Бу –
безгә боерылган нәрсәләр. Аның безгә тәкъдирдә язганына килгәндә, без бу турыда бернәрсә дә белмибез һәм моңа
җаваплылыгыбыз да юк. Шуңа күрә, адашкан, кяфер һәм
бозык кешеләр моңа сылтарга тиеш түгел. Аллаһы Тәгалә
әйткән:  ‫ْم ْؤِمنُو َن‬
ُ ‫سيَ َرى اللَّهُ َع َملَ ُك ْم َوَر ُسولُهُ َوال‬
َ َ‫ َوقُ ِل ا ْع َملُوا ف‬ «Әйт:
«Телә-гәнегезне эшләгез, Аллаһ, Аның Илчесе һәм
мөэминнәр
һичшиксез
сезнең
гамәлләрегезне
20
күрәчәкләр...»
Тәкъдирдә язылган нәрсә тормышка ашкач, аңа сылтауга килгәндә, моны эшләү рөхсәт ителә. Чөнки бу мөэмингә тынычлык табарга, Аның карарына буйсынырга ярдәм итә.
6. Эшләрне ахырына карап бәялиләр.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ِ‫ال بِالْ َخ َوات‬
‫يم‬
َ ‫إِنَّ َما األَ ْع َم‬ «Дөреслектә, эшләрне ахырларына карап кына хөкем итәргә була».
Әгәр кешегә язмышында Аллаһыга итәгать итәргә
язылган булса, ул билгеле бер вакыт Аңа ышанмаса да, гомере беткәнче Аллаһ аны итәгатькә китерәчәк. Кеше шул
21
хәлендә үләчәк һәм җәннәткә керәчәк. Көферлеккә төшү
язылган кеше билгеле бер вакыт ышанырга һәм итәгатьлек
күрсәтергә мөмкин. Ләкин соңыннан Аллаһ аны ярдәмсез
калдыра һәм ул кяферләр гамәлләрен кыла башлый да, җәһәннәмгә керә.
7. Мәгълүм булганча, Пәйгамбәр галәйһиссәләм еш
кына Аллаһыга түбәндәге доганы кылган:
ِ ُ‫ب الْ ُقل‬
‫ك‬
ْ ِّ‫وب ثَب‬
َ ِ‫ت قَ ْلبِي َعلَى ِدين‬
َ ِّ‫يَا ُم َقل‬
«Әй йөрәкләрнең халәтен үзгәртүче, минем йөрәгемне Үзеңнең динеңә беркет». Йә мүкаллибәл-кулүб сәббит
кальби галә диникә).
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ
‫َصابِ ِع‬
َ ‫وب بَنِي‬
ْ ِ‫آد َم ُكلُّ َها بَ ْي َن إ‬
َ ‫صبَ َع ْي ِن م ْن أ‬
َ ُ‫إِ َّن قُل‬
ٍ ِ ٍ ‫الرحم ِن َك َقل‬
ُ‫شاء‬
ُ ‫ص ِّرفُهُ َح ْي‬
َ َ‫ث ي‬
َ ُ‫ْب َواحد ي‬
َ ْ ِّ
«Дөреслектә, бәндәләрнең йөрәкләре Ул теләгәнчә
идарә итә торган бер йөрәк кебек Рәхимленең ике бармак
арасында торалар». Шуннан соң Аллаһыга түбәндәге догаِ ُ‫ف الْ ُقل‬
ны кылган: ‫ك‬
ْ ‫ص ِّر‬
َ ‫ص ِّر‬
َ ِ‫اعت‬
َ َ‫ف قُلُوبَنَا َعلَى ط‬
َ ‫وب‬
َ ‫اللَّ ُه َّم يَا َم‬ «Әй йөрәкләр белән идарә итүче, безнең йөрәкләребезне Үзенә
буйсындыр!» Әллаһүммә йә мусаррифәл-кулүб, сарриф
кулүбәнә галә тагатик!)
8. Ибне Хәҗәр бине Хәйтами әйткән: «Дөреслектә,
гомернең начар тәмамлануына кешеләргә мәгълүм булмаган теге яки бу эчке тискәре сыйфат илтә. Кеше күңелендә яхшы сыйфатлар булган килеш җәһәннәм әһеле гамәлләрен дә кылырга мөмкин. Ул сыйфатлар аның гомеренең ахырында калкып чыгачаклар һәм начар тәмамлануга китерәләр». Габделгазиз бине Давыт: «Бервакыт
мин үлем хәлендәге кеше янында булдым. Аңа шәһадәт
әйтергә киңәш биреп торалар иде. Ләкин ул аларга ышанмавын әйтте», – дигән. Габделгазиз ул кеше турында сораштыра башлаган. Мәрхүмнең эчкече булуы ачыкланган.
22
Габделгазиз бик еш: «Гөнаһлардан куркыгыз, чөнки алар
аны көферлеккә төшерделәр», – дия торган булган».
9. Әлеге хәдис яралгының ана карынында үсешенең
төрле чорларын күрсәтә. Бу анатомия һәм эмбриология
өлкәсендә безнең заманыбызда табылган ачышлар белән
дә раслана. Болар Коръәннең һәм сөннәтнең фәнни өлкәдә
югары урын алып торуын күрсәтә.
Бидгатьләр кертүнең дөрес
булмаганлыгы турында
ِ ‫ َعن أ ُِّم الْم ْؤِمنِين أ ُِّم َع ْب ِد اللَّ ِه َعائِ َشةَ ر‬ 5
‫ول‬
ُ ‫ال َر ُس‬
َ َ‫ ق‬: ‫ت‬
ْ َ‫ض َي اللَّهُ َع ْن َها قَال‬
ْ
َ
َ ُ
‫اللَّ ِه‬
ٌّ‫َرد‬
ِ‫ث ف‬
َّ‫صلَّى اللَّهُ َعلَْي ِه َو َسل‬
ِ
‫س ِم ْنهُ فَ ُه َو‬
‫ي‬
‫ل‬
‫ا‬
‫م‬
‫ا‬
‫ذ‬
‫ه‬
‫ا‬
‫ن‬
‫ر‬
‫َم‬
‫أ‬
‫ي‬
‫د‬
‫َح‬
‫أ‬
‫ن‬
‫م‬
:
‫م‬
َ
َ
َ
َ
َ
َ
ْ
ْ
ْ
َ
َ
ْ
َ
َ
َ
Гайшә анабыз сөйләгән: «Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән: «Безнең эшебезгә яңа һәм аңа бәйләнеше
булмаган нәрсә кертүченең шул эше кире кагылачак». 21
Хәдиснең әһәмияте
Бу хәдис – Исламның бөек нигезләренең берсе. «Гамәлләр нияткә карап билгеләнәләр» дигән хәдис гамәлнең
эчке ягын бәяләсә, без тикшерә торган хәдис гамәлләрнең
тышкы ягын билгеләүче булып тора. Аннан аңлашылганча, Аллаһының һәм Аның Илчесенең боерыгына туры килмәгән һәр гамәл кабул ителмәячәк. Димәк, дингә нинди
булса да яңалык кертүче үзе дингә бәйләнешле түгел.
Нәвәви әйткән: «Әлеге хәдисне истә тотарга һәм начар нәрсәнең нигезсез булуын раслау өчен аны кулланырга кирәк».
Хәдисне аңлау
1. Ислам ул – иярү, төрле яңалыклар кертү түгел.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм Исламны фанатикларның артык катлауландыруларыннан һәм бозуларыннан
23
тыйган. Әлеге хәдиснең эчтәлеге Коръәннең күп аятьләре
белән раслана. Алардан аңлашылганча, уңышка ирешү һәм
котылу өчен Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең сөннәтенә
бернинди өстәмәләр һәм үзгәрешләр кертмичә иярергә кирәк. Мәсәлән, Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
 ُ‫حبِْب ُك ُم اللَّه‬
ْ ُ‫ قُ ْل إِ ْن ُك ْنتُ ْم تُحبُّو َن اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي ي‬
«Әйт: «Әгәр сез Аллаһыны яратсагыз, миңа иярегез.
Шул вакытта Аллаһ сезне яратыр...»22
ِ ‫صر‬
ِ ‫َن َه َذا‬
ِ‫اطي ُمستَ ِقيما فَاتَّبِعُوهُ وال تَتَّب‬
َّ ‫ َوأ‬
 ‫ل فَ تَ َف َّر َق بِ ُك ْم َع ْن َسبِيلِ ِه‬
‫ب‬
‫الس‬
‫وا‬
‫ع‬
ُّ
ُ
ُ
َ
ً
ْ
َ
َ
«Дөреслектә, бу – Минем туры юлым, аңа иярегез һәм
сезне Аның юлыннан тайпылдыручы башка юлларга иярмәгез».23
Үзенең вәгазьләрендә Пәйгамбәр галәйһиссәләм бик
еш болай дигән:
ِ
ِ ‫َحس ُن الْ َك‬
‫ي ُم َح َّم ٍد أَال َوإِيَّا ُك ْم‬
ْ ‫الم اللَّه َوأ‬
ُ ‫الم َك‬
ُ ‫س ُن ال َْه ْد ِي َه ْد‬
َ ‫َح‬
َ ْ ‫فَأ‬
ٌ‫ضاللَة‬
ُ َ‫َوُم ْح َدث‬
َ ‫ات األُ ُموِر فَِإ َّن َش َّر األُ ُموِر ُم ْح َدثَاتُ َها َوُك ُّل ُم ْح َدثٍَة بِ ْد َعةٌ َوُك ُّل بِ ْد َع ٍة‬
«Иң яхшы сүзләр – Аллаһының сүзләре. Иң яхшы һидаять – Мөхәммәтнең һидаяте. Сезгә яңа уйлап чыгарылган эшләрдән сакланырга кирәк. Чөнки һәр яңа эш – бидгать. Ә һәр бидгать – адашу. Һәр адашу утта тәмамланачак».24
2. Кире кагылучы гамәлләр.
Хәдистә «Аллаһының һәм Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең боерыгына туры килмәүче һәр гамәл кире кагылачак»
диелә. Ягъни, бөтен гамәлләр шәригать хөкемнәре белән
бәйле булырга һәм алар белән билгеләнергә тиеш. Яңа
уйлап чыгарылган эшләр ике төргә бүленәләр. Бер яктан
Аллаһыга гыйбадәтнең төрләренә, икенче яктан кешеләр
арасындагы мөнәсәбәтләргә карыйлар:
а) гыйбадәтнең төрләренә килгәндә, Аллаһының һәм
Аның Илчесенең боерыкларына туры килмәүче һәр гамәл
кылучысына әйләнеп кайтачак. Аллаһы Тәгалә әйткән:
24
 ُ‫ أ َْم لَ ُه ْم ُش َرَكاءُ َش َرعُوا لَ ُه ْم ِم َن الدِّي ِن َما لَ ْم يَأْذَ ْن بِ ِه اللَّه‬
«... Әллә аларның Аллаһ рөхсәт итмәгәнне дөрес дип
санаучы иптәшләре бармы?»25
Мондый гыйбадәтләргә – Аллаһыга музыка тыңлау,
бию ярдәмендә якынаерга тырышучыларны кертергә була.
Ул кешеләр Аллаһының рәхмәтенә ирешү өчен гыйбадәтнең төрле төрләрен уйлап чыгаручы мөшрик гарәпләрне
хәтерләтәләр. Андый гыйбадәтләр турында Аллаһ бернинди күрсәтмә дә иңдермәгән. Алар турында Аллаһы Тәгалә
ِ ‫صالتُ ُهم ِع ْن َد الْب ْي‬
болай дигән:  ً‫ص ِديَة‬
ْ َ‫ت إِالَّ ُم َكاءً َوت‬
َ
ْ َ ‫ َوَما َكا َن‬
«Аларның Йорт янындагы намазлары сызгыру һәм кул
чабудан гына гыйбарәт булган...»26
Кайберәүләрнең фикеренчә, гыйбадәт белән шөгыльләнеп Аллаһыга якыная торган эшләр чикләнмәгән рәвештә булалар. Мәсәлән, Пәйгамбәр галәйһиссәләм вакытында бер кеше билгеле бер вакыт ураза тотарга, кояш астында калырга, утырмаска, күләгәгә кермәскә нәзер әйткән.
Ләкин Пәйгамбәр аңа утырырга, күләгәдә булырга, ә уразаны ахырга кадәр җиткерергә боерган.
б) кешеләр арасындагы мөнәсәбәтләргә караган эшләргә килгәндә, тулысынча шәригатькә каршы килгәне
инкарь ителә. Мәсәлән, Пәйгамбәр галәйһиссәләм исән
вакытта бер кеше үзенә тиешле зина өчен җәзаны акча һәм
мал түләүгә алыштыруларын сораган. Әмма Пәйгамбәр
галәйһиссәләм аның сүзләрен шунда ук инкарь иткән.
Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм янына бер кеше
килгән дә: «Минем улым фәлән кешенең ялчысы иде. Ул
аның хатыны белән зина кылган. Мин аның гөнаһын йолып алдым», – дигән. Моңа Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай дип әйткән:
ٍ ِ ِ َ ِ‫ و َعلَى ابن‬، ‫ك‬
ِ
ِ
‫يب َع ٍام‬
ْ
َ َ ‫الْمائَةُ َوالْ َخاد ُم َرٌد َعلَْي‬
ُ ‫ك ج ْل ُد مائَة َوتَغْ ِر‬
25
«Бу йөз сарык һәм кол сиңа кайтарылачаклар. Ә синең улың йөз тапкыр суктырылырга һәм бер елга сөргенгә
сөрелергә тиеш».27
Бу бөтен килешүгә дә карый. Әгәр дә ул шәригать белән тыелган булса, яки аны төзүчеләр әһәмиятле бер
шартны үтәмәсәләр, мондый килешү дөрес булмый.
3. Рөхсәт ителгән эшләр һәм шелтәгә лаеклы бидгать .
Моның белән беррәттән шәригать хөкемнәренә каршы килмәүче, киресенчә аның белән расланучы яңалыклар
да бар. Мондый эшләр аларны кылучыга кайтарылмаячак.
Алар мактаулы саналалар. Сәхабәләр мондый гамәлне күп
кылганнар, аларны хәләл дип санаганнар, дөреслегендә
бердәм фикердә торганнар. Әбү Бәкер разыяллаһү ганһү
хәлифә булган чакта Коръән туплауны, Госман разыяллаһү ганһү вакытында аның күчерелеп хәлифәтнең төрле
почмакларга җибәрелүен моңа мисал итеп китерергә була.
Икенче мисал – грамматика, мирас, арифметика, тәфсир,
иснәд, хәдис һ.б. фәннәр буенча әсәрләр язу.
Начар яңалыкны яки мәкрүһ дип, яки хәрам дип санарга мөмкин. Хәрам бидгать Исламның максатларына
каршы килә, кешене көферлеккә яки адашуга илтә. Начар
бидгатьләргә билгеле бер нәрсәләрне өстен күреп, алардан
бәрәкәт сорау, чишмә, агач, каберләрне изгеләштерү керә.
Бервакыт сәхабәләр Хөнәен сугышы алдыннан мөшрикләр изге дип санаган һәм көч алырга теләп коралларын
асып куйган махсус күгән агачы яныннан узган: «Әй Аллаһының Илчесе, безгә дә шундый агач ясачы», – дигәннәр. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
‫اج َع ْل لَنَا إِلَ ًها َك َما‬
َ َ‫ َه َذا َك َما ق‬، ‫ ُس ْب َحا َن اللَّ ِه‬
ْ ‫وسى‬
َ ‫ال قَ ْو ُم ُم‬
‫ َوالَّ ِذي نَ ْف ِسي بِيَ ِدهِ لَتَ ْرَكبُ َّن َسنَّةَ َم ْن َكا َن قَ ْب لَ ُك ْم‬، ٌ‫لَ ُه ْم آلِ َهة‬
«Аллаһыга дан! Бу миңа: «Аларның илаһларына тиң
илаһ ярат!» – дип әйтүче Мусаның кабиләдәшләрен хәтер26
ләтә. Җаным Аның кулында булган Зат белән ант итәм, сез
үзегезгә кадәр яшәүчеләрнең гадәтләрен тотасыз!»28
4. Инде күптәннән килеп кергән бидгатьләрне тотучы
кешеләр: «Мин дингә бернинди яңалык та кертмәдем», –
дип әйтәләр, без аларга әлеге хәдисне китерәбез:
ِ
ٌّ‫س َعلَْي ِه أ َْم ُرنَا فَ ُه َو َرد‬
َ ‫ َم ْن َعم َل َع َمالً لَْي‬
«Безнең эшебезгә туры килмәүче гамәл кылучының
эше кире кагылачак».
5. Аның аркасында диндә бидгать барлыкка килүче
кеше әлеге гөнаһ өчен җаваплы була, аның эше кире кайтарылачак.
6. Теге яки бу гамәлнең хәрамлыгы аның таркатучы
тәэсирен күз алдына тота.
7. Ислам дине камил һәм аның бернинди кимчелеге дә
юк.
Хәләл һәм хәрам
ِ ِ ِ
ِ ‫ُّعم‬
ِ ‫ان بْ ِن ب ِشي ٍر ر‬
‫ت‬
َ َ‫ض َي اللَّهُ َع ْن ُه َما ق‬
ُ ‫ َس ِم ْع‬: ‫ال‬
َ َ
َ ْ ‫ َع ْن أَبي َع ْبد اللَّه الن‬ 6
ِ َ ‫رس‬
‫ْح َر َام بَيِّ ٌن‬
َ ‫ْح‬
ُ ‫صلَّى اللَّهُ َعلَْي ِه َو َسلَّ َم يَ ُق‬
َ ‫ول اللَّه‬
َ ‫الل بَيِّ ٌن َوإِ َّن ال‬
َ ‫ إِ َّن ال‬: ‫ول‬
َُ
ِ ‫الشب َه‬
ُُّ ‫ فَ َم ِن اتَّ َقى‬، ‫َّاس‬
ِ ‫ات ال يَ ْعلَ ُم ُه َّن َكثِ ٌير ِم َن الن‬
َ‫استَْب َرأ‬
ٌ ‫َوبَ ْي نَ ُه َما ُم ْشتَبَ َه‬
ْ ‫ات‬
ِ ‫كالر‬
ِ
ِ ُّ ‫ ومن وقَع فِي‬، ‫ض ِه‬
ِ ‫لِ ِدينِ ِه و ِعر‬
‫اعي يَ ْر َعى َح ْو َل‬
َّ ، ‫ْح َر ِام‬
َ ‫الشبُ َهات َوقَ َع في ال‬
َ َ ْ ََ
ْ َ
ِ ‫ْحمى ي‬
ِ ‫ال‬
ٍ ِ‫ أَال وإِ َّن لِ ُك ِّل مل‬، ‫ك أَ ْن ي رتَع فِ ِيه‬
‫ك ِح ًمى أَال َوإِ َّن ِح َمى اللَّ ِه‬
‫وش‬
ُ
َ
َ
َ
ُ
ْ
َ
َ
ِ
‫ْج َس ُد ُكلُّهُ َوإِ َذا‬
ْ ‫ْج َس ِد ُم‬
ْ ‫صلَ َح‬
َ ‫ت‬
َ ‫ضغَةً إِ َذا‬
َ ‫صلَ َح ال‬
َ ‫ أَال َوإِ َّن في ال‬، ُ‫َم َحا ِرُمه‬
ِ ‫ أَال و‬، ‫ت فَس َد الْجس ُد ُكلُّه‬
‫ْب‬
‫ل‬
‫ق‬
ْ
‫ل‬
‫ا‬
‫ي‬
‫ه‬
َ
ُ َ َ َ ْ ‫فَ َس َد‬
ُ
َ َ
Әбү Габдуллаһ Ногъман бине Бәшир разыяллаһү ганһү сөйләгән: «Мин Аллаһының Илчесенең болай дигәнен
ишеттем: «Дөреслектә, хәләл дә билгеле; хәрам да билгеле. Алар арасында шикле нәрсәләр бар. Болар турында күп
27
кешеләрнең төгәл фикере юк. Шикледән сакланучы динен
һәм намусын саклау өчен аннан котыла. Шикле белән шөгыльләнүче хәрамны да кылуга киләчәк. Чөнки ул тыюлык янында көтү көтеп, көтүе менә-менә тыюлыкка керүче
көтүчегә тиң. Һәр патшаның шундый тыюлыгы бар. Ә Аллаһының тыюлыгы – Аның кешеләргә хәрам кылган нәрсәләре. Дөреслектә, кеше тәнендә ит кисәге бар. Ул яхшы
булса, бөтен тәнне дә яхшы итә. Начар булса, бөтен тән дә
яраксызга чыга. Ул ит кисәге – йөрәк».29
Хәдиснең әһәмияте
Әлеге хәдис бик әһәмиятле урын алып тора һәм үз
эченә күп файда туплаган. Ул Ислам нигезендә яткан хәдисләр исәбенә керә. Күп кешеләр аны «Исламның өчтән
бере» диләр. Ә Әбү Давыт: «Чиреге», – ди. Әмма хәдиснең
мәгънәсен төшенгән кеше аның бөтен Исламны үз эченә
алганын аңлар. Чөнки ул хәдистә хәләл, хәрам һәм шикленең нәрсә икәне аңлатылган. Болар барысы да Ислам шәригатен, аның нигезләрен, тармакларын аңлауны таләп
итә.
Хәдисне аңлау.
1. Хәләл дә билгеле, хәрам да билгеле. Алар арасында
шикле нәрсәләр бар.
Нәвәви әйткән: «Бөтен эшләр дә өч төркемгә бүленә.
Беренчесенә хәләллеге кешедән яшерен булмаган хәләл
нәрсәләр керә. Мисал итеп, ипи ашау, сүз сөйләү, йөрү
һ.б.-ны китерергә була. Икенчесенә, ачык хәрам булган.
Ягъни, аракы эчү, зина кылу һ.б.ш. эшләр керә. Шиклегә
хәләллеге яки хәрамлыгы ачык булмаган гамәлләр карый.
Шуңа күрә, күп кешеләр аларны аңлый алмый. Ә галимнәр андый гамәлләр турында аятьләр, хәдисләр яки чагыштыру кыяс) нигезендә хөкем итәләр. Берәр эш хәләл
белән хәрам арасында урталыкта булса, аның турында
аять, хәдис яки галимнәрнең фикере булмаса, мөҗтәһит
28
үзе җавап эзли, шәригать нигезендә аның хәләллеге яки
хәрамлыгы турында нәтиҗә чыгара».
Шикледән баш тарту – тәкъвалык билгесе. Байлыгының ничек табылуында шикләнгән кеше белән сәүдә килешүе төзүдән баш тартуны моңа мисал итеп китерергә була. Кардәш булудан куркып, зур шәһәрдәге хатын-кызга
өйләнмәү, пычрак булуыннан куркып, чүлдә су эчмәү кебек булу ихтималы аз булган нәрсәләрдән баш тартуга
килгәндә, бу – тәкъвалык билгесе түгел, ә шайтан вәсвәсәсенең нәтиҗәсе.
2. Шикленең төрләре.
Ибне Мөнзир аларны өч төргә бүлә:
а) Кешегә башта хәрам дип мәгълүм булган, соңыннан хәләлме – юкмы дип шикләнә башлаган нәрсә. Мондый гамәлләрне тулы ышаныч булганда гына эшләргә
ярый. Берсе мөшрик тарафыннан чалынган ике сарыкның
итен ашарга шикләнүне мисал итеп китерергә була.
б) Беренчесенең капма-каршысы. Хәләл булып, аны
тыюның зарури икәнендә шикләнү. Мәсәлән, хатын белән
аерылышуның талак) хәрам икәнлегендә шикләнүе, тәһарәтле кешенең исәпкә алмаска да мөмкин булган нәрсә белән нәҗесләнүе.
в) Хәләллеге дә, хәрамлыгы да шик уяткан нәрсә.
Моннан тыелу яхшырак. Пәйгамбәребез галәйһиссәләм
нәкъ шулай эшләгән:
ِ ‫إِنَّي ألَنْ َقلِب إِلَى أ َْهلِي فَأ‬
‫َج ُد الت َّْم َرَة َساقِطَةً َعلَى فِ َراشي‬
ُ
ِ ِ َّ ‫شى أَ ْن تَ ُكو َن ِمن‬
‫يها‬
َ ‫ ثُ َّم أَ ْخ‬. ‫فَأ َْرفَ عُ َها آل ُكلَ َها‬
َ ‫الص َدقَة فَأُلْق‬
َ
«Дөреслектә, кайчакта мин өйгә кайтам да, ятагыма
хөрмә төшкәнен күрәм. Мин башта ашарга дип аны күтәрәм. Ләкин аннары ул садаканың бер өлешедер дип шикләнә башлыйм да аннан баш тартам».30
3. Тугрылыклы кешеләрнең шикледән баш тарту турында әйткән сүзләре.
29
Әбү Дәрдә: «Иң камил тәкъвалык – бәндәсенең тузан
бөртеге кадәр нәрсәдә дә Аллаһыдан куркуы. Хәләл булган нәрсәдән дә бер өлеше хәрам дип аннан баш тартса, ул
үзен хәрамнан саклый», – дигән.
Хәсән Басри әйткән: «Хәрам булудан куркып күп хәләлдән баш тарткан вакытта тәкъвалар үзләренең тәкъвалыкларын югалтмаячак».
Суфьян Сәүри: «Гадәттә кешеләр курыкмаган нәрсәләрдән курыкканнары өчен аларны тәкъвалар Аллаһыдан
куркучылар) дип атыйлар», – дип әйткән.
Ибне Гомәр разыяллаһү ганһү: «Мин үземне хәрамнан үзем җимерә алмаслык хәләлдән төзелгән киртә белән
аерып куяр идем», – дигән.
Суфьян бине Уяйнә әйткән: «Үзен хәләл киртә белән
хәрамнан аерганчы, хәрамнан һәм аңа охшаш нәрсәдән
баш тартканчы, бәндә иманның хакыйкый асылын аңламаячак».
Мәгълүм булганча, Әбү Бәкер разыяллаһү ганһү белмичә ниндидер шикле әйбер ашаган, белгәч аны косып
чыгарган.
4. Һәр хуҗаның үз тыюлыгы була. Аллаһы Тәгаләнең
җирдәге тыюлыгы – Аның бәндәләренә билгеләгән хәрамнары. Гадәттә, гарәп хакимнәре, чыннан да, үз көтүләре
өчен билгеләнгән көтүлекләрне саклаганнар, аларга якынаючыларны җәзалаганнар. Хакимнең җәзасыннан куркучы көтүен әлеге җирдән алып киткән. Ә моннан курыкмаучылар тыюлыкка якынаеп, көтүне шуның янында көткәннәр. Шуның нәтиҗәсендә, үзләре дә теләмичә, тиздән
чикләрне үтәп кергәннәр һәм җәзаланганнар.
Шул ук рәвештә Аллаһының да җирдә тыюлыгы бар.
Бу тыюлар – гөнаһ һәм барлык хәрам нәрсәләр. Болардан
нәрсә булса да эшләүче дөньяда да, Ахирәттә дә Аллаһының җәзасына лаеклы. Аларга якынаючы, шикле нәрсәләр
эшләүче хәрамны кылуга бик якын.
30
5. Йөрәкнең тугрылыгы.
Тәннең тугры булуы йөрәкнең тугры булуына бәйле.
Чөнки анатомия һәм медицина ягыннан караганда, йөрәк –
кеше тәненең иң әһәмиятле әгъзасы. Кеше яшәешнең
тышкы күренешенең чыганагы. Йөрәк сәламәт булган-да
ул әгъзаларны дөрес итеп кан белән тәэмин итә, кеше гомумән сәламәт була.
Әлеге хәдисне дәлил итеп, шәфигыйлар: «Акылның
нигезе йөрәктә, кешенең башта булган нәрсәсе шуннан
чыга», – диләр. Алар, шулай ук, Аллаһы Тәгаләнең түбәндәге сүзләрен дә дәлил итеп китерәләр:
 ‫وب ال يَ ْف َق ُهو َن بِ َها‬
ٌ ُ‫ لَ ُه ْم قُل‬
«Аларның йөрәкләре бар, ләкин аңламыйлар...»31
Әбү Хәнифә мәзһәбендәге галимнәр: «Акылның урыны – баш мие», – диләр. Табиблар да шул ук фикердә булып, ми эшчәнлеге бозылуның акыл таркалуга китерүен
дәлил итәләр. Хәзерге заман анатомиясе һәм медицинасы
күрсәткәнчә, фикер йөртүнең чыганагы бары тик ми генә.
Чөнки хисләр мидән чыгучы боерыклар ярдәмендә генә
эшли башлыйлар.
Шуңа да карамастан, йөрәк бөтен әгъзаларның, шул
исәптән, минең дә яшәү чыганагы булып кала. Әлеге хәдистә йөрәкнең дөреслеге, тугрылыгы турында сүз бара.
Үз чиратында йөрәкнең дөреслеге җанның тугрылыгын
күз алдында тота.
Ибне Мүләккыйн болай дип яза: «Йөрәкнең тугрылыгы биш эштә чагыла: фикер йөртеп, Коръән уку; ач карын;
төнге намазлар уку; кояш чыгар алдыннан Аллаһыга дога
кылу; тугры кешеләр белән аралашу. Мин моңа хәләл ризык ашауны да өстим. Бу әле телгә алынган нәрсәләрнең
башында тора. «Ризык – гамәлнең орлыгы. Ул хәләл булса, гамәл хәләл була, хәрам булса – гамәл дә хәрам, шикле
31
булса, гамәл дә шикле була», – дип әйтүченең сүзләре
нинди гүзәл!»
Сәламәт йөрәккә ия булу – кешенең Аллаһы Тәгалә
каршында уңышка ирешүчеләрдән булуының галәмәте.
ٍ ‫ إِالَّ َم ْن أَتَى اللَّهَ بَِقل‬. ‫ال َوال بَنُو َن‬
ٍ ِ‫ْب َسل‬
ٌ ‫ يَ ْوَم ال يَ ْن َف ُع َم‬
Аллаһ әйткән:  ‫يم‬
«... байлык та, балалар да файда китермәгән ул Көндә Аллаһ янына сәламәт йөрәк белән килүче генә котылачак».32
Пәйгамбәр галәйһиссәләм еш кына болай дип дога
ِ
кылган: ‫يما‬
َ ُ‫َسأَل‬
ْ ‫اللَّ ُه َّم إِنِّي أ‬ «Әй Аллаһ, йөрәгемне сәً ‫ك قَ لْبًا َسل‬
ламәт кылуыңны сорыйм!» Әллаһүммә инни әс-әлүлүкә
кальбән сәлимән).
Нәвәви әйткән: «Йөрәкнең сәламәтлеге аның нәфрәт,
усаллык, хөсетлек, саранлык, тәкәбберлек, башкалардан
көлү, рияга омтылу, шөһрәт яуларга теләү, хәйләкәрлек,
комсызлык, тәкъдирдән канәгать булмау кебек сыйфатлардан котылуы белән генә тормышка аша».
Ибне Рәҗәп: «Авырулардан һәм бозыклыклардан азат
булган йөрәк кенә сәламәт санала. Мондый йөрәктә Аллаһыга мәхәббәттән, Аннан һәм Аннан ерагайтучы нәрсәләрдән куркудан башка бер әйбер дә юк», – дигән.
Хәсән Басри бер кешегә: «Йөрәгеңне сәламәтләндер.
Чөнки Аллаһыга бәндәләреннән аларның йөрәкләре сәламәт булу гына кирәк», – дип әйткән.
Ибне Рәҗәп әйткән: «Йөрәкнең дөрес булуы әгъзалар
белән кылына торган гамәлләрнең дә дөрес булуына китерә. Йөрәк дөрес булса, анда Аллаһының ирегеннән башка
бернәрсә дә калмаса, башка әгъзалар да Ул теләгән эш
белән шөгыльләнәчәк. Ул яратмаган һәм шикле нәрсәләрдән баш тартачак».
7. Әлеге хәдис хәләл эшне эшләргә, хәрам эштән
тыелырга, шикледән ерак торырга, динне һәм намусны
сакларга, кешеләрдә начар фикер тудыра торган нәрсәләр
кылмаска өндәргә кирәк икәнен күрсәтә.
32
8. Акылны һәм йөрәкне камилләштерүгә чакыра.
9. Хәрамга илтүче юлларны яба, хәрамны тормышка
ашыру ысулларын тыя.
Дин – нәсыйхәт
ِ ِّ ‫الدا ِر‬
َّ ‫ أ‬: ُ‫ضي اللَّهُ َع ْنه‬
ِ ‫ َع ْن أَبِي ُرقْ يَةَ تَ ِم‬ 7
ٍ ‫يم بْ ِن أ َْو‬
َّ ‫س‬
: ‫ال‬
َ َ‫ ق‬ ‫َن النَّبِ ِّي‬
َ ‫ي َر‬
ِ
‫ َوألَئِ َّم ِة‬، ‫ َولَِر ُسولِ ِه‬، ‫ َولِ ِكتَابِ ِه‬، ‫ لِلَّ ِه‬: ‫ال‬
َ َ‫ لِ َم ْن ؟ ق‬: ‫ قُلْنَا‬، ُ‫يحة‬
َ ‫ِّين النَّص‬
ُ ‫الد‬
ِ ِ‫الْمسل‬
‫امتِ ِه ْم‬
‫م‬
َّ ‫ َو َع‬، ‫ين‬
َ ُْ
Әбү Рокая Тәмим бине Әүс Дәри әйткән: «Бервакыт
Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Дин – эчкерсезлек ул», – диде. Без: «Кемгә карата?» – дип сорадык. Ул: «Аллаһыга,
Аның Китабына, Пәйгамбәренә, мөселман җитәкчеләренә
һәм гомумән бөтен мөселманнарга карата», – дип әйтте».33
Хәдиснең әһәмияте
Бу хәдис Пәйгамбәребез галәйһиссәләм генә әйтә алган сүзләрне үзенә туплаган. Ул күп сүзле түгел, ләкин ул
бик күп мәгънә һәм файданы үз эченә алган. Күргәнебезчә, шәригатьнең башка хөкемнәре әлеге хәдиснең хәтта
бер өлеше дә түгел, ә бер җөмләсе генә. Монда «Аның Китабына карата эчкерсезлек» дигән җөмлә күз алдында тотыла. Чөнки Аллаһының Китабы бөтен нигезләрне һәм
тармакларны үз эченә алган. Шулай итеп, кеше аңа ышанса, аның эчтәлеге белән гамәл кылачак, эчкерсез булачак,
ул кеше шәригатьнең бөтен хөкемнәрен дә үтәячәк. Аллаِ ‫ ما فَ َّرطْنَا فِي ال‬ «Без бу
ِ َ‫ْكت‬
һы Тәгалә әйткән:  ‫اب ِم ْن َش ْي ٍء‬
َ
34
Китапта бернәрсә дә төшереп калдырмадык».
Менә шуңа күрә дә, галимнәр: «Әлеге хәдис Исламның үзәге», – дигәннәр.
33
Хәдисне аңлау
1. Аллаһыга карата эчкерсезлек күрсәтү.
Мондый эчкерсезлек Аллаһыга ышануны, Аның тиңдәшләре булуны инкарь итүне, Аның исем, сыйфатларына
ышануны, Аңа гыйбадәт кылуны, Аллаһ өчен сөю яки күрә алмауны, Аллаһыга итәгать итүче кешеләр белән дус
булуны үз эченә ала. Әгәр мөселман боларны сүзендә һәм
эшендә кулланса, бу аңа дөньяда да, Ахирәттә дә файда
китерәчәк. Ә Аллаһ Үзе безнең эчкерсезлегебезгә мохтаҗ
түгел.
2. Аллаһының Китабына карата эчкерсезлек.
Ул Аллаһыдан иңгән Язуларга ышануда, Коръәннең
соңгы Язу икәнен тануда чагыла. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِّ ‫ إِنَّا نَ ْح ُن نَ َّزلْنَا‬ «Дөреслектә, Без Коръ ‫حافِظُو َن‬
َ َ‫الذ ْك َر َوإِنَّا لَهُ ل‬
әнне иңдердек һәм Без аны саклыйбыз».35
Мөселманнарның Коръәнгә эчкерсез булулары моннан гыйбарәт:
а) Аны уку һәм ятлау. Коръән уку гыйлем алуга, җанны сафландыруга, тәкъвалыкны арттыруга ярдәм итә.
Коръән укыган өчен кеше зур әҗер һәм Кыямәт көнендә
көтеп торганда шәфәгать кылыну хокукы алачак. Аллаһыِ ِ ِ
ның Илчесе әйткән: ‫حابِ ِه‬
ْ َ‫ فَِإنَّهُ يَأْتِي يَ ْوَم الْقيَ َامة َشف ًيعا أل‬، ‫اقْ َرُؤوا الْ ُق ْرآ َن‬
َ‫ص‬
«Коръән укыгыз! Чөнки Кыямәт көнендә ул үзен укучыларга шәфәгатьче булып киләчәк».36
Аны ятлауга килгәндә, моның ярдәмендә йөрәкләр
нурлана, ул мөселман зур ихтирам казана. Кыямәт көнендә аның дәрәҗәсе Коръәннән ничә сүрә ятлавы белән билгеләнәчәк. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ِ‫ال ل‬
ِ ‫ب الْ ُقر‬
‫ت‬
َ ‫آن اقْ َرأْ َو ْارتَ ِق َوَرتِّ ْل َك َما ُك ْن‬
َ َ ‫يُ َق‬
ْ ِ ‫صاح‬
ِ ‫ك ِع ْن َد‬
ُّ ‫تُ َرتِّ ُل فِي‬
‫آخ ِر آيٍَة تَ ْق َرُؤ َها‬
َ َ‫الدنْ يَا فَِإ َّن َم ْن ِزل‬
«Коръән белүчегә: «Укы, күтәрел, аны дөньяда вакытта укыган кебек бөтен кагыйдәләренә туры китереп укы.
34
Синең урының соңгы аятьне укыган җирдә булачак», –
дип әйтеләчәк».37
б) Аны матур тавыш белән дөрес итеп уку. Моның ярдәмендә укыган нәрсә тирәнрәк тәэсир калдыра, йөрәк яхшырак ишетә. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫لَْيس ِمنَّا من لَم ي تَ غَ َّن بِالْ ُقر‬
‫آن‬
َ ْ َْ َ
ْ
«Коръәнне көйләп укымаучы бездән түгел».38
в) Аның мәгънәләрен аңларга тырышу. Аллаһы Тәгаٍ ُ‫ أَفَال يَتَ َدبَّرو َن الْ ُق ْرآ َن أ َْم َعلَى قُل‬ «Алар
лә болай дигән:  ‫وب أَقْ َفالُ َها‬
ُ
Коръән турында фикер йөртмиләрмени? Әллә аларның йөрәкләрендә йозак бармы?»39
г) Киләчәктә Коръәнне саклауны үз өсләренә алсыннар өчен, яңа буын мөселманнарын аңа өйрәтү. Башкаларга Коръән өйрәтү – безне бәхеткә илтә торган юл.
Аллаһының Илчесе әйткән: ُ‫ َخ ْي ُرُك ْم َم ْن تَ َعلَّ َم الْ ُق ْرآ َن َو َعلَّ َمه‬ «Сезнең иң яхшыгыз – Коръәнне өйрәнүче һәм аны башкаларга
өйрәтүче».40
д) Коръәнне аңларга һәм аны гамәлдә кулланырга тырышу. Чөнки гамәлсез генә аңлаудан файда юк. Без белә
торып та, гамәл кылмыйбыз икән, бу бик начар эш булачак. Чөнки Аллаһы Тәгалә болай дигән:
ِ َّ
‫ َكبُ َر َم ْقتًا ِع ْن َد اللَّ ِه أَ ْن تَ ُقولُوا َما ال‬. ‫ين آ ََمنُوا لِ َم تَ ُقولُو َن َما ال تَ ْف َعلُو َن‬
َ ‫ يَا أَيُّ َها الذ‬
 ‫تَ ْف َعلُو َن‬
«Әй иман китергән бәндәләр! Нигә сез үзегез кылмаган нәрсәне сөйлисез? Сезнең кылмыйча сөйләвегез Аллаһыда зур нәфрәт уята!»41
3. Аллаһының Илчесенә карата эчкерсез булу.
Бу Мөхәммәт галәйһиссәләмнең пәйгамбәрлегенә, ул
алып килгән Коръәнгә, аның сөннәтенә ышанудан гыйбарәт. Мондый эчкерсезлек аңа карата мәхәббәт һәм итә35
гатьтә чагыла. Чөнки Аллаһының Илчесен ярату – Аллаһыны ярату дигән сүз ул. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
 ُ‫حبِْب ُك ُم اللَّه‬
ْ ُ‫ قُ ْل إِ ْن ُك ْنتُ ْم تُحبُّو َن اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي ي‬ «Әйт: «Аллаһыны
яратсагыз, миңа иярегез. Шунда сезне Аллаһ яратыр...»42
 َ‫اع اللَّه‬
َ ‫الر ُس‬
َّ ‫ َم ْن يُ ِط ِع‬ «Пәйгамбәргә буйсынучы
َ َ‫ول فَ َق ْد أَط‬
Аллаһыга буйсына».43
Пәйгамбәр галәйһиссәләм вафат булганнан соң, аңа
ышану Пәйгамбәрнең тормыш юлын укуны, әхлак сыйфатларын үзеңдә булдырырга тырышуны, аның сөннәтенә
иярүне, аны таратуны, ялганчы һәм бидгатьчеләрдән саклауны таләп итә.
4. Мөселман җитәкчеләренә карата эчкерсез булу.
Җитәкчеләргә мөселманнарның хакимнәре, яки аларның хәлифләре, яки галимнәр керә.
Әгәр дә җитәкчеләр Аллаһыга итәгатьсезлеккә чакырмасалар, мөселман илләрендә мөселманнар үз җитәкчеләренә буйсынырга тиеш. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫َطيعوا اللَّه وأ‬
ِ
ِ َّ
 ‫ول َوأُولِي األَ ْم ِر ِم ْن ُك ْم‬
َ ‫الر ُس‬
َّ ‫َطيعُوا‬
َ ‫ين‬
َ َ ُ ‫آمنُوا أ‬
َ ‫ يَا أَيُّ َها الذ‬
«Әй иман китергән бәндәләр! Аллаһыга итәгать итегез һәм Пәйгамбәргә итәгать итегез! Шулай ук, сезнең
арадагы Коръән белән гамәл кылып, Коръән дәлилләре белән әмер итүче хакимгә итәгать итегез!»44
Безнең аларга карата эчкерсезлегебез аларга иярүдән,
аларны сөюдән гыйбарәт булырга тиеш. Безгә аларны
кылган яхшы эшләре өчен сөю кирәк. Мәсәлән, барлык
кешеләрне дә үз җитәкчелекләре астына җыйганнары
өчен. Әгәр халык таркаулыкка килсә, кешеләр аларның начар хакимлек итүе сәбәпле вафат булса, без аларга нәфрәтләнергә бурычлы. Шулай ук, җитәкчеләргә яхшы киңәшләр бирергә кирәк. Чөнки хакимнең залим икәнен күрсәтмәгән халыкта һәм халкын мәсхәрәләүче, киңәшләрне
тыңламаучы, хакыйкатьтән борылучы хакимдә яхшылык
36
юк. Халык җитәкчесенә карата эчкерсез булудан туктагач,
җитәкче залимга әверелгәч, бу ялагайлыкка, бөлгенлеккә
төшүгә, җиңелүгә һәм кимсетелүгә илтәчәк. Кешеләр Исламнан тайпылса, аның хөкемнәре үзгәртелсә, мондый хәл
һичшиксез килеп чагачак.
Хәзерге хәлне төзәтергә омтылучы галимнәргә килгәндә, алар Коръәнгә һәм сөннәткә карата эчкерсезлек
күрсәтү өчен җаваплы. Моннан тыш, алар кайбер мәсьәләләрне дөрес аңлатмаучы галимнәрнең фикерләрен кире
кагарга, хәдисләрнең кайсы дөрес, кайсы юк икәнен аңлатырга тиеш.
Галимнәр җитәкчеләргә эчкерсез киңәшләр бирергә,
Коръән һәм сөннәт белән идарә итәргә чакырырга, хаталарын күрсәтергә бурычлы. Аллаһ алардан моның өчен җавап алачак. Аллаһының Илчесе әйткән:
ِ ‫ْجه‬
ٍ َ‫اد َكلِمةُ ح ٍّق ِع ْن َد س ْلط‬
‫ان َجائِ ٍر‬
َ ْ‫أَف‬ «Иң яхшы җиһат –
َ ِ ‫ض ُل ال‬
َ َ
ُ
залим җитәкче янында әйтелгән дөрес сүз».45
Ул кешеләр үзләренең ялган мактаулары белән җитәкчене адаштырсалар, Аллаһ һичшиксез алардан бу турыда сораячак. Гыйлемле җитәкчеләргә ярдәм итү бер хәл,
бу дөньяның көчләренең ялагаена әверелү икенче эш.
5. Гомумән, бөтен мөселманнарга карата эчкерсез булу.
Бу Ахирәт һәм дөнья тормышында алар мәнфәгатенә
туры килә торган нәрсәләрне күрсәтүдән гыйбарәт. Кызганычка каршы, хәзерге заманда мөселманнар киңәш бирү
бурычына салкын карыйлар. Төп игътибарны дөнья мәсьәләләренә биреп, Ахирәтне оныталар. Мөселманнарга
карата эчкерсез булу сүзләр генә чикләнмәскә, гамәлләрне
дә үз эченә алырга тиеш. Ислам җәмгыяте гаепләрне яшерү, төрле тайпылышлардан саклану, файдага юнәлдерү,
яхшыга өндәү, начардан тыю чарасы ул.
6. Эчкерсезлекнең әһәмиятле төре.
37
Мөселманнарның үзара мөнәсәбәтләрендә эчкерсезлекнең иң әһәмиятле төре – кешенең башкаларга эчкерсез
киңәш бирүе. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ُ‫حه‬
ْ‫ص‬
ْ ‫إِ َذا‬
َ ‫َح ُد ُك ْم أَ َخاهُ فَ لْيَ ْن‬
َ ‫استَ ْن‬
َ ‫ص َح أ‬
«Кем дә булса үз кардәшенә киңәш сорап мөрәҗәгать
итсә, ул аңа киңәш бирсен».46
Эчкерсезлекнең тагын бер чагылышы кардәшең булмаганда аңа ярдәм итү, аны саклау.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ
ُ‫ح لَه‬
َ ‫اب أَ ْن يَ ْن‬
َ َ‫ َوإِذَا غ‬... ‫ َح ُّق ال ُْم ْؤم ِن َعلَى ال ُْم ْؤم ِن‬ «Кеше булмаَ‫ص‬
ганда аңа карата эчкерсезлек күрсәтү – мөэминнәрнең берберсенә карата булган бурычларыннан».47
7. Галимнәрнең эчкерсезлек турындагы сүзләре.
Хәсән Басри әйткән: «Ул эшли алмаган эшкә өнди
башлаганчы, берегез дә кардәшенә карата тулысынча ихлас булмаячак».
Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең бер сәхабәсе әйткән:
ِ َّ ِ
ِ ِ ِ َّ ‫والَّ ِذي نَ ْف ِسي بِي ِدهِ إِ َّن أَح‬
‫ين يُ َحبِّبُو َن اللَّهَ إِلَى‬
َ
َ
َ
َ ‫ب عبَاد اللَّه إِلَى اللَّه الذ‬
ِ ‫ِعب‬
ِ
ِ ‫ َويَ ْس َع ْو َن فِي األَ ْر‬، ‫اد اللَّ ِه إِلَى اللَّ ِه‬
‫يح ِة‬
َ َ‫ َويُ َحبِّبُو َن ِعب‬، ِ‫اده‬
َ ‫ض بَالنَّص‬
َ
«Җаным Аның кулында булган Зат белән ант итәм,
Аллаһының Аңа иң сөекле бәндәләре – Аллаһыга бәндәләрен сөекле итәргә, бәндәгә Аллаһыны сөекле итәргә,
җирдә кешеләргә карата эчкерсезлек күрсәтергә тырышучылар».
Әбү Бәкер Мөзәнни: «Ураза да, намаз да Әбү Бәкер-не
башка сәхабәләрдән өстен итмәде. Ләкин аны күңелен-дә
булган нәрсә өстен итте. Ә аның күңелендә Аллаһыга
карата мәхәббәт һәм Аның мәхлукларына карата эчкерсезлек бар иде», – дигән.
Фодаил бине Ияд: «Күп намаз укучы һәм еш ураза
тотучы безнең өчен хакыйкатькә ирешүче саналмый. Киң
38
күңелле саф йөрәкле һәм кешеләргә карата ихласлы бәндә
хакыйкатькә ирешүче була», – дип әйткән.
8. Эчкерсезлек күрсәтүнең әдәбе.
Ислам кардәшеңә карата эчкерсез булырга һәм аңа
яшерен рәвештә нәсыйхәт бирергә куша. Чөнки кардәшенең гаепләрен яшерүченең Аллаһ ике дөньяда да гөнаһларын яшерәчәк. Тугрыларның берсе: «Кардәшенә күзгә-күз
киңәш бирүче эчкерсезлек күрсәтә. Аны бөтен кеше алдында вәгазьләүче кардәшен шелтәли генә», – дигән.
Фодаил бине Ияд әйткән: «Мөэмин гаепләрне яшерә
һәм яхшы киңәш бирә. Ә бозык кеше мыскыл итә һәм
шелтәли».
9. Әлеге хәдиснең файдасы.
Ибне Баттал әйткәнчә, әлеге хәдистән без түбәндәге
нәрсәләрне беләбез: «Диннең асылы ихласлыктан гыйбарәт. Ә диннең чагылышы эштә дә, сүздә дә бар».
«Эчкерсезлек күрсәтү – фарыз кифая ул: аны эшләүчегә әҗер булачак, ә башкаларга аны үтәү бурычы йөкләнмәгән».
«Эчкерсезлекне булдыра алган кадәр үтәргә кирәк.
Әгәр киңәш бирүче киңәше кабул ителәчәген, аны үтәячәкләрен һәм ул күңелсезлектән котылачагын белә икән,
моны эшләү зарури. Әгәр кеше моның өчен аңа зарар килер дип курыкса, ул үзе теләгәнчә эшли ала».
Җиңеллектә булу һәм авырлыклар
тудырмау
ِ ‫ َعن أَبِي هري رَة َعب‬ 8
ِ ‫الر ْحم ِن بْ ِن ص ْخ ٍر ر‬
‫ول‬
‫د‬
َ ‫ت َر ُس‬
َ َ‫ض َي اللَّهُ َع ْنهُ ق‬
َّ
ُ ‫ َس ِم ْع‬: ‫ال‬
ْ َ َْ ُ
َ
ْ
َ
َ
ِ
ِ
‫استَطَ ْعتُ ْم‬
ُ ‫ يَ ُق‬ ‫اللَّ ِه‬
ْ َ‫ َما نَ َه ْيتُ ُك ْم َع ْنهُ ف‬: ‫ول‬
ْ ‫ َوَما أ ََم ْرتُ ُك ْم بِه فَأْتُوا م ْنهُ َما‬، ُ‫اجتَنِبُوه‬
ِ‫ك الَّ ِذين ِمن قَ بل‬
‫سائِلِ ِه ْم َوا ْختِالفُ ُه ْم َعلَى أَنْبِيَائِ ِه ْم‬
‫م‬
‫ة‬
‫ر‬
‫ث‬
‫ك‬
‫م‬
‫ك‬
ُ
ُ
َ
ْ
َ َ‫ فَِإنَّ َما أ َْهل‬،
ْ ْ َ
َ
ْ
َ َ
39
Әбү Һөрәйрә сөйләгән: «Мин Пәйгамбәрнең болай
дигәнен ишеттем: «Мин сезгә тыйган нәрсәдән сакланыгыз. Мин боерган нәрсәнең булдыра алганын кылыгыз.
Чөнки сезгә кадәр яшәүчеләрне күп сорау бирүләре һәм
пәйгамбәрләре белән килешмәүләре һәлак итте».48
Хәдиснең әһәмияте
Галимнәр әйтүенчә, бу бик әһәмиятле һәм файдалы
хәдис. Бу аны ятлауга һәм өйрәнүгә лаеклы итә.
Нәвәви болай дип язган: «Ул – Исламның иң әһәмиятле нигезләренең берсе. Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең
кыска булып та, күп мәгънәне үз эченә туплаган сүзләре
исәбенә керә».
Ибне Һәҗәр Хәйтами әйткән: «Бу – диннең нигезләренә, Ислам терәкләренә караган бөек хәдис. Шуңа күрә,
аны истә тотарга һәм аңа игътибарлы булырга кирәк».
Әлеге хәдис кешеләрне Аллаһының шәригатенә иярергә өнди. Ул Коръән кушканнарны төгәл итеп, кимлек
яки артыклык кертмичә үтәргә боера.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм ни өчен шулай әйткән:
Пәйгамбәрнең болай дип әйтүенең сәбәбе икенче бер
хәдистә аңлатыла: Әбү Һөрәйрә разыяллаһү ганһү сөйләгән: «Бервакыт Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм безгә
вәгазь сөйләде һәм:
‫ول‬
َ ‫ أَ ُك َّل َع ٍام يَا َر ُس‬: ‫ال َر ُج ٌل‬
َ ‫ فَ َق‬، ‫ْح َّج فَ ُح ُّجوا‬
َ ‫َّاس قَ ْد فَ َر‬
َ ‫ض اللَّهُ َعلَْي ُك ُم ال‬
ُ ‫أَيُّ َها الن‬
ِ َّ
‫ت َولَ َما‬
ُ ‫ال َر ُس‬
َ ‫ فَ َق‬، ‫ َحتَّى قَالَ َها ثَالثًا‬، ‫ت‬
ْ َ‫ْت نَ َع ْم لََو َجب‬
ُ ‫ لَ ْو قُل‬:  ‫ول اللَّ ِه‬
َ ‫س َك‬
َ َ‫الله ؟ ف‬
‫ك َم ْن َكا َن قَ ْب لَ ُك ْم بِ َكثْ َرةِ ُس َؤالِ ِه ْم‬
َ َ‫ ثُ َّم ق‬، ‫استَطَ ْعتُ ْم‬
َ َ‫ فَِإنَّ َما َهل‬، ‫ َذ ُرونِي َما تَ َرْكتُ ُك ْم‬: ‫ال‬
ْ
ٍ َ ِ‫ فَِإذَا أَمرتُ ُكم ب‬، ‫وا ْختِالفِ ِهم علَى أَنْبِيائِ ِهم‬
ِ
‫ َوإِذَا نَ َه ْيتُ ُك ْم َع ْن‬، ‫استَطَ ْعتُ ْم‬
َ ْ
ْ ‫ش ْيء فَأْتُوا م ْنهُ َما‬
ْ َْ
ْ َ
َ
ُ‫َش ْي ٍء فَ َدعُوه‬
«Әй кешеләр, Аллаһ сезгә хаҗны фарыз кылды, аны
үтәгез!» – диде. Бер кеше: «Ел саенмы, әй Аллаһының Илчесе?» – дип сорады. Әлеге кеше соравын өч мәртәбә ка40
батлаганчы Пәйгамбәр эндәшмичә утырды. Аннары:
«Әгәр мин «Әйе», – дисәм, бу сезнең бурычыгыз булачак,
ләкин сез аны үти алмаячаксыз бит», – диде. Моннан соң
ул: «Сезгә кадәр яшәүчеләрне күп сорау бирүләре һәм
пәйгамбәрләре белән килешмәве һәлак итте. Шуңа күрә,
мин сезгә берәр нәрсә боерсам, аның булдыра алганын кылыгыз. Берәр нәрсәдән тыйсам, аннан баш тартыгыз!» –
дип өстәде.
Сорау бирүче Әкрагъ бине Хәбис разыяллаһү ганһү
булган дип риваять кылына.
Хәдисне аңлау
1. «Мин сезгә тыйган нәрсәдән сакланыгыз».
Тыю дигән сүз Коръәндә һәм сөннәттә төрле мәгънәдә килә. Әлеге очракта галимнәр тарафыннан тыелганлыкны белдерү өчен кулланыла торган ике мәгънә кулланыла.
Ягъни: нинди дә булса гамәлнең тулысынча тыелган, хәрам булуы яки ул эшнең теләнмәгән, мәкрүһ булуы.
а) тулы мәгънәдәге тыю, хәрам кылу.
Аллаһ һәм Пәйгамбәр тарафыннан тулысынча хәрам
кылынган берникадәр эшләр бар. Шәригать хөкемнәрен
үтәргә бурычлы булган кешегә аларны кылу тыела. Эшләсә, дөньяда да, Ахирәттә дә шәригать буенча җәза каралган.
Моңа мисал итеп зина кылу, хәмер эчү, риба, хаксыз
кеше үтерү, гаурәтләрне күрсәтү, ялган, гайбәт, бозыклык
тарату һ.б.ш. эшләрне китерергә була.
Болардан өлешчә дә, тулысынча да тыелырга кирәк.
Аларны эшләргә мәҗбүр ителмәгәндә, беркайчан да эшләргә ярамый. Мәҗбүр булганда да, шәригатьтә билгеләнгән шартларны үтәп кенә кылырга ярый.
б) Теләнмәгән, мәкрүһ булган гамәлләр.
Кайвакытта шәригать нинди дә булса гамәлләрне тыя,
ләкин шунда ук аларның теләнмәгән, мәкрүһ икәннәрен
41
күрсәтә. Кеше шундый гамәлләрне кылса, аның өчен җәзага тартылмаячак.
Мисал итеп, җәмәгать яки җомга намазына баручы
кешегә чи суган яки сарымсак ашауны китерергә була.
Әлеге төр гамәлләрне кылу тулысынча яки өлешчә
рөхсәт ителә. Моның өчен зарури булу шарт түгел. Әмма
тәкъва мөселманга мөмкинчелеге булганда болардан баш
тарту яхшырак.
2. Зарурлык хәрам эшне хәләл итә.
Инде белгәнебезчә, тулысынча хәрам кылынган нәрсәдән һичшиксез баш тартырга кирәк. Әмма кайбер вакытта кеше хәрам эшне эшләргә мәҗбүр булырга мөмкин.
Чөнки алай эшләмәсә, ул үзен һәлак итәчәк. Мондый очракта шәригать гадәттә хәрам булган нәрсәне хәләл итә,
кешене гөнаһ кылган өчен шелтәләми. Аллаһы Тәгалә әйтِ ‫اد فَال إِثْم علَي ِه إِ َّن اللَّه غَ ُف‬
ٍ ‫ضطَُّر غَي ر ب ٍاغ وال َع‬
кән:  ‫يم‬
ْ ‫ فَ َم ِن ا‬ «Кем дә
َْ َ
ٌ َ
ٌ ‫ور َرح‬
َ َ َْ
булса хәрамның үзен теләмичә һәм чикләрне үтмичә моны
ашарга мәҗбүр булса, аңа гөнаһ булмаячак. Дөреслектә,
Аллаһ – Гафу итүче, Мәрхәмәтле».49
Әлеге аятьне кулланып һәм тиешле нәтиҗәләр ясап,
галимнәр фикыһның бер кагыйдәсен чыгарганнар. Ул болай яңгырый: «Зарурлык хәрамны хәләл итә».
Мисал өчен ашарына булмаган һәм башка нәрсә таба
алмаучының үләксә ашавын, дәваланганда гаүрәтләрне
күрсәтүне, мохтаҗлык сәбәпле урлаучының кулын кисмәүне китерергә була. Әмма кешеләрнең холкының төрле
булуы турында да онытмаска кирәк. Күп вакытта алар бу
хәдисне гомумиләштерәләр, зарурлыкның нәрсә икәнен
аңламыйлар, аның ни дәрәҗәдә рөхсәт ителүен белмиләр.
Кешеләрне әлеге хаталардан саклау өчен фикыһ галимнәре зарурлыкның билгеләмәсен уйлап тапканнар: Кешене
куркыныч хәлгә куючы, аңа һәлакәт янаучы яки ниндидер
әгъзаны югалту, авыруның көчәюе кебек кешенең яшәү
42
өчен кирәкле мәнфәгатьләрен тәэмин итүне юкка чыгаручы очраклар зарурлык дип атала.
Шул ук вакытта, галимнәр зарурлыкның дәрәҗәсен дә
билгеләгәннәр. Кешегә хәвеф-хәтәрдән сакланырга яр-дәм
итү өчен хәрам кылынганны эшләү рөхсәт ителә. Ул хәл
беткәч, кешегә хәрам эшне кылу зарур саналмый. Галимнәр аны бу кагыйдәгә туплаганнар: «Зарурлыкның
чикләре аның дәрәҗәсе белән билгеләнә». Әлеге кагыйдәнең нигезендә Аллаһы Тәгаләнең түбәндәге сүзләре ята:
ٍ ‫ غَي ر ب ٍاغ وال َع‬ «... хәрамның үзен теләмичә һәм чик ‫اد‬
َ َ َْ
ләрне үтмичә...»50
Шулай итеп, үләксә ашарга мәҗбүр булган кеше аны
туйганчы ашарга яки киләчәк өчен җыеп куярга тиеш түгел. Табиб алдында чишенергә мәҗбүр булучы авырткан
һәм карау кирәк булган урыннарны гына күрсәтергә тиеш.
Шулай ук, дәвалауга мохтаҗ булган хатын-кыз, шундый
дәвалаучы хатын-кыз булганда ир кеше табибка барырга
тиеш түгел.
Дөнья байлыгын арттырырга омтылуның, зиннәтле
нәрсәләр алуның, башкалардан калышмаска теләүнең зарурлыкка бернинди катнашы да юк. Мәсәлән, кешенең акчасы аз икән, аны риба белән шөгыльләнергә мәҗбүр дип
санап булмый. Фатиры кечкенә кешенең дә зиннәтле йорт
юнәлтү өчен хәрам-хәләлне күрмичә эшләргә хакы юк.
Хатын-кыз өйдән читтә эшләргә мәҗбүр булса, ул шәригать тыйганнарны эшләмәскә тиеш. Чөнки фикыһның
икенче кагыйдәсе болай яңгырый: «Файдалы нәрсә табуга
караганда начарлыкны бетерүгә өстенлек бирелә». Моннан аңлашылганча, кешегә берәр мәсьәләне хәл итәргә кирәк икән, бу аңа ришвәт бирергә рөхсәт ителә дигән сүз
түгел. Кем беләндер аралашасың икән, аның белән аракылы мәҗлесләрдә утырырга ярамый.
3. Боерыкларның төрләре.
43
Аллаһының Китабында һәм сөннәттә «боеру әмер)»
дигән сүз төрле мәгънәдә кулланыла. Галимнәрнең фикеренчә, «боеру» төшенчәсенең нигезендә таләп итү ята.
Боеру ике төп мәгънәгә ия: мәҗбүр итү, фарыз кылыну
һәм этәрү. Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең ‫ َوَما أ ََم ْرتُ ُك ْم بِ ِه‬
«... мин сезгә боерган эшләрдән...» дигән сүзләреннән яки
фарыз кылыну, яки этәрү, кызыктыру күз алдында тотыла.
а) Үтәү мәҗбүри булган боерык.
Монда Аллаһының Пәйгамбәре аркылы мөселманнарга боерылган, мөселманнардан гамәл кылуны таләп иткән
әмерләр күз алдында тотыла. Кеше боларны үтәмәгән өчен
җәзаланачак, үтәсә әҗерле булачак. Әлеге әмер таләп
иткән гамәл «вәҗеп» дип атала.
Мисал итеп, намаз уку, зәкят түләү, хаҗ кылу, ураза
тоту, шәригать кушканны үтәү тыйганнан тыелу, гаиләне
тәэмин итү һ.б.ш. эшләрне китерергә була.
Мондый боерыкларны үтәү мәҗбүри, аларны үтәмәү
зарури шартлар һәм сәбәпләр булганда гына рөхсәт ителә.
б) Этәрүне белдергән боерык.
Аллаһ һәм Аның Илчесе галәйһиссәләм мөселманнарга күп гамәл кылырга боерганнар. Әлеге төр гамәлләрнең
тәкъдим ителгән икәннәрен күрсәткәннәр. Ягъни, аларны
кылу мәҗбүр түгел. Кылмаса, аңа гөнаһ булмый; кылса,
аның өчен әҗер алачак. Мондый боерык таләп иткән эш
тәкъдим ителгән, ягъни мәндүб дип атала.
Мәсәлән, биш вакыт фарыз намаздан тыш ирекле намазлар уку, азан әйтү, гаиләне мул итеп тәэмин итү, уң кул
белән ашау һ.б.ш. эшләр. Аллаһы Тәгалә мөселманнан бу
эшләрне эшләүне таләп итә. Ләкин ул таләп катгый тү-гел,
тәкъдим итү рәвешендә. Шулай да, мондый боерык-ларны
тайпылышсыз үтәсә, яхшырак. Үтәмәгән очракта җәза
булмаса да, ул шелтәгә лаеклы саналачак.
4. Авырлыклар җиңеллеккә китерәләр.
44
Мәгълүм булганча, Аллаһының шәригатенең максаты
– кешене ике дөньяда да бәхеткә ирештерү. Моның өчен
ул бәндәләрнең эшләрен җиңеләйтә, авырлыкларны бетеِ
ِ
рә. Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫س َر‬
ْ ُ‫ يُ ِري ُد اللَّهُ ب ُك ُم الْيُ ْس َر َوال يُ ِري ُد ب ُك ُم الْع‬
«... Аллаһ сезгә җиңеллек тели һәм авырлык теләми...» 51
 ‫ َوَما َج َع َل َعلَْي ُك ْم فِي الدِّي ِن ِم ْن َح َر ٍج‬ «... Аллаһ сезгә диндә бернинди авырлык та булдырмаган...»52
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән: ‫س ٌر‬
ْ ُ‫ِّين ي‬
َ ‫إِ َّن الد‬ «Дөреслектә, бу дин җиңел».53 ‫س ُروا‬
ِّ ‫س ُروا َوال تُ َع‬
ِّ َ‫ي‬ «...җиңеләйтегез һәм авырлык тудырмагыз...»54
Шәригатьтән ачык күренгәнчә, Аллаһ Рамазанда мосафирга һәм авыруга ураза тотмаска, мосафирга намазны
кыскартырга һәм кушарга; су булмаса, тәяммүм кылырга
рөхсәт итә. Мондый хөкемнәрне галимнәр «рөхсәтләр»
дип атыйлар.
Фикыһ галимнәре әлеге һәм башка хәдисләргә таянып, «авырлык җиңеллеккә китерә» дигән кагыйдә чыгарганнар.
Әлеге авырлыклар шул хәлдә калган мөселманның
бурычларын үтәүне җиңеләйтүнең сәбәбе булалар. Мәсәлән, пычрак булсалар да, алардан арыну бик авыр булган
нәрсәләргә шәригатьтә игътибар бирелми. Монда ярадан
һәм сызлавыктан чыккан кан, урам пычрагы күз алдында
тотыла. Бу төр нәҗестән арыну кешене котылгысыз рәвештә авыр хәлгә куя, аның гыйбадәт кылуын катлауландыра. Шуңа күрә, җиңеләйтүгә омтылучы шәригать мондый нәрсәләрне исәпкә алмый.
* Җиңеләйтүгә нигез булган авырлыкның дәрәҗәсе.
Кайбер мөселманнар өчен әлеге сорау аңлаешсыз кала. Шуның нәтиҗәсендә, алар кечкенә генә авырлык та
җиңеләйтүгә сәбәп була, бурычларны үтәүне туктатуны
аклый дип саныйлар. Еш кына дингә тиешле игътибар
45
бирмәүче кешеләр моның белән акланалар. Шул сәбәпле
галимнәр безгә авырлыкларның төрләрен аңлатканнар,
җиңеләйтүнең сәбәбен билгеләүче кагыйдә чыгарганнар.
1) кайбер гыйбадәтләргә авырлыклар үз табигатьләреннән үк хас була. Шуңа күрә, мондый авырлыклар ул
бурычларны калдыруга яки җиңеләйтүгә сәбәп була алмый.
Мәсәлән, ашыйсы килү сәбәпле беркем дә Рамазанда
уразаны туктата алмый. Сәламәт һәм бай кешенең юл
авырлыгыннан куркып, яки гаиләсе белән аерылышасы
килмичә, хаҗга бармау хокукы юк. Яхшылыкка өндәүче,
начарлыктан тыючы да, кешеләр үзен рәнҗетүдән куркып
бу эштән баш тартырга тиеш түгел. Бу авырлыклар әлеге
эшләрнең юлдашы, алар тормышта адым саен диярлек очрыйлар һәм кешедән артык күп көч куюны таләп итмиләр.
Әгәр мондый эшләр җиңеләйтүнең сәбәбе булса, бурычлар да, шәригать хөкемнәре дә булмас иде. Кешеләр бу
дөньяда да, Ахирәттә дә әҗер алмаслар иде.
2) Башка төрле авырлыклар да бар. Алар гамәлнең үз
табигатеннән түгел. Монда сүз гадәттә дини бурычларны
үтәгәндә очрамый торган көтелмәгән авырлыклар турында
бара. Болар ике төрле була:
Беренчесе: кешегә аз гына авырлык тудыручы нәрсәләр. Мәсәлән, кыска сәфәр, җиңелчә авыру, матди керемнән мәхрүм булу куркынычы. Мондый авырлыклар дини бурычларны үтәүгә берничек тә тәэсир итәргә тиеш түгел. Чөнки бу гыйбадәтне үтәүче мөселман ике дөньяда да
ала торган әҗер аның авырлыкларын баса. Шуңа күрә дә,
мондый очракта әлеге гыйбадәтне кылу калдыручы караганда яхшырак.
Икенче төр: кешенең гомерен, малын яки намусын
куркыныч астына куя торган зуррак авырлык. Мисал итеп
хаҗ кылырга мөмкинчелеге булган, ләкин юлда караклар
белән очрашуда, яисә ул киткәнне генә көтеп торып гаилә46
сенә зарар китерәчәк кеше бар икәнен белүчене китерергә
була. Шәригать мондый авырлыкларны гына исәпкә ала.
Әлеге төр авырлыкларның гадәттә булу ихтималы аз. Әмма аларга игътибар итмәсәң, бу кешенең шәригать билгеләгән мәнфәгатьләрен үтәүгә зарар китерергә мөмкин.
5. Җиңеллек авырлык белән алыштырылмый.
Бу, шулай ук, галимнәр тарафыннан әлеге хәдистән
чыгарылган кагыйдә булып тора.
Ибне Сүбки: «Әлеге кагыйдә – Пәйгамбәр галәйһисِ
ِ
сәләмнең ‫استَطَ ْعتُ ْم‬
ْ ‫ َوَما أ ََم ْرتُ ُك ْم بِه فَافْ َعلُوا م ْنهُ َما‬ «... мин сезгә берәр нәрсә боерсам, аның булдыра алганын үтәгез...» дигән
сүзләреннән алынган иң мәшһүр кагыйдәләрнең берсе...»,
– дип әйткән.
Кайбер вакытта мөселман дини бурычларын тулысынча үти алмаска, ә өлешчә үтәү аңа бернинди дә авырлык тудырмаска мөмкин. Мондый очракта булдыра алганын эшләргә кирәк. Гыйбадәтнең бер өлешен эшли алмау
аннан тулысынча баш тартуга сәбәп түгел.
Әлеге кагыйдәнең кулланышына берничә мисал китереп була. Мәсәлән, мөселманга тәһарәт алырга кирәк булып, суы аз булса, ул кеше башта булган суны кулланырга
тиеш. Әгәр суны кулланганчы тәяммүмгә керешсә, тәяммүме дөрес булмаячак. Кеше гаурәтен өлешчә генә капларлык кием тапса, аның белән ул булдыра алган кадәр
капланырга бурычлы. Уразада көндез сәламәтләнүче кеше
дә, күреме беткән хатын да шул вакыттан кояш баеганчыга кадәр ураза тотарга тиеш. Уразаның калган өлешен
башка чакта каза кылырга кирәк.
Әлеге кагыйдәнең дөреслеген түбәндәге хәдис тә раслый: Гыймран бине Хөсәен разыяллаһү ганһү сөйләгән:
«Минем геморроем бар иде. Шуңа күрә, Пәйгамбәрдән ничек намаз уку турында сорадым. Ул әйтте:
ِ ‫ فَِإ ْن لَم تَست ِطع فَ َق‬، ‫ص ِّل قَائِما‬
ٍ ‫ فَِإ ْن لَ ْم تَ ْستَ ِط ْع فَ َعلَى َج ْن‬، ‫اع ًدا‬
‫ب‬
ْ َْ ْ
َ
ً
47
«Басып укы, булдыра алмасаң утырып укы, моны да
булдыра алмасаң, бер ягыңа ятып укы».55
* Тулысынча буйсыну һәм тиешенчә иярү. Шәригатьтә билгеләнгән бөтен нәрсәләр – тыюлар, боерыклар – барысы да адәм баласының кулыннан килә торган эшләр.
Аллаһы Тәгалә бәндәләренә алар эшли ала торган гамәлләрне генә фарыз кыла. Чөнки Аллаһы Тәгалә әйткән:
َّ ُ ِّ‫ ال يُ َكل‬ «Аллаһ һәрбер җанга ул күтә ‫سا إِالَّ ُو ْس َع َها‬
ً ‫ف اللهُ نَ ْف‬
рә ала торган эшне генә йөкли».56
Мөселман Ул тыйган эшләрдән тыелып кына Аллаһыга буйсына, Аның боерыкларын үти ала. Бу турыда сөйләнде инде. Аллаһы Тәгалә әйткән:
 ‫خ ُذوهُ َوَما نَ َها ُك ْم َع ْنهُ فَانْ تَ ُهوا‬
ُ ‫الر ُس‬
َّ ‫ َوَما آتَا ُك ُم‬
ُ َ‫ول ف‬
«Сезгә Пәйгамбәр алып килгән нәрсәне алыгыз, ул
тыйганнан тыелыгыз!»57
Аллаһының кайбер боерыкларын үтәмәүче, кайбер
тыюларына буйсынмаучыны буйсынмаучы яки шәригатькә каршы килүче кеше дип атап була.
Пәйгамбәр галәйһиссәләмгә генә хас булган нәрсәләрдән кала мөселман аңа охшарга тырышырга тиеш. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ِ ‫ لََق ْد َكا َن لَ ُكم فِي رس‬
‫سنَةٌ لِ َم ْن‬
ْ ‫ول اللَّه أ‬
َُ ْ
َ ‫ُس َوةٌ َح‬
 ‫َكا َن يَ ْر ُجو اللَّهَ َوالْيَ ْوَم اآل ِخ َر َوذَ َك َر اللَّهَ َكثِ ًيرا‬
«Аллаһыга, Кыямәт көненә өметләнүче, Аллаһыны
еш искә алучы өчен Аллаһының Илчесе бик гүзәл үрнәк».58 Әлеге аятьтә сүз өметләнү генә түгел, курку турында да бара).
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ
‫استَطَ ْعتُ ْم‬
ْ ‫ َوَما أ ََم ْرتُ ُك ْم بِه فَافْ َعلُوا م ْنهُ َما‬ «... мин боерган нәрсәләрнең булдыра алганын эшләгез...»
48
Аллаһы Тәгалә болай дигән:  ‫استَطَ ْعتُ ْم‬
ْ ‫ فَاتَّ ُقوا اللَّهَ َما‬
«Алла-һыдан булдыра алган кадәр куркыгыз, тыңлагыз
һәм итә-гать итегез».59
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ
‫ِّدوا َوأَبْ ِش ُروا‬
ُ ‫إِنَّ ُك ْم لَ ْن تُ ِطي ُقوا َولَ ْن تَ ْف َعلُوا ُك َّل َما أُم ْرتُ ْم بِ ِه َولَ ِك ْن َسد‬
«Сез беркайчан да мин боерган барлык эшне эшли алмаячаксыз һәм эшләмәячәксез. Ләкин дөрес юлга омтылыгыз һәм шатланыгыз!»60
Ягъни, үз гыйбадәтләрегезне кылганда дөреслектә
һәм турылыкка омтылыгыз. Дөреслек дигәндә уртачалык
һәм тайпылышларның булмавы күз алдында тотыла.
6. Хәрамнан тыелуга һәм зарарлы нәрсәне бетерүгә
чакыру.
Шәригать даими рәвештә зарарга каршы торырга чакыра. Шуңа күрә, тыюларга боерыкларга караганда да
күбрәк игътибар бирелә. Хәрам гамәлне кылуның аклануы
булып гадәттән тыш зарур очрак кына тора ала.
Бүгенге көндә күп кеше дини гыйбадәтләрне кылса
да, тулысынча хәрам булган эшләрне эшли. Мәсәлән, күргәнебезчә, ураза тотучы кеше риба белән шөгыльләнә, хаҗ
кылган хатын-кыз урамга хаҗәтсез чыга, матурлыгын
башкаларга күрсәтә. Шул ук вакытта алар гыйбадәтләре
Аллаһының газабыннан коткара, «заманча яшәргә кирәк»
дип саныйлар. Әмма бу шәригать кануннарына каршы килә. Алардан күренгәнчә, гыйбадәтнең нигезе – хәрам эштән тыелу. Котылу өчен үз нәфесең белән көрәшергә киِ ‫اتَّ ِق ال َْم َحا ِرَم تَ ُك ْن أَ ْعبَ َد الن‬
рәк. Аллаһының Илчесе әйткән: ‫َّاس‬
«Хәрам эштән тыел һәм гыйбадәттә сиңа тиңнәр булмаячак».61
Гайшә анабыз әйткән: «Гыйбадәттә тырыш булучыны
узып китәргә теләүче гөнаһлар кылуны туктатсын». Гомәр
ибне Хаттаптан гөнаһ кылырга теләп тә аны кылмаучы ке49
ше турында сорагач, ул: «Алар йөрәкләрен Аллаһ тәкъвалыкка сынаган кешеләр. Аларга гафу ителү һәм бөек әҗер
әзерләнгән», – дип җавап биргән.
Габдуллаһ бине Гомәр разыяллаһү ганһү: «Бер хәрам
даниктан тиеннән) баш тарту Аллаһ юлында йөз меңне
сарыф итүдән яхшырак», – дип әйткән.
Хәсән Басри: «Гыйбадәт кылучының Аллаһ тыйганнан баш тартудан да яхшырак гыйбадәте юк», – дигән.
Гомәр бине Габделгазиз әйткән: «Төнге намазлар да,
көндезге уразалар да, икесе бергә булганда да тәкъвалыкны күрсәтми. Аллаһ боерганны үтәү, Ул хәрам кылганнан
баш тарту гына тәкъвалык турында сөйли. Моның белән
бергә изге гамәлләр дә кылынса, бер яхшылык икенчесенә
өстәлә».
7. Файда табуга караганда зарарлыны бетерүгә өстенлек бирелә.
Бу – хәрамны бетерү мәсьәләсенә Коръән һәм сөннәттә гадәттән тыш зур игътибар бирелгәнгә күрә, галимнәр
тарафыннан чыгарылган бер кагыйдә. Аның мәгънәсе
шуннан гыйбарәт: файдалы нәрсә һәлакәткә илтүчегә каршы торса, файдалыга игътибар бирү зарарлының тормышка ашуына китерсә, зарарлыны бетерү өчен көч куярга кирәк.
Мисал итеп, хәмер ясаячагы алдан ук мәгълүм булган
кешегә йөзем сатуны китереп була. Ул кеше башкаларга
караганда күбрәк акча тәкъдим итсә дә, аңа сатарга ярамый. Шулай ук, икътисади яктан файдасы бик зур булса
да, аракы ясау һәм сату тыела.
Әлеге кагыйдәне тормышта куллануга тагын бер мисал – Пәйгамбәрнең хатын-кызга якын тугансыз мәхрәмсез) ерак сәфәргә чыгарга рөхсәт итмәве.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫ال ي ِح ُّل ِالمرأَةٍ تُ ْؤِمن بِاللَّ ِه والْي وِم‬
ِ ‫ إِالَّ مع‬، ‫ تُسافِر م ِسيرَة ي وٍم‬،‫اآلخ ِر‬
‫ح َرٍم‬
‫م‬
‫ي‬
‫ذ‬
َْ
َ
ََ
َْ َ َ ُ َ
َْ َ
ُ
َْ
50
«Аллаһыга һәм Кыямәт көненә ышанучы хатынга бер
тәүлектән арткан сәфәргә мәхрәмсез чыгарга рөхсәт ителми».62
Икенче бер төрле гамәлләрне кылу билгеле бер күләмдә зарарлы. Әмма аларны эшләү зарарыннан зуррак
булган файда китерә. Аларның файдасы күренеп торганга
күрә, зарарына игътибар итәргә кирәкми. Моңа мисал итеп
авырый торган берәр әгъзаны кисүне, ике якны дуслаштыру максаты белән алдалауны китерергә була. Мондый очракларда ике начарның кечерәген сайлап алалар.
Чөнки авыру әгъзаны кисеп алмасаң, ул ампутациягә караганда да зуррак зарар китерәчәк. Шулай ук, кешеләр арасындагы талашулар да дошманлык һәм нәфрәткә китереп,
бәлагә сәбәп булалар. Димәк, ул ялганнан зуррак начарлык. Мондый ялган беркемгә дә зарар салмый, беркемнең
дә хокукын киметми.
8. Халыкларның үлеменең сәбәбе.
Пәйгамбәребез галәйһиссәләм аңлатуынча, кайбер вакытта халыклар үлеменең сәбәбе сорауларның күплеге һәм
уйлап чыгарылганлыгы, эшләрдәге каршылыклар, шәригатькә иярүдән баш тарту була. Аңлатып китик:
* Сораулар бирүне тыю һәм рөхсәт итү.
Үзләренә өстәмә гыйбадәтләр йөкләнер дип куркып,
кирәкмәгән нәрсәләрне тикшерүләрен теләмәгәнгә, әһәмиятсез нәрсә белән шөгыльләнмәсеннәр өчен Пәйгамбәр
күп сорау бирүне, файдасыз нәрсәләр турында сорауны
тыйган. Моннан тыш, ул мөселманнарның безгә кадәр
яшәгән милләтләр кебек бәхәсләшүләрен теләмәгән.
Мөгыйрә бине Шөгъбә разыяллаһү ганһү әйткән:
«Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм буш сүз сөйләүдән,
күп сораулар бирүдән, акча исраф итүдән тыйды».
Шуның өчен, бик сорыйсылары килсә дә, сәхабәләр
аннан бернәрсә турында да сорамаганнар. Бәлки аларның
сорау бирү ихтималы булмагандыр да. Чөнки алар Пәй51
гамбәр янында яшәгәннәр, бөтен яңалыкларны белгәннәр.
ِ َ‫ ي ب يِّن اللَّهُ لَ ُكم أَ ْن ت‬ «Сез адашмаАллаһы Тәгалә әйткән:  ‫ضلُّوا‬
ْ
ُ َُ
сын өчен, Аллаһ сезгә аңлатма бирә».63
Чыннан да, бу очракта әле булмаган нәрсәне сорау хаҗәте булмаган. Ләкин Пәйгамбәр галәйһиссәләм җиткергән нәрсәләрне аңлау ихтыяҗы булган. Аллаһы Тәгалә
ِ
әйткән:  ‫س ْؤُك ْم‬
ُ َ‫ ال تَ ْسأَلُوا َع ْن أَ ْشيَاءَ إ ْن تُ ْب َد لَ ُك ْم ت‬ «Әй иман китергән
бәндәләр! Мәгълүм булгач, сезне борчыячак нәрсәләр турында сорамагыз!»64
Ибне Габбас әлеге сүзләрне аңлатып, «Коръән тулысынча иңгәнне көтегез, сез шунда үзегез сораган нәрсәләрнең аңлатмасын табарсыз», – дип әйткән.
Мәдинәгә аның белән сөйләшү өчен килгән, сәхабәләр кебек аның янында озак яшәү мөмкинчелеге булмаган
бәдәвиләргә Пәйгамбәр галәйһиссәләм теләсә нинди сорау бирүне рөхсәт иткән. Чөнки Пәйгамбәр галәйһиссәләм
ул кешеләрнең хәлләрен җиңеләйтергә, аларга гыйлем бирергә теләгән.
Дин турында теләсә нинди сорау бирү мөмкинчелеген файдалану өчен аларның күбесе үз урыннарыннан күчеп килмәгән.
Нәввәс бине Симган разыяллаһү ганһү әйткән: «Мин
Пәйгамбәр белән Мәдинәдә бер ел яшәдем. Сорау бирү
мөмкинчелеге генә мине анда тулысынча күчеп китүдән
тыйды. Чөнки безнең кайсыбыз гына күчеп килсә дә, ул
Пәйгамбәргә сораулар бирә алмый иде». Ягъни, ул кеше
Мәдинәдә кунак буларак яшәгән, бөтенләйгә анда күчеп
килмәгән. Пәйгамбәргә теләсә нинди сорау бирү мөмкинчелеге генә аны моннан тыеп торган.
Әнәс разыяллаһү ганһү әйткән: «Безгә Пәйгамбәрдән
нәрсә турында булса да сораштыру тыела иде. Шуңа күрә,
берәр акыллы бәдәви килеп сораулар биреп без аны тыңласак, моңа бик шатлана идек».65
52
Әнәс шулай ук болай дип тә сөйләгән: «Бервакыт
ниндидер бәдәви килде дә: «Ул Сәгать кайчан җитәчәк?»
дип сорады. Пәйгамбәр галәйһиссәләм аңа болай диде:
‫ت لَ َها إِالَّ أَنِّي‬
َ َ‫ت لَ َها ؟ ق‬
ُ ‫ َما أَ ْع َد ْد‬: ‫ال‬
َ ‫ َوَما أَ ْع َد ْد‬، ‫ك‬
َ َ‫ َويْ ل‬
ِ‫أ‬
‫ت‬
َ َ‫ ق‬، ُ‫ب اللَّهَ َوَر ُسولَه‬
ُّ ‫ُح‬
َ َّ‫ إِن‬: ‫ال‬
َ ‫َحبَْب‬
ْ ‫ك َم َع َم ْن أ‬
«Кайгы сиңа, ә син аңа нәрсә әзерләдең?» Тегесе:
«Аллаһыны һәм аның Илчесен яратудан башка бернәрсә
дә әзерләмәдем», – дип әйтте. Шунда Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Чынлыкта, син яраткан кешеләрең белән бергә
булачаксың», – диде. Без: «Бездәме?» – дип сорадык. Ул:
«Әйе», – диде. Бу көнне без бөек шатлык хис иттек».66
9. Сорауларга караган хөкемнәр.
Сораулар төрле була. Шуңа күрә, сәбәп һәм нәтиҗәләренә бәйле рәвештә аларга түбәндәге хөкемнәр карый:
а) Шәригать таләп иткән нәрсәләр түбәндәге төркемнәргә бүленә:
* Һәр мөселман өчен фарыз булган нәрсәләр фарыз
гайн). Ягъни, баш тартырга яки эндәшмәскә мөмкин булмаган нәрсәләр – дин һәм шәригать хөкемнәре. Мәсәлән,
балигълыкка ирешүче өчен тәһарәт, намаз хөкемнәре, сәламәт булган, мосафир булмаган кеше өчен ураза хөкемнәре, җитәрлек малы нисап) булган кешегә зәкят хөкемнәре; байлыгы булганнарга хаҗ хөкемнәре; сәүдәгәрләргә
сату итү хөкемнәре һ.б.ш. Әлеге бурычларны үтәү йөкләнгән кешегә бу нәрсәләр турында сорау кирәк. Аллаһы Тәِّ ‫اسأَلُوا أ َْهل‬
галә әйткән:  ‫الذ ْك ِر إِ ْن ُك ْنتُ ْم ال تَ ْعلَ ُمو َن‬
ْ َ‫ ف‬ «... үзегез белَ
мәсәгез, гыйлем ияләреннән сорагыз».67
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
‫سلِ ٍم‬
َ ‫ب ال ِْعل ِْم فَ ِري‬
ْ ‫ضةٌ َعلَى ُك ِّل ُم‬
ُ َ‫طَل‬ «Гыйлем алу – һәр мөселманның бурычы».68 Монда ир кешеләр генә түгел хатынкызлар да күз алдында тотыла.
53
* Сәләт буенча фарыз фарыз кифая). Ягъни бөтен кешегә дә фарыз булмыйча, кайберәүләрнең шөгыльләнүе дә
җитә торган нәрсәләр. Бу очракта кешеләр гыйлемнә-рен
арттыру өчен бирә торган сораулар күз алдында тоты-ла.
Моның өчен фәтва чыгара алучы дин галимнәре кирәк.
Алар мөселманнарны диннәрендә тотачаклар, хата һәм
адашулардан саклаячаклар. Бу турыда Аллаһы Тәгалә болай дигән:
ٌ‫ َوَما َكا َن ال ُْم ْؤِمنُو َن لِيَ ْن ِف ُروا َكافَّةً فَ لَ ْوال نَ َف َر ِم ْن ُك ِّل فِ ْرقَ ٍة ِم ْن ُه ْم طَائَِفة‬
 ‫لِيَتَ َف َّق ُهوا فِي الدِّي ِن َولِيُ ْن ِذ ُروا قَ ْوَم ُه ْم إِ َذا َر َجعُوا إِلَْي ِه ْم لَ َعلَّ ُه ْم يَ ْح َذ ُرو َن‬
«Бөтен мөселманнарга сугышка чыгарга кирәкми.
Әгәр төркемнән бер өлеш кеше сугышка чыкса, икенче
өлеш динне өйрәнергә омтылсын. Начардан саклансыннар
өчен, тегеләр кайткач, аларны вәгазьләсеннәр».69
Бу турыда Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ َّ ‫أَال لِيب لِّ ِغ‬ «Биредә булганнар булмаганнарِ
‫ب‬
َُ
َ ‫الشاه ُد الْغَائ‬
га сөйләргә тиеш».70
Ибне Габбастан шундый зур гыйлемне ничек табуы
турында сорагач, ул: «Миңа кызыксынучан тел, акыллы
йөрәк бирелгән иде», – дигән.
* Тәкъдим ителә торган мәндүб) сораулар. Ягъни,
мөселманга сорау теләнгән, яхшы саналган сораулар. Моңа шулай ук, гыйбадәтнең дөреслегенә ышану өчен, нинди
хәрамнардан тыелырга кирәкне белү өчен бирелә торган
сораулар да керә.
б) Тыелган сораулар.
Алар да төрле дәрәҗәләргә бүленәләр.
* Хәрам яки сорау гөнаһлы булган сораулар. Хәрам
сорауларга түбәндәгеләр керә:
– Аллаһ бәндәләреннән яшергән нәрсәләрне сорау.
Мәсәлән, Кыямәтнең вакыты турында, җанның асылы һәм
табигате, тәкъдир турында һ.б.ш. нәрсәләр турында сорау.
54
– Буш сораулар, кешедән көлү яки авыр хәлгә кую
өчен бирелгән сораулар.
Ибне Габбас сөйләгән: «Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләмнән көлергә теләгән кайбер кешеләр аңа буш сораулар бирә башладылар. Берсе: «Минем әтием кем?» –
дип, дөясе югалган икенчесе: «Минем дөям кайда?» – дип
сорады. Шул чакта Аллаһы Тәгалә түбәндәге аятьне иңِ َّ
ِ
дерде:  ‫س ْؤُك ْم‬
َ ‫ين‬
َ ‫ يَا أَيُّ َها الذ‬ «Әй
ُ َ‫آمنُوا ال تَ ْسأَلُوا َع ْن أَ ْشيَاءَ إ ْن تُ ْب َد لَ ُك ْم ت‬
иман китергән бәндәләр! Мәгълүм булгач, сезне кайгыртачак нәрсәләр турында сорамагыз!»71
– Кирелек һәм кешене авыр хәлгә кую теләге белән
могҗиза яки шундый гадәттән тыш нәрсә күрсәтүне сорау.
– Четерекле, мәкерле сораулар.
Могавия разыяллаһү ганһү сүзләренә караганда,
Пәйгамбәр мәкерле сораулар бирүне тыйган.72
Ибне Нәсир: «Болар – галимнәр хаталансын һәм шуның нәтиҗәсендә явызлык һәм фетнәләр таралсын өчен
бирелә торган сораулар», – дигән.
Хәсән Басри әйткән: «Һәрвакытта да четерекле мәсьәләләргә кагылып, Аллаһының башка бәндәләрен сукырайтучылар – иң начар кешеләр».
* Шелтәгә лаеклы мәкрүһ) сораулар. Ягъни, мөселманга сорамау яхшырак саналган, ләкин сораса да, гөнаһ
саналмый торган сораулар күз алдында тотыла. Мәсәлән:
1. Җавапка мохтаҗ булмаган сораулар.
Аларны бирү беркемгә дә файда китерми. Шуңа күрә,
алардан баш тарту файда китермәү белән беррәттән сораучыга күңелсезлек тә китерергә мөмкин. Әбү Муса болай
дип сөйләгән: «Бервакыт кешеләр Пәйгамбәр галәйһиссәләмгә ошамый торган сораулар бирә башладылар. Сораулар күбәйгәч, ул башта ачуланды, ә аннары болай диде:
‫ام‬
َ َ‫ َم ْن أَبِي ؟ ق‬: ‫ال َر ُج ٌل‬
َ ‫ فَ َق‬، ‫ َسلُونِي َع َّما ِش ْئتُ ْم‬
َ ُ‫ أَب‬: ‫ال‬
َ ‫ فَ َق‬، ُ‫وك ُح َذافَة‬
55
َ‫وك َسالِ ٌم َم ْولَى َش ْيبَة‬
َ َ‫ول اللَّ ِه ؟ ق‬
َ ‫ َم ْن أَبِي يَا َر ُس‬: ‫ال‬
َ ‫آ َخ ُر فَ َق‬
َ ُ‫ أَب‬: ‫ال‬
«Миннән теләгән нәрсәгез турында сорагыз». Шул
вакыт бер кеше: «Минем әтием кем?» – дип сорады. Ул:
«Синең әтиең – Хөзәфә», – диде. Аннары икенчесе басты
да: «Минем әтием кем, әй Аллаһының Илчесе?» – дип сорады. Ул: «Синең әтиең Сәлим, Шәйбәнең иреккә җибәрелгән колы», – диде. Гомәр разыяллаһү ганһү Аллаһының
Илчесенең битенә карап, аның ачуланганын күргәч: «Әй
Аллаһының Илчесе, без Аллаһыга тәүбә итәбез», – диде.73
2. Хәләл һәм хәрамның шәригать күрсәтмәгән яклары, нигә аларны кылырга яки алардан тыелырга кирәк
икәнен аңлатмаган урыннары турында сорау. Мондый
нәрсәләрне сорау ул гамәлләрнең фарыз кылынуына, мөселманнарга авырлык тудыруына китерергә мөмкин. Бу
эшнең сәбәпчесе сорау бирүче кеше булачак.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫إِ َّن أَ ْعظَم الْمسلِ ِم‬
ِِ
‫ َم ْن َسأ ََل َع ْن َش ْي ٍء‬، ‫ين ُج ْرًما‬
َ ‫ين في ال ُْم ْسلم‬
َ ُْ َ
ِ
ِِ
‫سأَلَتِ ِه‬
ْ ‫ فَ ُح ِّرَم َعلَْي ِه ْم م ْن أ‬، ‫ين‬
ْ ‫َج ِل َم‬
َ ‫لَ ْم يُ َح َّرْم َعلَى ال ُْم ْسلم‬
«Элек мөселманнарга хәрам булмаган нәрсә турында
сорап, шул соравы сәбәпле әлеге гамәл хәрам кылынучы
кеше мөселманнарга каршы зур җинаять кыла».74
Казый Ияд: «Монда «җинаять» дигәндә җәзага лаеклы гөнаһ түгел, мөселманнарны авыр хәлгә куючы нәрсә
күз алында тотыла», – дип әйткән.
Нәвәви болай дигән: «Әлеге тыю Пәйгамбәр галәйһиссәләм яшәгән вакытта гына гамәлдә булган. Әмма шәригать тулысынча урнашкач сәбәбе бетү сәбәпле әлеге
тыю үзенең көчен югалткан. Сәбәп дигәндә сорау сәбәпле
нәрсәнең булса да хәрам кылыну ихтималы күз алдында
тотыла. Чөнки Аллаһының Илчесе вафат булганнан соң
вәхи иңү тәмамланган».
56
Бохари һәм Мөслим риваять кылган хәдис буенча бер
кеше Пәйгамбәрдән хатынын икенче берәү белән тотып,
шул ир кешене үтерүче турында сораган. Әлеге хәл зина
турындагы аятьләр иңгәннән, зиначыны җәзалау өчен дүрт
шаһитның булуы кирәк икәнлеге күрсәтелгәннән соң
булган. Шуңа күрә, Пәйгамбәр галәйһиссәләм мондый сораулар өчен ачуланган.
* Рөхсәт ителгән мөбах) сораулар.
Башка төргә кермәгән барлык сораулар әлеге төргә
керәләр.
Хутаби Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең «... мөселманнарга карата зур җинаять кыла» дигән хәдисен болай дип
аңлаткан: «Әлеге хәдистә уйлап чыгарылган сораулар бирүче яки мохтаҗ булмаса да, зур үзсүзлелек күрсәтеп сораучы турында сүз бара. Әгәр кеше үзенә кирәк булган
нәрсәне сораса, бу гөнаһлы да, шелтәгә лаеклы да булмый.
ِّ ‫اسأَلُوا أ َْهل‬
Чөнки Аллаһы Тәгалә болай дигән:  ‫الذ ْك ِر‬
ْ َ‫ ف‬
َ
«... гыйлем ияләреннән сорагыз...»75
10. Кирәкмәгән сораулар бирергә түгел, аңларга һәм
итәгать итәргә тырыш.
Беренче чиратта мөселман Аллаһыдан һәм Пәйгамбәребездән булган нәрсәләрне эзләүгә игътибар бирергә тиеш. Ә аннары әйтелгәнне аңларга һәм үзләштерергә тырышырга кирәк. Эш гыйлем өлкәсенә караса, моңа ышанырга, ә гамәли сорауларга караса, боерылганны үтәргә, тыйганнан тыелырга кирәк. Болай эшләүче Пәйгамбәр галәйһиссәләм сөйләгән Китап әһелләре хәлендә калачак.
Сәхабәләргә һәм аларга иярүчеләргә килгәндә, алар
Коръән һәм сөннәттән файдалы гыйлем алып, алда сөйләнгәнчә эшләгәннәр.
Бер кеше Ибне Гомәр разыяллаһү ганһүдән Кара ташка тию турында сораган. Ибне Гомәр: «Мин Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең аңа тигәнен һәм аны үпкәнен күрдем», –
57
дигән. Теге кеше: «Ә анда кеше күп булып, мин аның янына килә алмасам?» – дип сораган. Ибне Гомәр: «Ул
«әгәр...» дигәннәреңне Ямәндә калдыр. Мин Пәйгамбәр
галәйһиссәләмнең аңа тигәнен һәм аны үпкәнен күрдем», –
дип әйткән.76
Ибне Гомәр разыяллаһү ганһү берәр нәрсә чынлап та
булганчы, аны эшләүнең авыр булачагы турында фаразлар
кылуның кирәк түгел икәнен аңлата. Чөнки мондый фаразлар гамәл кылуга тәвәккәллекне киметәләр.
11. Булмаган нәрсәләр турында сорау.
Бары тик бәхәсләшү теләге белән генә түгел, гыйлем
алу нияте белән бирелсә, бу сорау мактаулы санала. Шуңа
күрә, сәхабәләр берәр нәрсә булганчы ук аның турында
сорамаганнар, мондый сорауларга җавап бирмәгәннәр.
Бервакыт Гомәр разыяллаһү ганһү кешеләр янына
чыккан да: «Мин сезгә әле булмаган нәрсә турында сорауны тыям. Чөнки без булган нәрсә белән мәшгуль», – дигән.
Ибне Гомәр разыяллаһү ганһү: «Әле булмаган нәрсә
турында сорамагыз. Мин Гомәрнең әле булмаганны сораучыларны каргаганын ишеттем», – дигән.
Бервакыт Зәет: «Алайса, моны булганчыга кадәр калдырыгыз!» – дигән.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
‫ فَِإنَّ ُك ْم إِ ْن ال تَ ْع َجلُوا قَ ْب َل نُ ُزولِ َها‬، ‫ال تَ ْع َجلُوا بِالْبَلِيَّ ِة قَ ْب َل نُ ُزولِ َها‬
ِِ
ُّ ‫ال يَ ْن َف‬
، ‫ِّد‬
َ َ‫ت َم ْن إِذَا ق‬
ْ َ‫ين َوفِي ِه ْم إِذَا ِه َي نَ َزل‬
َ ‫ال ُوفِّ َق َو ُسد‬
َ ‫ك ال ُْم ْسلم‬
‫ف بِ ُك ُم األَ ْه َواءُ فَ تَأْ ُخ ُذوا َه َك َذا َو َه َك َذا‬
ْ ِ‫وها تَ ْختَل‬
َ ُ‫َوإِنَّ ُك ْم أَ ْن تَ ْع َجل‬
«Бәла булганчыга кадәр аны китереп чыгармагыз. Сез
моны эшләмәсәгез һәрвакытта да мөселманнар арасында
бәла килгәндә ярдәм итмәүчеләр булачак. Әгәр бәла китереп чыгарсагыз, сезнең омтылышларыгыз төрле булачак
һәм сез төрле юллар белән китәчәксез».77
58
Сорау биргәндә моны Аллаһ өчен, гыйлем белән Аңа
якынаю, Пәйгамбәр сөннәтенә иярү өчен бирергә кирәк.
Болай эшләүче кешеләргә Аллаһ булышачак, дөрес юлга
кертәчәк, белмәгәннәрен өйрәтәчәк.
12. Сәхабәләр кирәк өчен биргән сораулар.
Кайбер вакытта сәхабәләр берәр хәл булуы көтелеп,
ул вакытта алар Пәйгамбәр галәйһиссәләмнән ерак булырлар дип куркып, булачак нәрсә турында сораганнар. Шуңа
күрә дә, алар кирәк вакытта гамәлдә куллану өчен кирәкле
хөкемнәр турында белергә теләгәннәр.
Моңа берничә мисал китерергә мөмкин:
Рафигъ бине Хәдиҗ сөйләгән: «Бервакыт мин: «Әй
Аллаһының Илчесе, безгә иртәгә дошман белән очрашырга туры килер дип куркабыз. Ләкин безнең пычакларыбыз
юк, безгә хайваннарны камыш белән чалырга ярыймы?» –
дип сорадым. Ул болай диде:
ِ ‫الدم وذُكِر اسم اللَّ ِه َعلَي‬
‫الس َّن َوالظُُّف َر‬
‫ي‬
‫ل‬
،
‫وه‬
‫ل‬
‫ك‬
‫ف‬
‫ه‬
َ
ُ
ُ
َ
ِّ ‫س‬
ُ
ْ
ْ
ُ ْ َ َ َ َّ ‫ َما أَنْ َه َر‬
َ
«Кан чыгара торган нәрсә белән чалынган һәм Аллаһ
исеме әйтелгән бөтен нәрсәне ашагыз! Ләкин теш һәм
тырнак ярдәмендә үтерелгәнне ашамагыз».78
Бервакыт бер кеше Пәйгамбәр галәйһиссәләмнән: «Әй
Аллаһының Илчесе, диңгезгә йөзәргә чыкканда без үзебез
белән суны аз алабыз. Аны тәһарәт өчен куллансак, сусыз
калачакбыз. Безгә диңгез суы белән тәһарәт алырга
ярамыймы?» – дип сораган. Аллаһының Илчесе галәйһисِ ‫هو الطَّهور ماءهُ ال‬ «Диңгезнең суы пакь,
сәләм әйткән: ُ‫ل َم ْيتَتُه‬
ُّ ‫ْح‬
ُ َ ُ ُ َُ
ә үлгән тереклеге – хәләл».79
Ягъни, шәригать буенча үтерелмәсәләр дә, диңгезнең
үлгән балыкларын һәм башка тереклекләрен ашарга ярый.
13. Буйсыну котылу һәм уңышка илтә.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм мөселманнарны пәйгамбәренә ышанмаучы, итәгать итмәүче, шуның өчен газаплы
җәзага дучар булучы кешеләргә охшаудан саклый.
59
Мөселман өммәтенә түбәндәге сүзләрне әйтергә өйрәтеп, Аллаһы Тәгалә аларга зур рәхмәт кылган:
ِ
َّ ُ ِّ‫ ال يُ َكل‬. ‫صير‬
‫سا إِالَّ ُو ْس َع َها لَ َها َما‬
َ ‫ك َربَّنَا َوإِلَْي‬
َ َ‫ َس ِم ْعنَا َوأَطَ ْعنَا غُ ْف َران‬
ُ ‫ك ال َْم‬
ً ‫ف اللهُ نَ ْف‬
ِ ‫ت ربَّنا ال تُ َؤ‬
‫اخ ْذنَا إِ ْن نَ ِسينَا أ َْو أَ ْخطَأْنَا َربَّنَا َوال تَ ْح ِم ْل َعلَْي نَا‬
ْ َ‫سب‬
َ َ ْ َ‫سب‬
َ َ‫ت َو َعلَْي َها َما ا ْكت‬
َ ‫َك‬
ِ َّ
‫ف َعنَّا‬
ُ ‫ين ِم ْن قَ ْبلِنَا َربَّنَا َوال تُ َح ِّملْنَا َما ال طَاقَةَ لَنَا بِِه َوا ْع‬
ْ ِ‫إ‬
َ ‫ص ًرا َك َما َح َملْتَهُ َعلَى الذ‬
ِ‫ت موالنَا فَانْصرنَا َعلَى الْ َقوِم الْ َكاف‬
ِ
ِ
 ‫ين‬
‫ر‬
ْ
ْ َ َ ْ‫َوا ْغف ْر لَنَا َو ْار َح ْمنَا أَن‬
ُْ
َ
«Без ишеттек һәм буйсындык. Гафу ит безне Раббыбыз! Без хөкемгә Сиңа кайтачакбыз! Раббыбыз, без онытсак яки хаталансак, безне шелтәләмә! Раббыбыз, безнең
өстебезгә үзебезгә кадәр яшәүчеләргә куйган кебек йөкне
куйма! Раббыбыз, безнең өстебезгә без булдыра алмый
торган эшне йөкләмә! Безне коткар, гафу ит һәм мәрхәмәт
кыл! Син – безнең Хуҗабыз, кяферләргә каршы безгә ярдәм ит!»80
Аллаһы Тәгалә мөселманнар турында әйткән:
ِِ
‫ين إِ َذا ُد ُعوا إِلَى اللَّ ِه َوَر ُسولِ ِه لِيَ ْح ُك َم بَ ْي نَ ُه ْم أَ ْن يَ ُقولُوا َس ِم ْعنَا‬
َ ‫ إِنَّ َما َكا َن قَ ْو َل ال ُْم ْؤمن‬
ِ
ِ
‫ك ُه ُم‬
َ ِ‫ش اللَّهَ َويَت َِّق ِه فَأُولَئ‬
َ ِ‫َوأَطَ ْعنَا َوأُولَئ‬
َ ‫ َوَم ْن يُط ِع اللَّهَ َوَر ُسولَهُ َويَ ْخ‬. ‫ك ُه ُم ال ُْم ْفل ُحو َن‬
 ‫الْ َفائُِزو َن‬
«Дөреслектә, хөкем итәр өчен мөэминнәрне Аллаһыга
һәм Аның Илчесенә чакырсалар, алар: «Без ишеттек һәм
итәгать кылдык», – диләр. Андыйлар уңышка ирешәчәкләр. Аллаһыга һәм Аның Илчесенә буйсынучылар, Аннан
куркучылар уңыш казаначаклар».81
Алар беркайчан да Бәни Исраилләрнең Мусага әйткән
әлеге сүзләрен кабатламаганнар:
ِ َ‫ك فَ َقاتِال إِنَّا هاهنا ق‬
ِ
 ‫اع ُدو َن‬
َ ُّ‫ت َوَرب‬
َ ْ‫ب أَن‬
َُ َ
ْ ‫ إِنَّا لَ ْن نَ ْد ُخلَ َها أَبَ ًدا َما َد ُاموا ف َيها فَا ْذ َه‬
«Алар анда булганда без ул шәһәргә кермәячәкбез.
Син үзеңнең Раббың белән кер дә сугышыгыз. Без монда
калачакбыз».82
60
Әлеге сүзләр авырлыклар һәм күчеп йөрү кебек җәзаларга сәбәп булган. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ ‫يهو َن فِي األَ ْر‬
‫ض‬
ُ ِ‫ين َسنَةً يَت‬
َ ‫ فَِإنَّ َها ُم َح َّرَمةٌ َعلَْي ِه ْم أ َْربَع‬ «Шунда ул Исраилгә Аллаһ вәгъдә иткән җир) аларга хәрам булачак.
Аларга кырык ел җир буйлап адашып йөрерләр...»83
Моннан тыш, итәгатьсезлекләре сәбәпле аларга күп
ләззәтләр хәрам кылынган. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ٍ
ِ ‫ت لَهم وبِصد‬
ِ َّ ِ ِ
ِ ِ‫ِّه ْم َع ْن َسب‬
‫يل اللَّ ِه َكثِ ًيرا‬
ُ ‫ين َه‬
َ َ ْ ُ ْ َّ‫ادوا َح َّرْمنَا َعلَْي ِه ْم طَيِّبَات أُحل‬
َ ‫ فَبظُل ٍْم م َن الذ‬

«Яһүдиләрнең золымнары сәбәпле һәм еш кына Аллаһ юлыннан адаштырган өчен нигъмәтләрне хәрам кылдык».84
14. Каршылыклардан саклау, бердәмлеккә чакыру.
Иманлы булган, Ислам динен тотучы кешеләрне Аллаһы Тәгалә бер өммәт итеп тасвирлый:
ِ ‫ إِ َّن ه ِذهِ أ َُّمت ُكم أ َُّمةً و‬
ِ ‫اح َدةً وأَنَا ربُّ ُكم فَا ْعب ُد‬
 ‫ون‬
ُ ْ َ َ
َ ْ ُ َ
«Сезнең өммәтегез– бердәм өммәт, ә Мин сезнең Раббыгыз. Миңа гыйбадәт кылыгыз!»85
Шулай итеп, мөселманнар явызлык, гаделсезлек, көферлеккә каршы торырлык бердәм булырга тиешләр. Аллаһ та, Пәйгамбәр дә безнең өммәтне таркалуга илтүче
фикер каршылыгыннан саклаган. Моннан тыш, Пәйгамбәр
галәйһиссәләм мондый гамәлләрне «кяферләр эше», «көферлеккә илтүче эшләр» дип санаган.
ِ
ِ
ٍ ‫اب بَ ْع‬
‫ض‬
ْ َ‫ارا ي‬
ُ ‫ب بَ ْع‬
َ َ‫ض ُك ْم ِرق‬
ُ ‫ض ِر‬
ً ‫ال تَ ْرجعُوا بَ ْعدي ُك َّف‬
«Мин вафат булганнан соң яңадан бер-берсенең башын чабучы кяферләр кебек булмагыз».86
Коръәндә дә әлеге сыйфатларның имансыз Китап
әһелләренә хас икәнлеге әйтелә:
ِ َّ
‫ين تَ َف َّرقُوا َوا ْختَ لَ ُفوا ِم ْن بَ ْع ِد َما‬
َ ‫ َوال تَ ُكونُوا َكالذ‬
ِ
 ‫يم‬
َ ِ‫ات َوأُولَئ‬
ُ َ‫َجاءَ ُه ُم الْبَ يِّ ن‬
ٌ ‫ك لَ ُه ْم َع َذ‬
ٌ ‫اب َعظ‬
61
«Ачык дәлилләр килгәннән соң да бүленгән һәм фикерләре каршы килгән кешеләр кебек булмагыз. Аларга
зур газап әзерләнгән».87
15. Җәмгыятьтән аерылучыга җәза.
Мөселманнар арасын бозучыларга, аларны таркатучыларга Ислам тәнкыйть белән карый. Аларга Кыямәт көнендә җәһәннәм уты белән яный. Аллаһы Тәгалә әйткән:
‫ول ِم ْن بَ ْع ِد َما تَبَ يَّ َن لَهُ ال ُْه َدى َويَتَّبِ ْع غَْي َر‬
َ ‫شاقِ ِق ا َّلر ُس‬
َ ُ‫ َوَم ْن ي‬
ِ ِّ ِ‫يل الْم ْؤِمن‬
ِ ْ ‫صلِ ِه ج َهنَّم وساء‬
ِ
َّ
 ‫يرا‬
َ ُ ِ ‫َسب‬
َ َ َ َ َ ْ ُ‫ين نُ َوله َما تَ َولى َون‬
ً ‫ت َمص‬
«Туры юл ачык күренгәннән соң Пәйгамбәргә каршы
торучы һәм мөэминнәр юлыннан бармаучыны Без кяферләр янына юнәлдерәбез һәм җәһәннәм утына кертәбез. Бу
– начар язмыш».88
Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай дигән:
ِ ‫ات ِميتةً ج‬
ِ َ َّ‫من َخرج ِمن الط‬
ً‫اهلِيَّة‬
َ ‫ فَ َم‬، َ‫اعة‬
َ ‫ْج َم‬
َ ‫ار َق ال‬
َ َ َ ‫ َم‬، ‫ات‬
َ َ‫اعة َوف‬
َ َ َ َْ
«Итәгатьтән чыгучы һәм җәмгыятьтән аерылучы үлгәндә җаһилияттәгеләр кебек үләчәк».89 Ягъни, кяфер булып үләчәк.
16. Берлек юлы шәригатьне үтәү аркылы ята.
Үзенең Китабында Аллаһы Тәгалә кешегә тормышында кирәк булган бөтен яхшылыкның нигезен күрсәтә.
Ә Пәйгамбәр Коръәндә кыскача язылган барлык нәрсәне
тәфсилләп аңлаткан. Шулай итеп, мөселман өммәте бердәм булсын өчен, аңа Аллаһының Китабына һәм Пәйгамбәрнең сөннәтенә кайтырга, Аллаһыга буйсынырга кирәк.
ِ
ِ
Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫يعا َوال تَ َف َّرقُوا‬
ً ‫ َوا ْعتَص ُموا بِ َح ْب ِل اللَّه َج ِم‬ «Барыгыз да Аллаһының бавына тотыныгыз, бүленмәгез!»90
Монда «Аллаһының бавы» дигән сүз күчерелмә
мәгънәдә кулланыла. Ягъни, Исламның котылу чарасы
икәнен күрсәтү өчен, батучыларга ыргытыла торган бау
бе-лән тиңли.)
62
Ислам ярдәмендә әлеге өммәт бердәмлеккә килгән
чәчәк аткан, күтәрелгән. Аллаһы Тәгалә әйткән:
‫َصبَ ْحتُ ْم بِنِ ْع َمتِ ِه إِ ْخ َوانًا‬
َ َّ‫ َواذْ ُك ُروا نِ ْع َمةَ اللَّ ِه َعلَْي ُك ْم إِ ْذ ُك ْنتُ ْم أَ ْع َداءً فَأَل‬
ْ ‫ف بَ ْي َن قُلُوبِ ُك ْم فَأ‬

«... Аллаһының сезгә күрсәткән нигъмәтләре турында
онытмагыз: сез дошман булганда Ул сезнең йөрәкләрегезне килешүгә китерде, Аның рәхмәте белән сез кардәшләр
булдыгыз».91
Моннан тыш, Аллаһының һидаяте ярдәмендә кешеләр
котылуга һәм уңышка килделәр. Аллаһы Тәгалә әйткән:
 ‫ َوُك ْنتُ ْم َعلَى َش َفا ُح ْف َرةٍ ِم َن النَّا ِر فَأَنْ َق َذ ُك ْم ِم ْن َها‬ «Сез утлы упкының кырыенда идегез, Ул сезне аннан коткарды».92
Бу өммәт акыл чакыруына колак салган, үзенең тормыш тәҗрибәсенә мөрәҗәгать иткән, шуның өчен аңа үзе
өмет иткән һидаять бирелгән. Аллаһы Тәгалә әйткән:
 ‫ك يُبَ يِّ ُن اللَّهُ لَ ُك ْم آيَاتِِه لَ َعلَّ ُك ْم تَ ْهتَ ُدو َن‬
َ ِ‫ َك َذل‬
«Сез туры юлдан барсын өчен, Аллаһ сезгә Үзенең
могҗизаларын аңлата».93
Әлеге мәсьәләгә гомумән килгәндә Аллаһының түбәндәге сүзләре дә җитә:
ِ ِ
ِ
َّ ‫َوأ‬
‫السبُ َل فَ تَ َف َّر َق‬
ُّ ‫يما فَاتَّبِعُوهُ َوال تَتَّبِعُوا‬
ً ‫َن َه َذا ص َراطي ُم ْستَق‬
 ‫صا ُك ْم بِ ِه لَ َعلَّ ُك ْم تَ تَّ ُقو َن‬
َّ ‫بِ ُك ْم َع ْن َسبِيلِ ِه ذَلِ ُك ْم َو‬
«Дөреслектә, бу – Минем туры юлым. Аңа иярегез,
сезне Аның юлыннан адаштыра торган башка юллар белән
бармагыз. Бу – сез тәкъва булсын өчен Мин сезгә боерган
нәрсәләр».94
Ә Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең әлеге сүзләре җитә:
ِ ِ ‫ض ِِلُّوا ما مس ْكتم‬
ِ
ِ َ‫ت فِي ُك ْم أ َْم َريْ ِن لَ ْن ت‬
‫اب اللَّ ِه َو ُسنَّةَ نَبِيِّ ِه‬
ُ ‫تَ َرْك‬
َ َ‫ كت‬: ‫ب ِِه َما‬
ُْ َ َ َ
«Мин сезнең арада ике нәрсә калдырдым: Аллаһының
Китабы һәм Аның Пәйгамбәренең сөннәте. Аларга тотынсагыз, беркайчан да туры юлдан тайпылмассыз».
63
17. Диндәге каршылыклар.
Өммәт таркалуның әһәмиятле сәбәпләреннән берсе –
гыйлем турындагы бәхәсләр, гыйбадәтләрне кеше күрсен
өчен кылу. Моның нәтиҗәсендә өммәт эчендә төп мәсьәләләр буенча каршылыклар килеп чыга. Аның төрле юл
белән баручы әгъзалары бер-берсеннән аерылалар. Шуңа
күрә дә, Коръән безгә шәригать хөкемнәрен үтәргә боера.
Без шәригать кушканны үтибез, аңа каршы килгән фикерләр, фәтваларны кабул итмибез.
Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ ‫ع لَ ُكم ِمن الدِّي ِن ما و‬
‫ك َوَما‬
َ ‫وحا َوالَّ ِذي أ َْو َح ْي نَا إِلَْي‬
ً ُ‫صى بِه ن‬
َ َ
َ ْ َ ‫ َش َر‬
ِ ِ‫صي نَا بِ ِه إِب ر ِاهيم وموسى و ِعيسى أَ ْن أَقِيموا الدِّين وال تَتَ َف َّرقُوا ف‬
 ‫يه‬
ْ َّ ‫َو‬
ََ
ُ
َ َ َ َُ َ َْ
«Ул Нухка, сиңа, Ибраһимга, Гайсәгә боерган нәрсәне
диндә сезгә дә йөкләде: дин боерыкларын үтәгез, бүлгәләнмәгез!»95
Пәйгамбәр галәйһиссәләмгә килгәндә, ул безне Коръәнне өйрәнергә, аның мәгънәсен аңларга тырышырга өнди. Коръәнне тәфсир кылганда бәхәс килеп чыкса, йөрәкләр чистарганчы, акыл сафланганчы эзләнүләрне куеп торырга, шул вакытта гына Аллаһының Китабына кайтырга
боера.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ْ ‫اقْ رُؤوا الْ ُقرآ َن ما ائْ تَ لََف‬
ُ‫وموا َع ْنه‬
ُ ‫ فَِإذَا ا ْختَ لَ ْفتُ ْم فَ ُق‬، ‫ت َعلَْيه قُلُوبُ ُك ْم‬
َ ْ
َ
«Коръән турында йөрәкләрегез килешүдә булганда
аны укыгыз. Әгәр аерылсагыз, аны калдырыгыз».96
Пәйгамбәр галәйһиссәләм үлем хәлендә булганда да,
таркалуларны булдырмаска тырышкан. Мәгълүм булганча, ул сәхабәләренә аннан соң беркайчан да юлдан тайпылмаячак нәрсәне язарга тәкъдим иткән. Ләкин сәхабәләр шул вакытта нәрсә яздырырга кирәклеге турында бәхәсләшә башлаганнар. Ул язганын ертып ташлаган да:
«Минем янымнан китегез!» – дигән. Шул рәвешчә, Пәй64
гамбәр галәйһиссәләм аларны бәхәстән коткарырга һәм
таркалуның югалтуларга китерүен күрсәтергә теләгән.
Шуңа күрә, Ибне Габбас: «Бөтен бәла алар арасында
бәхәс килеп чыгуда һәм аларның тавыш куптаруында. Бу
Пәйгамбәргә алар өчен язу язып бирергә комачаулаган», –
дип бик еш әйтә торган булган.97
18. Үз теләкләреңә иярүнең зарары.
Әгәр диндәге бәхәсләрнең сәбәбе үз файдаң артыннан
куу, теләкләреңә иярү, кирелек һәм гаделсезлек булса, бу –
иң начары. Шуның өчен Коръәндә үзләренең гамәлләре
белән диндә таркаулыкларга һәм мөселманнар арасын бозуларга китерелә. Андыйларны Аллаһ Исламнан читләштерә, Үзенең Илчесеннән аера. Коръәндә болай диелгән:
ِ َّ
‫ت ِم ْن ُه ْم فِي َش ْي ٍء‬
َ ‫ين فَ َّرقُوا ِدينَ ُه ْم َوَكانُوا ِشيَ ًعا لَ ْس‬
َ ‫ إِ َّن الذ‬
 ‫إِنَّ َما أ َْم ُرُه ْم إِلَى اللَّ ِه ثُ َّم يُنَبِّئُ ُه ْم بِ َما َكانُوا يَ ْف َعلُو َن‬
«Дөреслектә, үз диннәренә таркалу керткән һәм фиркаларга бүленгән кешеләргә синең бернинди катнашың да
юк. Аларның эшләрен Аллаһ хәл итә, ә аннары кылган эшләрен аңлата».98
Монда Аллаһ Мөхәммәт галәйһиссәләмгә мөрәҗәгать
итеп, аның әлеге кешеләр өчен җаваплы түгел икәнен күрсәтә.
Алда сөйләп үтелгән нәрсәләрдә бернинди нигезсез
булган бәхәсләр турында сүз бара. Андый бәхәсләр халыкларның һәлак булуларының сәбәбе булган. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ِ ‫ك الَّ ِذ‬
‫ َوا ْختِالفُ ُه ْم َعلَى أَنْبِيَائِ ِه ْم‬، ‫سائِلِ ِه ْم‬
َ َ‫فَِإنَّ َما أ َْهل‬
َ
َ ‫ين م ْن قَ ْبل ُك ْم َكثْ َرةُ َم‬
«...сезгә кадәр яшәүчеләрне күп сорау бирүләре һәм
пәйгамбәрләре белән килешмәүләре һәлак итте».
Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ
 ‫ات‬
ُ َ‫ين تَ َف َّرقُوا َوا ْختَ لَ ُفوا ِم ْن بَ ْع ِد َما َجاءَ ُه ُم الْبَ يِّ ن‬
َ ‫ َوال تَ ُكونُوا َكالذ‬
65
«Ачык дәлилләр килгәннән соң бүленүчеләр һәм каршы килүчеләр кебек булмагыз».99
ِ
ِ َّ
 ُ‫اب إِالَّ ِم ْن بَ ْع ِد َما َجاءَتْ ُه ُم الْبَ يِّ نَة‬
َ َ‫ين أُوتُوا الْكت‬
َ ‫ َوَما تَ َف َّر َق الذ‬ «Ачык дәлил килгәннән соң Китап бирелүчеләр аерылдылар».100
Теге яки бу дәлил белән нигезләнгән каршылыкларга
килгәндә, бу бүлектә алар турында сүз бармый. Андый бүленүләр өммәтнең таркалуына китермиләр. Киресенчә,
шәригатьнең сыгылмалы икәнен күрсәтәләр.
Ибне Гомәр разыяллаһү ганһү сөйләгән: «Чокыр
янындагы сугыштан Әхзәб) өйгә кайткач, Пәйгамбәр галәйһиссәләм безгә әйтте: َ‫ص َر إِالَّ فِي بَنِي قُ َريْظَة‬
ْ ‫َح ُد ُك ُم ال َْع‬
َ ُ‫ال ي‬
َ ‫صلِّيَ َّن أ‬
«Берегез дә икенде намазын Бәнү Курайза кабиләсеннән
башка урында укымасын!»101
Юлда булганда әлеге намаз вакыты җитте дә, кайберләре: «Без шул кабиләгә барып җиткәнче намаз укымыйбыз», – диделәр, икенчеләре: «Без монда укыйбыз, чөнки
бездән бу таләп ителмәде», – дип әйттеләр. Бу турыда
Пәйгамбәргә сөйләгәч, ул аларның берсен дә ачулан-мады.
19. Әлеге хәдистә булдыра алган кешегә гомеренә бер
мәртәбә хаҗ кылу фарыз икәнлеге әйтелә.
Яхшы һәм хәләл нәрсә генә кабул була
ِ ُ ‫ال رس‬
ِ ‫ َعن أَبِي ُهريْ رَة ر‬ 9
‫ب ال‬
َ َ‫ض َي اللَّهُ َع ْنهُ ق‬
ْ
ُ َ َ َ‫ ق‬: ‫ال‬
ٌ ِّ‫ إِ َّن اللَّهَ طَي‬:  ‫ول اللَّه‬
َ ََ
ِ
ِِ
ِ ِ‫ وإِ َّن اللَّهَ أ ََمر الْم ْؤِمن‬، ‫يَ ْقبَل إِالَّ طَيِّبًا‬
‫ يَا‬ : ‫ال تَ َعالَى‬
َ ‫ين فَ َق‬
َ
َ ‫ين ب َما أ ََم َر به ال ُْم ْر َسل‬
َ ُ َ
ُ
ِ
ِ َّ
ِ
‫ين‬
َ َ‫ َوق‬ ‫صالِ ًحا‬
ُّ ‫أَيُّ َها‬
َ ‫الر ُس ُل ُكلُوا م َن الطَّيِّبَات َوا ْع َملُوا‬
َ ‫ يَا أَيُّ َها الذ‬ : ‫ال تَ َعالَى‬
ِ ‫الرجل ي‬
ِ ‫آمنُوا ُكلُوا ِمن طَيِّب‬
‫ث أَ ْغبَ َر‬
‫ط‬
‫ر‬
‫ك‬
‫ذ‬
‫م‬
‫ث‬

‫م‬
‫ك‬
‫ا‬
‫ن‬
‫ق‬
‫ز‬
‫ر‬
‫ا‬
‫م‬
‫ات‬
ْ
َ
َ
ُ
ُ
َّ
َّ
َّ ‫يل‬
َ ‫الس َف َر أَ ْش َع‬
َ
َ
َ
ْ
َ َ َ ْ
ُ َُُ َ
ُّ ‫ب يَا َر‬
ُّ ‫الس َم ِاء يَا َر‬
َّ ‫يَ ُم ُّد يَ َديْ ِه إِلَى‬
ُ‫سه‬
ُ َ‫ َوَملْب‬، ‫ َوَم ْش َربُهُ َح َر ٌام‬، ‫ َوَمط َْع ُمهُ َح َر ٌام‬، ‫ب‬
ِ ُ‫ وغ‬، ‫حرام‬
ُ‫اب لَه‬
‫ذ‬
ُ ‫ فَأَنَّى يُ ْستَ َج‬، ‫ْح َر ِام‬
َ ‫ي بِال‬
َ َ ٌ ََ
66
Әбү Һөрәйрә разыяллаһү ганһү сөйләгән: «Аллаһының Илчесе әйтте: «Әй кешеләр, Аллаһ – Яхшы һәм Ул
яхшыдан башканы кабул итми. Дөреслектә, Аллаһ мөэминнәргә пәйгамбәрләргә боерган нәрсәне боерган. Аллаһы Тәгалә әйткән: «Әй пәйгамбәрләр! Яхшыны ашагыз
һәм изге гамәлләр кылыгыз».102
Аллаһы Тәгалә, шулай ук, әйткән: «Әй иман китерүчеләр! Без сезгә биргән яхшыларны ашагыз...»103 Шуннан
соң, Пәйгамбәр галәйһиссәләм тузанга баткан, тузгыган
чәчле, озак вакыт сәфәрдә булган кешене искә алды. Ул
кеше кулларын күккә таба күтәрә һәм: «Әй Раббым, әй
Раббым!» – дип кабатлый. Әмма аның ашаганы – хәрам,
эчкәне – хәрам, киеме – хәрам, ул хәрам белән тукландырылган. Аңа ничек итеп җавап бирелсен соң?»104
Хәдиснең әһәмияте
Әлеге хәдис Исламның нигезләренә һәм хөкемнәренә
карый. Хәләлне кабул иткәндә һәм хәрамнан баш тартканда аңа таянырга кирәк. Бу хәдис мөэминнәр җәмгыятен төзүгә зур файда китерә. Шул җәмгыятьтә һәр кеше үзенә
теләгәнне кардәшенә дә тели, шәригать билгеләгән чикләрне үтми, яхшы, хәләл нәрсәләр белән генә канәгатьләнә.
Хәдисне аңлау
1. Кабул булачак яхшы нәрсә.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
‫ل إِالَّ طَيِّبًا‬
ٌ َّ‫َّاس إِ َّن اللَّهَ طَي‬
ُ ‫أَيُّ َها الن‬
ُ َ‫ب ال يَ ْقب‬
«Әй кешеләр, Аллаһы Тәгалә – Яхшы, Ул яхшыдан
башканы кабул итми...» Әлеге сүзләр эшләргә, матди байлыкларга, сүзләргә һәм фикерләргә дә карыйлар.
Аллаһы Тәгалә яхшы, начардан, мәсәлән, риядан азат
эшне генә, шулай ук яхшы, хәләл матди байлыкларны гына кабул итә. Пәйгамбәр галәйһиссәләм кешеләрне хәләл
67
кәсеп ителгән малдан садака бирергә чакырган. Шуңа күрә, ул әйткән: ‫ل اللَّهُ إِالَّ طَيِّبًا‬
ُ َ‫ َوال يَ ْقب‬ «... Аллаһ яхшыдан башканы кабул итми...» Ягъни, садаканың хәләл булганы гына
Аллаһыга ирешә.
Сүзләрнең дә яхшысы гына Аллаһыга барып җитә.
ِ َّ ‫ إِلَي ِه يصع ُد الْ َكلِم الطَّيِّب والْعمل‬
Аллаһы Тәгалә әйткән:  ُ‫ح يَ ْرفَ عُه‬
َْ َ ْ
ُ ‫الصال‬
ُ
ُ ََ َ ُ
«Аңа яхшы сүз барып җитә, ә изге гамәл аны күтәрә».105
Аллаһы Тәгалә сүзләрне яхшыга һәм яманга бүлгән:
 ‫ج َرةٍ طَيِّبَ ٍة‬
َ ‫ب اللَّهُ َمثَالً َكلِ َمةً طَيِّبَةً َك‬
َ ‫ أَلَ ْم تَ َرى َك ْي‬
َ ‫ف‬
َ ‫ض َر‬
َ‫ش‬
«Син Аллаһның яхшы сүзне тәүхид сүзен) яхшы агач
кебек мисал итеп китергәнен күрмисеңмени?»106
 ‫ج َرةٍ َخبِيثَ ٍة‬
َ ‫ َوَمثَ ُل َكلِ َم ٍة َخبِيثَ ٍة َك‬
َ‫ش‬
«Ә начар сүз көфер сүз) начар агачка тиң».107
Мөэминнәрдән һәм чисталардан кала Аллаһ каршына
ِ َّ
ِ
ِ
беркем дә уңышка ирешмәячәк.  ‫ين‬
ُ َّ‫ين تَتَ َوف‬
َ ‫اه ُم ال َْمالئ َكةُ طَيِّب‬
َ ‫ ا لذ‬
«... аларның җаннарын фәрештәләр чиста килеш алалар...»108
Алар җәннәткә кергәндә, фәрештәләр болай дип сәِ
ِِ
ламләячәкләр:  ‫ين‬
َ ُ‫الم َعلَْي ُك ْم ط ْبتُ ْم فَا ْد ُخل‬
ٌ ‫ َس‬ «Сәлам тыَ ‫وها َخالد‬
нычлык) сезгә! Сез чиста булдыгыз, җәннәткә мәңгегә керегез!»109
Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең «Аллаһ яхшыдан башканы кабул итми...» дигән сүзләре турында Ибне Рәҗәп
әйткән: «Мөэмин турында тулаем әйткәндә, аның йөрәге
дә, теле дә, тәне дә чиста була. Чөнки йөрәгендә иман яши,
теле Аллаһыны искә ала, башка әгъзалары изге гамәлләр
кыла. Ул гамәлләр иманның нәтиҗәләре һәм аның
өлешләре».
2. Нинди гамәлләр кабул ителәләр һәм яхшы саналалар?
68
Мөэминнең гамәлләре яхшы булсын һәм кабул ителсен өчен, аның ризыгы яхшы һәм хәләл булырга тиеш.
Чөнки хәрам әйбер гамәлләрне боза, аларның кабул булуына комачаулый. Шуңа күрә, Аллаһының Илчесе башта
болай дигән: ‫ل إِالَّ طَيِّبًا‬
ٌ ِّ‫اس إِ َّن اللَّهَ طَي‬
ُ َّ‫أَيُّ َها الن‬ «Әй кешеләр!
ُ َ‫ب ال يَ ْقب‬
Аллаһ – Яхшы, Ул яхшыдан башканы кабул итми». Ә анِ
ِِ
ِ ِ‫وإِ َّن اللَّهَ أ ََمر الْم ْؤِمن‬ «Дөнары моңа өстәгән: ‫ين‬
َ
َ ‫ين ب َما أ ََم َر به ال ُْم ْر َسل‬
َ ُ َ
реслектә Аллаһ мөэминнәргә пәйгамбәрләргә боерган нәрсәләрне боерган». Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ ‫ات وا ْعملُوا‬
ِ
 ‫حا‬
ُّ ‫ يَا أَيُّ َها‬ «Әй пәйгамбәрләр!
َ َ َ َ‫الر ُس ُل ُكلُوا م َن الطَّيِّب‬
ً ‫صال‬
Яхшыны ашагыз һәм изге гамәлләр кылыгыз».110
ِ ‫ يا أَيُّ َها الَّ ِذين آمنُوا ُكلُوا ِمن طَيِّب‬ «Әй иман китерү ‫ات َما َرَزقْ نَا ُك ْم‬
َ ْ
َ َ
َ
челәр! Без сезгә биргән яхшы нәрсәләрне ашагыз».111
Ягъни пәйгамбәрләргә һәм алар җибәрелгән кешеләргә яхшы, хәләл нәрсәләр белән тукланырга, изге гамәлләр
кылырга боерылды. Ризыклары хәләл булганда, эшләре дә
изге булачак. Әгәр ризыклары хәрам булса, гамәлләре ничек кабул булсын?
Ибне Габбас сөйләгән: «Бервакыт Аллаһының Илчесе
ِ ‫َّاس ُكلُوا ِم َّما فِي األَ ْر‬
янында мин:  ‫ض َحالالً طَيِّبًا‬
ُ ‫ يَا أَيُّ َها الن‬ «Әй кешеләр, җирдә булган нәрсәләрнең хәләл, яхшы булганнарын
ашагыз...»112 дигән аятьне укыдым. Шуннан соң Сәгъд бине Әбү Вәккас урыннан торды да: «Әй Аллаһының Илчесе, Аллаһыдан минем догаларын кабул булуны сорачы», –
диде. Пәйгамбәр болай дип җавап бирде:
ِ
ِ َّ ِ َّ ‫ك تَ ُكن مستَجاب‬
‫س‬
َ َ ْ ُ ْ َ ‫ب َمط َْع َم‬
ْ ‫ أَط‬، ‫يَا َس ْع ُد‬
ُ ‫ َوالذي نَ ْف‬، ‫الد ْع َوة‬
ِ
ُ ‫َم َح َّم ٍد بِيَ ِدهِ إِ َّن ال َْع ْب َد لَيَ ْق ِذ‬
ُ‫ْح َر َام فِي َج ْوفِ ِه َما يَتَ َقبَّ ُل اللَّهُ م ْنه‬
َ ‫ف اللُّ ْق َمةَ ال‬
ِ َ ‫عمالً أَرب ِعين ي وما وأَيُّما لَح ٍم نَب‬
ٍ
‫َّار أ َْولَى بِ ِه‬
َ ْ َ َ ً ْ َ َ َْ َ َ
ُ ‫ت م ْن ُس ْحت فَالن‬
«Әй Сәгъд, синең ашаган ризыгың хәләл булсын, шул
чагында догаларын кабул булачак. Мөхәммәтнең җаны
69
Аның кулында булган Зат белән ант итәм, Аллаһының
бәндәсе бер кисәк хәрам ризык йотса, Аллаһ аның догасын кырык көн кабул итмәячәк. Хәрамнан төзелгән һәр
бәндәнең ите утка иң лаеклы».113
3. Кабул булмау.
Кайбер хәдисләрдә гамәлләрнең кабул булмавы турында сөйләнелә. Кайчакта әлеге кабул булмауның сәбәбе
аның дөрес кылынмавы икәнлеге күрсәтелә. Аллаһының
ِ ‫ال ي ْقبل اللَّهُ صال َة أ‬ «Тәَّ ‫ث َحتَّى يَتَ َو‬
Илчесе әйткән: َ‫ضأ‬
َ ‫َح َد‬
ْ ‫َحد ُك ْم إِ َذا أ‬
َ
َ
َُ َ
һарәт алганчы, Аллаһ нәҗесләнгән кешенең намазын кабул итми».
Ә кайбер хәдистә «кабул булмый» дигәндә, аның Аллаһының әҗеренә лаеклы булмавы күз алдында тотыла.
Мәсәлән, бер хәдисендә Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай
дигән: «Ире ачуланган хатынның, күрәзәчегә баручының,
хәмер эчүченең намазы кырык көн кабул булмый».
Ә без тикшерә торган хәдистә «Ул яхшыдан башканы
кабул итми...» диелә.
Икенче хәдистә Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Урланган акчага сатып алган кием белән намаз укучының намазы кабул булмаячак», – дигән.
Әлеге хәдисләрдә бу гамәлләрнең әҗере камил булмавы турында сөйләнелә. Әмма кеше үзенең фарызын үтәве сәбәпле алар кабул булачаклар.
4. Кеше хәрамнан ничек котыла ала?
Мөселман хәрам акчаларның хуҗасы кем булуын белә алмаса яки ул кешене табарга мөмкнчелеге булмаса, ул
аларны садака итеп таратырга тиеш. Аның әҗере акчаның
хуҗасына була. Мәлик бине Динар сөйләгән: «Бервакыт
мин Гата бине Әбү Рабаһка хәрам акчага хуҗа булып,
аның кемнеке икәнен белмәүче, ләкин аннан котылырга
теләүче турында сорау бирдем. Ул: «Аңа ул акчаларны са70
дака итеп таратырга кирәк, һәм мин ул әҗер алыр дип әйтмим», – диде».
Имам Шәфигый «мондый акчаларны таратырга түгел, хуҗасы табылганчы сакларга кирәк» дип санаган.
Ибне Рәҗәб: «Аларны садака итеп тарату дөресрәк.
Чөнки акчаны юкка чыгару, әрәм итү тыела. Ә аларны бик
озак вакыт саклау әрәм итүгә һәм залимнәр кулына тапшыруга тиң. Ул акчалар хуҗасы өчен бирелеп, аңа Ахирәттә файда китерсен өчен садакадан башка нәрсә түгел.
Чөнки хуҗасы аларны бу дөньяда куллана алмый»,– дип
әйткән.
5. Дога кабул булуның кайбер сәбәпләре.
а) озын сәфәр.
Сәфәр узе үк дога кабул булуның сәбәбе санала.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ٍ
َّ ‫اب لَ ُه َّن ال َش‬
ُ‫ َد ْع َوة‬: ‫ك فِي ِه َّن‬
ُ َ‫ث‬
ُ ‫الث َد َع َوات يُ ْستَ َج‬
ِ ُ‫الْمظْل‬
ِ‫ َو َد ْع َوةُ ال َْوالِ ِد لِ َولَ ِده‬، ‫سافِ ِر‬
‫ْم‬
‫ل‬
‫ا‬
‫ة‬
‫و‬
‫ع‬
‫د‬
‫و‬
،
‫وم‬
ُ
ْ
َ
َ
َُ َ َ
«Өч доганың кабул булуына шик юк: рәнҗетелүченең
догасы, мосафирның догасы, атаның балалары өчен догасы».
Сәфәр озак дәвам итсә, аның кабул булачагының ихтималы тагын да арта. Чөнки мондый очракларда кеше туган якларын сагына, төрле авырлыклар кичерә. Шул сәбәпле аның итәгате арта. Ә итәгать – дога кабул булуның
әһәмиятле сәбәпләреннән берсе.
б) Кулларны югары күтәрү.
Бу дога кылу кагыйдәләре исәбенә керә. Пәйгамбәр
галәйһиссәләм әйткән:
ِ ِ
ِ ‫َّهما‬
‫ص ْف ًرا َخائِبَتَ ْي ِن‬
َّ ‫يم يَ ْستَ ْحيِي إِذَا َرفَ َع‬
َ ُ ‫الر ُج ُل إِلَْيه يَ َديْه أَ ْن يَ ُرد‬
ٌ ‫إِ َّن اللَّهَ َح ٌّي َك ِر‬
«Дөреслектә, Аллаһ оялчан һәм юмарт. Аңа таба үзенең кулларын күтәргән кеше аларны төшерсә һәм аның
өметләре акланмаса, Аллаһыга оят була».114
71
Яңгыр сорап дога кылганда Пәйгамбәр култык астының аклыгы күренерлек дәрәҗәдә кулларын күккә таба күтәргән. Ә Бәдер сугышында мөшрикләргә каршы ярдәм
сорап дога кылганда, ул кулын шул хәтле югары күтәргән,
хәтта җилкәләреннән япмасы төшеп киткән.
в) Аллаһыга ялварып дога кылу.
Бу очракта Аллаһыны еш искә алу күз алдында тотыла.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ُ‫ َس ْل تُ ْعطَه‬، ‫ك َع ْب ِدي‬
َ َ‫ ق‬، ‫ب أ َْربَ ًعا‬
َ َ‫إِ َذا ق‬
ُّ ‫ يَا َر‬: ‫ال ال َْع ْب ُد‬
َ ‫ال اللَّهُ لَبَّ ْي‬
«Бәндә дүрт тапкыр, «Әй, Раббым!» – дип әйткәннән
соң, Аллаһ: «Мин ишетәм сине, әй бәндәм, сора һәм Мин
сиңа шуны бирәчәкмен!» – ди».115
6. Дога кабул булуга комачаулый торган нәрсәләр.
Әлеге хәдистә Пәйгамбәр галәйһиссәләм хәрам ризык, эчемлек, кием дога кабул булуга комачаулавын күрсәтә. Пәйгамбәр галәйһиссәләм ُ‫اب لَه‬
ُ ‫فَأَنَّى يُ ْستَ َج‬ «... Аңа
ничек җавап бирелсен?» – дип сорап, әлеге эшнең булу
ихтималы аз икәнен, ләкин бөтенләй үк юк түгел икәнен
күрсәтә.
7. Дога – гыйбадәтнең асылы. Чөнки кеше башка беркемгә дә өметләнмәгәндә Аллаһыга дога кыла. Бераллалыкның һәм эчкерсезлекнең хакыйкый асылы шуннан
гыйбарәт тә инде. Моннан да югарырак гыйбадәт юк.
8. Әлеге хәдис хәләл нәрсәне сарыф итүнең зарурлыгын, башка төрлене сарыф итүдән саклануның кирәклеген
күрсәтә.
9. Аллаһыга дога кылырга теләүче хәләл нәрсә генә
ашарга, хәләл кием генә кияргә тиеш.
10. Аллаһ мөэминнәрдән яхшы нәрсәне кабул итә, ул
нәрсәләрне арттыра һәм бәрәкәт бирә.
Уртача булу һәм шикледән баш тарту
72
ٍ
ِ ‫ ِس ْب ِط ر ُس‬، ‫ب‬
ٍ ِ‫ْح َس ِن بْ ِن أَبِي طَال‬
 ‫ول اللَّ ِه‬
َ ‫ َع ْن أَبِي ُم َح َّمد ال‬ 10
َ
ِ َ َ‫ ق‬، ‫ضي اللَّهُ َع ْن هما‬
ِ ‫وريْحانَتِ ِه ر‬
ِ ‫ْت ِم ْن ر ُس‬
‫ع‬
ْ ‫ َد‬:  ‫ول اللَّ ِه‬
َ ُ ‫ َحفظ‬: ‫ال‬
َُ
َ َ َ ََ
‫ك‬
َ ُ‫ك إِلَى َما ال يَ ِريب‬
َ ُ‫َما يَ ِريب‬
Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең сөеклесе һәм оныгы
Әбү Мөхәммәт Хәсән бине Гали бине Әбү Талип разыяллаһү ганһү әйткән: «Мин Аллаһының Илчесенең болай дигәнен ишеттем: «Үзеңдә шик уяткан нәрсәне ташла, шик
уятмаганына мөрәҗәгать ит».116
Хәдиснең әһәмияте
Әлеге хәдис Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең аз сүзле
булып та, үз эченә күп мәгънә туплаган, аның хикмәтенең
чагылышы булган хәдисләре исәбенә керә. Бу сүзләргә ул
Ислам диненең бер нигезен – һәрвакытта да шикледән баш
тартырга һәм шиксез булганына таянырга кирәклеген –
салган. Менә шуңа күрә дә, Ибне Һәҗәр Хәйтами: «Әлеге
хәдис динең бөек нигезе һәм тәкъвалар таяна торган тәкъвалыкның асылы булып тора. Ул безне шикләр караңгылыгыннан һәм ышаныч нурын каплаучы карашлардан саклый», – дип яза.
Хәдисне аңлау
1. Шикледән баш тарту.
Гыйбадәткә, кешеләр белән мөгамәләләргә, никахлашу кебек хөкемнәргә караган мәсьәләләрдә шикледән
баш тарту, гел хәләлгә генә юнәлү мөселманны тәкъвалыкка илтә. Ә тәкъвалык шайтан вәсвәсәсеннән саклый,
ике дөньяда да бәхетле итә. Хәләл нәрсә мөэминнең күңелендә бернинди шик тә уятмый. Аның җаны хәләл нәрсәгә
ирешкәндә бәхет кичерә. Ә шикле нәрсәгә якынаючы кеше тышкы яктан тыныч күренсә дә, аның күңеле борчылу,
тангысызлык, шикләнү белән тулган. Әгәр ук кеше шикле
нәрсәне даими рәвештә эшләргә гадәтләнсә, ул зур югалту
һәм тулысынча һәлакәткә дучар булачак. Чөнки соңыннан
73
ул хәрамны кылырга да җөрьәт итәчәк. Тыюлык янында
йөрүче теләсә кайсы мизгелдә аңа кереп китә ала бит.
2. Безгә кадәр яшәгәннәрнең әйткән сүзләре.
Аларның сүзләренә караганда, ул кешеләр шиксез хәләл булган нәрсәгә тотынганнар, шикледән баш тартканнар, тәкъвалык белән аерылып торганнар.
Әбү Зәр Гыйфари разыяллаһү ганһү әйткән: «Кешенең хәрам булыр дип куркып, хәләлнең бер өлешеннән
баш тартуы аның тәкъвалыгы турында сөйли».
Үзенең тәкъвалыгы белән аерылып торган Әбү Габдеррахман Гамри: «Бәндәгә тәкъвалык хас булса, ул шиксез нәрсә файдасына шикледән баш тарта», – дигән.
Хәссән бине Әбү Синан: «Тәкъвалыктан да җиңел
нәрсә юк: синдә берәр нәрсә шик уятса, аннан баш тарт», –
дип әйткән. Хәбәр ителгәнчә, Язид бине Зүрәйгъ әти-сенең
биш йөз меңлек мирасыннан баш тарткан. Чөнки әтисе
җитәкчеләрнең эшләрен алып барган булган. Язид вафат
булганчы пальма яфракларыннан чыпта үргән.
Бервакыт Мисвәр бине Мәхрам сату өчен күп итеп
ашамлык сатып алган. Ләкин көз көне яңгыр болытлары
күргәч, бу аңа ошамаган. Шунда ул: «Мөселманнарга файда китерә торган нәрсә миңа ошамыймени?!» – дигән дә,
шул товарлардан бернинди керем дә алмаска ант иткән. Бу
турыда Гомәр бине Хаттап разыяллаһү ганһү «Аллаһ сиңа
әҗер бирсен!» – дигән.
Кайбер кешеләр: «Әлеге сүзләр артыклыкның, кирәгеннән артык тәкъвалыкның мисалы», – дип әйтергә мөмкиннәр. Аларга без болай дип җавап бирәбез: хәләлнең чиген чыкмас өчен, хәрамнан баш тарту өчен мөселман өммәте һәрвакытта да тиешле үрнәккә лаек. Мөселман өммәтендә кешеләрне шикледән ерагаерга өнди торган сүзләргә һәм эшләргә урын булмаса, алар һичшиксез шикле һәм
хәрам эшләрне кыю рәвештә эшләр иде.
3. Шикләнү һәм ышаныч арасындагы каршылык.
74
Шикле ышанычлы нәрсәгә каршы торса, без ышанычлысына таянырга, шикледән баш тартырга тиеш.
Шәригатьнең «Шикле ышанычлыны юкка чыгармый»
дигән кагыйдәсе нәкъ шул турыда сөйли дә. Мисал итеп
тәһарәт алган, ә аннары шул тәһарәте турында шикләнүче
кешене китерергә була. Мондый очракта ул тәһарәт алган
санала. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫ أَ َخر‬، ‫إِذَا وج َد أَح ُد ُكم فِي بطْنِ ِه َشيئًا فَأَ ْش َكل علَي ِه‬
َْ َ
ْ
َ ْ َ ََ
ٌ‫ج م ْنهُ َش ْيء‬
ََ
ِ
ِِ
ِ
‫يحا‬
َ ‫ فَال يَ ْخ ُر َج َّن م َن ال َْم ْسجد َحتَّى يَ ْس َم َع‬، ‫أ َْم ال‬
ً ‫ص ْوتًا أ َْو يَج َد ِر‬
«Берәрегез эчендә нәрсәдер эчәк газлары) бар икә-нен
сизсә, ләкин аның чыкканмы, юкмы икәнен билгеләү авыр
булса, аның тавышын ишеткәнче яки исен сизгәнче
мәчеттән китмәсен».117
4. Туры юлда булучы шикленең янында туктап кала.
Шикле нәрсәне ачыкларга чакыруыбыз туры юлда булучыларга юнәлгән. Башта хәрам эшне эшләп, аннары бер
өлеше шикле булган нәрсәдән баш тартуга килгәндә, мондый кешедән хәрам эшне туктатуны таләп итәргә тиешбез.
Шуңа күрә дә, Гыйракта яшәүчеләр Ибне Гомәр разыяллаһү ганһүдән озынборынның каны турында сорагач, ул
әйткән: «Алар Хөсәенне үтергәч, миннән озынборынның
каны турында сорыйлар. Ә мин Пәйгамбәрнең болай дигәُّ ‫ ُه َما َريْ َحانَتَ َّي ِم َن‬ «Бу дөньяда алар Хәсән
нен ишеттем: ‫الدنْ يَا‬
белән Хөсәен) минем иң кадерлеләрем».
Бер кеше Бишер бине Хәристән өйләнгән, ләкин әнисе аерылырга куша торган кеше турында сорагач ул: «Әлеге кеше һәрвакытта да, бөтен эштә дә әнисенә буйсына
икән, аңа хатыны белән аерылырга гына кала; ул шулай
эшләсен. Әгәр әнисенә буйсынып, хатыны белән аерылса,
аннары әнисенә барып, аны кыйнарлык булса, аерылмасын», – дигән.
5. Дөреслек – тынычлык, ялган – шикле.
75
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ
ٌ‫ب ِريبَة‬
ِّ ‫فَِإ َّن‬
َ ‫الص ْد َق طُ َمأْنينَةٌ َوإِ َّن الْ َكذ‬
«Дөреслектә, хаклык – тынычлык, ялган – шикле».118
Аның сүзләреннән аңлашылганча, кешенең соравына
җавап бирергә яки берәр мәсьәлә буенча фәтва чыгарырга
кирәк булса, тулысынча гадел булу тиеш. Мондый очракларда гаделлекнең билгесе – йөрәкнең тынычлыгы, ялганның билгесе йөрәкнең шикләнүе, моның белән килешмәве
булачак.
6. Әлеге хәдис фикерләүдә һәм тормыштагы эшләрдә
безне ышанычка нигезләнергә боера.
7. Хәләл, гадел һәм хакыйкый булган нәрсәләр тынычлыкка һәм канәгатьлеккә илтәләр. Ә ялган һәм хәрам
шик, тынычсызлык, нәфрәт уята.
Файдалы нәрсәләр белән шөгыльләнү
ِ ‫ َعن أَبِي ُهريْ رَة ر‬ 11
:  ‫ول اللَّ ِه‬
ُ ‫ال َر ُس‬
َ َ‫ ق‬: ‫ال‬
َ َ‫ض َي اللَّهُ َع ْنهُ ق‬
ْ
َ ََ
ِ
ِ ِ‫الم الْمرِء تَ رُكهُ ما ال ي عن‬
‫يه‬
ْ َ َ ْ ْ َ ِ ‫م ْن ُح ْس ِن إِ ْس‬
Әбү Һөрәйрә сөйләгән: «Аллаһының Илчесе әйтте:
«Кешенең үзенә кагылмаган нәрсә белән шөгыльләнмәве
аның Исламны дөрес тануын күрсәтә».119
Хәдиснең әһәмияте
Әлеге аз һәм файдалы сүзләр безгә бу дөнья һәм Ахирәт бәхете өчен кирәкле нәрсәләрне аңлата. Галимнәр әйтүенчә, бу сүзләр Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең моңарчы
беркем дә әйтмәгән аз күләмле, ләкин тирән мәгънәле хәдисләре исәбенә керә. Бу хәдис диннең яртысын үз эченә
алган. Чөнки дин ул – нәрсәдер эшләү һәм нәрсәдәндер
баш тарту. Монда баш тарту турында сөйләнә.
Хәдисне аңлау
1. Иң камил дәүләт төзү.
76
Исламның максаты – сәламәт дәүләт төзү, кешеләрне
килешүдә яшәтү, ызгышлар турында оныттыру. Моннан
тыш, Ислам җәмгыятьнең һәр вәкиленең иминлеген тәэмин итәргә омтыла. Ә кешеләр арасы бозылу, җәмгыятьнең таралуы, кешеләрнең куркыныч хәлдә калуы кебек
нәрсәләргә килгәндә, күп очракта моңа кешеләрнең үзләренә карамаган эшләргә катнашуы сәбәп була. Менә шуңа
күрә дә, мөселманның туры юлда булуының бер галәмәте
– аның үзенә кагылмаган эшләргә катнашмавы.
2. Кешенең үзенә кагылмаган нәрсә белән шөгыльләнүе – көчне бушка әрәм итү һәм иман зәгыйфьлегенең
билгесе.
Бу дөньяда кеше башка кешеләр арасында яши. Аны
алар белән күпсанлы һәм төрле эшләр, мөнәсәбәтләр бәйләп тора. Мөселман һәр кылган эше, һәр яшәгән сәгате,
һәр әйткән сүзе өчен җавап бирә. Икенче яктан, кеше үзен
чорнап алган бөтен нәрсә белән шөгыльләнсә, бу аның фарызларын үтәвенә, үзе җаваплы булган эшне эшләвенә комачау итәчәк. Шуның нәтиҗәсендә, ул бу дөньяда да,
Ахирәттә дә шелтәләнәчәк.
Әнәс бине Мәлик сөйләгән: «Сәхабәләрдән бер кеше
үлгәч, икенчесе: «Аны җәннәт белән шатландырырлар», –
диде. Аңа Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай дип җавап бирِ
ِِ
ِ
де: ُ‫صه‬
ُ ‫يما ال يَ ْعنيه أ َْو بَخ َل بِ َما ال يَ ْن ُق‬
َ ‫أ ََوال يَ ْد ِري فَ لَ َعلَّهُ تَ َكلَّ َم ف‬ «Син бит
моны белмисең! Бәлки ул, үзенә кагылмаган нәрсәне сөйләгәндер яки үзендә артыгы белән булганга саранлангандыр?»120
Пәйгамбәр галәйһиссәләм Әбү Зәргә әйткән:
ِ
ِ ِ‫ف ما ال ي عن‬
ِِ
ِ ‫ بِ َح ْس‬ «Бу
َّ ‫ب ْام ِر ٍئ ِم َن‬
‫يه‬
ْ َ َ ُ َّ‫الش ِّر َما يَ ْج َه ُل م ْن نَ ْفسه َويَتَ َكل‬
турыда гыйлеме булмаган килеш үзенә кагылмаган нәрсә
белән шөгыльләнүче җитәрлек явызлык кыла».121
3. Файдасыздан баш тарту котылуга илтә.
77
Үзенең бурычларын, җаваплылыгын белүче мөселман
үз-үзе белән мәшгуль, ул үзенә ике дөньяда да файда китерә торган эшләрне генә кыла; буш яки артык нәрсәләрдән баш тарта, әһәмиятлесенә генә игътибар итә.
Әгәр дә без кеше өчен әһәмиятле нәрсәләрнең әһәмиятсезләренә караганда азрак икәнен белсәк, үзенә кагылган нәрсә белән генә шөгыльләнүче кешенең бик күп
зарарлы һәм гөнаһлы эшләрдән котылуын аңлыйбыз. Бу
аның Исламны дөрес тотуының, иман ныклыгының, тәкъвалыгы дөрес икәнлегенең билгесе.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ٍ ‫إِ َذا أَحسن أَح ُد ُكم إِسالمهُ فَ ُك ُّل ح‬
‫ب لَهُ بِ َع ْش ِر‬
َ ْ ْ َ ََ ْ
ُ َ‫سنَة يَ ْع َملُ َها تُ ْكت‬
ََ
ِ
ٍ
ٍ ِ ِ ِِ
‫ب لَهُ بِ ِمثْلِ َها‬
ُ َ‫ َوُك ُّل َسيِّئَة يَ ْع َملُ َها تُ ْكت‬، ‫أ َْمثَال َها إِلَى َس ْبعمائَة ض ْعف‬
«Сезнең берәрегез Исламны тиешенчә тотса, ул эшләгән һәрбер яхшы эш өчен – уннан җитмешкә кадәр яхшы
эш, ә һәр начар эш өчен бер начар эш эшләү язылачак».122
Имам Мәлик сөйләгән: «Бервакыт кешеләр Локманнан: «Бу дәрәҗәгә ирешергә сиңа нәрсә ярдәм итте?» – дип
сораганнар. Ул: «Мин гадел идем, амәнәтне тапшыр-дым,
миңа кагылмаган нәрсә белән шөгыльләнмәдем», – дип
җавап биргән».
4. Аллаһ белән мәшгуль булган йөрәк үзенә кагылмаган эшләрдән читләшә.
Аллаһыны күргән кебек гыйбадәт кылучыны, Аның
якынлыгын тоючыны бу эше үзенә кагылмаган бөтен нәрсәдән читләштерә.
Хәсән Басри әйткән: «Аллаһының Үз бәндәсеннән борылуының билгесе – Аның бәндәсен аңа кагылмаган эш
белән шөгыльләнергә мәҗбүр итүе».
5. Нинди эшләр кешегә кагыла, ниндиләре кагылмый.
Кешегә түбәндәге нәрсәләр карый: тормышны тәэмин
итү өчен кирәк нәрсәләр – ашау-эчү, киеме, яшәү урыны
78
һ.б.ш.; Ахирәттә котылуга бәйле әйберләр. Ә калганнар
аңа кагылышлы түгел.
Мәсәлән, дөнья кирәк-ярагының зарури булганнан артып киткәне кешегә кагылмый дип санала. Моңа байлыкны күбәйтергә омтылу, дәрәҗә яуларга тырышу, кешеләрнең үзен мактавын сөю һ.б. керә. Мөселманның эчкерсезлегенең билгесе – мондый омтылышлардан баш тартуы.
Кешегә кагылмый торган эшләрдән: бәндәгә бу дөньяда да, Ахирәттә дә файда китерми торган хәләл нәрсәләр.
Мәсәлән уеннар, мәзәкләр һ.б. Мөселманга мондый эшләрдән баш тарту яхшырак. Чөнки алар кадерле вакытны
әрәм итә. Кешегә болар өчен дә җавап бирергә туры киләчәк.
Мөселманның артык сүзләр сөйләве аның хәрам сүзләр сөйләвенә дә китерергә мөмкин. Шуңа күрә, мөселманга тавыш-гаугадан, бәхәсләрдән качу хас. Бервакыт
Мөгаз разыяллаһү ганһү Пәйгамбәр галәйһиссәләмнән:
«Әй Аллаһының Илчесе, бездән сөйләнгән нәрсәләребез
өчен соралачакмы?» – дип сораган. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
‫َّاس فِي النَّا ِر َعلَى‬
ُّ ‫ َو َه ْل يَ ُك‬، ُ‫ك يَا ُم َعاذ‬
َ ‫ك أ ُُّم‬
َ ‫ثَ ِكلَْت‬
َ ‫ب الن‬
ِ
ِ
ِ ‫اخ ِرِهم إِالَّ حصائِ ُد أَل‬
‫ْسنَتِ ِه ْم‬
َ َ ْ َ‫ أ َْو َعلَى َمن‬، ‫ُو ُجوه ِه ْم‬
«Анаң синнән мәхрүм булсын, әй Мөгаз, кешеләрне
гайбәт сүзләрдән башка нәрсә өчен йөзләре белән җәһәннәм утына ыргытачаклармыни?!»123
«Анаң синнән мәхрүм булсын» дигәнне туры мәгънәдә аңларга ярамый. Ул аптырауны белдергән).
Икенче хәдистә Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫ إِالَّ األَمر بِالْمعر‬. ‫ ال لَه‬، ‫آدم َعلَي ِه‬
، ‫وف‬
ُ
ْ َ َ ‫الم ابْ ُن‬
ُ ‫ َك‬
ُْ َ َْ
‫ل‬
َّ ‫ َوِذ ْك َر اللَّ ِه َع َّز َو َج‬، ‫َّه َي َع ِن ال ُْم ْن َك ِر‬
ْ ‫َوالن‬
79
«Адәм баласының яхшылыкка өндәү белән начарлыктан тыю, Аллаһыны искә алу сүзләреннән кала башка сүзләре аның өчен түгел, аңа каршы булачак».124
6. Әлеге хәдис мөселманга күркәм эшләр белән шөгыльләнү, буш, начар эшләрдән баш тарту хас икәнен күрсәтә.
7. Хәдис җанны тәрбияли, төрле бозыклардан котылырга, файдасыз нәрсәдән баш тартырга ярдәм итә.
Иман һәм Ислам буенча кардәшлек
ِ
ِ ٍِ
ِ ‫ادِم ر ُس‬
ِ َ‫ َع ْن أَبِي َح ْم َزَة أَن‬ 12
 ‫ول اللَّ ِه‬
َ ‫س بْ ِن َمالك َرض َي اللَّهُ َع ْنهُ َخ‬
ِ ‫ب أل‬
ِ
ِ ‫ب لِنَ ْف‬
‫س ِه‬
َ َ‫ق‬
ُّ ‫َخ ِيه َما يُ ِح‬
َّ ‫َح ُد ُك ْم َحتَّى يُ ِح‬
َ ‫ ال يُ ْؤم ُن أ‬: ‫ال‬
Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең ялчысы Әбү Хәмзә
Әнәс бине Мәлик тапшыруынча, Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән: «Кардәшенә дә үзенә теләгәнне теләмичә, берегез дә иманлы булмаячак».125
Ягъни, иманы камил булмаячак.
Хәдиснең әһәмияте
Үз вакытында Мәгъриб мәликиләренең имамы булган
Әбү Мөхәммәт Габдуллаһ бине Әбү Зәйд әйткән: «Бөтен
яхшы әхлак сыйфатларының чыганагы дүрт хәдистән гыйбарәт. Беренчесе: Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең
ِ ِ
ِ
ِ
ِ
‫ت‬
ْ ‫ص ُم‬
ْ َ‫ َم ْن َكا َن يُ ْؤم َن بِاللَّه َوالْيَ ْوم اآلخ ِر فَ لْيَ ُق ْل َخ ْي ًرا أ َْو لي‬
«Аллаһыга һәм Кыямәт көненә ышанучы кеше яхшы
сүз әйтсен яки эндәшмәсен!» дигән сүзе.
ِ
ِ ِ‫الم الْمرِء تَرُكهُ ما ال ي عن‬
Икенчесе: ‫يه‬
َْ
َ ْ ْ َ ِ ‫م ْن ُح ْس ِن إِ ْس‬ «Кешенең
Исламны дөрес тотуының билгесе – аның үзенә кагылмаган нәрсәдән баш тартуы».
Өченчесе: ‫ب‬
َ ْ‫ال تَغ‬ «Ачуланма!»
ْ ‫ض‬
ِ
‫ب لِنَ ْف ِس ِه‬
ُّ ‫ب ألَ ِخ ِيه َما يُ ِح‬
َّ ‫َح ُد ُك ْم َحتَّى يُ ِح‬
َ ‫ال يُ ْؤم َن أ‬
80
«Кардәшенә дә үзенә теләгәнне теләмичә, берегез дә
иманлы булмаячак».
Бәлки шуңа күрә дә, имам Нәвави әлеге дүрт хәдисне
үзенең «Кырыгына» керткәндер.
Хәдисне аңлау
1. Мөселман өммәтенең бердәмлеге.
Исламның максатларының берсе – кешеләрнең сөю
һәм дуслык белән яшәүләре, кешенең гомуми мәнфәгатьләрне кайгыртуы. Моның ярдәмендә гаделлек хөкем сөрә,
кешеләр күңеленә тынычлык урнаша. Әмма болар җәмгыятьнең һәр әгъзасы үзенә теләгәнне башкаларга да теләгәндә генә тормышка ашачак. Шуңа күрә, Пәйгамбәр галәйһиссәләм мондый теләкне иман белән бәйли, «иманның бер үзлеге» дип атый.
2. Камил иман.
Иманның нигезе йөрәкнең ышануы, аның Аллаһы Тәгаләгә буйсынуы, фәрештәләргә, Язуларга, пәйгамбәрләргә, Кыямәт көненә, тәкъдиргә ышану белән тормышка
ашырыла. Ул башка бернәрсәгә дә бәйле түгел. Әлеге хәдистә Пәйгамбәр галәйһиссәләм аңлатуынча, кеше башкаларга да иминлек, яхшы тормыш, Аллаһының нигъмәт бирүен теләмәсә, йомшак, нәфрәттән ерак булмаса, иманның
тамырлары йөрәктә урнашмаячак. Иман үзе камиллеккә
ирешмәячәк. Мондый камиллеккә ирешергә түбәндәге
нәрсәләр булыша:
а) Хәләл нигъмәтләргә һәм дини бурычларны үтәүгә
килгәндә, мөселман үзенә теләгәнне башкаларга да теләргә, үзе яратмаган начар һәм гөнаһлы нәрсәләрне теләмәскә
тиеш.
Мөгаз сүзләре буенча, ул бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләмнән иманның кайсы чагылышы иң яхшысы булуы турында сораган. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫ب لِلن‬
‫ك‬
ُّ ‫َّاس َما تُ ِح‬
َّ ‫ َوأَ ْن تُ ِح‬
َ ‫ َوتَ ْك َرهَ لَ ُه ْم َما تَ ْك َرهُ لِنَ ْف ِس‬، ‫ك‬
َ ‫ب لِنَ ْف ِس‬
81
«... башкаларга да үзеңә теләгәнне теләвең, үзеңә теләмәгәнне теләмәвең».126
б) кардәше дини бурычын үтәгәндә хата җибәрсә яки
диндә кимчелек кылса, мөселман аны төзәтергә тырышырга тиеш.
в) Ул үзе дә кардәшенә карата гадел булырга, аның
хакларын үтәргә, үзе башкалардан көткән гаделлекне башкаларга карата да кулланырга тиеш.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
‫ فَ لْتَأْتِِه َمنِيَّتُهُ َو ُه َو يُ ْؤِم َن‬، َ‫ْجنَّة‬
َّ ‫َح‬
َ ‫ح َع ِن النَّا ِر َويُ ْد َخ َل ال‬
َ ‫فَ َم ْن أ‬
َ ‫ب أَ ْن يُ َز ْح َز‬
ِ ‫بِاللَّ ِه والْي وِم‬
ِ ‫ ولْيأ‬. ‫اآلخ ِر‬
ِ ‫ْت إِلَى الن‬
‫ب أَ ْن يُ ْؤتَى إِلَْي ِه‬
ُّ ‫َّاس الَّ ِذي يُ ِح‬
ََ
َْ َ
«Үзен уттан саклауларын һәм җәннәткә кертүләрен
теләүче үлгән көнендә Аллаһыга һәм Кыямәт көненә ышанучы булсын, кешеләр үзенә нинди мөнәсәбәттә булуларын теләсә, үзе дә аларга шундый мөнәсәбәттә булсын».127
3. Мөселманның киң күңеллелеге һәм кешелелеклеге.
Әйткәнебезчә, мөселманның иманы камил булуның
билгесе – аның үзенә теләгән нигъмәтләрне башкаларга да
теләве генә түгел, үзе сөйләмәгәннәрне башкаларга да
теләмәве. Мәсәлән, ул кяфернең Ислам кабул итүен тели,
киләчәктә дә аның кяфер, бозык булып калуын теләми.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫ وأ‬ «... кешеләргә дә
ِ ‫ب لِلن‬
‫سلِ ًما‬
ُّ ‫َّاس َما تُ ِح‬
َّ ‫َح‬
َ ‫ب لِنَ ْف ِس‬
ْ ‫ك تَ ُك ْن ُم‬
َ
үзеңә теләгәнне телә һәм син мөселман булырсың».128
Шуңа күрә дә, Аллаһыдан кяферләрне туры юлга бастыруны сорау яхшы санала.
4. Яхшы эшләрдә ярышу – иман билгесе.
Кемдә булса яхшы эшләрдә, күркәм сыйфатларда бер
кешедән өстенрәк булса, ул Аллаһыдан аны куып җитүен
сорый ала. Бу иманның ким булуы яки хөсетлек турында
сөйләми. Киресенчә, иманның камиллеген күрсәтә. Чөнки
82
ِ
ِ َ‫ك فَ لْيَتَ نَاف‬
Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫سو َن‬
َ ِ‫ َوفِي َذل‬ «... моңа
ُ ‫س ال ُْمتَ نَاف‬
омтылуда бер-берсе белән ярышсыннар».129
5. Үрнәк дәүләт – иман нәтиҗәләренең берсе.
Иманның эчкерсезлеген һәм Исламның дөрес икәнен
күрсәтү өчен Пәйгамбәр галәйһиссәләм һәр кешене башкаларга яхшылык теләргә чакыра. Моны тормышка ашыру
нәтиҗәсендә үрнәк дәүләт төзеләчәк. Чөнки һәр кеше
башкаларга үзендә булган нигъмәтләрне теләсә, ул аларга
яхшылыклар эшләячәк, рәнҗетүдән сакланачак. Бу очракта кешеләр дә аны яратачаклар, шулай ярдәм итәчәкләр,
рәнҗетүдән сакланачаклар. Нәтиҗәдә, кешеләр арасында
мәхәббәт булачак, золым юкка чыгачак. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ
ِ ‫تَ رى الْم ْؤِمنِين فِي تَ ر‬
‫س ِد‬
َ ‫احم ِه ْم َوتَ َوادِّه ْم َوتَ َعاطُف ِه ْم َك َمثَ ِل ال‬
ُ َ
َ ُ َ
َ ‫ْج‬
ِ
‫ْح َّمى‬
َّ ِ‫س ِدهِ ب‬
ْ ُ‫إِذَا ا ْشتَ َكى ع‬
َ ‫ض ًوا تَ َد‬
ُ ‫الس َه ِر َوال‬
َ ‫اعى لَهُ َسائ ُر َج‬
«Күргәнеңчә, мәрхәмәт, мәхәббәт һәм кызгану күрсәтүләрендә мөэминнәр бер тәнгә тиң: аның берәр әгъзасы
авырта башласа, башка әгъзалар да йокысызлык һәм бизгәк белән җавап бирәчәк».130
Шул вакытта Аллаһы Тәгалә мөэминнәр җәмгыятен
бу дөньяда данга, хөрмәткә, хакимлеккә китерәчәк, ә Ахирәттә аларны күркәм әҗер көтеп торачак.
6. Имансыз җәмгыять җирәнгеч җәмгыять санала.
Кешеләр күңелендә иман кимесә, үзенең камиллеген
югалтса, җаннар башкаларга да яхшылык теләмәсә, моның
урынына көнчелек һәм ялганга омтылу барлыкка киләчәк.
Мондый очракта җәмгыятьтә үз-үзеңне ярату хөкем сөрәчәк, кешеләр адәм сурәтендәге бүреләргә әвереләчәк, әхлакый такалу килеп чыгачак. Мондый өммәткә Аллаһының түбәндәге сүзләре генә туры киләчәк:
 ‫شعُ ُرو َن أَيَّا َن يُ ْب َعثُو َن‬
ْ َ‫َحيَ ٍاء َوَما ي‬
ٌ ‫ أ َْم َو‬
ْ ‫ات غَْي ُر أ‬
83
«Алар потлар) тере түгел, үле, алар кайчан тергезеләчәкләрен белмиләр».131
7. Әлеге хәдистә сөйләнелгән нәрсәләр:
а) Ул кешеләр күңелен берләшүгә һәм хезмәт итүгә
чакыра. Чөнки бу – Исламның иң әһәмиятле максатларның
берсе.
б) Хөсетлек иманның камиллеге белән бергә була алмаганга күрә, ул хөсетлеккә нәфрәт тудыра. Чөнки көнче
кеше кемнең дә булса нигъмәттә үзеннән өстен булуын,
тигез булуын теләми, хәтта кайчакта әлеге нигъмәттән
мәхрум булуын тели.
в) Иман арта да, кими дә ала. Артуга – итәгать итү,
кимүгә гөнаһлар кылу илтә.
Мөселман гомеренең кагылгысызлыгы
ٍ
ِ ‫ود ر‬
ِ
‫ ال يَ ِح ُّل َد ُم‬ ‫ول اللَّ ِه‬
ُ ‫ال َر ُس‬
َ َ‫ ق‬: ‫ال‬
َ َ‫ض َي اللَّهُ َع ْنهُ ق‬
َ ُ‫ َع ْن أَبي َم ْسع‬ 13
ِ‫ام ِر ٍئ مسل‬
ٍ َ‫ول اللَّ ِه إِالَّ بِِإ ْح َدى ث‬
َّ
ِ
ِ
ٍ
َّ
ِّ
َّ
َ
َ
‫ب‬
‫ي‬
‫الث‬
:
‫الث‬
‫س‬
‫ر‬
‫ي‬
‫ن‬
‫أ‬
‫و‬
‫ه‬
‫ل‬
‫ال‬
‫ال‬
‫إ‬
‫ه‬
‫ل‬
‫إ‬
‫ال‬
‫ن‬
‫أ‬
‫د‬
‫ه‬
‫ش‬
‫ي‬
‫م‬
ُ
َ
ِّ
ْ
ْ
ُ
ُ
َ
َ
َُ َ
َ ُْ ْ
ُ
ِ
ِِ ِ ِ
ِ‫الزان‬
ِ ‫س بِالنَّ ْف‬
‫اع ِة‬
‫ف‬
َّ
‫الن‬
‫و‬
،
‫ي‬
َّ
ْ
َ ‫ْج َم‬
َ ‫ َوالتَّا ِر ُك لدينه ال ُْم َفا ِر ُق لل‬، ‫س‬
َ
ُ
Ибне Мәсгут сүзләрен риваять кылулары буенча, Аллаһының Илчесе әйткән: «Өч очракны санамаганда, «Аллаһыдан башка илаһ юк һәм Мөхәммәт – Аллаһының Илчесе» дип шаһитлек бирүче мөселманның канын кою тыела. Ул очраклар: өйләнгән кешенең зина кылуы, җан өчен
җан белән түләгәндә; берәр кеше диненнән чыгып, җәмгыятьне ташлап киткәндә».132
Хәдиснең әһәмияте
Әлеге хәдис Исламның законнар чыгара торган нигезе
санала. Ул туры юлда булучы, бозыклыклардан азат кешенең гомерен саклый. Әгәр әлеге кеше җәмгыять тормышына зарар китерә башласа, җәмгыятьне таркатучы затка
әверелсә, ул яшәү хокукыннан мәхрум ителә.
84
Ибне Хәҗәр Хайтами әйткән: «Әлеге хәдис иң әһәмиятле нәрсә – кеше тормышына – караганга күрә, әһәмиятле нигезләрнең берсе санала. Ул кешенең гомерен саклауны нигез итеп күрсәтеп, нәрсә хәләл, нәрсә хәрам
икәнне аңлата. Бу акылга да туры килә. Чөнки аңа кешеләрнең иң гүзәл сурәттә яратылган рәвешләрен саклау
хас».
Хәдисне аңлау
1. Мөселман гомеренең кагылгысызлыгы.
«Аллаһыдан башка илаһ юк һәм Мөхәммәт – Аның
илчесе» дип шаһитлек бирүче, Аллаһының берлеген, Мөхәммәтнең пәйгамбәрлеген танучы кеше саклау астында
була. Беркемгә дә аның канын кою, аны үтерү рөхсәт
ителми. Мөселман үзен әлеге хокуклардан мәхрум итә
торган өч гөнаһның берсен кылганчы шул саклау астында
булачак. Ул гөнаһларга түбәндәгеләр керә:
а) Аңлы рәвештә хаксыз кеше үтерү;
б) Никахта булган килеш зина кылу;
в) Диннән чыгу;
2. Ташлар ыргытып үтерү рәҗем).
Галимнәрнең бердәм фикере буенча, никахтагы кешенең зина кылуының җәзасы үтергәнче ташлар ыргыту булырга тиеш. Чөнки ул зиначы башка кешенең намусына
кул суза, хәләл юл белән ләззәтләнү мөмкинлегенә ия була торып, шундый түбәнлек кыла, нәселне бозып кешелеккә каршы җинаять эшли. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َ‫الزنَى إِنَّه َكا َن ف‬
 ً‫شةً َو َساءَ َسبِيال‬
َ ‫اح‬
ُ ِّ ‫ َوال تَ ْق َربُوا‬ «Зинага якынаймагыз. Дөреслектә, ул – бозыклык һәм начар юл».133
Никахта торучы мүхсыйн) дигәндә азат, балигъ,
акыллы, җенси мөнәсәбәтләрне табигый юл белән үтәүче,
никахны дөрес итеп төзүче кеше күз алдында тотыла.
Әлеге хөкемнең нигезе итеп Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең сүзләре һәм эшләре алына. Мәсәлән, аның ташлар
85
ыргытып үтерүе турында күп мәгълүмат бар. Мөслим һәм
башка мөхәддисләр китергән хәдискә караганда, Пәйгамбәр Гамид кабиләсеннән бер хатынны ташлар атып үтерү
белән җәзаларга боерган. Моннан тыш, Пәйгамбәр галәйһиссәләм Әнәскә әйткән:
‫ار ُج ْم َها‬
ْ َ‫س َعلَى ْام َرأَةِ َه َذا فَِإ ِن ا ْعتَ َرف‬
ْ َ‫ت ف‬
ُ ‫ َوا ْغ ُد يَا أُنَ ْي‬
«Әй Әнәсчек якын итеп әйтү), ул кешенең хатынына
бар. Әгәр гаебен таныса, аны ташлар атып үтер».
Әнәс әлеге хатын янына барган, тегесе гаебен таныган. Шуннан соң аны таш атып үтергәннәр.
Ибне Габбас Аллаһының түбәндәге сүзләреннән
өземтә истинбат – берәр мәсьәлә Коръән һәм сөннәттә каралмаса, шуларга нигезләнеп хөкем чыгару) чыгарган:
ِ ‫ يا أ َْهل ال‬
ِ َ‫ْكت‬
‫اب قَ ْد َجاءَ ُك ْم َر ُسولُنَا يُبَ يِّ ُن لَ ُك ْم َكثِ ًيرا‬
َ َ
ِ ‫ِم َّما ُك ْنتُم تُ ْخ ُفو َن ِمن ال‬
ِ َ‫ْكت‬
 ‫اب َويَ ْع ُفو َع ْن َكثِي ٍر‬
ْ
َ
«Әй китап әһелләре! Сезгә үзегезнең Китапларыгызда
яшергән күп нәрсәне аңлатучы һәм хәзер зарур булмаган
күп нәрсәне аңлатмыйча калдыручы Безнең Пәйгамбәребез килде».134
Ибне Габбас әйткән: «Ташлар белән бәреп үтерүнең
кирәклегенә ышанмаучы Коръәнгә дә ышанмый, хәтта аңа
игътибар да итми». Шуннан соң ул әлеге аятьне укыган
һәм: «Ташлар ыргыту Китап әһелләре яшергән нәрсәләр
исәбенә керә», – дигән.135
3. Тиңдәше белән түләү кыйсас).
Галимнәренең бердәм фикере буенча, мөселманны аңлы рәвештә үтерүче тиңдәше белән җәзалауга лаеклы. Алَّ ‫ َوَكتَْب نَا َعلَْي ِه ْم فِ َيها أ‬ «Без
ِ ‫س بِالنَّ ْف‬
лаһы Тәгалә әйткән:  ‫س‬
َ ‫َن النَّ ْف‬
алар-га Тәүратта «җан өчен җан» дип яздык...»136
ِ ِ
ِ َ‫اص َحيَاةٌ يَا أُولِي األَلْب‬
ِ ‫ص‬
 ‫اب‬
َ ‫ َولَ ُك ْم في الْق‬ «Әй акыл ияләре, сез
саклансын өчен тиңдәше белән түләүдә сезгә яшәү бар».137
86
Шулай итеп, шәригать хөкемнәрен үтәргә тиешле
бәндә аңлы рәвештә хаксызга кеше үтерсә, ул җәзаланырга тиеш. Монда аларның нинди җенестән булуларында
аерма юк. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ
َّ ‫أ‬ «Чынлыкта, хатын-кызны үтергән
ِ‫ْم ْرأَة‬
َّ ‫َن‬
َ ‫الر ُج َل يُ ْقتَ ُل بال‬
өчен ир кеше җәзалана».
Хәбәр ителгәнчә, Пәйгамбәр галәйһиссәләм кыз баланы үтергән яһүдне җәзаларга боерган.
Үтерелгән кешенең туганнары җинаятьчене гафу итсәләр, аңа карата әлеге җәза кулланылмый.
4. Диннән чыккан өчен җәза.
Мөселманнарның бердәм фикере буенча, кеше диннән чыкса, үзенең көферлегендә нык торса, тәүбәгә килергә тәкъдим ителгәннән соң да, Исламга кайтмаса, аны җәзаларга кирәк. Моңа нигез итеп без тикшерә торган һәм
тагын бер хәдис алына. Ул хәдистә Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай дигән: ُ‫ َم ْن بَ َّد َل ِدينَهُ فَاقْ تُ لُوه‬ «Үз динен алыштыручыны үтерегез».138
5. Җинаятьләр өчен кем җәзаларга тиеш?
Тиңдәше белән түләүне казый боерыгы белән мәрхүнең якын туганы вәли) башкара. Диннән чыгучыны һәм
зиначыны җәзалауга карата да боерыкны казый чыгарырга
тиеш. Якын туган казый рөхсәтеннән башка җәзаласа, ул
кеше дә сабак йөзеннән җәзага тартыла. Ләкин аны үтерергә ярамый. Чөнки алар хаклары булганга үтергәннәр.
6. Әлеге хәдистә нәрсә турында сөйләнелә:
а) Хәдис кешеләрне мөселман җәмгыяте булып яшәргә, аннан аерылмаска өйрәтә.
б) Әлеге өч җинаятькә нәфрәт уята, аларны кылудан
саклый.
в) Аллаһыга карата курку тәрбияли. Аның бөтен нәрсәне дә күрүен белдерә.
87
г) Исламда җәзалау тыю сурәтендә була. Аларның
максаты – җинаятьләрне булдырмау, җәмгыятьне саклау.
д) Хәнәфиләр фикеренчә, тиңдәше белән түләү кылыч ярдәмендә генә башкарылырга тиеш. Шәфигыйлар
әйтүенчә, үтерүче нинди юл белән үтергән булса, аны да
шулай ук җәзаларга кирәк. Әмма туганы кылычны сайлап
алырга тиеш.
Яхшы сүз сөйләү, кунакны һәм күршене
хөрмәтләү
ِ ‫ َعن أَبِي ُهريْ رَة ر‬ 14
َّ ‫ أ‬: ُ‫ضي اللَّهُ َع ْنه‬
‫ َم ْن َكا َن يُ ْؤِم ُن‬: ‫ال‬
َ َ‫ ق‬ ‫ول اللَّ ِه‬
َ ‫َن َر ُس‬
ْ
َ َ ََ
ِ ‫ ومن َكا َن ي ْؤِمن بِاللَّ ِه والْي وِم‬، ‫ت‬
ِ ‫بِاللَّ ِه والْي وِم‬
ِ‫اآلخ ِر فَ لْي ُقل َخي را أَو ل‬
‫اآلخ ِر‬
‫م‬
‫ص‬
‫ي‬
ْ
ْ
ْ ََ
َْ َ
َْ َ
ُ َ ْ ًْ ْ َ
ُ ُ
ِ ‫ ومن َكا َن ي ْؤِمن بِاللَّ ِه والْي وِم‬، ‫فَ لْي ْك ِرم جاره‬
ُ‫ض ْي َفه‬
َ ‫اآلخ ِر فَ لْيُ ْك ِرْم‬
ْ َ َ َُ َ ْ ُ
َْ َ
ُ ُ
Әбү Һөрәйрә сөйләвенчә, Пәйгамбәр галәйһиссәләм
әйткән: «Аллаһыга һәм Соңгы көнгә ышанучы яхшы сүз
генә әйтсен яки эндәшмәсен. Аллаһыга һәм Соңгы көнгә
ышанучы кеше күршесен хөрмәтләсен. Аллаһыга һәм
Соңгы көнгә ышанучы кеше кунагын яхшы кабул итсен».139
Хәдиснең әһәмияте
Ибне Хәҗәр әйткән: «Әлеге хәдис Пәйгамбәрнең
кыска, ләкин тирән мәгънәле сүзләре исәбенә керә. Ул
сүздә һәм эштә тәкъвалык күрсәтүгә караган өч нәрсәгә
кагыла».
Хәдисне аңлау
1. Кеше һәм аның җәмгыять белән бәйләнеше.
Бу дөньяда бәндә үзе белән нинди дә булса мөнәсәбәттә булган кешеләр арасында яши. Ул үзе дә кешеләргә
мохтаҗ, кешеләр дә аңа мохтаҗ. Ислам әлеге мөнәсәбәтләрнең дөрес нигезгә корылуын, дөрес юнәлештә үсүен
тели. Әлеге хәл кешеләр бер-берсен хөрмәт иткәндә, бер88
берсенең хокукларын саклаганда гына тормышка аша ала.
Яхшы мөнәсәбәттә булу матур сүзләр әйтүне, яхшы күршелекне, кунакчылыкны үз эченә ала. Пәйгамбәребез галәйһиссәләм безне шуңа юнәлдергән дә.
2. Кешенең башка сыйфатлары белән беррәттән яхшы
сүз әйтүе яки эндәшмәве иманының камиллеге турында
сөйли. Пәйгамбәр галәйһиссәләм безне тәкъвалыкның иң
файдалы эшенә өйрәтә. Ул әйткәнчә, мөселман үзенә бу
дөньяда яки Ахирәттә файда китерә торган, димәк, бөтен
җәмгыятьне бәхеткә илтә торган нәрсәләр турында сөйләшә. Башка кешегә зарар китерә яки аны рәнҗетә торган
сүзләрдән саклана. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ‫ال يست ِقيم إِيما ُن َعب ٍد حتَّى يست ِقيم قَ لْبه وال يست ِقيم قَ لْبه حتَّى يست ِقيم ل‬
ُ‫سانُه‬
َ َ َْ َ َ ُُ ُ َْ َ َ ُُ َ َْ َ َ ْ َ ُ َْ َ
«Йөрәгендә тугрылык булмыйча, бәндәнең иманы
тугры булмаячак. Теле тугрылыкта булмыйча йөрәге тугры булмаячак».140
ِ ِ
ِ ‫ال ي ْب لُ ُغ الْع ْب ُد ح ِقي َقةَ ا ِإل‬ «Бәндә телен
‫سانِِه‬
َ َ
َ
َ
َ ‫يمان َحتَّى يَ ْخ ِز َن م ْن ل‬
сакламыйча, иманның хакыйкатенә ирешмәячәк».141
3. Сүзнең күплеге һәлакәтнең сәбәбе була.
Без инде Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең түбәндәге сүзِ ‫ ِم ْن ُح ْس ِن إِ ْس‬ «Келәрен китергән идек: ‫ْم ْرِء تَ ْرُكهُ َما ال يَ ْعنِيه‬
َ ‫الم ال‬
шенең Исламны дөрес тотуының билгесе – аның үзенә кагылмаган нәрсәдән баш тартуы».142
Шулай ук, кешенең үзенә кагылмаган эш белән шөгыльләнүе аның гамәлләрен юкка чыгаруын, ә җәннәтне
аның өчен хәрам итүен билгеләп үткән идек. Берәр сүз
әйткәнче, башта аны яхшылап уйларга кирәк. Әгәр әйтәсе
сүзе яхшы булса, хакыйкатькә туры килсә, әҗергә лаеклы
булса – әйтсен. Сүзе начарлыкка илтсә яки ялган таралуга
сәбәп булса, әйтүдән тыелып торсын. Бу аның өчен яхшырак һәм куркынычсызрак булачак. Чөнки әҗер алганчы
яки җәзаланганчы аңа һәр сүзе өчен җавап бирергә туры
89
ِ ُ ‫ ما ي ل ِْف‬
ِ ِ
киләчәк. Аллаһ әйткән:  ‫يب َعتِي ٌد‬
َ َ
ٌ ‫ظ م ْن قَ ْوٍل إِالَّ لَ َديْه َرق‬
«Кеше нәрсә генә әйтмәсен, моны һичшиксез фәрештә
язачак».143
Һәр кешегә бөтен яхшы һәм яман эшләрне язучы ике
фәрештә беркетелгән.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِِ ِ ِ
ٍ ‫ان اللَّ ِه ال ي ل ِْقي لَ َها باالً ي رفَ عهُ اللَّهُ بِ َها َدرج‬
ِ ‫ضو‬
، ‫ات‬
ُ َْ َ
ََ
ُ
َ ْ ‫إِ َّن ال َْع ْب َد لَيَتَ َكلَّ ُم بالْ َكل َمة م ْن ِر‬
ِ ِ ِ ِ َّ
ِ ِ
ِ
ِ َّ ِ
ِ
‫َّم‬
َ ‫َوإ َّن ال َْع ْب َد لَيَتَ َكل ُم بالْ َكل َمة م ْن َس َخط الله ال يُلْقي لَ َها بَاالً يَ ْه ِوي ب َها في َج َهن‬
«Дөреслектә, бәндә үзе дә игътибар итмичә Аллаһыга
кирәкле сүзне әйтергә мөмкин. Ләкин Аллаһ аны моның
өчен күп дәрәҗәләргә күтәрә. Бәндә үзе дә игътибар итмичә Аллаһының ачуын чыгара торган сүз әйтергә мөмкин.
Ләкин моның өчен ул җәһәннәмгә кертеләчәк».144
ِ
ِ ‫اخ ِرِهم فِي النَّا ِر إِالَّ حصائِ ُد أَل‬
‫ْسنَتِ ِه ْم‬
ُّ ‫ َو َه ْل يَ ُك‬
َ َ
ْ َ‫َّاس َعلَى َمن‬
َ ‫ب الن‬
«... Гайбәт сүзләрдән кала башка нәрсә өчен кешеләр
йөзләре белән җәһәннәмгә ыргытылачаклармыни?»145
Монда гайбәт кенә түгел, бөтен тыелган сүзләр керә.
4. Ничек сөйләшү турында.
Нәрсә турында булса да сөйләшкәндә кеше күп кагыйдәне үтәргә тиеш. Шулар исәбеннән:
а) Мөселман файда китерә торган нәрсәләр турында
гына сөйләшергә, төрле хәлләрдә дә хәрам сүз сөйләүдән
тыелырга тиеш. Мөэминнәрне тасвирлап, Аллаһы Тәгалә
ِ َّ
әйткән:  ‫ضو َن‬
ُ ‫ين ُه ْم َع ِن اللَّغْ ِو ُم ْع ِر‬
َ ‫ َوالذ‬ «... алар буш сүздән сакланалар...»146
«Буш сүз» дигәндә гайбәт, кешене яманлау кебек
башкаларның намусын пычратучы сүзләр күз алдында тотыла.
б) Хәтта хәләл нәрсәләрне сөйләшкәндә дә азсүзлелек. Чөнки күп сүз хәрам яки шелтәгә лаеклы нәрсәгә илтә.
90
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ ‫ فَِإ َّن َكثْ رةَ الْ َك‬، ‫الم بِغَْي ِر ِذ ْك ِر اللَّ ِه‬
‫الم بِغَْي ِر ِذ ْك ِر اللَّ ِه‬
َ ‫ال تُ ْكث ِر الْ َك‬
َ
ِ ‫َّاس ِمن اللَّ ِه الْ َقلْب الْ َق‬
ِ ‫قَ ْس َوةٌ لِ ْل َقل‬
‫اسي‬
َ ِ ‫ َوإِ َّن أَبْ َع َد الن‬، ‫ْب‬
ُ
«Аллаһыны искә алу сүзләреннән кала, күп сүз сөйләмә. Чөнки Аллаһыны искә алудан башка күп сүз сөйләү
– каты күңеллелек билгесе. Ә Аллаһыдан иң ерак кеше –
каты күңелле кеше».147
Гомәр разыллаһү ганһү: «Күп сөйләүче күп начар сүзләр әйтә, күп начар сүзләр әйтүче күп гөнаһ кыла. Ә күп
гөнаһ кылучыга иң кулай урын – ут».
в) Зарури булганда, аеруча хакыйкатьне аңлату, яхшыга өндәү, начарлыктан тыю кирәк булганда сүз әйтүнең
мәҗбүрлеге.
Бу сүзләрне әйтү иң яхшы әдәп сыйфатларыннан санала. Ә алардан баш тарту – итәгатьсезлек һәм гөнаһ. Чөнки хакыйкатькә бәйле нәрсәне әйтмәүче – телсез шайтан.
5. Күршегә игътибарлы булу һәм аны кайгырту.
Иман камиллегенең бер билгесе – күршегә яхшылыклар кылу һәм аны рәнҗетүдән саклану. Аллаһы Тәгалә
күршене хөрмәтләүне Үзенә генә гыйбадәт кылу белән
бәйләгән:
ِِ
ِ ِ ِ
َّ
‫سانًا َوبِ ِذي الْ ُق ْربَى َوالْيَتَ َامى‬
َ ‫ َوا ْعبُ ُدوا اللهَ َوال تُ ْش ِرُكوا به َش ْيئًا َوبال َْوال َديْ ِن إ ْح‬
ِ ‫الص‬
ِ ‫والْمساكِي ِن وال‬
ِ ‫ْج ْن‬
ِ ‫اح‬
ِ ُ‫ْجن‬
‫ب‬
َّ ‫ب َو‬
َ ‫ب بِال‬
ُ ‫ْجا ِر ال‬
َ ‫ْجا ِر ذي الْ ُق ْربَى َوال‬
َ َ
ََ َ
«Аллаһыга гына гыйбадәт кылыгыз, Аңа бернәрсә белән дә ширек кылмагыз, ата-анага, кардәшләргә, ятимнәргә, мохтаҗларга, күршенең кардәш булганына да, булмаганына да, иптәшкә дә яхшылык эшләгез».148
Кардәш булмаган күрше дигәндә яки ерак туган, яки
ерак күрше, иптәш дигәндә юлдаш яки уртак эштә, ширкәттә катнашучы күз алдында тотыла.
Шулай итеп, шәригать күршегә изгелек кылуны гына
таләп итми. Исламда күрше белән мөнәсәбәткә моңа кадәр
91
мөнәсәбәтләр тарихында бер дә күренмәгән зур әһәмият
бирелә. Түбәндәге хәдискә игътибар белән карагыз! Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِِ
ِ َ ‫ما َز‬
ُ‫ت أَنَّهُ َسيُ َوِّرثُه‬
ُ ‫ْجا ِر َحتَّى ظَنَ ْن‬
َ ‫يل يُوصيني بِال‬
َ
ُ ‫ال ج ْب ِر‬
«Җәбраил күрше турында миңа шул кадәр күп нәсыйхәт бирде, мин хәтта аны варисларымның берсе итәр дип
уйладым».149 Ягъни, ул озак итеп күршенең хакларын аңлатты да, мин «күрше варислар исәбенә керә» дип уйладым.
6. Күршене рәнҗетү иманның һәлакәткә илтүче кимчелеге турында сөйли.
Исламда күршене рәнҗетү тыела. Бу Аллаһының җәзасына илтүче бер зур гөнаһ дип карала. Ибне Мәсгут сөйләгән: «Бервакыт Аллаһының Илчесеннән: «Кайсы гөнаһ
иң зур санала?» – дип сораганнар. Ул әйткән:
‫ك‬
َ ‫أَ ْن تَ ْج َع َل لِلَّ ِه نِ ًّدا َو ُه َو َخلَ َق‬ «Сине яраткан Аллаһыга
кемне дә булса тиңләү». Аннары: «Аннан соң?» – дип сораганнар. Ул әйткән: ‫ك‬
َ ‫أَ ْن تَ ْقتُ َل َولَ َد َك َم َخافَةَ أَ ْن يَط َْع َم َم َع‬ «Үзең
белән ашар» дип куркып балаңны үтерү». Аннары: «Аннан соң?» – дип сораганнар. Ул әйткән: ‫أَ ْن تُ َزانِ َي َحلِيلَةَ َجا ِر َك‬
«Күршеңнең хатынын зинага күндерү».150
Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
‫ َواللَّ ِه ال يُ ْؤِم ُن‬، ‫ َواللَّ ِه ال يُ ْؤِم ُن‬، ‫ َواللَّ ِه ال يُ ْؤِم ُن‬
«Аллаһ белән ант итәм, ышанмый! Аллаһ белән ант
итәм, ышанмый! Аллаһ белән ант итәм, ышанмый!» Аннан: «Кем, әй Аллаһының Илчесе?» – дип сораганнар. Ул
болай дигән: ُ‫ارهُ بَ َوائَِقه‬
ُ ‫ َم ْن ال يَأ َْم ُن َج‬ «Күршесе аның явызлыгыннан имин булмаучы».151
Әбү Һөрәйрә сөйләгән: «Бервакыт кемдер: «Әй Аллаһының Илчесе, фәлән хатын-кыз төннәрен намаз укый,
көндез ураза тота, ләкин күршеләрен рәнҗетеп начар сүз92
ләр әйтә», – дигән. Моңа Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән: ‫ ِه َي فِي النَّا ِر‬ «Ул утта булачак». Аннан соң: «Фәлән
хатын-кыз фарыз намазларын гына укый, Рамазанда гына
ураза тота, ярлыларга кипкән эремчек кисәкләре генә бирә. Моннан тыш бернинди яхшылык та кылмый, ләкин ул
күршеләрен рәнҗетерлек бер сүз дә әйтми», – дигәннәр.
ِ ‫ ِهي فِي الْجن‬ «Әлеге хатын җәннәткә керәУл әйткән: ‫َّة‬
َ
َ
чәк».152
7. Күршегә яхшылык кылу ысуллары бар. Мәсәлән:
а) Мохтаҗ күршегә булышу. Гомәр разыяллаһү ганһү
әйткән: «Мөэмин ач күршесе турында онытып, туйганчы
ашамый». Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
‫ارهُ إِلَى َج ْنبِ ِه َجائِ ٌع َو ُه َو يَ ْعلَ ُم‬
َ َ‫آم َن بِي َم ْن ب‬
َ ‫ َما‬
ُ ‫ات َش ْب َعا َن َو َج‬
«Күршесе ач икәнне белә торып, тук килеш йокларга
ятучы миңа ышанмый».153
Әбү Зәр әйткән: «Минем иң сөекле дустым Пәйгамбәр галәйһиссәләм) киңәш биреп миңа әйтте:
‫ك‬
َ َ‫اه ْد ِج َيران‬
َ ‫إِ َذا طَبَ ْخ‬
َ ‫ َوتَ َع‬، ‫ فَأَ ْكثِ ْر َماءَ َها‬، ً‫ت َم َرقَة‬
«Шулпа пешерсәң, суны күбрәк куш. Аннары күршеңнең гаиләсенә игътибар ит һәм аларны тиешенчә сыйла».154
б) Аңа ярдәм итү һәм файда китерергә тырышу. Гәрчә
бу эш үзеңнең ниндидер хокукларыңнан баш тартуны
таләп итсә яки ниндидер югалтуга китерсә дә. Пәйгамбәр
галәйһиссәләм әйткән: ‫شبَةً فِي ِج َدا ِره‬
َ ‫َح ُد ُك ْم َج َارهُ أَ ْن يَغْ ِرَز َخ‬
َ ‫ال يَ ْمنَ ْع أ‬
«Берегез дә үз диварына агач казык кадакларга теләгән
күршесенә комачауламасын».155
в) Аңа бүләкләр бирү. Аеруча моңа берәр сәбәп булган очракта. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫ال تَح ِقر َّن ج‬
ٍ‫ارتِ َها َولَ ْو فِ ْر َس َن َشاة‬
َ ‫ارةٌ ل َج‬
ََ َ ْ
93
«Бер күрше хатын да икенчесенә сарык тәпие булса да
бүләк итү форсатын ычкындырмасын». Ягъни, сарык
тәпие кебек аз итле, кечкенә нәрсәне булса да, бүләк итү
мөмкинчелегенә салкын карамасын, төрле хәлләрдә дә бүләк итсен.
8. Кунакны хөрмәт итү – кешенең иманының билгесе.
Бер хәдисендә Пәйгамбәр галәйһиссәләм мөселманның кунагын хөрмәтләргә тиеш икәнен аңлаткан. Болай
эшләсә, ул Аллаһыга ышанган һәм Аңа тәвәккәл кылган
санала. Аллаһының Илчесе әйткән:
ِ ‫من َكا َن ي ْؤِمن بِاللَّ ِه والْي وِم‬ «Аллаһыга һәм
ُ‫ض ْي َفه‬
َ ‫اآلخ ِر فَ لْيُ ْك ِرْم‬
َْ َ
َْ
ُ ُ
Соңгы көнгә ышанучы кеше кунагын хөрмәтләсен».156
Кунакчыллык – Исламдагы яхшы әдәп сыйфатларының берсе. Ул сыйфат күбрәк пәйгамбәрләргә һәм тугрылыклыларга хас булган. Кунакчыллыкның хуҗаның
юмартлыгы яки кунакның хакы булуы турында галимнәрнең фикере төрле.
Имам Әхмәт һәм Ләйс аны «хуҗа бер көн һәм бер төн
үтәргә тиешле бурыч» дип санаганнар. Алар түбәндәге
хәдискә таянганнар: ‫سلِ ٍم‬
ُ ‫لَْي لَةُ الض َّْي‬ «Һәр мөْ ‫ف َح ٌّق َعلَى ُك ِّل ُم‬
селман төн дәвамында кунакчылык күрсәтергә тиеш».157
Ягъни, бер тәүлек.
Гокъбә бине Әмир разыяллаһү ганһү сөйләгән: «Бервакыт без Пәйгамбәр галәйһиссәләмнән: «Әй Аллаһының
Илчесе, син безне дәгъват кылырга) җибәрәсең дә, без
үзебезгә кунакчыллык күрсәтмәүче кешеләрдә тукталабыз. Син бу турыда нәрсә әйтәсең?» – дип сорадык. Җавап
итеп, Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай диде:
ِ ‫إِ ْن نَ َزلْتُم بَِقوٍم فَأَمروا لَ ُكم بِما ي ْنبَ ِغي لِلض َّْي‬
، ‫ف فَاقْ بَ لُوا‬
َ َ ْ
َُ ْ ْ
ِ ‫ فَ ُخ ُذوا ِم ْن ُهم ح َّق الض َّْي‬، ‫فَِإ ْن لَم ي ْف َعلُوا‬
‫ف الَّ ِذي يَ ْنبَ ِغي لَ ُه ْم‬
َ ْ
َْ
94
«Сез берәр кавемдә тукталсагыз, сезне тиешенчә кунак итәргә боерылса, моны кабул итегез. Алар моны эшләмәсәләр, алардан кунакка тиешлене алыгыз».158
Моннан тыш, алар Пәйгамбәрнең «Кунагын хөрмәт
итсен» дигән хәдисне китерәләр. Чөнки бу – боерык, ә боерык фарызлыкны күрсәтә.
Иң таралган, мәшһүр фикер – яхшы әдәп сыйфаты буларак, кунакчыллык күрсәтү яхшы эш санала, ләкин ул боерык түгел. Пәйгамбәр галәйһиссәләм «хөрмәт итсен», –
дип әйткән, икенче риваятьтә: «яхшылык кылсын», – дигән. Шулай итеп, ике очракта да фарыз эш турында сүз
бармый. Чөнки хөрмәт күрсәтү дә, яхшылык кылу да яхшы әхлак сыйфатларына керәләр.
9. Хуҗа һәм кунак үтәргә тиеш булган әдәп кагыйдәләре.
Хуҗа үтәргә тиешле әдәп кагыйдәләренә кунакны
күргәндә шатлык күрсәтү, аның белән матур итеп сөйләшү, үзендә булган нәрсә белән кунак итү керә. Бер тәүлек
ул кунакны гадәттә гаилә әгъзаларын сыйлаганнан яхшырак сыйларга тиеш. Ә тагы ике көн артык тырышлык куймыйча, гаиләсенең хакларын чикләмичә, гадәттәге кебек
тукландырырга кирәк. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ٌ‫ص َدقَة‬
َ ِ‫ َوَما أَنْ َف َق َعلَْي ِه بَ ْع َد ذَل‬، ٌ‫ َو َجائَِزتُهُ يَ ْوٌم َولَْي لَة‬، ‫الضِّيَافَةُ ثَالثَةُ أَيَّ ٍام‬
َ ‫ك فَ ُه َو‬
«Кунакчыллык күрсәтү өч көн тәшкил итә. Бер көн
аңа әҗер булачак. Ә моннан артыграгы – садака».
Ягъни, бер тәүлектән артык кунак итү хуҗаның бурычы түгел. Ул моны үз теләге белән генә эшли.
Кунакның бурычларына килгәндә, алар – хуҗаны
кысрыкламау һәм мәшәкатьләмәү. Ул өч көннән дә артыкка тукталса яки хуҗаның ашатырга ризыгы юк икәнен белә торып та, һаман китмәсә, аны мәшәкатьли. Аллаһының
Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫ال ي ِح ُّل لِرج ٍل مسلِ ٍم أَ ْن ي ِقيم ِع ْن َد أ‬
‫ول‬
َ ‫ يَا َر ُس‬: ‫ قَالُوا‬ُ‫َخ ِيه َحتَّى يُ ْؤثِ َمه‬
ْ ُ َُ َ
َ ُ
95
ِ ‫ وال َشيء لَهُ ي ْق ِر‬، ُ‫ ي ِقيم ِع ْن َده‬ : ‫ال‬
ِ َّ‫الل‬
ِ‫ف ي ْؤث‬
 ‫يه بِ ِه‬
‫ق‬
‫؟‬
‫ه‬
‫م‬
‫ي‬
‫ك‬
‫و‬
‫ه‬
َ
َ
َ
َ
ُ
ْ
َ َْ َ
ُ
ُ
ُ
ُ
َ
«Мөселманга кардәше янында аны гөнаһка кертерлек
озак вакытка калырга ярамый». Кешеләр: «Әй Аллаһының
Илчесе, ул аны ничек итеп гөнаһка кертә ала соң?» – дип
сораганнар. Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Кешедә аны ашатырлык нәрсә калмаганчы торып», – дигән.159
10. Әлеге хәдисне гамәлдә куллануның әһәмияте.
Бу хәдистән белгән нәрсәләрне гамәлдә куллану бик
тә әһәмиятле. Чөнки, ул кешеләрне килешүгә илтә, йөрәкләрне берләштерә, аларда нәфрәт һәм усаллыкны бетерә.
Кешеләр барысы да күршеләр булып яшиләр, еш кына
бер-берсенә кунакка йөриләр. Һәр кеше күршесенә, кунагына хөрмәт күрсәтсә, җәмгыятьнең эше яхшырачак, кешеләрнең хәле җиңеләячәк.
Ачуланма, җәннәтле булырсың
ِ ‫ َعن أَبِي ُهريْ رَة ر‬ 15
َّ ‫ضي اللَّهُ َع ْنهُ أ‬
:  ‫ال لِنَّبِ ِّي‬
َ َ‫َن َر ُجالً ق‬
ْ
َ َ ََ
ِ ‫ضب فَ ردَّد‬
ِ ‫أَو‬
‫ب‬
‫ض‬
‫غ‬
‫ت‬
‫ال‬
:
‫ال‬
‫ق‬
،
‫ا‬
‫ار‬
‫ر‬
‫م‬
َ
َ َ‫ ق‬، ‫صنِي‬
َ
ْ
َ
َ
ْ
ْ
ً َ َ َ ْ َ ‫ ال تَ ْغ‬: ‫ال‬
Әбү Һөрәйрә тапшыруынча, бер кеше Пәйгамбәр галәйһиссәләмнән: «Киңәш бир!» – дип сораган. Пәйгамбәр
галәйһиссәләм: «Ачуланма!» – дигән. Шуннан соң теге кеше үтенечен берничә тапкыр кабатлаган. Ләкин Пәйгамбәр һаман: «Ачуланма!» – дип җавап кайтарган.160
Әлеге кеше Әбү Дәрдә булган дип риваять кылына.
Ул әйткән: «Бервакыт мин: «Әй Аллаһының Илчесе, миңа
җәннәткә керергә ярдәм итәчәк эшне күрсәт», – дидем. Ул:
«Ачуланма, һәм җәннәтле булырсың», – дип җавап бирде».161
96
Шулай ук, әлеге кеше Җәрия бине Кудәмә булган дип
тә риваять кылалар. Ул әйткән: «Бервакыт мин Пәйгамбәргә: «Әй Аллаһының Илчесе, миңа мин аңларлык кыска
нәрсә әйт», – дидем. Ул: ‫ب‬
َ ْ‫ال تَغ‬ «Ачуланма!» – дип
ْ ‫ض‬
җавап бирде. Шуннан соң, мин үтенечемне берничә тапкыр кабатладым. Ләкин ул һаман: ‫ب‬
َ ْ‫ال تَغ‬ «Ачуланма!»
ْ ‫ض‬
– диде. Шулай итеп, мондый очраклар берничә булып,
әлеге сораулар белән Пәйгамбәргә берничә кеше мөрәҗәгать итү ихтималы бар.
Хәдиснең әһәмияте
Җәрҗәни әйткән: «Әлеге хәдис бөек хәдис санала. Ул
Пәйгамбәрнең кыска, ләкин тирән мәгънәле сүзләре исәбенә керә. Чөнки ул дөнья һәм Ахирәт нигъмәтләрен берләштергән».
Хәдисне аңлау
1. Мөселманның әхлакый сурәте
Мөселман – күркәм әхлак сыйфатлары хас булган кеше ул. Ул тыйнаклык белән бизәлә, башкаларның рәнҗетүләренә түзә, аларны гафу итә, ачуын тыя, төрле хәлдә дә
көләч йөзен саклый. Үзеннән киңәш сораган сәхабәсенә
Пәйгамбәр галәйһиссәләм шундый киңәш биргән дә инде.
2. Җәннәткә омтылу.
Үзеннән җәннәткә илтүче юлны күрсәтүне сораучы
кешегә, Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Ачуланма!» – дип җавап бирә. Димәк, Коръәндә сөйләнгән югары әхлак сыйфатларын, Пәйгамбәрнең сыйфатларын үзендә булдырырга тырыш. Чөнки син аларны үзеңдә булдырсаң, алар синең табигатеңә әвереләчәк. Ул вакытта берәр нәрсә сине
ачуландырса, син ачуга бирелмәячәксең, Аллаһының ризалыгына илтүче юлны беләчәксең.
3. Тыйнаклык һәм басынкылык уңышка илтәләр.
Әй котылуга омтылучы мөселман, әгәр синең кешелек табигатең өстен чыга башласа, явыз көчләр үзен күр97
сәтә башласа, ачуың үзеңә хуҗа булырлык дәрәҗәдә аңа
бирелмә! Сиңа үз нәфесең белән көрәшергә, ачуга бирелмәскә, мөселманнарның әхлагы турында онытмаска кирәк.
Мөселманны Аллаһ болай дип тасвирлый:
ِ ‫ات واألَر‬
ِ َّ
ِ ‫ت لِل‬
‫ين‬
َّ ‫ض َها‬
ُ ‫ َو َسا ِرعُوا إِلَى َم ْغ ِف َرةٍ ِم ْن َربِّ ُك ْم َو َجن ٍَّة َع ْر‬
ُ ْ َ ُ ‫الس َم َو‬
ُ ْ ‫ض أُع َّد‬
َ ‫ الذ‬. ‫ين‬
َ ‫ْمتَّق‬
ِ َّ ‫الس َّر ِاء والض‬
ِ
ِ ِ
ِِ
ِِ
ِ ‫ين َع ِن الن‬
 ‫ين‬
َ ‫ين الْغَْي‬
ُّ ‫َّاس َواللَّهُ يُ ِح‬
َ َّ ‫يُ ْنف ُقو َن في‬
َ ‫ب ال ُْم ْحسن‬
َ ‫ظ َوال َْعاف‬
َ ‫َّراء َوالْ َكاظم‬
«Раббыгызның гафуына һәм тәкъвалар өчен әзерләнгән, киңлеге күкләргә һәм җиргә тигез булган җәннәткә
омтылыгыз. Ул тәкъвалар авыр чакта да, рәхәт чакта да
малларын сарыф итәләр, ачуларын басалар, кешеләрне гафу итәләр. Чөнки Аллаһ изгелек кылучыларны ярата!»162
Ачуыңны басып син Аллаһының ачуыннан котыла
аласың. Шулай итеп, син тәкъваларга кушыласың һәм
җәннәт әһелләре янында мәңгегә каласың.
Габдуллаһ бине Гомәр разыяллаһү ганһү бервакыт
Пәйгамбәр галәйһиссәләмнән: «Мине Аллаһының газабыннан нәрсә саклый ала?» – дип сораган. Ул: «Ачуланма!» – дип җавап биргән.163
Хәсән Басри: «Дүрт сыйфатка ия булучыны Аллаһ
шайтаннан саклый һәм аңа утны хәрам кыла. Алар – теләге булганда, курыкканда, дәрт хис иткәндә яки ачуланганда үзеңә хуҗа булу», – дигән.
4. Ачу бөтен начарлыкны үз эченә ала.
Әлеге хәдистән аңлашылганча, ул кеше аңа мөрәҗәгать итеп киңәш сорагач, Пәйгамбәр галәйһиссәләм:
«Ачуланма!» – дигән. Мөселман ул киңәшне кабул иткән,
әмма тагын да файдалырак киңәшкә мохтаҗ дип, сорау
бирүен дәвам иткән. Ул күпме генә сораса да, Пәйгамбәр:
«Ачуланма!» – дигән.
Бу хәдиснең икенче риваятендә әлеге кеше: «Пәйгамбәр галәйһиссәләм үзенең шул сүзләрен әйткәч, мин уйландым һәм ачуның бөтен начарлыкның үзәге икәнен аңладым», – дигән. Ягъни, әгәр кеше ачуланмаса, ул бөтен
98
начарлыктан котыла, алардан котылгач, бөтен яхшылыкка
ирешә.
Бер кеше Пәйгамбәр галәйһиссәләмнән: «Кайсы гамәл иң яхшысы?» – дип сорагач, Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Булдыра алсаң, ачуланмаудан гыйбарәт булган яхшы әхлак», – дигән.
5. Ачу – көчсезлек, басынкылык – көч.
Көчсезлекнең билгесе – кешенең көчле гәүдәле булса
да, бик тиз ачуга бирелүе. Аллаһының Илчесе әйткән:
ِ‫ض‬
َّ ‫الص َر َع ِة إِنَّ َما‬
َّ ‫س‬
‫ب‬
ُّ ِ‫الش ِدي ُد ب‬
َ َ‫سهُ ِع ْن َد الْغ‬
َ ِ‫الش ِدي َد الَّ ِذي يَ ْمل‬
َ ‫ك نَ ْف‬
َ ‫لَْي‬
«Күпләрне җиңүче көчле түгел, ачуланганда үзенә хуҗа булучы – көчле».164
6. Ачуның нәтиҗәләре.
Ачу – шелтәгә лаеклы начар сыйфат, начар холыкның
күренеше. Кеше ачуга бирелсә, ул аның һәлакәтчел тәэсиренең корбанына әверелә. Ул беренче чиратта ачуланучыга, аннары бөтен җәмгыятькә начар тәэсир итә.
а) Ачу билгеле бер кешегә физик, рухи һәм әхлакый
зарар китерә. Моны аңлау өчен ачуланучы кешене күз алдына китерергә кирәк: аның төсе үзгәрә, каны кайный, муен тамырлары кабара, куллары калтырый, хәрәкәтләре
тәртипсез, сүзләре бәйләнешсез була. Аның теленнән бозык сүзләр чыга, кайчакта ук көфер сүзләр дә әйтә. Моннан тыш, ачуланганда ул тәртипсезлекләр эшли, акчасын
җилгә очыра, тәненә зарар китерә ала.
б) Бөтен җәмгыятькә китергән зарарына килгәндә, ачу
кешеләр күңелендә нәфрәт уята, кешеләрне бер-берсенә
карата котырта. Бу мөселманнар арасы бозылуга, бер-береңнең кайгысына шатлануга китерә.
7. Ачудан котылу юллары.
Ачу – кешенең тумыштан ук килә торган сыйфаты.
Әмма чын мөселман сәбәпләрен бетереп яки аны басып,
аннан котыла.
99
а) Ачуның сәбәпләре. Алар бик күп һәм төрле. Боларга тәкәбберлек, башкалардан көлү, мыскыл итү, уен-көлкенең күплеге, кешенең үзенә карамаган эшләр хакында
бәхәсләшүе, артык байлыкка һәм югары урынга омтылу
керә.
б) Ачудан котылуның күп төрле юллары бар:
* Үзеңнең нәфесеңне басынкылык, сабырлык, эшләрдә-сүзләрдә һәм фикерләрдә сак булу. Боларның барысының да мисалы – Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм.
Бер хәдистә хәбәр ителгәнчә, бервакыт Пәйгамбәр
янына әле Исламда булмаган Зәет бине Сәгыйнә килгән
дә, аның пәйгамбәрлек сыйфатларына ияме-юкмы икәнен
тикшерергә теләгән. Әле килешенгән вакыт җитмәсә дә,
Зәет Пәйгамбәрнең әҗәтен түләвен таләп итә башлаган.
Пәйгамбәр аңа ачык йөз һәм елмаю белән җавап биргән.
Гомәр разыяллаһү ганһү әлеге кешене ачулана башлаган.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм Гомәргә дә, Зәеткә дә нәсый-хәт
булырлык сүзләрне әйткән:
‫ج أَ ْن تَأ ُْم َرنِي‬
َ ‫أَنَا َو ُه َو ُكنَّا إِلَى غَْي ِر َه َذا ِم ْن‬
ْ‫كأ‬
ُ ‫َح َو‬
ِ ‫ض ِاء وتَأْمرهُ بِحس ِن التَّ َق‬
ِ
‫اضي‬
ْ ُ َ ُ َ َ ‫ب ُح ْس ِن الْ َق‬
«Без башкага күбрәк мохтаҗ идек, әй Гомәр: синең
миңа бурычны тиешенчә түләргә боеруыңа, ә аңа тиешенчә әҗәт түләүне таләп итүеңә». Шуннан соң, Пәйгамбәр
галәйһиссәләм әлеге әҗәтне кайтаруны гына түгел, Гомәр
разыяллаһү ганһү Зәетне куркыткан өчен аңа өстәмә акча
түләгән. Бу Зәетнең Исламга килүенә, Аллаһының газабыннан һәм җәһәннәмнән котылуына сәбәп булган.165
Берәр нәрсә кешенең ачуын чыгарса, ул аның нәтиҗәләре турында уйлап, үзен тыярга тиеш. Чөнки Аллаһы
ِ
ِِ
ِِ
ِ ‫ين َع ِن الن‬
Тәгалә әйткән:  ‫ين‬
َ ‫ين الْغَْي‬
ُّ ‫َّاس َواللَّهُ يُ ِح‬
َ ‫ب ال ُْم ْحسن‬
َ ‫ظ َوال َْعاف‬
َ ‫َوالْ َكاظم‬
 «... алар ачуларын тыялар һәм кешеләрне гафу итәләр.
Чөнки Аллаһ изгелек кылучыларны ярата!»166
100
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ
‫يع أَ ْن يُنَ ِّف َذهُ َد َعاهُ اللَّهُ يَ ْوَم ال ِْقيَ َام ِة‬
ُ ‫ َم ْن َكظَ َم غَْيظًا َو ُه َو يَ ْستَط‬
ِ ‫َعلَى ُرُؤ‬
َ‫ْحوِر َشاء‬
ِّ ‫وس الْ َخالئِ ِق َحتَّى يُ َخيِّ َرهُ فِي أ‬
ُ ‫َي ال‬
«Ачуланырга мөмкинчелеге булып та, ачуын тыеп калучыга Кыямәт көнендә Аллаһ үзе теләгән хур кызын сайлап алырга тәкъдим итеп, аңа үзенең мәхлуклары каршында мөрәҗәгать итәчәк».167
ِ
ٍ
، ‫ب إِلَ َّي ِم ْن ُج ْر َع ِة غَْي ٍظ يَ ْك ِظ ُم َها َع ْب ٌد‬
ُّ ‫َح‬
َ ‫ َوَما م ْن ُج ْر َعة أ‬
ِِ
‫يمانًا‬
َ ِِ ِ‫َوَما َكظَ َم َها َع ْب ٌد للَّه إِالَّ َمألَ اللَّهُ َج ْوفَهُ إ‬
«Бөтен нәрсәгә караганда да Мин бәндәмнең ачуын
басканын яратам. Чөнки Аллаһ ризалыгы өчен ачуын тыйган вакытта Аллаһ аның җанын иман белән тутыра».168
Икенче риваятьтә болай диелгән: ‫يمانًا‬
َ ِ‫ َمألَهُ اللَّهُ أ َْمنًا َوإ‬
«Аллаһ аны тынычлык һәм иман белән тутыра».169
* Аллаһыдан шайтанның зарарыннан коткаруын сорау. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫ان نَزغٌ فَاست ِع ْذ بِاللَّ ِه إِنَّه س ِم‬
َّ ‫َّك ِم َن‬
 ‫يم‬
َ ‫ َوإِ َّما يَ ْن َزغَن‬
َ ْ ْ ِ َ‫الش ْيط‬
ٌ َ ُ
ٌ ‫يع َعل‬
«Әгәр сине шайтан вәсвәсәләндерсә, Аллаһыдан ярдәм сора! Чөнки Ул – Ишетүче, Белүче».170
Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм барында ике кеше талаша башлаганнар. Берсенең йөзе кызарып чыккан.
Моны күргәч, Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ُ ‫إِنِّي ألَ ْع ِر‬
ِ َ‫الش ْيط‬
ِ ‫الرِج‬
َّ ‫ أَعُوذُ بِاللَّ ِه ِم َن‬: ‫ب َع ْنهُ الَّ ِذي يَ ِج ُد‬
‫يم‬
َّ ‫ان‬
َ ‫ف َكل َمةً لَ ْو قَالَ َها لَ َذ َه‬
«Мин кеше аларны әйткәч, һичшиксез, тынычланачак
сүзләрне беләм. Алар: «Ләгънәт кылынган шайтаннан Аллаһыга сыенам».171
* Ачуланган вакыттагы гәүдә торышын үзгәртергә
кирәк. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
101
ِ‫ضب أَح ُد ُكم وهو قَائِم فَ لْيجل‬
ِ ِ
َّ‫ب َوإِ ْن إِال‬
َ َ‫ب َع ْنهُ الْغ‬
ُ‫ض‬
َ ‫ فَإ ْن ذَ َه‬، ‫س‬
ْ ْ َ ٌ َ ُ َ ْ َ َ َ‫إذَا غ‬
‫ضطَ ِج ْع‬
ْ َ‫فَ لْي‬
«Берәрегез басып торганда ачуланса, утырсын; ачуы
басылмаса, ятсын».172
Әлеге сүзләрнең мәгънәсе шуннан гыйбарәт – басып
торучы кеше утыручыга яки ятучыга караганда үч алуга
якынрак.
* Эндәшмәскә кирәк. Чөнки үзләрнең сүзләренә җавап итеп ул ачуын тагын да арттыра торган сүзләр ишетергә мөмкин. Яки берәр начар сүз әйтәчәк тә, ачуы сүрелгәч, шул сүзне әйткәне өчен үкенәчәк. Пәйгамбәр галәйِ
һиссәләм: ‫ت‬
ْ ‫َح ُد ُك ْم فَ لْيَ ْس ُك‬
َ‫ب أ‬
َ ‫إِذَا غَض‬ «Әгәр берәрегез ачуланса, эндәшмәсен» – дигән.173
* Тәһарәт алырга кирәк. Чөнки ачу тән температурасын югарырак итә. Ә су аны суыта һәм гадәти хәлгә китерә. Үзенең бер вәгазендә Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай
ِ ‫ب َج ْم َرةٌ تَتَ َوقَّ ُد فِي قَ ل‬
дигән: ‫آد َم‬
َ َ‫أَال إِ َّن الْغ‬ «Дөреслектә,
َ ‫ْب ابْ ِن‬
َ‫ض‬
ачу – Адәм баласының йөрәгендә янучы утлы күмер ул».174
Моннан тыш, тәһарәт – Аллаһыны искә алуга бәйле
булган гыйбадәтләрнең берсе. Ул вакытта кеше күңелендә
ачу уты кабызучы шайтан артка чигенә.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ َ‫الش ْيط‬
َّ ‫ َوإِ َّن‬، ‫ان‬
َّ ‫ب ِم َن‬
، ‫الش ْيطَا َن ُخلِ َق ِم َن النَّا ِر‬
َ َ‫إِ َّن الْغ‬
َ‫ض‬
ِ ِ ‫وإِنَّما تُطْ َفأُ الن‬
ِ
َّ ‫َح ُد ُك ْم فَ لْيَتَ َو‬
ْ‫ضأ‬
َ‫بأ‬
ُ
َ َ
َ ‫ فَِإ َذا غَض‬، ‫َّار بال َْماء‬
«Дөреслектә, ачу – шайтаннан. Ә шайтан уттан яратылган. Берәрегезнең ачуы чыкса, тәһарәт алсын!»175
8. Аллаһ ризалыгы өчен ачулану.
Мөселманга котылу тиеш булган, шелтәгә лаеклы ачу
– үзең өчен үч алырга теләү ул. Ә дин тыюлары бозылганда, бозык эшләр күргәндә, кемдер гыйбадәткә салкын ка102
раганда, мөселманга зарар китерергә теләгәндә ачулану
мактаулы һәм кирәкле эш санала. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ
‫ص ْرُك ْم َعلَْي ِه ْم‬
ُ ُ‫ قَاتِل‬
ُ ‫وه ْم يُ َع ِّذبْ ُه ُم اللَّهُ بِأَيْدي ُك ْم َويُ ْخ ِزه ْم َويَ ْن‬
ِ
ِِ ٍ
ِ ‫وي ْش‬
 ‫ظ قُلُوبِ ِه ْم‬
َ ‫ب غَْي‬
ُ ‫ف‬
ََ
ْ ‫ َويُ ْذه‬. ‫ين‬
َ ‫ص ُد‬
َ ‫ور قَ ْوم ُم ْؤمن‬
«Алар белән көрәшегез. Аллаһ аларны сезнең кулыгыз белән җәзалар, аларны җиңәргә ярдәм итәр, мөэминнәрнең күңелен дәвалар, йөрәкләреннән ачуны алып ташлар».176
Бер сәхабә әйткән: «Пәйгамбәр пәрдә артында утырган кыздан да оялчанрак иде. Әмма ул үзенә ошамаган
нәрсәне күрсә, без моны аның йөзеннән белә идек». Бохари.
Шулай ук, Пәйгамбәрнең беркайчан да ачуланмавы,
ләкин Аллаһының тыюлары бозылса, бернәрсә дә аның
ачуын баса алмавы риваять кылына.
9. Ачуланучы кеше үз гамәлләре өчен җавап бирергә
тиеш.
Ачуланучы кеше башка берәүнең әйберен ватса, шул
әйбер бәясен түләргә тиеш. Белә торып һәм хаксыз кеше
үтерсә, ул тиңдәше белән җәзалана кыйсас). Үзенең көферлеген игълан итсә, ул тәүбә иткәнгә кадәр аны диннән
чыгучы дип санарга кирәк. Берәр нәрсә белән ант исә,
аның анты дөрес булачак. Талак әйтсә, аерылган саналачак.
10. Хәдистә сөйләнелгән нәрсәләр:
Мөселман нәсыйхәт алырга, яхшылыкның төрле
өлешләрен белергә, файдалы гыйлемгә омтылырга тиеш.
Моннан тыш, кешеләрне аз сөйләргә, күп эшләргә,
яхшы үрнәккә ияреп үзеңне тәрбияләргә өнди.
Бөтен эшне яхшы эшләргә кирәк
ِ ٍ ‫ َعن أَبِي ي ْعلَى َش َّد ِاد بْ ِن أَو‬ 16
ِ ‫ َع ْن ر ُس‬، ُ‫ضي اللَّهُ َع ْنه‬
: ‫ال‬
َ َ‫ ق‬ ‫ول اللَّ ِه‬
ْ
َ ْ
َ
َ ‫س َر‬
103
ٍ
َّ
‫ َوإِ َذا‬، َ‫َح ِسنُوا ال ِْق ْت لَة‬
ْ ‫ فَِإ َذا قَ تَ لْتُ ْم فَأ‬، ‫ب ا ِإل ْح َسا َن َعلَى ُك ِّل َش ْيء‬
َ َ‫إِ َّن اللهَ َكت‬
ِ
ِّ ‫َح ِسنُوا‬
ُ‫يحتَه‬
ْ ‫َذبَ ْحتُ ْم فَأ‬
َ ِ‫َح ُد ُك ْم َش ْف َرتَهُ َولْيُ ِر ْح َذب‬
َ ‫ َولْيُح َّد أ‬، َ‫الذبْ َحة‬
Әбү Ягълә Шәддәд бине Әүс тапшырганча, Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән: «Дөреслектә, Аллаһ бөтен эшне яхшы итеп эшләргә боерды. Сезгә үтерергә туры килсә,
яхшы ысул белән үтерегез. Корбан чалсагыз, яхшы итеп
чалыгыз. Һәрберегез үзенең пычагын яхшылап үткенләсен
һәм хайванны газаптан коткарсын».177
Әлеге хәдис – диннең нигезләреннән берсе. Ул Исламның бөтен хөкемнәрен яхшы башкарырга боера. Эшләр бөтенесе дә ике төрле була: беренчеләре ризык табуга
һәм кешеләр белән мөнәсәбәтләргә карый, икенчеләре
Ахирәт тормышына карый. Ике төрле эшне дә яхшы башкаручы зур уңышка ирешәчәк һәм ике дөньяда дә бәхетлеләр арасында булачак.
Хәдисне аңлау
1. Бөтен эшне яхшылап эшләү кирәк. Ягъни, шәригатьтә билгеләнгән бөтен эшне төгәл һәм тулысынча эшِ ‫إِ َّن اللَّهَ يأْمر بِالْع ْد ِل وا ِإلحس‬
ләү зарури. Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫ان‬
َ ْ َ َ ُُ َ
 «Дөреслектә, Аллаһ гаделлектә булырга һәм изге
ِِ
гамәлләр кылырга боера...»178  ‫ين‬
ُّ ‫َح ِسنُوا إِ َّن اللَّهَ يُ ِح‬
ْ ‫ َوأ‬
َ ‫ب ال ُْم ْحسن‬
«Яхшылык кылыгыз! Дөреслектә, Аллаһ яхшылык
кылучыларны яра-та».179
Яхшы итеп эшләү фарызны үтәгәндә дә, хәрамнан
тыелганда да, кешеләр арасындагы мөнәсәбәтләрдә дә кирәк. Кеше эшләрен дөрес итеп – тулысынча һәм кагыйдәләргә туры китереп эшләсә, аның гамәлләре кабул булачак
һәм юмарт итеп бүләкләнәчәк.
2. Яхшы итеп үтерергә кирәк.
Ягъни, үтерү тиешле кешене үтергәндә тиз һәм җиңел ысул белән үтерергә кирәк. Хак белән үтерүгә тиңдә104
ше белән түләү кыйсас) һәм җинаять өчен үтерү худуд)
керә.
а) Тиңдәше белән түләү җәзасын кулланганда гаепленең кыяфәтен бозарга ярамый. Үтерүче үзенең корбанын
аңлы рәвештә ямьсезләгән булса да, ул җинаятьчене кылыч белән үтерергә кирәк. Мәлик, Шәфигый һәм Әхмәт
җинаятьче корбанын ничек үтергән булса, аны да шулай
үтерергә кирәк дип санаганнар. Әнәс разыяллаһү ганһү
сөйләгән: «Көмеш бизәнгечләр таккан бер кыз Мәдинә
урамына чыккан. Ниндидер яһүд аңа таш аткан. Ул баланы
Пәйгамбәр галәйһиссәләм янына алып килгәндә ул инде
үлем хәлендә иде. Пәйгамбәр галәйһиссәләм аннары:
ِ َ‫فُال ٌن قَ تَ ل‬ «Сине фәлән үтердеме?» – дип сорады. Ул
‫ك‬
ِ َ‫فُال ٌن قَ تَ ل‬ «Сине
башын күтәрде. Пәйгамбәр өч тапкыр: ‫ك‬
фәлән үтердеме?» - дип сорагач, башын селкеде. Шунда
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әлеге кешене китерергә боерды.
Аның башын ташка куйдылар да, аны икенче таш белән
суктылар».180
Сәүри, Әбү Хәнифә һәм имам Әхмәт үтерүчене кылыч белән генә җәзаларга кирәк дип санаганнар. Әхмәт
икенче төрле фикер дә әйткән: үтерүче ничек үтергән булса, аны да шулай ук үтерергә кирәк. Ләкин корбанын яндыру һәм кыяфәтен бозу очраклары моннан искәрмә булып тора. Мондый очракларда гаеплене кылыч белән җәзаларга кирәк. Чөнки шәригать буенча кешенең кыяфәтен
бозу һәм яндыру тыела.
б) Көферлек өчен җәзалауга килгәндә, галимнәрнең
күбесе гаепленең кыяфәтен бозуга каршы. Монда электән
үк кяфер булган яки диннән чыккан кеше арасында аерма
юк.
3. Тере затларны яндыруны тыю.
105
Бохари хәбәр иткәнчә, Пәйгамбәр галәйһиссәләм
башта ут белән җәзалауны рөхсәт иткән. Ләкин моны соңыннан тыйган. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫ال تُ َع ِّذبُوا بِ َع َذ‬ «Беркемне дә Аллаһы Тәгаләнең
‫اب اللَّ ِه‬
газабы белән газапламагыз».181
Әлеге сүзләрдән аңлашылганча, Пәйгамбәрнең киңәшләре яндыручы бомбалар җибәрүне тыя торган килешүләрне узып киткән. Мондый килешүләр күп дәүләтләр
тарафыннан үтелмиләр һәм кәгазьдә генә кала бирәләр.
Исламда яндыруны тыю кешеләргә генә түгел, хайван
һәм бөҗәкләргә дә карый. Габдуллаһ бине Мәсгут сөйләгән: «Бервакыт без Пәйгамбәр белән яндырылган кырмыска оясы яныннан узып киткәндә ул ачуланды һәм әйтте:
ِ ‫ب بِ َع َذ‬
‫اب اللَّ ِه َع َّز َو َج َّل‬
َ َ‫ال يَ ْنبَ ِغي لِب‬
َ ‫ش ٍر أَ ْن يُ َع ِّذ‬
«Дөреслектә, кешегә беркемне дә Аллаһы Тәгаләнең
газабы белән җәзалау ярамый!»182
Шуңа күрә, галимнәрнең күбесе хәтта бөҗәкләрне яндыруга да начар караганнар. Ибраһим Нәһәи: «Чаянны яндыру аның кыяфәтен бозуга тиң», – дигән. Өмме Дәрдә
борчаларны яндыруны тыйган. Имам Әхмәт: «Тере балыкны утта кыздыру ярамый», – дигән. Шулай ук: «Саранчаны кыздыру кечерәк бозыклык. Чөнки аның каны юк», –
дип тә әйткән.
4. Кайсы очракта хайваннарга ук яки башка нәрсә белән ау тыела?
Монда хайванны нәрсәгә булса да бәйләп, аңа үлгәнче ук яки башка нәрсә белән кадау күз алдында тотыла.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай эшләүне тыйган. Бервакыт тавыкка таш атучы кешеләр яныннан узганда Ибне
Гомәр: «Кем болай эшли? Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай эшләүчегә ләгънәт кылды», – дигән».183
5. Тере затларны мишень итеп куллануны тыю.
106
Әбү Һөрәйрә сүзләренә караганда, Пәйгамбәр башта
ук атып, аннары аның итеп ашауны тыйган. Атарга теләсә,
башка бугазларга, ә аннары атарга мөмкин икәнлеген аңлаткан.
6. Хайван бугазлауның яхшы ысулы.
Исламда хайван чалуның мөселман үтәргә тиеш булган билгеле бер кагыйдәләре бар. Бу – бөтен нәрсәне дә
яхшы итеп, йомшаклык белән үтәүнең кирәклеге турында
кагыйдәнең гамәлдә кулланышы. Шул кагыйдәләрнең
берсе нигезендә үтерү коралы очлы булсын, җан тизрәк
чыксын өчен пычакны яхшы итеп кайрарга кирәк. Ибне
Гомәр разыяллаһү ганһү сөйләгән: «Аллаһының Илчесе
пычакларны яхшылап кайрарга һәм аларны хайваннарга
күрсәтмәскә боерды. Ул болай диде: ‫َح ُد ُك ْم فَ لْيُ ْج ِه ْز‬
َ ‫إِذَا ذَبَ َح أ‬
«Берәрегез корбан чалса, аны тизрәк чалсын».
Әлеге кагыйдәләргә корбан өчен билгеләнгән хайванга карата йомшак булу да керә. Әбү Сәгыйд Ходри разыяллаһү ганһү әйткән: «Бервакыт Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм сарыкны колагыннан өстерәп баручы кеше
ِ
яныннан узганда болай диде: ‫سالَِفتِ َها‬
ْ ‫ َد‬ «Колаَ ‫ع أُذُنَ َها َو ُخ ْذ ب‬
гына тимә, ялыннан тот».184
Имам Әхмәт: «Хайваннараны корбан чалу урынына
йомшак итеп алып килергә, пычакны яшерергә, аны чалу
вакытында гына чыгарырга кирәк», – дигән.
Яхшы итеп чалу муендагы кан тамырларын кисүне
күз алдында тота. Пәйгамбәр галәйһиссәләм шайтан сызыгын калдыруны, ягъни, чалганда тирене генә кисеп, тамырларны калдыруны тыйган.
Моннан тыш, хайванарны яхшы тәрбияләү – аларга
артык йөк төямәү, сөтен сауганда баласына да җитәрлек
сөт калдыру ул.
107
7. Алда сөйләгәннәрдән аңлашылганча, әлеге хәдисне
Исламның иң әһәмиятле нигезләренең берсе дип санарга
була. Чөнки ул бөтен нәрсәне яхшы итеп эшләргә боера.
Тәкъвалык һәм күркәм әхлак
ِ ‫ وأَبِي َعب‬، ‫اد َة‬
ِ ‫الرحم ِن مع‬
ِ ‫اذ بْ ِن جب ٍل ر‬
ِ ‫ َع ْن أَبِي َذ ٍّر ُج ْن ُد‬ 17
‫ض َي‬
‫د‬
َّ
ْ
ْ
َ
َ
َ
ُ
َ
َ
َ َ َ‫ب بْ ِن ُجن‬
ِ ‫ َع ْن ر ُس‬، ‫اللَّهُ َع ْن ُهما‬
َ َ‫ ق‬ ‫ول اللَّ ِه‬
َ‫السيِّئَة‬
َّ ‫ َوأَتْبِ ِع‬، ‫ت‬
َ ‫ اتَّ ِق اللَّهَ َح ْيثُ َما ُك ْن‬: ‫ال‬
َ
َ
ِ‫ و َخالِ ِق النَّاس ب‬، ‫ْحسنَةَ تَ ْم ُح َها‬
ٍ
‫س ٍن‬
‫ح‬
‫ق‬
‫ل‬
‫خ‬
ُ
ُ
َ
َ
َ
َ
َ َ ‫ال‬
Әбү Зәр Җөндүп бине Җөнәдә һәм Әбү Габдеррахман
Мөгаз бине Җәбәл сүзләре буенча, Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән: «Кайда гына булсаң да, Аллаһыдан курык, начар эштән соң аны сөртерлек яхшы гамәл кыл. Кешеләр
белән мөнәсәбәтләрдә яхшы әхлаклы бул».185
Хәдисне аңлау
1. Әлеге сүзләрнең әйтелү сәбәбе.
Бу сүзләр Аллаһының Илчесе тарафыннан Әбү Зәргә
һәм Мөгаз бине Җәбәлгә киңәш итеп әйтелгәннәр. Төрле
юллар һәм төрле сәбәпләр белән тапшырылганнар:
а) Мөгазне Йәмәнгә җибәрәндә Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
َ َ‫ ق‬، ‫ ِز ْدنِي‬: ‫ال‬
َ َ‫ ق‬، ‫ت‬
َ‫سنَة‬
َّ ‫ أَتْبِ ِع‬: ‫ال‬
َ ‫اتَّ ِق اللَّهَ َح ْيثُ َما ُك ْن‬
َ ‫السيِّئَةَ ال‬
َ ‫ْح‬
ِ ‫ َخالِ ِق الن‬: ‫ال‬
‫س ٍن‬
َ َ‫ ق‬، ‫ ِز ْدنِي‬: ‫ال‬
َ َ‫ ق‬، ‫تَ ْم ُح َها‬
َ
َ ‫َّاس ب ُخلُ ٍق َح‬
«Кайда гына булсаң да Аллаһыдан курык». Мөгаз:
«Тагын?» – дигән. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән: «Начар эштән соң аны сөртерлек яхшы гамәл кыл». Мөгаз:
«Тагын?» – дигән. Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Кешеләр
белән мөнәсәбәтләрдә яхшы әхлаклы бул!» – дип әйткән.
б) Әбү Зәр сөйләгән: «Бервакыт мин: «Әй Аллаһының
Илчесе, миңа киңәш бир!» – дидем. Ул әйтте:
ِ
، ‫ول اللَّ ِه‬
َ ‫ يَا َر ُس‬: ‫ْت‬
َ َ‫ ق‬، ‫سنَةً تَ ْم ُح َها‬
ُ ‫ قُل‬: ‫ال‬
َ ‫إِ َذا َع ِمل‬
َ ‫ْت َسيَّئَةً فَأَتْب ْع َها َح‬
108
ِ : ‫ال‬
ِ ‫ضل الْحسنَا‬
ِ َ‫أ َِمن الْحسن‬
َّ‫ات ال إِلَهَ إِالَّ الل‬
َ
‫ت‬
‫ف‬
‫أ‬
‫ي‬
‫ه‬
‫ق‬
‫؟‬
‫ه‬
َ
ْ
َ
َ
ُ
َ
َ ُ
ََ َ
َ
«Берәр начарлык эшләсәң, аның артыннан ук шул начарлыкны сөртерлек яхшылык кыл». Мин: «Әлеге яхшы
эшләргә: «Аллаһыдан башка илаһ юк» дип әйтү керәме?» –
дип сорадым. Пәйгамбәр: «Бу – аларның иң яхшысы», –
дип җавап бирде».
2. Җирдә кеше Аллаһ хөрмәтләгән хәлифә булып тора.
Аллаһы Тәгалә кешене яратканнан соң аңа хисапсыз
нигъмәтләр биргән. Ул кешеләрдән пәйгамбәрләр сайлап
куйган, аларга күктән вәхи иңдергән. Шуның белән кешеләргә бәхеткә илтүче юлларны күрсәткән. Ул Үзенә генә
гыйбадәт кылырга, Аннан башка беркемгә да табынмаска,
Ул боерганны үтәргә, тыйганнан тыелырга, яхшылыклар
кылырга, начарлыкны туктатырга ашыгырга боерган. Шулай ук, Аллаһ һәр кешене гомуми кешелек бәхете өчен тырышырга, мөнәсәбәтләрнең мәхәббәт, үзара ярдәм, кардәшлеккә нигезләнгән булуына чакырган. Болар ярдәмендә кеше уңышка ирешә, ә гомумән кешеләр ике дөньяда да
бәхет табачаклар. Нәтиҗәдә, кеше җирдәге мактаулы хәлифлеккә киләчәк. Ул хәлифлеккә хәтта Аллаһыга иң якын
фәрештәләр дә ирешә алмаган. Аллаһы Тәгалә әйт-кән: 
ِ ِ ِ
‫س َج ُدوا‬
َ ‫اس ُج ُدوا‬
ْ ‫ َوإِ ْذ قُلْنَا لل َْمالئ َكة‬ «Без фәрештәләргә:
َ َ‫آلد َم ف‬
«Адәмгә сәҗдә кылыгыз!» – дидек. Бөтенесе дә сәҗдә
кылдылар».186
3. Үзгәрмәс нәсыйхәт
Әлеге ике сәхабә безгә шундый гүзәл бүләк калдырганнар. Ул бүләк аларның Пәйгамбәр галәйһиссәләм авызыннан ишеткән сүзләре. Бәлки ул киңәш башта алар икесе өчен генә булгандыр. Әмма соңыннан ул бөтен өммәт
өчен нәсыйхәткә әверелгән. Чөнки бу киңәш үз эченә зур
файданы туплаган, ул ике дөнья бәхетенә дә илтә ала.
109
Әлеге нәсыйхәттә Аллаһының хаклары искә алына, бәндә
хаклары вәгъдә ителә.
4. Тәкъвалык котылуга илтә.
Әлеге нәсыйхәт этәргән иң әһәмиятле нәрсә – тәкъвалык. Чөнки бөтен яхшылык, теләсә нинди бозыклыктан
котылу шуннан гыйбарәт. Шул киңәшкә иярү нәтиҗәсендә кешеләр Аллаһының ярдәменә хаклы булалар. Аллаһы
ِ َّ
ِ َّ
Тәгалә әйткән:  ‫ح ِسنُو َن‬
ْ ‫ين ُه ْم ُم‬
َ ‫ين اتَّ َق ْوا َوالذ‬
َ ‫ إِ َّن اللَّهَ َم َع الذ‬ «Дөреслектә, Аллаһ тәкъвалар һәм изге гамәл кылучылар белән
бергә».187
Моның өчен Ул киң ризык һәм авырлыклардан котыِ
лу вәгъдә иткән: ‫ب‬
ُ ‫ َويَ ْرُزقْهُ ِم ْن َح ْي‬. ‫َوَم ْن يَت َِّق اللَّهَ يَ ْج َع ْل لَهُ َم ْخ َر ًجا‬
ُ ‫ث ال يَ ْحتَس‬

«Аллаһыдан куркучыга Ул чыгу юлын күрсәтәчәк һәм
көтмәгән җирдән ризык бирәчәк».188
Шул сәбәпле Ул аны дошманнарыннан саклаячак. Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫ض ُّرُك ْم َك ْي ُد ُه ْم َش ْيئًا‬
ُ َ‫صبِ ُروا َوتَتَّ ُقوا ال ي‬
ْ َ‫ َوإِ ْن ت‬ «Сез
сабыр һәм тәкъва булсагыз, аларның хәйләләре сезгә зарар
китермәс».189
Аллаһы Тәгалә тәкъваларга Үзенең рәхмәтенә өметٍ
ِِ
ләнү хокукын биргән:  ‫ين يَتَّ ُقو َن‬
ْ ‫ َوَر ْح َمتِي َو ِس َع‬
َ ‫سأَ ْكتُبُ َها للَّذ‬
َ َ‫ت ُك َّل َش ْيء ف‬
«... Минем рәхмәтем бөтен нәрсәне үз эченә ала. Мин аны
тәкъваларга бирәчәкмен...»190
Аллаһы Тәгалә Үзеннән куркырга боерган. Куркучыны гафу итәчәген әйткән:  ِ‫ْمغْ ِف َرة‬
َ ‫ ُه َو أ َْه ُل التَّ ْق َوى َوأ َْه ُل ال‬ «Ул
Үзеннән курку тиешле һәм Ул Үзе гафу итүче Зат».191
Ахирәттә Аллаһ тәкъваларны Үзенә якын урынга урِ ‫إِ َّن الْمت َِّق‬
ٍ
ِ ‫ فِي م ْقع ِد‬. ‫َّات ونَ َه ٍر‬
ٍ ِ‫ص ْد ٍق ِع ْن َد مل‬
наштырачак:  ‫يك ُم ْقتَ ِد ٍر‬
َ َ
َ
َ ‫ين في َجن‬
َ ُ
 «Дөреслектә, тәкъвалар бакча һәм елга эчендә, Кодрәтле
Хуҗа каршында хак мәҗлестә булачаклар».192
110
Тәкъвалыкның күркәмлеге һәм нәтиҗәләре турында
сөйләүче бик күп аять һәм хәдис бар. Моңа аптырарга да
кирәкми. Чөнки тәкъвалык пәйгамбәрләр һәм илчеләр
ِ َّ َ ِ‫أُولَئ‬
юлы. Аллаһы Тәгаләт әйткән:  ِ‫اه ُم اقْ تَ ِده‬
ُ ‫ين َه َدى اللَّهُ فَبِ ُه َد‬
َ ‫ك ا لذ‬
 «Алар – Аллаһ туры юлдан алып баручылар, аларның
һи-даятенә ияр!»193
Бу – Аллаһының бөтен колларына булган киңәше.
Аларны үтәүче уңышка ирешәчәк һәм отачак. Моннан баш
тартучы һәлак булачак һәм югалтулар кичерәчәк. Ал-лаһы
Тәгалә әйткән:
ِ
ِ َّ َّ ‫ ولََق ْد و‬
ِ ‫ْكتَاب ِمن قَ ْبلِ ُكم وإِيَّا ُكم أ‬
‫َن اتَّ ُقوا اللَّهَ َوإِ ْن‬
ْ َ ‫ين أُوتُوا ال‬
ْ َْ
َ َ
َ ‫ص ْي نَا الذ‬
ِ ِِ
ِ ‫السمو‬
ِ ‫ات َوَما فِي األَ ْر‬
 ‫ض َوَكا َن اللَّهُ غَنِيًّا َح ِمي ًدا‬
َ َ َّ ‫تَ ْك ُف ُروا فَِإ َّن للَّه َما في‬
«Без сезгә кадәр яшәүчеләргә һәм сезгә Аллаһыдан
куркырга боердык. Әгәр иман китермәсәгез, күкләрдәге
һәм җирдәге нәрсәләр Аллаһыныкы бит. Аллаһ – Бай,
Мактауга Лаеклы».194
5. Тәкъвалыкның хакыйкый асылы.
«Тәкъвалык» – кисәтү өчен кулланыла торган күп
мәгънәле сүз. Ул Ислам алып килгән, иманга, гыйбадәткә,
кешеләр белән мөгамәләгә, әхлакка бәйле булган бөтен
нәрсәне үз эченә ала. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ِ ‫ لَيس الْبِ َّر أَ ْن تُولُّوا وجوه ُكم قِبل الْم ْش ِر ِق والْمغْ ِر‬
‫آم َن بِاللَّ ِه َوالْيَ ْوِم‬
َ ‫ب َولَك َّن الْبِ َّر َم ْن‬
َ َ
َ ََ ْ َ ُُ َ
َ ْ
ِ
ِ ‫اآلخ ِر والْمالئِ َك ِة وال‬
ِ ِ َ‫ْكت‬
‫ال َعلَى ُحبِّ ِه ذَ ِوي الْ ُق ْربَى َوالْيَتَ َامى‬
َ ‫ين َوآتَى ال َْم‬
َ
َ َ
َ ِّ‫اب َوالنَّبي‬
ِِ َّ ‫يل و‬
ِ َّ ‫والْمساكِين وابْن‬
ِ َ‫الرق‬
َّ ‫الصال َة َوآتَى‬
‫الزَكا َة َوال ُْموفُو َن‬
َّ ‫ام‬
ِّ ‫ين َوفِي‬
َ َ‫اب َوأَق‬
َ ِ ‫السب‬
َ ‫السائل‬
َ ََ ََ َ
ِ ‫الصابِ ِرين فِي الْبأ‬
ِ ِ
ِِ
ِ َّ َ ِ‫ْس أُولَئ‬
ِ ‫ين الْبَأ‬
‫ص َدقُوا‬
َ ‫بِ َع ْهده ْم إِذَا َع‬
َ ‫ين‬
َ َ
َ ‫ك الذ‬
َ ‫ْساء َوالض ََّّراء َوح‬
َ َّ ‫اه ُدوا َو‬
 ‫ْمتَّ ُقو َن‬
َ ِ‫َوأُولَئ‬
ُ ‫ك ُه ُم ال‬
«Тәкъвалык сезнең көнчыгышка һәм көнбатышка
юнәлүегездә түгел. Тәкъвалык Аллаһыга, Кыямәт көненә,
фәрештәләргә, Китапка, пәйгамбәрләргә ышануда. Мал
сөйсәң дә, аны якыннарга, ятимнәргә, мохтаҗларга, моса111
фирларга, мескеннәргә, кол азат итүгә сарыф итүеңдә.
Шулай ук, намаз укуыңда, зәкят түләвеңдә. Тәкъвалар килешүләренә тугры калалар, мохтаҗлыкта да, бәладә дә,
куркыныч вакытта да сабыр итәләр. Болар гаделләр һәм
тәкъвалар».195
Шулай итеп, тәкъвалык ул гади сүз яки дәлилсез
дәгъва гына түгел. Ул Аллаһыга итәгать итү һәм Аны тиңләмәүдән баш тарту. Безгә кадәр яшәүче тугрылыклы кешеләр бу сүзгә мондый аңлатма биргәннәр: тәкъва булу –
Аллаһыга буйсыну, Аңа итәгатьсезлектән баш тарту, Аны
истә тоту һәм онытмау, Аңа шөкер итү һәм яхшылыкның
кадерен белмәүче булмау. Ул тугрылыклы кешеләр моны
ачык һәм яшерен рәвештә, төрле хәлләрдә дә үтәгәннәр.
Аллаһының түбәндәге чакыруына җавап кайтарганнар:
ِِ
ِ َّ
 ‫سلِ ُمو َن‬
َ ‫ين‬
ْ ‫آمنُوا اتَّ ُقوا اللَّهَ َح َّق تُ َقاته َوال تَ ُموتُ َّن إِالَّ َوأَنْ تُ ْم ُم‬
َ ‫ يَا أَيُّ َها الذ‬
«Әй иман китергән бәндәләр! Аллаһыдан тиеш булганча куркыгыз. Мөселман булмаган хәлдә үлмәгез!»196
6. Тәкъвалык камиллегенең галәмәте.
Аның бер галәмәте – шикле һәм хәрам белән катнашкан нәрсәдән баш тарту. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйтِ ‫الشب َه‬
ِ ‫ات استَْب رأَ لِ ِدينِ ِه و ِعر‬
кән: ‫ض ِه‬
َ ُّ ‫فَ َم ِن اتَّ َقى‬ «Шикледән баш тарْ َ
َ ْ
тучы үзенең динен һәм намусын саклады димәк»197
Хәрамга илтү куркынычы булганда, күп хәләлдән баш
тарту да моңа керә. Хәсән Басри: «Хәрамнан куркып, күп
кенә хәләлдән баш тарткан вакытта тәкъвалар үз тәкъвалыкларын югалтмаячаклар», – дигән.
7. Тәкъвалыкның зарури шартлары.
Мөселман Аллаһының динен белмичә тәкъвалыкка
тулы мәгънәдә ирешә алмаячак һәм ул үзенең нәтиҗәләрен китермәячәк. Чөнки кешегә Аллаһыдан ничек куркасын белергә кирәк. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫شى اللَّهَ ِمن ِعب‬
 ُ‫ادهِ الْعُلَ َماء‬
َ ‫ إِنَّ َما يَ ْخ‬
َ ْ
112
«Аллаһыдан Аның белүче бәндәләре генә курка».198
Надан кеше үзенә нәрсә эшлисен, нәрсәдән баш тартасын белмәгәнгә күрә, гыйлем иң яхшы гыйбадәт, җәннәткә илтүче юл санала. Аллаһының Илчесе әйткән:
‫ضلِي َعلَى أَ ْدنَا ُك ْم‬
ْ ‫ض ُل ال َْعالِ ِم َعلَى ال َْعابِ ِد َكف‬
ْ َ‫ف‬
«Галим кешенең гыйбадәт кылучыдан өстенлеге минем сезнең иң түбәнегездән өстенлегем кебек».199
ِ ‫ س َّهل اللَّهُ لَهُ بِ ِه طَ ِري ًقا إِلَى الْجن‬، ‫ك طَ ِري ًقا ي لْتَ ِمس فِ ِيه ِعلْما‬
‫َّة‬
َ َ‫ َم ْن َسل‬
َ
َ َ ً
ُ َ
«Аллаһының гыйлемен эзләп нинди дә булса юлга басучыга моның өчен җәннәт юлы җиңеләйтеләчәк».200
‫ َم ْن يُ ِرِد اللَّهُ بِ ِه َخ ْي ًرا يُ َف ِّق ْههُ فِي الدِّي ِن‬
«Аллаһ кешегә яхшылык теләсә, аны дингә кертә».201
8. Тәкъва мөэмин гөнаһлары өчен тәүбә итә, изге гамәл кылырга ашыга.
Кеше нәрсәдер онытып, яки игътибарсызлык күрсәтеп, яки шайтан вәсвәсәсенә бирелеп итәгатьсезлек күрсәтә һәм гөнаһ кыла ала. Мондый очракларда тәкъвалык
билгесе – кешенең тәүбә итәргә һәм Аллаһыдан гафу сорарга ашыгуы. Мөэминнәрне тасвирлап, Аллаһ әйткән:
ِ َ‫ والَّ ِذين إِ َذا فَ علُوا ف‬
‫استَ غْ َف ُروا لِ ُذنُوبِ ِه ْم َوَم ْن يَغْ ِف ُر‬
َ ‫اح‬
ْ َ‫س ُه ْم ذَ َك ُروا اللَّهَ ف‬
َ
َ َ
َ ‫شةً أ َْو ظَلَ ُموا أَنْ ُف‬
ِ ‫الذنُوب إِالَّ اللَّهُ ولَم ي‬
‫ك َج َزا ُؤ ُه ْم َمغْ ِف َرةٌ ِم ْن َربِّ ِه ْم‬
َ ِ‫ أُولَئ‬. ‫ص ُّروا َعلَى َما فَ َعلُوا َو ُه ْم يَ ْعلَ ُمو َن‬
َ ُّ
ُْ َ

«Нинди булса да бозыклык кылучы яки үз-үзен рәнҗетүче, Аллаһыны искә төшереп үз гөнаһлары өчен гафу сораса – Аллаһыдан башка гөнаһларны кем кичерә ала? – Бозыклыгында нык тормаса һәм тәүбәсе кабул булачагын
белсә, андыйларның әҗере Аллаһының гафу итүе булаِ‫ف‬
ِ َّ
ِ َ‫الش ْيط‬
ِ ‫ان تَ َذ َّكروا فَِإذَا ُهم م ْب‬
ِ
َّ
чак».202  ‫ص ُرو َن‬
‫ن‬
‫م‬
َّ ‫ين اتَّ َق ْوا إِذَا َم‬
ُْ
َ ٌ ‫س ُه ْم طَائ‬
َ ‫ إِ َّن الذ‬
ُ
«Дөреслектә, тәкъваларга шайтан вәсвәсәсе ирешсә, алар
Аллаһыны искә төшерәләр һәм бөтенесен дөрес итеп күрә
башлыйлар».203
113
Тәүбә иткәч һәм Аллаһыдан гафу итүне сорагач, тәкъва мөселман гөнаһысын йолыр өчен мөмкин кадәр изгелек
кылырга ашыга. Чөнки ул Аллаһының болай дигән вәгъдәِ َ‫السيِّئ‬
ِ َ‫ إِ َّن الْحسن‬ «Дөреслектә, яхшы
сенә ышана:  ‫ات‬
َّ ‫ات يُ ْذ ِه ْب َن‬
ََ
гамәлләр начарларын юкка чыгаралар».204
Бу рәвештә гамәл кылучы Пәйгамбәрнең түбәндәге
боерыгын үти: ‫ح َها‬
َّ ‫أَتْبِ ِع‬ «... начар эштән соң
ُ ‫سنَةَ تَ ْم‬
َ ‫السيِّئَةَ ال‬
َ ‫ْح‬
аны сөртерлек изге гамәл кыл...»
Итәгать нуры итәгатьсезлек караңгылыгын тарата.
Намаз уку, ураза тоту, хаҗ кылу, зәкят түләү, Ислам
дәгъватын тарату, Аллаһыны искә алу кебек изге эшләр
белән даими мәшгуль булу мөселманның хаталарын гафу
итә. Берничә мисал китерәбез:
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ْ ‫ضا َن إِيمانًا و‬
‫ غُ ِف َر لَهُ َما تَ َق َّد َم ِم ْن َذنْبِ ِه‬، ‫سابًا‬
َ‫ص‬
َ ‫ َم ْن‬
َ َ َ ‫ام َرَم‬
َ ‫احت‬
«Аллаһының әҗеренә ышанып һәм өметләнеп Рамазанда ураза тотучының элекке гөнаһлары гафу ителә».205
Монда кечкенә хата, кимчелекләр күз алдында тотыла.
Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм сәхабәләренә болай дигән:
ِ
ِ
ِ ‫الدرج‬
: ‫ات؟ قَالُوا‬
ُ ‫ أَال أ‬
َ َ َّ ‫َدلُّ ُك ْم َعلَى َما يَ ْم ُحو اللَّهُ بِه الْ َخطَايَا َويَ ْرفَ ُع بِه‬
ِ ‫ إِسباغُ الْوض‬: ‫ال‬
َ ‫بَلَى يَا َر ُس‬
ُ‫ َوَكثْ َرة‬، ِ‫وء َعلَى ال َْم َكا ِره‬
ُ ُ َ ْ َ َ‫ ق‬، ‫ول اللَّ ِه‬
ِ ِ ‫الْ ُخطَا إِلَى الْم‬
ِ
 ِ‫الصالة‬
َّ ‫الصالةِ بَ ْع َد‬
َّ ‫ار‬
ُ َ‫ َوانْتظ‬، ‫ساجد‬
ََ
«Аллаһының нәрсә ярдәмендә хаталарны сөртүен һәм
кешене югары дәрәҗәләргә күтәрүен хәбәр итимме?» Сәхабәләр: «Әйе, Аллаһының Илчесе!» – дигәннәр. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән: «Бу – кешегә ошамаса да тәһарәт алу, мәчет юнәлешендә күп адымнар һәм намаздан соң
икенче намазны көтеп тору».206
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
114
ُ‫س ْق َر َج َع َكيَ ْوِم َولَ َدتْهُ أ ُُّمه‬
ْ ُ‫ت فَ لَ ْم يَ ْرف‬
َ ‫ َم ْن َح َّج َه َذا الْبَ ْي‬
ُ ‫ث َولَ ْم يَ ْف‬
«Хатынына якынаймыйча һәм гөнаһлы эшләр эшләмичә бу йортка хаҗ кылучы анасы тудырган көндәге кебек
булачак».207
10. Тәүбә итү – зур гөнаһлар гафу ителүнең зарури
шарты.
Барлык галимнәрнең дә уртак фикере буенча, яхшы
гамәлләр кечкенә гөнаһларны гафу итә. Зур гөнаһларга
килгәндә, алар өчен һичшиксез тәүбә итәргә кирәк. Аллаِ ‫ وإِنِّي لَغََّف‬
һы Тәгалә әйткән:  ‫اهتَ َدى‬
ْ ‫صالِ ًحا ثُ َّم‬
َ ‫آم َن َو َع ِم َل‬
َ َ‫ار ل َم ْن ت‬
َ ‫اب َو‬
ٌ
َ
«Дөреслектә, Мин тәүбә итүче, иман китерүче, изге гамәлләр кылучы, аннары туры юлга басучыны гафу итәм».208
Әлеге очракта бәндәләрнең хакларын бозу белән бәйле булмаган гөнаһ күз алдында тотыла. Әгәр бу хаклар караклык, ачулану, үтерү һ.б. гөнаһлар сәбәпле бозыла икән,
тәүбә белән бергә кешегә тиешлесен бирергә, аларның бәхиллеген алырга кирәк. Шул шартлар үтәлгәндә Аллаһының тәүбәне кабул итәчәкә, ул гөнаһларны сөртү генә
түгел, аларны изге гамәлгә әверелдерәчәк. Аллаһы Тәгалә
ٍ َ‫ِّل اللَّهُ سيِّئَاتِ ِهم حسن‬
әйткән:  ‫ات‬
ُ ‫ك يُبَد‬
َ ِ‫صالِ ًحا فَأُولَئ‬
َ ً‫آم َن َو َع ِم َل َع َمال‬
َ َ‫إِالَّ َم ْن ت‬
َ ‫اب َو‬
ََ ْ َ
 «... Тәүбә итеп, иман китереп, изге гамәлләр кылучылардан кала. Аллаһ андыйларның начар гамәлләрен яхшыга
алыштыра...»209
Әгәр нәрсә дә булса тулысынча үтәлмәсә яки гөнаһ
рәнҗетелүче тарафыннан гафу ителмәсә, тиңдәше белән
түләү Кыямәт көненә кадәр кичектереләчәк.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫ فَ يحبسو َن َعلَى قَ ْنطَرٍة ب ين ال‬، ‫ي ْخلُص الْم ْؤِمنُو َن ِمن النَّا ِر‬
ِ ‫ص لِب ْع‬
‫ض ِه ْم‬
َ ُّ ‫ فَ يُ َق‬، ‫ْجنَّة َوالنَّا ِر‬
َ َ َْ َ
ُ ُ َ
َ
ُ َْ ُ
ِ ‫ َحتَّى إِ َذا ُه ِّذبُوا ونَ ُقوا أ ُِذ َن لَ ُهم فِي ُد ُخ‬، ‫الدنْ يَا‬
ٍ ‫ِم ْن بَ ْع‬
ُّ ‫ت بَ ْي نَ ُه ْم فِي‬
‫ول‬
ْ َ‫ض َمظَالِ ُم َكان‬
ْ
َ
ِ ‫الْجن‬
‫َّة‬
َ
115
«Мөэминнәрне уттан коткарганнан соң алар җәннәт
белән җәһәннәм арасындагы күпердә тоткарланачаклар.
Шунда дөньядагы үзара золымнары өчен бер-берсе алдында хисап кылачаклар. Төзәтелгәч һәм чистарынгач, аларга
җәннәткә керергә рөхсәт итәчәкләр».210
Кешенең кечкенә гөнаһлары булмаса, аның изге гамәлләре зур гөнаһларына тәэсир итеп, аларны киметәчәкләр. Әгәр кеше кечкенә гөнаһ та, зур гөнаһ та кылмаган
булса, Аллаһ аның әҗерен арттырачак.
11. Кешелекнең нигезендә әхлаклык ята.
Әлеге киңәшне биреп, Пәйгамбәр галәйһиссәләм безне аерым бер кешенең һәм бөтен җәмгыятьнең хәлен тәртипкә сала торган нәрсәгә илтә. Сүз кешеләр белән яхшы
мөнәсәбәттә булу һәм аларның сиңа ничек карауларын теләсәң, аларга үзеңнең шулай каравың турында бара. Мондый очракта җәмгыятьнең һәр әгъзасы тыныч кына үзенең
бурычларын үтәү белән шөгыльләнәчәк, аның эшләре тәртипкә салыначак, хакыйкый хәзинәләр өстен чыгачак, кешелек чәчәк атачак.
Әхлаклык халыклар тормышында зур роль уйнаганга
күрә, Ислам аңа югары урын билгели һәм аңа зур игътибар
бирә. Күп хәдис һәм аятьләр кешеләрне матур әхлаклы булырга чакыралар, аның яхшылыгын аңлаталар. Мисал
итеп түбәндәге аятьләрне китерергә була. Аллаһы Тәгалә
ِ ِ ‫ض َع ِن ال‬
ِ ‫ ُخ ِذ الْع ْفو وأْمر بِالْعر‬ «Гафу итүгә тоәйткән:  ‫ين‬
ْ ‫ف َوأَ ْع ِر‬
َ
ُْ ُْ َ َ َ
َ ‫ْجاهل‬
тын, яхшылыкка өндә һәм наданнардан читләш!»211
ِ ‫ ا ْدفَع بِالَّتِي‬
ِ ِ
 ‫يم‬
‫َح‬
‫أ‬
‫ي‬
‫ه‬
َ َ‫س ُن فَِإذَا الَّ ِذي بَ ْي ن‬
ْ
ْ
ٌ ‫ك َوبَ ْي نَهُ َع َد َاوةٌ َكأَنَّهُ َول ٌّي َحم‬
َ َ
«... начарлыкка яхшылык белән җавап бир. Шул чакта
синең дошманлашкан кешең якын дустың кебек булыр».212
Хәдисләргә килгәндә, бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ
ِ ِ
ِ َ ‫أَال أُ ْخبِرُك ْم بِأ‬
‫ت الْ َق ْو ُم‬
َ ‫س َك‬
َ َ‫سا يَ ْوَم الْقيَ َامة ؟ ف‬
ً ‫َحبِّ ُك ْم إلَ َّي َوأَقْ َربِ ُك ْم منِّي َم ْجل‬
ُ
116
ِ َّ‫ول الل‬
‫سنُ ُك ْم ُخلُ ًقا‬
‫َح‬
‫أ‬
:
‫ال‬
‫ق‬
،
‫ه‬
َ
َ ‫ نَ َع ْم يَا َر ُس‬: ‫ال الْ َق ْو ُم‬
َ َ‫ ق‬، ‫اد َها َم َّرتَ ْي ِن أ َْو ثَالثًا‬
َ
َ ‫َع‬
َ ‫فَأ‬
ْ
َ
«Сезгә мин иң каты сөячәк һәм Кыямәт көнендә миңа
иң якын булачак кеше турында хәбәр биримме?» Кешеләр
эндәшмәгәннәр, Пәйгамбәр галәйһиссәләм соравын ике
яки өч тапкыр кабатлаган. Шул чакта кешеләр: «Әйе, Аллаһының Илчесе», – дигәннәр. Пәйгамбәр галәйһиссәләм:
«Ул сезнең иң яхшы холыклыгыз», – дигән.213
Икенче хәдистә Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай диِ ‫ ِخيارُكم أَح‬ «Сезнең иң яхшыгыз – иң яхшы
гән: ‫اسنُ ُك ْم أَ ْخالقًا‬
َ ْ َُ
ِِ
холыклыгыз».214 ‫سنُ ُه ْم ُخلُ ًقا‬
ْ ‫يمانًا أ‬
َ ِ‫ين إ‬
َ ‫ أَ ْك َم ُل ال ُْم ْؤمن‬ «Мөэминнәр
َ ‫َح‬
арасында иң камил иманга ия булучы – сезнең иң яхшы
холыклыгыз».215
Мисал итеп башка аять һәм хәдисләрне китерергә булыр иде. Аларның барысының да асылы түбәндәге хәдисِ ‫ت ألُتَ ِّمم م َكا ِرَم األَ ْخ‬
тә чагыла: ‫الق‬
ُ ْ‫إِنَّ َما بُِعث‬ «Мин күркәм холыкََ
ларны камиллеккә җиткерү өчен җибәрелдем».216
12. Яхшы әхлак тәрбияләү.
Кеше үзендә яхшы әхлак сыйфатлары тәрбияләргә сәләтле. Пәйгамбәр галәйһиссәләм Мөгазгә болай дигән:
ِ ‫ك لِلن‬
‫َّاس‬
ِّ ‫ َح‬
َ ‫س ْن ُخلَُق‬
«Кешеләр белән мөнәсәбәттә яхшы холыклы бул».217
Башка риваятьтә: ‫ت‬
َ ‫ َولْتُ ْح ِس ْن ُخلَُق‬ «... холкыңَ ‫استَطَ ْع‬
ْ ‫ك َما‬
ны булдыра алган кадәр яхшырт», – диелә. Холыкны яхшыртуга төрле ысуллар белән ирешеп була.
Аларның иң яхшысы – Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең
әхлакый сыйфатларын үзеңдә булдырырга тырышу. Чөнки
болай эшләргә безгә Аллаһ Үзе боерган:
ِ ِ ‫ لََق ْد َكا َن لَ ُكم فِي رس‬
 ٌ‫سنَة‬
ْ ‫ول اللَّه أ‬
َُ ْ
َ ‫ُس َوةٌ َح‬
«Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм сезнең өчен күркәм үрнәк...»218
117
Аллаһының Илчесенең әхлак сыйфатлары шундый
бөек булган, хәтта Үзенең Китабында Аллаһ болай дигән:
ٍ ‫ك لَ َعلَى ُخلُ ٍق َع ِظ‬
 ‫يم‬
َ َّ‫ َوإِن‬
«... Дөреслектә, син – югары әхлаклы кеше».219
Моннан тыш, яхшы әхлак тәкъва, галим, күркәм холыклы кешеләр белән аралашу, бозык бәндәләрдән читләшү сәбәпле барлыкка килә.
Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ
ِْ ‫ و‬
‫اك‬
َ َ‫ين يَ ْد ُعو َن َربَّ ُه ْم بِالْغَ َد ِاة َوال َْع ِش ِّي يُ ِري ُدو َن َو ْج َههُ َوال تَ ْع ُد َع ْي ن‬
َ‫س‬
َ
َ ‫ك َم َع الذ‬
َ ‫اصب ْر نَ ْف‬
ُّ ‫ْحيَ ِاة‬
ُ‫الدنْ يَا َوال تُ ِط ْع َم ْن أَ ْغ َفلْنَا قَ ْلبَهُ َع ْن ِذ ْك ِرنَا َواتَّبَ َع َه َواهُ َوَكا َن أ َْم ُره‬
َ ‫َع ْن ُه ْم تُ ِري ُد ِزينَةَ ال‬
 ‫فُ ُرطًا‬
«Раббыңа омтылып, иртән һәм кичен Аңа дога кылучылар белән кал. Дөнья тормышының зиннәтләренә омтылып, алардан күзеңне алма. Күңелен Безне искә алудан гафил иткән һәм нәфесенә ияргән кешегә буйсынма: ул азгынлыкның чигенә чыкты».220
13. Яхшы әхлак сыйфатларының мисаллары.
Яхшы холыклылык кардәшлекне саклау, гафу итү,
башкалар бирмәсәләр дә кешеләргә матди ярдәм итүдә
чагыла. Гокъбә бине Әмир Җухани сөйләгән: «Бервакыт
Аллаһының Илчесе миңа әйтте:
ِ ‫الدنْ يا و‬
ِ‫اآلخرة‬
ِ
َ ْ‫ أَال أُ ْخبِ ُر َك بِأَف‬، ُ‫يَا عُ ْقبَة‬
َ َ َ ُّ ‫ض ِل أَ ْخالق أ َْه ِل‬
ِ َ‫ت‬
‫ك‬
َ ‫ك َوتَ ْع ُفو َع َّم ْن ظَلَ َم‬
َ ‫ك َوتُ ْع ِطي َم ْن َح َرَم‬
َ ‫ص ُل َم ْن قَطَ َع‬
«Әй Гокъбә, сиңа ике дөньяда яшәүчеләрнең дә яхшы
сыйфатларын хәбәр итимме? Ул синең белән кардәшлекне
өзүче белән кардәшлекне саклау, сине мәхрүм итүчегә бирү, сиңа золым кылучыны гафу итү».221
Икенче риваятьтә: ‫ك‬
َ ‫ص َف َح َع َّم ْن َشتَ َم‬
ْ َ‫ َوت‬ «Сине ачуланучыны гафу итү», – дип әйткән.222
118
‫‪Яхшы холыклылыкның тагын бер галәмәте – ачык‬‬
‫‪йөз, басынкылык, кешеләр белән яхшы мөнәсәбәттә булу,‬‬
‫‪алар турында начар уйламау, аларга зарар китермәү. Ал‬‬‫‪лаһының Илчесе әйткән:‬‬
‫‪‬ال تَح ِقر َّن ِمن الْمعر ِ‬
‫اك بَِو ْج ٍه طَل ٍ‬
‫ْق‪‬‬
‫وف َش ْيئًا ‪َ ،‬ولَ ْو أَ ْن تَ ْل َقى أَ َخ َ‬
‫ْ َ َ َ ُْ‬
‫‪«Бернинди яхшы эшкә дә, шул исәптән кардәшеңне‬‬
‫‪ачык йөз белән каршы алуга да, салкын карама».223‬‬
‫ك َع ِن َّ‬
‫ص َدقَةٌ‪‬‬
‫‪ «Зарар китерүдән саклан‬فَ لْيُ ْم ِس ْ‬‫الش ِّر ‪ ،‬فَِإنَّهُ لَهُ َ‬
‫‪сын, бу аңа садака булачак».224‬‬
‫‪Аллаһы Тәгаләнең ярдәм итүе һәм саклавы‬‬
‫اس َعب ِد اللَّ ِ‬
‫اس ر ِ‬
‫ٍ‬
‫ِ‬
‫ْف‬
‫ب‬
‫ع‬
‫ن‬
‫ب‬
‫ه‬
‫ض َي اللَّهُ َع ْن ُه َما قَ َ‬
‫َّ‬
‫ت َخل َ‬
‫ال ‪ُ :‬ك ْن ُ‬
‫َ‬
‫‪َ  18‬ع ْن أَبِي ال َْعبَّ ِ ْ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫ك َكلِم ٍ‬
‫ْك ‪،‬‬
‫النَّبِ ِّي ‪ ‬يَ ْوًما ‪ ،‬فَ َق َ‬
‫اح َف ِظ اللَّهَ يَ ْح َفظ َ‬
‫الم ‪ ،‬إِنِّي أ َ‬
‫ات ‪ْ :‬‬
‫ال ‪ :‬يَا غُ ُ‬
‫ُعلِّ ُم َ َ‬
‫ِ‬
‫استَ ِع ْن بِاللَّ ِه‬
‫اه َ‬
‫استَ َع ْن َ‬
‫ك ‪ ،‬إِ َذا َسأَل َ‬
‫اح َفظ اللَّهَ تَ ِج ْدهُ تُ َج َ‬
‫ْ‬
‫ت فَ ْ‬
‫اسأ َِل اللَّهَ ‪َ ،‬وإِ َذا ْ‬
‫ْت فَ ْ‬
‫‪َ ،‬وا ْعلَ ْم أ َّ‬
‫وك إِالَّ بِ َش ْي ٍء‬
‫وك بِ َش ْي ٍء ‪ ،‬لَ ْم يَ ْن َفعُ َ‬
‫ت َعلَى أَ ْن يَ ْن َفعُ َ‬
‫اجتَ َم َع ْ‬
‫َن األ َُّمةَ لَ ِو ْ‬
‫وك إِالَّ بِ َش ْي ٍء‬
‫ض ُّر َ‬
‫ض ُّر َ‬
‫وك بِ َش ْي ٍء ‪ ،‬لَ ْم يَ ُ‬
‫اجتَ َمعُوا َعلَى أَ ْن يَ ُ‬
‫قَ ْد َكتَبَهُ اللَّهُ لَ َ‬
‫ك ‪َ ،‬وإِ ِن ْ‬
‫ت األَقْالم وج َّف ِ‬
‫ك ‪ ،‬رفِع ِ‬
‫ال ‪:‬‬
‫ي َوقَ َ‬
‫ت ُّ‬
‫ف َرَواهُ التِّ ْرِم ِذ ُّ‬
‫الص ُح ُ‬
‫ُ‬
‫قَ ْد َكتَبَهُ اللَّهُ َعلَْي َ ُ َ‬
‫ََ‬
‫يث حسن ِ‬
‫ِ‬
‫ك‪،‬‬
‫يح ‪َ .‬وفِي ِرَوايَِة غَْي ِر التِّ ْرِم ِذ ِّ‬
‫اح َف ِظ اللَّهَ تَ ِج ْدهُ أ ََم َام َ‬
‫ي‪ْ :‬‬
‫َحد ٌ َ َ ٌ َ‬
‫صح ٌ‬
‫الش َّد ِة ‪َ ،‬وا ْعلَ ْم أ َّ‬
‫ك فِي ِّ‬
‫َك لَ ْم يَ ُك ْن‬
‫تَ َع َّر ْ‬
‫َن َما أَ ْخطَأ َ‬
‫ف إِلَى اللَّ ِه فِي َّ‬
‫الر َخ ِاء يَ ْع ِرفْ َ‬
‫لِي ِ‬
‫الص ْب ِر ‪َ ،‬وأ َّ‬
‫ك ‪َ ،‬وا ْعلَ ْم أ َّ‬
‫َن‬
‫َّص َر َم َع َّ‬
‫ك لَ ْم يَ ُك ْن لِيُ ْخ ِطئَ َ‬
‫َصابَ َ‬
‫صيبَ َ‬
‫َن الن ْ‬
‫ك ‪َ ،‬وَما أ َ‬
‫ُ‬
‫الْ َفر َج َم َع الْ َك ْر ِ‬
‫ب ‪َ ،‬وأ َّ‬
‫س ًرا‪‬‬
‫َن َم َع الْعُ ْس ِر يُ ْ‬
‫َ‬
‫‪Әбүл Габбас Габдуллаһ бине Габбас разыяллаһү ган‬‬‫‪һү сөйләгән: «Бервакыт мин ат өстендә Пәйгамбәр галәй‬‬‫‪һиссәләм артында утырганда ул болай диде: «Әй бала, мин‬‬
‫‪сиңа берничә сүз өйрәтәм: Аллаһыны исеңдә тот һәм Ул да‬‬
‫‪сине саклаячак. Аллаһыны исеңдә тот һәм син Аны үз‬‬
‫‪119‬‬
алдыңда күрәчәксең. Берәр нәрсә сорарга теләсәң, Аллаһыдан сора; ярдәм сорарга теләсәң, Аллаһыга мөрәҗәгать ит. Бел, әгәр бөтенесе дә җыелып, сиңа файдалы эш
эшләргә теләсәләр, алар сиңа Аллаһ язганны гына китерәчәкләр. Әгәр бөтенесе дә җыелып, сиңа зарар китерергә
теләсәләр, алар сиңа Аллаһ язган зарарны гына китерәчәкләр. Чөнки каләмнәр күтәрелгән, ә битләр кипкән инде».225
Икенче риваятьтә болай диелә: «Аллаһыны исеңдә тот
һәм син Аны үз алдында күрерсең. Яхшы вакытта Аллаһыны танырга омтыл, Ул сине кайгы вакытыңда беләчәк. Бел, синең яныңнан узып китүче нәрсә сиңа ирешергә
тиеш түгел, ә сиңа ирешкән нәрсә синең яннан узып китәргә тиеш түгел. Бел, сабырлык җиңүгә илтә, кайгы урынына шатлык, авырлык урынына җиңеллек килә».226
Хәдиснең әһәмияте
Ибне Рәҗәп: «Әлеге хәдис бөек нәсыйхәтне һәм нигезләрне үзенә туплый. Ул нигез диннең әһәмиятле эшләре исәбенә керә» – дип яза. Галимнәрнең берсе: «Мин бу
хәдис турында фикер йөрттем. Ул мине шундый тетрәндерде, шуннан соң мин озак вакыт фикеремне туплый алмадым. Кызганычка каршы кешеләр бу хәдисне белмиләр
һәм аның мәгънәсен тулысынча аңламыйлар».
Хәдисне аңлау
1. Пәйгамбәр галәйһиссәләм мөэминнәрнең үрнәк
буының төзүгә әһәмият бирә.
Пәйгамбәр һәрвакытта да мөэминнәр, аеруча яшьләр
күңеленә дөньяга дөрес караш сеңдерергә теләгән. Шуңа
күрә дә, Пәйгамбәр галәйһиссәләмне тасвирлап, Аллаһы
Тәгалә әйткән:
ٌ ‫ لََق ْد َجاءَ ُك ْم َر ُس‬
‫ول ِم ْن أَنْ ُف ِس ُك ْم َع ِز ٌيز َعلَْي ِه َما‬
ِ ٌ ‫عنِتُّم ح ِريص علَي ُكم بِالْم ْؤِمنِين رء‬
 ‫يم‬
ٌ ‫وف َرح‬
َُ َ ُ ْ ْ َ ٌ َ ْ َ
120
«Сезгә үзегездән пәйгамбәр килде Аңа сезнең авыр
хәлегезне күрү кыен, ул сезгә яхшылык тели, мөэминнәргә
карата ул шәфкатьле һәм мәрхәмәтле».227
Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең агасының улы
Габдуллаһ бине Габбас разыяллаһү ганһү аның артын-да
утырганда, Пәйгамбәр галәйһиссәләм аңа күркәм киңәшләр биргән. Алар мөселманны Аллаһының боерыкларын үтәргә, Аннан гына ярдәм сорарга өндәгәннәр. Моның нәтиҗәсендә ул кыю һәм куркусыз булырга, гел дөресен сөйләргә тиеш булган. Чөнки бөтен нәрсә Аллаһ кулында, кешеләрнең берсе дә Аның рөхсәтеннән башка
икенче берәүгә зарар яки файда китерә алмый.
2. Үзгәрмәс сүзләр һәм хикмәтле ысул.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм Ибне Габбаска: ‫الم‬
ُ ُ‫يَا غ‬
«Әй бала егет)», – дип мөрәҗәгать итә. Болай эшләп ул
аның фикерләр туплавын, аңа йөрәге белән омтылуын теٍ ‫ك َكلِم‬
ли. Аннан соң: ‫ات‬
َ ‫إِنِّي أ‬ «Мин сиңа берничә сүз
َ َ ‫ُعلِّ ُم‬
өйрәтәм» – ди. Чыннан да, бу берничә сүз генә, ләкин алар
диннең бөек нигезләрен өйрәтәләр, акылны сафландыралар, ышанычны арттыралар.
3. Аллаһыны истә тот һәм Ул сине саклаячак
Аллаһының бөтен боерыкларын үтә, Ул билгеләгән
чикләрдә тукта, аларга берничек тә якын килмә һәм аларны бозма. Аллаһ сиңа фарыз кылганны үтә, моңа салкын
карама. Ул хәрам кылганнан тыел. Шул вакытта Аллаһ сине һәм динеңне саклаганны күрерсең. Моны син генә түгел, синең үрнәгеңә ияргән якыннарың, балаларың, кардәшләрең дә күрер. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ِ
ِ ٌ ‫ لَه مع ِّقب‬ «Мондый
ِِ
 ‫ح َفظُونَهُ ِم ْن أ َْم ِر اللَّ ِه‬
ْ َ‫ات م ْن بَ ْي ِن يَ َديْه َوم ْن َخلْفه ي‬
َ َُ ُ
кешегә аның алдыннан һәм артыннан баручы, аны Аллаһ
боерыгы белән саклаучы фәрештәләр куелган».228
121
Ягъни, Аллаһы Тәгаләнең бәндәне төрле яктан чорнап алып, аны саклаучы фәрештәләре бар. Нәселне саклау
ِ ‫ وَكا َن أَبوهما‬ «Алартурында Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫حا‬
َ َُ ُ
ً ‫صال‬
َ
ның аталары изге кеше иде».229
Әгәр син Аллаһыны бу дөньяда истә тотсаң, ул сине
Ахирәттә истә тотачак, сине җәһәннәмнән саклаячак, киңлеге күкләргә һәм җиргә тигез булган җәннәткә кертәчәк.
Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫ات واألَر‬
ِ ‫ت لِل‬
 ‫ين‬
َّ ‫ض َها‬
ُ ‫ َو َسا ِرعُوا إِلَى َمغْ ِف َرةٍ ِم ْن َربِّ ُك ْم َو َجن ٍَّة َع ْر‬
ُ ْ َ ُ ‫الس َم َو‬
ُ ْ ‫ض أُع َّد‬
َ ‫ْمتَّق‬
«Раббыбызның гафуын яулап алырга һәм киңлеге
күкләргә һәм җиргә тигез булган, тәкъвалар өчен әзерләнгән җәннәткә ашыгыгыз...»230
Фәрештәләр сиңа сәлам бирәчәкләр, үзләренең ихтирамнарын белдерәчәкләр:
ٍ ‫اب ح ِف‬
ِ َ ُ‫ ه َذا ما ت‬
ٍ ‫ب َو َجاءَ بَِقل‬
ِ ‫الر ْح َم َن بِالْغَْي‬
‫ْب‬
َّ ‫ َم ْن َخ ِش َي‬. ‫يظ‬
َ ٍ ‫وع ُدو َن ل ُك ِّل أ ََّو‬
َ َ
ِ ٍ ‫ ا ْد ُخلُوها بِس‬. ‫يب‬
ِ
ِ ُ‫ك ي وم الْ ُخل‬
ٍ ِ‫ُمن‬
 ‫يها َولَ َديْ نَا َم ِزي ٌد‬
َ َ‫ لَ ُه ْم َما ي‬. ‫ود‬
َ ‫شاءُو َن ف‬
ُ ْ َ َ ‫الم ذَل‬
َ َ
«Әйтеләчәк: «Менә сезгә вәгъдә ителгән нәрсә – һәр
тәүбә итүчегә, Аллаһының боерыгын истә тотучыга, үзе
генә калганда Рәхимледән куркучыга, саф күңел белән Аллаһыга килүчегә. Җәннәткә иминлек белән керегез! Бу –
мәңгелек Көне. Аларга җәннәттә үзләре теләгән нәрсә
әзерләнгән. Ә Бездә болар тагын да күп».231
ِ ‫ والْحافِظُو َن لِح ُد‬ «Аллаһының боерыклаِِ
ِّ َ‫ود اللَّ ِه َوب‬
 ‫ين‬
ُ
َ َ
َ ‫ش ِر ال ُْم ْؤمن‬
рын үтәүче мөэминнәрне шатландыр!».232
Пәйгамбәр галәйһиссәләм сәхабәләрен Аллаһыдан
үзләрен саклауларын сорарга өйрәткән. Бәрра бине Газибкә йоклар алдыннан бу сүзләрне әйтергә кушкан:
ِ
‫ت نَ ْف ِسي‬
َ ِ‫ت َج ْنبِي َوب‬
َ ‫اس ِم‬
َ ‫ك َربِّي َو‬
َ ‫س ْك‬
ُ ‫ض ْع‬
ْ ِ‫ب‬
َ ‫ إ ْن أ َْم‬، ُ‫ك أ َْرفَ عُه‬
ِ ِ َّ ‫اد َك‬
‫ين‬
ُ ‫اح َفظ َْها بِ َما تَ ْح َف‬
َ َ‫ظ بِ ِه ِعب‬
ْ َ‫ َوإِ ْن أ َْر َسلْتَ َها ف‬، ‫فَ ْار َح ْم َها‬
َ ‫الصالح‬
122
«Раббым, Синең исемең белән яттым һәм Синең исемең белән торам. Әгәр Син минем җанымны алсаң, аңа рәхимле бул. Җибәрсәң, аны Үзеңнең тугрылыклы бәндәләреңне саклаган кебек сакла».233
Гомәр разыяллаһү ганһү сөйләве буенча, Пәйгамбәр
галәйһиссәләм аны болай дияргә өйрәткән:
ِ ِ ‫ واح َفظْنِي بِا ِإلس‬، ‫الم قَائِما‬
ِ ‫اح َفظْنِي بِا ِإل ْس‬
 ‫الم َراقِ ًدا‬
ْ ‫ َو‬، ‫الم قَاع ًدا‬
ْ َ ً ِ ‫اح َفظْنِي بِا ِإل ْس‬
ْ ‫اللَّ ُه َّم‬
ْ
«Әй Аллаһ, мин басып тоганда мине Ислам ярдәмендә сакла. Мин утырганда мине Ислам ярдәмендә сакла.
Мин йоклаганда мин Ислам ярдәмендә сакла».234
4. Аллаһының ярдәме.
Аллаһ Үзен истә тотучы кеше янында булачак, аңа ярдәм итәчәк, саклаячак. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ  «Аллаһыны истә тот һәм син
‫ك‬
َ ‫اه‬
َ ‫اح َفظ اللَّهَ تَ ِج ْدهُ تُ َج‬
ْ
Аны үз алдыңда күрәчәксең».
Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ
ِ َّ
 ‫ح ِسنُو َن‬
ْ ‫ين ُه ْم ُم‬
َ ‫ين اتَّ َق ْوا َوالذ‬
َ ‫ إِ َّن اللَّهَ َم َع الذ‬
«Дөреслектә, Аллаһ тәкъвалар һәм изге гамәл кылучылар белән бергә».235
Катәдә: «Аллаһ Үзеннән куркучы белән булачак. Ә
янында Аллаһ булган кеше җиңелмәс фиркада булачак.
Аның белән йокламаучы сакчы һәм беркемне дә юлдан яздырмаучы юл күрсәтүче булачак», – дигән.
Әмма Аллаһының ярдәменең зарури шарты – Аның
боерыкларын үтәү һәм Ул тыйганнардан тыелу. Шуны
үтәүчегә Аллаһ ярдәм итәчәк. Үзенә итәгатьсезлек күрсәтүчене ярдәмсез калдырачак һәм түбәнлеккә төшерәчәк
Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫ام ُك ْم‬
ْ ِّ‫ص ْرُك ْم َويُثَب‬
ُ ‫ص ُروا اللَّهَ يَ ْن‬
ُ ‫ إِ ْن تَ ْن‬
َ ‫ت أَقْ َد‬
«Сез Аллаһ диненә булышсагыз, Ул да сезгә булышачак
һәм аякларыгызны диндә беркеткәч».236
ِ
ِ
 ِ‫ص ُرُك ْم ِم ْن بَ ْع ِده‬
ُ ‫ب لَ ُك ْم َوإِ ْن يَ ْخ ُذلْ ُك ْم فَ َم ْن ذَا الَّذي يَ ْن‬
ُ ‫ إِ ْن يَ ْن‬
َ ‫ص ْرُك ُم اللَّهُ فَال غَال‬
123
«Аллаһ сезгә ярдәм итсә, беркем дә сезне җиңә алмаячак. Ул сезне ярдәмсез калдырса, моннан соң кем сезгә
ярдәм итәр?»237
5. Картлыгыңнан алда булучы яшьлегең.
Яшь һәм көчле вакытында Аллаһыны истә тотучыны,
картаеп көчсезләнгәч Аллаһ истә тотачак. Аңа ишетү, күрү сәләте, акыл бирәчәк, Кыямәт көнендә мактаулы урын
билгеләячәк, бернинди күләгә булмаган көндә Үз гарешенең күләгәсенә яшерәчәк. Аллаһының Илчесе әйткән:
: ُ‫ َس ْب َعةٌ يُ ِظلُّ ُه ُم اللَّهُ فِي ِظلِّ ِه يَ ْوَم ال ِظ َّل إِالَّ ِظلُّه‬
‫ل‬
ٌّ ‫ َو َش‬، ‫ام َع ْد ٌل‬
َّ ‫ادةِ اللَّ ِه َع َّز َو َج‬
َ َ‫اب ن‬
َ َ‫شأَ فِي ِعب‬
ٌ ‫إِ َم‬
«Башка бернинди дә күләгә булмаган Көндә Аллаһ
җиде кешене Үз күләгәсенә яшерәчәк: гадел җитәкчене,
Аллаһы Тәгаләгә гыйбадәт кылып үскән кешене...»238
Бәлки шуңа күрә дә, яшьлекне дөрес куллансын өчен
агасының бәлигъка ирешеп килә торган улына Пәйгамбәр
шундый киңәш биргәндер. Ул әйткән:
ِ
ٍ ‫سا قَ ْب َل َخ ْم‬
‫ك‬
َ ‫ك قَ ْب َل َه َرِم‬
َ َ‫ َشبَاب‬، ‫س‬
ً ‫ا ْغتَن ْم َخ ْم‬
«Биш нәрсә белән очрашканчы биш нәрсәне куллан:
картлыгың җиткәнче яшьлегеңне...»239
Яшьләрнең җәмгыятьнең өмете икәнен искә алсак,
әлеге сүзләрнең тагы да әһәмиятлерәк икәне күренә. Яшьләр ярдәмендә хакыйкать, гаделлек чакыруы тормышка
ашырылачак. Ялганчы, бозык кешеләр күбрәк яшьләрне
юлдан яздырырга тырышалар. Кеше һәм җеннәр вәсвәсәсеннән саклану өчен яшьләр аерым бер игътибарга һәм яхшы киңәшкә мохтаҗ.
6. Шөкер итүче бәндәләр генә Аллаһының ярдәменә
лаеклы.
Ышанучы, Аллаһының саклавын, ярдәмен, кайгыртуын тоючы бәндә шөкер итүче санала. Ул Аллаһының үзенә мәрхәмәт кылуын аңлаганга күрә, Аның боерыкларына
124
буйсына, Аллаһ тыйганнардан тыела. Андый кеше төрле
вәсвәсәләр белән әйләндереп алынса да, аларга каршы
тора, алардан читләшә; Аллаһының нигъмәтәре үзенә даими килеп торуын тели, аларның Аллаһыдан гына икәнен
аңлый. Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫ َوَما بِ ُك ْم ِم ْن نِ ْع َم ٍة فَ ِم َن اللَّ ِه‬ «Сездә булган бөтен нигъмәтләр – Аллаһыдан...»240
Аллаһыны тану кешене Аңа якынайта. Шуның нәтиҗәсендә Ул аның догасына җавап бирә, аңа сораганын
бирә, бәла-казалардан һәм иминлегенә янаган нәрсәләрдән
яклый. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِّ ‫ك فِي‬
ِ‫الش َّدة‬
ْ ‫تَ َع َّر‬
َّ ‫ف إِلَى اللَّ ِه فِي‬
َ ْ‫الر َخ ِاء يَ ْع ِرف‬
«... яхшы вакытта Аллаһыны танырга омтыл, Ул сине
бәла вакытында беләчәк».
ِ ‫الرخ‬
ِ
ِ ‫الش َدائِ ِد َوالْ ُكر‬
َّ ‫يب اللَّهُ لَهُ ِع ْن َد‬
ُّ ‫ب فَ لْيُ ْكثِ ِر‬
‫اء‬
َ َّ ‫الد َعاءَ فِي‬
َ ‫ َم ْن َس َّرهُ أَ ْن يَ ْستَج‬
َ
«Бәла-каза вакытында Аллаһ үзенә җавап бирүен теләгән кеше шатлык вакытында Аңа еш мөрәҗәгать итсен».241
Мондый бәндә турында Аллаһы Тәгалә болай дигән:
ِ
ِ
ِ
ُ‫استَ َعا َذ بِي ألُ ِعي َذنَّه‬
ْ ‫ َو ِإلن‬، ُ‫ َوإِ ْن َسأَلَني ألُ ْعطيَ نَّه‬ «... ул Миннән
берәр нәрсә сораса, Мин аңа моны бирәчәкмен. Миннән
саклау сораса, Мин һичшиксез аны саклачакмын».242
7. Ярдәм сорау, дога кылу бер Аллаһыга гына булырга тиеш.
Пәйгамбәребез галәйһиссәләм үзенең агасының улына һәм үзенә иярүче барлык мөэминнәргә бер Аллаһы Тәгаләгә генә дога кылырга куша. Аннан башка беркемгә дә
шөкер итү, гафу итүне сорау, сәҗдә-рөкүгъ кылу тыела.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән: «Берәр нәрсә сорарга
теләсәң, Аллаһыдан сора. Ярдәм сорарга теләсәң, Аллаһыга мөрәҗәгать ит...»
125
Пәйгамбәребез тапшыруы буенча, Аллаһы Тәгалә
ِ
ِ ‫من ي ْد ُعونِي فَأ‬
ِ
әйткән: ُ‫ستَ غْ ِف ُرنِي فَأَ ْغ ِف َر لَه‬
ْ
َ َْ
ْ َ‫يب لَهُ َوَم ْن يَ ْسأَلُني فَأُ ْعطيَهُ َوَم ْن ي‬
َ ‫َستَج‬
«Миңа дога кылучыга Мин җавап бирәм, Миннән нәрсә
булса да сораучыга шуны бүләк итәм, Миннән гафу сораучыны гафу итәм».243
8. Якын һәм Җавап бирүчегә дога кылу.
Бары тик Аллаһы Тәгаләгә генә дога кылынырга тиِ ‫ ا ْدعُونِي أ‬ «Миңа
еш. Чөнки Ул гына болай дигән:  ‫ب لَ ُك ْم‬
ْ
ْ ‫َستَج‬
дога кылыгыз, Мин сезгә җавап бирәм!»244
Ул Үзенә дога кылган өчен мөэмин бәндәләрен макِ
ِِ
ِ
ِ
таган:  ‫ين‬
َ ‫سا ِر ُعو َن في الْ َخ ْي َرات َويَ ْد ُعونَنَا َرغَبًا َوَرَهبًا َوَكانُوا لَنَا َخاشع‬
َ ُ‫ إنَّ ُه ْم َكانُوا ي‬
«Дөреслектә, Алар изгелек кылырга ашыктылар, яхшылыкны теләп һәм газабыбыздан куркып, Безгә дога кылдылар, Безнең алда түбәнчелек күрсәттеләр».245
Аллаһ бәндәләренә якын булу сәбәпле дә, Аңа дога
кылырга кирәк. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ٍ
ِ ِ ْ َ‫ واسأَلُوا اللَّهَ ِمن ف‬
ِ
 ‫يما‬
ْ َ
ْ
ً ‫ضله إِ َّن اللَّهَ َكا َن ب ُك ِّل َش ْيء َعل‬
«... Аллаһыдан Аның рәхмәте турында сорагыз. Чөнки Аллаһ бөтен нәрсәне белә».246
Аллаһы Тәгалә үтенечләрдән армый. Чөнки Аның хәзинәләре тулы һәм мәңге саекмас. Ул әйткән:
ٍ ‫ ما ِع ْن َد ُكم ي ْن َف ُد وما ِع ْن َد اللَّ ِه ب‬ «Сездә булган нәрсә бетүче,
 ‫اق‬
َ
ََ َ ْ
َ
ә Аллаһыныкы мәңгелек».247
Моннан тыш, бәндә Аңа дога кылудан туктаса, Ул
ачулана. Бу сүзләрдән соң бүләк итү арытачак һәм үтенечләр ачуын чыгарачак кешедән сорап буламы инде?
10. Аллаһыдан башка затка юнәлгән догалар мәсхәрә
булып әйләнеп кайта.
Кешедән нәрсә дә булса сорасалар, ул яки бирә, яки
баш тарта. Бирсә, сораган өчен гаепли. Бирмәсә, сораучыны кимсетә. Болар барысы да мөселманның күңелен рән126
җетә. Аны кимсетә, намусын пычрата. Шуңа күрә дә, кешеләр Исламга тугрылыклы булырга дип Пәйгамбәргә ант
иткәндә ул еш кына «кешеләрдән бернәрсә дә сорамаска,
үтенмәскә» дип вәгъдә алган. Бер төркем сәхабә бу эшне
вәгъдә иткәннәр. Алар арасында Әбү Бәкер Сыйддикъ,
Әбү Зәр, Сәүбән, Гауф бине Мәлик тә булган. Аларның
камчылары яки дөянең муенчагы төшсә дә, алар беркайчан да, беркемнән дә аны алып бирүне үтенмәгәннәр.248
11. Җиңелмәс көчле Затка дога кылу.
Булыша алырлык көчле затка гына ярдәм сорап мөрәҗәгать итәләр. Ә Аллаһының бәндәсе бөтен эштә дә ярдәмгә мохтаҗ. Мондый ярдәмне бары тик Аллаһ кына бирә ала. Ә башкалар үзләреннән зарарны җибәрә дә, файда
китерә дә алмыйлар. Аллаһ ярдәм иткән кеше ярдәм ителүче саналачак. Ә Аллаһ ярдәм итмәүче гомумән ярдәмсез
калачак. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ
 ِ‫ص ُرُك ْم ِم ْن بَ ْع ِده‬
ُ ‫ب لَ ُك ْم َوإِ ْن يَ ْخ ُذلْ ُك ْم فَ َم ْن ذَا الَّذي يَ ْن‬
ُ ‫ إِ ْن يَ ْن‬
َ ‫ص ْرُك ُم اللَّهُ فَال غَال‬
«Аллаһ сезгә ярдәм итсә, сезне беркем дә җиңә алмас.
Әгәр Ул сезне ярдәмсез калдырса, сезгә Аннан башка кем
ярдәм итәр?»249
Моннан тыш, бәндәләрнең йөрәкләре дә Аллаһ кулында. Ул алар белән Үзе теләгәнне эшли. Шуңа күрә, Аллаһыга дога кылырга кирәк. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
 ُ‫سبُه‬
ْ ‫ َوَم ْن يَتَ َوَّك ْل َعلَى اللَّه فَ ُه َو َح‬
«Аллаһыга тәвәккәл кылучыга Ул да җитәчәк».250
Шулай булгач, бөтен эштә дә Аңа гына мөрәҗәгать
ِ َ َّ‫اك نَ ْعب ُد وإِي‬
итсеннәр. Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫ين‬
َ ُ َ َّ‫ إِي‬ «Без
ُ ‫اك نَ ْستَع‬
Сиңа гына гыйбадәт кылабыз һәм Синнән генә ярдәм сорыйбыз...»251
12. Аллаһыдан башка заттан ярдәм сорау көчсезлек
билгесе.
127
Ярдәм сорау сораучы кешенең көчсезлеген, мохтаҗлыгын күрсәтә. Әмма мондый көчсезлекне Аллаһ каршында гына күрсәтергә мөмкин. Гыйбадәтнең асылы шуннан
гыйбарәт тә инде. Әгәр Аллаһыдан башка затка мөрәҗәгать итәләр икән, бу файдасыз хурлыкка әвереләчәк. Моннан тыш ярдәм сорау – әлеге кешенең синең хаҗәтеңне
үти алуын, ниндидер файда китерә яки зарарны бетерә
алуын тану ул. Әмма Аллаһыдан башка беркем дә әлеге
эшләрне эшли алмый. Бәндәдән ярдәм сораучы ышанычсыз нәрсәгә таяна. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫ض ٍّر فَال َك‬
ِ
َّ ‫ف لَهُ إِالَّ ُه َو َوإِ ْن يُ ِر ْد َك بِ َخ ْي ٍر فَال َر‬
 ‫ضلِ ِه‬
ْ ‫اد لَِف‬
َ ‫اش‬
ُ ِ‫ك اللَّهُ ب‬
َ ‫س ْس‬
َ ‫ َوإ ْن يَ ْم‬
«Әгәр Аллаһ сиңа зарар китерсә, беркем дә сине моннан коткара алмый. Ул сиңа яхшылык теләсә, беркем дә
Аның рәхмәтен кире ала алмый...»252
ِ‫ ما ي ْفت ِح اللَّه ل‬
ِ ‫ك فَال مر‬
ِ ‫ك لَها وما يم‬
ِ ‫َّاس ِمن رحم ٍة فَال مم‬
ِ
 ِ‫ل لَهُ ِم ْن بَ ْع ِده‬
‫س‬
‫س‬
‫س‬
‫ن‬
‫ل‬
ْ
َ
ُ ََ َ
َ
ْ
ُ
ْ
ُ
َ
ْ
ُ
ْ
ْ
َ
َ
َ
َ
«Аллаһының кешеләргә күрсәткән рәхмәтен беркем
дә тоткарламый. Аллаһ тоткарлаганны Аннан соң беркем
дә җибәрә алмый...»253
13. Тәкъдиргә ышану кешедә тынычлык урнаштыра.
Аллаһының үзен саклавына һәм ярдәм итүенә ышанган бәндә кешеләр яки башка затлар кылган нәрсәләрдән
курыкмый. Ул барлык яхшылыкның да, начарлыкның да
Аллаһ тәкъдире белән булуын, файда яки зарарның Аның
теләгенә бәйле булуын белә. Аллаһы Тәгалә әйткән:
 ‫ قُ ْل ُكلٌّ ِم ْن ِع ْن ِد اللَّ ِه‬ «Әйт: «Бөтенесе да Аллаһыдан».254
Ә бәндәләр үзләренең җәзалануларына яки әҗер алуларына сәбәп кенә булалар. Пәйгамбәр галәйһиссәләм
әйткән:
َّ ‫ َوا ْعلَ ْم أ‬
‫وك‬
َ ُ‫ لَ ْم يَ ْن َفع‬، ‫ش ْي ٍء‬
َ ُ‫ت َعلَى أَ ْن يَ ْن َفع‬
َ ِ‫وك ب‬
ْ ‫اجتَ َم َع‬
ْ ‫َن األَُّمةَ لَ ِو‬
ِ
، ‫ش ْي ٍء‬
َ ‫ض ُّر‬
َ ِ‫وك ب‬
َ ِ‫إِالَّ ب‬
ُ َ‫اجتَ َمعُوا َعلَى أَ ْن ي‬
َ َ‫ش ْي ٍء قَ ْد َكتَبَهُ اللَّهُ ل‬
ْ ‫ َوإِن‬، ‫ك‬
‫ك‬
َ ‫ض ُّر‬
َ ِ‫وك إِالَّ ب‬
َ ‫ش ْي ٍء قَ ْد َكتَبَهُ اللَّهُ َعلَْي‬
ُ َ‫لَ ْم ي‬
128
«Бел, бөтенесе җыелып, сиңа файда китерергә теләсәләр, Алар сиңа Аллаһ язган файданы гына китерә алалар.
Алар җыелып, сиңа зарар китерергә теләсәләр, Аллаһ
тәкъдирдә язган зарарны гына китерәләр».
Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫ض ٍّر فَال َك‬
ِ
‫ف لَهُ إِالَّ ُه َو‬
َ ‫اش‬
ُ ِ‫ك اللَّهُ ب‬
َ ‫س ْس‬
َ ‫ َوإ ْن يَ ْم‬
ِ ٍ
ِ َ ‫وإِ ْن يَ ْمسس‬
 ‫ير‬
ٌ ‫ك ب َخ ْي ٍر فَ ُه َو َعلَى ُك ِّل َش ْيء قَد‬
َ
َْ
«Аллаһ сиңа зарар китерсә, Аннан башка моннан коткаручы булмаячак. Ул сиңа яхшылык бирсә – Ул бөтен
нәрсәне булдыра ала».255
Шулай итеп, Аллаһ язмаган булса, беркем дә сиңа зарар китерә алмый. Чөнки беркем дә сине Аның газабыннан саклый алмый. Файда китерү мәсьәләсендә дә шулай
ук. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ٍ ‫ض وال فِي أَنْ ُف ِس ُكم إِالَّ فِي كِت‬
ِ ٍ ِ ِ ‫ ما أَص‬
 ‫َها‬
َ
َ ‫اب م ْن قَ ْب ِل أَ ْن نَ ْب َرأ‬
َ َ َ
ْ
َ ِ ‫اب م ْن ُمصيبَة في األ َْر‬
«Җирдә яки сезнең белән нинди генә бәла булмасын,
Без дөньяны яратканчы ук ул инде Китапка язылган».256
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫لِ ُك ِّل َشي ٍء ح ِقي َقةٌ وما ب لَ َغ َع ْب ٌد ح ِقي َقةَ ا ِإليم‬
‫ان َحتَّى يَ ْعلَ َم‬
َ
َ ََ َ ْ
َ
ِ ‫َن ما أَصابهُ لَم ي ُكن لِي ْخ ِطئَهُ وما أَ ْخطَأَهُ لَم ي ُكن لِي‬
ُ‫صيبَه‬
ُ ْ َْ
ُ ْ َ ْ َ َ َ َّ ‫أ‬
ََ
«Һәр эшнең хакыйкый асылы бар. Бәндә үзенә ирешкән нәрсәнең үзен үтеп китә алмавын һәм үзен үтеп киткән нәрсәнең үзенә ирешә алмавын аңлаганга кадәр, иманның хакыйкый асылына ирешә алмаячак».257
14. Тәкъдиргә ышану кешегә кыюлык бирә.
Зарарның да, файданың да тәкъдиргә язылганын белгәч, кеше икеләнүсез Аллаһ боерган эшләргә юнәлә, сүзләр үзенә зарарга булса да, дөресен генә әйтә. Ул кыю була, үлемнәр курыкмый, исән калырга өметләнми. Аллаһ
ِ
ِ
әйткән:  ‫ْم ْؤِمنُو َن‬
ُ ‫ب اللَّهُ لَنَا ُه َو َم ْوالنَا َو َعلَى اللَّه فَ لْيَتَ َوَّك ِل ال‬
َ َ‫ قُ ْل لَ ْن يُصيبَ نَا إِالَّ َما َكت‬
«Әйт: «Безгә Аллаһ язганнан башка нәрсә ирешми Ул –
129
безнең Хуҗабыз. Мөэминнәр Аллаһыга тәвәккәл кылсыннар».258  ٍ‫شيَّ َدة‬
ٍ ‫ت َولَ ْو ُك ْنتُ ْم فِي بُ ُر‬
َ ‫وج ُم‬
ُ ‫ أَيْ نَ َما تَ ُكونُوا يُ ْد ِرْك ُك ُم ال َْم ْو‬ «Кайда
гына булсагыз да, хәтта югары урнашкан каланчада булсагыз да, әҗәл сезгә ирешәчәк».259
15. Буйсыну түгел – ышану, үз-үзеңне тынычландыру
түгел – тәвәккәлләү.
Аллаһ безгә Үзенең тәкъдиренә ышану белән бергә гамәл дә кылырга боерган. Аллаһы Тәгалә әйткән:
 ‫سيَ َرى اللَّهُ َع َملَ ُك ْم‬
َ َ‫ َوقُ ِل ا ْع َملُوا ف‬ «Әйт: «Гамәл кылыгыз! Аллаһ сезнең гамәлләрегезне күрер...»260
Безгә бөтен эштә дә үрнәк булган Пәйгамбәр аңлатканча, мөселман гамәл кылырга, үзенең бөтен мөмкинчелекләрен кулланырга тиеш. Әгәр кеше тәкъдиргә генә
сылтап, максатка ирешү юлларын эзләми икән, димәк, ул
Аллаһыга һәм Аның Илчесенә итәгать итми. Ризык табудан баш тарту үз-үзеңне тынычландыру һәм ялкаулык турында сөйли. Ниндидер максатка ирешү өчен ризык эзләү
һәм Аллаһыга гына таяну – тәвәккәлләү һәм ышану була.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ُ‫س ٌر لِ َما ُخلِ َق لَه‬
َّ َ‫ فَ ُكلٌّ ُمي‬، ‫ا ْع َملُوا‬
«Гамәл кылыгыз, һәр кешегә ул ни өчен яратылган
булса, ул эшкә ирешү җиңеләйтеләчәк».261
16. Сабырлык җиңүгә илтә.
Кешенең тормышы күп төрле көрәшләрдән тора. Ул
күп санлы төрле-төрле дошманнар белән көрәшә. Әлеге
көрәшләрдә җиңү аның сабырлык дәрәҗәсенә бәйле. Максатка ирешү юлы сабырлык аркылы салынган, ул дошманнарны җиңүнең файдалы коралы. Аллаһының сабырлыкны
бәндәләрен сынау чарасы итүе шуның белән аңлашыла да
инде. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫اه ِدين‬
ِ ‫ ولَنَب لُونَّ ُكم حتَّى نَعلَم الْمج‬
ِ‫الصاب‬
ِ
َ
 ‫ارُك ْم‬
‫ب‬
‫خ‬
‫أ‬
‫و‬
‫ل‬
‫ب‬
‫ن‬
‫و‬
‫ين‬
‫ر‬
‫و‬
‫م‬
‫ك‬
‫ن‬
‫م‬
ُ
َّ
ُ
َ
ْ
ْ
ْ
َ
َُ َ ْ َ ْ َْ َ
َ
َ
ْ
َ
َ
َ
َ
130
«Сезнең арадан көрәшүчеләрне һәм сабырларны белү
өчен, Без һичшиксез сезне сынаячакбыз».262
ِ
ِ
ِ َّ ِ
ِ
ِ
‫اب ِم ْن قَ ْبلِ ُك ْم‬
َ َ‫ين أُوتُوا الْكت‬
َ ‫ لَتُْب لَ ُو َّن في أ َْم َوال ُك ْم َوأَنْ ُفس ُك ْم َولَتَ ْس َمعُ َّن م َن الذ‬
ِ َّ ِ
 ‫ك ِم ْن َع ْزِم األُ ُموِر‬
َ ِ‫صبِ ُروا َوتَتَّ ُقوا فَِإ َّن ذَل‬
ْ َ‫ين أَ ْش َرُكوا أَذًى َكثِ ًيرا َوإِ ْن ت‬
َ ‫َوم َن الذ‬
«Сез, һичшиксез малыгызга һәм үзегезгә караган сынауга дучар булачаксыз. Һичшиксез сезгә кадәр Язу бирелгәннәрдән һәм мөшрикләрдән күп начар сүз ишетерсез.
Әгәр сабыр итсәгез һәм тәкъва булсагыз, бу – бик зур
эш».263
Тәкъвалар һәм гаделләр турында Аллаһы Тәгалә боِ ِ َّ ‫الصابِ ِرين فِي الْبأْس ِاء والض‬
ِ ‫ين الْبَأ‬
лай дигән:  ‫ْس‬
َ َ َ
َ ‫َّراء َوح‬
َ َّ ‫ َو‬ «... алар мохтаҗлык, бәла-каза һәм куркыныч вакытларда сабыр итәләр...»264
Бер билгеләмә буенча, сабырлык – нәфесеңне тыю,
ягъни аны акыл һәм шәригать таләпләренә буйсындыру
ул. Коръән аятьләрен һәм хәдисләрне укыгач, «сабырлыкның» еш очраганын һәм әлеге мәгънәдә кулланганын күрәбез. Әмма моннан тыш, ул әле уңышка һәм җиңүгә ирешүне дә күз алдында тота.
Монда түбәндәге очраклар күз алдында тотыла:
а) Итәгать итүдә һәм итәгатьсезлектән баш тартуда
сабыр булу.
Аллаһ боерганны үтәү һәм ул тыйганнан тыелу итәгать итү була. Һичшиксез, боларны үтәү кеше күңеле өчен
билгеле бер авырлыклар тудыра. Нәфес, дәрт һәм шайтан
кебек дошманнарны җиңү өчен дә күп тырышлык куярга
ِ ‫الس‬
ِ
кирәк. Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫وء‬
ُّ ِ‫ارةٌ ب‬
َ ‫س ألَ َّم‬
َ ‫ إ َّن النَّ ْف‬ «... дөреслектә, нәфес начарлыкка чакыра...»265
ِ ‫ وال تَتَّبِ ِع ال َْهوى فَ ي‬ «... теләкләреңә иярмә!
ِ ِ‫ك َع ْن َسب‬
 ‫يل اللَّ ِه‬
َ َّ‫ضل‬
ُ َ
َ
Чөнки алар сине Аллаһ юлыннан адаштырачаклар».266
َّ ‫ إِ َّن‬
 ‫الش ْيطَا َن لَ ُك ْم َع ُد ٌّو‬
131
«Дөреслектә, шайтан сезгә дошман...»267
Әлеге яшерен дошманнар кеше каршына чыгып, аны
вәсвәсәлиләр, ул теләгәнне бизиләр, итәгатьтән баш тартырга чакыралар. Бу дошманнар гамәлләрендә ныклык
күрсәтәләр, армыйлар. Шул сәбәпле, кеше аларны җиңү
өчен тырышлык куярга, нәфесен буйсынуга өндәргә тиеш.
Болар барысы да сабырлык, авырлыкларны җиңү сәләтен,
тырышлык күрсәтүне таләп итә. Аллаһы Тәгалә әйткән:
 ُ‫ح ُك َم اللَّه‬
َ ‫وحى إِلَْي‬
ْ ‫ك َو‬
ْ َ‫اصبِ ْر َحتَّى ي‬
َ ُ‫ َواتَّبِ ْع َما ي‬ «Сиңа вәхи кылынганга ияр һәм Аллаһ карар чыгарганчы сабыр ит...»268
ِ ‫السمو‬
ِ ‫ات َواألَ ْر‬
 ‫ادتِِه‬
ُّ ‫ َر‬
َ َ‫اصطَبِ ْر لِ ِعب‬
ْ ‫ض َوَما بَ ْي نَ ُه َما فَا ْعبُ ْدهُ َو‬
َ َ َّ ‫ب‬
«Ул – күкләр, җир һәм алар арасындагы нәрсәләрнең
Раббысы. Аңа гыйбадәт кыл һәм гыйбадәттә сабыр бул!»269
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ
‫اع ِة اللَّ ِه‬
َ َ‫سهُ فِي ط‬
َ ‫ َوالْ ُم َجاه ُد َم ْن َج‬
َ ‫اه َد نَ ْف‬
«Аллаһ юлында сугышучы – Аллаһыга итәгатьтән
чыкмыйча үз нәфесе белән көрәшүче».270
Үз нәфесен Аллаһ канәгать була торган кысаларда
саклаучы Аңа итәгатьтән чыкмый, нәфесен, шайтанны һәм
теләкләрен җиңә. Мондый җиңү белән бернинди җиңүне
дә чагыштырып булмый. Чөнки аның ярдәмендә кеше үзүзе белән идарә итү мөмкинчелегенә ирешә, нәфесе әсирлегеннән котыла. Яшерен дошман белән көрәшү аны җиңү
белән тәмамлана. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ
ِ َّ
 ‫َّه ْم ُسبُ لَنَا‬
َ ‫ين َج‬
ُ ‫اه ُدوا فينَا لَنَ ْهديَن‬
َ ‫ َوالذ‬ «Безнең өчен көч түгүчеләрне Без Үз юлыбыз белән алып барабыз».
Аллаһының Илчесе нинди дөрес сүзләр әйткән:
271
ِ ‫الص ْب ر‬
ٌ‫ضيَاء‬
ُ َّ ‫ َو‬ «... сабырлык – нур...»
б) Бәла-каза вакытында сабыр итү.
Кешенең тормышында үзенә, малына, хатыны һәм
балаларына караган бәла-казалар булып тора. Алар
132
кешенең тынычлыгын һәм иминлеген бозалар. Һичшиксез,
болар барысы да кешегә тәэсир итеп, аны өметсезлеккә төَّ ُ‫سه‬
шерәләр. Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫وسا‬
َّ ‫ َوإِ َذا َم‬
ً ُ‫الش ُّر َكا َن يَئ‬
«... аңа начарлык ирешсә, ул өметсезләнә».272
ِ
َّ ُ‫سه‬
 ‫وعا‬
َّ ‫ إِذَا َم‬. ‫وعا‬
ً ‫الش ُّر َج ُز‬
ً ُ‫سا َن ُخلِ َق َهل‬
َ ْ‫ إ َّن ا ِإلن‬
«... кеше сабырсыз булып яратылды: аңа берәр начарлык ирешсә, ул тынычсызлана».273
Мондый хәлдә булган кеше җиңелүгә ирешә алмый.
Менә шуңа күрә дә, Аллаһы Тәгалә кешеләргә кыю булырга, ягъни бәла-каза каршында нык торырга, көчсезлектән, тар күңеллелектән өстен булырга, сабырлык күрсәтергә боера. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ٍ َ ِ‫ ولَنب لُونَّ ُكم ب‬
ِ
ِ ‫ص ِم َن األَ ْم َو ِال َواألَنْ ُف‬
ٍ ‫وع َونَ ْق‬
‫س‬
ِ ‫ْج‬
ُ ‫ش ْيء م َن الْ َخ ْوف َوال‬
ْ َ َْ َ
ِ ‫ الَّ ِذين إِ َذا أَصاب ْت ُهم م‬. ‫الصابِ ِرين‬
ِ ‫والثَّمر‬
ِّ َ‫ات َوب‬
‫صيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّ ِه َوإِنَّا إِلَْي ِه‬
ُ ْ ََ
َ
َ َّ ‫ش ِر‬
ََ َ
ِ‫ر‬
 ‫ْم ْهتَ ُدو َن‬
ٌ ‫صلَ َو‬
َ ِ‫ات ِم ْن َربِّ ِه ْم َوَر ْح َمةٌ َوأُولَئ‬
َ ِ‫ أُولَئ‬. ‫اج ُعو َن‬
َ ‫ك َعلَْي ِه ْم‬
َ
ُ ‫ك ُه ُم ال‬
«Без сезне курку, ачлык, малның югалуы, якыннарның үлүе, җиләк-җимешләр белән саныйбыз. Ләкин кайгы
килгәндә: «Дөреслектә, Без Аллаһыныкы һәм Аңа әйләнеп
кайтачакбыз», – дип әйтүче сабырларны шатландыр. Андыйларга Раббыларының рәхмәте һәм мәрхәмәте иңә. Шуның белән алар туры юлга керәләр».274
Мондый кешеләргә, аеруча кайгының беренче мизгелләрендә сабырлык, ныклык күрсәтүчеләргә дан, хөрмәткә
юл күрсәтелә. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
‫الص ْد َم ِة األُولَى‬
َّ ‫الص ْب ُر ِع ْن َد‬
َّ ‫إِنَّ َما‬ «Дөреслектә, сабырлыкны
борчуның беренче мизгелләрендә күрсәтергә кирәк».275
Тормыш чынбарлыгы белән очрашу, үзләренә төшкән
бәланы ике дөньяда да файда китерә торган яхшылыкка
әверелдерү өчен андый сабыр кешеләр бу вакыйгалардан
җиңүче булып чыгалар. Шулай итеп, бәла алар өчен рәхмәткә тиң була. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
133
َّ‫ إِ َّن أ َْمرهُ ُكل‬، ‫ َع َجبًا ألَ ْم ِر ال ُْم ْؤِم ِن‬
، ‫اك ألَ َح ٍد إِالَّ لِل ُْم ْؤِم ِن‬
‫ي‬
‫ل‬
‫و‬
،
‫ر‬
‫ي‬
‫خ‬
‫ه‬
َ
َ َ‫س ذ‬
َ
ُ
ْ
ْ
ٌ
َ
َ
َ
ُ‫صبَ َر فَ َكا َن َخ ْي ًرا لَه‬
َ ُ‫َصابَ ْته‬
َ ُ‫ض َّراء‬
َ ‫ َوإِ ْن أ‬، ُ‫َصابَ ْتهُ َس َّراءُ َش َك َر فَ َكا َن َخ ْي ًرا لَه‬
َ ‫إِ ْن أ‬
«Мөэминнең хәле гаҗәеп. Чөнки аның өчен бөтен
нәр-сә дә яхшылык була. Мөэминнән кала беркемгә дә
мондый нәрсә бирелмәгән. Аны берәр нәрсә шатландырса,
ул Ал-лаһыга шөкер итә һәм бу аның өчен изгелек була.
Аңа бә-ла килсә, ул сабыр итә. Бу да аның өчен яхшылык
була».276
Мондый очракларда үз-үзеңне тотуның үрнәген безгә
Пәйгамбәр галәйһиссәләм күрсәтә. Бервакытны аның кызы кемнедер: «Минем улым үлем хәлендә, безнең янга
кил», – дип әйтергә җибәрә. Шунда Пәйгамбәр кызын сәламләргә һәм болай дип әйтергә боера:
ِ ٍ
ِ
ِ
‫ب‬
َ ‫إِ َّن لِلَّ ِه َما أ‬
ْ َ‫س َّمى فَالْت‬
ْ ‫صبِ ْر َولْتَ ْحتَس‬
َ ‫َخ َذ َولَهُ َما أَ ْعطَى َوُك ُّل َش ْيء ع ْن َد اللَّه بِأ‬
َ ‫َج ٍل ُم‬
«Дөреслектә, Аллаһ алган нәрсә дә, бүләк иткән нәрсә дә Аныкы. Ул Аллаһ) һәр нәрсәгә билгеле бер вакыт
билгеләгән. Шулай булгач, ул сабыр итсен һәм Аллаһының әҗеренә өметләнсен».277
в) Кешеләр күрсәткән авырлыкларга сабыр итү.
Бәндә төрле кешеләр арасында яши. Аларның һәрберсенең үз холкы, үз тәрбиясе. Димәк. Алар һичшиксез аңа
зарар китерәчәкләр, рәнҗетәчәкләр. Шул сәбәпле кеше
көчсезләнсә, ул югалтулар кичерәчәк, аның тормышы җәһәннәмгә әйләнәчәк. Мондый борчуларны җиңеп чыкса,
сабырлык күрсәтсә, кешеләрне гафу итсә, уңышка ирешәчәк, бәхетле булачак. Аллаһы Тәгалә әйткән:
 ِ‫حوا َحتَّى يَأْتِ َي اللَّهُ بِأ َْم ِره‬
ْ ‫ فَا ْع ُفوا َو‬ «Аллаһ әмер биргәнче гаُ ‫اص َف‬
фу итегез һәм киңкүңелле булыгыз!»278
Ягъни, мәрхәмәтле бул һәм үзеңә ошамаган күп нәрِ
ِ ِ
сәне күрмә.  ‫يم‬
َ َ‫س ُن فَِإذَا الَّ ِذي بَ ْي ن‬
ْ ‫ا ْدفَ ْع بِالَّتِي ه َي أ‬
ٌ ‫ك َوبَ ْي نَهُ َع َد َاوةٌ َكأَنَّهُ َول ٌّي َحم‬
َ ‫َح‬

134
«... начарлыкка яхшылык белән җавап бир. Шул чакта синең дошманлашкан кешең якын дустың кебек булыр».279
Моннан тыш, сабырлык – батырлык галәмәте. Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫ك لَ ِم ْن َع ْزِم األُُموِر‬
َ ِ‫صبَ َر َوغَ َف َر إِ َّن ذَل‬
َ ‫ َولَ َم ْن‬ «Сабыр
булучыга һәм гафу итүчегә килгәндә, дөреслектә, бу – гамәлләрдәге тәвәккәллектән».280
Бары тик Аллаһыга ышанган, Аннан ярдәм сораган
кешеләр генә сабырлык күрсәтәләр. Аллаһы Тәгалә әйтِ ٍ ‫ض ُكم لِب ع‬
ِ َ ُّ‫صبِرو َن وَكا َن رب‬
кән:  ‫يرا‬
ْ َ ْ َ ‫ َو َج َعلْنَا بَ ْع‬ «Сабырлык
َ َ ُ ْ َ‫ض ف ْت نَةً أَت‬
ً ‫ك بَص‬
күрсәтәсезме, юкмы икәнне белү өчен Без сезне бер-берегезгә сынау фетнә) кылдык. Синең Раббың – Күрүче».281
Шулай ук, бу эшне Аллаһының әҗеренә өметләнүчеِ َّ
ләр генә булдыра ала.  ‫صبَ ُروا ابْتِغَاءَ َو ْج ِه َربِّ ِه ْم‬
َ ‫ين‬
َ ‫ َوالذ‬ «... алар
Раббыларына омтылып, сабырлык күрсәтәләр...»282
г) Дәгъват кылуда сабыр булу.
Аллаһы Тәгалә пәйгамбәрләренә дәгъват эшендә сабыр булырга боерган. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ ِ‫ك ب‬
 ‫اصطَبِ ْر َعلَْي َها‬
َ َ‫ َوأْ ُم ْر أ َْهل‬ «Гаилә әгъзаларыңа намаз
ْ ‫الصالة َو‬
укырга, аны укыганда сабыр булырга боер!»283
ِ
‫ك‬
َ َ‫َصاب‬
ْ ‫ َوأْ ُم ْر بِال َْم ْع ُروف َوانْهَ َع ِن ال ُْم ْن َك ِر َو‬
َ ‫اصبِ ْر َعلَى َما أ‬
«... яхшылыкка өндә, начарлыктан тый һәм үзеңә
ирешкән нәрсәләргә сабыр бул...»284
Аллаһы Тәгалә Үзенең Пәйгамбәренә болай дигән:
 ً‫ج ًرا َج ِميال‬
ْ ‫ َو ْاه ُج ْرُه ْم َه‬
«... аларны күркәм рәвештә ташлап кит».285
Шулай итеп, Аллаһы Тәгаләгә чакыручы кеше сабыр
булырга, дәгъват юлындагы кыенлыкларны җиңел кичерергә тиеш. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ َ ‫ فَاصبِر إِ َّن و ْع َد اللَّ ِه ح ٌّق وال يستَ ِخ َّفن‬
 ‫ين ال يُوقِنُو َن‬
َ ْْ
َ ‫َّك الذ‬
َْ َ َ
135
«Сабыр ит. Дөреслектә, Аллаһының вәгъдәсе – хак.
Иманда нык булмаучылар сине дулкынланырга мәҗбүр
итмәячәкләр».286
Әлеге кеше тизрәк нәтиҗәгә ирешергә теләп, вакыйгаларны ашыктырса, уңышсызлыкка очраячак, бөтен тырышканлыгы әрәм китәчәк.
Аллаһы Тәгалә Үзенең Пәйгамбәренә болай дигән:
ِ ‫ فَاصبِر َكما صب ر أُولُوا الْعزِم‬ «Элекке
ِ
 ‫ستَ ْع ِج ْل لَ ُه ْم‬
‫ت‬
‫ال‬
‫و‬
‫ل‬
‫س‬
‫الر‬
‫ن‬
‫م‬
ُّ
َ
ُ
ْ َ
َ َْ
َ ََ َ ْ ْ
пәйгамбәрләр сабыр булган кебек, син дә сабыр бул!
Аларга кяферләргә) газап сорарга ашыкма».287
 ‫ َونَ َراهُ قَ ِريبًا‬. ‫ إِنَّ ُه ْم يَ َرْونَهُ بَ ِعي ًدا‬. ً‫ص ْب ًرا َج ِميال‬
ْ َ‫ ف‬
َ ‫اصبِ ْر‬
«Тиешенчә сабыр ит! Алар Кыямәт көнен ерак дип
саныйлар. Ә Без аны якын дип күрәбез».288
17. Сабырлыкның нәтиҗәләре.
Алда сөйләгәннәрдән аңлашылганча, сабырлык канәгатьлеккә, бәхет хисенә, данга, яхшылыкка илтә. Сабырлык сәбәпле кеше Аллаһының ярдәменә һәм мәхәббәтенә
лаек була. Моннан тыш, кеше сабырлыкның нәтиҗәләрен
Ахирәттә да татыячак, моның өчен хисапсыз мәңгелек
ләззәтләр кичерәчәк. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ ‫ إِنَّما يُوفَّى‬ «Дөреслектә,
ٍ ‫َجرُه ْم بِغَْي ِر ِحس‬
 ‫اب‬
َ َ
َ ْ ‫الصاب ُرو َن أ‬
َ
сабырлар үз әҗерләрен хисапсыз күп алачаклар».289
Бу әҗерләр киңлеге күкләргә һәм җиргә тигез, фәрештәләр белән бизәлгән җәннәттә булачак. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫َّات َع ْد ٍن ي ْد ُخلُونَ َها ومن صلَح ِمن آبائِ ِهم وأَ ْزو‬
ُ‫اج ِه ْم َوذُ ِّريَّاتِ ِه ْم َوال َْمالئِ َكة‬
ُ ‫ َجن‬
َ
َ َ ْ َ ْ َ َ ْ ََ
ٍ َ‫يَ ْد ُخلُو َن َعلَْي ِه ْم ِم ْن ُك ِّل ب‬
َّ ‫صبَ ْرتُ ْم فَنِ ْع َم عُ ْقبَى‬
 ‫الدا ِر‬
ٌ ‫ َس‬. ‫اب‬
َ ‫الم َعلَْي ُك ْم بِ َما‬
«Алар тугры аталары, хатыннары һәм балалары белән
җәннәт бакчасына керәчәкләр. Алар янына бөтен капкадан
да фәрештәләр керәчәк һәм: «Сабыр булганыгыз өчен сезгә сәлам!» – диячәк. Бу җәннәт нинди зур нигъмәт!»290
136
Аллаһ аларга мөрәҗәгать итәчәк, Үзенең гафу итүен,
ризалыгын бирәчәк:  ‫صبَ ُروا أَنَّ ُه ْم ُه ُم الْ َفائُِزو َن‬
َ ‫ إِنِّي َج َزيْ تُ ُه ُم الْيَ ْوَم بِ َما‬
«Дөреслектә, Мин бүген аларны сабыр булганнары өчен
бүләклим: алар – уңышка ирешүчеләр!»291
ِ ‫ الَّ ِذين إِذَا أَصاب ْت ُهم م‬. ‫الصابِ ِرين‬
ِّ َ‫ َوب‬
‫صيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّ ِه‬
ُ ْ ََ
َ
َ َّ ‫ش ِر‬
ِ ‫وإِنَّا إِلَْي ِه ر‬
 ٌ‫ات ِم ْن َربِّ ِه ْم َوَر ْح َمة‬
ٌ ‫صلَ َو‬
َ ِ‫ أُولَئ‬. ‫اجعُو َن‬
َ ‫ك َعلَْي ِه ْم‬
َ
َ
«... кайгы килгәндә: «Без Аллаһыныкы һәм Аңа әйләнеп кайтачакбыз», – дип әйтүче сабырларны шатландыр.
Аларга Раббыларының рәхмәте һәм мәрхәмәте булачак».292
Байлык та, балалар да беркемгә дә файда китерми
торган Көндә Аллаһ Үзе каршына сәламәт йөрәк белән
килгән бәндәгә биргән нәрсәләрнең иң яхшысы – сабырлык. Пәйгамбәребез галәйһиссәләм бик дөрес әйткән:
ِ
‫الص ْب ِر‬
َّ ‫َح ٌد َعطَاءً َخ ْي ًرا َوأ َْو َس َع ِم َن‬
َ ‫ َما أُ ْعط َي أ‬ «Беркемгә дә сабырлыктан да яхшырак һәм юмартрак бүләк бирелмәде».293
18. Кайгыга алмашка шатлык килә. Кайбер вакытта
кеше өстенә төрле бәлалар, сынаулар төшә һәм алар авыр
булу сәбәпле ул кеше кайгыга, төшенкелеккә бирелә. Бу –
мөэмин җәннәт юлын яхшы итеп үтсен өчен Аллаһының
сынавы. Әгәр ул сынауны үтсә, сабыр булса, Аллаһының
әҗеренә өметләнсә, Аллаһ аның борчуын таратачак, авырлыклардан азат итәчәк. Мондый хәлдә мөэмин нурның караңгылык эченнән чыгаруын, борчуның яхшылыкка илтүен аңлаячак. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ
ِ
ِ
‫ين َخلَ ْوا ِم ْن‬
َ ‫ أ َْم َحس ْبتُ ْم أَ ْن تَ ْد ُخلُوا ال‬
َ ‫ْجنَّةَ َولَ َّما يَأْت ُك ْم َمثَ ُل الذ‬
‫ول‬
ُ ‫الر ُس‬
َ ‫َّراءُ َوُزلْ ِزلُوا َحتَّى يَ ُق‬
َّ ‫ول‬
َّ ‫ْساءُ َوالض‬
َّ ‫قَ ْبلِ ُك ْم َم‬
َ ‫س ْت ُه ُم الْبَأ‬
ِ
ِ
ِ َّ
 ‫يب‬
ْ َ‫ص ُر اللَّه أَال إِ َّن ن‬
ْ َ‫آمنُوا َم َعهُ َمتَى ن‬
َ ‫ين‬
ٌ ‫ص َر اللَّه قَ ِر‬
َ ‫َوالذ‬
«Сез үзегезгә кадәр яшәүчеләр кебек сыналмыйча
җәннәткә керербез дип уйладыгызмы? Алар өстенә авырлыклар һәм бәлалар төште. Ул сынаулар шул дәрәҗәдә
137
булдылар, хәтта пәйгамбәр һәм ышанучылар: «Аллаһының ярдәме кайчан килә соң?» – дип әйттеләр. Дөреслектә, Аллаһының ярдәме якын!»294
 ُ‫ش ُر َر ْح َمتَه‬
َ ‫ َو ُه َو الَّ ِذي يُنَ ِّز ُل الْغَْي‬
ُ ‫ث ِم ْن بَ ْع ِد َما قَ نَطُوا َويَ ْن‬
«Ул – кешеләр өметсезлеккә бирелгәннән соң, яңгыр
иңдерүче һәм Үзенең рәхмәтен таратучы».295
Моны яхшырак аңлар өчен бәлки сиңа Табук сугышына сәбәпсез бармаган Кәгъб бине Мәлик һәм аның иптәшләре турындагы хикәянең эчтәлеген белергә кирәктер.
Сугышка бармаган өчен Пәйгамбәр галәйһиссәләм аларга
байкот игълан итәргә боера. Моның нәтиҗәсендә аларны
бик каты кайгы биләп ала. Аллаһы Тәгалә әйткән:
‫ت َعلَْي ِه ْم‬
ْ َ‫ضاق‬
ْ َ‫ض بِ َما َر ُحب‬
ْ َ‫ضاق‬
َ ‫ت َو‬
َ 
ُ ‫ت َعلَْي ِه ُم األَ ْر‬
 ‫ْجأَ ِم َن اللَّ ِه إِالَّ إِلَْي ِه‬
َ ‫س ُه ْم َوظَنُّوا أَ ْن ال َمل‬
ُ ‫أَنْ ُف‬
«... җирнең бөтен киңлекләре аларга тар булды. Аларның җаннары кысылды һәм алар Аллаһыга мөрәҗәгать
итүдән башка Аннан качу урыны юк икәнен белделәр».296
Аннары аларга җиңеллек һәм мәрхәмәт килгән:
ِ َّ ‫َّواب‬
ِ
 ‫يم‬
ُ َّ ‫اب َعلَْي ِه ْم ليَتُوبُوا إِ َّن اللَّهَ ُه َو الت‬
َ َ‫ ثُ َّم ت‬ «Киләчәктә дә
ُ ‫الرح‬
тәүбә итсеннәр өчен Аллаһ аларга рәхимле булды. Дөреслектә, Аллаһ – Тәүбәләрне кабул итүче, Мәрхәмәтле!»297
19. Авырлык урынына җиңеллек килә.
Күргәнебезчә, әлеге хәдистә сөйләнгән бөтен нәрсәләр дә бер-берсе белән бәйле. Мәсәлән, авырлык борчу тудыра, ә җиңеллек шатлыкның сәбәбе була. Болар барысы
да сабырлык таләп итәләр. Алардан соң алмашка җиңү һәм
уңыш килә. Бу – Аллаһының бәндәләренә күрсәткән
рәхмәте һәм мәрхәмәте. Аллаһы Тәгалә әйткән:
 ‫س ًرا‬
ْ ُ‫ إِ َّن َم َع الْعُ ْس ِر ي‬. ‫ فَِإ َّن َم َع الْعُ ْس ِر يُ ْس ًرا‬
«Дөреслектә, авырлыктан соң – җиңеллек килә. Авырлыктан соң – җиңеллек килә».298
138
Шуңа күрә, Аллаһы Тәгалә бәндәләренә җиңеллектән
башка нәрсә боермаган. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ
 ‫س َر‬
ْ ُ‫ يُ ِري ُد اللَّهُ ب ُك ُم الْيُ ْس َر َوال يُ ِري ُد ب ُك ُم الْع‬ «Аллаһ сезгә
җиңеллек тели һәм авырлык теләми...»299  ‫ل َعلَْي ُك ْم فِي‬
َ ‫َوَما َج َع‬
‫الدِّي ِن ِم ْن َح َر ٍج‬ «... Ул сезгә диндә бернинди авырлык та
яратмаган...»300
Шулай итеп, Аллаһының сүзләреннән күренгәнчә,
авырлыклар һәм кайгылар мәңгелек түгел. Әгәр кеше Аллаһ язганны тиеш дип кабул итсә, Ул кушканнарны үтәсә,
тыйганнарыннан тыелса, Аңа гына тәвәккәл кылса, Аллаһ
аның авырлыкларын җиңеллеккә алыштырачак. Аллаһы
ِ
Тәгалә әйткән:  ُ‫سبُه‬
ْ ‫ َوَم ْن يَتَ َوَّك ْل َعلَى اللَّه فَ ُه َو َح‬ «Аллаһыга тәвәккәл кылучыга Ул да җитәчәк...»301
20. Әлеге хәдисне аңлау.
Әгәр дә утырып йөри торган хайван яки транспорт чарасы көчле, бердән дә артыграк кешене утырта ала икән,
хуҗага үзе янына тагын кеше утыртырга мөмкин. Хайванга авыр икәнлеге күренсә, болай эшләргә ярамый.
Хәдистә нәрсә турында сөйләнә:
1. Укытучы өйрәтә башлаганчы ук, укучысының игътибарын җәлеп итә алса, бу – бик яхшы. Болай эшләү аңа
күбрәк тәэсир итәчәк, гыйлемгә омтылышы артачак.
2. Хакыйкатьтән тайпылмаучыга һәм аңа чакыручыга
залимнәрнең зарары да, ялганчыларның хәйләләре дә зыян
китермәячәк.
3. Мөселман итәгать итәргә, шәригать тыйганнан тыярга, яхшылыкка өндәргә, начар нәтиҗәләр белән куркытучы имансыз кешеләргә ышанмаска тиеш. Чөнки тәкъдиргә язылган нәрсә һичшиксез булачак.
Оят – иманнан
139
ٍ
ِ‫ير‬
: ‫ال‬
َ َ‫ض َي اللَّهُ َع ْنهُ ق‬
ِّ ‫صا ِر‬
َ ْ‫ َع ْن أَبِي َم ْسعُود عُ ْقبَةَ بْ ِن َع ْم ٍرو األَن‬ 19
َ ِّ ‫ي الْبَ ْد ِر‬
ِ ‫ إِ َّن ِم َّما أَ ْد َر َك النَّاس ِم ْن َك‬:  ‫ول اللَّ ِه‬
‫ إِ َذا لَ ْم‬: ‫الم النُّبُ َّوِة األُولَى‬
ُ ‫ال َر ُس‬
َ َ‫ق‬
ُ
‫ت‬
َ ‫اصنَ ْع َما ِش ْئ‬
ْ َ‫تَ ْستَ ْح ِي ف‬
Әбү Мәсгут Гукъбә бине Гамр Әнсари Бәдри сүзләре
буенча, Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән: «Дөреслектә, беренче пәйгамбәрлектән кешеләргә түбәндәге
сүзләр килеп ирешкән: әгәр дә оялмасаң, теләсәң нәрсә
эшлә».302
Хәдиснең әһәмияте
«Оят» дигән сүз кешенең шелтәгә лаеклы эштән тыелуын, моңа нәфрәтен белдергәнгә күрә, әлеге әхлак сыйфатына иярү һәр бозык һәм гөнаһлы нәрсәдән баш тартуга
тиң. Икенче яктан, оят – кешеләр омтыла торган яхшы
сыйфатларның берсе, ул иманның камиллеген һәм тулылыгын күрсәтә. Бер хәдисендә Пәйгамбәр галәйһиссәләм
ِ ‫والْحياء ُش ْعبةٌ ِمن ا ِإليم‬ «... оялчанлык – иман
болай дигән: ‫ان‬
َ َ َ ُ ََ َ
тармакларының берсе».303 ‫خ ْي ٍر‬
َ ِ‫ْحيَاءُ ال يَأْتِي إِالَّ ب‬
َ ‫ال‬ «... оят яхшылыктан башка нәрсә дә алып килми».304
Имам Нәвәви әйткән: «Әлеге хәдис – Исламның нигезе. Ул күрсәткәнчә, шәригать боерыгы мәҗбүр вәҗеп) һәм
тәкъдим ителә торган мәндүб) була. Боларны эшләү-дән
баш тарту – оят. Шәригатьтә тәкъдим ителә торган
нәрсәләр хәрам яки мәкрүһка бүленә. Боларны эшләү –
оят. Рөхсәт ителгән мобах) эшләргә килгәндә, аларны эшләүдән оялу да, эшләү дә рөхсәт ителә. Шулай итеп, әлеге
хәдис биш хөкемне үз эченә ала».
Хәдисне аңлау
1. Пәйгамбәрләр мирасы.
Оялчанлык күркәм сыйфатларның нигезендә ята. Ул
изгелек кылуның һәм начарлыктан баш тартуның этәреч
көче булып тора. Шуңа күрә дә, ул пәйгамбәрләрнең үз140
гәрмәс, берсеннән берсенә тапшырылучы мирасы исәбенә
керә. Өммәтебез пәйгамбәрләрдән оялчанлыкны мирас
итеп алган икән, без дә оялчанлык күрсәтергә тиеш.
2. Хәдиснең мәгънәсе.
Күренекле галимнәр фикеренчә, әлеге хәдисне өч
төрле итеп аңлатырга була.
Беренче мәгънәсе. Монда янау төсмере булган боерык
күз алдында тотыла. Пәйгамбәр галәйһиссәләм гүя: «Оятың булмаса, нәрсә теләсәң, шуны эшлә. Ләкин Аллаһының җәзасы кырыс булыр», – дип әйтә. Мондый сүзләр
Коръәндә дә бар:  ‫ ا ْع َملُوا َما ِشئْتُ ْم‬ «Теләсәгез нәрсә эшләгез...»305
Икенче мәгънә. Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең түбәндәге сүзләрендәге кебек боерык:
‫ب َعلَ َّي ُمتَ َع ِّم ًدا فَ لْيَتَبَ َّوأْ َم ْق َع َدهُ ِم َن النَّا ِر‬
َ ‫ َم ْن َك َذ‬
«Белә торып минем турыда ялганлаучы уттан үзенең
урынын алсын». Бу очракта хәдиснең мәгънәсе болай була: оялчанлык бозыклык эшләүдән тыеп тора. Бернәрсәдән дә оялмаучы үзе теләгәнен кылачак, бозык эшләр эшләячәк.
Өченче мәгънә. Хәләл дип санау рәвешендәге боерык.
Әлеге очракта хәдиснең мәгънәсе болай була: әгәр дә син
Аллаһ һәм кешеләр алдында нәрсәне дә булса эшләргә
оялмыйсың икән, ул эшне эшлә, бу рөхсәт ителә. Чөнки
шәригать тыймаган нәрсә хәләл санала.
Беренче мәгънә дөресрәк булса кирәк. Имам Нәвәви –
өченчесен, ә кайбер галимнәр икенчесен дөрес дигәннәр.
3. Оялчанлыкның ике төре.
а) Тумыштан ук килә торган оялчанлык. Әлеге сыйфатка ия булучы әхлакның иң югары дәрәҗәләренә күтәрелә, гөнаһ эшләүдән тыела, начар холыктан саклана. Шуңа күрә, оялчанлык яхшылыкның чыганагы һәм иманның
бер тармагы санала. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
141
ِ ‫والْحياء ُش ْعبةٌ ِمن ا ِإليم‬ «Оялчанлык – иманның бер тар‫ان‬
َ َ َ ُ ََ َ
магы».
Пәйгамбәр галәйһиссәләм үзе, ата-анасы чит күзләрдән яшереп пәрдә артында тоткан, яшь кыздан да оялчанрак булган.
Гомәр разыяллаһү ганһү сөйләгән: «Оялучы кеше
яшеренә, яшеренүче кеше тәкъвалыкта була, ә тәкъвалыкта булучы иминлектә була».
б) Үзеңдә булдырылган оялчанлык. Мондый оялчанлык Аллаһыны, Аның бөеклеген, якынлыгын тану, күзләрнең кая каравын, йөрәкләрдә нәрсә яшеренүен белү сәбәпле барлыкка килә. Мондый оялчанлыкны булдырырга теләүче кеше иманның бөек дәрәҗәләренә ирешә. Әлеге төр
оялчанлык Аллаһының нигъмәтләрен күрү, моның өчен
Аңа шөкер итүнең аз икәнен тану белән дә ирешелә. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ِ
ِ 
‫ظ‬
َ ‫ َوتَ ْح َف‬، ‫س َوَما َو َعى‬
َ ‫ْحيَ ِاء أَ ْن تَ ْح َف‬
َّ ‫ظ‬
ْ
َ ‫االست ْحيَاءُ م َن اللَّه َح َّق ال‬
َ ْ‫الرأ‬
ِ ‫اد‬
َ‫اآلخ َرةَ تَ َر َك ِزينَة‬
َ ‫ َوتَتَ َذ َّك َر ال َْم ْو‬، ‫ْن َوَما َح َوى‬
َ ‫ َوَم ْن أ ََر‬، ‫ت َوالْبِلَى‬
َ ‫الْبَط‬
ِ ‫ك فَ َق ِد استحيى ي عنِي ِمن اللَّ ِه ح َّق الْحي‬
ُّ
‫اء‬
َ ِ‫ فَ َم ْن فَ َع َل َذل‬، ‫الدنْ يَا‬
ََ َ
َ َْ َْ َْ
«Аллаһыдан оялу – башны һәм аның эчендәге нәрсәләрне саклау, корсак һәм аның эчендәге нәрсәләрне саклау, үлем һәм сынауларны истә тоту ул. Ахирәткә омтылучы бу дөнья зиннәтләреннән баш тарта. Болай эшләүче
Аллаһыдан чын оялу белән ояла».306
4. Шелтәгә лаеклы оялчанлык турында.
Оялчанлык кешене бозыклыклардан тыйса, мактаулы
сыйфат була. Чөнки ул иманны камилләштерә, изгелектән
башка нәрсәгә илтми. Оялчанлык акыл кысаларыннан
чыкса, кешене борчыса, җан оялырга кирәкмәгән нәрсәләрдән баш тартса, бу шелтәгә лаеклы сыйфат була. Мондый оялчанлык гыйлем алырга һәм ризык табарга комачаулый. Бервакыт Бишр бине Кәгъб Әдәви Гыймран бине
142
Хөсәенгә: «Без кайбер китапларда оялчанлыкның тынычлыкка илтүен һәм үзеңне Аллаһ алдында лаеклы итеп тотарга ярдәм итүен күрәбез. Әмма аларда шулай ук оялчанлыкның көчсезлеккә китерүе турында да языла», – дип
әйткән. Моны ишеткәч, Гыймран ачуланып: «Мин сиңа
Пәйгамбәрнең сүзләрен тапшырам, ә син аларга каршы
киләсең», – дигән. Димәк, мактаулы оялчанлык турында
сөйләгәндә Пәйгамбәр галәйһиссәләм яхшылык кылуга
һәм начарлыктан тыелуга илтә торган оялчанлыкны күз
алдында тоткан. Аллаһының һәм бәндәләрнең хакларын
бозуга илтә торган көчсезлеккә килгәндә, аның чыганагы
оялчанлык түгел, зәгыйфьлек һәм тар күңеллелек.
5. Мөселман хатын-кызның оялчанлыгы. Мөселман
хатын-кызы үзен оялчанлык белән бизи һәм ирләр белән
бергә җирне төзекләндерүдә яңа буынны тәрбияләү дә
катнаша. Монда аның сәламәт хатын-кыз табигатенең
пакьлеге дә зур роль уйный. Коръәндә Аллаһы Тәгалә Шөгаепнең ике кызының берсе турында сөйли. Ул Муса галәйһиссәләмне чакырырга килә Аллаһы Тәгалә аның турында болай дигән:
ِ
‫ت لَنَا‬
َ ‫ت إِ َّن أَبِي يَ ْد ُع‬
ْ َ‫استِ ْحيَ ٍاء قَال‬
َ َ‫وك لِيَ ْج ِزي‬
َ ‫َج َر َما َس َق ْي‬
ُ ‫اءتْهُ إِ ْح َد‬
ْ‫كأ‬
ْ ‫اه َما تَ ْمشي َعلَى‬
َ ‫ فَ َج‬

«Шунда ике кызның берсе аның янына оялып яңадан
килде һәм: «Минем әтием безнең өчен сарыкларны эчергәнгә сиңа бәясен түләргә чакыра», – диде».307
Ул Муса янына әтисенең кушуы буенча, ирләр белән
очрашканда саф, әдәпле кызга ничек йөрү тиеш булса, шул
рәвештә килде. Аның үз-үзен тотышында тыйнаксыз-лык,
матурлыгыңны кешеләргә күрсәтергә теләү, мактану юк
иде. Ул шулай хәрәкәт итеп кенә калмый, сөйләшкән-дә дә
ачык итеп, төртелмичә сөйли. Үз-үзен бу рәвешчә тотарга
аны чиста, сәламәт табигате этәрә. Ир кешеләр белән
очрашырга, алар белән сөйләшергә туры килгәндә әдәпле
143
кыз табигый оялу кичерә. Әмма үзенең чисталыгы һәм саф
күңеллелеге сәбәпле ул вәсвәсәләндерә торган оялу
кичерми, ачык итеп зарури булган кадәр сөйли.
Үзен ир кеше кебек тотучы, мөсеманча киенеп йөрмәүче, кирәк булмаганда да ирләр белән аралашучы хатын-кызга килгәндә, «Алар Коръән һәм Ислам мәктәбендә
укымаганнар, оялчанлык һәм Аллаһыга итәгатьне оятсызлык, итәгатьсезлек һәм бозыклыкка алыштырган», – дип
әйтеп була.
6. Оялчанлыкның нәтиҗәләре.
Яхшылык – оялчанлыкның нәтиҗәләреннән. Кеше
бөтен эшләрендә дә оялчанлыктан чыкмаса, димәк, аның
яхшылыгы табигый.
Аның нәтиҗәләренең тагын берсе – тугрылык. Әхнәф
бине Кайс: «Беркайчан да кешедә ике сыйфат: ялганчылык
һәм кыюлык бергә була алмый», – дигән. Кыюлыкның нәтиҗәләре гаделлек, тугрылык, оялчанлык һәм яхшылык.
7. Оялчанлыкның капма-каршысы.
Оялчанлыкның капма-каршысы – оятсызлык. Бу начар сыйфат. Ул кешене начар нәрсәгә юнәлергә, шелтә һәм
ачулануларга игътибар итмәскә этәрә.
Оятсыз кеше ахыр чиктә начар нәрсәләрне ачык итеп
кыла башлый. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ
‫ين‬
َ ‫ ُك ُّل أ َُّمتي ُم َعافًى إِالَّ ال ُْم َجاه ِر‬ «Бозыклыкны ачык итеп кылучылардан кала минем өммәтем аннан котылачак».
Наданлык күрсәтеп, Аллаһыдан да, кешеләрдән дә
оялмаучыны каты җәза һәм көч куллану гына тыя ала.
Чөнки кешеләр арасында оялу сизмичә, курку хисен генә
сизүчеләр дә бар. Моңа аптырарга да кирәкми. Оятсызлык
– кешенең сәламәт табигатеннән тайпылышы бит ул.
8. Ата-ананың һәм тәрбиячеләрнең бурычлары.
Ислам җәмгыятендә ата-аналар һәм тәрбиячеләр оялчанлык кебек сыйфатны булдыру өчен бөтен көчләрен ку144
ярга тиешләр. Моның өчен бөтен тәрбия ысулларын кулланырга кирәк. Ул ысулларга балаларны, аларның үз-үзен
тотышларын күзәтү, оялчанлыкка каршы килгән күренешләрне төзәтү, аларга тугры иптәләр табу, яхшы китапларга
юнәлдерү һ.б. керә.
9. Әлеге хәдис оялчанлыкта яхшылыктан башка нәрсә
юк икәнен күрсәтә. Шулай булгач, оялчанлыгы күп булган
кешедә яхшылык та күп.
10. Дин хөкемнәрен өйрәткәндә, хакыйкатьне эзләгәндә оялырга кирәкми. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
308
 ‫ْح ِّق‬
َ ‫ َواللَّهُ ال يَ ْستَ ْحيِي م َن ال‬ «... Аллаһ хактан оялмый».
Тугры булу истикамә) һәм иман
ِ ‫ س ْفيا َن بْ ِن َع ْب ِد اللَّ ِه الثَّ َق ِف ِّي ر‬، ‫ أَبِي َعمرَة‬: ‫ وقِيل‬، ‫ َعن أَبِي َعم ٍرو‬ 20
‫ض َي‬
ْ
َ ُ َْ
ْ
َ
َ َ
ِ ‫ قُل لِي فِي ا ِإل ْس‬، ‫ول اللَّ ِه‬
ُ ‫َسأ‬
َ ‫ يَا َر ُس‬: ‫ْت‬
َ َ‫اللَّهُ َع ْنهُ ق‬
ُ ‫ قُل‬: ‫ال‬
ُ‫َل َع ْنه‬
ْ ‫ ال أ‬، ً‫الم قَ ْوال‬
ْ
ِ ُ ‫ قُل آم ْن‬: ‫ال‬
‫استَ ِق ْم‬
ْ ‫ت بِاللَّه ثُ َّم‬
َ ْ َ َ‫ ق‬. ‫َح ًدا غَْي َر َك‬
َ‫أ‬
Әбү Гамр Суфьян бине Габдуллаһ Сәкафи разыяллаһү
ганһү әйткән: «Бервакыт мин: «Әй Аллаһының Илчесе,
миңа Ислам турында мин синнән соң беркемнән дә сорамаслык сүзләр әйт», – дидем. Ул: «Мин Аллаһыга ышандым», – дип әйт тә, аннары тугры бул!» – диде».309
Хәдиснең әһәмияте
Сораучы кешегә кыскача гына җавап бирсә дә, Пәйгамбәр галәйһиссәләм Исламның бөтен нигезен дә ике
сүзгә – иманга һәм тугрылыкка сыйдыра алган. Мәгълүм
булганча, Ислам – Аллаһының берлеген тану тәүхид) һәм
итәгать итү ул.
Тәүхид «Мин Аллаһыга ышандым» дигән сүзләрне
әйтү белән барлыкка килә. Ә итәгать итү өчен тугры булырга – Аллаһының барлык боерыкларын да үтәргә, Ул
тыйганнан тыелырга кирәк. Аллаһы Тәгалә әйткән:
145
ِ
ِ َ‫ ف‬ «Аңа карата тугры булыгыз, Ан ُ‫استَ غْ ِف ُروه‬
ْ ‫يموا إِلَْيه َو‬
ْ
ُ ‫استَق‬
нан гафу сорагыз...»310
Хәдисне аңлау
1. Тугрылык нәрсә ул?
Пәйгамбәрнең «Мин Аллаһыга ышандым», – дип әйт
тә, аннары тугры бул!» дигән сүзләре Аллаһының түбәндәге сүзләренә карый.
ِ َّ
 ‫ح َزنُوا‬
ْ َ‫استَ َق ُاموا تَتَ نَ َّز ُل َعلَْي ِه ُم ال َْمالئِ َكةُ أَالَّ تَ َخافُوا َوال ت‬
ْ ‫ين قَالُوا َربُّنَا اللَّهُ ثُ َّم‬
َ ‫ إِ َّن الذ‬
«Дөреслектә: «Раббыбыз – Аллаһ», – дип әйтеп, аннары тугры булучыларга фәрештәләр иңә һәм: «Курыкмагыз
да, кайгырмагыз да», – дип әйтәләр».311
ِ َّ
 ‫ح َزنُو َن‬
ٌ ‫استَ َق ُاموا فَال َخ ْو‬
ْ َ‫ف َعلَْي ِه ْم َوال ُه ْم ي‬
ْ ‫ين قَالُوا َربُّنَا اللَّهُ ثُ َّم‬
َ ‫ إِ َّن الذ‬
«Дөреслектә: «Раббыбыз – Аллаһ», – дип әйт, тугры
булучыларга курку һәм кайгы булмас».312
Әбү Бәкер Сыйтдикъ Аллаһының «... аннары тугры
булганнар...» дигән сүзен болай дип аңлата: «Алар Аллаһ
белән бергә бернәрсәгә дә гыйбадәт кылмаганнар».
Бервакыт Гомәр разыяллаһү ганһү мөнбәрдән:
ِ َّ
 ‫اموا‬
ْ ‫ين قَالُوا َربُّنَا اللَّهُ ثُ َّم‬
ُ ‫استَ َق‬
َ ‫ إِ َّن الذ‬
«Раббыз – Аллаһ», – дип әйтеп, аннары тугры булучылар...» дигән аятьне укыган да: «Алар Аллаһыга тайпылышсыз итәгать иткәннәр, төлке кебек боргаланмаганнан», – дип әйткән. Әлеге сүзләрдән аңлашылганча, тугры
булу – камил бераллалыктан тайпылмау ул.
Кушәйри: «Тугры булу эшләрдә камиллеккә ирешергә, яхшы эшләрне тәртипкә салырга ярдәм итә. Тугры
булмаучының тырышлыгы әрәмгә китә, омтылышы файдасыз була», – дип әйткән. Вәсити: «Бу – һәр яхшы нәрсә
үз камиллегенә ирешә торган сыйфат», – дигән.
2. Тугры булу камил була алмый.
Әгәр тугры булу аң камиллегенең иң югары дәрәҗәсе
булып, ул сүзләрдә һәм эшләрдә чагыла, бидгать һәм ада146
шулардан саклый икән, димәк, кеше беркайчан да чын
мәгънәсендә тугры була алмаячак. Тугрылыкка юнәлгәндә
ул һичшиксез ниндидер хаталар җибәрәчәк. Шуңа күрә,
ِ
ِ َ‫ ف‬ «Аңа каАллаһы Тәгалә болай дигән:  ُ‫استَ غْ ِف ُروه‬
ْ ‫يموا إِلَْيه َو‬
ْ
ُ ‫استَق‬
рата тугры булыгыз, Аннан гафу сорагыз...»313
Гафу сорарга боеру үзе үк кимчелекләр булуның котылгысыз икәнен, тәүбә итәргә кирәклеген күрсәтеп тора.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән: ‫ِّدوا َوقَا ِربُوا‬
ُ ‫ َسد‬ «...
дөрес нәрсәгә тотыныгыз һәм якынаегыз...».314
«... дөрес нәрсәгә тотыныгыз һәм якынаегыз...» дигәне «үзегез даими рәвештә үти алмаслык нәрсәне эшләмәгез, уртача булыгыз» дигәнне аңлата. Дөрес нәрсә –
сүзләрнең, гамәлләрнең максатларның дөреслеге ул. «...
якынаегыз...» дигәне «үзегез өчен көн саен эшли алырлык
кулай эшне табыгыз» дигәнне белдерә.
3. Йөрәкнең тугрылыгы.
Тугрылыкның нигезнедә тәүхидтән тайпылмаучы йөрәкнең тугрылыгы ята. Әгәр дә йөрәк Аллаһыны тануда,
Аннан куркуда, Аңа өмәтләнүдә тугры булса, башка әгъзалар да Аллаһыга итәгать итүдә тугры булалар. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ
‫س ُد‬
ْ ‫س ِد ُم‬
ْ ‫صلَ َح‬
َ ‫ت‬
َ ‫ إِ َذا‬، ً‫ضغَة‬
َ ‫صلَ َح ال‬
َ ‫أَال إِ َّن في ال‬
َ ‫ْج‬
َ ‫ْج‬
ِ
ِ ُّ
‫ْب‬
ْ ‫س َد‬
َ ‫س َد ال‬
ُ ‫ أَال َوه َي الْ َقل‬، ُ‫س ُد ُكلُّه‬
َ ‫ْج‬
َ َ‫ت ف‬
َ َ‫ َوإ َذا ف‬، ُ‫ُكله‬
«Тәндә бер ит кисәге бар. Әгәр ул сәламәт булса,
бөтен тән дә сәламәт була. Әгәр бозылса, бөтен тән дә
бозыла. Ул – йөрәк».315
4. Телнең тугрылыгы.
Йөрәктән соң, башка әгъзаларга караганда да телгә
тугры булу кирәгрәк. Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең бер
сәхабәсе: «Әй Аллаһының Илчесе, минем өчен иң куркыныч әйбер нәрсә?» – дип сораган. Пәйгамбәр галәйһиссәләм кулы белән телен тотып күрәткән.
147
Икенче хәдистә Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай диِ
ِ
ِ
ٍ
ِ
гән:  ‫يم‬
َ ِ‫يم إ‬
َ ‫يم قَ لْبُهُ َحتَّى يَ ْستَق‬
ُ ‫يم قَ لْبُهُ َوال يَ ْستَق‬
َ ‫يما ُن َع ْبد َحتَّى يَ ْستَق‬
ُ ‫ال يَ ْستَق‬
ِ
ُ‫سانُه‬
َ ‫ل‬ «Кешенең йөрәге тугры булганчы, иманы дөрес
булмая-чак. Теле
булмаячак».316
тугры
булганчы,
йөрәге
тугры
ُّ َ ‫آد َم فَِإ َّن األَ ْع‬
ِّ
‫ اتَّ ِق اللَّهَ فِينَا‬: ‫ول‬
ُ ‫سا َن َوتَ ُق‬
َ ‫َصبَ َح ابْ ُن‬
ْ ‫إِذَا أ‬
َ ‫ضاءَ ُكل َها تُ َك ِّف ُر الل‬
ِ
‫جنَا‬
َ ِ‫فَِإنَّ َما نَ ْح ُن ب‬
َ ‫ َوإِ ِن ا ْع َو َج ْج‬، ‫استَ َق ْمنَا‬
َ ‫استَ َق ْم‬
ْ ‫ت ا ْع َو َج‬
ْ ‫ت‬
ْ ‫ فَِإن‬، ‫ك‬
«Кеше иртә белән йокыдан торганда аның бөтен әгъзалары телгә мөрәҗәгать итеп: «Безнең хакта Аллаһыдан
курык. Чөнки без барыбыз да сиңа бәйле. Син тугры булсаң, без дә тугры булабыз. Син тугрылыктан тайпылсаң,
без дә тайпылырбыз!» – дип әйтерләр».317
5. Тугры булуның файдасы.
Тугры булу нәфес һәм дәртең белән көрәшкәндә нык
булу, җиңү, кыю булу, уңышны белдерә.
Шуңа күрә, тугры кеше бу дөньяда ук үзенә фәрештәләр төшеп, курку һәм борчуларны алуларына, җәннәт белән шатландыруларына хокуклы. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ
‫استَ َق ُاموا تَتَ نَ َّز ُل َعلَْي ِه ُم ال َْمالئِ َكةُ أَالَّ تَ َخافُوا َوال تَ ْح َزنُوا‬
ْ ‫ين قَالُوا َربُّنَا اللَّهُ ثُ َّم‬
َ ‫ إِ َّن الذ‬
ِ
ِ‫اآلخرة‬
ِ ُّ ِ‫ نَحن أَولِيا ُؤُكم فِي الْحياة‬. ‫وع ُدو َن‬
ِ
َ ُ‫ْجن َِّة الَّتِي ُك ْنتُ ْم ت‬
ََ
َ ‫َوأَبْش ُروا بِال‬
ْ َْ ُْ
َ ‫الدنْ يَا َوفي‬
ِ
ٍ ‫ نُ ُزالً ِم ْن غَ ُفوٍر َرِح‬. ‫س ُك ْم َولَ ُك ْم فِ َيها َما تَ َّدعُو َن‬
 ‫يم‬
ُ ‫َولَ ُك ْم ف َيها َما تَ ْشتَ ِهي أَنْ ُف‬
«Дөреслектә «Раббыбыз – Алаһ», – дип әйтеп, аннары
тугры булучыларга фәрештәләр төшеп: «Курыкмагыз,
борчылмагыз һәм үзегезгә вәгъдә ителгән җәннәткә шатланыгыз. Без – сезнең бу дөньядагы һәм Ахирәттәге шәфәгатьчеләрегез. Ахирәттә сезгә гафу итүче һәм Мәрхәмәтленең бүләге булган, җаныгыз теләгән һәм үзегез таләп иткән нәрсә булачак».318
6. Тугры булуның әһәмияте.
148
Тугры булуның әһәмиятенең иң ачык дәлиле – моны
үтәүне Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең боеруы. Аллаһ әйт319
кән:  ‫ت‬
َ ‫استَ ِق ْم َك َما أ ُِم ْر‬
ْ َ‫ ف‬ «Сиңа боерылганча тугры бул!»
Ибне Габбас разыяллаһү ганһү: «Бөтен Коръәндә
Пәйгамбәр галәйһиссәләм өчен әлеге аятькә караганда да
авыррак аять иңмәде», – дигән. Ул боерыкны үтәүнең авыр
булуы күз алдында тотыла).
Пәйгамбәрнең сәхабәләре аңа: «Синең чәчең иртә
агарды», – дигәч, ул болай дип әйткән: ‫ َشيَّبَْتنِي ُهو ٌد َوأَ َخ َواتُ َها‬
«Минем чәчемне «Һүд» һәм аңа охшаш сүрәләр агартты».
Хәсән сөйләгән: «Әлеге аять иңгәннән соң, Пәйгамбәр галәйһиссәләм тагын да күбрәк тырышлык куя башлады, без аның көлгәнен башка күрмәдек».320
7. Әлеге хәдис бераллалыкта һәм Аллаһыга гына
гыйбадәт кылуда тугры булырга боера.
8. Сәхабәләрне динне өйрәнергә, иманнарын сакларга
өйрәтә.
Җәннәткә илтүче юл
ِ َّ‫ َعن أَبِي َعب ِد اللَّ ِه جابِ ِر ب ِن َعب ِد الل‬ 21
ِ‫ير‬
َّ ‫ضي اللَّهُ َع ْن ُه َما أ‬
ِ ‫صا‬
َ
‫ر‬
‫ن‬
‫أل‬
‫ا‬
‫ه‬
ْ
ِّ
ً‫َن َر ُجال‬
ْ ْ َ
ْ
َ
ْ
َ
َ
ِ
ِ َّ ‫ت‬
‫ت‬
َ ‫ فَ َق‬ ‫ول اللَّ ِه‬
َ ‫َسأ ََل َر ُس‬
ُ ‫ص ْم‬
ُ ‫صلَّْي‬
َ ْ‫ أ ََرأَي‬: ‫ال‬
ُ ‫ َو‬، ‫الصلَ َوات ال َْم ْكتُوبَات‬
َ ‫ت إِ َذا‬
، ‫ك َش ْيئًا‬
َ ‫ْح‬
َ ِ‫ َولَ ْم أَ ِز ْد َعلَى َذل‬، ‫ْح َر َام‬
َ ‫َرَم‬
ُ ‫ َو َح َّرْم‬، ‫الل‬
ُ ‫َحلَل‬
ْ ‫ َوأ‬، ‫ضا َن‬
َ ‫ت ال‬
َ ‫ْت ال‬
‫نَ َع ْم‬
: ‫ال‬
َ َ‫ْجنَّةَ ؟ ق‬
َ ‫أَأَ ْد ُخ ُل ال‬
Әбү Габдуллаһ Җәбир бине Габдуллаһ Әнсари разыяллаһү ганһү сүзләрен риваять кылулары буенча, бер кеше
Пәйгамбәр галәйһисәләмнән: «Әйт әле, әгәр мин биш фарыз намазны укысам, Рамазанда ураза тотсам, хәләлне –
хәләл, хәрамны – хәрам дип санасам, моңа бер нәрсә дә
өстәмәсәм, мин җәннәткә керәмме?» – дип сораган. Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Әйе», – дигән.321
149
Хәдиснең әһәмияте
«Кырык хәдис»кә үзенең шәрехендә Җүрҗани: «Әлеге хәдис Исламга бәйле бөтен нәрсәне үзенә туплаганга
күрә, ул аның бер нигезе санала һәм югары урын алып тора. Бөтен эшләр дә яки йөрәк гамәле яки тән гамәле була.
Аларның һәрберсе яки хәләл, яки хәрам санала. Кеше хәләлне – хәләл дип, хәрамны хәрам дип исәпләсә, ул бөтен
дини бурычларны үтәячәк һәм имин килеш җәннәткә керәчәк», – дип әйткән.
Хәдисне аңлау
1. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм галәмнәр өчен
рәхмәт булып тора.
Аллаһы Тәгалә Үзенең пәйгамбәре Мөхәммәт галәйһиссәләмне кешеләрне утка илтүче адашулардан коткаручы, җәннәткә илтүче ачык һәм җиңел юлга бастыручы
итеп җибәргән Аллаһ бу юлның чикләрен билгеләгән һәм
кешеләргә шуны узмаска кушкан. Ул чикләр янында туктаучы һәм аларны үтәүчене алар максатына илтәчәк. Әлеге чикләрне бозучы упкынга төшәчәк. Аллаһы Тәгалә билгеләгән һәм кешеләргә боерган нәрсә кешенең кулыннан
килә. Чөнки Ул бәндәләенә җиңеллек тели, ә авырлык теләми. Боларның барысын да Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең
хәдисләреннән аңлап була.
2. Җәннәткә омтылу һәм аңа илтүче юлларны эзләү.
Җәбир разыяллаһү ганһү сөйләве буенча, әлеге мөэмин киңлеге белән күкләр һәм җиргә тигез булган, тәкъвалар өчен әзерләнгән җәннәткә керергә теләгән. Ул җәннәткә илтүче юлны сорау өчен Пәйгамбәр галәйһиссәләм
янына килгән. Пәйгамбәр галәйһиссәләм шул юлны күрсәткән. Моның ярдәмендә теге кешенең теләге тормышка
ашкан.
Башка күп сәхабәләр дә Пәйгамбәр галәйһиссәләмгә
шундый үтенеч белән мөрәҗәгать иткәннәр.
150
Бер кеше Пәйгамбәр галәйһиссәләмгә килеп: «Миңа
нинди эш җәннәткә керергә ярдәм итәчәк?» – дип сораган.
Җавап итеп ул әйткән:
ِ
ِِ
ِ َ‫ وت‬، ‫الزَكا َة‬
َّ
َّ ‫ َوتُ ْؤتِي‬، ‫الصال َة‬
‫الرِح َم‬
َّ ‫يم‬
َّ ‫ص ُل‬
َ
ُ ‫ َوتُق‬، ‫تَ ْعبُ ُد اللهَ ال تُ ْش ِر ُك به َش ْيئًا‬
«Аллаһыга гыйбадәт кыл, Аннан башка беркемгә дә
гыйбадәт кылма намаз укы, зәкят түлә һәм кардәшлекне
сакла!»322
Икенче риваятьтә: «... кардәшекне сакла...» дигән
җөмлә урынына ‫ضا َن‬
َ ‫وم َرَم‬
َ ‫ص‬
ُ َ‫ َوت‬ «Рамазанда ураза тот!» –
диелгән.323
Ибне Мунтафыйк сөйләгән: «Пәйгамбәр галәйһиссәләм Гарәфәттә булганда мин аның янына килдем дә: «Мин
синнән ике нәрсә сорыйм: мине нәрсә уттан коткарачак
һәм җәннәткә керергә ярдәм итәчәк?» – дип әйттем. Ул
болай диде:
‫ ا ْعبُ ِد اللَّ ِه ال‬. ‫ْت فَا ْع ِق ْل َعنِّي إِ ًذا‬
َ ‫ت أ َْو َج ْز‬
َ ‫ت َوأَط َْول‬
َ ‫ت فِي ال َْم ْسأَلَ ِة لََق ْد أَ ْعظَ ْم‬
َ ‫ ِإل ْن ُك ْن‬
َّ ‫ َوأ َِّد‬، َ‫الصال َة ال َْم ْكتُوبَة‬
‫ َوَما‬، ‫ضا َن‬
َّ ‫ َوأَقِ ِم‬، ‫تُ ْش ِر ْك بِ ِه َش ْيئًا‬
َ ‫ص ْم َرَم‬
َ ‫الزَكا َة ال َْم ْف ُرو‬
ُ ‫ َو‬، َ‫ضة‬
ُ‫َّاس ِم ْنه‬
ُّ ‫تُ ِح‬
َ ‫َّاس فَافْ َعلْهُ بِ ِه ْم َوَما تَ ْك َرهُ أَ ْن يَأْتِ َي إِلَْي‬
َ ِ‫ب أَ ْن يَ ْف َعلَهُ ب‬
َ ‫َّاس فَ َذ ِر الن‬
ُ ‫ك الن‬
ُ ‫ك الن‬
«Синең соравың кыска, ләкин син ирешү юлы озын
булган бөек эш турында сорыйсың. Хәзер мин сиңа әйткән
нәрсәләрне истә калдыр: Аллаһыга гыйбадәт кыл, фарыз
намазларын укы, фарыз зәкят түлә, Рамазанда ураза тот,
кешеләр үзеңә нинди мөнәсәбәттә булуларын теләсәң, син
дә аларга шундый мөнәсәбәттә бул! Үзең өчен яратмаган
нәрсәләрдән кешеләрне дә азат ит».324
3. Котылуның нигезендә фарызларны үтәү һәм хәрамнан саклану ята.
Шулай итеп, Ногман Пәйгамбәрдән фарыз намазларны үтәсә, җәннәткә керәчәкме-юкмы икәнен сораган. Чөнки намаз – мөселман өчен фарыз. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِِ
 ‫ين كِتَابًا َم ْوقُوتًا‬
َّ ‫ إِ َّن‬
ْ َ‫الصال َة َكان‬
َ ‫ت َعلَى ال ُْم ْؤمن‬
151
«Дөреслектә, намаз мөэминнәр өчен билгеле вакытлары белән фарыз кылынган».325
Фарыз булган ураза турында сораган. Аллаһ әйткән:
ِ
ِِ
ِ َ ‫ َش ْهر رم‬
ٍ َ‫َّاس وب يِّ ن‬
‫ات‬
َ َ ِ ‫ضا َن الَّذي أُنْ ِز َل فيه الْ ُق ْرآ ُن ُه ًدى للن‬
ََ ُ
ِ َ‫ِمن ال ُْه َدى والْ ُفرق‬
َّ ‫ان فَ َم ْن َش ِه َد ِم ْن ُك ُم‬
 ُ‫ص ْمه‬
ُ َ‫الش ْه َر فَ لْي‬
ْ َ
َ
«Бу Рамазан аенда кешеләргә һидаять булган, шул һидаятькә аңлатма һәм аеруча булган Коръән иңгән. Әлеге ай
җиткәндә юлда булмаучылар ураза тотсын...»326
Шулай ук, хәләл яки хәрамның чикләрендә туктаса,
хәләлне хәрам, хәрамны хәләл кылмаса җәннәткә керәчәкме-юкмы икәнелеге турында сораган. Моннан тыш, ул өстәмә яхшы эшләр: мәсәлән, өстәмә намаз, кайбер шелтәгә
лаеклы нәрсәләрдән баш тарту кебек эшләрне үтәмәсә,
әлеге фарыз гамәлләре генә хыяллану чиге булган җәннәткә керергә, Аллаһының ачуыннан котылырга ярдәм итәме
икәнен белергә теләгән.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм аңа җанын тынычландыра,
илһамландыра торган җавап бирә: «Әйе», – ди. Ягъни теләгеңә ирешү һәм җәннәткә керү өчен сиңа әлеге эшләр
җитәчәк. Пәйгамбәр галәйһиссәләм тапшырганча, Аллаһы
ٍ َ ِ‫وما تَ َق َّرب إِلَي عب ِدي ب‬
Тәгалә әйткән: ‫ضتُهُ َعلَْي ِه‬
ُّ ‫َح‬
ْ ‫ب إِلَ َّي ِم َّما افْ تَ َر‬
ْ َ َّ َ
َ ‫ش ْيء أ‬
ََ
«Минем бәндәм Миңа якынаю өчен кылган эшләрнең иң
сөеклесе Мин аңа фарыз кылган нәрсәләр».327
Мөэминнәр бәхетле. Чөнки Аллаһы Тәгалә аларга
ِ ‫ والْحافِظُو َن لِح ُد‬
ِِ
ِّ َ‫ود اللَّ ِه َوب‬
шатлыклы хәбәр бирә:  ‫ين‬
ُ
َ َ
َ ‫ش ِر ال ُْم ْؤمن‬
«Мөэ-миннәр – Аллаһының хөкемнәрен үтәүчеләр,
мөэминнәр-не шатландыр!»328
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ٍ ‫ما ِمن َعب‬
ِ ‫الصلَو‬
ِّ‫صل‬
َّ ‫ج‬
‫م‬
‫خ‬
ْ
‫ل‬
‫ا‬
‫ات‬
‫ي‬
‫ي‬
‫د‬
َّ
َ‫الزَكاة‬
َ ‫وم َرَم‬
َ
ْ ْ َ
ُ ‫ص‬
ُ َ‫س َوي‬
َ
ْ
ُ
ُ ‫ضا َن َويُ ْخ ِر‬
َ
َ
ِ
ٍ ‫ْجن َِّة فَِقيل لَهُ ا ْد ُخل بِس‬
‫الم‬
َّ ‫ب الْ َكبَائَِر‬
ْ ‫ِّح‬
ُ ‫ت لَهُ أَبْ َو‬
َ ‫اب ال‬
َ ‫الس ْب َع إِالَّ فُت‬
ُ ‫َويَ ْجتَن‬
َ ْ
َ
152
«Биш вакыт намаз укучы, Рамазанда ураза тотучы,
зәкя түләүче һәм җиде зур гөнаһны кылмаучы бәндә
алдында җәннәт ишекләре ачыла һәм аңа: «Тынычлык белән кер!» – дип әйтәчәкләр. Шуннан соң түбәндәге аятьне
укыган: ً‫إِ ْن تَ ْجتَنِبُوا َكبَائَِر َما تُ ْن َه ْو َن َع ْنهُ نُ َك ِّف ْر َع ْن ُك ْم َسيِّئَاتِ ُك ْم َونُ ْد ِخ ْل ُك ْم ُم ْد َخال‬
‫يما‬
ً ‫ َك ِر‬
«Сезгә хәрам кылынган зур гөнаһлардан тыелсагыз, Без
сезнең начар эшләрегезне гафу итәбез һәм сезне мактаулы
капкалардан кертәбез»329».330
Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫الس ْبع الْموبَِق‬
ِْ 
ِّ : ‫ال‬
، ‫الش ْر ُك بِاللَّ ِه‬
َ َ‫ول اللَّ ِه َوَما ُه َّن ؟ ق‬
َ ‫ يَا َر ُس‬: ‫ قَالُوا‬. ‫ات‬
ُ َ َّ ‫اجتَنبُوا‬
ِ ِ ‫ وقَ ْتل النَّ ْف‬، ‫الس ْحر‬
ِ ‫ وأَ ْكل َم‬، ‫الربَا‬
ِ ِ‫ال الْيَت‬
، ‫يم‬
َ ‫س الَّتي َح َّرَم اللَّهُ إِالَّ بِال‬
ُ َ ِّ ‫ َوأَ ْك ُل‬، ‫ْح ِّق‬
ُ َ ُ ِّ ‫َو‬
ِ ِ‫ات الْغَاف‬
ِ َ‫ات الْم ْؤِمن‬
ِ َ‫ف الْم ْحصن‬
ِ ‫الز ْح‬
‫الت‬
َّ ‫َّولِّي يَ ْوَم‬
َ ُ ُ ‫ َوقَ ْذ‬، ‫ف‬
ُ
َ ‫َوالت‬
«Һәлакәткә илтүче җиде гөнаһны кылудан сакланыгыз!» Кешеләр: «Әй Аллаһының Илчесе, бу нинди гөнаһлар?» – дип сораганнар. Ул: «Аллаһыдан башка затка гыйбадәт кылу, сихер, хаксыз кеше үтерү, риба, ятимнәр малын ашау, һөҗүм көнендә артка чигенү, гыйффәтле мөэминә хатын-кызларны зина кылуда гаепләү» дип җавап
биргән».331
4. Бу – җиңел дин.
Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең мондый җаваплары Исламның җиңеллеген, Аллаһының кешеләргә авыр нәрсә
йөкләмәвен күрсәтәләр. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ
 ‫س َر‬
ْ ُ‫ يُ ِري ُد اللَّهُ ب ُك ُم الْيُ ْس َر َوال يُ ِري ُد ب ُك ُم الْع‬ «Аллаһ сезгә
َّ ُ ِّ‫ال يُ َكل‬
җиңеллек тели һәм авырлык теләми».332  َّ‫سا إِال‬
ً ‫ف اللهُ نَ ْف‬
‫ ُو ْس َع َها‬ «Ал-лаһ кешегә көченнән килмәслек эш йөкләми».333
 ‫ل َعلَْي ُك ْم فِي الدِّي ِن ِم ْن َح َر ٍج‬
َ ‫ َوَما َج َع‬ «... Ул сезгә диндә бернинди авырлык та тудырмаган...»334
153
Шәригать кешеләргә йөкләгән бурычлар җиңеллек
белән аерылып тора һәм кеше мөмкинчелекләренең чигеннән чыкмый. Чөнки алар барысы да Хикмәтле һәм Галимнән килгәннәр. Бу дөньяда бәхеткә ирешү һәм Ахирәттә
котылу өчен акыллы кешегә тыңларга һәм итәгать итәргә
генә кала.
5. Мөселманның гаделлеге һәм эчкерсезлеге.
Сорау бирүче Ногман эчтән дә, тыштан да эчкерсезлек күрсәтүче мөэминнең мисалы булып тора.
Ул үзенең күңеле ятмаган, чыннан да үтәмәгән изге
гамәлләрне кылган булып күренергә теләмәгән. Бары тик
котылырга һәм уңышка ирешергә генә теләгән. Моның
өчен барысын да эшләргә әзер булган.
Әлеге хәдиснең башка риваятендә, Ногман: «Аллаһ
белән ант итәм, мин моңа бернәрсә дә өстәмим», – дигән.
Чөнки Аллаһының ризалыгын Ул фарыз кылган гамәлләрне генә үтәп тә алып була. Әмма бу Аллаһ җиңеләйткән
кешеләргә генә җиңел була, ә күңелләренә Аллаһ мөһер
суккан кешеләргә бу авыр тоелачак. Аллаһ әйткән:
ِ َّ ‫الصب ِر و‬
ِِ
ِ
ِ ِ ْ ‫و‬
. ‫ين‬
َ ْ َّ ‫استَعينُوا ب‬
َ
َ ‫الصالة َوإِنَّ َها لَ َكب َيرةٌ إِالَّ َعلَى الْ َخاشع‬
ِ ‫الَّ ِذين يظُنُّو َن أَنَّ ُهم مالقُو ربِّ ِهم وأَنَّ ُهم إِلَْي ِه ر‬
 ‫اجعُو َن‬
ُْ
ََ
َ
ْ َْ َ
«Сабырлыкка һәм намазга сыеныгыз! Намаз Раббылары белән очрашырга, Аңа кайтачакларына ышанган басынкы кешеләрдән кала башкалар өчен авыр».335
Иман күңелләренә үтеп кергән әлеге кешеләр күп
тапкырлар мондый эчкерсезлек күрсәткәннәр, икейөзлекнең нәрсә икәнен белмәгәннәр, шәригать мәсьәләләрендә
аз гына да йомшаклык күрсәтмәгәннәр. Пәйгамбәр галәйһиссәләм аларны күп мәртәбә җәннәт белән шатландырган.
Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм янына Димәм бине Сәгъләбә исемле бәдәви килгән дә ничә намаз уку кирәклеге турында сораган. Пәйгамбәр галәйһиссәләм:
154
«Биш», – дигән. Бәдәви: «Башка намазлар укырга кирәкме?» – дип кызыксынган. Пәйгамбәр галәйһиссәләм:
‫ع‬
َ ‫ إِالَّ أَ ْن تَطََّّو‬، ‫ال‬ «Әгәр үзең теләмәсәң, кирәкми», – дигән.
Аннан соң ул кеше башка дини бурычларның саны турында сораган. Пәйгамбәр галәйһиссәләм аңа нәрсә эшләргә кирәклеге турында сөйләгән. Бәдәви: «Мин тагы
нәрсә дә булса эшләргә тиешме?» – дип сораган. Пәйгамбәр галәйһиссәләм: ‫ع‬
َ ‫ إِالَّ أَ ْن تَطََّّو‬، ‫ال‬ «Әгәр үзең эшләргә
теләмәсәң, кирәкми», – дигән. Шунда бәдәви: «Аллаһ белән ант итәм, мин моннан артык бернәрсә дә эшләмим,
Аллаһ боерган эшләрдән бернәрсә дә киметмим», – дип
әйткән. Пәйгамбәр галәйһиссәләм: ‫ص َد َق‬
َ ‫أَفْ لَ َح إِ ْن‬ «Дөресен сөйләсә, ул уңышка ирешәчәк», – дигән.
Мөслим китергән риваятьтә Пәйгамбәр галәйһиссәِ ِ
ләм: َ‫ْجنَّة‬
َّ ‫إِ ْن تَ َم‬ «Үзенә боерылган нәрَ‫س‬
َ ‫ك بِ َما أُم َر بِه َد َخ َل ال‬
сәләргә тотынса, җәннәткә керәчәк», – дигән.
Ике «Сахих»та да китерелә торган риваятьтә:
ِ ‫من س َّرهُ أَ ْن ي ْنظُر إِلَى رج ٍل ِمن أ َْه ِل الْجن‬
‫ فَ لْيَ ْنظُْر إِلَى َه َذا‬، ‫َّة‬
َ
ْ َُ
َ َْ
َ َ
«Җәннәт әһелен күрергә теләүче кеше әлеге бәндәгә
карасын», – дигән.
6. Зәкят һәм хаҗ.
Зәкят – Исламның аерым бер мәгънәгә ия булган баганасы. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ
 ‫ص َدقَةً تُطَ ِّه ُرُه ْم َوتُ َزِّكي ِه ْم بِ َها‬
َ ‫ ُخ ْذ م ْن أ َْم َوال ِه ْم‬ «Аларның малларыннан зәкят садакаларын ал. Аның белән син аларны
чистартырсың һәм эшләрен төзәтерсең».336
Мөгазне Йәмәнгә җибәргәндә Пәйгамбәр галәйһиссәләм аңа болай дип тә әйткән:
َّ ‫فَأَ ْخبِ ْرُه ْم أ‬
‫ض َعلَْي ِه ْم َزَكاةً تُ ْؤ َخ ُذ ِم ْن أَ ْغنِيَائِ ِه ْم فَ تُ َر ُّد َعلَى فُ َق َرائِ ِه ْم‬
َ ‫َن اللَّهَ قَ ْد فَ َر‬
155
«... Аллаһ аларга зәкят түләүне фарыз кылганлыгы турында сөйлә. Ул зәкятне байлардан алырга һәм фәкыйрьләренә бирергә кирәк».337
Аллаһының Изге Йортына хаҗ кылу да шундый ук
хөкемдә. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫َّاس ِح ُّج الْب ْي‬
ِ ‫ َولِلَّ ِه َعلَى الن‬
 ً‫اع إِلَْي ِه َسبِيال‬
َ َ‫استَط‬
ْ ‫ت َم ِن‬
َ
«Булдыра алсалар, хаҗ кылу – кешеләрнең Аллаһ
каршындагы бурычларыннан».338
Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай дигән:
‫جوا‬
ُّ ‫ْح َّج فَ ُح‬
َ ‫َّاس قَ ْد فَ َر‬
َ ‫ض اللَّهُ َعلَْي ُك ُم ال‬
ُ ‫أَيُّ َها الن‬
«Әй, кешеләр! Аллаһ сезгә хаҗны фарыз кылды. Шулай булгач, аны үтәгез!»339
Әлеге ике бурычны үтәү – кешенең котылуының һәм
газапсыз җәннәткә керүенең зарури шарты. Ибне Монтафикъ Пәйгамбәрдән үзенә җәннәткә керергә нәрсә ярдәм
итүен сорагач, Мөхәммәт галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِِ
َّ
، ‫الصال َة‬
َّ ‫يم‬
ُ ‫ َوتُق‬، ‫اتَّ ِق اللهَ َوال تُ ْش ِر ْك به َش ْيئًا‬
َّ ‫َوتُ َؤدِّي‬
‫ضا َن‬
َ ‫وم َرَم‬
َ ‫ َوتَ ُح ُّج الْبَ ْي‬، َ‫الزَكاة‬
َ ‫ص‬
ُ َ‫ َوت‬، ‫ت‬
«Аллаһыдан курык, Аллаһыдан башкага гыйбадәт
кылма, намаз укы, зәкят түлә, Аллаһ Йортына хаҗ кыл, Рамазанда ураза тот!»340
Сорау биргәндә Ногъман хаҗ белән зәкятькә ураза
һәм намазга биргән кадәр игътибар бирми. Моңа берничә
сәбәп булырга мөмкин. Беренчедән, бәлки ул вакытта зәкят түләү һәм хаҗ кылу фарыз кылынмаган булгандыр.
Икенчедән, ул ярлы булу сәбәпле зәкят һәм хаҗ аңа фарыз
булмау ихтималы бар. Өченчедән, зәкят белән хаҗны башка дини бурычлар исәбенә кертергә мөмкин. Ул: «Хәләлне
хәләл дип, хәрамны хәрам дип санаячакмын», – дигән.
7. Намаз белән уразаның әһәмияте.
Әлеге кешенең соравын намаздан башлавы сәхабәләрнең намазга ихтирам белән карауларын, аңа зур игъти156
бар бирүләрен күрсәтә. Башкача булырга да мөмкин түгел.
Чөнки намаз – диннең терәге, мөселманны башкалардан
аеручы. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ُ‫الصالة‬
َّ ُ‫وده‬
ُ ‫ َوعُ ُم‬، ‫الم‬
ُ ‫س األَ ْم ِر ا ِإل ْس‬
ُ ْ‫ َرأ‬ «Бу эшнең диннең)
башы – Ислам, аның терәге – намаз».341
ِ
، ‫يحتَ نَا‬
ْ ‫ َو‬، ‫صالتَنَا‬
َ ‫صلَّى‬
َ ‫ َم ْن‬
َ ِ‫ َوأَ َك َل َذب‬، ‫استَ ْقبَ َل ق ْب لَتَ نَا‬
‫سلِ ُم الَّ ِذي لَهُ ِذ َّمةُ اللَّ ِه َوَر ُسولِ ِه‬
َ ِ‫فَ َذل‬
ْ ‫ك ال ُْم‬
«Намазны безнең кебек укучы, безнең кыйблабызга
юнәлүче һәм без чалган корбанны ашаучы мөселман була.
Ул Аллаһының һәм Аның Пәйгамбәренең саклавы астында».342
Ураза турында
Ураза намаздан соң икенче урында тора. Әмма ул намаздан түбәнрәк дәрәҗәдә түгел. Барлык галимнәрнең дә
фикеренчә, ураза – Исламның нигезләренең берсе, диннең
зарури өлеше. Шуңа күрә дә, Ногъман уразаны намаздан
соң ук искә ала. Мөселман намазны көнгә биш мәртәбә
укыса, уразага ул елга бер тапкыр гына әйләнеп кайтып,
аны бер ай дәвамында үти. Уразада мөселман ачлык һәм
сусау кичерә, үзендә сабырлык һәм ихтыяр көче кебек
сыйфатлар тәрбияли. Моннан тыш, ул кеше үз нәфесенең
колы булудан туктый, матди байлык хакимлегеннән арына, мохтаҗлыкка төшкәннәрнең хәлен аңлый. Ураза ярдәмендә кешеләр бер-берсенә ярдәм итәләр, алар арасында
тигезлек һәм гаделлек урнаша. Шуңа күрә дә, Пәйгамбәр
галәйһиссәләм әйтүенчә, ураза Аллаһының бу сүзләренә
ِ
лаек: ٌ‫ام ُجنَّة‬
ِّ ‫ َو‬، ‫َج ِزي بِ ِه‬
ِّ َّ‫آد َم لَهُ إِال‬
َ ‫ ُك ُّل َع َم ِل ابْ ِن‬
ْ ‫ فَِإنَّهُ لي َوأَنَا أ‬، ‫ام‬
ُ َ‫الصي‬
َ َ‫الصي‬
«Уразадан кала Адәм баласының бөтен эше дә үзе өчен
эшләнә. Ә ураза – Минем өчен. Мин аңа әҗерне Үзем белеп бирәчәкмен. Ураза – калкан ул».343
157
Чыннан да, ураза гөнаһлардан саклый, уттан коткара,
гөнаһлар йолынуның сәбәбе була, җәннәткә керергә ярдәм
итә. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ْ ‫ضا َن إِيمانًا و‬
‫ غُ ِف َر لَهُ َما تَ َق َّد َم ِم ْن َذنْبِ ِه‬، ‫سابًا‬
َ‫ص‬
َ ‫ َم ْن‬
َ َ َ ‫ام َرَم‬
َ ‫احت‬
«Аллаһының әҗеренә ышаныч һәм өмет белән ураза
тотучының элекке гөнаһлары гафу ителә».344
Әбү Үмәмә болай дип сөйләгән: «Бервакыт мин Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм янына килдем дә: «Миңа
җәннәткә илтә торган эшне күрсәт», – дидем. Ул әйтте:
ُ‫الص ْوِم فَِإنَّهُ ال ِع ْد َل لَه‬
َّ ِ‫ك ب‬
َ ‫ َعلَْي‬ «Сиңа ураза тотарга кирәк. Чөнки
аңа тиң бернәрсә дә юк». Аннары мин аның янына тагын
килдем, ул шулай ук җавап бирде: ‫الص ْوِم‬
َّ ِ‫ك ب‬
َ ‫ َعلَْي‬ «Сиңа
ураза тотарга кирәк».345
Уразадан баш тарту турында
Галимнәрнең бердәм фикере буенча, уразаның фарызлыгын танымыйча, аны үтәмәүче кяфер санала. Андый кешегә диннән чыгучыга булган кебек мөнәсәбәттә булырга
кирәк. Чөнки Коръән һәм сөннәттә уразаның фарызлыгын
күрсәтүче дәлилләр бар.
Кешенең аклану өчен шәригатькә караган дәлиле булмаса, галимнәрнең фикере буенча, ул бозык фасыйк) санала. Аңа тәүбә итәргә һәм моңа бүтән әйләнеп кайтмаска
кирәк.
Сәбәпсез ураза тотмаучы кешене Рамазан беткәнче
зинданда тотарга, көндез ашау-эчү бирмәскә кирәк.
8. Гыйбадәтнең дәрәҗәләре.
Иман – камиллекнең нигезе. Җәннәткә керү мөмкинчелеге иманга һәм бераллалыкны тануга бәйле. Аллаһыга,
Аның пәйгамбәрләренә, Язуларына, фәрештәләренә, Кыямәт көненә, тәкъдиргә ышанган һәм Аллаһыдан башкага
гыйбадәт кылмыйча вафат булган кеше һичшиксез җәннәткә керәчәк. Икенче яктан, дини бурычларны үтәмәү,
158
хәрам эшләр эшләү кешегә җәннәткә газапсыз гына керүгә комачаулый. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
َ‫ْجنَّة‬
َ َ‫ َما ِم ْن َع ْب ٍد ق‬
َ ِ‫ات َعلَى َذل‬
َ ‫ ال إِلَهَ إِالَّ اللَّهُ ثُ َّم َم‬: ‫ال‬
َ ‫ك إِالَّ َد َخ َل ال‬
«Аллаһыдан башка илаһ юк» дип әйтүче һәм шуннан
тайпылмыйча вафат булучы бәндә һичшиксез җәннәткә
керәчәк».346
َّ ‫ َوأ‬، ُ‫يك لَه‬
، ُ‫َن ُم َح َّم ًدا َع ْب ُدهُ َوَر ُسولُه‬
َ ‫ َم ْن َش ِه َد أَ ْن ال إِلَهَ إِالَّ اللَّهُ َو ْح َدهُ ال َش ِر‬
ِ ‫أن ِعيسى عب ُد اللَّ ِه ورسولُه وَكلِمته أَلْ َقاها إِلَى مريم ور‬
‫ْجنَّةُ َح ٌّق‬
َ َُُ َ ُ ُ َ َ
ْ َ َ َّ ‫َو‬
َ ‫ َوال‬، ُ‫وح م ْنه‬
ٌ ُ َ َ َْ َ
‫ْجنَّةَ َعلَى َما َكا َن ِم َن ال َْع َم ِل‬
َ ‫ أَ ْد َخلَهُ اللَّهُ ال‬، ‫َّار َح ٌّق‬
ُ ‫َوالن‬
«Аллаһыдан башка илаһ юк, Мөхәммәт – Аның колы
һәм пәйгамбәре, Гайсә – Аллаһының колы һәм пәйгамбәре, Аның Мәрьямгә мөрәҗәгать иткән сүзе, Аннан булган
рух. Җәннәт – хак, җәһәннәм – хак» дип шәһадәт бирүчене, нәрсә генә эшләсә дә, Аллаһ җәннәткә кертәчәк».
Ягъни, ул кеше кылган гөнаһлары өчен җәзаланырга мөмкин, ләкин ахыр чиктә ул җәннәткә керәчәк).
Фарызны үтәү һәм хәрамнан баш тарту уттан саклаучы булачак.
Дини бурычларны үтәү, хәрамнан тыелу гыйбадәтнең
нигезе булып тора. Болай эшләүче кеше иң зур уңышка
ирешәчәк.
Гамр бине Мурра Җүхани разыяллаһү ганһү сөйләгән:
«Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм янына ниндидер кеше килде дә: «Әй Аллаһының Илчесе, Мин Аллаһыдан
башка илаһ юк, син – Аллаһының Илчесе» дип шәһадәт
бирдем, биш вакыт намаз укыйм, үз малымнан зәкят түлим һәм Рамазанда ураза тотам», – диде. Пәйгамбәр галәйِ ُّ ‫ِّيقين و‬
ِ
ِ ِّ ‫ات َعلَى ه َذا َكا َن مع النَّبِيِّين و‬
һиссәләм:‫ام ِة‬
َ ‫ َم ْن َم‬
َ
َ َ‫الش َه َداء يَ ْوَم الْقي‬
ََ
َ َ ‫الصد‬
ََ
«Ата-анасын хөрмәтләүне туктатмаса, Кыямәт көнендә
болардан читләшмичә үлүче пәйгамбәрләргә, турыларга
159
һәм шаһитләргә шулай якын булачак», – дип әйтте һәм ике
бармагын югары күтәрде».347
Өстәмә нәфел) гыйбадәтләр кылу Аллаһыга якынайта һәм камиллек дәрәҗәсен арттыра.
Сөннәткә салкын карауның, аның күркәмлеген, законлы көчкә ия икәнен танымауның сәбәбе булмаса, өстәмә
гыйбадәт кылмаган өчен мөселманны җәзаламаячаклар.
Әлеге сәбәпләргә бәйле булса, бу көферлек, диннән чыгуның күренеше була. Моның өчен ул кешене тәүбә иттерергә, фарыздан тыш өстәмә гыйбадәтләр кылырга мәҗбүр итәргә кирәк. Әмма, кеше шәригатьнең моны таләп
итүенә ышанса, ләкин ялкаулык сәбәпле бер өстәмә гамәл
дә кылмаса, бу аның бозыклыгы турында сөйли. Андый
кешенең шәһадәт бирүе кабул ителми. Чөнки ул дингә һәм
аның йолаларына салкын карый. Моннан тыш, үл үзен зур
әҗердән мәхрүм итә.
Котылырга һәм Аллаһ алдында югары дәрәҗәле булырга теләүче кеше өстәмә гыйбадәтләрне кылудан баш
тартмый, фарыз гамәлне тәкъдим ителә торганнарыннан
аермый.
Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең бөтен сәхабәләре дә
шулай эшләгәннәр, Аллаһының түбәндәге сүзләренә ияргәннәр:  ‫خ ُذوهُ َوَما نَ َها ُك ْم َع ْنهُ فَانْ تَ ُهوا‬
ُ ‫الر ُس‬
َّ ‫ َوَما آتَا ُك ُم‬ «Сезгә Пәйُ َ‫ول ف‬
гамбәр биргәнне алыгыз, ул сезне тыйганнан баш тартыгыз».348
Алар Аллаһының әҗерен һәм рәхмәтен алырга теләп,
итәгатьсезлектән һәм нигъмәттән мәхрүм булудан куркып,
шулай эшләгәннәр.
Сәхабәләрдән соң килгән тугрылар да шулай эшләгәннәр. Үзләренең эшләрендә алар мәҗбүр вәҗеп), тәкъдим ителүче мәндүб), рөхсәт ителүче мөбах), тыелган
хәрам) һәм шелтәгә лаеклы мәкруһ) гамәлләрне бер берсеннән аерганнар. Аларның һәрберсен аңлатып, мөселман160
ның гамәле дөресме-юкмы, бозыкмы икәнелеге турында
хөкем чыгарганнар.
Күргәнебезчә, Пәйгамбәребез галәйһиссәләм әлеге
кешенең «Мин моңа бернәрсә дә өстәмәячәкмен» дигән
сүзен хуплаган, өстәмә гыйбадәтләрнең күркәмлегенә
аның игътибарын юнәлдермәгән. Ул моны әлеге кешенең
хәлен җиңеләйтү өчен эшләгән. Мөхәммәт галәйһиссәләм
һәрвакытта да кеше күңеленә өмет салган, аларга карата
киң күңелле булган. Әмма ул тәкъва мөэмин фарыз гыйбадәтләр белән Аллаһыга табынса, аның йөрәге өстәмә
гыйбадәтләргә дә этәрәчәген белгән.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм Аллаһы Тәгаләдән риваять
кылган:
ِ
ِ ‫ال َعب ِدي ي تَ َق َّرب إِلَ َّي بِالن‬
ُ ‫َحبَْبتُهُ ُك ْن‬
ُ‫ت َس ْم َعه‬
ْ ‫ فَِإ َذا أ‬، ُ‫َّواف ِل َحتَّى أُحبَّه‬
ُ َ ْ ُ ‫ َوَما يَ َز‬
َ
ِ ِ
ِ ِ
ِ
ِ
ِ
‫ َوِر ْجلَهُ الَّتِي‬، ‫ش بِ َها‬
َ َ‫ َوب‬، ‫الَّذي يَ ْس َم ُع بِه‬
ُ ‫ َويَ َدهُ الَّتي يَ ْبط‬، ‫ص َرهُ الَّذي يُ ْبص ُر بِه‬
ِ
ِ
ِ
ِ
ُ‫استَ َعا َذ بِي ألُ ِعي َذنَّه‬
ْ ‫ َولَئ ِن‬، ُ‫ َوإِ ْن َسأَلَني ألُ ْعطيَ نَّه‬، ‫يَ ْمشي بِ َها‬
«... Мин аны ярата башлаганчы Минем бәндә Миңа
өстәмә гыйбадәтләр ярдәмендә якынаячак. Мин аны яраткач, ул ишетә торган колак, ул күрә торган күз, ул тота
торган кул, ул йөри торган аяк булачакмын. Ул Миннән
берәр нәрсә сораса, Мин һичшиксез аны бирәм; Миннән
ярдәм сораса, ярдәм итәм; Миңа дога кылса, догасына җавап бирәм!»349
Ягъни, Аллаһ Үз бәндәсенә әлеге әгъзалар белән кылына торган бөтен эшләрдә дә ярдәм итәчәк, Үзе яратмаган эшләрне кылудан саклаячак.
Камиллекнең баскычларыннан менә-менә көндез куркусыз сугышчы, ә төнлә – басынкы һәм куркучы гыйбадәт
кылучы булачак.
Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ‫ض‬
 ‫اه ْم يُ ْن ِف ُقو َن‬
َ ‫ تَتَ َجافَى ُجنُوبُ ُه ْم َع ِن ال َْم‬
ُ َ‫اج ِع يَ ْدعُو َن َربَّ ُه ْم َخ ْوفًا َوطَ َم ًعا َوم َّما َرَزقْ ن‬
161
«Алар куркып һәм өметләнеп яннарында яткан урыннарыннан торып намаз укыйлар. Без биргән нәрсәләрдән
садака бирәләр».350
9. Хәләл яки хәрам дип игълан итү – бары тик
Аллаһының гына хакы.
Белгәнебезчә, иманның нигезе – Аллаһ рөхсәт иткән
нәрсәне – хәләл, Ул тыйган тыйганны хәрам дип санау.
Әгәр кеше үзен шәригатьтә хәләл булганны хәрам дияргә,
ә хәрамны хәләл дияргә хаклы дип саный икән, димәк, ул
Аллаһының хокукына кул суза. Мондый кеше Исламнан
чыга, Аллаһ һәм Аның Илчесе галәйһиссәләм аннан читтә
торалар. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ
ِ
 ‫َح َّل‬
َ ‫آمنُوا ال تُ َح ِّرُموا طَيِّبَات َما أ‬
َ ‫ين‬
َ ‫ يَا أَيُّ َها الذ‬
ِ
 ‫ين‬
ُّ ‫اللَّهُ لَ ُك ْم َوال تَ ْعتَ ُدوا إِ َّن اللَّهَ ال يُ ِح‬
َ ‫ب ال ُْم ْعتَد‬
«Әй иман китергән бәндәләр! Аллаһ сезгә хәләл кылган нигъмәтләрне хәрам кылмагыз һәм чикләрне үтмәгез.
Дөреслектә, Аллаһ чиктән чыгучыларны сөйми!»351
Хәбәр ителгәнчә, әлеге аять үзләренә кайбер нигъмәтләне тыярга теләүче сәхабәләргә карата иңгән. Пәйгамбәр галәйһиссәләм аларга болай дип җавап биргән:
ِ‫ فَمن ر ِغب َعن سنَّت‬، ‫ وأَتَزَّوج النِّساء‬، ‫لَ ِكنِّي أُصلِّي وأَصوم وأُفْ ِطر‬
‫س ِمنِّي‬
‫ي‬
‫ل‬
‫ف‬
‫ي‬
َ
َ
ْ
ُ ْ َ َ َْ َ َ ُ َ َ ُ َُ ُ َ َ
َ
«Ләкин мин намаз да укыйм, йоклыйм да, ураза да тотам, аны туктатам да, хатын-кызлар белән дә никахлашам.
Минем сөннәтемә иярергә теләмәүче миннән түгел».352
10. Антны үтәү һәм бозу.
Берәр яхшы нәрсә эшләргә ант итүчегә шул эшне эшләү яхшы. Чөнки Аллаһы Тәгалә болай дигән:
353
 ‫اح َفظُوا أَيْ َمانَ ُك ْم‬
ْ ‫ َو‬ «... антларыгызда торыгыз!»
Фарыз эштән баш тарту өчен яки гөнаһ кылу өчен ант
итүчегә килгәндә, ул үзенең антын бозарга, ант иткән
нәрсәсен эшләмәскә тиеш.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
162
ٍِ
ِ
ُ‫ين لَه‬
َ َ‫ َم ْن َحل‬ «Гөнаһ эшләргә ант итүче
َ ‫ف َعلَى َم ْعصيَة فَال يَم‬
антын үтәргә тиеш түгел!»354
Кеше үзе өчен фарыз булмаган яхшы эшне эшләмәскә
ант итсә, бу антны бозу яхшырак.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫ فَ لْيأ‬، ‫ف َعلَى ي ِمي ٍن فَ رأَى غَْي رَها َخ ْي را ِم ْن َها‬
‫ْت الَّتِي ُه َو َخ ْي ٌر فَ لْيُ َك ِّف ْر َع ْن‬
َ َ‫ َم ْن َحل‬
َ
َ
ً
َ
َ
‫يَ ِمينِ ِه‬
«Берәр нәрсә эшләргә ант итеп, икенче эшнең моннан
яхшырак икәнен күрүче яхшырак эшне эшләсен. Аннары
антын йолып алсын».355
11. Хәдис нәрсәгә өйрәтә.
Мөселман үзе белмәсә, галим кешеләрдән Ислам шәригате, фарыз, хәләл, хәрам эшләр турында сорарга тиеш.
Әлеге хәдис өйрәнүчегә карата киң күңелле булырга,
яхшы нәрсәләр хәбәр итәргә өйрәтә.
Һәр яхшы эш – садака
ِ‫ي ر‬
ِ ‫ث بْ ِن َع‬
ِ ‫ك الْحا ِر‬
ٍ ِ‫ َعن أَبِي مال‬ 22
ٍ
ِ
َ
‫ال‬
‫ر‬
‫ع‬
‫ش‬
‫أل‬
‫ا‬
‫م‬
‫اص‬
َ َ‫ ق‬: ‫ال‬
َ َ‫ض َي اللَّهُ َع ْنهُ ق‬
ِّ
ْ
َ
َ
َ
ْ
َ
ِ ‫ الطُّ ُهور َشطْر ا ِإل‬:  ‫ول اللَّ ِه‬
‫ َو ُس ْب َحا َن‬، ‫ْح ْم ُد لِلَّ ِه تَ ْمألُ ال ِْم َيزا َن‬
ُ ‫َر ُس‬
َ ‫ َوال‬، ‫يمان‬
َ ُ ُ
ِ ‫اللَّ ِه والْحم ُد لِلَّ ِه تَم‬
ِ ‫السمو‬
ِ ‫ات َواأل َْر‬
ُ
، ‫ور‬
‫ن‬
‫ي‬
‫ب‬
‫ا‬
‫م‬
‫أل‬
‫م‬
‫ت‬
‫َو‬
‫أ‬
‫آلن‬
َّ ‫ َو‬، ‫ض‬
َّ
َ
ْ
ْ
ْ
ْ
َْ َ
ٌ ُ‫الصالةُ ن‬
َ
َ
ََ َ
ِ ‫الص ْب ر‬
ِ ‫ ُك ُّل الن‬، ‫ك‬
‫َّاس‬
َّ ‫َو‬
َ ‫ك أ َْو َعلَْي‬
َ َ‫ َوالْ ُق ْرآ ُن ُح َّجةٌ ل‬، ٌ‫ضيَاء‬
ُ َّ ‫ َو‬، ‫الص َدقَةُ بُ ْرَها ٌن‬
ِ‫ فَ بائ‬، ‫ي غْ ُدو‬
‫ فَ ُم ْعتِ ُق َها‬، ُ‫سه‬
‫ف‬
‫ن‬
‫ع‬
ْ
َ
ٌ
َ
َ
َ
Әбү Мәлик Харис бине Гасыйм Әшгари сүзләре буенча, Аллаһының Илчесе әйткән: «Чистарыну – иманның яртысы, «Аллаһыга мактау» сүзләре Мизанны тутыра, «Аллаһыга дан һәм Аллаһыга мактау» сүзләре күкләр һәм җир
арасында бушлыкны тутыра. Намаз – нур, садака – иманга) дәлил, сабырлык – балкыш, Коръән – синең өчен яки
сиңа каршы булган дәлил. Бөтен кешеләр дә иртә белән үз
163
эшләре буенча чыгып китәләр. Үз җанын сата яки аны
коткара, яки аны һәлак итә».356
Хәдисне аңлау
1. Олы хикмәт.
Пәйгамбәр галәйһиссәләмгә аз сүзгә дә күп мәгънә
салу мөмкинчелеге бирелгән булган. Ул еш кына сәхабәләренә бөтен яхшылыкны үз эченә алган, барлык бозыклыктан тыйган кыска һәм ачык киңәшләр биргән. Әлеге
хәдис тә искиткеч күрсәткечләрне, хикмәт һәм нәсыйхәт
үрнәкләрен үзенә туплаган.
2. Чисталык һәм аның әҗере.
Чисталык гыйбадәтнең зарури шарты һәм Аллаһыга
мәхәббәтнең билгесе Пәйгамбәр галәйһиссәләм аңлатуынча, мөселманның тәнен һәм киемен чистартуы – иманның
мөһим бер чыгылышы. Болай эшләп, мөэмин Аллаһыга
итәгать күрсәтә һәм Аллаһының түбәндәге чакыруына җавап бирә:  ‫َّاس ا ْعبُ ُدوا َربَّ ُك ُم الَّ ِذي َخلَ َق ُك ْم‬
ُ ‫ يَا أَيُّ َها الن‬ «Әй кешеләр!
Сез-не яраткан Раббыгызга гыйбадәт кылыгыз...»357
ِ ِ َّ ‫ يا أَيُّها الَّ ِذين آمنُوا إِ َذا قُمتُم إِلَى‬
 ‫وه ُك ْم َوأَيْ ِديَ ُك ْم إِلَى‬
َ ‫الصالة فَا ْغسلُوا ُو ُج‬
َ َ
َ َ
ْ ْ
ِ ‫الْمرافِ ِق وامسحوا بِرء‬
 ‫وس ُك ْم َوأ َْر ُجلَ ُك ْم إِلَى الْ َك ْعبَ ْي ِن َوإِ ْن ُك ْنتُ ْم ُجنُبًا فَاطَّ َّه ُروا‬
ُُ ُ َ ْ َ ََ
«Әй иман китергән бәндәләр! Намазга керешкәндә
битегезне һәм терсәккә кадәр кулыгызны юыгыз, башыгызны сөртегез, ашык сөягенә кадәр аякларыгызны юыгыз. Җөнүб булсагыз, тулысынча юыныгыз».358
 ‫ك فَطَ ِّه ْر‬
َ َ‫ َوثِيَاب‬ «Киемеңне пакьлә»359
Мөэмин Аллаһ каршына чиста һәм тәкъва килеш килеп басып һичшиксез Аллаһының мәхәббәтен казана. Алِ َّ ‫ب الت‬
лаһы Тәгалә әйткән:  ‫ين‬
ُّ ‫ين َويُ ِح‬
ُّ ‫ إِ َّن اللَّهَ يُ ِح‬ «Дөَ ‫ب ال ُْمتَطَ ِّه ِر‬
َ ‫َّواب‬
реслектә, Аллаһ тәүбә итүчеләрне һәм чистарынучыларны
сөя».360
а) Иманның яртысы.
164
Пәйгамбәр галәйһиссәләм чистарынуның, мәсәлән,
тәһарәт алуның Аллаһ янында күбәюен, хәтта иман өчен
тиешле әҗер кадәр булырга мөмкин икәнен аңлаткан. Чөнки иман элек кылган зур һәм кечкенә гөнаһларны сөртә. Ә
чистарыну, аеруча тәһарәт алу элекеге кечкенә гөнаһларны сөртә.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
َّ ‫ َم ْن تَ َو‬
ْ ‫ضوءَ َخ َر َج‬
ُ ‫س َن ال ُْو‬
ُ‫ت َخطَايَاه‬
ْ ‫ضأَ فَأ‬
َ ‫َح‬
ِ ‫ حتَّى تَ ْخرج ِمن تَ ْح‬، ِ‫ِمن جس ِده‬
ِ‫ت أَظْ َفا ِره‬
َ
ْ َُ
ََ ْ
«Яхшы итеп тәһарәт алучының тәненнән хата-кимчелекләре чыгып китәчәк, хәтта тырнак асларыннан да чыгачак».361
Иман ширек, икейөзлелек кебек эчке пычраклардан
арыну чарасы булып тора. Чистарыну тышкы пычраклардан арындыра. Шуңа күрә, Кыямәт көнендә ул мөэминнәрнең билгесе булачак. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ ِ
ِ
‫ين ِم ْن آثَا ِر‬
َ ‫إِ َّن أ َُّمتي يُ ْد َع ْو َن يَ ْوَم الْقيَ َامة غًُّرا ُم َح َّجل‬
ِ ‫الْوض‬
ِ َ‫ فَم ِن استط‬، ‫وء‬
ِ
‫يل غَُّرتَهُ فَ لْيَ ْف َع ْل‬
ُ ُ
َ َْ َ
َ ‫اع م ْن ُك ْم أَ ْن يُط‬
«Дөреслектә, Кыямәт көнендә минем өммәтемнең тәһарәт эзләре өчен аларга «гурран мүхәҗҗимин» маңгаенда ак йолдыз һәм кул-аякларында ак боҗра булучылар)
дип мөрәҗәгать итәчәкләр. Шулай булгач, йолдызын арттыра алучы моны эшләсен».362
Ягъни, аларның маңгай чәчләре, кул-аяклары балкып
торачак.
б) Чистарыну – иманның яртысы.
Бер шәрех буенча, әлеге хәдистә «иман» дигәндә намаз күз алдында тотыла. Болай итеп шәрех кылуның нигезе – Аллаһы Тәгаләнең түбәндәге сүзләре:
ِ ِ
 ‫يمانَ ُك ْم‬
َ ‫ َوَما َكا َن اللَّهُ ليُض‬
َ ِ‫يع إ‬
165
«... Аллаһ сезнең иманыгызны һәлак итми...»363 Бу
аятьтә «иманыгыз» дигәндә Бәйтел-Мәкъдискә юнәлеп
укылган намаз күз алдында тотыла. Мондый фикердә торучы галимнәр тәһарәт – намазның яртысы, чөнки намаз
дөрес булуның шарты дип санаганнар. Ә нәрсәнең буласа
да шарты аның яртысы санала.
в) Тәһарәт – җәннәт ачкычы.
Аллаһы Тәгалә Үзенең Китабында кяферләрнең мөселманнарга кушылмаган өчен җәһәннәмгә керәчәген хәِ ُ َ‫ قَالُوا لَم ن‬. ‫ ما سلَ َك ُكم فِي س َقر‬ «... алардан:
бәр итә:  ‫ين‬
َ ‫ك م َن ال ُْم‬
ْ
ْ َ َ
َ ِّ‫صل‬
َ َ
«Сезне җәһәннәм утына нәрсә кертте?» – дип сораячаклар.
Алар: «Без намаз укучылар булмадык», – дип җавап бирәчәкләр».364
Шулай итеп, намаз – утан котылу һәм җәннәткә керү
юлы, ә тәһарәт – намаз ачкычы. Димәк, тәһарәт берүк вакытта җәннәт ачкычы да булып тора.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
َّ ‫ َما ِم ْن ُم ْسلِ ٍم يَتَ َو‬
‫صلِّي‬
ُ ‫ضأُ فَ يُ ْح ِس ُن ُو‬
َ ُ‫وم فَي‬
ُ ‫ ثُ َّم يَ ُق‬، ُ‫ضوءَه‬
ُ‫ْجنَّة‬
ْ َ‫ إِالَّ َو َجب‬، ‫ ُم ْقبِ ٌل َعلَْي َها بَِق ْلبِ ِه َوَو ْج ِه ِه‬، ‫َرْك َعتَ ْي ِن‬
َ ‫ت لَهُ ال‬
«Яхшы итеп тәһарәт алып, йөрәге һәм йөзе белән
юнәлеп ике рәкәгать намаз укыган һәм мөселманга җәннәт
тиеш була».365
ِ ِ
َّ ‫َح ٍد يَتَ َو‬
ُ ‫ضوءَ ثُ َّم يَ ُق‬
ُ ‫ضأُ أ َْو فَيُ ْسبِ ُغ ال ُْو‬
ُ‫ أَ ْش َه ُد أَ ْن ال إِلَهَ إِالَّ اللَّه‬: ‫ول‬
َ ‫ َما م ْن ُك ْم م ْن أ‬
ِ ‫ت لَهُ أَب واب ال‬
ِ
َّ ‫َوأ‬
َ‫ يَ ْد ُخ ُل ِم ْن أَيِّ َها َشاء‬، ُ‫َّمانِيَة‬
َ ُ َ ْ ْ ‫ِّح‬
َ ‫ إِالَّ فُت‬، ُ‫َن ُم َح َّم ًدا َع ْب ُد اللَّه َوَر ُسولُه‬
َ ‫ْجنَّة الث‬
«Тиешенчә тәһарәт алып: «Аллаһыдан башка илаһ юк,
Мөхәммәт – Аллаһының колы һәм Аның Илчесе» дип
әйтүченең алында җәннәтнең сигез капкасы ачылачак һәм
ул теләгәннән керәчәк».366
г) Тәһарәт – иманның сыйфаты.
Тәһарәт иманның бер яшерен сыйфаты булып тора.
Бары тик мөэмин генә аны даими үти. Аллаһының Илчесе
166
ِ ‫ظ علَى الْوض‬
әйткән: ‫وء إِالَّ ُم ْؤِم ٌن‬
ُ ُ
َ َ ِ‫لَ ْن يُ َحاف‬ «Мөэминнән кала беркем дә һәрвакыт тәһарәтле була алмаячак».367
Тәһарәт алу бары тик тышкы күренеш кенә түгел.
Кайбер вакытта ул кеше өчен авыр булган нәрсәләр белән
бергә килә. Шуңа күрә, аны даими үтәүче җәннәткә башкалардан алда керәчәк.
Бервакыт иртә белән уянгач, Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм Билалны чыгарган да болай дигән:
ِ
‫ك أ ََم ِامي‬
ُ ِ‫يَا ب‬
َ ‫ت َخ ْش َخ‬
َ َ‫شت‬
ُ ‫س ِم ْع‬
ُ ‫ْجن َِّة ؟ إِنِّي َد َخل‬
َ ‫ْت ال‬
َ ‫الل بِ َم َسبَ ْقتَني إِلَى ال‬
َ َ‫ْجنَّةَ الْبَا ِر َحةَ ف‬
«Әй Билал, син җәннәткә ничек миннән алда керә алдың? Дөреслектә, кичә мин җәннәткә кердем дә, үз алдыма синең аяк киемеңнең тавышын ишеттем!» Билал:
«Әй Аллаһының Илчесе, мин һәрвакыт азан әйткәч, ике
рәкагать намаз укыйм һәм һәрвакыт тәһарәт белән йөрим», – дип җавап биргән. Шунда Пәйгамбәр галәйһиссәләм: ‫بِ َه َذا‬ «Менә шуның өчен икән», – дигән.368
д) Чистарыну – амәнәт ул.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
‫آد َم َعلَى َش ْي ٍء ِم ْن ِدينِ ِه غَْي َرَها‬
َ ‫فَِإ َّن اللَّهَ لَ ْم يَأْتَ ِم ِن ابْ َن‬
«Аллаһ тәһарәттән кала бернәрәне дә Үз диненнән
амәнәт итеп бирмәгән». Моның сәбәбе шуннан гыйбарәт –
тәһарәт тәнгә бәйле булган рухи һәм шәригать кушкан эш
санала. Бары тик Аллаһ кына ул эшнең шаһите була. Ә
кешеләрдән бу эш турында тәһарәт алучы үзе генә белә.
Ул кешенең гамәлләре яки ниятләре нәтиҗәсендә генә бозыла. Күп очракта кешенең гамәлләрен беркем дә күрми,
ниятләре дә яшерен була. Шуңа күрә, нәҗесне чистарту
өммәнәтне тапшыруга бәйле
е) Йөрәкне чистарту.
Рухи чисталык булмаса, тән чисталыгы берни түгел.
Шуңа күрә, тәнне чистарту йөрәкне чистарту, изге ниятләр, дөрес омтылышлар, яхшы гамәлләр белән бергә бу167
лырга тиеш. Газәли әлеге хәдистәге чистарынуны йөрәкнең ялган, көнчелек, нәфрәт һ.б. чирләрдән котылуы дип
аңлата. Чөнки моның ярдәмендә иман саклана. Шуны өчен
ул чистарынуны итәгатьсезлек һәм гөнаһлардан баш тарту
дип аңлата. Коръәндә Аллаһы Тәгалә бозыклыктан читләшүче Лут пәйгамбәр һәм аның гаиләсен болай дип тасвирлый:  ‫اس يَتَطَ َّه ُرو َن‬
ٌ َ‫ إِنَّ ُه ْم أُن‬ «... дөреслектә, алар – чистарынуга
омтылучы кешеләр».369
3. Аллаһыны искә алу.
Аллаһыны еш искә алуның әҗере Кыямәт көнендә
Мизанның тәинкәсен тутырачак. Шул сәбәпле ул бозык
эшләр тәлинкәсен басачак, ә кеше Аллаһ каршында котылучы һәм якын булачак. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِِ
ِ
‫ْح ْم ُد‬
َ ‫ َو ُس ْب َحا َن اللَّه َوال‬، ‫ْح ْم ُد للَّه تَ ْمألُ الْم َيزا َن‬
َ ‫ َوال‬
ِِ
ِ ‫السمو‬
ِ
ِ ‫ات َواألَ ْر‬
‫ض‬
َ َ َّ ‫للَّه تَ ْمآلن أ َْو تَ ْمألُ َما بَ ْي َن‬
«Аллаһыга мактау» сүзе Мизанны тутырачак, «Аллаһыга дан һәм Аллаһыга мактау» сүзләре күкләр һәм җир
арасындагы бушлыкны тутырачак...» Мөслим риваятендә
болай диелә: «Аллаһыга дан» һәм «Аллаһ бөек» сүзләре
күк һәм җирне тутырачак».
Тирмизи риваятендә Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйтِ ِ
َّ ِ ِ
кән: ‫ص إِلَْي ِه‬
ٌ ‫س لَ َها ُدو َن اللَّه ح َج‬
َ ُ‫اب َحتَّى تَ ْخل‬
َ ‫ َوال إلَهَ إالَّ اللهُ لَْي‬ «Аллаһыдан башка илаһ юк» дигән сүзләргә Аллаһыга ирешергә
комачаулаучы бернинди чик тә юк».
Әлеге дүрт гыйбарәне әйтүнең күркәмлеге турында
бик күп хәдис бар. Мәсәлән, Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ
ِ ‫اصطََفى ِم َن الْ َك‬
ُ‫ َواللَّه‬، ُ‫ َوال إِلَهَ إِالَّ اللَّه‬، ‫ْح ْم ُد للَّ ِه‬
ْ َ‫إِ َّن اللَّه‬
َ ‫ َوال‬، ‫ ُس ْب َحا َن اللَّه‬: ‫الم أ َْربَ ًعا‬
ِ ْ ‫ ُكتِب‬، ‫ سبحا َن اللَّ ِه‬: ‫ال‬
‫ َوَم ْن‬، ً‫ت َع ْنهُ ِع ْش ُرو َن َسيِّئَة‬
ْ َّ‫ َو ُحط‬، ً‫سنَة‬
َ
َ ْ ُ َ َ‫ َم ْن ق‬، ‫أَ ْكبَ ُر‬
َ ‫ت لَهُ ع ْش ُرو َن َح‬
168
‫ْح ْم ُد لِلَّ ِه‬
َ َ‫ َوَم ْن ق‬، ‫ك‬
َ َ‫ َوَم ْن ق‬، ‫ك‬
َ َ‫ق‬
َ ِ‫ ال إِلَهَ إِالَّ اللَّهُ ِمثْ ُل َذل‬:‫ال‬
َ ِ‫ اللَّهُ أَ ْكبَ ُر ِمثْ ُل َذل‬: ‫ال‬
َ ‫ ال‬: ‫ال‬
ِ ِ ‫ب الْعالَ ِم‬
ِ ِِ
َّ ‫ َو ُح‬، ً‫ت لَهُ ثَالثُو َن َحسنَة‬
‫ت َع ْنهُ بِ َها‬
ْ َّ‫ط أ َْو ُحط‬
ْ َ‫ب أ َْو ُكتِب‬
َ ‫ ُكت‬، ‫ين م ْن قبَ ِل نَ ْفسه‬
َ َ ِّ ‫َر‬
َ
ً‫ثَالثُو َن َسيِّئَة‬
«Дөреслектә, бөтен сүзләрнең Аллаһ дүртесен сайлап
алган: «Аллаһыга дан», «Аллаһыга мактау», «Аллаһыдан
башка илаһ юк», «Аллаһ бөек». Шуңа күрә, «Аллаһыга
дан» дип әйтүчегә егерме изге гамәл языла, егерме начар
гамәле сөртелә. «Аллаһ бөек», «Аллаһыдан башка илаһ
юк», «Аллаһыга мактау» дип әйтүчегә дә шулай ук була. Ә
«Галәмнәрнең Раббысы Аллаһыга мактау» дип чын күңелдән әйтүчегә утыз изге гамәл языла, утыз начар гамәле
сөртелә».370
Шулай итеп, әйткәненә ышанып, мәгънәсен уйлап
әлеге сүзләрне әйтүчегә бөек әҗер язылачак. Чөнки күкләр һәм җир арасын тутырыр өчен чыннан да зур әйбер
кирәк. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ُّ َ‫ال َعب ٌد ال إِلَه إِالَّ اللَّه ق‬
ْ ‫ِّح‬
ُ‫ت لَه‬
ُ
َ
ْ َ َ‫ َما ق‬
ً ‫ط ُم ْخل‬
َ ‫صا إِالَّ فُت‬
ِ ‫السم ِاء حتَّى تُ ْف‬
ِ ‫ض َي إِلَى ال َْع ْر‬
‫ب الْ َكبَائَِر‬
ْ ‫ش َما‬
ُ ‫أَبْ َو‬
َ َ َّ ‫اب‬
َ َ‫اجتَ ن‬
«Бәндә чын күңелдән: «Аллаһыдан башка илаһ юк», –
дип әйтсә, зур гөнаһлар кылмаган булса, аның өчен һичшиксез күк капкалары ачыла һәм әлеге сүзләр Аллаһының
Гарешенә ирешә».371
Шуңа күрә дә, галимнәр әлеге дүрт гыйбарәне нәтиҗәләре мәңге булган изге гамәл дип саныйлар. Аллаһы
Тәгалә әйткән:
ُّ ِ‫ْحيَاة‬
 ً‫ك ثَ َوابًا َو َخ ْي ٌر أ ََمال‬
ُ ‫ ال َْم‬
َّ ‫ات‬
َ ِّ‫ات َخ ْي ٌر ِع ْن َد َرب‬
ُ ‫الصالِ َح‬
ُ َ‫الدنْ يَا َوالْبَ ِاقي‬
َ ‫ال َوالْبَ نُو َن ِزينَةُ ال‬
«Байлык һәм балалар – бу дөньяның зиннәтләре.
Ләкин нәтиҗәләре мәңгелек булган изге эшләр Раббың
алдында әҗерләре белән яхшырак һәм аларга өметләнү хәерлерәк».372
Йөрәкнең тынычлыгы
169
Мөселманның йөрәге тынычлансын һәм барлык гамәлләрдә дә ул туры юлда булсын өчен, Аллаһыны искә
алганда чын йөрәктән, әлеге сүзләрнең мәгънәләрен аңлап
әйтү кирәк. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ
ِ
ِ َّ
ِ ِ
ِ
 ‫وب‬
ُ ُ‫آمنُوا َوتَط َْمئ ُّن قُلُوبُ ُه ْم بِذ ْك ِر اللَّه أَال بِذ ْك ِر اللَّه تَطْ َمئ ُّن الْ ُقل‬
َ ‫ين‬
َ ‫ الذ‬
«... Иман китергәннәрнең Аллаһыны искә алу сәбәпле
йөрәкләре тынычлана. Дөреслектә, Аллаһыны искә алу
йөрәкләрне тынычландыра».373
Еш искә алу
Йөрәкнең тыныч булуына мөэмин бик мохтаҗ. Шуңа
күрә, Аның белән бәйләнештә булу, Аның ризалыгын, ярдәмен алу, Аңа тәвәккәлләү өчен мөэмин Аллаһыны бик
еш искә алырга тиеш. Болай эшләүчене Аллаһ Үзнең патшалыгында искә алачак, Үзенең рәхмәтен бирәчәк, туры
юлга кертәчәк. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫ وسبِّحوهُ ب ْكرًة وأ‬. ‫ يا أَيُّ َها الَّ ِذين آمنُوا اذْ ُكروا اللَّهَ ِذ ْكرا َكثِيرا‬
‫ ُه َو الَّ ِذي‬. ً‫َصيال‬
َ َ
َ
َ َ ُ ُ ََ ً ً
ُ
ِ ِ‫ات إِلَى النُّوِر وَكا َن بِالْم ْؤِمن‬
ِ ‫يصلِّي َعلَْي ُكم ومالئِ َكتُهُ لِي ْخ ِرج ُكم ِمن الظُّلُم‬
 ‫يما‬
َُ
ََ ْ
ً ‫ين َرح‬
َ َ ْ َ ُ
َ ُ
َ
«Әй иман китергән бәндәләр! Аллаһыны еш искә
алыгыз, иртән һәм кичен Аны мактап тәсбих әйтегез. Сезне караңгылыктан нурга чыгару өчен Аллаһ һәм Аның фәрештәләре сезгә салават әйтәләр. Ул мөэминнәргә карата
мәрхәмәтле».374
4. Намаз – нур.
Намаз нык итеп билгеләнгән бурыч һәм Исламның
бер шарты булып тора. Пәйгамбәр галәйһиссәләм аңлатканча, намаз – нур ул. Намаз үзен үтәүчегә изгелеккә юл
күрсәтә, гөнаһлардан тыя, туры юлга кертә. Аллаһы Тәгаِ َ ‫الصالةَ تَ ْن هى ع ِن الْ َفح‬
лә әйткән:  ‫ْم ْن َك ِر‬
َّ ‫ إِ َّن‬ «Дөреслектә,
َ َ
ْ
ُ ‫شاء َوال‬
намаз фәхеш һәм ярамаган эшләрдән тыя».375
Намаз һидәят һәм хаклык юлын яктырта торган рухи
нур гына түгел, туры юлга һәм дөрес әдәпкә илтә торган
матди нур да. Аның ярдәмендә мөселман хөрмәт яулый
170
һәм эчке матурлыкка ирешә. Ә Кыямәт көнендә намазның
нуры аның йөзен яктыртачак. Аллаһы Тәгалә әйткән:
 ‫س َعى بَ ْي َن أَيْ ِدي ِه ْم َوبِأَيْ َمانِ ِه ْم‬
ْ َ‫ورُه ْم ي‬
ُ ُ‫ ن‬ «... аларның нурлары алларында һәм уң якларында була...»376
Аллаһыга карата ихлас, көнгә биш мәртәбә Аның каршысына басучы, басынкылык күсәтүче бәндә кешеләргә
карата да ихлас була, яхшы әхлак сыйфатлары белән аерылып тора. Аллаһ аның йөзен нурлы итә, күңеленә нур сала.
ِ ِ
ِ ‫ ِسيم‬
ِ ‫سج‬
Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫ود‬
َُ
ُ ُّ ‫اه ْم في ُو ُجوه ِه ْم م ْن أَثَ ِر ال‬
«Аларның йөзләрендә сәҗдә эзләре булачак».377
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм болай дигән:
ِ ِ َّ ‫من صلَّى‬
‫وع َها‬
ُ ‫ضوءَ َها َوأَتَ َّم لَ َها قِيَ َام َها َو ُخ‬
ُ ‫َسبَ َغ لَ َها ُو‬
َ ‫وع َها َوُرُك‬
َ ‫ش‬
ْ ‫الصال َة ل َوقْت َها َوأ‬
َ َْ
‫ك اللَّهُ َك َما َح ِفظْتَنِي‬
ُ ‫ضاءَ ُم ْس ِف َرةً تَ ُق‬
ْ ‫ود َها َخ َر َج‬
َ َ‫ َح ِفظ‬: ‫ول‬
َ ‫ت َو ِه َي بَ ْي‬
َ ‫َو ُس ُج‬
«Кеше намаз алдыннан тәһарәт алып, тиешле җирдә
басып – басынкылык күрсәтеп, тиешле рөкугъ һәм сәҗдәләрне кылып намаз укыса, ул намаз чиста һәм нурлы килеш югарыга ашачак һәм: «Син мине саклаган кебек Аллаһ та сине сакласын!» – дип әйтәчәк».
Җәмәгать намазының һәм мәчеттә үтәлгән намазның нуры
Кеше даими рәвештә җәмәгать намазында катнашса,
нур өстенә нур өстәлә. Шундый намаз мәчеттә укылса, бу
нур тагын да тулы була. Ул кеше уңышка ирешә, тәкъвалар белән бергә беренчеләрдән булып җәннәткә керә.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫الصر‬
ِ َّ ‫من صلَّى‬
‫اط َكالْبَ ْر ِق‬
َ ‫س فِي َج َما َع ٍة َج‬
َ َْ
َ ِّ ‫از َعلَى‬
َ ‫الصلَ َوات الْ َخ ْم‬
ِ
ِ َّ ‫الالَِّم ِع فِي أ ََّوِل ُزمرةٍ ِمن‬
‫ام ِة َكالْ َق َم ِر لَْي لَةَ الْبَ ْد ِر‬
َ َ‫السابِقي ِن َو َجاءَ يَ ْوَم الْقي‬
َ َْ
«Биш вакыт намазны башкалар белән үтәүче Сиратны
ялтыраучы яшен кебек беренчеләр төркеме белән үтәчәк
һәм Кыямәт көнендә тулган ай кебек киләчәк».378
171
ِ
ِ ‫شائِين فِي الظُّلَ ِم إِلَى الْمس‬
ِّ َ‫ب‬
‫ام ِة‬
ِّ ‫اج ِد بِالنُّوِر الت‬
َ َ‫َّام يَ ْوَم الْقي‬
َ َّ ‫ش ِر ال َْم‬
ََ
«Караңгыда мәчеткә баручыларны Кыямәт көнендәге
нур белән шатландыр».379
Күз нуры һәм борчудан котылу
Намаз – бәндәнең Раббысы белән бәйләнеше һәм
Аның белән яшерен әңгәмәсе ул. Шуңа күрә, намаз тәкъвалар өчен күз нуры булып тора. Алар намазда ял итәләр,
тынычланалар, авыр хәл булганда аңа таяналар. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ‫الصالة‬
َّ ‫ت قُ َّرةُ َع ْينِي فِي‬
ْ َ‫ َو ُج ِعل‬ «Намаз минем өчен шатлык
һәм күз нуры».380
Күңелсез берәр хәл булса, ул болай дигән:
‫الصالةَ أَ ِر ْحنَا بِ َها‬
ُ ِ‫يَا ب‬ «Әй Билал, намазга камәт әйт
َّ ‫الل أَقِ ِم‬
һәм безне намаз белән шатландыр».381
Садака – дәлил борһан) ул
«Борһан» сүзе кояш нурын аңлата. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫إِ َّن روح الْم ْؤِم ِن تَ ْخرج ِمن جس ِدهِ لَ َها ب رَها ٌن َكب رَه‬
ِ ‫الش ْم‬
َّ ‫ان‬
‫س‬
ُْ
ُْ
ُ َ ُ
ََ ْ ُُ
«Мөэминнең җаны чыкканда аңа кояш нуры кебек
нур юлдаш була». Шуңа күрә, ышанычлы дәлилне «борһан» дип йөртәләр. Бу ул күрсәткән нәрсәнең ачык икәнен
аңлата. Шул рәвешчә, садака иманның хаклыгының һәм
җанның иманлы икәненең дәлиле була.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫الث من فَ علَ ُه َّن فَ َق ْد طَ ِعم طَ ْعم ا ِإليم‬
، ُ‫ َم ْن َعبَ َد اللَّهَ َو ْح َده‬: ‫ان‬
َ ْ َ ٌ َ‫ث‬
َ َ َ
ِِ
ِ
َّ ِ ِ
‫ل َع ٍام‬
َّ ‫ َرافِ َدةً َعلَْي ِه ُك‬، ُ‫سه‬
ُ ‫ َوأَ ْعطَى َزَكاةَ َماله طَيِّبَةً ب َها نَ ْف‬، ُ‫َوأَنَّهُ ال إلَهَ إالَّ الله‬
«Өч төрле эшне эшләүче иманның тәмен татыячак:
«Аллаһыдан башка илаһ юк» дип бер Аллаһыга гына гыйбадәт кылу; кәнәгать булып, малыннан зәкят түләү; ел саен мал белән башкаларга ярдәм итү».382
172
Нәфес малны бик ярата, аны таратырга саранлана.
Әгәр нәфес малны Аллаһ ризалыгы өчен бирергә рөхсәт
итә икән, бу аның Аллаһыга ышануын күрсәтә.
Чистарыну һәм тугрылык
Матди пычраклыктан арынучы, сүз белән Аллаһыга
шөкер итүче, гыйбадәттә Аллаһыга тиешлесен түләүче кеше рухи пычраклыктан да арына. Ул рухи пычракка комсызлык һәм саранлык керә. Кеше йөрәгендә иман һәм саранлык бергә була алмаганга күрә, мөселман һәрвакытта
да юмартлык һәм киңкүңеллелек күрсәтә. Аллаһы Тәгалә
ِ
әйткән:  ‫حو َن‬
َ ِ‫ َوَم ْن يُو َق ُش َّح نَ ْف ِس ِه فَأُولَئ‬ «... үз комсызлыُ ‫ك ُه ُم ال ُْم ْفل‬
гыннан арынучылар уңышка ирешәчәк».383
Шуңа күрә, садака, хәйрия эшләренә акча сарыф итү
эшләре фарыз яки ирекле гамәл булуына карамастан кешенең иманлы икәнен уңышка ирешәчәген күрсәтәләр.
Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫ الَّ ِذين هم فِي صالتِ ِهم َخ‬. ‫ قَ ْد أَفْ لَح الْم ْؤِمنُو َن‬
. ‫اشعُو َن‬
ْ َ
ُْ َ
ُ َ
ِ َ‫لزَكاةِ ف‬
ِ َّ
ِ َّ
َّ ِ‫ين ُه ْم ل‬
 ‫اعلُو َن‬
ُ ‫ين ُه ْم َع ِن اللَّغْ ِو ُم ْع ِر‬
َ ‫ َوالذ‬. ‫ضو َن‬
َ ‫َوالذ‬
«Намазларында басынкы булган, буш сүздән сакланучы, зәкят түләүче мөэминнәр котылачак...»384
6. Сабырлык – балкыш ул.
Балкыш – җылыта һәм януга илтә ала торган нур. Сабырлык та балкыш. Чөнки нәфескә сабыр итү бик авыр, ул
нәфес белән көрәшүне, аның теләгенә каршы килүне таләп итә.
Сабырлык җиңүгә илтүче юл булып тора
Мөселман сабыр булган вакытта дөрес юлда булуын
дәвам итә. Бу дөньяда кешене төрле бәла-казалар, бәхетсезлекләр көтеп тора. Алар барысы да аннан көч һәм ныклык таләп итәләр. Шуңа күрә, сабырлык күрсәтү башка
бер көч белән дә чагыштырып булмый торган сыйфат санала. Шул сәбәпле сабыр мөэминнәр Аллаһының макта173
вына һәм Аның өстәмә әҗеренә лаеклы булалар. Аллаһы
Тәгалә Әюп галәйһиссәләмне тасвирлап болай дигән:
 ‫اب‬
ٌ ‫صابًِرا نِ ْع َم ال َْع ْب ُد إِنَّهُ أ ََّو‬
َ ُ‫ إِنَّا َو َج ْدنَاه‬ «Дөреслектә Без аны
сабыр килеш таптык. Аллаһының искиткеч колы! Ул һәрвакытта да Аллаһыга мөрәҗәгать итә».385
ِ َّ
ِ ‫صيبةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّ ِه وإِنَّا إِلَْي ِه ر‬
ِ
ِ َّ ‫ش ِر‬
ِّ َ‫ َوب‬
. ‫اجعُو َن‬
َ ‫ين إِ َذا أ‬
َ ‫َصابَ ْت ُه ْم ُم‬
َ
َ
َ ‫ الذ‬. ‫ين‬
َ ‫الصاب ِر‬
 ‫ْم ْهتَ ُدو َن‬
ٌ ‫صلَ َو‬
َ ِ‫ات ِم ْن َربِّ ِه ْم َوَر ْح َمةٌ َوأُولَئ‬
َ ِ‫أُولَئ‬
َ ‫ك َعلَْي ِه ْم‬
ُ ‫ك ُه ُم ال‬
«Кайгы килгәндә: «Дөреслектә, Без Аллаһыныкы һәм
дөреслектә, Аңа әйләнеп кайтачакбыз», – диюче мөэминнәрне шатландыр. Аларга Раббыларының рәхмәте һәм
мәрхәмәте иңә. Алар – туры юлдан баручылар».386
7. Дәлил буларак Коръән.
Коръән – мөселманны туры юлга чыгаручы, аны боерыкларга һәм тыюларга өндәүче юл һәм һидәят. Болай
эшләүче кеше Коръән укып файда ала, Коръән аны бу
дөньяда котылуга илтә, ә Ахирәттә аны коткаручы дәлил
була. Коръән юлыннан тайпылучыга, аның нәсыйхәтләреннән читләшүчегә килгәндә, Кыямәт көнендә ул аңа
каршы булачак. Чөнки кешенең туры юлдан тайпылуы
аның үзенә каршы шаһитлек бирәчәк. АллаһыТәгалә әйткән:  ‫ إِ َّن َه َذا الْ ُق ْرآ َن يَ ْه ِدي لِلَّتِي ِه َي أَقْ َو ُم‬ «Дөреслектә, бу Коръән
иң дөрес булган нәрсәгә илтә...»387
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ ُ ‫وقَ ْد تَ رْك‬
ِ
ِ
‫اب اللَّ ِه‬
َ َ‫ت في ُك ْم َما لَ ْن تَضلُّوا بَ ْع َدهُ إِن ا ْعت‬
ُ َ‫ َكت‬، ‫ص ْمتُ ْم بِه‬
َ َ
«Мин үземнән соң сезнең арада сез аңа тотынсагыз
беркайчан да адашмаячак нәрсә калдырам, ул – Аллаһыِ ِ ِ
ның Китабы».388 ‫حابِ ِه‬
ْ َ‫ فَِإنَّهُ يَأْتِي يَ ْوَم الْقيَ َامة َشف ًيعا أل‬، ‫اقْ َرُؤوا الْ ُق ْرآ َن‬
َ‫ص‬
«Коръәнне укыгыз! Чөнки ул Кыямәт көнендә укучысына
шәфәгатьче булып киләчәк».
Мөэминнең сәламәтләнүе һәм кяфер белән монафыйкның авыруы.
174
Аллаһының Китабында мөэмин тән һәм җан авыруларыннан шифа таба. Ул Коръән укыган, аның турында
фикер йөрткән саен аның җаны сафлана, йөрәге шатлана.
Ә кяфер Коръәнне ишеткәч курка, җанын борчу биләп ала,
ул үлем килде дип уйлый. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ
ِ ِ ‫آن ما ُهو ِش َفاء ور ْحمةٌ لِل‬
ِ َ ‫ين َوال يَ ِزي ُد الظَّالِ ِم‬
 ‫ارا‬
ً‫س‬
ُ َ َ َ ٌ َ َ ‫ َونُنَ ِّز ُل م َن الْ ُق ْر‬
َ ‫ْم ْؤمن‬
َ ‫ين إالَّ َخ‬
«Без Коръәннән мөэминнәргә шифа һәм рәхмәт булган нәрсәләр иңдердек. Алар залимнәрнең хәсрәтләрен генә арттыра».389
Безгә кадәр яшәүчеләрнең берсе: «Коръән укырга
утыручыларның берсе дә шул ук хәлдә урыныннан тормый: ул яки нәрсәнедер таба, яки нәрсәнедер югалта», –
дип әйткән дә югарыда китерелгән аятьне укыган.
Җәннәт юлы
Хәдиснең ахырында Пәйгамбәр галәйһиссәләм төрле
кешеләргә караган аңлатмалар биргән. Бөтен кешеләр иртә һәм кичне каршы алалар, ләкин аларның хәле бертигез
түгел. Алар арасында төнен яки көнен Аллаһыга итәгать
итеп үткәрүчеләр бар. Мондый кешенең җаны һәм акылы
азат, ул ирекле фикер йөртә. Алар расында төн яки көнен
Аллаһыга итәгатьсезлек белән үткәрүчеләр дә бар. Андый
кеше үзен һәлакәткә илтә, җанын очсыз бәягә сата. Бу хәл
аның өчен дөньяда бәхетсезлеккә, Ахирәттә әсир булуга
илтә. Чөнки бу дөньяда ул үз дәртенең һәм теләкләренең
әсире булган, шайтанына һәм нәфесенә буйсынган. Аллаِ
ِ ‫ ُك ُّل الن‬
һының Илчесе әйткән: ‫سهُ فَ ُم ْعتِ ُق َها أ َْو ُموبُِق َها‬
َ ‫َّاس يَغْ ُدو فَ بَائ ٌع نَ ْف‬
«Бөтен кешеләр дә иртә белән үз эшләре буенча чыгып китәләр Үз нәфесен сатучы яки аны азат итә, яки һәлак итә».
Шулай итеп, һәр кеше нәфесен яки һәлак итәргә, яки
коткарырга омтыла. Аллаһыга итәгать итәргә омтылучы
җанын Аллаһыга сата һәм аны газаптан коткара. Аллаһыга
итәгатьсезлеккә омтылучы җанын башкаларга сата, аның
175
урынына бәхетсезлек ала, аны гөнаһлар упкынына ташлап,
газапка юлыктыра. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ٍ ‫ َونَ ْف‬
. ‫ورَها َوتَ ْق َو َاها‬
َ ‫ فَأَل َْه َم َها فُ ُج‬. ‫س َوَما َس َّو َاها‬
 ‫اها‬
َ ‫اب َم ْن َد َّس‬
َ ‫قَ ْد أَفْ لَ َح َم ْن َزَّك‬
َ ‫ َوقَ ْد َخ‬. ‫اها‬
«Җан белән һәм аны төзек иткән аңа гөнаһ һәм тәкъвалыкны өйрәткән Зат белән ант итәм. Нәфесен чистартучы уңышка ирешәчәк, аны яшергән һәлак булачак».390
Итәгать итү җанны чистарта һәм югары күтәрә. Ә
итәгатьсезлек аны яшерә һәм бастыра. Шуның нәтиҗәсендә ул түбәнлеккә төшә һәм җиргә күмелгәнгә тиң була.
Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ َّ ‫اس ِر‬
ِ
‫س ُه ْم َوأ َْهلِي ِه ْم‬
َ ‫ين الذ‬
َ ‫ قُ ْل إِ َّن الْ َخ‬
َ ‫ين َخس ُروا أَنْ ُف‬
ِ
 ‫ين‬
َ ِ‫يَ ْوَم ال ِْقيَ َام ِة أَال َذل‬
ُ ‫ك ُه َو الْ ُخ ْس َرا ُن ال ُْمب‬
«Әйт: «Дөреслектә, Кыямәт көнендә җаныннан һәм
гамәлләреннән мәхрум булучылар үзләрен хәсрәткә салдылар. Бу чыннан да ачык хәсрәт».391
Кабул булачак һәм котылуга илтәчәк шәһадәт
Җанын уттан коткару өчен мөэмин Аллаһыга мөрәҗәгать итә. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ َ َ‫من ق‬
ِ
‫ك‬
َ َ‫ك َوَمالئِ َكت‬
َ ‫ت أُ ْش ِه ُد َح َملَةَ َع ْر ِش‬
ُ ‫َصبَ ْح‬
ْ ‫ اللَّ ُه َّم إِنِّي أ‬: ‫صبِ ُح أ َْو يُ ْمسي‬
ْ ُ‫ين ي‬
َْ
َ ‫ال ح‬
ِ
َّ ‫ت َوأ‬
َ ُ‫َن ُم َح َّم ًدا َع ْب ُد َك َوَر ُسول‬
َ َّ‫ك أَن‬
َ ‫يع َخل ِْق‬
َ ْ‫ت اللَّهُ ال إِلَهَ إِالَّ أَن‬
َ ْ‫ك أَن‬
ُ‫ك أَ ْعتَ َق اللَّه‬
َ ‫َو َجم‬
ِ ‫ ومن قَالَها ثَالثًا أَ ْعت َق ثَالثَةَ أَرب‬، ‫ فَمن قَالَها م َّرتَي ِن أَ ْعت َق اللَّه نِص َفه‬، ‫رب عه ِمن النَّا ِر‬
، ‫اع ِه‬
َ
َ ْ ََ ُ ْ ُ َ ْ َ َ ْ َ
َْ
َ ُ َ ُْ
‫فَِإ ْن قَالَ َها أ َْربَ ًعا أَ ْعتَ َقهُ اللَّهُ ِم َن النَّا ِر‬
«Иртән яки кичен: «Әй Аллаһ, дөреслектә, мин бу иртәдә кичтә) Сине, Синең Гарешеңне күтәрүчеләрне, Синең фәрештәләреңне, Син яраткан барлык мәхлукларны
Синең Аллаһ булуыңа, Синнән башка илаһ булмавына,
Мөхәммәтнең Синең колың һәм пәйгамбәрең икәненә шаһит булырга чакырам» диючене Аллаһ – чирек өлеш, ике
тапкыр әйтүчене – яртылаш, өч тапкыр әйтүчене – дүрттән
176
өч өлеш, дүрт тапкыр әйтүчене тулысынча уттан коткарачак».392
Мондый шәһадәт кеше күңелендә Аллаһыдан курку,
Аңа итәгать итү теләге, итәгатьсезлектән курку уята. Бу
аның уттан читләшүенә, Аллаһының ризалыгына якынлашуга сәбәп була.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
‫ْف َم َّرةٍ فَ َق ِد‬
َ َ‫ َم ْن ق‬
َ ‫ ُس ْب َحا َن اللَّ ِه َوبِ َح ْم ِدهِ أَل‬: ‫َصبَ َح‬
ْ ‫ال إِذَا أ‬
ِ ‫ا ْشت رى نَ ْفسه ِمن اللَّ ِه وَكا َن ِمن‬
‫آخ ِر يَ ْوِم ِه َعتِي ًقا ِم َن النَّا ِر‬
ْ
َ َُ
ََ
َ
«Иртә белән меңәр мәртәбә: «Аллаһыга дан һәм мактау» дип әйтүчегә җанын Аллаһыдан сатып алган һәм ул
көн беткәч үзен уттан азат иткән».393
Аллаһыдан башка беркемгә дә җанны сатарга ярамый.
Дөреслектә, мөэминнең абруе зур, бәясе югары. Мәхлуклар арасында аның җанына тиешле бәяне бирүче булмаганга күрә, ул җанын Аллаһыдан башка беркемгә дә
сатмый. Чөнки Аллаһ белән бәндә арасындагы килешү инде әллә кайчан төзелгән. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِِ
َّ ‫س ُه ْم َوأ َْم َوالَ ُه ْم بِأ‬
 َ‫ْجنَّة‬
َ ‫َن لَ ُه ُم ال‬
َ ‫ إِ َّن اللَّهَ ا ْشتَ َرى م َن ال ُْم ْؤمن‬
َ ‫ين أَنْ ُف‬
«Дөеслектә, Аллаһ җәннәт вәгъдә итеп, мөэминнәрнең җаннарын һәм малларын сатып алды...»394
Шуңа күрә дә, әлеге кешеләр әҗерләрен тулысынча
алганчы, Аллаһыга ярарга тырышалар. Аның ачуын китерә торган нәрсәләрдән сакланалар. Андый кешеләрне бу
дөнья кызыктырмый, аның байлыклары алдамый, үлем
куркынычы гамәлдән туктатмый. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ ِ َ ‫َّاس من ي ْش ِري نَ ْفسهُ ابتِغَاء مر‬
ِ ‫وف بِال ِْعب‬
 ‫اد‬
َ ٌ ُ‫ضاة اللَّه َواللَّهُ َرء‬
َ ْ َ ِ ‫ َوم َن الن‬
َْ َ ْ َ
«Кешеләр арасында Аллаһының ризалыгын алырга
теләп җаннарын сатучылар бар. Аллаһ үз колларына карата мәрхәмәтле».395
ِ
ِِ
ٌ ‫ين ِر َج‬
‫اه ُدوا اللَّهَ َعلَْي ِه فَ ِم ْن ُه ْم‬
َ ‫ص َدقُوا َما َع‬
َ ‫ال‬
َ ‫ م َن ال ُْم ْؤمن‬
177
 ً‫ضى نَ ْحبَهُ َوِم ْن ُه ْم َم ْن يَ ْنتَ ِظ ُر َوَما بَ َّدلُوا تَ ْب ِديال‬
َ َ‫َم ْن ق‬
«Мөэминнәрнең арасында Аллаһыга биргән вәгъдәләренә тугры булучылар бар. Алар арасында вәгъдәләрен
үтәүчеләр дә, үз вәгъдәсенә хыянәт итмичә, көтеп торучылар да бар».396 «...вәгъдәләрен үтәүчеләр...» дигәне «дин
өчен һәлак булучылар» дип тә тәфсир ителә).
8. Әлеге хәдис нәрсәгә юнәлдерә.
1. Иман – сүз һәм гамәлдән гыйбарәт. Ул арта да, кими дә ала. Аны изге гамәлләр һәм Аллаһыга итәгать итү
арттыра, ә итәгатьсезлек һәм гөнаһлар киметә.
2. Гамәлләр Кыямәт көнендә үлчәнәчәк. Алар җиңел
һәм авыр була. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َ‫ان ثَِقيلَت‬
ِ ‫ان َعلَى اللِّس‬
ِ َ‫الرحم ِن َخ ِفي َفت‬
ِ ِ ِ ِ
‫ان‬
َ ْ َّ ‫ َكل َمتَان َحبيبَتَان إِلَى‬
َ
ِ ‫فِي ال ِْميز‬
ِ ‫ ُس ْب َحا َن اللَّ ِه ال َْع ِظ‬، ِ‫ ُس ْب َحا َن اللَّ ِه َوبِ َح ْم ِده‬: ‫ان‬
‫يم‬
َ
«Мәрхәмәтле яраткан ике сүз бар, алар тел өчен җиңел, ә Үлчәүдә авыр булачак. Ул сүзләр: «Аллаһыга дан
һәм Аңа мактау», «Бөек Аллаһыга дан».397
ٍ
ِ
ِ ‫ضع فِي ال ِْميز‬
‫خلُ ِق‬
ُ ْ‫ان أَثْ َق ُل ِم ْن ُح ْس ِن ال‬
َ
ُ َ ‫ َما م ْن َش ْيء يُو‬ «Үлчәүгә яхшы холыкка караганда да авыррак нәрсә салынмаячак».
3. Бөтен шартларын, фарызларын әдәпләрен үтәп
Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең үрнәгенә ияреп үз вакытында намаз укырга кирәк.
4. Төрле яхшы эшләргә мөмкин кадәр күп мал түгәргә, мохтаҗларның ихтияҗларын канәгатьләндерергә, толларга, ятимнәргә, ярлыларга матди ярдәм итәргә кирәк.
Әлеге садакалар Аллаһ ризалыгы өчен генә бирелергә тиеш.
5. Авырлыкларга, аеруча, дәгъват эшендә очраганнарына сабыр итәргә кирәк. Аллаһы Тәгалә әйткән:
 ‫ك‬
َ َ‫َصاب‬
ْ ‫ َو‬ «...сиңа ирешкән нәрсәләргә
َ ‫اصبِ ْر َعلَى َما أ‬
сабыр бул...»398  ‫الر ُس ِل‬
ُّ ‫صبَ َر أُولُوا ال َْع ْزِم ِم َن‬
ْ َ‫ ف‬ «Элеккеге
َ ‫اصبِ ْر َك َما‬
178
‫‪пәйгам-бәрләрнең тәвәккәлләре сабыр иткән кебек сабыр‬‬
‫‪бул»399‬‬
‫‪6. Коръән – мөселманнар өчен төп канун. Аны укыр‬‬‫‪га, мәгънәсен аңларга, ул кушканча гамәл кылырга кирәк.‬‬
‫‪7. Мөселман үз вакытын, гомерен дөрес итеп файда‬‬‫‪ланырга, Аллаһыга гыйбадәт кылырга, үзенә ике дөньяда‬‬
‫‪да файда бирә торган нәрсәләргә генә игътибар бирергә‬‬
‫‪тырыша.‬‬
‫‪Золымны тыю‬‬
‫ضي اللَّهُ َع ْنهُ ‪َ ،‬ع ِن النَّبِ ِّي ‪ ‬فِ‬
‫‪َ  23‬عن أَبِي َذ ٍّر ال ِ‬
‫يرِ‬
‫ِ‬
‫يما يَ ْر ِو ِيه َع ْن َربِِّه َع َّز‬
‫ر‬
‫ا‬
‫ف‬
‫ْغ‬
‫َ‬
‫ِّ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫َ َ‬
‫ال ‪ :‬يا ِعب ِ‬
‫ادي إِنِّي َح َّرْم ُ ُّ‬
‫ْم َعلَى نَ ْف ِسي َو َج َعلْتُهُ بَ ْي نَ ُك ْم ُم َح َّرًما‬
‫َو َج َّل أَنَّهُ قَ َ َ َ‬
‫ت الظل َ‬
‫فَال تَظَالَموا ‪ .‬يا ِعب ِ‬
‫ض ٌّ‬
‫استَ ْه ُدونِي أ َْه ِد ُك ْم ‪ .‬يَا‬
‫ادي ُكلُّ ُك ْم َ‬
‫ال إِالَّ َم ْن َه َديْ تُهُ ‪ ،‬فَ ْ‬
‫ُ َ َ‬
‫ادي ُكلُّ ُكم جائِع إِالَّ من أَطْعمتُهُ ‪ ،‬فَاستَط ِْعمونِي أُط ِْعم ُكم ‪ .‬يا ِعب ِ‬
‫ِعب ِ‬
‫ادي ُكلُّ ُك ْم‬
‫ْ‬
‫ٌ‬
‫َ ْ َْ‬
‫ْ ْ َ َ‬
‫ْ َ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫َعا ٍر إِالَّ من َكسوتُهُ ‪ ،‬فَاستَ ْكسونِي أَ ْك ِس ُكم ‪ .‬يا ِعب ِ‬
‫ادي إِنَّ ُك ْم تُ ْخ ِطئُو َن بِاللَّْي ِل‬
‫ْ َ َ‬
‫َ ْ َْ‬
‫ْ ُ‬
‫والنَّها ِر ؛ وأَنَا أَ ْغ ِ‬
‫الذنُوب ج ِميعا ‪ ،‬فَاستَ ْغ ِفرونِي أَ ْغ ِفر لَ ُكم ‪ .‬يا ِعب ِ‬
‫ُّ‬
‫ادي إِنَّ ُك ْم‬
‫ر‬
‫ف‬
‫ْ‬
‫ً‬
‫َ‬
‫ْ ْ َ َ‬
‫َ‬
‫َ َ َ‬
‫ُ‬
‫ُ‬
‫ض ُّرونِي ‪ ،‬ولَن تَ ب لُغُوا نَ ْف ِعي فَ تَ ْن َفعونِي ‪ .‬يا ِعب ِ‬
‫ادي لَو أ َّ‬
‫َن‬
‫ض ِّري فَتَ ُ‬
‫لَ ْن تَ ْب لُغُوا َ‬
‫َ ْ ْ‬
‫ُ‬
‫َ َ‬
‫ِ ِ‬
‫أ ََّولَ ُكم و ِ‬
‫آخرُك ْم َوإِنْ َس ُك ْم َو ِجنَّ ُك ْم َكانُوا َعلَى أَتْ َقى قَ ل ِ‬
‫اد‬
‫ْب َر ُج ٍل َواح ٍد م ْن ُك ْم َما َز َ‬
‫َْ َ‬
‫َن أ ََّولَ ُكم و ِ‬
‫ك فِي مل ِ‬
‫ْكي َشيئًا ‪ .‬يا ِعب ِ‬
‫ادي لَو أ َّ‬
‫آخ َرُك ْم َوإِنْ َس ُك ْم َو ِجنَّ ُك ْم َكانُوا‬
‫َذلِ َ‬
‫ْ َ َ‬
‫ُ‬
‫ْ َ‬
‫ْب و ِ‬
‫اح ٍد ِم ْن ُكم ما نَ َق ِ‬
‫ك ِمن مل ِ‬
‫ْكي َشيئًا ‪ .‬يا ِعب ِ‬
‫ادي لَ ْو أ َّ‬
‫َن‬
‫ْ َ َ‬
‫ص َذل َ ْ ُ‬
‫َْ‬
‫َ‬
‫َعلَى أَفْ َج ِر قَ ل ِ َ‬
‫يد و ِ‬
‫أ ََّولَ ُكم و ِ‬
‫آخرُكم وإِنْس ُكم و ِجنَّ ُكم قَاموا فِي ص ِع ٍ‬
‫اح ٍد ‪ ،‬فَ َسأَلُونِي ‪،‬‬
‫َ‬
‫ْ َ َ ْ َ َ ْ َ ْ ُ‬
‫َ‬
‫ِ‬
‫اح ٍد مسأَلَتَهُ ما نَ َقص َذلِ َ ِ ِ ِ‬
‫ط‬
‫ص ال ِْم ْخيَ ُ‬
‫فَأَ ْع َ‬
‫ط َِيْ ُ‬
‫ت ُك َّل َو َ ْ َ‬
‫ك م َّما ع ْندي إِالَّ َك َما يَ ْن ُق ُ‬
‫َ‬
‫‪179‬‬
ِ
ِ
ِ ِ
ِ ‫ُح‬
، ‫اها‬
َ َّ‫ص َيها لَ ُك ْم ثُ َّم أ َُوفِّي ُك ْم إِي‬
ْ ‫ يَا عبَادي إِنَّ َما ه َي أَ ْع َمالُ ُك ْم أ‬. ‫إِ َذا أُ ْدخ َل الْبَ ْح َر‬
ِ‫ ومن وج َد غَي ر َذل‬، ‫فَمن وج َد َخي را فَ لْيحم ِد اللَّه‬
ِ‫وم َّن إ‬
َّ
ُ‫سه‬
‫ف‬
‫ن‬
‫ال‬
‫ل‬
‫ي‬
‫ال‬
‫ف‬
‫ك‬
ُ
ْ
َ
َ
َ
َ
َ
َ ْ َ َ ْ ََ َ َ ْ َ ً ْ َ َ ْ َ
َ
Әбү Зәр Гыйфәри сүзләре буенча, Пәйгамбәр галәйһиссәләм Аллаһының түбәндәге сүзләрен тапшырган: «Әй
колларым, Мин Үземәдә дә, сезнең арада да гаделсезлекне
тыйдым. Шулай булгач, бер-берегезгә золым кылмагыз!
Әй колларым, Мин туры юлга керткәннәрдән кала, сез барыгыз да адашкан идегез. Шулай булгач, Миннән туры
юлга кертүне сорагыз, Мин сезне шунда юнәлдерермен!
Әй колларым, Мин тукланнарганнан кала, барыгыз да ач
булачаксыз. Миннән тукландыруны сорагыз, Мин сезне
тукландырачакмын! Әй колларым, Мин киендергәннән кала, сез барыгыз да ялангач булачаксыз, Мин сезне киендерермен! Әй колларым, чынлыкта сез төнен һәм көнен гөнаһ кыласыз, ә Мин гөнаһларны гафу итәм. Миннән гафу
итүне сорагыз! Мин гафу итәрмен! Әй колларым, сез беркайчан да Миңа зарар да, файда да китерә алмыйсыз! Әй
колларым, әгәр сезнең беренчеләрегез дә, соңгыларыгыз
да, кешеләр дә, җеннәр дә сезнең иң тәкъвагызның Мөхәммәт галәйһиссәләм) йөрәге кебек тәкъва булса, бу Мин
ия булган нәрсәгә бернәрсә дә өстәмәс иде! Әй колларым,
әгәр сезнең беренчеләрегез дә, соңгыларыгыз да, кешеләр
дә, җеннәр дә сезнең иң бозыгыгызның Иблис) йөрәге кебек бозык булса, бу Мин ия булган нәрсәдән бернәрсәне
дә киметмәс иде! Әй колларым, әгәр сезнең беренчеләрегез дә, соңгыларыгыз да, кешеләр дә, җеннәр дә бер урынга басып, Миннән берәр нәрсә сорасалар, Мин һәрберсенә
ул сораган нәрсәне бирсәм дә, диңгезгә төшерелгән инә
диңгезнең суын күпмегә киметмәсә, бу Миндә булганны
шул кадәргә киметер иде! Әй колларым, дөреслектә, бу
сезнең Мин хисаплыйсы эшләрегез, аннары Мин сезгә
аның өчен җитәрлек әҗер бирәм. Нигъмәткә ирешүче Ал180
лаһыны мактасын, бүтән нәрсәгә ирешүче үзеннән башка
кешене гаепләмәсен!»400
Хәдиснең әһәмияте
Әлеге кодси хәдис Исламның бөтен нигезләрен, тармакларын, әхлак кануннарын үз эченә ала. Бу хәдисне тапшыручы барлык кешеләр дә Димәшкъта яшәгәннәр. Әхмәт бине Хәнбәл: «Шамда яшәүчеләр өчен бу хәдистән дә
күркәмрәк хәдис юк», – дигән.
Хәдисне аңлау
1. Кодси хәдиснең билгеләмәсе.
Аллаһының сүзләрен үз эченә алган Пәйгамбәребезгә
кайчакта Җәбраил галәйһиссәләм аркылы, кайчакта вәхи
белән тапшырылып, ул үзе теләгән сүзләр белән сөйләгән
хәдис «кодси хәдис» дип атала. Ул башка хәдисләрдән
Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең Раббысының сүзләрен риваять кылуы белән аерылып тора.
Әлеге билгеләмәдән күренгәнчә, «кодси хәдис» Коръән Кәримнән күп нәрсә белән аерылып тора:
а) Кодси хәдистән аермалы буларак Коръәннең язылу
рәвешенә дә, мәгънәсенә дә ирешеп булмый.
б) Эчендә Коръән укылган намаз дөрес булачак, ә хәдис кодси укылганы дөрес булмаячак
в) Коръәнне танымаучы бәндә кяфер, ә кодси хәдиснең берәрсен танымаучы – фәсикъ бозык) була.
г) Коръәннең рәвеше дә, сүзләре дә Аллаһыдан. Ә
кодси хәдиснең сүзләре Пәйгамбәр галәйһиссәләмнән,
мәгънәсе Аллаһыдан.
д) Коръәнгә госел-тәһарәтле кешеләр генә кагыла ала,
ә кодси хәдискә карата мондый шарт юк.
г) Коръәннең мәгънәсен генә тапшырырга ярамый, ә
кодси хәдиснең ярый.
ж) Тәһарәтсез кешегә Коръәнне укырга да, үзе белән
йөртергә дә ярамый, ә кодси хәдисне – ярый.
181
з) Коръәннән бер генә хәреф укыган өчен дә ун изгелек кылган әҗер языла. Ә кодси хәдисне укыган өчен генә
әҗер бирелми.
Кодси хәдисләр йөздән артык исәпләнә.
2. Аллаһ Үзенә гаделсезлекне тыйган.
Әлеге хәдистән ачык күренгәнчә, Аллаһы Тәгалә Үзенә бәндәләренә карата гаделсез булуны тыйган.
ِ ِ‫ وما أَنَا بِظَالٍَّم لِلْعب‬ «Мин Үз
Аллаһы Тәгалә янә әйткән:  ‫يد‬
َ
ََ
ِ
َّ ِ
колларыма золым итүче түгел».401  ‫َّاس َش ْيئًا‬
َ ‫ إ َّن اللهَ ال يَظْل ُم الن‬
«Дөреслектә, Аллаһ кешеләргә карата бер эштә дә гаделсез түгел».402  ٍ‫ال ذَ َّرة‬
َ ‫ إِ َّن اللَّهَ ال يَظْلِ ُم ِمثْ َق‬ «Дөреслектә, Аллаһ
беркемне дә тузан бөртеге кадәр дә рәнҗетми».403
3. Бәндәләргә гаделсезлек күрсәтүне тыю.
Аллаһы Тәгалә бәндәләренә бер-берсенә карата гаделсез булуны тыйган. Гаделсезлек ике төрле була:
Беренчесе: җанның үз-үзенә карата гаделсезлеге.
Аның иң бөек чагылышы – күпаллалык ширек). Аллаһы
ِ ‫الشر َك لَظُل‬
Тәгалә әйткән:  ‫يم‬
ٌ ‫ْم َعظ‬
ٌ
ْ ِّ ‫ إِ َّن‬ «... дөреслектә, ширек –
иң зур гаделсезлек!»404
Ширек китерүче кеше мәхлукны Аллаһ дәрәҗәсенә
күтәрә, аңа Аллаһ белән беррәттән гыйбадәт кыла.
Ширеккә караган гаделсезлектән соң икенче урында
итәгатьсезлек, кечкенә һәм зур гөнаһлар кылу тора. Чөнки
бу – җанга караган гаделсезлек, ул аны ике дөньяда да җәзага һәм һәлакәткә илтә.
Икенчесе: башкаларга карата гаделсезлек күрсәтү.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм күп хәдисендә гаделсезлекнең
тыелган булуы турында сөйли һәм кешеләрне моның белән кисәтә. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ُّ
ِ
‫ام ِة‬
ٌ ‫ْم ظُلُ َم‬
َ َ‫ات يَ ْوَم الْقي‬
َ ‫إ َّن الظل‬ «Дөреслектә, гаделсезлек
Кыямәт көнендә куе караңгылык булачак».405
182
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ُ‫إِ َّن اللَّهَ لَيُ ْملِي لِلظَّالِ ِم َحتَّى إِذَا أَ َخ َذهُ لَ ْم يُ ْفلِ ْته‬
«Аллаһы Тәгалә гаделсез кешенең вакытын кичектереп тора, әмма Ул аны эләктереп алганнан соң бүтән җибәрми», – дигән дә түбәндәге аятьне укыган:
ِ
ِ ِ
 ‫يم َش ِدي ٌد‬
َ ِّ‫ك أَ ْخ ُذ َرب‬
َ ِ‫ َوَك َذل‬
ٌ ‫ك إِذَا أَ َخ َذ الْ ُق َرى َوه َي ظَال َمةٌ إِ َّن أَ ْخ َذهُ أَل‬
«Раббыңның гаделсезлек күрсәткән авыл кешеләренә
газабы шундый. Дөреслектә, Аллаһының тотуы газаплы
һәм каты!»406
Һичшиксез, Исламның төп максаты – кешеләр арасында гаделлек урнаштыру. Идарә итү эше гаделлеккә нигезләнергә тиеш. Гаделсезлек халыклар таркалуның, мәдәниятләр җимерелүнең сәбәбе була. Инде Аллаһының газабына дучар итүе турында әйтеп торасы да юк.
4. Аллаһыга ихтыяҗ.
Файда алу һәм зарарлы нәрсәләрдән саклану өчен бөтен кешеләр дә Аллаһыга мохтаҗ. Алар шулай ук Аның
һидаятенә, дөньяда ризык бирүенә, Ахирәттә гафу итүенә
ихтыяҗ кичерәләр. Бәндәнең хакыйкый халәте өч рәвештә
чагыла:
1. Аллаһыга дога кылуда. Чөнки Аллаһы Тәгалә бәндәләр Үзенә мохтаҗлыкларын таныганны, ике дөнья хаҗәтләрен, шул исәптән ашау-эчү, кием-салым, һидәят һәм
гафу сораганны ярата.
2. Һидәятне сорауда.
3. Аллаһыга тулысынча буйсынуда. Бу Ул тыйганнан
тыелуда, Ул боерганны үтәүдә чагыла.
Аллаһының рәхмәтенең киңлеге
ِ ‫َن نَاسا‬
ِ
ِ ‫اب ر ُس‬
ِ
ِ
‫ قَالُوا‬،  ‫ول اللَّ ِه‬
‫ح‬
‫َص‬
‫أ‬
‫ن‬
‫م‬
ْ
َ َ ْ ً َّ ‫ َع ْن أَبي َذ ٍّر َرض َي اللَّهُ َع ْنهُ أ‬ 24
ِ َّ َ ‫ يا رس‬:  ‫لِلنَّبِ ِّي‬
ُّ ‫ب أ َْه ُل‬
، ‫صلِّي‬
َ ُ‫صلُّو َن َك َما ن‬
َ ُ‫ ي‬، ‫ُجوِر‬
ُ ‫الدثُوِر بِاأل‬
َُ َ
َ ‫ َذ َه‬، ‫ول الله‬
183
ِ ‫ض‬
‫س قَ ْد َج َع َل‬
َ َ‫ ق‬. ‫ول أ َْم َوالِ ِه ْم‬
ُ ‫ص َّدقُو َن بُِف‬
َ َ‫ َويَت‬، ‫وم‬
ُ َ‫ومو َن َك َما ن‬
ُ َ‫َوي‬
ُ ‫ص‬
ُ‫ص‬
َ ‫ أ ََولَْي‬ : ‫ال‬
ٍ
ٍ ِ‫اللَّهُ لَ ُكم ما تَص َّدقُو َن ؟ إِ َّن لَ ُكم بِ ُك ِّل تَسب‬
، ٌ‫ص َدقَة‬
َ َ ْ
َ ‫ َوُك ِّل تَ ْكبِ َيرة‬، ٌ‫ص َدقَة‬
َ ‫يحة‬
َ ْ
ْ
ِ
ٍ ِ
ٍ ِ
‫ َونَ ْه ٍي َع ِن‬، ٌ‫ص َدقَة‬
َ ‫ َوأ َْم ٍر بِال َْم ْع ُروف‬، ٌ‫ص َدقَة‬
َ ‫ َوُك ِّل تَ ْهليلَة‬، ٌ‫ص َدقَة‬
َ ‫َوُك ِّل تَ ْحمي َدة‬
ِ
ِ ِ َ ‫ يا رس‬: ‫ قَالُوا‬. ٌ‫ض ِع أَح ِد ُكم ص َدقَة‬
‫َح ُدنَا‬
َ ْ َ ْ ُ‫ َوفي ب‬، ٌ‫ص َدقَة‬
َ ‫ال ُْم ْن َك ِر‬
َ ‫ أَيَأْتي أ‬، ‫ول اللَّه‬
َُ َ
ِ
‫ أَ َكا َن َعلَْي ِه ِوْزٌر‬، ‫ض َع َها فِي َح َر ٍام‬
َ َ‫َج ٌر ؟ ق‬
َ ‫ أ ََرأَيْ تُ ْم لَ ْو َو‬: ‫ال‬
ْ ‫َش ْه َوتَهُ َويَ ُكو ُن لَهُ ف َيها أ‬
ِ
ِ َ ‫ك إِ َذا و‬
ِ ‫ْح‬
‫َج ٌر‬
ْ ‫الل َكا َن لَهُ أ‬
َ ‫ض َع َها في ال‬
َ َ ‫؟ فَ َك َذل‬
Әбү Зәр разыяллаһү ганһү сүзләрен риваять кылулары буенча бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм янына сәхабәләрнең бер төркеме килгән дә: «Әй Аллаһының Илчесе, байлар безнең кебек намаз укысалар да, ураза тотсалар
да, малларының артыгыннан садака биргәнгә күрә, бөтен
әҗерләрне алалар», – дигән. Пәйгамбәр галәйһиссәләм:
«Аллаһ сезнең өчен садака итеп таратырлык нәрсәне әзерләмәгәнмени? Дөреслектә, һәр данлау, һәр бөекләү, һәр
мактау, һәр «Аллаһыдан башка илаһ башка илаһ юк» дигән сүз, яхшыга өндәү, начардан тыю, хәтта җенси мөнәсәбәткә керүегез дә сезнең өчен садака була», – дип җавап
биргән. Кешеләр: «Әй Аллаһының Илчесе, безнең берәребез үзенең теләген канәгатьләндерсә, моның өчен әҗер
аламыни?!» – дип сораганнар. Пәйгамбәр галәйһиссәләм:
«Әйтегезче, берәрегез үзенең теләген хәрам юл белән канәгатьләндерсә, җәзаланыр идеме? Шулай ук ул теләгәнен
хәләл юл белән канәгатьләндергән өчен әҗер алачак», –
дигән.407
Хәдиснең әһәмияте
«Кырык» исемле китапка үзенең шәрехендә Ибне Һәҗәр Хәйтами болай дип яза: «Бу – бөек хәдис. Чөнки ул
диннең кыймәтле нигезләрен үз эченә ала».
Хәдисне аңлау
184
ِ‫ وفِي ذَل‬ «...
ِ‫س الْمتَ نَاف‬
ِ
Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫سو َن‬
‫ف‬
‫ا‬
‫ن‬
‫ت‬
‫ْي‬
‫ل‬
‫ف‬
‫ك‬
َ
َ
َ
َ
َ
َ
ُ
َ
ُ
ярышучылар моңа омтылуда ярышсыннар».408
Изгелеккә ирешүдә һәм изге гамәлләр кылуда ярышу
рөхсәт ителгән һәм файдалы эш санала. Мөселман моңа
омтылырга тиеш.
Әлеге хәдистә хәйрия эшләре белән шөгыльләнү, садака бирү мөмкинлеге булмаган сәхабәләр турында сүз бара. Алар Пәйгамбәрнең ‫الص َدقَةُ بُ ْرَها ٌن‬
َّ  «Садака – дәлил ул»
дигән һәм башка хәдисләрен ишеткәннәр. Киңлеге күкләр
һәм җиргә тигез булган җәннәткә керү өчен алар да садака
бирергә теләгәннәр. Алар бай иптәшләренең тау-тау малларны Аллаһ юлына сарыф итүен күргәннәр, үзләренең дә
алар хисабыннан буласы килгән. Ул кешеләрнең байлыкка
омтылу өчен яки хөсетлек сәбәпле түгел, ә Аллаһыга якынаю өчен бай буласы килгән. Шул сәбәпле алар Пәйгамбәр янына килеп, садака итеп бирергә маллары юк икәнен
ُّ ‫ب أ َْه ُل‬
сөйләгәннәр. Алар: ‫الدثُوِر بِاألُ ُجوِر‬
َ ‫« ذَ َه‬Әй Аллаһының Илчесе, байлар бөтен әҗерне алалар», – дигәннәр. Ягъни,
«Бер төрле намаз укысак та, ураза тотсак та, алар садака
таратканга, ә безнең таратырга бернәрсәбез дә булмаганга
күрә, безгә бернинди әҗер дә булмый» дияргә теләгәннәр.
1. Бөек хикмәт һәм игелекнең киң капкалары.
Аллаһының Илчесе әлеге кешеләрнең Раббылары каршында югары урын алырга теләүләрен аңлый. Шуңа күрә,
аларның җаннарын Аллаһ биргән хикмәт ярдәмендә дәвалый. Ул аларны шатландыра һәм нигъмәтнең капкалары
киң икәнен, садака әҗеренә тигез гамәлләр барлыгын аңлата. Мондый гамәлләр кылучының хәле садака бирүченекенә тигез, ә кайчакта артыграк та әле. Аллаһ әйткән: 
َّ ُ ِّ‫ال يُ َكل‬ «Аллаһ җанга ул булдыра ала тор‫سا إِالَّ ُو ْس َع َها‬
ً ‫ف اللهُ نَ ْف‬
185
َّ ُ ِّ‫ ال يُ َكل‬ «Аллаһ
ган нәрсәне генә йөкли».409  ‫اها‬
َ َ‫سا إِالَّ َما آت‬
ً ‫ف اللهُ نَ ْف‬
беркемгә дә Үзе бүләк иткәннән күбрәкне йөкләми».410
Пәйгамбәр галәйһиссәләм ул кешеләрдән болай дип
сорый: ‫ص َّدقُو َن‬
َ َ‫س قَ ْد َج َع َل اللَّهُ لَ ُك ْم َما ت‬
َ ‫أ ََولَْي‬ «Аллаһ сезгә садака
итеп таратырлык нәрсәне әзерләмәгәнмени?»
Чыннан да, кеше бирә ала торган садака төрләре бик
күп. Мәсәлән – гаиләне тәэмин итү яки матди чыгымнар
белән бәйле булмаган садака.
2. Аллаһыны искә алу – җан өчен иң яхшы садака.
Әгәр сезгә байлык бирелмәгән икән, Аллаһы Тәгаләне данлагыз, бөекләгез, мактагыз, «Аллаһыдан башка илаһ
юк» дип әйтегез. Әлеге гыйбарәләрнең әҗере садака әҗеренә тигез булачак. Моннан да зуррак нинди әҗер булырга
мөмкин. Аллаһы Тәгалә әйткән:
 ً‫ك ثَ َوابًا َو َخ ْي ٌر أ ََمال‬
َّ ‫ات‬
َ ِّ‫ات َخ ْي ٌر ِع ْن َد َرب‬
ُ ‫الصالِ َح‬
ُ َ‫ َوالْبَاقِي‬
«... ләкин нәтиҗәләре мәңгелек булган изге гамәлләр
Раббың алдында әҗере белән яхшырак һәм аларга өметләнү әйбәтрәк».411
 ‫ َولَ ِذ ْك ُر اللَّ ِه أَ ْكبَ ُر‬ «Аллаһыны искә алу – иң әһәмиятлесе».412 Ягъни, Аллаһыны искә алган өчен иң зур әҗер биреләчәк. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ِ ِ ٍ َ ‫ما ِمن ي وٍم وال لَي لَ ٍة وال س‬
‫ص َدقَةٌ يَ ُم ُّن بِ َها َعلَى َم ْن‬
َ ‫اعة إِالَّ للَّه ف‬
َ ‫يها‬
َ َ ْ َ َْ ْ َ
ِ ‫شاء ِمن ِعب‬
ُ‫ َوَما َم َّن اللَّهُ تَ َعالَى َعلَى َع ْب ِدهِ ِمثْ َل أَ ْن يُ ْل ِه َمهُ ِذ ْك َره‬، ِ‫اده‬
َ ْ ُ َ َ‫ي‬
«Аллаһ Үзенең теләгән бәндәсенә садака бирмәгән
көн, төн яки сәгать юк. Аллаһ Үзенең бәндәсенә Үзен искә
алуның кирәклеген сеңдерүдән дә кыйммәтлерәк бүләк
бирмәгән».413
Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләмнән: «Кыямәт көнендә Аллаһ алдында кайсы бәндәләр иң лаеклы булачакَّ ‫الذاكِ ُرو َن اللَّهَ َكثِ ًيرا َو‬
َّ 
лар дип сораганнар. Ул әйткән: ‫ات‬
ُ ‫الذاكِ َر‬
«Аллаһыны еш искә алучы ирләр һәм хатыннар».414
186
3. Изгелеккә чакыру – җәмгыятькә карата садака.
Шулай ук, яхшылыкка өндәү, начарлыктан тыюны изгелеккә чакыру дип әйтергә була. Әлеге капкалар киң итеп
ачылган. Бу фарыз кифаяны үтәү садака бирүдән азрак
әҗерле түгел, хәтта күбрәк тә. Аллаһының Илчесе галәйٍ
һиссәләм әйткән: ٌ‫ص َدقَة‬
َ ‫ ُك ُّل َم ْع ُروف‬ «Шәригать яхшы дип
тапкан бөтен нәрсә – садака».415
Башкача була да алмый. Чөнки яхшылыкка өндәү, начарлыктан тыю сәбәпле әлеге өммәт кешеләргә тәкъдим
ителгән иң яхшы өммәт булган. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ
ِ َّ‫ت لِلن‬
 ‫ْم ْن َك ِر َوتُ ْؤِمنُو َن بِاللَّ ِه‬
ْ ‫ ُك ْنتُ ْم َخ ْي َر أ َُّم ٍة أُ ْخ ِر َج‬
ُ ‫اس تَأ ُْم ُرو َن بال َْم ْع ُروف َوتَ ْن َه ْو َن َع ِن ال‬
«Сез дөньяга килгән иң яхшы өммәт буддыгыз. Чөнки
сез яхшылыкка чакырасыз, начарлыктан тыясыз һәм Аллаһыга ышанасыз».416
4. Аллаһының рәхмәтенең киңлеге.
Ниятләр эчкерсез, максатлар дөрес булса, Аллаһ сезгә
һәр көне һәм һәр төнне ала торган әҗер билгеләгән. Аллаِِ
һының Илчесе әйткән: ٌ‫ص َدقَة‬
َّ ُ‫نَ َف َقة‬ «Кешенең
َ ‫الر ُج ِل َعلَى أ َْهله‬
гаиләсенә тоткан малы садака».417
‫ت تُ ْن ِف ُق نَ َف َقةً تَ ْبتَ ِغي بِ َها َو ْجهَ اللَّ ِه إِالَّ أ ُِج ْرت‬
َ ‫ َولَ ْس‬
‫ك‬
َ ِ‫ َحتَّى اللُّ ْق َمةَ تَ ْج َعلُ َها فِي فِي ْام َرأَت‬، ‫َِ بِ َها‬
«Син Аллаһ ризалыгы өчен нәрсә генә сарыф итсәң
дә, һичшиксез аның өчен әҗер алачаксың. Шул исәптән,
хатының авызына салган ризык кисәге өчен дә».418
Һәр кеше үзен һәм хатынын хәрам эш кылудан саклау
өчен аның белән якынлык кыла. Моннан тыш, кеше бары
тик үзенең теләген канәгатьләндерәм дип кенә уйласа да,
аңа бу эше өчен әҗер әзерләнгән. Әмма аның нияте дөрес
булырга һәм ул Аллаһ тыйган нәрсәләрдән ерак булырга
тиеш.
5. Гамәлләр ният белән генә билгеләнәләр.
187
Аллаһының мөселманга күрсәткән бөек рәхмәте ярдәмендә кешенең гамәлләре изге ният сәбәпле гыйбадәт әверелә. Мәсәлән, ул тән сәламәтлеген саклау өчен хәләл
нәрсә ошаса, эчсә, бу гыйбадәт була. Моның өчен әҗер
билгеләнгән. Аеруча бу эш алдыннан «Аллаһының исеме
белән» дип әйтсә, Аны мактаса, данласа, шөкер итсә.
Кеше хатыны белән якынлык кылганда зинадан саклану, изге бала табу кебек яхшы максатларны күз алдында
тотса, бу гыйбадәт кебек язылачак. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
َّ ‫لَ ْو أ‬
‫ اللَّ ُه َّم َجن ِّْب نَا‬، ‫ بِ ْس ِم اللَّ ِه‬: ‫ال‬
َ َ‫َح َد ُك ْم إِذَا أَتَى أ َْهلَهُ ق‬
َ ‫َن أ‬
ِ ‫ فَ ُق‬، ‫الش ْيطَا َن ما رَزقْ تَ نَا‬
ِ ‫الش ْيطَا َن َو َجن‬
َّ ‫ِّب‬
َّ
ُ‫ض َّره‬
ُ َ‫ض َي بَ ْي نَ ُه َما َولَ ٌد لَ ْم ي‬
َ َ
«Берәрегез хатыны белән якынлык кылганда: «Аллаһ
исеме белән. Әй Аллаһ, безне шайтаннан сакла, Син безгә
биргән нәрсәне дә шайтаннан сакла», – дип әйтсә һәм
аларга бала табу насыйп булса, шайтан аңа зарар китерми».419
Моннан тыш, Аллаһ тыйганнан сакланучы кешенең
әҗере арта һәм үсә. Аларны сыйфатлап, Аллаһы Тәгалә
ِ
ِ َّ
ِ
әйткән:  ‫ص ًّما َوعُ ْميَانًا‬
ُ ‫ين إِ َذا ذُِّك ُروا بِآيَات َربِّ ِه ْم لَ ْم يَخ ُّروا َعلَْي َها‬
َ ‫ َوالذ‬ «...
Раббыларының аятьләрен ишетсәләр чукрак һәм сукыр кебек йөзтүбән ятмыйлар».420
ِ َّ ِ
‫ت قُلُوبُ ُه ْم َوإِ َذا‬
ْ َ‫ين إِ َذا ذُكِ َر اللَّهُ َو ِجل‬
َ ‫ إِنَّ َما ال ُْم ْؤمنُو َن الذ‬
 ‫يمانًا َو َعلَى َربِّ ِه ْم يَتَ َوَّكلُو َن‬
ْ َ‫تُلِي‬
َ ‫ت َعلَْي ِه ْم آياتُهُ َز‬
َ ِ‫ادتْ ُه ْم إ‬
«Мөэминнәр – Аллаһыны искә алганда йөрәкләре
куркучылар. Коръән аятьләре укылганда бу аларга иман
өсти. Алар Раббыларына тәвәккәл кылалар».421
6. Изгелекнең капкалары күп төрле.
Изгелекнең капкалары һәм садаканың төрләре әлеге
хәдистә искә алганнары белән генә чикләнми. Моннан
тыш, мөселман шөгыльләнә алган һәм садака әҗере кебек
188
үк әҗерле булган гамәлләр бар. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ٍ‫س اب ِن آدم إِالَّ علَي ها صدقَةٌ فِي ُكل ي و‬
ِ ‫لَيس‬
ِ‫ ق‬، ‫الشمس‬
ِ ِ‫ت ف‬
ِ
َّ
‫ يَا‬: ‫يل‬
‫يه‬
‫ع‬
‫ل‬
‫ط‬
‫م‬
‫ف‬
‫ن‬
‫ن‬
‫م‬
َ
َ
ْ
َ
ْ
ِّ
َ
َ
َ
َ
ْ
ْ
َ
َ
َ
ْ
ْ
َ
ْ
َ
ُ
َ ْ
ِ ِ َ ‫رس‬
ِ
‫َّسبِي ُح‬
َ ‫ص َّد ُق بِ َها ؟ فَ َق‬
َ َ‫ص َدقَةٌ نَت‬
َ ‫ م ْن أَيْ َن لَنَا‬، ‫ول اللَّه‬
َ ‫ إِ َّن أَبْ َو‬: ‫ال‬
َُ
ْ ‫ الت‬: ٌ‫اب الْ َخ ْي ِر لَ َكث َيرة‬
ِ ‫َّهلِيل واألَمر بِالْمعر‬
ِ ْ ‫والت‬
ِ
‫ط األَ َذى َع ِن الطَّ ِر ِيق‬
ُ ‫َّه ُي َع ِن ال ُْم ْن َك ِر َوتُ ِمي‬
ْ ‫وف َوالن‬
َ
ُ ْ َ ُ ْ َ ُ ْ ‫َّحمي ُد َوالتَّ ْكب ُير َوالت‬
ِ
ِ
ِ
‫ك َم َع‬
َ ‫اجتِ ِه َوتَ ْس َعى بِ ِش َّد ِة َساقَ ْي‬
َ ‫َوتُ ْسم ُع األ‬
َ ‫َص َّم َوتَ ْهدي األَ ْع َمى َوتَ ُد ُّل ال ُْم ْستَد َّل َعلَى َح‬
ِ
ِ ‫ك مع الض‬
ِ
ِ ‫ان الْمستَ ِغ‬
ِ ‫َّع‬
‫ك َعلَى‬
َ ‫ص َدقَةٌ ِم ْن‬
َ ‫يث َوتَ ْح ِم ُل بِ ِش َّدة ِذ َر‬
َ ُ‫ فَ َه َذا ُكلُّه‬، ‫يف‬
َ َ َ ‫اع ْي‬
ْ ُ ‫اللَّ ْه َف‬
‫ك‬
َ ‫نَ ْف ِس‬
«Кояш чыккан һәр көнне садака тиеш булмаган бер
генә җан да юк». Кешеләр: «Әй Аллаһының Илчесе, без
бирәчәк садаканы каян алыйк?» – дип сораганнар. Ул:
«Изгелекнең капкалары күп төрле: Аллаһыны данлау, Аны
мактау, Аны бөекләү, «Аллаһыдан башка илаһ юк» дигән
сүзләрне әйтү, яхшылыкка өндәү, начарлыктан тыю, юлдан кешеләргә зарарлы нәрсәләрне алу, чукракка әйтелгән
сүзне аңлату, сукырны юлга чыгару, күрсәтмә сораучыга
ул мохтаҗ булган нәрсәгә күрсәтү, ярдәм сораучы борчулы кеше янына бару, көчсез кешегә ярдәм итү – болар барысы да синнән үзең өчен булган садака».422
ِ ‫ف َش َّر َك َع ِن الن‬
ُّ ‫تَ ُك‬ «Кешеләргә зарар китерүٌ‫ص َدقَة‬
َ ‫َّاس فَِإنَّ َها‬
не туктат, бу садака булачак».423
ِ ‫ك ِمن َدلْ ِو َك فِي َدلْ ِو أ‬
ِ ‫ك فِي وج ِه أ‬
‫ك‬
ُّ َ‫تَب‬
َ َ‫يك ل‬
َ ‫َخ‬
َ َ‫يك ل‬
َ ‫َخ‬
ْ َ َ ‫س َم‬
َ ‫ك‬
ْ َ ُ‫ َوإِفْ َراغ‬، ٌ‫ص َدقَة‬
ٌ‫ص َدقَة‬
َ
«Кардәшеңә елмаюың садака була, үз чиләгеңнән кардәшең чиләгенә су салу садака була».424
7. Әлеге хәдис нәрсәгә этәрә?
1. Авыр хәлләрдә хикмәткә мөрәҗәгать итәргә, кешеләргә шатлыклы хәбәрләр китерергә кирәк.
2. Әлеге хәдистә Аллаһыны искә алу сүзләренең
садака әҗеренә тигез икәнлеге искә алына.
189
Без тикшерә торган хәдиснең башка риваятендә болай диелгән:
، ‫َح ٌد بَ ْع َد ُك ْم‬
َ ‫ َولَ ْم يُ ْد ِرْك ُك ْم أ‬، ‫ُح ِّدثُ ُك ْم بِأ َْم ٍر إِ ْن أَ َخ ْذتُ ْم أَ ْد َرْكتُ ْم َم ْن َسبَ َق ُك ْم‬
َ ‫أَال أ‬
ِ ‫ إِالَّ من ع ِمل‬، ‫وُك ْنتم َخي ر من أَنْ تم ب ين ظَهرانَي ِه‬
‫سبِّ ُحو َن َوتَ ْح َم ُدو َن َوتُ َكبِّ ُرو َن‬
‫ت‬
:
‫ه‬
‫ل‬
‫ث‬
‫م‬
َ
ُ
ْ
ُ
ْ َ ْ َ َْ ْ ُ ْ َ َ ْ ْ ُ َ
َ
َ َ َْ
ٍ ‫ْف ُك ِّل‬
ِ
‫ين‬
َ ‫َخل‬
َ
َ ‫صالة ثَالثًا َوثَالث‬
«Сезгә үзегездән алда булганнарны куып җитәргә ярдәм итә торган нәрсәләр турында сөйлимме? Әлеге сүзләрне әйтмәсәләр, сездән соң булганнар сезне куып җитә
алмаячаклар. Һәр намаздан соң «Аллаһыга дан», «Аллаһыга мактау», «Аллаһ бөек» дип әйтегез!»425
3. Гаиләсен һәм үзен авыр хәлгә куймаса, ярлы кеше
дә нинди дә булса садака бирергә тиеш. Ә бай кеше күп
мал сарыф итсә дә, Аллаһыны искә алу аңа әҗерен арттыруның сәбәбе булачак.
4. Кеше үзе, гаиләсе мохтаҗ булган малдан садака
бирү шелтәгә лаеклы эш санала. Ә садака бирү үзе тәэмин
итәргә тиешле кешеләрнең хакларын бозуга илтсә, ул хәрам да булырга мөмкин. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән: ‫ول‬
ُ ُ‫الص َدقَ ِة َما َكا َن َع ْن ظَ ْه ِر ِغنًى وابْ َدأْ بِ َم ْن تَع‬
َّ ‫ َخ ْي ُر‬ «Иң яхшы садака – муллыктан бирелгәне. Үзең тәэмин итәргә тиеш
булганнардан башла».426
5. Малы булган, садака бирә алган кешегә садака бирү
яхшырак. Чөнки садаканың файдасы башкаларга да була.
Ә Аллаһыны искә алу белән шөгыльләнүче әҗерне үзенә
генә ала. Әгәр кеше садаканы искә алу белән берләштерсә,
Аллаһ алдында моның әҗере бик зур була.
Әлеге хәдиснең Мөслим китергән риваятендә хәбәр
ителгәнчә, ярлы сәхабәләр Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм янына яңадан әйләнеп кайтканнар да: «Бай кардәшләребез безнең нәрсә эшләгәнебезне ишеткәннәр дә. Шулай ук эшли башлаганнар», – дигәннәр. Моңа Аллаһының
190
Илчесе болай дип җавап биргән: ُ‫شاء‬
َ َ‫ض ُل اللَّ ِه يُ ْؤتِ ِيه َم ْن ي‬
ْ َ‫ك ف‬
َ ِ‫ذَل‬
«Бу – Аллаһының теләгән кешесенә күрсәтә торган рәхмәте».
6. Малын сарыф итүче, Аллаһыга шөкер итүче бай
һәм Аллаһының әҗеренә өметләнеп, сабыр итүче ярлы иң
күркәм кеше санала.
7. Мөселман өммәтендә яхшылыкка өндәү һәм начарлыктан тыю мөмкинлек буенча фарыз санала.
8. Хатыныңа яхшы мөнәсәбәттә булырга, аның хакларын үтәргә кирәк. Шулай ук, хатын-кыз да иренә яхшы
мөнәсәбәттә булырга, аның яхшылыгының кадерен белергә тиеш.
9. Әлеге хәдис кешене үзенә кирәкле нәрсәне сорарга,
шулай итеп, камиллек дәрәҗәсенә ирешергә ярдәм итә.
10. Фәтва соралучы кеше моңа начар карамаса һәм бу
әдәп кагыйдәләрен бозмаса, фәтва сораучыга үзе өчен
яшерен калган нәрсәләр турында да сорарга кирәк.
11. Шәкерткә мәгълүм булмаган нәрсәләр турында
сөйләгәндә күрсәтмәләрнең мәгънәләрен аңлатырга кирәк.
12. Әлеге хәдис чагыштыру кыяс) хөкеменең дөрес
икәнен аңлата.
Кешеләрне үзара дуслаштыру
ِ ُ ‫ال رس‬
ِ ‫ َعن أَبِي ُهريْ رَة ر‬ 25
‫المى ِم َن‬
َ َ‫ض َي اللَّهُ َع ْنهُ ق‬
َ ‫ ُك ُّل ُس‬:  ‫ول اللَّه‬
ْ
ُ َ َ َ‫ ق‬: ‫ال‬
َ ََ
ِ ‫ تَ ع‬: ‫الشمس‬
ِ ِ‫َّاس َعلَي ِه ص َدقَةٌ َك َّل ي وٍم تَطْلُع ف‬
َّ
ِ
، ٌ‫ص َدقَة‬
‫ن‬
‫ي‬
‫ن‬
‫اث‬
‫ن‬
‫ي‬
‫ب‬
‫ل‬
‫د‬
‫يه‬
ُ
ْ
َ
ْ
ْ
ْ
َ
َ ْ ِ ‫الن‬
ُ
َْ
َ َ
ُ ْ
ِ
ُ‫ َوالْ َكلِ َمة‬، ٌ‫ص َدقَة‬
َّ ‫ين‬
َ َ‫الر ُج َل فِي َدابَّتِ ِه فَ تَ ْح ِملُهُ َعلَْي َها أ َْو تَ ْرفَ ُع لَهُ َمت‬
َ ُ‫اعه‬
ُ ‫َوتُع‬
ِ َّ ‫ وبِ ُك ِّل َخطْوٍة تَم ِشيها إِلَى‬، ٌ‫الطَّيِّبةُ ص َدقَة‬
‫ط األَ َذى َع ِن‬
ُ ‫ َوتُ ِمي‬، ٌ‫ص َدقَة‬
َ ْ َ
َ ‫الصالة‬
َ َ
َ
ٌ‫ص َدقَة‬
َ ‫الطَّ ِر ِيق‬
191
Әбү Һөрәйрә сүзләре буенча, Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән: «Кеше тәнендәге һәр буын кояш
чыккан һәр көнне садака бирергә тиеш. Ике кеше арасында бәхәс чыкканда гаделлек күрсәтүең – садака, кешегә
хайван өстенә менгәндә яки аның кирәк-ярагын куярга булышуың – садака, яхшы сүз – садака, намазга юнәлгән һәр
адым – садака, юлдан кешеләргә зарарлы нәрсәне алу – садака».427
Хәдиснең әһәмияте
Исламның иң әһәмиятле максаты – мөселманнарның
йөрәкләрен берләштерү, аларның көчләрен арттыру, дошманнарны җиңүне тәэмин итү. Бу максатларның берсен дә
үзара ярдәмнән башка тормышка ашырып булмый. Әлеге
хәдис бу эшкә үзенең зур өлешен кертә. Кешеләрне билгеле бер сүзләргә һәм эшләргә чакыра. Хәдистәге хөкемнәр түбәндәге аять һәм Пәйгамбәрнең хәдисендә дә чагыِ ‫ وتَعاونُوا َعلَى الْبِ ِّر والتَّ ْقوى وال تَعاونُوا َعلَى ا ِإلثْ ِم والْع ْدو‬ «Яхшылык
ла:  ‫ان‬
َ ُ َ
ََ َ َ َ
َََ
һәм тәкъвалыкта бер-берегезгә ярдәм итегез, гөнаһта һәм
дошманлыкта ярдәм итмәгез».428
ِ
ِ
ِ ِ‫مثَل الْم ْؤِمن‬
ِ ‫ِّهم وتَر‬
، ‫س ِد‬
َ ‫احم ِه ْم َوتَ َعاطُف ِه ْم َمثَ ُل ال‬
ُ َ َ ْ ‫ين في تَ َواد‬
َ ُ ُ َ
َ ‫ْج‬
ِ
‫ْح َّمى‬
َّ ِ‫س ِد ب‬
ْ ُ‫إِ َذا ا ْشتَ َكى ِم ْنهُ ع‬
َ ‫ تَ َد‬، ‫ض ٌو‬
ُ ‫الس َه ِر َوال‬
َ ‫اعى لَهُ َسائ ُر ال‬
َ ‫ْج‬
«Үзара мәхәббәттә, мәрхәмәттә һәм бер-берсен кызгануда мөэминнәр бер тән кебек: берәр әгъза авыртса, тәннең башка әгъзалары моңа йокысызлык һәм бизгәк белән
җавап бирә».429
Хәдисне аңлау
1. Аллаһының кешенең сөякләрен һәм буыннарын
барлыкка китерү сәләте.
Аллаһ кешене иң матур сурәттә яраткан. Аның тәнен
һәм буыннарын камил иткән. Шуңа күрә, сөякләре, тәненең күзәнәкләре, канының составы турында уйлап, Аллаһының бөеклеген танырга боерган. Аллаһы Тәгалә әйткән:
192
ِ
ِ ِ
ِ ِ
 ‫ْح ُّق‬
َ ‫ َسنُ ِري ِه ْم آيَاتنَا في اآلفَاق َوفي أَنْ ُفس ِه ْم َحتَّى يَتَبَ يَّ َن لَ ُه ْم أَنَّهُ ال‬
«Без Коръәннең хак икәнен аңлаганчы, аларга Үзебезнең җирдә һәм күктә булган могҗизаларыбызны күрсәтәِ ‫ وفِي أَنْ ُف ِس ُكم أَفَال تُ ْب‬ «... сезнең җаныгызда гачәкбез».430  ‫ص ُرو َن‬
ْ
َ
ләмәтләр бар. Сез күрмисезмени?»431
Аерым алганда, бу хәдистә Пәйгамбәр галәйһиссәләм
буыннар турында искә ала. Игътибарны аларның билгеле
бер тәртиптә, матур, сыгылмалы, хәрәкәтчән булуына
юнәлдерә. Менә шуңа күрә дә, Аллаһы Тәгалә һәрбер
каршы торучыга һәм кяфергә аны бу нигъмәттән мәхрум
ِ
итү белән яный:  ُ‫ي بَنَانَه‬
َ ‫س ِّو‬
َ ‫ بَلَى قَاد ِر‬ «Әйе. Без аларَ ُ‫ين َعلَى أَ ْن ن‬
ның бармак башларын тигезли алабыз».432
Ягъни: Без аларның кул-аяк бармакларын дөя тәпие
яки ишәк тоягы кебек бербөтен итә алабыз. Шуннан соң
кеше үзенең аерым-аерым бармаклары белән башкарган
бер эшне дә үти алмаячак.
Әлеге хәл протезлар ясаучы фабрикада эшләүче бер
көнбатыш инженерына Аллаһының барлыгына ышанырга
һәм дингә килергә ярдәм итә. Ул бервакыт үзенең кечкенә
кызының кулларын игътибар белән күзәтә дә, Аллаһының
яраткан нәрсәсен протезлар җитештерү өлкәсендәге иң яңа
казанышлар белән чагыштыра. Икесе арасында бик зур
аерманы күреп, бу аның Аллаһ диненә килүенә сәбәп була.
Бу турыда «Гыйлем дингә чакыра» дигән китапта
сөйләнелә).
2. Тән әгъзаларының сәламәтлеге өчен шөкер итү.
Әгъзаларның, сөякләрнең буыннарның сәламәтлеге
һәм сизү әгъзаларның дөрес эшчәнлеге зур нигъмәт булып
тора. Моның өчен без Аллаһы Тәгаләгә шөкер итәргә тиеш. Аллаһы Тәгалә әйткән:
‫ك‬
َ ‫ الَّ ِذي َخلَ َق‬. ‫ك الْ َك ِر ِيم‬
َ ِّ‫سا ُن َما غَ َّر َك بَِرب‬
َ ْ‫ يَا أَيُّ َها ا ِإلن‬
193
‫ك‬
َ ‫س َّو‬
ِّ ‫ فِي أ‬. ‫ك‬
َ َ‫ورةٍ َما َشاءَ َرَّكب‬
َ َ‫اك فَ َع َدل‬
ُ ‫َي‬
َ‫ص‬
َ َ‫ف‬
«Әй кеше! Сине яраткан, төзек кылган, һәр әгъзаңны
үлчәп яраткан, сиңа үзе теләгән сурәт биргән Юмарт Раббың турында сине ни адаштырды?»433
ِ ‫ ثُ َّم لَتُ ْسأَلُ َّن يَ ْوَمئِ ٍذ َع ِن الن َِّع‬ «Аннары сез Кыямәт көнендә
 ‫يم‬
нигъмәтләр турында соралырсыз».434
Ибне Габбас: «Монда «нигъмәт» дигәндә тән сәламәтлеге, яхшы ишетү һәм күрү күз алдында тотыла. Бу турыда алардан яхшырак белсә дә, Аллаһ бәндәләреннән моны нәрсәгә куланганнары турында сораячак. Аллаһы Тәгалә әйткән:  ً‫سئُوال‬
َّ ‫ إِ َّن‬ «... Дөَ ِ‫اد ُك ُّل أُولَئ‬
َ ‫ص َر َوالْ ُف َؤ‬
َ َ‫الس ْم َع َوالْب‬
ْ ‫ك َكا َن َع ْنهُ َم‬
реслектә, ишетү, күрү һәм йөрәк бу турыда соралачаклар»,435 – дип әйткән.
Ибне Мәсгут: «Нигъмәт – иминлек һәм сәламәтлек
ул»,– дигән.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай дип әйткән:
‫ يَ ْعنِي ال َْع ْب ُد ِم َن‬- ‫َل َع ْنهُ يَ ْوَم ال ِْقيَ َام ِة‬
ُ ‫إِ َّن أ ََّو َل َما يُ ْسأ‬
ِ ُ‫ أَلَم ن‬: ُ‫ال لَه‬
ِ ‫الن َِّع‬
‫ك‬
َ ‫ أَ ْن يُ َق‬- ‫يم‬
َ ‫ك ِج ْس َم‬
َ َ‫ص َّح ل‬
ْ
«Дөреслектә, Кыямәт көнендә Аллаһ бәндәсеннән иң
беренче болай дип сораячак: «Без синең тәнеңне сәламәт
итеп яратмадыкмыни?»436
Әбү Дәрдә: «Сәламәтлек – тәннең үсеше ул», – дигән.
Алда сөйләгәннәргә дә карамастан, күп кешеләр бу
бөек нигъмәтләргә игътибар бирмиләр, үзләренең иминлек, сәламәтлек, муллык белән ләззәтләнүләрен оныталар.
Шуның нәтиҗәсендә, алар Раббыларына тиешенчә шөкер
итмиләр.
3. Шөкер итүнең төрләре.
Аллаһы Тәгаләгә гамәлләре һәм яхшылыклары өчен
шөкер итү әлеге яхшылыкларның артуына һәм даими булуына китерә:  ‫ َوإِ ْذ تَأَذَّ َن َربُّ ُك ْم لَئِ ْن َش َك ْرتُ ْم ألَ ِزي َدنَّ ُك ْم‬ «Менә Раббы194
гыз: «Дөреслектә, сез шөкер итсәгез, Мин һичшиксез сезгә
артырачакмын», – дип хәбәр бирде».437
Әмма тел белән генә шөкер итү җитми, гамәлләр белән дә шөкер итәргә кирәк. Зарури шөкер итү ике төрле
була:
а) Фарыз шөкер итү.
Аның асылы боерыкларны үтәүдән, хәрамнардан тыелудан гыйбарәт. Тән сәламәтлеге һәм башка шундый эшләр өчен боларны үтәү җитә.
Әбү Әсвәд сөйләгән: «Без бервакыт Әбү Зәр янында
булганда ул: «Һәр көнне һәр буын садака бирергә тиеш:
намаз уку – садака, ураза – садака, хаҗ – садака, Аллаһыны данлау – садака, Аны бөекләү – садака...». – диде».438
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
َّ ‫ك َع ِن‬
ٌ‫ص َدقَة‬
ْ ‫فَِإ ْن لَ ْم يَ ْف َع ْل فَ لْيُ ْم ِس‬
َ ُ‫الش ِّر فَِإنَّهُ لَه‬
«... боларны эшләмәсә, начар эшләр эшләүдән саклансын. Бу аңа садака булачак».439
Әлеге сүзләрдән аңлашылганча, бәндәгә үзенең рәхмәтен белдерү өчен бернинди начар эш эшләмәү дә җитә.
Әмма ул боларны фарызны үтәп, хәрамнан тыелганда гына эшли алачак. Чөнки дини бурычларан баш тарту зур начарлык санала. Шуңа күрә, безгә кадәр яшәүче тугрылыклы кешеләрнең берсе: «Шөкер итү – гөнаһлардан баш тарту ул», – дигән. Икенчеләр: «Шөкер итү Аллаһының нигъмәтләрен Аңа итәгатьсезлек күрсәтү өчен кулланмауда
чагыла», – дигәннәр.
б) Теләнгән шөкер итү.
Ул фарызны үтәү, хәрамнан баш тартудан тыш нәрсә
булса да эшләүдән гыйбарәт. Шуңа күрә, Пәйгамбәр галәйһиссәләм төнлә шул кадәр күп намаз укыган, хәтта үкчәләре яргаланып беткән. Гайшә анабыз аннан: «Нигә син
алай эшлисең? Аллаһ синең элеккеге һәм булачак гөналарны гафу итте бит», – дип сораган. Пәйгамбәр галәйһиссә195
ләм әйткән: ‫ورا‬
ً ‫أَفَال أَ ُكو ُن َع ْب ًدا َش ُك‬ «Миңа шөкер итүче бән-дә
булырга кирәкмимени?»440
4. Хәдистә телгә алынган садака төрләре.
Фарыз һәм ирекле шөкер итү бәндәләр өчен садака
дип игълан ителгәнгә күрә, бу Аллаһының бәндәләренә
өстәмә рәхмәте һәм мәрхәмәте санала. Аллаһ шөкер итүне
садакага тиңләп, Үзенең мәрхәмәтен арттырган. Әмма,
әйткәнебезчә, садака мал таратуга гына кайтып калмый.
Башкаларга файда китерә торган бөтен нәрсә – кешеләрне
дуслаштыру, кешегә хайванга транспортка) утырырга
ярдәм итү, шулай ук, намазга бару кебек кешенең үзенә
генә файда китерә торган нәрсәләр садака була.
Әлеге хәдистә садаканың түбәндәге төрләре искә
алына:
1. Үзара дошманлашкан кешеләргә карата гадел булу.
Бу гадел хөкем чыгарудан, кешеләрне хәләл юл белән
дуслаштырудан, хәләлне хәрам дип, хәрамны хәләл дип
игълан итмәүдән гыйбарәт. Әлеге ысул Аллаһыга якынаюның иң яхшы чарасы һәм гыйбадәтнең бер төре. Аллаһы
ِ ‫ إِنَّما الْم ْؤِمنُو َن إِ ْخوةٌ فَأ‬ «МөэминТәгалә әйткән:  ‫حوا بَ ْي َن أَ َخ َويْ ُك ْم‬
ْ َ
ُ ‫َصل‬
ُ َ
нәр – кардәшләр. Шуңа күрә, үзегеңнең дошманлашкан
кардәшләрегезне дуслаштырыгыз».441
ٍ
ٍ ِ‫ ال َخي ر فِي َكثِي ٍر ِمن نَجواهم إِالَّ من أَمر ب‬
ِ ‫الح بَ ْي َن الن‬
 ‫َّاس‬
ٍ ‫ص‬
ْ ِ‫ص َدقَة أ َْو َم ْع ُروف أ َْو إ‬
َ ََ ْ َ ْ ُ َ ْ ْ
َْ
«Садака таратырга, яхшылыкка өндәргә, кешеләрне
үзара дуслашырга чакырмаса, күп яшереп әңгәмәләрдән
файда юк».442
Пәйгамбәр галәйһиссәләм бервакыт үзенең сәхабәләренә болай дигән:
‫الصيَ ِام‬
َّ ‫ض َل ِم ْن َد َر َج ِة‬
ِّ ‫الصالةِ َو‬
َ ْ‫أَال أُ ْخبِ ُرُك ْم بِأَف‬
ِ َ‫صالح ذ‬
‫ات الْبَ ْي ِن‬
َ َ‫ ق‬، ‫ بَلَى‬: ‫الص َدقَ ِة ؟ قَالُوا‬
َّ ‫َو‬
ُ ْ ِ‫ إ‬: ‫ال‬
196
«Сезгә намаз, ураза, садака дәрәҗәсеннән дә яхшырак
булган нәрсәне хәбәр итимме?» Алар: «Әйе», – дигәннәр.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Фикер каршылыкларын бетерү», – дип әйткән. Кешеләрне дуслаштыру садакага тиң.
Чөнки ул җирәнгеч сүзләрдән һәм эшләрдән саклый.
Шуңа күрә, бу гамәл мөмкинчелек буенча фарыз фарыз кифая) була. Ә Ислам мөселманнар арасында килешү
булдыруга омтыла. Моның өчен хәтта ялганларга да рөхсәт ителә.
2. Хайванга утырырга ярдәм итү.
Монда утырырга, кирәк-ярак төяргә ярдәм итү, утыртып бару турында сүз бара. Әлеге гамәлләр узара ярдәм
һәм киң күңеллелеккә бәйле булганга күрә, бу гамәлләр
садака һәм шөкер итү саналалар.
3. Яхшы сүз.
Төчкерүчегә изгелек теләү, беренче булып сәлам бирү, Аллаһыны искә алу шундый сүзләрдән санала. Аллаһ
ِ َّ ‫ إِلَي ِه يصع ُد الْ َكلِم الطَّيِّب والْعمل‬ «Аңа Аллаһыәйткән:  ُ‫ح يَ ْرفَ عُه‬
َْ َ ْ
ُ ‫الصال‬
ُ
ُ ََ َ ُ
гы) яхшы сүз ирешә. Аларны изге гамәлләр күтәрә».443
Дога кылу, үтенү дә бу сүзләргә керә:
ِ
ِ ٌ ‫ قَ و ٌل معر‬
 ‫ص َدقَ ٍة يَ ْتبَ عُ َها أَذًى‬
َ ‫وف َوَمغْف َرةٌ َخ ْي ٌر م ْن‬
ُْ َ ْ
«Яхшы сүз һәм гафу итү үзеннән соң рәнҗетү килгән
садакадан яхшырак. Ә Аллаһ – Бай һәм Басынка».444
Монда ярдәм сорауга каршы әйтелгән яхшы сүз һәм
мохтаҗның хәле турында кешегә сөйләмәү күз алдында
тотыла.
Әлеге сүзләр исәбенә кешеләр белән булган яхшы әңгәмәләр керә. Чөнки бу мөминнең күңелен шатландыра,
аңа иң зур әҗерләрнең берсе бирелә. Аллаһының берлеге
турындагы шәһадәт сүзләре дә бу бүлеккә керә. Аллаһы
Тәгалә әйткән:
ً‫ب اللَّهُ َمثَالً َكلِ َمةً طَيِّبَة‬
َ ‫ أَلَ ْم تَ َرى َك ْي‬
َ ‫ف‬
َ ‫ض َر‬
197
ٍ ٍ َ ‫َك‬
 ‫الس َم ِاء‬
َّ ‫ت َوفَ ْرعُ َها فِي‬
ٌ ِ‫َصلُ َها ثَاب‬
ْ ‫ش َج َرة طَيِّبَة أ‬
«Аллаһының яхшы сүзне шәһадәтне) мисал итеп тамыры нык булган, ботаклары күккә ирешүче агачка тиңләвен күрмисеңмени?»445
Шулай итеп, Аллаһыны искә алу, Аңа дога кылу, мөселманны лаеклы эш өчен мактау, җитәкче каршында мөселманга шәфәгать кылу, яхшы киңәшләр, дөрес юл күрсәтү, ишетүчене шатландыручы, берләштерүче һәрбер сүз
яхшы сүз хисабына керә.
4. Даими рәвештә мәчетләргә бару.
Әлеге сүзләр мәчеттә җәмәгать намазында катнашырга, анда игътикәф кылырга, Кәгъбаны тәваф кылырга,
мәчетләрдә дәресләрдә катнашырга, вәгазьләрне тыңларга
этәрә. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫َع َّد اللَّهُ لَهُ فِي ال‬
ِِ
‫اح‬
َ ‫ أ‬، ‫اح‬
َ
َ ‫ْجنَّة نُ ُزالً ُكلَّ َما غَ َدا أ َْو َر‬
َ ‫ َم ْن غَ َدا إِلَى ال َْم ْسجد أ َْو َر‬
«Мәчеткә баручыга яки кайтучыга барган яки кайткан
саен Аллаһ җәннәттә сый әзерләп куя».446
Җәбир разыяллаһү ганһү болай дип сөйләгән: «Үз вакытнда мәчет янындагы җирләр буш иде. Бәнү Сәләмә кабиләсе кешеләре мәчеткә якынрак килеп урнашырга теләделәр. Бу хәл Пәйгамбәр галәйһиссәләмгә ирешкәч, ул
әйтте:
ِ
ِ
‫ قَ ْد‬، ‫ول اللَّ ِه‬
َ ‫ نَ َع ْم يَا َر ُس‬: ‫ قَالُوا‬، ‫ب ال َْم ْس ِج ِد‬
َ ‫إِنَّهُ بَلَغَني أَنَّ ُك ْم تُ ِري ُدو َن أَ ْن تَ ْن َقلبُوا قُ ْر‬
ِ ِ
ِ
ِ
‫ارُك ْم‬
َ ‫ ف َق‬. ‫ك‬
َ ِ‫أ ََر ْدنَا ذَل‬
ْ َ‫ ديَ َارُك ْم تُ ْكت‬، ‫ارُك ْم‬
ْ َ‫ ديَ َارُك ْم تُ ْكت‬، َ‫ يَا بَني َسل َمة‬: ‫ال‬
ُ َ‫ب آث‬
ُ َ‫ب آث‬
«Сезнең мәчеткә якынрак урнашырга теләвегез хакындагы хәбәр миңа килеп җитте». Тегеләр: «Әйе, Аллаһының Илчесе, без шулай эшләргә теләгән идек», – дигәннәр. Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Әй Бәнү Сәләмә, үз өйләрегездә калыгыз, сезнең эзләрегез дә языла бит. Өйләрегездә калыгыз, сезнең эзләрегез дә языла бит», – дип
җавап биргән. Әлеге кешеләр: «Безнең күченүебез безгә
шатлык китермәс иде», – дигәннәр.447
198
Икенче риваятьтә Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ٌ‫إِ َّن لَ ُك ْم بِ ُك ِّل َخط َْوةٍ َد َر َجة‬ «Дөреслектә, сезгә һәр адым өчен
бер дәрәҗә языла».448
Мәчеттә барганда авырлыклар булса, моның әҗере
тагын да арта. Бу аеруча кичке һәм иртәнге намазларга карый. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ ‫شائِين فِي الظُّلَ ِم إِلَى الْمس‬
ِّ َ‫ب‬
‫ام ِة‬
ِّ ‫اج ِد بِالنُّوِر الت‬
َ َ‫َّام يَ ْوَم الْقي‬
َ َّ ‫ش ِر ال َْم‬
ََ
«Караңгыда мәчеткә баручыларны Кыямәт көнендәге
тулы нур белән шатландыр».449
5. Юлдан зарарлы нәрсәләрне алу.
Монда кешеләр йөри торган юлдан таш, чәнечкә,
нәҗес нәрсәләрне алу күз алдында тотыла. Әлеге төр садака өчен башка төләргә караганда әзерәк әҗер биреләчәк.
Чөнки Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм болай дигән:
‫ض ُع َها إِ َماطَةُ األَ َذى َع ِن‬
ْ ِ‫يما ُن ب‬
َ ‫ضلُ َها ال إِلَهَ إِالَّ اللَّهُ َوأ َْو‬
َ ْ‫ض ٌع َو َس ْب ُعو َن ُش ْعبَةً أَف‬
َ ‫ا ِإل‬
ِ ‫الطَّ ِر‬
‫يق‬
«Иман җитмештән артык тармактан гыйбарәт. Аның
иң югарысы – Аллаһыдан башка илаһ юк икәнлеге турында шәһадәт бирү, иң түбәне – юлдан кешеләргә зарарлы
булган нәрсәләрне алу».
Әгәр һәр мөселман Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең әлеге киңәшен тотса, чүп-чарны махсус урыннарга гына ташласа, юллардан зарарлы нәрсәләрне алса, алар яши торган
урын иң чиста, иң матур урын булыр иде.
6. Ирекле иртәнге намаз доха намазы) тән сәламәтлеге өчен шөкер итүне алыштыра ала.
Без тикшерә торган хәдиснең башка риваять буенча,
Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай дигән:
199
ٍ
ٍ ِ‫ فَ ُك ُّل تَسب‬، ٌ‫يصبِح ُك ُّل سالمى ِمن أَح ِد ُكم ص َدقَة‬
، ٌ‫ص َدقَة‬
َ ‫ َوُك ُّل تَ ْح ِمي َدة‬، ٌ‫ص َدقَة‬
َ ‫يحة‬
َ ْ َ َ َ ُ
َ ْ
ُ ُْ
ِ
ٍ
ٍ ِ
‫ َونَ ْه ٌي َع ِن ال ُْم ْن َك ِر‬، ٌ‫ص َدقَة‬
َ ‫ َوأ َْم ٌر بِال َْم ْع ُروف‬، ٌ‫ص َدقَة‬
َ ‫ َوُك ُّل تَ ْكبِ َيرة‬، ٌ‫ص َدقَة‬
َ ‫َوُك ُّل تَ ْهليلَة‬
ِ
ِ
‫ُّحى‬
َ ِ‫ئ ِم ْن ذَل‬
ُ ‫ َويُ ْج ِز‬، ٌ‫ص َدقَة‬
َ
َ ‫ك َرْك َعتَان يَ ْرَكعُ َه َما م َن الض‬
«Иртә җитү белән сезнең һәрберегезнең һәр буыны
садака бирергә тиеш: Аллаһыны һәр данлау – садака, Аллаһыны һәр мактау – садака, «Аллаһыдан башка илаһ юк»
дип әйтү – садака, Аллаһыны һәр бөекләү – садака, яхшылыкка чакыру – садака, начарлыктан тыю – садака. Ләкин
боларның барысын да кеше үти торган өстәмә иртәнге намаз доха) алыштыра ала».450
Әлеге намазның иң аз рәкәгате – ике, иң күбе – сигез.
Сөннәт буенча һәр ике рәкәгатеннән соң сәлам бирергә
кирәк. Доха намазын кояш офыктан соңгы озынлыгы күтәрелгәннән өйләгә әз генә вакыт кылганчы укырга була.
Фарыз намазга кадәр һәм намаздан соң үтәлә торган
өстәмә намазлардан аермалы буларак, ул фарыз намазларның хаталарын төзәтү чарасы саналмый. Моннан тыш,
башка намазлар Аллаһыга шөкер итүне белдерү өчен генә
укылмыйлар. Ә доха намазы махсус шуның өчен билгеләнгән.
7. Аллаһы Тәгаләне күрсәткән рәхмәтләре өчен мактау.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм болай дигән:
ِ َ َ‫من ق‬
ٍ ِ ِ
‫ك‬
َ ‫ك فَ ِم ْن‬
َ ‫َح ٍد ِم ْن َخل ِْق‬
ْ ‫ اللَّ ُه َّم َما أ‬: ‫صبِ ُح‬
ْ ُ‫ين ي‬
َ ‫َصبَ َح بِي م ْن ن ْع َمة أ َْو بِي أ‬
َْ
َ ‫ال ح‬
ُّ ‫ك‬
‫ال‬
َ َ‫ َوَم ْن ق‬، ‫ فَ َق ْد أَدَّى ُش ْك َر يَ ْوِم ِه‬، ‫الش ْك ُر‬
َ َ‫ْح ْم ُد َول‬
َ َ‫ فَ ل‬، ‫ك‬
َ َ‫يك ل‬
َ ‫َو ْح َد َك ال َش ِر‬
َ ‫ك ال‬
ِ َ ِ‫ِمثْل ذَل‬
‫ين يُ ْم ِسي فَ َق ْد أَدَّى ُش ْك َر لَْي لَتِ ِه‬
َ ‫كح‬
َ
«Иртә белән: «Әй Аллаһ, бу иртәдә миңа яки Үзеңнең
башка мәхлугыңа күрсәткән нигъмәтең Синнән генә. Синең тиңдәшең юк! Мактау Сиңа һәм шөкер Сиңа!» – дип
әйтүче әлеге көн өчен шөкер итә. Әлеге сүзләрне кич белән әйтүче Аллаһыга бу төн өчен шөкер итә».451
200
‫ض َل ِم َّما‬
َ ‫ َما أَنْ َع َم اللَّهُ َعلَى َع ْب ٍد نِ ْع َمةً فَ َق‬
َ ْ‫ْح ْم ُد لِلَّ ِه إِالَّ َكا َن الَّ ِذي أَ ْعطَاهُ أَف‬
َ ‫ ال‬: ‫ال‬
‫أَ َخ َذ‬
«Аллаһ бәндәсенә берәр нигъмәт күрсәтсә һәм бәндә:
«Аллаһыга мактау» дип әйтсә, аның биргән нәрсәсе
алганыннан яхшырак була».
Әлеге хәдискә таянып, кайбер галимнәр: «Аллаһыны
мактау Аның нигъмәтләреннән яхшырак», – диләр. Чөнки
монда муллык, яшәү өчен ризык табу кебек дөньяви нигъмәтләр турында сүз бара. Ә мактау кешегә дин өлкәсендә
нигъмәт бирелгәнлеге турында сөйли. Алар икесе дә – Аллаһының нигъмәте. Әмма Аллаһының бәндәсенә күрсәтеп,
аны Үзенә шөкер итәргә этәрә торган нигъмәт дөнья нигъмәтләреннән яхшырак. Әгәр нигъмәтләр күрсәтү шөкер
итү белән бергә булмый икән, алар бәлага әйләнәләр.
8. Садака биргәндә Аллаһыга карата эчкерсез булу.
Һәр яхшы эшне Аллаһ ризалыгы өчен генә эшләү –
кешенең моның өчен әҗер алуының сәбәбе. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ٍ
ٍ ِ‫ ال َخي ر فِي َكثِي ٍر ِمن نَجواهم إِالَّ من أَمر ب‬
‫الح‬
ٍ ‫ص‬
ْ ِ‫ص َدقَة أ َْو َم ْع ُروف أ َْو إ‬
َ ََ ْ َ ْ ُ َ ْ ْ
َْ
ِ
ِ َ ‫ضاةِ اللَّ ِه فَسو‬
 ‫يما‬
َ ِ‫بَ ْي َن النَّاسِ َوَم ْن يَ ْف َع ْل ذَل‬
َ ‫ك ابْتِغَاءَ َم ْر‬
ْ ‫ف نُ ْؤتِيه أ‬
َْ
ً ‫َج ًرا َعظ‬
«Берәр кеше садака таратырга чакырмаса, яхшылыкка
өндәмәсә, кешеләрне дуслаштырмаса, күп яшерен әңгәмәләрдән файда юк. Боларны Аллаһының ризалыгын алыга
омтылып эшләүчегә Без бөек әҗер берәбез».452
Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм садака, яхшы
сүзләр сөйләү, көчсезгә ярдәм итү, башкаларны рәнҗетмәү турында искә алган да, аннары болай дигән:
ِ ِِ ِ
ٍ
ِ
‫صلَ ٍة ِم ْن َها يُ ِري ُد بِ َها‬
ْ ‫ َولَّذي نَ ْفسي بِيَده َما م ْن َع ْبد يَ ْع َم ُل بِ َخ‬
ِ ِ ْ ‫ما ِع ْن َد اللَّ ِه إِالَّ أَ َخ َذ‬
ِ ِ
َ‫ْجنَّة‬
َ ‫ت بِيَده يَ ْوَم الْقيَ َامة َحتَّى يَ ْد ُخ َل ال‬
َ
«Җаным Аның кулында булган Зат белән ант итәм!
Әлеге гамәлләрне Аллаһыда булган нәрсәгә өметләнеп
201
эшләүчене Кыямәт көнендә шул гамәле кулыннан тотачак
һәм җәннәткә кермичә җибәрмәячәк».453
Хәсән Басри һәм Ибне Сирин әйтүенчә кешенең тиешле нияте булмаса да, шәригать яхшы дип тапкан эшне
эшләгән өчен ул кеше әҗер алачак. Хомәйд бине Зәнҗәвия сөйләвенчә, бервакыт Хәсәннән: «Бер кешедән ул
яратмаган кеше нәрсә дә булса сораса, тегесе оялып бирсә,
аңа әҗер буламы?» – дип сораганнар. Ул: «Бу яхшы нәрсәгә керә, ә яхшы эшкә һичшиксез әҗер булачак», – дип
җавап биргән.
9. Әлеге хәдиснең максаты анда телгә алынган садака
төрләре белән генә чикләнү түгел, анда язылмаганнарына
да игътибар бирү. Кешегә яки Аллаһының башка мәхлукларына файда китерү шундайларга керә. Пәйгамбәр галәйٍ ٍ
ِ
һиссәләм әйткән: ‫َج ٌر‬
ْ ‫في ُك ِّل َكبِد َرطْبَة أ‬ «Һәр тере җан өчен
әҗер була». ‫ل َش ْي ٍء‬
ِّ ‫سا َن َعلَى ُك‬
َ َ‫إِ َّن اللَّهَ َكت‬ «Дөреслектә,
َ ‫ب ا ِإل ْح‬
Аллаһ һәр нәрсәне яхшы эшләргә боерган...»454
10. Хәдистә Аллаһының кешегә сәламәтлек биреп зур
нигъмәт күрсәтүе, шуның өчен кешегә Аңа шөкер итәргә
кирәклеге турында сөйләнелә. Шөкер итүнең төрләре бик
күп. Алар берүк вакытта садака да булып тора.
Яхшылык һәм гөнаһ
ِ ‫اس بْ ِن سمعا َن ر‬
ِ ‫َّو‬
‫ الْبِ ُّر ُح ْس ُن‬: ‫ال‬
َ َ‫ ق‬ ‫ض َي اللَّهُ َع ْنهُ َع ِن النَّبِ ِّي‬
َّ ‫ َع ِن الن‬ 26
َ ََْ
َِّ
ِ
‫َّاس‬
َ ‫ َوا ِإلثْ ُم َما َح‬، ‫الْ ُخلُ ِق‬
َ ‫اك فِي نَ ْف ِس‬
َ ‫ك َوَك ِرْه‬
ُ ‫ت أَ ْن يَطل َع َعلَْيه الن‬
Нәввәс бине Сәмган разыяллаһү ганһү сүзләрен тапшырулары буенча, Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән: «Яхшылык – яхшы холык ул, ә гөнаһ – синең күңе202
леңне борчыган, дулкынландырган, ләкин син кешеләр белүен теләмәгән нәрсә».455
ِ ‫و َعن وابِصةَ بْ ِن م ْعب ٍد ر‬
‫َل‬
ُ ‫ت تَ ْسأ‬
َ ‫ فَ َق‬ ‫ول اللَّ ِه‬
َ ‫ت َر ُس‬
َ َ‫ض َي اللَّهُ َع ْنهُ ق‬
َ ‫ ِج ْئ‬: ‫ال‬
ُ ‫ أَتَ ْي‬: ‫ال‬
َ َ ْ َ
َ ََ
ِ ‫ت إِلَي‬
ِ ‫استَ ْف‬
َّ ‫س َواط َْمأ‬
‫َن‬
‫ف‬
َّ
‫الن‬
‫ه‬
َ ‫ فَ َق‬. ‫ نَ َع ْم‬: ‫ْت‬
ْ
َ َ‫ت قَ لْب‬
ُ ‫َع ِن الْبِ ِّر ؟ قُل‬
ْ ْ َّ‫ الْبِ ُّر َما ط َْمأَن‬، ‫ك‬
ْ : ‫ال‬
ُ
ِ
ِ ‫اك فِي النَّ ْف‬
‫َّاس َوأَفْ تَ ْو َك‬
َ َ‫الص ْد ِر َوإِ ْن أَفْ ت‬
َ ‫ َوا ِإلثْ ُم َما َح‬، ‫ْب‬
َّ ‫َّد فِي‬
َ ‫س َوتَ َرد‬
ُ ‫إِلَْيه الْ َقل‬
ُ ‫اك الن‬
Вәбиса бине Мәгъбәд разыяллаһү ганһү сөйләгән:
«Бервакыт мин Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм янына
килдем һәм ул миннән: «Син яхшылык турында сорарга
килдеңме?» – дип сорады. Мин: «Әйе», – дидем. Ул: «Бу
турыда үзеңнең йөрәгеңнән сора. Чөнки яхшылык ул – синең җаның һәм йөрәгең ышанган нәрсә, ә гөнаһ – кешеләр
дөрес дип әйтсәләр дә, җанны борчыган, дулкынландырган нәрсә», – диде».456
Хәдиснең әһәмияте
Ибне Һәҗәр Хәйтами әйткән: «Әлеге хәдис Пәйгамбәрнең кыска, ләкин тирән мәгънәле сүзләре исәбенә керә.
Моннан тыш, бу аларның иң кыскасы. Чөнки яхшылык сүзе бөтен яхшы эшләргә, шәригать яхшы дип тапкан гамәлләргә карый. Ә «гөнаһ» сүзе – кечкенә һәм зур начар эшләргә, бозык гамәлләргә карата кулланыла. Шуңа күрә,
Пәйгамбәр галәйһиссәләм бер-берсенә каршы булган нәрсәләрне каршы куйган».
Хәдисне аңлау
Нәввәс бине Сәмган разыяллаһү ганһү сүзләреннән
риваять кылган хәдистә Пәйгамбәр галәйһиссәләм яхшылыкны – яхшы холык дип, ә Вабиса тапшырган хәдистә
җан һәм йөрәк ышанган нәрсә дип аңлата. Әлеге сүзне
төрлечә аңлатуның сәбәбе яхшылыкны төрле мәгънәдә
кулланып булуда:
203
а) Яхшылык дигәндә кешеләргә файда китерү өчен
алар белән аралашу күз алдында тотыла. Кайчакта ул атаанага хөрмәт күрсәтүне аңлата. Әмма күбрәк гомумән
бөтен кешегә дә яхшылык күрсәтүне белдерә.
Бәхз бине Хәким сөйләве буенча аның бабасы: «Әй
Аллаһының Илчесе, хөрмәт итүгә иң күбе кем лаек?» –
дип сораган. Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Әниең», – дип
җавап биргән. Ул: «Ә аннары кем?» – дип сораган. Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Әтиең», – дигән. Ул: «Аннары?» –
дип сораган. Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Сиңа иң якын
булучы, һәм шулай якынлык дәрәҗәсенә карап алга та-ба»,
– дигән.457
Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләмнән: «Хаҗ вакытындагы яхшылык нәрсәдә чагыла?» – дип сораганнар. Ул:
ِ ‫الس‬
‫الم‬
َّ ُ‫شاء‬
َ ْ‫ام الطَّ َع ِام َوإِف‬
ُ ‫إِط َْع‬ «Кешеләрне сыйлауда һәм сә-лам
таратуда», – дигән.458
Әлеге хәдиснең башка риваятендә:
ِ
ِ ‫يب الْ َك‬
‫ام الطَّ َع ِام‬
ُ ‫الم َوإِط َْع‬
ُ ‫ط‬ «Яхшы сүзләр әйтүдә һәм
кешеләрне сыйлауда», – диелгән.459
Габдуллаһ бине Гомәр разыяллаһү ганһү еш кына:
«Яхшылык – җиңел нәрсә. Ул – йөзнең елмаюы һәм йомшак сүзләр», – дип әйткән.
«Яхшылык» һәм «тәкъвалык» дигән сүзләр бергә килсә, яхшылык кешеләргә яхшы эшләр эшләүне, ә тәкъвалык Аллаһыга Буйсынуны, Ул тыйганнан тыелуны белдерә. Яхшылык дини бурычларны үтәүне, тәкъвалык – хәрамнан баш тартуны аңлатырга да мөмкин. Аллаһы Тәгалә
әйткән:  ‫اونُوا َعلَى الْبِِّر َوالتَّ ْق َوى‬
َ ‫ َوتَ َع‬ «Бер-берегезгә яхшылыкта
һәм тәкъвалыкта ярдәм итегез...»460
б) Яхшылык бөтен төр яшерен һәм ачык гыйбадәтләрне аңлата ала. Аллаһы Тәгалә әйткән:
204
ِ ‫ ولَ ِك َّن الْبِ َّر من آمن بِاللَّ ِه والْي وِم‬
ِ ‫اآلخ ِر والْمالئِ َك ِة وال‬
ِ ِ َ‫ْكت‬
‫ال َعلَى‬
َ ‫ين َوآتَى ال َْم‬
َْ َ
َ
َ َ
َ
َ ِّ‫اب َوالنَّبي‬
ََ َْ
ِِ َّ ‫يل و‬
ِ َّ ‫ُحبِّ ِه َذ ِوي الْ ُقربَى والْيَتَ َامى والْمساكِين وابْن‬
ِ َ‫الرق‬
‫ام‬
ِّ ‫ين َوفِي‬
َ َ‫اب َوأَق‬
َ ِ ‫السب‬
َ ْ
َ ‫السائل‬
َ ََ ََ َ
ِ ِ َّ ‫الصابِ ِرين فِي الْبأْس ِاء والض‬
ِِ
َّ ‫الصال َة َوآتَى‬
‫ين‬
َّ
َ ‫الزَكا َة َوال ُْموفُو َن بِ َع ْهده ْم إِ َذا َع‬
َ َ َ
َ ‫َّراء َوح‬
َ َّ ‫اه ُدوا َو‬
ِ َّ َ ِ‫ْس أُولَئ‬
ِ ‫الْبَأ‬
 ‫ْمتَّ ُقو َن‬
َ ِ‫ص َدقُوا َوأُولَئ‬
َ ‫ين‬
ُ ‫ك ُه ُم ال‬
َ ‫ك الذ‬
«Яхшылык Аллаһыга ышанудан, Кыямәт көненә, фәрештәләргә, Язуга, пәйгамбәрләргә ышанудан; малны сөюгә карамастан аны якыннарга, ятимнәргә, мохтаҗларга,
мосафирларга, садака сораучыларга, кол азат итүгә сарыф
итүдән; намаз укудан, зәкят түләүдән гыйбарәт. Тәкъвалар
үз антларында торалар, мохтаҗлыкта, кайгыда һәм куркыныч вакытында сабырлык күрсәтәләр. Болар – гадел булучылар, алар – тәкъвалар».461
2. Табигый үзлек ярдәмендә хакыйкатьне тану.
ِ ِ ْ َّ‫َن إِلَي ِه الْ َقلْب واطْمأَن‬
Пәйгамбәрнең ‫س‬
ْ َّ ‫الْبِ ُّر َما اط َْمأ‬
َ َ ُ
ُ ‫ت إلَْيه النَّ ْف‬
«...яхшылык – җан һәм йөрәк ышанган нәрсә...» дигән
сүзләреннән аңлашылганча, Аллаһы Тәгалә Үзенең бәндәләренә хакыйкатьне тану сәләтен, аңа омтылышны биргән,
хакыйкатькә беренчел мәхәббәт сеңдергән. Пәйгамбәр гаٍ ُ‫ ُك ُّل مول‬ «Һәр сабый
ләйһиссәләм әйткән: ِ‫ود يُولَ ُد َعلَى ال ِْفط َْرة‬
َْ
үзенең табигый үзлеге фитра) белән туа».462
Әлеге хәдисне тапшыручы Әбү Һөрәйрә разыяллаһү
ганһү әйткән: «Теләсәгез бу аятьне укыгыз:
ِ
َِّ ِ َّ
 ‫َّاس َعلَْي َها‬
َ ‫ فط َْرةَ الله التي فَطََر الن‬ «Кешеләрне шундый итеп
яраткан Аллаһ биргән табигый үзлек белән».463
Бу аятьтә Аллаһ бөтен кешегә биргән табигый үзлек
дигәндә Аллаһының барлыгын һәм берлеген тану тәүхид)
күз алдында тотыла.
Аллаһы Тәгалә хәбәр итүенчә, Аны искә алу белән
мөэминнең күңеле тынычлана, иман нуры белән киңәя.
Шуңа күрә дә, күңелендә шик туганда кеше Аллаһыны
205
искә ала, күңеленә тынычлык салган нәрсә – яхшылык –
турында сөйли. Башкача булса, ул эш гөнаһлы. Аллаһы
ِ
ِ ِ
Тәгалә әйткән:  ‫وب‬
ُ ُ‫ أَال بِذ ْك ِر اللَّه تَط َْمئ ُّن الْ ُقل‬ «Дөреслектә, Аллаһыны искә алу сәбәпле күңелләр тынычлана».464
3. Гөнаһның ике үзлеге.
Гөнаһлы эшнең ике үзлеге була. Аның беренчесе – эчке үзлек. Монда гөнаһ кылганнан соң була торган борчу
һәм җирәнү турында сүз бара. Пәйгамбәр галәйһисәләм
ِ ‫اك فِي النَّ ْف‬
әйткән: ‫س‬
َ ‫ َوا ِإلثْ ُم َما َح‬ «Гөнаһ – синең күңелеңне
борчыган нәрсә ул».
Ибне Мәсгут: «Гөнаһлы эш йөрәкне җәрәхәтли», –
дигән.
Гөнаһлы эшнең тышкы күренеше – ниндидер гамәлеңне мөхтәрәм кешеләр белгәнен теләмәү. Ләкин монда
гадәти оялу түгел, дини сәбәпләр аркасында оялу шарт.
Әгәр ике үзлек тә булып, гөнаһ эш аны кылучы кеше тарафыннан гаеп саналса, бу гөнаһны танырга ярдәм итәчәк.
4. Фәтваны үтәү яки үтәүдән баш тарту.
Әгәр күңелендә булган, хис иткән нәрсәгә каршы
килсә, мөселман фәтваны үтәүдән баш тартырга тиеш.
Чөнки фәтва ул үзе тәкъвалык билгесе дә, яхшылык билгесе дә түгел. Фәтва чыгаручы кеше аны тышкы күренешләргә карап кына чыгара. Ә кеше үзе турында мөфти белмәгән нәрсәләрне дә белә. Икенчедән, Аллаһ ул кешенең
күңеленә хакыйкатьне тану сәләтен бирергә мөмкин. Ә
мөфтинең үз мәнфәгатьләрен күздә тотып, шәригать күрсәтмәләренә таянмыйча хөкем чыгару ихтималы бар. Нәвәви: «Син малының күп өлеше хәрам юл белән табылган
кешедән бүләк алсаң, күңелеңдә аның хәләлегенә шик
уянса, мөфти аны хәләл дип хөкем чыгарса да, бу шикне
бетермәчәк. Шулай ук, берәр хатын бер егеткә фәлән –
кызның аның сөт кардәше булуы турында хәбәр бирүе дә
шул ук хөкемдә. Хәтта мөфти ул егет белән кыз арасын206
дагы никахның дөрес булуы турында карар чыгарса да, бу
шикне бетермәчәк. Шуңа күрә, кешеләр биргән киңәшләргә игътибар итмичә, тәкъвалыкта булырга кирәк», – дигән.
Әмма фәтва шәригатьнең тиешле күрсәтмәсе белән
расланса, күңеленә ошамаса да, ул аны үтәргә тиеш. Мисал итеп, шәригать кайбер дини бурычларны үтәмәскә яки
кыскартырга рөхсәт иткән очракны китерергә була. Мәсәлән, авыру яки мосафир булганда ураза тотмау, сәфәрдә
намазларны кыскарту Коръән яки сөннәттә кешегә күрсәтмә бирелсә, аңа Аллаһыга һәм Пәйгамбәргә итәгать итәргә
генә кала. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫ضى اللَّهُ ورسولُهُ أَمرا أَ ْن ي ُكو َن لَهم ال‬
 ‫ْخيَ َرةُ ِم ْن أ َْم ِرِه ْم‬
َ َ‫ َوَما َكا َن لِ ُم ْؤِم ٍن َوال ُم ْؤِمنَ ٍة إِذَا ق‬
َ ًْ ُ ََ
ُُ
«Аллаһ һәм Аның Илчесе инде карар чыгарган булсалар, мөэмингә дә, мөэминәгә дә бер эштә дә сайлау иреге
юк...»465
Кеше бу хөкемнәрне шатлык һәм итәгать белән кабул
итәргә тиеш. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َ ‫ك ال ي ْؤِمنُو َن حتَّى يح ِّكم‬
‫يما َش َج َر بَ ْي نَ ُه ْم ثُ َّم‬
ُ َ ِّ‫ فَال َوَرب‬
َ ‫وك ف‬
ُ َُ َ
ِ
 ‫يما‬
َ َ‫ال يَ ِج ُدوا فِي أَنْ ُف ِس ِه ْم َح َر ًجا ِم َّما ق‬
َ ‫ض ْي‬
ً ‫سلِّ ُموا تَ ْسل‬
َ ُ‫ت َوي‬
«Юк, синең Раббың белән ант итәм. Алар үзләренең
бәхәсләрендә сине казый иткәнче, синең хөкемнәреңә каршы килүләрен туктатканчы һәм сиңа тулысынча буйсынганчы, алар иман китермәячәкләр».466
5. Аллаһының могҗизасы
Вәбиса разыяллаһү ганһү китергән хәдистә Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең зур могҗизасы турында сөйләнә.
Вәбиса разыяллаһү ганһү килеп сөйли башлаганчы ук
Пәйгамбәр галәйһиссәләм аның ни өчен килгәнен белгән.
Ул әйткән: ‫َل َع ِن الْبِ ِّر َوا ِإلثْ ِم‬
ُ ‫ت تَ ْسأ‬
َ ‫ ِج ْئ‬ «Син яхшылык һәм гөнаһ турында сорарга килдеңме?»
Әбү Күгаем риваяте буенча, Вәбиса болай дип сөйләгән: «Бервакыт мин Аллаһының Илчесе янына гөнаһ һәм
207
яхшылык турында сорау нияте белән килдем. Мин аның
янына якынлаша башлагач, кешеләр: «Әй Вәбиса, Аллаһының Илчесен тынычлыкта калдыр!» – диделәр. Мин:
«Миңа аның янына килергә рөхсәт итегез. Чөнки минем
аның янына бик барасым килә», – дидем. Шунда Пәйгамбәр галәйһиссәләм : «Кил монда, әй Вәбиса», – дип әйтте.
Мин тезләребез бер-беребезнекенә тиярлек дәрәҗәдә аның
янына килдем. Шуннан соң ул: «Әй Вәбиса, синең нәрсәгә
килгәнеңне әйтергәме?» – диде. Мин: «Әйт, Аллаһының
Илчесе», – дип җавап бирдем. Пәйгамбәр галәйһиссәләм
әйтте: ‫َل َع ِن الْبِِّر َوا ِإلثْ ِم‬
ُ ‫ت تَ ْسأ‬
َ ‫ ِج ْئ‬ «Син миннән яхшылык һәм
гөнаһ турында сорарга килдең». Мин: «Әйе», – дигәч, ул
үзенең бармакларын тоташтырды да, минем күкрәгемә
суккалый-суккалый болай диде:
ِ ‫ت إِلَي‬
ِ ‫استَ ْف‬
ِ ْ 
َّ ‫س َواط َْمأ‬
‫َن‬
‫ف‬
َّ
‫الن‬
‫ه‬
ْ
َ َ‫ت قَ لْب‬
َ‫س‬
ْ ْ َّ‫ الْبِ ُّر َما َما ط َْمأَن‬، ُ‫صة‬
ْ ‫ك‬
َ ِ‫ك يَا َواب‬
َ ‫استَ ْفت نَ ْف‬
ُ
ِ
ِ ‫اك فِي النَّ ْف‬
‫َّاس َوأَفْ تَ ْو َك‬
َ َ‫الص ْد ِر َوإِ ْن أَفْ ت‬
َ ‫ َوا ِإلثْ ُم َما َح‬، ‫ْب‬
َّ ‫َّد فِي‬
َ ‫س َوتَ َرد‬
ُ ‫إِلَْيه الْ َقل‬
ُ ‫اك الن‬
«Үзенең җаныңнан, үзенең йөрәгеңнән сора, әй Вәбисә! Яхшылык – синең җаның һәм йөрәгең тыныч булган
нәрсә ул. Гөнаһ – кешеләр син дөрес эшлисең дип әйтсәләр дә, җанны борчуын һәм йөрәгеңне дулкынландыруын
дәвам иткән нәрсә».
6. Кешеләргә тиешле урыннарын бирү.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм Вәбисага ул сораган нәрсәне йөрәк белән аңлау кирәклеге турында әйткән, аның җаны белән боларны аңлаячагын белгән. Чөнки моны саф йөрәкле акыллы кеше генә аңлый алган. Табигате буенча тупас, аңлау сәләте түбән булган кешегә килгәндә, ул мондый ысул белән җавап ала алмаган. Ул кеше боерык һәм
тыюларны тәфсилләп сөйләгәч кенә аңлаячак. Әлеге мисалдан күренгәнчә, Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм сәхабәләрен бик гүзәл итеп тәрбияләгән. Алар белән аңлау
208
сәләтләрен исәпкә алып сөйләшкән, кешеләргә аларның
дәрәҗәләренә туры килә торган урынын бирергә боерган.
7. Иң матур холык.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм иң яхшы, иң лаеклы, иң гүзәл холык белән аерылып торган. Чөнки ул Коръәндә язылган әхлак сыйфатларын үтәүнең тере мисалы
булган. Шуңа күрә, Үзенең Пәйгамбәрен мактап, Аллаһы
ٍ ‫ك لَ َعلَى ُخلُ ٍق َع ِظ‬
Тәгалә болай дигән:  ‫يم‬
َ َّ‫ َوإِن‬ «... дөреслектә,
син – гүзәл холыклы кеше».467
Гайшә анабыз: «Аның холкы Коръән иде», – дип әйткән. Пәйгамбәр галәйһиссәләм Коръән боерыкларын үтәгән, ул тыйганнардан тыелган. Шуның нәтиҗәсендә Коръәнне гамәлдә куллану аның тумыштан хас булган сыйфатына әверелгән.
8. Әлеге хәдис кешеләрне матур әхлак сыйфатларын
үзләрендә булдырырга боера. Чөнки яхшы холык – яхшылыкның бер үзлеге.
9. Исламда йөрәкнең югары бәяләнүе күрсәтелә. Берәр нәрсә эшләгәнче, киңәш сорап йөрәккә мөрәҗәгать
итәргә куша.
10. Дин – эчке тәнкыйтьче һәм гөнаһлардан тотып торучы көч ул. Ә кешеләр билгеләнгән кануннар – тышкы
тотып торучы.
11. Дин кешене гөнаһ эшләрдән тыя. Чөнки ул җанга
Раббысы белән бергә кешене күзәтергә боера. Ә законнар
бары тик тышкы күренешкә карап кына кеше турында хөкем чыгаралар.
Сөннәткә иярү һәм бидгатьләрдән баш тарту
ِ ‫اض بْ ِن سا ِريةَ ر‬
ِ َ‫يح ال ِْع ْرب‬
‫ول اللَّ ِه‬
ُ ‫ َو َعظَنَا َر ُس‬: ‫ال‬
َ َ‫ض َي اللَّهُ َع ْنهُ ق‬
ٍ ‫ َع ْن أَبِي نَ ِج‬ 27
َ َ َ
ِ ْ َ‫ مو ِعظَةً و ِجل‬
، ‫ول اللَّ ِه‬
َ ‫ يا َر ُس‬: ‫ فَ ُقلْنَا‬، ‫ت ِم ْن َها الْعُيُو ُن‬
ْ َ‫ َو َذ َرف‬، ‫وب‬
ُ ُ‫ت م ْن َها الْ ُقل‬
َْ
َ
209
ِ ‫ أ‬: ‫ال‬
ِ ‫ فَأَو‬، ‫َكأَنَّ َها مو ِعظَةُ مود ٍِّع‬
‫الس ْم ِع‬
َ َ‫ ق‬. ‫صنَا‬
َّ ‫ َو‬، ‫ُصي ُك ْم بِتَ ْق َوى اللَّ ِه َع َّز َو َج َّل‬
ْ
َْ
َُ
ِ َ َّ‫والط‬
، ‫ش ِم ْن ُك ْم فَ َسيَ َرى ا ْختِالفًا َكثِ ًيرا‬
ْ ‫ فَِإنَّهُ َم ْن يَ ِع‬، ‫ َوإِ ْن تَأ ََّم َر َعلَْي ُك ْم َع ْب ٌد‬، ‫اعة‬
َ
ِ ‫فَ علَي ُكم بِسنَّتِي وسن َِّة الْ ُخلَ َف‬
ِ ‫اش ِدين الْم ْه‬
ِ ‫الر‬
ِ ‫ضوا َعلَْي َها بِالنَّو‬
ُّ
، ‫اج ِذ‬
‫ع‬
،
‫ين‬
‫ي‬
‫د‬
‫اء‬
ِّ
َّ
َ
َُ ُ ْ َْ
َ َ َ
َ
ٌ‫ضاللَة‬
ُ َ‫َوإِيَّا ُك ْم َوُم ْح َدث‬
َ ‫ فَِإ َّن ُك َّل بِ ْد َع ٍة‬، ‫ات األ ُُموِر‬
Әбү Нәҗих Гыйрбад бине Сәрия разыяллаһү ганһү
сөйләгән: «Бервакыт Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм
безгә йөрәкләребезне куркыткан, күзләребездән яшь агызган вәгазь белән мөрәҗәгать итте. Без: «Әй Аллаһының
Илчесе, бу саубуллашучының вәгазенә охшаган. Шулай
булган безгә киңәшләр бир!» – дидек. Ул: «Минем нәсыйхәтләрем: Аллаһы Тәгаләдән куркыгыз, кол боерса да
тыңлагыз һәм итәгать итегез! Дөреслектә, безнең озак
яшәгәнегез бик күп фетнәләр күрер. Шуңа күрә, сезгә минем сөннәтемә һәм туры юлдан баручы тугры хәлифләрнең сөннәтенә тоткырга, моннан тайпылмаска, бидгатьләрдән баш тартырга кирәк. Чөнки һәр бидгать – адашу
ул!» – дип әйтте».468
Хәдиснең әһәмияте
Бу хәдис Пәйгамбәрнең сәхабәләренә һәм гомумән
бөтен кешеләргә булган киңәшләрен үз эченә ала. Ул –
Аллаһыдан курку, мөселман әмирләренә буйсыну. Моннан тыш, Пәйгамбәр галәйһиссәләм өммәтенә, сөннәтне
үтәсә, туры юлдан барса, адашу һәм бидгатьләрдән сакланса, котылу һәм һидәят киләчәген хәбәр итә.
Хәдисне аңлау
1. Тәэсирле вәгазьнең үзлекләре.
2. Вәгазь – яхшы киңәш һәм нәтиҗәләр турында искәртү ул. Вәгазь тәэсирле булсын, йөрәккә үтеп керсен
өчен ул түбәндәге таләпләргә туры килергә тиеш:
а) Тема сайлау.
210
Кешеләрне дин һәм дөнья эшләрендә файда китерә
торган нәрсәләр белән вәгазьләргә кирәк. Хөкемнәр, җәзалар белән генә чикләнмичә, аларга тормышта кирәк була
торган нәрсәләрне хикмәт һәм гыйлем белән җиткерү зарури. Җомга һәм гает намазлары белән генә чикләнү мөселманнарынң диннән тайпылуына сәбәп була. Аеруча бу
вәгазьләр хезмәт вазыйфасын үтәү рәвешендә генә сөйләнгән, чын дәгъват булмаган очракта.
Әгәр дә без уңышка ирешергә телибез икән, Аллаһының Илчесе безгә үрнәк булырга тиеш. Ул сәхабәләрен
җомга һәм гает көннәрендә генә түгел, башка форсатлар
белән дә вәгазьләгән, Аллаһы Тәгаләнең түбәндәге боерыِ َ‫ْح ْكم ِة والْمو ِعظ‬
ِ َ ِّ‫يل رب‬
ِ
гын үтәгән:  ‫سنَ ِة‬
‫ْح‬
‫ل‬
‫ا‬
‫ة‬
َ
ْ َ َ َ ‫ك بِال‬
َ ِ ‫ ا ْدعُ إِلَى َسب‬ «Раббың
َ
юлына хикмәт һәм гүзәл вәгазь ярдәмендә чакыр...»469
б) Матур вәгазь.
Кирәкле бөтен мәгънәне җиткерү, тыңлаучылар колагына ирештерү өчен күркәм телле булу кирәк. Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫ َو ِعظ ُْه ْم َوقُ ْل لَ ُه ْم فِي أَنْ ُف ِس ِه ْم قَ ْوالً بَلِيغًا‬ «... аларны вәгазьлә һәм җаннарына барып җитә торган сүзләр сөйлә!»470
Әлеге хәдиснең башка риваятендә «Пәйгамбәр галәйһиссәләм безгә матур сүзле вәгазь белән мөрәҗәгать итте...» диелә.471
в) Кыскалык.
Вәгазьне артык озакка сузу, кешеләрнең эчләрен пошырганга, ярсытканга, шуның нәтиҗәсендә, аның файдасы югалганга күрә, Пәйгамбәрнең вәгазьләре кыска, ләкин
тәэсирле булган. Җәбир бине Сәмүра разыяллаһү ганһү:
«Мин еш кына Пәйгамбәр галәйһиссәләм белән намаз
укый идем. Аның намазлары һәм вәгазьләре уртача озынлыкта иде», – дигән.
Әбү Давытның «Сөнән»ендә китерелгән хәдистә:
«Пәйгамбәр галәйһиссәләм беркайчан да җомга вәгазьлә211
рен озын итмәгән, алар берничә генә сүздән торганнар», –
диелә.
г) Яхшы форсатны һәм уңайлы вакытны куллану.
Пәйгамбәрнең вәгазьләре беркайчан да даими булмаган, ул кешеләргә вакыт-вакыт кына вәгазь сөйләгән.
Әбү Вәил әйткән: «Гадәттә Габдуллаһ бине Мәсгут безгә
пәнҗешәмбе көннәрендә вәгазь сөйли иде. Бер кеше аңа:
«Әй Әбү Габдеррахман, дөреслектә без синең нәсыйхәтләреңне яратабыз һәм аларга омтылабыз. Ләкин без син көн
саен вәгазь сөйләгәнне телибез», – дигән. Габдуллаһ ибне
Мәсгут: «Сезне туйдыру куркынычы гына миңа көн саен
вәгазь сөйләргә комачаулый. Дөреслектә, Аллаһының Илчесе безнең эчебезне пошырукдан куркып, вакыт-вакыт
кына вәгазь сөйләде».472
2. Уңышка ирешәчәк вәгазьченең сыйфатлары.
Вәгазь тәэсирле булсын, кешенең ваемсыз җанын,
йоклаучы намусын уята алсын өчен, ул яхшы вәгазьче тарафыннан сөйләнергә тиеш. Яхшы вәгазьченең шартлары:
а) Ул үзенең сүзләренә ышанырга, чын күңелдән
аларны тыңлаучыларга җиткерергә тырышырга, тыңлаучыларга үз сүзенә ышанганлыгын күрсәтергә тиеш. Моның тышкы күренешләре – тавышы, интонациясе, йөзенең
үзгәрүе. Вәгазь сөйләгән вакытта Пәйгамбәрнең Кыяфәте
үзгәрә торган булган. Җәбир бине Габдуллаһ әйткән:
«Пәйгамбәр галәйһиссәләм кешеләргә вәгазь сөйләгәндә
һәм Кыямәт көнен исләренә төшергәндә, ул бик ярсый һәм
тавышын күтәрә, күзләре кызара, әйтерсең: «Иртән һәм
кичен көтегез!» – дип дошман гаскәре турында кисәтә
иде».
б) Ул бозыклыклардан азат, сәламәт йөрәккә ия булырга, сүзләре чын йөрәктән чыгарга тиеш. Ә йөрәге һәм
җаны яшерен авыруга дучар булган кешегә килгәндә, аның
сүзләре бер колактан кереп икенчесеннән чыга. Бер-вакыт
Хәсән Басри Басра мәчетендә вәгазь сөйләгән кеше-не
212
ишеткән. Ләкин аның сүзләре Хәсән Басрига бернинди дә
тәэсир итмәгән. Кешеләр чыгып беткәч, ул: «Яки синең
йөрәгең авыру, яки минеке», – дигән.
в) Аның сүзләре гамәлләренә туры килергә тиеш.
Чөнки вәгазь сөйләүченең матур сүзләре ошаса, алар аның
гамәлләрен дә күзәтәчәкләр. Сүзләре эшләренә туры килсә, аның үрнәгенә иярәчәкләр. Сүзләре эшләренә каршы
килүен күрсәләр, аның турында начар сүзләр таратачаклар
һәм аннан йөз чөерчәкләр. Кемдер: «Сүз белән вәгазьләүченең сүзләре әрәм китәчәк, эшләр белән вәгазьләүче
уңышка ирешәчәк», – дип бик дөрес әйткән.
Кешене адашудан тыеп калу өчен Аллаһы Тәгаләнең
түбәндәге сүзләренә мөрәҗәгать итү җитә:
ِ َّ
‫ َكبُ َر َم ْقتًا ِع ْن َد اللَّ ِه أَ ْن تَ ُقولُوا َما ال تَ ْف َعلُو َن‬. ‫آمنُوا لِ َم تَ ُقولُو َن َما ال تَ ْف َعلُو َن‬
َ ‫ين‬
َ ‫ يَا أَيُّ َها الذ‬

«Әй иман китергән бәндәләр! Нигә сез үзегез эшләмәгән нәрсәне сөйлисез. Сезнең эшләмәгәнне сөйләвегез
Аллаһыда зур нәфрәт уята».473
3. Сәхабәләрнең күркәмлеге, аларның йөрәкләренең
тугрылыгы.
Сәхабәләрнең вәгазь сөйләгәндә куркулары, күзләреннән аккан яшьләре, аларның күркәмлеге, тугрылыгы,
иманнарының югары дәрәҗәдә булуының билгесе. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ َّ ‫ول تَرى أَ ْعي ن هم تَِفيض ِمن‬
 ‫ْح ِّق‬
َّ ‫ َوإِ َذا َس ِمعُوا َما أُنْ ِز َل إِلَى‬
َ ‫الد ْم ِع م َّما َع َرفُوا م َن ال‬
ْ ُ َ ُ َ ِ ‫الر ُس‬
َ ُ
«Алар Пәйгамбәргә иңгәнне тыңлаганда хакыйкатьне
белгәнгә күзләре яшь белән тулганын күрерсең».474
Гомумән, мөэминнәрне мактап, Хак Тәгалә әйткән:
ِ َّ ِ
 ‫يمانًا‬
ْ َ‫ت قُلُوبُ ُه ْم َوإِذَا تُلِي‬
ْ َ‫ين إِذَا ذُكِ َر اللَّهُ َو ِجل‬
َ ‫ت َعلَْي ِه ْم آياتُهُ َز‬
َ ِ‫ادتْ ُه ْم إ‬
َ ‫ إِنَّ َما ال ُْم ْؤمنُو َن الذ‬
«Мөэминнәр – Аллаһыны искә алганда йөрәкләре
куркучылар. Аның аятьләре укылганда бу аларның иманнарын арттыра...»475
213
4. Тәкъвалыкта булуның күркәмлеге.
Тәкъвалык шәригать боерыкларын үтәүдә, хәрамнан
тыелуда чагыла. Ә тәкъвалыкта булуның зарурлыгы турында сөйләү Пәйгамбәрнең төп максаты булган. Чөнки
даими тәкъвалык ике дөньяда да бәхеткә илтә. Аллаһы
ِ
ِ َّ َّ ‫ولََق ْد و‬
ِ ‫ْكتَاب ِمن قَ ْبلِ ُكم وإِيَّا ُكم أ‬
Тәгалә әйткән:  َ‫َن اتَّ ُقوا اللَّه‬
ْ َ ‫ين أُوتُوا ال‬
ْ َ ْ
َ َ
َ ‫ص ْي نَا الذ‬
 «Бу сездән алда Язу бирелгәннәргә һәм сезгә Аллаһыдан куркырга боерабыз».476
5. Тыңлау һәм итәгать итү – нәсыйхәт.
Аллаһы Тәгалә Үзенең Китабында мөселманнарга шәригать хуплаган эшләрдә әмирләренә буйсынырга боерِ ‫َطيعوا اللَّه وأ‬
ِ
ِ َّ
ган:  ‫ول َوأُولِي األ َْم ِر ِم ْن ُك ْم‬
َ ‫الر ُس‬
َّ ‫َطيعُوا‬
ُ ‫آمنُوا أ‬
َ ‫ين‬
َ َ
َ ‫ يَا أَيُّ َها الذ‬ «Әй
иман китергән бәндәләр, Аллаһыга итәгать итегез, һәм
Аның Рәсүленә итәгать итегез! Шулай ук, Коръән белән
гамәл кылып, Коръән дәлилләре белән әмер итүче
хакимият ия-ләренә итәгать итегез!»477
Яхшылыкның бер өлеше булса да, Пәйгамбәр галәйһиссәләм итәгать итү турында аерым бер киңәш бирә. Мөселманнарның әлеге киңәшне даими үтәүләре бу дөньяда
бәхетле булырга, аларның тормыш мәнфәгатьләрен кайгыртырга ярдәм итә. Гали ибне Әбү Талип разыяллаһү
ганһү: «Җитәкченең яхшы яки бозык булуына карамастан,
аннан кала беркем дә кешеләрнең хәлен тәртипкә сала алмый. Әгәр бозык булса, мөэмин үзенең Раббысына гыйбадәт кылырга һәм билгеле бер вакытка кадәр шул җитәкчегә түзеп торырга тиеш», – дип әйткән. Мөселманнарның
җитәкчеләренә буйсынмаулары, итәгатьсезлеккә омтылулары аларны хәлсезләндерде, фетнәләр чыгуга сәбәп булды.
ِ ْ ‫ولَ ِو‬ «...
Пәйгамбәр галәйһиссәләм: ‫ل َعلَْي ُك ْم َع ْب ٌد‬
َ
َ ‫استُ ْعم‬
сезгә җитәкче итеп колны куйсалар да», – дип әйткән.
Әлеге хәдиснең Бохари китергән риваятендә болай диел214
ِ
ِ
َّ ‫استُ ْع ِم َل َعلَْي ُك ْم َع ْب ٌد َحبَ ِش ٌّي َكأ‬
гән: ٌ‫َن َرأْ َسهُ َزبِيبَة‬
ْ ‫اس َمعُوا َوأَطيعُوا َوإِن‬
ْ  «Сезгә җитәкче итеп башы йөземгә тиң хәбәшине куйсалар да,
тыңлагыз һәм итәгать итегез!»
Галимнәр фикеренчә, моны ике төрле аңлап була:
Бер төркем галимнәр Пәйгамбәрнең әлеге сүзләре киләчәктә булачак мөселманнар арасындагы каршылыклар
турында сөйли дип саныйлар. Бу очракта, итәгать итәргә
боеру ике начарның кечерәген сайлап алу боерыгын аңлата. Чөнки идарә итүе дөрес булмаган колның хакимиятенә түзеп тору фетнә чыгарудан яхшырак. Икенчеләр
«әлеге сүзләр чынбарлыкка бәйле булмаган мисаллар гына» дип санаган. Чөнки мондый идарә итү дөрес булмый.
Икенче хәдистә Пәйгамбәр галәйһиссәләм моңа охшаш
мисал китерә:
ِ ‫ ب نَى اللَّهُ لَهُ ب يتًا فِي الْجن‬، ‫ضها‬
ِ ِ ٍ ِ ‫ ولَو َكم ْفح‬، ‫من ب نَى لِلَّ ِه مس ِج ًدا‬
‫َّة‬
َْ
َ
َ َ َْ
َ َ ‫ص قَطَاة لبَ ْي‬
َ َْ
َْ
«Тавык оясы кадәр генә булса да, мәчет төзүчегә Аллаһы Тәгалә җәннәттә өй төзеп куячак».478
Чөнки мәчет кебек тавык оясы була алмый.
6. Пәйгамбәрнең һәм тугры хәлифәләрнең сөннәтенә
иярүнең зарурлыгы.
Сөннәт – иярү юлы дигән сүз. Ул ышану сүз һәм эшләрдә Пәйгамбәргә, тугры хәлифәләргә иярүдән гыйбарәт.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм үзенең сөннәтен тугры хәлифәләр сөннәте белән бәйли. Чөнки ул аларның Коръән һәм
сөннәткә нигезләнгән ысуллары дөрес булачагын белгән.
Барлык галимнәрнең дә фикеренчә «туры юлдан баручы
тугры хәлифә» дигән сыйфат дүрт хәлифәгә карата кулланыла ала: Әбү Бәкер, Гомәр, Госман, Гали.
7. Бидгатьләрдән саклау.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ َ ‫من أَح َد‬
ٌّ‫س ِم ْنهُ فَ ُه َو َرد‬
ْ َْ
َ ‫ث في أ َْم ِرنَا َه َذا َما لَْي‬
215
«Кем дә булса безнең эшебезгә шәригатькә) яңа, аңа
бәйле булмаган нәрсә кертсә, ул кире кагылачак». Әлеге
хәдиснең шәрехләреннән аңлашылганча, бу – диннең бөек
нигезе. Берәр яңалык кертеп, аны дин белән бәйләүченең
шул бидгате кире кайтарылачак. Мондый яңа эш шелтәле
һәм хаталы бидгать санала. Бидгать сүзе ике мәгънәгә ия:
шәригатьтәге һәм гади мәгънә.
Бидгать сүзе ике мәгънәгә ия. Шәригатьтә «бидгать»
сүзе Аллаһ һәм Пәйгамбәр галәйһиссәләм диненә каршы
килә торган яңалыкны аңлата. Шул бидгать турында Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Һәр бидгать – адашу», – дип әйткән.
Гадәти кулланышта «бидгать» – тиңдәше булмаган
уйлап табылган нәрсәне аңлата. Сәхабәләр күп яңалыкларны кабул иткәннәр. Мисал итеп, Гомәр разыяллаһү ганһүнең кешеләрнең Рамазанда тәравих намазына җыелганнарын күреп: «Бу яхшы яңалык бидгать)», – дип әйткәнен
китерүгә була. Шул вакытта Үбәй бине Кәгъб разыяллаһү
ганһү: «Ләкин элек мондый нәрсә юк иде бит», – дигәч,
Гомәр разыяллаһү ганһү: «Беләм, ләкин бу яхшы эш», –
дигән. Ягъни, бу эш элек эшләнмәсә дә, ул нигездә шәригатькә карый.
Әбү Бәкер разыяллаһү ганһү исән чакта Коръәнне
туплау, зәкят түләмәүчеләр белән сугышу, кешеләрнең бер
Коръән янына җыю, Госман разыяллаһү вакытында
Коръән нөсхәләрен төрле илләргә җибәрү һ.б.ш. яңалыклар да шушы хөкемгә керә.
8. Саубуллашканда файдалы һәм ике дөньяда да бәхеткә илтә торган киңәшләр бирү гадәтнең нигезендә шушы хәдис ята.
9. Әлеге хәдис нигезсез яңалыкларны тыя.
Яхшылык капкалары һәм һидәят юллары
216
‫‪َ  82‬عن مع ِ‬
‫اذ بْ ِن جب ٍل ر ِ‬
‫ول اللَّ ِه ‪ ،‬أَ ْخبِ ْرنِي‬
‫ْت ‪ :‬يَا َر ُس َ‬
‫ض َي اللَّهُ َع ْنهُ قَ َ‬
‫ال ‪ :‬قُل ُ‬
‫ْ َُ‬
‫ََ َ‬
‫بِعم ٍل ي ْد ِخلُنِي الْجنَّةَ وي ب ِ‬
‫ْت َع ْن َع ِظ ٍ‬
‫اع ُدنِي َع ِن النَّا ِر ‪ ،‬قَ َ‬
‫ال ‪ :‬لََق ْد َسأَل َ‬
‫يم ‪َ ،‬وإِنَّهُ‬
‫َ َ ُ َ َ َ َُ‬
‫ِ‬
‫ِِ‬
‫ِ‬
‫َّ‬
‫لَيَ ِس ٌير َعلَى َم ْن يَ َّ َّ‬
‫يم‬
‫س َرهُ اللهُ تَ َعالَى َعلَْيه ‪ :‬تَ ْعبُ ُد اللهَ ال تُ ْش ِر ُك به َش ْيئًا ‪َ ،‬وتُق ُ‬
‫الصال َة ‪َ ،‬وتُ ْؤتِي َّ‬
‫ك‬
‫ت ‪ .‬ثُ َّم قَ َ‬
‫َّ‬
‫َدلُّ َ‬
‫وم َرَم َ‬
‫ضا َن ‪َ ،‬وتَ ُح ُّج الْبَ ْي َ‬
‫ال ‪ :‬أَال أ ُ‬
‫الزَكا َة ‪َ ،‬وتَ ُ‬
‫ص ُ‬
‫الص َدقَةُ تُط ِْفئ الْ َخ ِطيئَةَ َكما يط ِ‬
‫َعلَى أَبْ َو ِ‬
‫اء‬
‫ْم‬
‫ل‬
‫ا‬
‫ئ‬
‫ْف‬
‫الص ْو ُم ُجنَّةٌ ‪َ ،‬و َّ‬
‫اب الْ َخ ْي ِر ‪َّ :‬‬
‫َ ُ ُ َ ُ‬
‫ُ‬
‫الرج ِل فِي جو ِ‬
‫ف اللَّْي ِل ‪ ،‬ثُ َّم تَال ‪ :‬تَ تَ َجافَى ُجنُوبُ ُه ْم َع ِن‬
‫َّار ‪َ ،‬و َ‬
‫صالةُ َّ ُ‬
‫َْ‬
‫الن َ‬
‫س األَم ِر و َعم ِ‬
‫ضِ‬
‫ِ ِ‬
‫ود ِه‬
‫اج ِع – َحتَّى بَلَ َغ – يَ ْع َملُو َن ‪ .‬ثُ َّم قَ َ‬
‫ال َْم َ‬
‫ال ‪ :‬أَال أُ ْخب ُر َك ب َرأْ ِ ْ َ ُ‬
‫س األ َْم ِر ا ِإل ْسال ُم ‪،‬‬
‫ول اللَّهَ ‪ ،‬قَ َ‬
‫ْت ‪ :‬بَلَى يَا َر ُس َ‬
‫َوِذ ْرَوِة َسنَ ِام ِه ؟ قُل ُ‬
‫ال ‪َ :‬رأْ ُ‬
‫ال ‪ :‬أَال أُ ْخبِر َك بِ ِم ِ‬
‫الصالةُ ‪ ،‬وِذروةُ ِسنَ ِام ِه ال ِ‬
‫ك ُكلِّ ِه‬
‫ق‬
‫م‬
‫ث‬
‫‪.‬‬
‫اد‬
‫ه‬
‫ْج‬
‫َ‬
‫ودهُ َّ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫َّ‬
‫الك َذلِ َ‬
‫ُ‬
‫َو َع ُم ُ‬
‫َ‬
‫َ َْ‬
‫ُ‬
‫ول اللَّ ِه ‪ ،‬فَأ َ ِِ‬
‫ال ‪ُ :‬ك َّ‬
‫ْت ‪:‬‬
‫سانِِه َوقَ َ‬
‫ْت ‪ :‬بَلَى يَا َر ُس َ‬
‫ف َعلَْي َ‬
‫ك َه َذا ‪ ،‬قُل ُ‬
‫؟ قُل ُ‬
‫َخ َذ بل َ‬
‫ب‬
‫اخ ُذو َن بِ َما نَتَ َكلَّ ُم بِ ِه ؟ فَ َق َ‬
‫ك ‪َ ،‬و َه ْل يَ ُك ُّ‬
‫ك أ ُُّم َ‬
‫ال ‪ :‬ثَ ِكلَْت َ‬
‫يَا نَبِ َّي اللَّ ِه ‪َ ،‬وإِنَّا لَ ُم َؤ َ‬
‫ال ‪ :‬علَى من ِ‬
‫اخ ِرِ‬
‫النَّاس فِي النَّا ِر َعلَى وج ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫َّ‬
‫صائِ ُد‬
‫ح‬
‫ال‬
‫إ‬
‫–‬
‫م‬
‫ه‬
‫ق‬
‫َو‬
‫أ‬
‫–‬
‫م‬
‫ه‬
‫وه‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ َ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫ُُ ْ‬
‫َ‬
‫أَل ِ‬
‫ْسنَتِ ِه ْم‪‬‬
‫‪Мөгаз бине Җәбәл разыяллаһү ганһү әйткән: «Бер‬‬‫‪вакыт мин: «Әй Аллаһының Илчесе, миңа җәннәткә ке‬‬‫– »!‪рергә һәм уттан коткарырга ярдәм итә торган эшне әйт‬‬
‫‪дидем. Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай диде: «Син бөек‬‬
‫‪эш турында сорадың, ләкин Аллаһы Тәгалә җиңеләйтү‬‬‫‪чегә ул җиңел булачак: Аллаһыга гыйбадәт кыл, Аңа ши‬‬‫‪рек кылма, намаз укы, зәкят түлә, Рамазан аенда ураза тот,‬‬
‫‪Йортка хаҗ кыл!» Аннары: «Сиңа яхшылык капкаларын‬‬
‫‪күрсәтимме? Ул – калкан булган ураза, су утны сүндергән‬‬
‫‪кебек гөнаһларны сүндерүче садака һәм кешенең караңгы‬‬
‫‪төндә укыган намазы дип әйтте дә түбәндәге аятьне укы‬‬‫‪ды: «... алар яннары белән яткан җирләреннән торып, Ал‬‬‫‪217‬‬
лаһыдан куркып һәм Аңа өметләнеп намаз укыйлар, Без
биргән нәрсәләрдән садака бирәләр. Алар эшләгән эш өчен
нинди шатлыклы нәрсә әзерләнгәнен беркем белмәс».479Аннан соң болай диде: «Сиңа бу эшнең башы, баганасы һәм түбәсе турында хәбәр биримме?» Мин: «Әйе,
әй Аллаһының Илчесе», – дидем. Ул: «Әлеге эшнең башы
– Ислам, терәге – намаз, түбәсе – җиһад». Аннары: «Сиңа
аларның төп өлеше турында хәбәр биримме?» – диде.
Мин: «Әйе, әй Аллаһының Илчесе», – дидем. Ул үзенең
теленнән тотты да: «Үзеңдә менә бу нәрсәне тыеп тор!» –
дип әйтте. Мин: «Әй Аллаһының Илчесе, бездән сөйләгән
нәрсәләребез өчен соралачакмы?» – дип сорадым. Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Анаң синнән мәхрүм булсын! Гайбәт
сүзләрдән башка нәрсә өчен кешеләрне утка йөзләре белән ыргытачаклармени?!» – диде.480
Хәдиснең әһәмияте
Әлеге хәдистә җәннәткә керергә һәм уттан коткарырга ярдәм итә торган эшләр турында сөйләнелә. Бу бик тә
әһәмиятле эш. Чөнки Аллаһы Тәгалә пәйгамбәрләрне,
Язуларны кешеләрне уттан коткару һәм җәннәткә кертү
өчен җибәрелгән. Шуңа күрә, Пәйгамбәр галәйһиссәләм
Могаз разыяллаһү ганһүгә: «Син миннән бөек эш турында
сорадың», – дип әйткән. Шундый ук сорау бирүче икенче
кешегә болай дигән:
‫ْت‬
َ ‫ت أ َْو َج ْز‬
َ ‫ت َوأَط َْول‬
َ ‫ت فِي ال َْم ْسأَلَ ِة لََق ْد أَ ْعظَ ْم‬
َ ‫ ِإل ْن ُك ْن‬
«Синең соравың кыска булса да, бик әһәмиятле һәм
аңа озак итеп җавап бирергә туры киләчәк».
Хәдисне аңлау
1. Мөгазның изге эшләргә игътибары.
Мөгаз разыяллаһү ганһүнең мондый сорау бирүе
аның изге гамәлләргә зур игътибар күрсәтүе, аларны Пәйгамбәрдән белергә тырышуы турында сөйли. Әлеге сорау,
шулай ук, аның күркәм телле булуын күрсәтә. Чөнки ул
218
кыска да, төгәл дә булган. Ә Пәйгамбәр галәйһисәләм аны
шул соравы өчен мактап, болай дигән: ‫ْت َع ْن َع ِظي ٍم‬
َ ‫لََق ْد َسأَل‬
«Дөреслектә, син бөек эш турында сорадың».
2. Гамәлләр – җәннәткә керү сәбәпләренең берсе.
Сорау биргәндә Мөгаз разыяллаһү ганһү: «Миңа нинди гамәл җәннәткә керергә ярдәм итәчәк?» – дип сораган.
Аллаһы Тәгалә әйткән:
 ‫وها بِ َما ُك ْنتُ ْم تَ ْع َملُو َن‬
َ ‫ َوتِل‬ «Менә сез кылган
َ ‫ْجنَّةُ الَّتِي أُوِرثْ تُ ُم‬
َ ‫ْك ال‬
эш өчен сезгә мирас итеп бирелгән җәннәт».481
Пәйгамбәрнең ‫ْجنَّةَ بِ َع َملِ ِه‬
َ ‫َح ُد ُك ُم ال‬
َ ‫ال يَ ْد ُخ ُل أ‬ «Гамәлләре
ярдәмендә генә беркем дә җәннәткә керә алмаячак» дигән
сүзләренә килгәндә, алар гамәлләре белән генә беркемнең
дә җәннәткә лаеклы булмаячагын күрсәтә. Әлеге гамәлләрнең кабул булуы кирәк. Ә ул эшләр Аллаһының бәндәләренә күрсәткән рәхмәте һәм мәрхәмәте ярдәмендә генә
кабул булачак. Монда тыш яхшы гамәлләрне кылу да Аллаһ ярдәмендә башкарыла: Аллаһ туры юлдан баруны җиңеләйткән кеше туры юлга баса һәм гамәл кыла башлый, ә
Аллаһ җиңеләйтмәүче юлдан яза һәм бер гамәл дә кылмый. Аллаһы Тәгалә әйткән:
. ‫س ُرهُ لِلْيُ ْس َرى‬
ِّ َ‫سنُ ي‬
َ ‫ َو‬. ‫ فَأ ََّما َم ْن أَ ْعطَى َواتَّ َقى‬
ُ ‫ص َّد َق بِال‬
َ َ‫ ف‬. ‫ْح ْسنَى‬
ِ ِّ ‫ فَسنُ ي‬. ‫ وَك َّذب بِالْحسنَى‬. ‫وأ ََّما من ب ِخل واست غْنَى‬
 ‫س َرى‬
َْ َ َ َ ْ َ َ
ََ
ْ ُ‫س ُرهُ للْع‬
ُْ َ َ
«Тиешлесен биргән һәм тәкъва булган, иң яхшыны
Аллаһының берлеген) таныган кешегә килгәндә, Без аңа
җиңеллеккә юлны җиңеләйтәчәкбез. Саранланган, Аллаһ
биргәнне сарыф итмәгән, иң яхшыны ялган дип санаучыга
килгәндә, Без аңа авырлыкка юлны җиңеләйтәбез».482
3. Исламның баганаларын үтәү.
Пәйгамбәр Мөгазның соравына җавап биргәндә Аллаһыга табыну, намаз уку, зәкят түләү, ураза һәм хаҗ кебек
гамәлләрнең җәннәткә керүгә сәбәп булачак гамәлләр
219
икәнен күрсәтә. Бу гамәлләр турында без алдагы хәдисләр
турында сөйләгән идек инде.
4. Яхшылыкның капкалары.
Ибне Мәҗә китергән хәдистә җәннәт турында сөйләнелгән. Пәйгамбәр галәйһиссәләм Мөгаз разыяллаһү ганһүгә Аллаһының мәхәббәтен яуларга ярдәм итә торган өстәмә гамәлләр кылу кирәклеге турында сөйли. Аллаһының
Илчесе тапшырганча, Аллаһы Тәгалә әйткән:
ٍ َ ِ‫ وما تَ َق َّرب إِلَي عب ِدي ب‬
‫ت‬
َّ ‫َح‬
ْ ‫ب إِلَ َّي ِم َّما افْ تَ َر‬
ُ‫ض‬
ْ َ َّ َ
َ ‫ش ْيء أ‬
ََ
ِ ‫ال عب ِدي ي ت َق َّرب إِلَي بِالنَّوافِ ِل حتَّى أ‬
ِ
 ُ‫ُحبَّه‬
َ َ َّ ُ َ َ ْ َ ُ ‫َعلَْيه َوَما يَ َز‬
«Миңа омтылып бәндәм эшләгән эшләрнең Минем
өчен иң сөеклесе – Мин аңа боерган нәрсәләр. Мин аны
яратканчыга кадәр ул тиешледән артык нәфел) гамәлләр
кылып Миңа якынаячак».483
а) Ураза – калкан ул.
Бу очракта Рамазандагы фарыз ураза түгел, ирекле
ураза турында сүз бара. Әлеге ураза Ахирәттә уттан калкан булачак. Чөнки мөселман Аллаһ боерыгына буйсынып, үзенең теләкләрен канәгатьләнүдән тыела. Шул сәбәпле ул Аллаһ билгеләгән чикләр янында туктарга өйрәнә, тәкъвалыкка якыная, нәфесенә хуҗа була башлый, гөнаһлардан арына.
б) Садака гөнаһларны каплый.
Инде әйтеп үткәнчә, монда зәкят түгел, гади садака,
гөнаһларның кечкенәләре күз алдында тотыла. Зур гөнаһларны бары тик тәүбәгә килү генә кичерә. Икенче кешене
рәнҗетүгә бәйле булган гөнаһлардан шул кешедән гафу
сорап, бәхилләшеп кенә арынып була. Аллаһының Илчесе
әйткән: ‫ب‬
ِّ ‫الر‬
َّ ‫ب‬
ِّ ُ‫ص َدقَة‬
َ َ‫الس ِّر تُط ِْف ُئ غ‬
َ  «Дөреслектә, яшерен биَ‫ض‬
релә торган садака Аллаһының ачуын сүндерә».484
220
Гөнаһларны сүндерү ярдәмендә кешенең өметләре
арта йөрәге нурлана, гамәлләре чистара. Шул сәбәпле садака башка гамәлләр өчен капкага әверелә.
в) Төнге намаз.
Монда күпмедер йоклап алгач укыла торган төнге намаз турында сөйләнелә. Төнге намазның күркәмлеге турында сөйләүче бик күп аять һәм хәдисләр бар. Шуңа күрә, Пәйгамбәр галәйиссәләм дәлил итеп
ِ‫ض‬
 ‫اج ِع‬
َ ‫ تَتَ َجافَى ُجنُوبُ ُه ْم َع ِن ال َْم‬ «...яннарына яткан
җирләрен-нән торып намаз укучылар..»,485 дигән аятьне
китерә. Баш-ка аятьтә Аллаһы Тәгалә болай дигән:
ِِ ٍ
ِ ‫ إِ َّن الْمت َِّق‬
ٍ
‫ك‬
َ ِ‫اه ْم َربُّ ُه ْم إِنَّ ُه ْم َكانُوا قَ ْب َل َذل‬
ُ َ‫ين َما آت‬
َ ‫ آخذ‬. ‫ين في َجنَّات َوعُيُون‬
َ ُ
ِ ِ
ِِ
ِ
 ‫ستَ غْ ِف ُرو َن‬
ْ َ‫ َوباألَ ْس َحا ِر ُه ْم ي‬. ‫ َكانُوا قَليالً م َن اللَّْي ِل َما يَ ْه َجعُو َن‬. ‫ين‬
َ ‫ُم ْحسن‬
«Дөреслектә, тәкъвалар чишмәләр арасында җәннәт
бакчаларында булачак, Раббылары бүләк иткән нәрсәләрне алачак. Чөнки алар эле яхшы эшләр эшләгәннәр, төннә
аз гына йоклаганнар, таң атканда гафу итүне сораганнар».486
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫الصالةُ فِي جو‬
‫ف اللَّيِ ِل‬
َّ ‫الصالةِ ال َْم ْكتُوبَِة‬
َّ ‫الصالةِ بَ ْع َد‬
َّ ‫ض ُل‬
َ ْ‫أَف‬
َْ
«Фарыз намаздан соң иң яхшы намаз – төн уртасында
укыла торган ирекле намаз».487
ِ ِ َّ ‫ َعلَي ُكم بِِقي ِام اللَّي ِل فَِإنَّهُ َدأْب‬
‫ين قَ ْب لَ ُك ْم َوإِ َّن قِيَام‬
ْ َ ْ ْ
ُ
َ ‫الصالح‬
ِ َ‫لسيِّئ‬
‫ات‬
َّ ِ‫َِ اللَّْي ِل قُ ْربَةٌ إِلَى اللَّ ِه َوَم ْن َهاةٌ َع ِن ا ِإلثْ ِم َوتَ ْك ِف ٌير ل‬
«Сезгә төнлә намаз укырга кирәк. Чөнки төнге намаз
сезгә кадәр яшәгән тугры кешеләрнең гадәте булган. Төнге намаз Аллаһыга якынаю чарасы булып тора, ул гөнаһтан тыя, начар гамәлләрне йолып ала».488
Төнге намаз укуның иң яхшы вакыты – төн азагы, төн
уртасы. Чөнки Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай дигән:
221
ِ ‫الرج ِل فِي جو‬
‫ف اللَّْي ِل‬
َ ‫ َو‬
ُ َّ ُ‫صالة‬
َْ
«Кешенең төн уртасында укыган намазы». Ягъни, төн
уртасына якын булган теләсә кайсы вакыт.
5. Ислам диненең башы, баганасы һәм түбәсе.
Мөгазның күзләрендә тагын да күбрәк белем алу теләген күреп, Аллаһының Илчесе аңа мисаллар ярдәмендә
ачык киңәш бирә. Пәйгамбәр киңәшен «Сиңа сөйләргәме..?» дип сораудан башлый. Бу файдалы тәрбия чарасы,
ул гыйлем алучының игътибарын арттыра, аны да гыйлем
алу өчен сорау бирергә этәрә.
Пәйгамбәр галәйһисәләм тапшырган гыйлем түбәндәге нәрсәләрне үз эченә ала:
а) Бу эшнең башы – Ислам. Әлеге сүзләрне аңлатып,
башка хәдисендә Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай дигән:
ِ
ُ‫س َه َذا األ َْم ِر أَ ْن تَ ْش َه َد أَ ْن ال إِلَهَ إِالَّ اللَّه‬
َ ْ‫إ َّن َرأ‬
َّ ‫يك لَهُ َوأ‬
ُ‫ح َّم ًدا َع ْب ُدهُ َوَر ُسولُه‬
َ ‫َو ْح َدهُ ال َش ِر‬
َ ‫َن ُم‬
«Бу эшнең башы синең «Аллаһыдан башка илаһ юк
һәм Мөхәммәт – Аның колы һәм илчесе» дип шәһадәт бирүеңдә».489
Ягъни, бу диндә иң төп нәрсә әлеге ике шәһадәт. Боларны эчке яктан да, тышкы яктан да танымаучының Исламга бернинди катнашы да юк. Шулай ук, әлеге диннең
башы – Ислам һәм аның биш терәге дип тә әйтәләр.
б) Аның баганасы – намаз.
Чатыр үзен тотып торучы таяк ярдәмендә генә тора
алган кебек, намаз да диннең терәге. Таяк чатырны күтәргә һәм куллануга яраклы иткән кебек, намаз да динне күтәрә, аның ачык итә, намаз укучыны Аллаһ янындагы югары дәрәҗәгә ирештерә.
в) Аның түбәсе – дин өчен көрәшү монда корал бе-лән
сугышу гына күз алданда тотылмый. Исламда булган
нәрсәләрнең иң бөеге – җиһат. Чөнки аның ярдәмендә Ал222
лаһының сүзе өстен чыга, Ислам башка диннәрдән алда
була. Бервакыт, Әбү Зәр разыяллаһү ганһү: «Әй Аллаһының Илчесе, минем өчен иң яхшы эш кайсы?» – дип сораِ ِ‫يما ٌن بِاللَّ ِه َو ِج َها ٌد فِي َسب‬
гач, Пәйгамбәр болай дигән: ‫يل اللَّ ِه‬
َ ِ‫إ‬
«Аллаһыга ышану, ә аннары Аллаһ юлында көрәшү».490
6. Телеңә игътибарлы булу.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм Мөгазга биргән киңәшнең
ахырында телнең әлеге бөтен гамәлләр белән идарә итүен,
аларны камилләштерүен күрсәтә, шуңа күрә, телгә игътибарлы булырга куша. Аллаһының Илчесе әйткән:
ِ ِ
ِ
ِ
ِ
‫ت‬
ْ ‫ص ُم‬
ْ َ‫ َم ْن َكا َن يُ ْؤم ُن بِاللَّه َوالْيَ ْوم اآلخ ِر فَ لْيَ ُق ْل َخ ْي ًرا أ َْو لي‬
«Аллаһыга һәм Соңгы көнгә ышанучы кеше яхшы әйбер сөйләсен яки эндәшмәсен».491
Бер кеше: «Әй Аллаһының Илчесе, миңа җәннәткә керергә ярдәм итә торган эшне күрсәт», – дигән. Җавап итеп
Пәйгамбәр галәйһиссәләм:
ِ ِ ‫ك ه َذا – وأَ َش‬
ِ
،‫ك‬
َ ‫سانِِه – فَ َق‬
َ ‫ك أ ُُّم‬
َ ‫ ثَ ِكلَْت‬: ‫ال‬
َ ْ ‫أ َْمس‬
َ َ
َ ‫ار إلَى ل‬
ِ
ِ ‫اخ ِرِهم إِالَّ حصائِ ُد أَل‬
‫ْسنَتِ ِه ْم‬
ُّ ‫َه ْل يَ ُك‬
َ َ ْ َ‫َّاس َعلَى َمن‬
َ ‫ب الن‬
«Моны тотып тор», – дип әйткән дә, теленә күрсәткән. Теге кеше соравын кабатлаган. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән: «Әниең синнән мәхрүм булсын! Гайбәттән
башка нәрсә өчен кешеләрне утка йөзләре белән ыргытачаклармыни?!»492
Хәдистән аңлашылганча, күп очракта кешеләр телләре белән сөйләгән нәрсә өчен утка керәчәкләр. Чөнки гөнаһлы сүзләрнең берсе – ширек. Ә бу Аллаһы Тәгалә каршында иң зур гөнаһ. Белмичә Аллаһ турында сөйләү, ялган шәһадәт бирү, мәхлукларны Аллаһыга тиңләү, сихер,
гайбәт, ялган, һ.б. нәрсәләр дә әлеге бүлеккә керәләр.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِِ ِ
ِ
‫ج‬
ُ ‫َّار األَ ْج َوفَان الْ َف ُم َوالْ َف ْر‬
َ ‫سا ُن الن‬
َ ْ‫أَ ْكثَ ُر َما يَل ُج به ا ِإلن‬
223
«Күбесенчә кешеләрне ике нәрсә – авыз һәм җенес
әгъзалары өчен утка керәчәкләр».493
Бервакыт Гомәр разыяллаһү ганһү Әбү Бәкер разыяллаһү ганһү янына кергән дә аның үз телен тартып торганын күргән. Гомәр разыяллаһү ганһү: «Тукта, Аллаһ сине
гафу итсен!» – дигән. Әбү Бәкер: «Бу – мине һәлакәткә илтергә мөмкин булган нәрсә», – дип әйткән.
Хәсән Басри: «Тел – тәннең әмире. Ул башка әгъзаларга карата берәр җинаять кылса, алар да аны кылачаклар; ул тыелса, алар да тыелачаклар», – дигән.
7. Фарызларны үтәгәннән соң тәкъвалыкны иң яхшы
эшләре.
Мәлик һәм Әбү Хәнифә фикеренчә, фарыз намазлардан соң иң яхшы эш гыйлем, ә аннары – җиһат. Ә Шәфигый иң яхшы эш фарыз һәм ирекле намаз дип санаган.
Имам Әхмәт «Аллаһ юлында көрәшү» – дигән.
Мәгълүм булганча, Пәйгамбәрдән күп тапкыр кайсы
эшнең яхшы булуы турында сораганнар. Ул кайвакытта:
«Үз вакытында укылган намаз», – дип, кайчакта «Җиһат»,
«Ата-ананы хөрмәт итү», – дип җавап биргән. Чөнки бу
сораулар төрле вакытта төрле хәлдәге кешеләр тарафыннан бирелгәннәр.
8. Әлеге хәдистә сәхабәләрнең пәйгамбәрдән киңәш
сораганнары, ә аның киңәшләр биргәнлеге күрсәтелә.
Моннан тыш, хәдис Аллаһының бәндәсенә беренче чиратта биш вакыт намаз укырга кирәклеген, моның җәннәткә
керергә, җәһәннәмнән котылырга ярдәм итәчәге күрсәтелә.
9. Тел афәте, кешенең теле өчен җавап бирәчәге, начар эшләрнең җәһәннәмгә илтүе искә алына.
Аллаһының чикләре һәм тыюлары
224
ِ ُ‫عن أَبِي ثَعلَبة الْخشنِي جرث‬ 29
ِ َ‫وم ب ِن ن‬
ِ ‫اش ٍر ر‬
ِ ‫ َع ْن ر ُس‬، ُ‫ضي اللَّهُ َع ْنه‬
‫ول اللَّ ِه‬
ْ ْ ُ ِّ َ ُ َ َ ْ
َْ
َ
َ َ
‫وها‬
َ َ‫ ق‬
َ ُ‫ض فَال ت‬
ً ‫ َو َح َّد ُح ُد‬، ‫وها‬
َ ‫ودا فَال تَ ْعتَ ُد‬
َ ُ‫ضيِّ ع‬
َ ‫ إِ َّن اللَّهَ تَ َعالَى فَ َر‬: ‫ال‬
َ ِ‫ض فَ َرائ‬
ٍ ‫ت َعن أَ ْشياء – ر ْحمةً لَ ُكم غَْي ر نِسي‬
– ‫ان‬
َ ‫اء فَال تَ ْنتَ ِه ُك‬
َ ْ َ ْ َ َ َ َ ْ َ ‫ َو َس َك‬، ‫وها‬
َ َ‫ َو َح َّرَم أَ ْشي‬،
‫حثُوا َع ْن َها‬
َ ‫فَال تَ ْب‬
Әбү Сәгъләбә Хушәни Җүрсүм бине Нәшир риваять
кылуы буенча, Аллаһының Илчесе әйткән: «Дөреслектә,
Аллаһы Тәгалә кешеләргә дини бурычларны үтәүне йөкләгән. Шулай булгач, аларга салкын карамагыз! Чикләр
билгеләгән, аларны үтмәгез! Кайбер нәрсәләрне хәрам
кылган, аларны эшләмәгез! Үзенең рәхмәте белән, ләкин
оныту сәбәпле түгел, кайбер нәрсәләр турында әйтми калдырган, аларны эзләмәгез!»494
Хәдиснең әһәмияте
Әлеге хәдис кыска, ләкин тирән мәгънәле хәдисләр
исәбенә керә. Кемдер: «Әлеге хәдис кебек диннең нигезләрен дә, тармакларын да үз эченә алган хәдис юк. Чөнки
Пәйгамбәр галәйһиссәләм Аллаһының хөкемнәрен дүрт
өлешкә бүлгән: фарызлар, хәрамнар, чикләр, әйтелмичә
калган нәрсәләр», – дигән. Ибне Сәмган: «Әлеге хәдис белән яшәүче кеше әҗер һәм җәзадан котылачак. Чөнки фарызны үтәүче хәрамнан тыелучы, чикләр янында туктаучы, үзеннән яшеренгәннәрне эзләүдән баш тартучы тулысынча изгелектә булачак, бөтен дини бурычларын үтәячәк.
Шәригать хөкемнәре әлеге хәдистә телгә алынган төрләрнең чигенә чыкмый», – дип әйткән.
Хәдисне аңлау
1. Дини бурычларны үтәү.
Аллаһ бәндәләренә үтәүне боерган, шул боерык
Коръән һәм хәдис белән расланучы гамәлләр, мәсәлән, намаз, зәкят, ураза, хаҗ, фарыз гамәл була.
225
Фарыз ике төрле була: беренчесе – фарыз гаен – һәр
мөселманга фарыз булган эш. Мәсәлән, намаз, зәкят, ураза. Икенчесе – фарыз кифая – кайбер мөселманнан шөгыльләнсә, башкалар өстеннән төшә торган гамәл. Боларны беркем дә үтәмәсә, гөнаһ бөтен кешегә дә төшәчәк.
Җеназа намазында катнашу, сәламгә җавап бирү, яхшыга
өндәү, начарлыктан тыелуны мисал итеп китерергә була.
2. Аллаһының чикләрендә тукталу.
«Чикләр» дигәндә кешеләрне хәрам эшләрдән тыючы
билгеле бер җәзалар күз алдында тотыла. Мәсәлән, зина
кылу, караклык, хәмер эчү өчен җәза.
Мәккәне яулап алган елны Үсәмә ибне Зәет разыяллаһү ганһү Бәнү Мәхзүм кавеменнән булган хатын-кызны
якларга теләп, Пәйгамбәргә мөрәҗәгать иткән. Пәйгамбәр
ِ ‫أَتَ ْش َفع فِي ح ٍّد ِمن ح ُد‬ «Аллаһ билгеләгаләйһиссәләм: ‫ود اللَّ ِه‬
ُ ْ َ
ُ
гән җәзага караган эштә син шәфәгать кыласыңмы?» – дип
сораган.495
Ул әлеге хатын өчен билгеләнгән җәза – кул кисүне
күз алдында тоткан. Бу – Аллаһ Тәгалә билгеләгән җәза,
димәк, әлеге җәзаларга бернәрсә өстәргә дә, киметергә дә
ярамый. Исерткеч эчкән өчен кырык камчыдан сиксәнгә
кадәр артыру рөхсәт ителә. Ләкин Пәйгамбәр галәйһиссәләм дә, Әбү Бәкер разыяллаһү ганһү да кырык камчы белән генә чикләнгәннәр.
Гомәр разыяллаһү ганһү идарә иткән чорда кешеләр
хәмерне күбрәк куллана башлаганнар. Шуңа күрә, җәза
һәм тыю йөзеннән күбрәк камчылауга лаеклы булганнар.
Ә Гали ибне Әбү Талип: «Катылык та, аннан баш тарту да
сөннәткә туры килә», – дигән. Чөнки Пәйгамбәрбез галәйһиссәләм Гомәр разыяллаһү ганһү үрнәгенә иярергә
кушкан: ‫اقْ تَ ُدوا بِاللَّ َذيْ ِن ِم ْن بَ ْع ِدي أَبِي بَ ْك ٍر َوعُ َم َر‬ «Миннән соң булачак ике кешедән Әбү Бәкер һәм Гомәрдән үрнәк алы226
ِ
ِ ِ َّ ‫ َعلَي ُكم بِسنَّتِي وسن َِّة الْ ُخلَ َف ِاء‬ «... сезгә мигыз».496 ‫ين‬
َُ ُ ْ ْ
َ ِّ‫ين ال َْم ْهدي‬
َ ‫الراشد‬
нем сөннәтемә һәм туры юлдан бара торган тугры хәлифәләр сөннәтенә иярергә кирәк...»497
Әлеге кырыслыкны бөтен сәхабәләр дә бердәм хуплаганнар. Гали разыялаһү ганһү Гомәргә әйткән: «Әй мөэминнәрнең әмире, хәмер эчүче акылсыз сүзләр сөйли,
акылсыз сүзләр сөйләүче яла яга. Ә Коръәндә яла ягучыга
сиксән камчы сугу билгеләнгән:
ِ َ‫ات ثُ َّم لَم يأْتُوا بِأَرب ع ِة ُشه َداء ف‬
ِ َ‫ والَّ ِذين ي رمو َن الْم ْحصن‬
‫وه ْم‬
ُ ‫اجل ُد‬
ْ َ َ َ َْ
َ ُ
َْ
ُ َْ َ َ
ِ ‫ك هم الْ َف‬
ِ
ِ
 ‫اس ُقو َن‬
َ ‫ين َج ْل َدةً َوال تَ ْقبَ لُوا لَ ُه ْم َش َه‬
َ ‫ثَ َمان‬
ُ ُ َ ‫ادةً أَبَ ًدا َوأُولَئ‬
«Дүрт шаһит китермичә гыйффәтле хатын-кызга яла
ягучыларны сиксән камчы сугу белән җәзалагыз. Беркайчан да аларның шаһитлекләрен кабул итмәгез. Чөнки алар
бозыклар».498
3. Хәрамга якынаюны тыю.
Монда Коръән Кәримдә һәм сөнәттә хәрамны ачык
итеп күрсәткән эшләр, мәсәлән, ялган шаһитлек бирү,
ятим малын үзләштерү, риба күз алдында тотыла. Аллаһы
ِ
Тәгалә әйткән:  ‫ش َما ظَ َه َر ِم ْن َها َوَما بَطَ َن‬
َ ‫ قُ ْل إِنَّ َما َح َّرَم َربِّ َي الْ َف َواح‬ «Әйт:
«Дөреслектә, минем Раббым ачык һәм яшерен бозык эшләрне хәрам кылды...»499
Ә Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай дигән:
ِ
‫ام‬
ٌ ‫ ُك ُّل ُم ْسك ٍر َح َر‬ «Һәр исерткеч – хәрам».500
‫ام‬
َ ‫فَِإ َّن ِد َماءَ ُك ْم َوأ َْم َوالَ ُك ْم َوأَ ْع َر‬
ٌ ‫اض ُك ْم َعلَْي ُك ْم َح َر‬
«... дөреслектә сезнең гомерегез дә, малыгыз да, намусыгыз да сезнең өчен кагылыгыз».501
Әлеге тыелган нәрсәләргә игътибар белән караучы
аларның аз икәнен, барысының да җирәнгеч булуын күрер. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ
ِ
 ‫َح َّل اللَّهُ لَ ُك ْم‬
َ ‫آمنُوا ال تُ َح ِّرُموا طَيِّبَات َما أ‬
َ ‫ين‬
َ ‫ يَا أَيُّ َها الذ‬
227
«Әй имам китергән бәндәләр! Аллаһ сезгә рөхсәт иткән яхшы нәрсәләрне тыймагыз...»502
4. Аллаһының бәндәләренә күрсәткән мәрхәмәте.
Аллаһының кайбер нәрсәләр турында әйтми калдыруы, аларны хәләлгә дә, хәрамга дә кертмәве. Аның бәндәләренә карата күрсәткән рәхмәте һәм мәрхәмәте турында сөйли. Кеше мондый гамәлләрне кылса, гөнаһлы булмый; баш тартса да, гөнаһ булмый. Әйтми калдыруның сәбәбе хата да, онытучанлык та түгел, Аллаһ болардан өстен. Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫ك نَ ِسيًّا‬
َ ُّ‫ َوَما َكا َن َرب‬ «Синең Раб-
ِ
бың онытмый».503  ‫سى‬
َ ‫ ال يَض ُّل َربِّي َوال يَ ْن‬ «Минем Раббым хаталанмый да, онытмый да».504
5. Тикшеренү һәм күп сораулар бирү тыела.
Бәлки сорау бирү һәм тикшерү Пәйгамбәр галәйһиссәләм яшәгән вакытка гына карагандыр. Чөнки Аллаһ әйтмәгән нәрсәләр турында сораштыру ул эшнең хәрам кылынуына сәбәп була алган. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ‫ يا أَيُّها ال‬
ِ‫آمنُوا ال تَ ْسأَلُوا َع ْن أَ ْشيَاءَ إ‬
 ‫س ْؤُك ْم‬
‫ت‬
‫م‬
‫ك‬
‫ل‬
‫د‬
‫ب‬
‫ت‬
‫ن‬
‫ين‬
‫ذ‬
َ
ُ
ْ
َ
ُ
َ
َ َ
ْ
َ
ْ
َ
ُ
«Әй иман китергән бәндәләр! Мәгълүм булса, сезне
күңелсезләндерә торган нәрсәләр турында сорамагыз».505
Әлеге хәдиснең хәзерге заманда да гамәлдә булуы
мөмкин. Ә тыю дин эшләрендә зарури булмаган тирәнәюләргә карый. Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
‫ك َم ْن َكا َن قَ ْب لَ ُك ْم‬
َ َ‫ فَِإنَّ َما َهل‬، ‫ َذ ُرونِي َما تَ َرْكتُ ُك ْم‬
‫بِ َكثْ َرةِ ُس َؤالِ ِه ْم َوا ْختِالفِ ِه ْم َعلَى أَنْبِيَائِ ِه ْم‬
«Мин әйтмәгән нәрсә турында миннән сорамагыз.
Дөреслектә, сезгә кадәр яшәүчеләрне күп сорау бирүләре
һәм пәйгамбәрләре белән килешмәүләре генә һәлак итте».506
228
«Тирәнәюче» дигәндә кирәкмәгән нәрсәне тирәннен
тикшерүче яки төрле тармакларны җентекләп өйрәнүче
күз алдында тотыла. Габдуллаһ бине Мәсгут: «Беркайчан
да тикшермәгез дә, тирәнәймәгез дә. Сезгә булган нәрсәгә
тотынырга кирәк», – дип әйткән.
Үзеңә кагылмаган нәрсә белән шөгыльләнү – яшерен
гаеб) нәрсәләрне тикшерергә, белергә тырышу ул. Боларны тикшерү һичшиксез икеләнүгә, шикләнүгә китерәчәк. Ибне Исхак: «Үзләре ишетмәгән нәрсәләрне кулланып, Аллаһ турында да, мәхлуклар турында да фикер йөрِ ِ
ٍِ
тү тыела. Мәсәлән Аллаһы Тәгалә  ِ‫ح ْم ِده‬
َ ِ‫ح ب‬
ُ ِّ‫سب‬
َ ُ‫َوإ ْن م ْن َش ْيء إالَّ ي‬
 «... Аны мактап, Аны данламаган бер нәрсә дә юк»,507 –
дип әйткән. «Җансыз нәрсәләр аны ничек данлыйлар?» –
дияргә ярамый. Чөнки Аллаһ бу турыда хәбәр иткән һәм
Ул моны Үзе теләгәнчә тормышка ашыра», – дип әйткән.
6. Әлеге хәдистә фарыз нәрсәне эшләргә, билгеләнгән
чикләрне үтмәскә, хәрамнан тыелырга, Аллаһ Үзенең
рәхмәте белән кешеләргә әйтмәгән нәрсәләргә тирәнтен
кермәскә боерыла.
Дөньядан баш тартуның асылы һәм
нәтиҗәләре
ِ ‫الس‬
ِ ‫اع‬
ٍ ‫اس س ْه ِل ب ِن سع‬
ِ‫ير‬
َّ‫ضي الل‬
‫اء َر ُج ٌل‬
‫ج‬
:
‫ال‬
‫ق‬
‫ه‬
‫ن‬
‫ع‬
‫ه‬
‫د‬
‫د‬
َ
َ
ِّ
َّ
ْ
َ
ُ
ُ
ْ َ ْ َ ِ َّ‫ َع ْن أَبِي ال َْعب‬ 30
َ
َ
َ
َ
ِ ِ َ ‫ يا رس‬: ‫ال‬
ِ
ُ‫َحبَّنِ َي اللَّه‬
َ ‫ ُدلَّني َعلَى َع َم ٍل إِ َذا َعملْتُهُ أ‬، ‫ول اللَّه‬
ُ َ َ َ ‫ فَ َق‬ ‫إِلَى النَّبِ ِّي‬
ِ
ِ ‫وأ‬
ِ ‫يما ِع ْن َد الن‬
ُّ ‫ ا ْزَه ْد فِي‬: ‫ال‬
‫َّاس‬
َ ‫ فَ َق‬، ‫َّاس‬
َ َّ‫الدنْ يَا يُ ِحب‬
َ َ
َ ‫ َوا ْزَه ْد ف‬، ُ‫ك اللَّه‬
ُ ‫َحبَّن َي الن‬
‫َّاس‬
َ َّ‫يُ ِحب‬
ُ ‫ك الن‬
Әбүл Габбас Сәһел бине Сәгъд Сәгыйди разыяллаһү
ганһү әйткән: «Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм янына
ниндидер кеше килде дә: «Әй Аллаһының Илчесе, мин
аны кылсам, мине Аллаһ һәм кешеләр сөячәк гамәлне күр229
сәт», – диде. Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Бу дөньядан читләш – сине Аллаһ яратыр. Кешеләрдә булганнан читләш,
сине кешеләр сөярләр», – дип әйтте».508
Хәдиснең әһәмияте
Әлеге хәдис Пәйгамбәрнең ике киңәшен үз эченә ала:
Беренчесе: бу дөньядан баш тарту Аллаһы Тәгаләнең
бәндәсен сөюнең сәбәбе була.
Икенчесе: кешеләр кулында буланнан баш тарту аларның мәхәббәтенең һәм сөбенең сәбәбе була. Бәндәне Аллаһ яратса гына, ул уңышка ирешүче һәм ике дөньяда да
бәхетле булачак. Ә Аллаһ яратуның төп шарты – Ахирәтне
дөньяга караганда өстенрәк күрү.
Ибне Һәҗәр Хәйтами: «Бу – Исламның нигезе булган
дүрт хәдиснең берсе», – дигән.
Хәдисне аңлау
1. «Читләшү зөһед) төшенчәсенең мәгънәсе. Безгә
кадәр яшәүче тугры кешеләр һәм галимнәр дөньядан читләшү дигәнне төрлечә аңлатканнар. Әмма аларның барысының да нигезендә имам Әхмәтнең Әбү Идрис Хәүләни
разыяллаһү ганһүдән риваять кылган хәбәре ята. «Дөньядан баш тартуга хәләлне тыю һәм мал исраф итү белән
ирешмиләр. Дөньядан читләшү – үз кулыңда булган нәрсәгә караганда Аллаһ кулындагысына күбрәк өметләнү,
бәла килсә аның өчен әҗер алырга; югалган нәрсә синең
кулда калганчы Ахирәттә синең өчен әзерләнеп торуын
теләү ул».
Әлеге сүзләрдә «читләшү» өч өлештән торган нәрсә
буларак тасвирлана. Алар барысы да тышкы гамәлләргә
түгел, йөрәк гамәлләренә карыйлар. Шуңа күрә, Әбү Сөләйман Дарани: «Беркем турында да «ул дөньядан читләшүгә ирешкән», – дип әйтмә, чөнки читләшү синең йөрәгеңдә», – дигән. Бу өч өлеш түбәндәгеләрдән гыйбарәт:
а) Бәндәнең Аллаһ кулында булган нәрсәгә караганда
Аллаһ кулында булганына күбрәк өметләнүе. Моның чы230
ганагы – ризык алырга чын күңелдән ышану. Чөнки Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ
ِ ‫الصالِح‬
ِ
 ‫الر ْح َم ُن ُودًّا‬
َّ ‫ات َسيَ ْج َع ُل لَ ُه ُم‬
َ َّ ‫آمنُوا َو َعملُوا‬
َ ‫ين‬
َ ‫ إِ َّن الذ‬
«Ризык бирүне Аллаһ үз өстенә алмаган бер генә тере
ُّ ُ‫ْحيَاة‬
зат та юк».509  ‫الدنْ يَا‬
َ ‫ فَال تَغَُّرنَّ ُك ُم ال‬ «Күктә – Сезнең ризыгыгыз һәм сезгә вәгъдә ителгән нәрсә».510
б) Бәхетсезлек килгәндә, мәсәлән, мал яки бала
югалтканда шул югалтуның үзендә калуына караганда Аллаһының әҗерен алуга күбрәк өметләнү. Моның чыганагы
– тулы ышаныч; ул дөньядан читләшүне һәм аңа аз омтылуны күрсәтә.
Ибне Гомәр разыяллаһү ганһү тапшыруынча, Аллаһыга дога кылып, Аллаһының Илчесе болай дигән:
ِ َ ‫اص‬
ِ ‫ول ب ْي نَ نَا وب ْين مع‬
‫ك‬
َ ِ‫اعت‬
َ ِ‫اللَّ ُه َّم اقْ ِس ْم لَنَا ِم ْن َخ ْشيَت‬
َ َ‫ َوم ْن ط‬، ‫يك‬
َ َ َ َ َ َ ُ ‫ك َما يَ ُح‬
ِ
ِ ِ َ َ‫ما تُب لِّغُنَا بِ ِه جنَّت‬
ِ ‫صيب‬
ِ
ُّ ‫ات‬
‫الدنْ يَا‬
َ ‫ َوم َن الْيَقي ِن َما تُ َه ِّو ُن بِه َعلَْي نَا ُم‬، ‫ك‬
َ َ
َ
«Әй Аллаһ, безгә Үзеңә итәгатьсезлек күрсәтмәскә
ярдәм итәчәк Үзеңнән курку бир! Үзенең җәннәтеңә илтә
торган итәгать бир! Бу дөнья бәлаләрен җиңел итә торган
ышаныч бир».511
в) Бәндәнең кешеләр аны мактавы да, ачулануы да
барыбер булган халәте. Ибне Мәсгут: «Ышану – Аллаһыны ачуландыра торган нәрсә белән кешеләргә ярарага тырышмавың ул», – дигән.
Хәсән Басри: «Теләсә кайсы кешене күргәндә: «Ул
миннән яхшырак», – дип әйтүче дөньядан читләшүче була», – дигән. Әхмәт: «Дөньядан читләшү киләчәккә зур
өмет баламау кешеләр кулындагыдан тулысынча баш тарту», – дип әйткән.
2. Дөньядан читләшүнең өлешләре.
Безгә кадәр яшәүче тугры кешеләрнең кайберләре
читләшүне өч өлешкә бүлгәннәр:
231
а) Ширектән һәм Аллаһыдан кала башка затка гыйбадәт кылудан баш тарту.
б) Гөнаһ булган бөтен хәрамнан баш тарту.
в) Хәләлдән баш тарту.
Өченче өлештән аермалы буларак, беренче һәм икенче өлеш фарыз снала.
Имам Әхмәт тә өч өлешкә бүлгән:
Беренчесе: хәрамнан баш тарту. Бу – гадәти кешеләрнең читләшүе.
Икенчесе: хәләлнең артыгыннан баш тарту. Бу – сайлап алынган кешеләрнең читләшүе.
Өченчесе: игътибарны Аллаһыдан җәлеп итә торган
нәрсәләрдән баш тарту. Монысы – белүчеләрнең баш тартуы.
3. Читләшүгә этәрә торган нәрсәләр.
а) Ахирәтне һәм Хисап көнендә үзеңнең Аллаһ каршында басып торуыңны күз алдында китерү. Харис разыяллаһү ганһү Пәйгамбәргә: «Мин хакыйкый мөэмин булдым», – дигәч, ул: «Һәр хакыйкый мөэминнең хакыйкый
асылы бар. Ә синең ышануыңның хакыйкый асылы нәрсәдә?» – дип сораган. Харис: «Мин җанымны бу дөньядан
алып киттем. Хәзер дөньяның ташлары минем өчен аның
балчыгыннан аерылмый. Мин Раббымның Гарешен, хозурлыкта булучы җәннәт әһелләрен, утта газапланучы җәһәннәм әһелләрен ачык күрәм кебек», – дип әйткән. Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Әй Харис, син танып белгәнсең,
моннан тайпылма», – дигән.512
б) Бу дөнья ләззәтләре күңелләрне Аллаһыдан алып
итүен, кешенең хәлен Аның алдында түбәнәйтүен, Хисап
майданында озак басып торуга сәбәп булуын күз алдына
ِ ‫ ثُ َّم لَتُ ْسأَلُ َّن يَ ْوَمئِ ٍذ َع ِن النَّ ِع‬ «Анкитерү. Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫يم‬
нары ул Көндә сез һичшиксез нигъмәтләр турында соралачаксыз».513
232
в) Дөнья нигъмәтләрен табу белән бергә булган авырлык һәм хурлык; дөньядагы ялган, дөньяда тапканның тиз
бетүе, түбән кешеләрнең күп булуы, дөньяның Аллаһ өчен
бик түбән булуы.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ٍ ‫ ما س َقى َكافِرا ِم ْن ها َشربةَ م‬، ‫الدنْ يا تَع ِد ُل ِع ْن َد اللَّ ِه جناح ب عوض ٍة‬
ِ َ‫لَو َكان‬
‫اء‬
ْ َ ُّ ‫ت‬
َ َْ َ ً
َ َ َ ُ َ َ ََ
ْ
«Әгәр бу дөнья Аллаһ өчен черки канаты кадәр булса,
Аллаһ кяфергә бер йотым су да бирмәс иде».514
ِ
ُّ 
‫يها إِالَّ ِذ ْك َر اللَّ ِه َوَما َواالهُ أ َْو َعالِ ًما أ َْو ُمتَ َعلِّ ًما‬
َ ‫الدنْ يَا َملْعُونَةٌ َملْعُو ٌن َما ف‬
«Аллаһыны искә алу, шуңа этәрүче эшләр, галим һәм
гыйлем алучыдан кала бу дөнья һәм анда булган бөтен
нәрсәләр ләгънәт кылынган».515
Ягъни, файдалы гыйлем, Аллаһыга омтылу, Аны искә
алудан кала бу дөнья һәм анда булган бөтен нәрсә Аллаһыдан читләшкән.
4. Бу дөньяга салкын карау.
Аллаһының аятьләрен һәм Пәйгамбәрнең хәдисләрен
укыгач, дөньяда читләшүче кешенең аңа карата нәфрәте
тагын да арта. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫ و‬. ‫الدنْ يا‬
ِ
 ‫اآلخ َرةُ َخ ْي ٌر َوأَبْ َقى‬
َ ‫ بَ ْل تُ ْؤث ُرو َن ال‬
َ َ ُّ َ‫ْحيَاة‬
«Ахирәт яхшырак һәм ышанычлырак булса да, сез бу
тормышны артыграк күрәсез»516
ِ ‫الدنْ يا قَلِيل و‬
 ‫اآلخ َرةُ َخ ْي ٌر لِ َم ِن اتَّ َقى‬
َ ٌ َ ُّ ُ‫ قُ ْل َمتَاع‬
«Әйт: «Бу дөньяның ләззәте тиз бетә, ә Ахирәт –
тәкъвалар өчен иң яхшысы».517
ِ ِ
ُّ ُ‫ْحيَاة‬
 ‫ور‬
َ ‫ فَال تَغَُّرنَّ ُك ُم ال‬
ُ ‫الدنْ يَا َوال يَغَُّرنَّ ُك ْم باللَّه الْغَ ُر‬
«Аллаһыга караган мәсьәләдә сезне дөнья тормышы
кызыктырмасын һәм шайтан вәсвәсәләмәсен».518
ِ ‫الدنْ يا فِي‬
ُّ ِ‫ْحيَاة‬
 ٌ‫اآلخ َرةِ إِالَّ َمتَاع‬
َ ُّ ُ‫ْحيَاة‬
َ ‫الدنْ يَا َوَما ال‬
َ ‫ َوفَ ِر ُحوا بِال‬
«Алар дөнья тормышына шатланалар, ләкин Ахирәт
белән чагыштырганда ул вакытлы ләззәт кенә».519
233
Җәбир бине Габдуллаһ сөйләгән: «Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм үзен сул һәм уң яктан әйләндереп алган кешеләр белән базарда барганда колаклары киселгән
үле кәҗә бәтиен күргән дә, аны күтәреп әйткән:
ٍ َ ِ‫ب أَنَّه لَنا ب‬
َّ ‫ب أ‬
‫ال‬
َ َ‫صنَ ُع بِ ِه ؟ ق‬
ُّ ‫أَيُّ ُك ْم يُ ِح‬
َ ُ ُّ ‫ َما نُ ِح‬: ‫َن َه َذا لَهُ بِ ِد ْرَه ٍم ؟ فَ َقالُوا‬
ْ َ‫ َوَما ن‬، ‫ش ْيء‬
ِِ
ِ
ِ
ُّ ‫َس‬
‫ف َو ُه َو‬
َ ‫ فَ َك ْي‬، ‫ك‬
َ ‫ َواللَّه لَ ْو َكا َن َحيًّا َكا َن َع ْيبًا فيه ألَنَّهُ أ‬: ‫ أَتُحبُّو َن أَنَّهُ لَ ُك ْم ؟ قَالُوا‬:
ُّ َ‫ فَ َواللَّ ِه ل‬: ‫ال‬
‫َه َو ُن َعلَى اللَّ ِه ِم ْن َه َذا‬
َ ‫ت ؟ فَ َق‬
ٌ ِّ‫َمي‬
ْ ‫لدنْ يَا أ‬
«Моны кайсыгыз бер дирһәмгә сатып алырга тели?»
Кешеләр: «Без аны бернинди акчага да сатып алырга теләмибез, без аның белән нәрсә эшлик соң?» – дигәннәр.
Ул: «Сез аның үзегезгә булуын телисезме?» – дип сораган.
Кешеләр: «Аллаһ белән ант итәбез, колаклары киселгән
булганга күрә, без аны тере килеш тә аларга теләмибез. Ә
үле килеш бөтенләй дә кирәк түгел», – дип әйткәннәр.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Аллаһ белән ант итәм, бу
дөнья Аллаһы Тәгаләгә сезнең өчен әлеге кәҗә бәтие түбән булганнан да түбәнрәк!» – диде».520
Икенче хәдистә Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай дигән:
ِ ِ ِ
ِ ُّ ‫واللَّ ِه ما‬
‫صبَ َعهُ فِي الْيَ ِّم فَ لْيَ ْنظُْر بِ َم تَ ْرِج ُع‬
ْ ِ‫َح ُد ُك ْم إ‬
َ ‫الدنْ يَا في اآلخ َرة إِالَّ مثْ ُل َما يَ ْج َع ُل أ‬
َ َ
«Аллаһ белән ант итәм, Ахирәткә карата бу дөньяның
нинди икәнен белү өчен сезнең һәрберегез бармагын диңгезгә тыксын һәм шуннан нәрсә чыгарганын карасын».521
Ягъни, дөнья Ахирәт белән чагыштырганда диңгез белән чагыштыргандагы бармактагы су кебек.
5. Әлеге дөньяны шелтәләү билгеле бер вакыт һәм
урын белән бәйле түгел.
Коръәндәге һәм сөннәттәге дөньяны шелтәләү вакыт
ягъни Кыямәткә кадәр бер-берсен алыштырып килүче көн
һәм төн белән бәйле түгел. Чөнки Аллаһы Тәгалә Үзен искә алсыннар һәм Үзенә шөкер итсеннәр өчен аларны берберсен алыштыра торган итеп яраткан.
234
Әлеге шелтәләү урынга, ягъни Аллаһ яшәү урыны һәм
түшәк итеп яраткан җиргә дә бәйле түгел.
Шулай ук, ул чәчүлекләр, агачлар, җирдәге тере затларга да карамый. Чөнки болар барысыда Аллаһының Үз
бәндәләренә күрсәткән нигъмәтләре. Ул нигъмәтләр файда китереп кенә калмыйча, Аллаһы Тәгаләнең кодрәтенә
дәлил дә булып торалар.
Бу шелтәләү кешеләрнең дөньяда кылган гамәлләренә
карый. Чөнки аларның күбесе пәйгамбәрләр кушканга
каршы килә. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ُّ ُ‫ ا ْعلَموا أَنَّما الْحياة‬
‫ب َولَ ْه ٌو َوِزينَةٌ َوتَ َفا ُخ ٌر بَ ْي نَ ُك ْم َوتَ َكاثُ ٌر فِي األَ ْم َو ِال‬
ََ َ ُ
ٌ ‫الدنْ يَا لَع‬
ِ
ٍ
 ‫اما‬
ْ ‫يج فَ تَ َراهُ ُم‬
ً َ‫ص َف ًّرا ثُ َّم يَ ُكو ُن ُحط‬
ُ ‫ار نَبَاتُهُ ثُ َّم يَ ِه‬
َ ‫ب الْ ُك َّف‬
َ ‫َواألَ ْوالد َك َمثَ ِل غَْيث أَ ْع َج‬
«Белегез, бу дөнья – уен, күңел ачу, бер-берең алдында мактану, байлык туплау һәм балалар күплеге белән
ярышлу. Болар барысы да үсемлек үстерүчеләрне шатландыручы яңгырга тиң. Ул үсемлекләр әлеге яңгыр ярдәмендә барлыкка киләләр, ә аннары кибәләр. Аннан соң син
аларны саргайган килеш күрәсең, аннары алар чүп-чарга
әйләнәләр».522
Ибне Рәҗәп болай дигән: «Бу дөньяда кешеләр ике
төркемгә бүленәләр:
Беренчесе: Аллаһының колларына бу дөньядан соң
әҗер яки җәза өчен яратылганган Ахирәт бар икәненә
ышанмаучылар. Алар турында Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ ِ
ِ َّ
ُّ ِ‫ْحيَاة‬
‫ين‬
ُ ‫ين ال يَ ْر ُجو َن لَِقاءَنَا َوَر‬
َ ‫ضوا بِال‬
َ ‫الدنْ يَا َواط َْمأَنُّوا ب َها َوالذ‬
َ ‫ إِ َّن الذ‬
 ‫َّار بِ َما َكانُوا يَ ْك ِسبُو َن‬
َ ِ‫ أُولَئ‬. ‫ُه ْم َع ْن آيَاتِنَا غَافِلُو َن‬
ُ ‫ك َمأ َْو‬
ُ ‫اه ُم الن‬
«Аның белән очрашуга өметләнмичә бу дөнья белән
генә канәгатьләнүчеләргә, аңа гына өметләнүчеләргә, Безнең могҗизаларыбызга игътибар итмәүчеләргә шул кылган эшләре өчен ут сыену урыны булачак».523 Ул кешеләрнең максатлары – бу дөньяны файдалану, әҗәл килгәнче
аның белән ләззәтләнү.
235
Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ
 ‫َّار َمثْ ًوى لَ ُه ْم‬
ُ ‫ين َك َف ُروا يَتَ َمتَّعُو َن َويَأْ ُكلُو َن َك َما تَأْ ُك ُل األَنْ َع‬
ُ ‫ام َوالن‬
َ ‫ َوالذ‬
«...иман китермичә, бу дөнья белән ләззәтләнүчеләргә
һәм хайваннар кебек ашаучыларга яшәү урыны ут булачак!»524
Алар арасында дөнья нигъмәтләренең кайгы-хәсрәткә
китергәнен күреп, кешеләрне алардан баш тартуга чакырганнары бар. Ул кешеләр: «Бу дөнья белән бәйле булган
саен, аннан баш тарту да авыррак булачак», – дип әйтәләр.
Аларның дөньядан баш тартуы шуннан гыйбарәт.
Икенче төркемгә үлгәннән соң әҗер яки җәза өчен
билгеләнгән Ахирәт бар икәненә ышанучылар керә. Алар
пәйгамбәрләр билгеләгән дини кануннарга буйсыналар. Бу
төркем кешеләре өч төрле була: үзләренә карата гадел-сез
булучылар, уртачалар һәм Аллаһының рәхмәте белән
изгелектә башкалардан алда булучылар.
Беренче төргә күпчелек кешеләр керә. Алар дөнья
ләззәтләрен, байлыкларын тиеш булмаган юл белән табалар, аңа омтылалар. Ул зиннәтләр аларның төп максатларына әверелә. Андый бәндәләр уен-көлке, күңел ачу, байлык туплау белән шөгыльләнәләр. Аларның берсе дә бу
дөньяның юлдагы тукталыш кына икәнен белми; Ахирәткә ышанса да, аңа әзерләнми.
Икенче төргә дөнья байлыкларын тиешенчә табучы,
ләкин хәләл нәрсә белән кирәгеннән артык шөгыльләнүче
керә. Ахирәттә моның өчен бернинди җәза алмаса да,
аның дәрәҗәсе түбәнрәк булачак. Аллаһының Илчесе әйтِ ِ
ُّ ُ‫ب اللَّهُ َع ْب ًدا َح َماه‬
кән: َ‫ْماء‬
َّ ‫َح‬
َ ‫الدنْ يَا َك َما يَظَ ُّل أ‬
َ ‫إِذَا أ‬
َ ‫يمهُ ال‬
َ ‫َح ُد ُك ْم بَ ْحمي َسق‬
«Әгәр Аллаһ бәндәне яратса, сезнең һәрберегез авыруны
судан тыеп торган кебек, Ул да сезне бу дөньядан тыеп тора».525 Монда су авыруга зарар китерә торган очрак күз
236
ِ ُّ  «Дөнья мөэалдында тотыла). ‫ْم ْؤِم ِن َو َجنَّةُ الْ َكافِ ِر‬
ُ ‫الدنْ يَا س ْج ُن ال‬
мин өчен зиндан, кяфер өчен – җәннәт».526
Өченче төргә бу дөньяның нәрсәгә яратылганын аңлаучы кешеләр керә. Алар Аллаһы Тәгалә бу дөньяга бәндәләрен урнаштыруның, ләззәтләрен күрсәтүнең сәбәбе
сынау икәнне беләләр. Җирне бәндәләрне сынау өчен зиннәтләгән икәнен әйткәннән соң, ул боларның туктаячагын
ِ
һәм юкка чыгачагын әйткән:  ‫ص ِعي ًدا ُج ُرًزا‬
َ ‫ َوإِنَّا لَ َجاعلُو َن َما َعلَْي َها‬
«Дөреслектә, Без аның өстендә булган бөтен нәрсәне
үсемлексез чүлгә әйләндерәбез».527
Бу дөньяның ничек тәмамланасын белгән кеше үзенә
Ахирәткә кирәк-ярак әзерли. Ә дөньядан ул мосафир сәфәрендә канәгатьләнгән нәрсәләр белән канәгатьләнә.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ٍ
ٍ ِ‫الدنْ يَا إِالَّ َك َراك‬
ُّ ‫لدنْ يَا َما أَنَا فِي‬
ُّ ِ‫ َما لِي َوَما ل‬
‫اح َوتَ َرَك َها‬
َ ‫استَظَ َّل تَ ْح‬
ْ ‫ب‬
َ ‫ت َش َج َرة ثُ َّم َر‬
«Минем бу дөньяда нинди эшем бар? Чынлыкта, мин
монда агач күләгендә тукталып ял итүче, ә аннары аны
ташлап китүче җайдак кебек».528
Моннан тыш, бу төркемгә дөньядан кирәк кадәр генә
әйбер алучы да керә. Дөньядан баш тартучыларның күбесе
шулай эшләгәннәр. Алар кайбер хәләл нәрсәләрне үзләренә вакыт-вакыт кына рөхсәт иткәннәр. Аллаһының Илчесе
ُّ ‫ب إِلَ َّي ِم َن‬
әйткән: ‫يب‬
ُ ِّ‫ِّساءُ َوالط‬
َ ِّ‫ ُحب‬ «Бу дөньяда миңа хаَ ‫الدنْ يَا الن‬
тын-кызларга һәм хушбуйларга мәхәббәт сеңдерелде».529
Гайшә анабыз:
ِ
ِ
ِ ُّ ‫ت‬
ِ ‫آلخرتِِه حتَّى ي ر‬
ِ ‫نِ ْعم‬
‫ض َي َربَّهُ َع َّز َو َج َّل‬
ْ ُ َ َ ‫الدنْ يَا ل َم ْن تَ َزَّو َد م ْن َها‬
َ
ِ َّ ‫ت‬
ِِ ِ
ِ ‫وبِْئس‬
‫ضا َربِِّه‬
ْ ‫ص َر‬
َ ‫ت بِ ِه َع ْن ِر‬
ُ َ‫ص َّدتْهُ َع ْن آخ َرته َوق‬
َ ‫الد ُار ل َم ْن‬
َ َ
«Пәйгамбәр галәйһиссәләм бу дөньядан хатын-кызларны, хушбуйларны һәм ашамлыкларны яратты. Аңа хатын-кызлар һәм хушбуйлар насыйп булды. Ә азык насыйп
булмады», – дигән.530
237
«Раббысының ризалыгы өчен дөньядан Ахирәт кирәкярагы алучыга бу дөнья нинди гүзәл. Бу дөнья Ахирәттән
читләштерүчегә һәм Аллаһының ризалыгын алырга комачаулаучыга дөнья нинди ямьсез!»531
6. Аллаһының мәхәббәтен яулау.
Аллаһының мәхәббәтен без бу дөньядан баш тарту
белән алабыз. Чөнки Ул Үзенә буйсынучыларны сөя.
Аның мәхәббәте дөньяга мәхәббәт белән тиңдәш түгел.
Дөнья – күңел ачу һәм уен-көлке йорты, ә Аллаһ аларны,
гөнаһ эшләрне, шул гөнаһларны кылучыларны яратмый.
Изгелек кылу һәм Аллаһыга якынаю өчен дөньяны сөю
мактауга лаек. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
‫الصالِ ِح‬
ُ ‫نِ ْع َم ال َْم‬
َّ ‫الصالِ ُح لِل َْم ْرِء‬
َّ ‫ال‬
«Яхшы кешегә яхшы мал нинди гүзәл».532
7. Кешеләрнең мәхәббәтен яулау.
Әлеге хәдис безгә кешеләрнең мәхәббәтен яулап алу
ысулын өйрәтә. Моның өчен безгә кешеләр кулында булган нәрсәләрдән баш татырга кирәк. Әгәр без алар ярата
торган нәрсәне аларда калдырсак, алар да безне яратачаклар. Чөнки аларның күбесе дөнья малын, ләззәтен сөя, берәр кеше ул ярата торган нәрсәне алырга теләсә, ул аны
күрә алмый башлый. Әгәр кеше ул бәндә белән бу турыда
бәхәсләшми икән, ул аны ярата, аңа өстенлек бирә.
Хәсән Басри әйткән: «Бәндә башкалар кулындагыны
теләгәнчегә кадәр, аларга карата киң күңелле булачак.
Алар кулындагыны теләсә, кешеләр аңа салкын карый
башлыйлар. Аның сүзләре аларга ошамый, аны әкренләп
күрә алмый башлыйлар».
Бер бәдәви басралылардан: «Сезнең җитәкчегез кем?»
– дип сораган. Алар: «Хәсән», – дигәннәр. Ул: «Ул нәрсә
белән сезнең өстен идарә итә соң?» – диеп сораган. Алар:
«Кешеләр аның гыйлеменә мохтаҗ, ә ул алар кулындагы
238
дөнья малына мохтаҗ түгел», – дип җавап биргәннәр. Бәдәви: «Искиткеч яхшы!» – дигән.
Беренче чиратта әлеге сыйфатларга җитәкчеләр һәм
галимнәр ия булырга тиеш. Чөнки җитәкчеләр баш тартса,
кешеләр аларны сөячәкләр, аларның юлыннан барып, читләшүләреннән үрнәк алачаклар. Галимнәр дөньядан читләшсә, кешеләр дә аларны сөячәкләр, аларның сүзләренә
хөрмәт белән караячаклар, алар биргән боерыкларга буйсыначаклар.
Бервакыт Гомәр разыяллаһү ганһү барында Ибне Сәләм Кәгъбтән: «Кеше гыйлем үзләштергәч һәм аны саклый башлагач, ул гыйлем кеше күңелендә нәрсәне бетерә?» – дип сораган. Кәгъб: «Аның комсызлыгын, җанының саранлыгын һәм кешеләр кулындагы нәрсәгә омтылуны бетерә», – дип җавап биргән. Гомәр разыяллаһү ганһү:
«Син дөрес әйттең», – дигән.
8. Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең сәхабәләренең дөньядан читләшүче.
Әгәр без Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең эшләреннән
һәм үз-үзен тотышыннан читләшүгә мисал эзләсәк. Бу мисалны башта ул биргән киңәшләрдән табабыз. Пәйгамбәр
галәйһиссәләмнең Ахирәтнең яхшырак булуы турындагы
сүзләре һәм гамәлләре – Аллаһының аны тәрбияләвенең
нәтиҗәсе. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫ك إِلَى ما مت‬
َ‫اجا ِم ْن ُه ْم َز ْه َرة‬
َ ‫تَ ُم َّد َّن َوال َع ْي نَ ْي‬
ْ َ َ
ً ‫َّعنَا بِه أَ ْزَو‬
ُّ ِ‫ْحيَاة‬
 ‫ك َخ ْي ٌر‬
َ ِّ‫الدنيَا َوأَبْ َقى لِنَ ْفتِنَ ُه ْم فِ ِيه َوِر ْز ُق َرب‬
َ ‫ال‬
«Үзеңнең күзеңне бу дөнья зиннәтләренә – Без кайберәүләргә сынау өчен җибәргән нәрсәләргә – юнәлдермә.
Чөнки Раббыңның ризыгы яхшырак һәм мәңгелек».533
Мәдинәгә күчкәнче дә, күчкәннән соң да, авырлык
килгәндә дә, шатлыкта да Пәйгамбәр галәйһиссәләм бу
дөнья ләззәтләреннән баш тарткан, Ахирәткә омтылып,
239
тырышып гыбадәт кылган. Бу эштә сәхабәләр дә аңа ияргәннәр.
Бервакыт берәүнең: «Бу дөньядан баш тартучылар
кая?» – дип соравына Ибне Гомәр разыяллаһү ганһү Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең каберенә төртеп күрсәткән.
9. Дөрес булмаган читләшү.
Исламча дөньядан читләшүнең ниндилеген без алдагы бүләкләрдә аңлаттык инде. Ә дөрес булмаган читләшүгә килгәндә, ул – Аллаһының нигъмәтләреннән тулысынча баш тарту, аларга салкын карау, үзеңне аларны кулланудан мәхрүм итү. Кайбер мөселманнар мондый читләшүнең тәэсиренә бирелгәннәр. Габбаслылар идарә итүе
көчсезләнгән чорда һәм соңрак ямаулы киемнәр киюче,
эшчәнлектән баш тартучы, кәсеп итмәүче, садака исәбенә
яшәүче кешеләр барлыкка килә. Ислам мондый чиктән
чыгуны инкарь итсә дә, алар үзләрен чын читләшүче дип
саныйлар.
Бүгенге көндә мөселманнар мондый фикерләрдән котылдылар. Алар хәләл эшләргә, хәләл акчага омтылалар.
Без, хәтта Ахирәт турында онытмасак иде дип кайгыра
башладык.
Исламда зарарны бетерү
ٍ ‫ َعن أَبِي س ِع‬ 31
ٍ َ‫يد س ْع ِد ب ِن ِسن‬
ِ‫ير‬
ِ
: ُ‫ض َي اللَّهُ َع ْنه‬
‫ر‬
‫د‬
‫خ‬
ْ
‫ل‬
‫ا‬
‫ان‬
ِّ
ْ
ُ
ْ
ْ
َ َ
َ
ِ
َّ ‫أ‬
‫ار‬
َ َ‫ ق‬ ‫ول اللَّ ِه‬
َ ‫َن َر ُس‬
َ ‫ ال‬: ‫ال‬
َ ‫ض َرَر َوال ض َر‬
Әбү Сәгыйд Сәгъд бине Синән Худри разыяллаһү
ганһү әйтүенчә, Аллаһының Илчесе сөйләгән: «Сәбәпсез
зарар китерү дә, җавап итеп зарар китерү дә тыела».534
Хәдисне аңлау
Әбү Давыт: «Әлеге хәдис фикыһ нигезен берсе булган
хәдисләр исәбенә керә», – дигән.
Хәдиснең әһәмияте
240
1. Җәза бирү түгел, зарар китерү инкарь ителә.
Бу хәдистә хаксыз зарар китерү күз алдында тотыла.
Ә тиешле вакытта, мәсәлән җинаятьчегә җәза йөзеннән зарар китерү бу хөкемгә керми. Чөнки тиңдәше белән түләү
Аллаһ тарафыннан рөхсәт ителгән.
ِ ِ
ِ َ‫اص َحيَاةٌ يَا أُولِي األَلْب‬
ِ ‫ص‬
 ‫اب لَ َعلَّ ُك ْم تَ تَّ ُقو َن‬
َ ‫ َولَ ُك ْم في الْق‬ «Тиңдәше
бе-лән түләүдә сезнең өчен яшәү бар, әй акыл ияләре»535
Моннан тыш, зарарны бетерү җинаятьчене шул җинаяте өчен җәзалаудан гыйбарәт тә инде. Чөнки ул һәр кешегә һәм бөтен җәмгыятькә зарар китерүне бетерә.
2. Ислам зарарлы нәрсәне фарыз кылмый һәм файдалыны тыймый.
Аллаһы Тәгалә беркайчан да Үзенең бәндәләренә зарарлы нәрсәне фарыз кылмаган һәм файдалыдан тыймаган. Ул боерган нәрсәләр дин һәм дөнья эшләрендә нигъмәтләрдән гыйбарәт. Ә Ул тыйганы – дөнья һәм Ахирәт
ِ ِ
өчен зарарлы нәрсәләр. Аллаһ әйткән:  ‫س ِط‬
ْ ‫ قُ ْل أ ََم َر َربِّي بالْق‬
«Әйт: «Минем Раббым гадел булырга боерды».536
ِ
 ‫ش َما ظَ َه َر ِم ْن َها َوَما بَطَ َن‬
َ ‫ قُ ْل إِنَّ َما َح َّرَم َربِّ َي الْ َف َواح‬
«Әйт: «Дөреслектә, минем Раббым ачык һәм яшерен
бозык эшләрне генә тыйды».537
Әгәр акыллы кеше шәригатькә күз салса, Аллаһы Тәгаләнең бәндәләренә сәламәтлекләре һәм акыллары өчен
кирәкле булган нәрсәләрне рөхсәт иткәнен, аларга зарарлы булганын хәрам кылганын күрер. Аллаһ әйткән:
ِ ِ ِ ‫ قُل من ح َّرم ِزينَةَ اللَّ ِه الَّتِي أَ ْخر‬
ِ ‫ادهِ والطَّيِّب‬
‫الر ْز ِق‬
ِّ ‫ات ِم َن‬
َ َ َْ ْ
َ َ َ‫ج لعب‬
ََ
ِ
ِ
ِ
ِِ ِ
ُّ ِ‫ْحيَاة‬
 ‫ام ِة‬
َ ‫الدنْ يَا َخال‬
َ ‫آمنُوا في ال‬
َ َ‫صةً يَ ْوَم الْقي‬
َ ‫ين‬
َ ‫قُ ْل ه َي للَّذ‬
«Әйт: «Аллаһының Үз бәндәләре өчен яраткан зиннәтләрен һәм аларның ризыкларыннан яхшы нәрсәләрне
кем хәрам кылды?» Әйт: «Бу дөньяда алар иман китерү241
челәр өчен. Ахирәттә ул нигъмәтләр мөэминнәргә генә
махсус».538
Ягъни, бу дөньяда аның зиннәтләрен нигъмәтләрен
мөэминнәр дә, кяферләр дә куллана. Ә Ахирәттә аларны
мөэминнәр генә кулланачак.
Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َ‫ُوحي إِلَي مح َّرما علَى ط‬
ِ
ِ ‫ قُل ال أ‬
‫اع ٍم يَط َْع ُمهُ إِالَّ أَ ْن يَ ُكو َن‬
َ ً َ ُ َّ َ ‫َج ُد فِي َما أ‬
ْ
ِ
ِ
 ‫ل لِغَْي ِر اللَّ ِه بِ ِه‬
َّ ‫س أ َْو فِ ْس ًقا أ ُِه‬
ً ‫َم ْيتَةً أ َْو َد ًما َم ْس ُف‬
ٌ ‫وحا أ َْو لَ ْح َم خ ْن ِزي ٍر فَإنَّهُ ِر ْج‬
«Әйт: «Үләксә, аккан кан, пычрак саналган дуңгыз
ите яки Аллаһыдан башканың исеме әйтелгән хәрам ит
булмаса, мин үземә иңдерелгән нәрсәләрне үзем өчен хәрам санамыйм».539
3. Авырлыкларны бетерү.
Исламның зарарлы нәрсәләрдән баш тартуының дәлиле – фарыз гамәлләрне үтәү гадәттән тыш авырлыклар
тудырса, мөселманны авырлыклардан коткару, аның хәлен
җиңеләйтү. Монда аптырарлык нәрсә юк. Чөнки бу дин –
җиңеллек дине. Аллаһы Тәгалә әйткән:
 ‫ َوَما َج َع َل َعلَْي ُك ْم فِي الدِّي ِن ِم ْن َح َر ٍج‬ «Ул сезгә диндә бернинди
َّ ُ ِّ‫ ال يُ َكل‬ «Аллаһ
авырлык та тудырмаган».540  ‫سا إِالَّ ُو ْس َع َها‬
ً ‫ف اللهُ نَ ْف‬
җанга аның көченнән килми торган нәрсәне йөкләми».541
Бервакыт Аллаһының Илчесеннән: «Аллаһ кайсы
динне катырак ярата?» – дип сораганнар. Ул әйткән:
ُ‫حة‬
َّ ُ‫ْحنَ ِفيَّة‬
َ ‫الس ْم‬
َ ‫ ال‬
«Киң күңелле хакыйкый бераллалык динен».542
Ягъни, авырлыгы булмаган, чиста бераллалык. Әгәр
шартлар һәм вакыйгалар үзгәрүгә карамастан фарызны
үтәү зарурлыгы үзгәрүсез калса, бу мөселманга зур зарар
китерер иде.
Авырлык килгәндә мөселманның фарыз гамәлләре
җиңеләюгә түбәндәге мисалларны китерергә була:
242
а) Авыруга яки су табу авыр булган очракта тәяммүм
кылырга рөхсәт ителү. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ ‫ يا أَيُّها الَّ ِذين آمنوا إِذَا قُمتم إِلَى‬
ِ
‫وه ُك ْم َوأَيْ ِديَ ُك ْم إِلَى ال َْم َرافِ ِق‬
َُ َ
َ ‫الصالة فَا ْغسلُوا ُو ُج‬
َ َ
ْ ُْ
ِ ‫وامسحوا بِرء‬
‫ضى أَ ْو َعلَى‬
َ ‫وس ُك ْم َوأ َْر ُجلَ ُك ْم إِلَى الْ َك ْعبَ ْي ِن َوإِ ْن ُك ْنتُ ْم ُجنُبًا فَاطَّ َّه ُروا َوإِ ْن ُك ْنتُ ْم َم ْر‬
ُُ ُ َ ْ َ
ِ ِ ‫س َف ٍر أَو جاء أ‬
ِِ
ِ
‫ص ِعي ًدا طَيِّبًا‬
َ ‫ِّساءَ فَ لَ ْم تَج ُدوا َماءً فَتَ يَ َّم ُموا‬
َ ‫َح ٌد م ْن ُك ْم م َن الْغَائط أ َْو‬
َ ََ ْ َ
َ ‫الم ْستُ ُم الن‬
ِ ‫فَامسحوا بِوج‬
‫وه ُك ْم َوأَيْ ِدي ُك ْم ِم ْنهُ َما يُ ِري ُد اللَّهُ لِيَ ْج َع َل َعلَْي ُك ْم ِم ْن َح َر ٍج َولَ ِك ْن يُ ِري ُد لِيُطَ ِّه َرُك ْم‬
ُُ ُ َ ْ
 ‫ش ُك ُرو َن‬
ْ َ‫َولِيُتِ َّم نِ ْع َمتَهُ َعلَْي ُك ْم لَ َعلَّ ُك ْم ت‬
«Әй иман китергән бәндәләр! Намазга керешкәндә
йөзләрегезне юыгыз, башыгызга мәсех кылыгыз, ашык
аягына кадәр аякларны юыгыз. Җөнүб булсагыз, тулысынча чистарыныгыз. Сез авырсагыз, яки юлда булсагыз,
яки берәрегез олы йомышын үтәсә яки хатын кызга
кагылса, шуннан соң су таба алмаса, чиста җир белән йөзегезне һәм кулыгызны сөртеп чистарыныгыз. Аллаһ сезгә
авырлык тудырырга теләми, ләкин сезне чистартырга һәм
сез шөкер итүчеләр итәргә сезгә Үзенең рәхмәтен тәмам
кыла».543
б) Юлда булучының яки авыруның ураза тотмавы.
Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِِ
ِ َ ‫ َش ْهر رم‬
ِ َ‫ات ِمن ال ُْه َدى والْ ُفرق‬
ٍ َ‫َّاس وب يِّ ن‬
‫ان‬
َ َ ِ ‫ضا َن الَّذي أُنْ ِز َل فيه الْ ُق ْرآ ُن ُه ًدى للن‬
ََ ُ
ْ َ
َ
َّ ‫فَ َم ْن َش ِه َد ِم ْن ُك ُم‬
‫ضا أ َْو َعلَى َس َف ٍر فَ ِع َّدةٌ ِم ْن أَيَّ ٍام أُ َخ َر‬
ً ‫ص ْمهُ َوَم ْن َكا َن َم ِري‬
ُ َ‫الش ْه َر فَ لْي‬
ِ
ِ
 ‫س َر‬
ْ ُ‫يُ ِري ُد اللَّهُ ب ُك ُم الْيُ ْس َر َوال يُ ِري ُد ب ُك ُم الْع‬
«Рамазан ае кешеләргә һидәят, шул һидәяткә аңлат-ма
һәм аеручы булган Коръән иңгән ай. Әлеге ай җиткән-дә
өйдә булучы кеше ураза тотсын. Авыручы яки юлда булучы икенче айда шул кадәр үк көн ураза тотарга тиеш.
Аллаһ сезгә җиңеллек тели һәм сезгә авырлык теләми...»544
в) Әгәр кеше авыр хәлдә калса, Ислам ихрам хәлендә
эшләү тыелган нәрсәләрне эшләгән өчен гөнаһ билгеләми.
Аллаһы Тәгалә әйткән:
243
ِ ‫ُح‬
ِ
َِ‫ْح َّج َوالْعُ ْمرةَ لِلَّ ِه ف‬
‫س َر ِم َن ال َْه ْد ِي َوال تَ ْحلِ ُقوا‬
‫ي‬
‫ت‬
‫اس‬
‫ا‬
‫م‬
‫ف‬
‫م‬
‫ت‬
‫ر‬
‫ص‬
‫أ‬
‫ن‬
‫إ‬
َ
ْ
ُ
َ
ْ
ْ
ْ
َ ‫ َوأَت ُّموا ال‬
َ
ْ
ْ
َ
َ
‫ضا أ َْو بِ ِه أَذًى ِم ْن َرأْ ِس ِه‬
ً ‫ي َم ِحلَّهُ فَ َم ْن َكا َن ِم ْن ُك ْم َم ِري‬
َ ُ‫ُرء‬
ُ ‫وس ُك ْم َحتَّى يَ ْب لُ َغ ال َْه ْد‬
ِ ِ ِ
ٍ ‫صي ٍام أَو ص َدقَ ٍة أَو نُس‬
‫ك‬
َ ْ َ ‫فَف ْديَةٌ م ْن‬
ُ ْ
«Хаҗ һәм гомрәне Аллаһ өчен кылыгыз һәм корбан
тиешле урынга җиткәнче башларыгызны кырмагыз. Ә берәрегез авырса яки башы авыртса, бетләп газапланса, ул
башын кыра һәм моны ураза тоту, садака бирү, корбан чалу белән йолып ала».545
г) Авыр хәлдә калган бурычлының бурыч түләү вакыты билгеле бер вакытка кичектерелә. Әгәр кеше хәләл юл
белән акча алып тора, ләкин шул вакытта аны түли алмый
икән, аның хәле җиңеләйгәнче бурыч бирүче түләү вакытын кичектереп торырга тиеш. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ِ ٍ
ِ
 ٍ‫س َرة‬
َ ‫ َوإ ْن َكا َن ذُو عُ ْس َرة فَنَظ َرةٌ إلَى َم ْي‬
«Бурычлы авыр хәлдә булса, хәле җиңеләйгәнче аның
түләү вакытын кичектерегез».546
Фикыһ галимнәре «бурычлы кешене аны югалту зарар китерәчәк булган, мөлкәтне бирергә мәҗбүр итәргә
ярамый» дигән нәтиҗәгә килгәннәр. Мәсәлән, ул мохтаҗ
булган кием, йорт яки хезмәтчене алырга ярамый. Бу аның
сәүдә өчен кирәк булган нәрсәләренә дә карый.
д) Хаҗга җәяү барырга ант итүче кеше әлеге эшнең
фарыз түгел икәнен истә тотсын. Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм ике улы ике ягыннан тотып бара торган картны күргән дә: «Аңа нәрсә булды?» – дип сораган. Кешеләр: «Ул хаҗга җәяү барырга нәзер әйтте», – дигәннәр.
ِ ‫إِ َّن اللَّهَ َع ْن تَ ْع ِذ‬
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән: ‫يب َه َذا لَغَنِ ٌّي‬
«Дөреслектә, Аллаһ әлеге кешенең үзен газаплавына мохтаҗ түгел». Шуннан соң аңа хайван өстенә утырып барырга боерган.547
244
Гокъбә бине Әмир сөйләгән: «Үз вакытында минем
анам Аллаһ Йортына кадәр җәяү барырга нәзер әйткән
иде. Ул бу турыда Аллаһының Илчесеннән сорарга кушты.
Мин сорагач, Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйтте:
ِ ‫لِتَ ْم‬ «Җәяү дә барсын, хайван өстенә уты‫ب‬
ْ ‫ش َولْتَ ْرَك‬
рып та барсын».548
Мондый нәзер әйтүчегә нәрсә эшләү кирәклеге турында галимнәр төрле фикердә торалар.
Имам Әхмәт: «Аңа җәяү барырга кирәкми. Ул һәр очракта да хайван өстенә утырып барырга тиеш. Бернинди
йолым үтәү дә кирәкми», – дигән. Шулай ук, ул: «Өч көн
ураза тотарга кирәк», – дип тә, «Вәгъдә бозуын йолып
алырга тиеш», – дип тә әйткән.
Иң күп таралган фикер буенча, кеше булдыра алса,
җәяү барырга тиеш. Булдыра алмаса, утырып. Моннан
тыш бернинди йолым да үтәү кирәкми. Шәфигый мәзһәбе
шул фикердә тора.
4. Зарар китерергә омтылу ике төр гамәлләрдә чагыла.
– Мөселман зарар китерүдән башка максатны күз
алдында тотмаган гамәлләр. Мондый эшләрнең җирәнгеч
һәм хәрам булуларында шик юк.
– Максат дөрес һәм законлы булган, ләкин тормышка
ашыру юллары үзләре зарар китергән яки шул гамәлләр
нәтиҗәсендә зарарлы нәрсә килеп чыккан очрак.
Гамәлләрнең беренче төре. Максаты зарар китерү генә булган күп гамәлләр шәригатьтә тыела. Мәсәлән:
а) Сату итүдә зарар китерергә тырышу:
1. Мәҗбүр булган кешегә сату. Монда кеше берәр нәрсәгә мохтаҗ булып, акчасы булмау сәбәпле
сатучыдан аны зуррак мәсәлән ике тапкыр артык)
бәягә сатып алу турында сүз бара.
Мондый гамәлләр хәрам саналалар. Бервакыт Гали
разыяллаһү ганһү кешеләрне болай дип вәгазьләгән: «Ке245
шеләр өчен шундый бозыклык һәм гаделсезлек заманы
җитәр, үзенә шул эш боерылмаган булса да, бай кеше үз
кулындагы нәрсәгә теш-тырнагы белән ябышачак. Аллаһы
Тәгалә әйткән:  ‫ل بَ ْي نَ ُك ْم‬
ْ ‫س ُوا الْ َف‬
َ ‫ َوال تَ ْن‬ «Бер-берегезгә яхшыَ‫ض‬
лык теләү турында онытмагыз».549 Пәйгамбәр галәйһиссәләм мәҗбүр булган кешегә сатуны тыйса да, ярлылар үзләрен бөлгенлеккә төшерә торган сәүдә килешүләре төзергә мәҗбүр булачаклар».550
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫إِ ْن َكا َن ِع ْن َد َك َخي ر تَ عود بِ ِه علَى أ‬
‫ َوإِالَّ فَال تَ ِزي َدنَّهُ َهال ًكا إِلَى َهالكِ ِه‬، ‫يك‬
َ ‫َخ‬
َ ُ ُ ٌْ
«Синдә яхшы нәрсә булса, аны кардәшеңә файдалы
ит. Моны эшләмәсәң, аның һәлакәтенә һәлакәт өстәмә».
Ягъни, мондый очракта аңа авырлык тудыру түгел, ул
мохтаҗ булган нәрсәне аңа бирү урынлы булачак.
2. Түләү вакытын кичектереп сатып алынган нәрсәне
азрак бәягә сату.
Мисал итеп мондый очракны китерергә мөмкин. Кулда булган акчага мохтаҗ кеше үзенә әҗәткә акча биреп торучыны таба алмый. Ул акча табу максаты белән кулында
булган товарны үз бәясеннән азрак суммага сатырга мәҗбүр була.
Ул кешенең әлеге товарны беренче сатучыдан башка
кешегә сатуы турында имам Әхмәт: «Мин аны мәҗбүр
булган кеше булыр дип куркам», – дигән.
Әгәр дә беренче сатучыга сатса, галимнәрнең бердәм
фикере буенча, мондый килешү дөрес булмый. Аны процент алуга сәбәп кенә дип санаганнар. Мәлик, Әхмәт һәм
Әбү Хәнифә шул фикердә торганнар. Алар дәлил итеп түбәндәге хәбәрне китерәләр. Бервакыт бер хатын Гайшәгә:
«Мин Зәет бин Әркамнан сигез йөз дирһәмгә хезмәтче
сатып алдым, акчаны соңырак бирергә килештек. Ләкин
күпмедер вакыттан миңа ашыгыч рәвештә акча кирәк булды. Акча түләү вакыты килеп җиткәнче үк, мин ул колны
246
алты йөз дирһәмгә кире саттым», – дигән. Гайшә анабыз:
«Син начар килешү төзегәнсең! Зәет бине Әркамгә әйт –
тәүбә итмәсә, Аллаһы Тәгалә аның җиһадын да, Аллаһының Илчесе белән кылган хаҗын да кабул итми!» – дип
әйткән. Аннары аның янына, акланып Зәет килгән. Гайшә
анабыз аңа түбәндәге аятьне укыган:
‫ف‬
َ َ‫ فَ َم ْن َجاءَهُ َم ْو ِعظَةٌ ِم ْن َربِِّه فَانْ تَ َهى فَ لَهُ َما َسل‬
«Раббысыннан вәгазь килгәч, шул эшләрен туктатучының элекке гөнаһлары гафу ителә...»551 Ягъни, ул биргән акчалар анда калачак.
Бөтен имамнар да: «Аның сүзләреннән һәм Зәетне
тыюыннан аңлашылганча, ул бу сүзләрне Аллаһының Илчесеннән ишеткән», – ди.
Шәфигый да әлеге өч имам белән килешкән, ләкин
килешүдә риба алу максаты булуын шарт итеп куйган.
Сәүдә килешүендә бу булмаса, шул килешү дөрес була.
3. Гадел булмаган бәя.
Яхшылап сатулаша белмәгән сатып алучы гадел итеп
бәяләнмәгән товар сатып алса, сатучыга аны сатарга ярамаган булган. Мәлик һәм Әхмәт фикере буенча, сатып
алучы теләсә, килешүне юкка чыгара ала. Бер кеше Пәйгамбәргә үзен сатып алуда алдаулары турында хәбәр иткән. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
َ‫ت فَ ُق ْل ال ِخالبَة‬
َ ‫إِ َذا بَايَ ْع‬ «Килешү төзегендә: «Алдаусыз!
Лә хыйләбә)», – диеп әйт!»552
Имам Әхмәт: «Хыйләбә – кешеләр гадәттә бер-берсен
алдамый торган урында алдау ул. Мәсәлән, берәр кеше бер
дирһәм тора торган нәрсәне биш дирһәмгә сатса». Мәликиләр: «Әгәр гадел итеп билгеләнмәгән бәя шул товар
бәясенең өчтән береннән артып китсә, ул кеше әлеге килешүне тарката ала», – дигәннәр.
б) Васыять.
Васыять ярдәмендә зарар китерү өч төрдә була ала:
247
1. Варисларның берсенә Аллаһ боерган күләмнән
күбрәк мирас бирү, шуның белән калган варисларга зарар
китерү. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ٍ ‫صيَّةَ لِوا ِر‬
ِ ‫إِ َّن اللَّهَ قَ ْد أَ ْعطَى ُك َّل ِذي ح ٍّق ح َّقهُ فَال و‬
‫ث‬
َ َ
َ
َ
«Хакы булган һәр кешегә Аллаһ хаклы булган нәрсәсен бирде инде. Шуңа күрә, варисларның берсенә дә махсус васыять калдырырга кирәкми».553
г) Чит кешегә мирас калдырып, шуның белән чын
варисларның хакларын бозу. Законлы варислар ризалык
бирмәсә, чит кешегә мирасның өчтән бердән күбрәген
калдырырга ярамый. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ُ ُ‫ث والثُّل‬
‫ير‬
ٌ ‫ث َكث‬
َ ُ ُ‫الثُّل‬
«Өчтән бере, әле өчтән бер дә күп».554
Мөселман үз гомерендә хәйрия эшләренә карата җибәргән хаталарын төзәтү өчен аңа чит кешегә өчтән бер
өлешне бирергә рөхсәт ителә. Әмма ул кешенең максаты
варисларын рәнҗетү булырга тиеш түгел. Алай булмаса,
мондый васыять язу Аллаһ каршында гөнаһ булачак. Алٍِ ِ ِ
лаһы Тәгалә әйткән:  ‫وصى بِ َها أ َْو َديْ ٍن‬
َ ُ‫ م ْن بَ ْعد َوصيَّة ي‬ «... васятьне
биргәннән һәм бурычны түләгәннән соң...»555
Мондый васять калдыру белән башкаларга зарар китерү ул кешенең гамәлләре юкка чыгуына һәм Аллаһының
әҗереннән мәхрум булуына сәбәп булырга мөмкин.
Васыятьнең кешегә зарар китерү өчен төзелгәне ачыкланса, аны үтәргә кирәкме соң? Галимнәрнең күпчелеге
«үтәргә кирәк» дип саный, ә Мәлик: «аннан баш тартырга
кирәк», – ди.
в) Никахта кайтару.
Ирнең хатынын кайтарып алу мөмкинчелеге булган
талактан соң ирнең хатынын гыйддә вакытында кайтаруы
күз алдында тотыла. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ٍ
ٍ
ِ
ِ
‫وه َّن‬
ُ ‫وه َّن بِ َم ْع ُروف َوال تُ ْمس ُك‬
ُ ‫وه َّن بِ َم ْع ُروف أ َْو َس ِّر ُح‬
ُ ‫ فَأ َْمس ُك‬
248
ِ‫ضرارا لِت عت ُدوا ومن ي ْفعل ذَل‬
ِ
 ُ‫سه‬
‫ف‬
‫ن‬
‫م‬
‫ل‬
‫ظ‬
‫د‬
‫ق‬
‫ف‬
‫ك‬
َ
َ
َ
ْ
َ
َ
ْ
َ
ْ َ َ ْ َ َ َْ َ ً َ
َ َ
«... аларны яхшылык белән калдырыгыз яки яхшылык
белән җибәрегез. Зарар китерергә теләп һәм шуның белән
Аллаһының боерыгын бозып аларны үзегездә калдырмагыз. Болай эшләүче кеше үз-үзен рәнҗетә».556
ِ ‫ وب عولَت ه َّن أَح ُّق بِرد‬
 ‫الحا‬
َ ِ‫ِّه َّن فِي َذل‬
ُ ‫ك إِ ْن أ ََر‬
ْ ِ‫ادوا إ‬
ً ‫ص‬
َ َ ُ ُ ُ َُ
«Дуслашырга теләсәләр, ирләре бу вакытта аларны
кайтарып аларга хаклырак».557
Әгәр кайтарып алуның максаты хатынга зарар китерү
булса, ирнең мондый гамәле гөнаһлы була. Бу түбәндәгечә
булырга мөмкин: ир кеше хатыны белән аерыла да, гыйддә
вакыты беткәнче дип әйтерлек аны үзендә калдыра. Ә аннары никахны яңартырга теләмәсә дә, аны үзенә кайтарып
ала. Шулай итеп, ул гыйддә вакытын суза, аның белән
якынлык кылмыйча, хатынына икенче кешегә килүгә чыгарга комачауламый. Мондый гамәлләр кабатланып торырга мөмкин Мәлик фикеренчә, кеше гыйддә вакыты
беткәнче хатынын кайтарып алса, ә аннары якынлык кылмыйча тагын аерылса, моны гыйддәне сузу максаты белән
эшләсә, гыйддә вакытын яңадан башларга кирәкми. Ире
кайтарып алганчыга кадәр үткән вакыттан санарга кирәк.
Әхмәт: «Зарар китерергә теләгәнме, теләмәгәнме икәненә карамастан аны исәпкә алырга кирәк», – дигән.
Иң киң таралган фикер буенча, ирнең хатынын кайтару теләге булу-булмавына карамастан гыйддәне яңадан
башларга кирәк. Әгәр ул кешенең шундый теләге бар икән,
димәк, ул гөнаһ кыла.
г) Хатынга якынлык кылмаска ант итеп илә) аңа зарар китерү.
Монда ирнең күпмедер вакыт яки гомумән беркайчан
да хатыны белән якынлык кылмаска ант итүе турында сүз
бара. Әгәр ул шундый ант биргәннән соң дүрт ай эчендә
хатыны белән якынлык кылса, моны хатынны кайтарып
249
алу дип карарга кирәк. Мондый очракта ул тәүбә итәргә
һәм антын бозуын йолырга тиеш. Дүрт ай эчендә хатыны
белән җенси мөнәсәбәткә керүдән баш тартса, моңа каршы килергә кирәк. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ِ‫ لِلَّ ِذين ي ْؤلُو َن ِمن ن‬
‫ص أ َْربَ َع ِة أَ ْش ُه ٍر فَِإ ْن فَاءُوا فَِإ َّن‬
َُ
ُ ُّ‫سائ ِه ْم تَ َرب‬
َ ْ
ِ ‫ وإِ ْن َعزموا الطَّال َق فَِإ َّن اللَّه س ِم‬. ‫اللَّه غَ ُفور رِحيم‬
 ‫يم‬
ٌ َ َ
َُ َ ٌ َ ٌ َ
ٌ ‫يع َعل‬
«Хатыннары белән якынлык кылмаска ант итүчеләргә
дүрт ай көтәргә кирәк. Алар моннан баш тартсалар, Аллаһ
– Гафу итүче һәм Рәхимле. Талак кылсалар, Аллаһ – Ишетүче, Белүче».558
Мондый очракта иргә каршы тору турында галимнәр
ике фикердә.
Аларның иң мәшһүре буенча, андый ирне казый янына алып килергә һәм, яки хатынын кайтарырга, яки аерылырга боерырга кирәк. Ир кеше баш тартса, казый хатынын кайтарып ала торган талак билгеләргә тиеш.
Хәнәфиләр фикеренчә, ант итеп дүрт ай үткәч, ук
аларны аерырга кирәк.
«Илә»гә охшаган очраклар да шуның кебек хәл ителәләр. Мәсәлән:
1. Бернинди дә ант бирмәгән ир дүрт ай дәвамында
якынлык кылудан баш тартса, моның белән хатынына зарар китерергә теләсә, мондый гамәлне ант итүче кебек дип
карарга кирәк.
2. Хәнбәлиләр фикеренчә, шул дүрт ай эчендә бер
генә тапкыр булса да якынлык кылу фарыз булып тора.
Ире бернинди сәбәпсез моннан баш тартса, хатыны аларны аеруны таләп итсә, кайбер галимнәрнең фикеренчә моны эшләргә кирәк.
3. Ирнең сәфәре җитди сәбәпсез озакка сузылса һәм
хатыны аның кайтуын таләп итә; ә ире баш тартса, Мәлик
һәм Әхмәт фикере буенча, казый аларны аерырга тиеш.
д) Бала имезгәндә зарар китерү.
250
Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ ‫ات ي ر‬
َ‫اعة‬
َّ ‫اد أَ ْن يُتِ َّم‬
َ ‫الر‬
َ ‫الد ُه َّن َح ْولَْي ِن َك ِاملَْي ِن لِ َم ْن أ ََر‬
َ ‫ض ْع َن أ َْو‬
َ‫ض‬
ْ ُ ُ ‫ َوال َْوال َد‬
ِ ‫ود لَه ِر ْزقُه َّن وكِسوتُه َّن بِالْمعر‬
ِ
‫س إِالَّ ُو ْس َع َها‬
ُ َّ‫وف ال تُ َكل‬
ُ ْ َ ُ َ ْ َ ُ ُ ُ‫َو َعلَى ال َْم ْول‬
ٌ ‫ف نَ ْف‬
 ِ‫ار َوالِ َدةٌ بَِولَ ِد َها َوال َم ْولُو ٌد لَهُ بَِولَ ِده‬
َّ ‫ض‬
َ ُ‫ال ت‬
«Баласын күкрәк белән имезүне теләгән атаның балаларын ана тулы ике ел имезергә тиеш. Ата кеше баласының әнисен тиешле ризык һәм кием белән тәэмин итәргә
тиеш. Беркемгә дә ул эшли алмый торган нәрсә йөкләнми.
Бала өчен анага да, атага да зарар китерү тыела».559
Әлеге аять анага да, атага да зарар китерүне тыя. Ана
баласын имезергә хокуклы. Әгәр ир кеше хатыны белән
ләззәтләнергә теләп, аңа баласын имезергә рөхсәт итми
икән, бу рөхсәт ителә. Әгәр зарар китерү белән имездертмәсә, сиңа каршы торырга кирәк. Мондый гамәл гөнаһ санала. Әмма башка имезүче булмаса, яки бала башка хатынның күкрәген имүдән баш тартса, беркем дә ул хатынга баласын имезергә комачауларга тиеш түгел. Чөнки
бу балага зарар китерер иде.
Икенче төр гамәлләр.
Максатлары дөрес булса да, аларга башка кешегә зарар китерү тиңдәш булган гамәлләр. Мәсәлән, үз мөлкәтеңне башкаларга зарар китерерлек итеп куллану; икенче
кешегә аның кулындагы нәрсәне куллануга комачаулау.
Беренче төр: үз мөлкәтеңне башкаларга зарарлы итеп
куллану. Бу ике рәвештә була ала:
1. Кеше гадәти булмаган гамәл кылса, киләчәктә дә
аңа бу эшне эшләргә рөхсәт итәргә ярамый. Әгәр барыбер
шулай эшләсә һәм зарар китерсә, ул шул зарары өчен түләргә тиеш. Мәсәлән, бер кеше җиләс көндә үз җирендә ут
якса һәм бу ут күршеләргә дә күчсә, ул дошманлык кылган санала. Ул китергән зыяны өчен түләргә тиеш.
251
2. Гадәти эшне эшләгән очрак турында фикыһ галимнәре торган фикердә торалар. Мәсәлән:
а) Кеше күршесенең коесы янында кое казу сәбәпле
шул коеның суы бетсә, Мәлик белән Әхмәт ул кешене хәрам эш кыла, әлеге коены күмәргә кирәк дип саныйлар.
ِ ُّ ‫ض‬
Аллаһының Илчесе әйткән: ‫ْح ْف ِر‬
َ ُ‫ال ت‬ «Кое казыَ ‫اروا في ال‬
ганда бер-берегезгә зарар китермәгез».560
б) Тәрәзә ачу һәм бөек бина төзү.
Кеше күршесе ягына карагы тәрәзәсен ачса; яисә
ишек алдындагы нәрсәләрне күрергә ярдәм итә торган яисә каешны каплый торган биек бина төзесә, боларны эшләү тыела. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ِ ِ ‫وال يست ِط‬
ِ
‫يح إِالَّ بِِإ ْذنِِه‬
ِّ ُ‫ب َع ْنه‬
َ ‫الر‬
ُ ‫يل بالْبنَاء فَيَ ْحج‬
ُ َْ َ َ
«Һава керергә комачаулаучы бинаны кеше күршесе
рөхсәт белән генә төзесен». Имам Әхмәт һәм кайбер шәфигыйлар да шундый ук фикердә торалар.
3. Кеше үзенең милкен кешеләргә зарар китерерлек
итеп куллану очрагы. Мәсәлән, кеше нәрсәне булса да селкетсә яки шакылдаса, якын-тирәгә сасы исле нәрсә ташласа, ул кешегә каршы торырга кирәк.
4. Зарар китерә торган нәрсәне түләү юлы белән бетерү. Мәсәлән, кешенең икенче кеше белән уртак бүлмәсе,
мунчасы булып, аны куллану икенче кешегә зарар китерсә, ул яки хокукларыннан баш тартырга, яки түләүгә риза
булырга тиеш.
Сәмура бине Җүндүб разыяллаһү ганһү сүзләренә караганда, ул бер кешенең бакчасында үсә торган кыска
пальма агачларына хуҗа булган. Сәмура пальмалары янына килгәндә теге кешегә һәм аның гаиләсенә күп авырлыклар тудырган. Соңгы чиктә әлеге кеше пальмаларны
аңа сатуын сораган. Ләкин Сәмура баш тарткан. Аннары
шул пальмаларны башка җирдә үскәннәргә алыштыруын
сораган. Әмма Сәмура моңа да риза булмаган. Теге кеше
252
Пәйгамбәр галәйһиссәләм янына барган да, бу турында
сөйләгән. Пәйгамбәр галәйһиссәләм Сәмурадан әлеге
пальмаларны алыштыруны яки сатуны сораган. Сәмура
каршы килгән. Ниһаять Пәйгамбәр галәйһиссәләм:
ِ ‫ال ي ِح ُّل لِمسلِ ٍم أَ ْن يأْ ُخ َذ عصا أ‬
ِ ‫َخ ِيه بِغَْي ِر ِط‬
ٍ ‫يب نَ ْف‬
ُ‫س ِم ْنه‬
ََ َ
َ
ُْ
«Аларны сат һәм сиңа фәлән, фәлән нәрсәләр була», –
дигән. Сәмура моңа да риза булмаган: «Син аңа зарар китерәсең», – дип әйткән. Ә теге кешегә: «Кайт та аның
пальмаларын йолкып ташла», – дип боерган.561
Әлеге хәдисне имам Әхмәт янында укыгач, ул: «Мондый зарар китерүче гамәлләр барысы да хәрам санала.
Әлеге мәсьәләне хәл итәргә ул риза булса, ул төзәләчәк.
Риза булмаса, хаким аны мәҗбүр итәргә тиеш. Чөнки берәр кешегә файда китерә торган эш аның кардәшенә зарарлы булырга тиеш түгел», – дип әйткән.
Бу хөкем өлешчә генә кулланып булмаган бөтен нәрсәгә автомобиль, бина) карый.
Икенче төр. Монда кешегә үзенең милкеңне куллануны тыеп, аңа зарар китерү очрагы күз алдында тотыла. Бу
очракта түбәндәге мәсьәләләрне тикшерергә кирәк:
а) Кеше күршесенә үзенең милкен кулланырга рөхсәт
итмәгән очрак.
Үзенең милкеңне кулланырга теләүчегә бу зарар китерсә, әлеге эш рөхсәт ителми. Мәсәлән, үзендә булганнан
артыкны күтәрә алмаучы, ышанычсыз диварга күршесе
бүрәнә куярга теләсә, ул кеше күрсенә рөхсәт итмәскә тиеш. Әгәр аңа зарар китермәсә, Шәфигый, Әбү Хәнифә һәм
Мәлик фикеренчә, ул үзенең рөхсәтеннән башка күршесенә үз милкен кулланырга рөхсәт итәргә тиеш түгел. Чөнки
Аллаһының Илчесе болай дигән:
ِ‫شبَةً فِي ِج َدا ِره‬
َ ‫ارهُ أَ ْن يَغْ ِرَز َخ‬
َ ‫ال يَ ْمنَ ْع أ‬
َ ‫َح ُد ُك ْم َج‬
«Кардәше рөхсәт итмәсә, мөселман аның хәтта таягын да алырга тиеш түгел».562
253
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм кеше малын үзләштерүне катгый тыйган.
Имам Әхмәт: «Кеше моңа каршы килергә тиеш түгел», – дигән. Ике «Сахих»та да риваять кылынганча, Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
«Аның диварына агач казык кадакларга кирәк булса,
бер күрше икенчесенә комачауларга тиеш түгел».
Әлеге сүзләрне әйткәннән соң Әбү Һөрәйрә разыяллаһү ганһү: «Нигә сез бу киңәшне тотудан баш тартасыз?
Аллаһ белән ант итәм, мин ул сүзләрне сезгә кабатлаудан
туктамыйм», – дигән.
б) Су, үлән, тоз һәм ут бирүдән баш тарту. Аллаһыِ ‫ض َل الْ َك‬
ның Илчесе әйткән: ‫إ‬
ْ َ‫ض َل ال َْم ِاء لِتَ ْمنَ عُوا بِِه ف‬
ْ َ‫ال تَ ْمنَ عُوا ف‬
«Үләннең артыгын ашауны комачаулау өчен суның артыгын бирүдән баш тартмаска кирәк».563
Монда уртак көтүлеккә хайваннар эчәчәк су чыганагы
аркылы гына барып була торган очрак күз алдында тотыла. Су эчүне тыю көтүлекне куллануны тыюның сәбәбе
булачак. Бер кеше: «Әй Аллаһының Илчесе, икенче кешегә нинди эшләрне эшләүдән баш тартырга ярамый?» – дип
сораган. Пәйгамбәр: «Су бирүдән», – дигән. Теге кеше
яңадан: «Әй Аллаһының Илчесе икенче кеше өчен нинди
эшләрдән баш тартырга ярамый?» – дип сораган. Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Тоз бирүдән», –дигән. Әлеге кеше
соравын кабатлаган. Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Сиңа яхшылык эшләргә кирәк», – дигән.564
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫ فِي الْ َك ِإ والْم‬: ‫الث‬
ٍ َ‫الْمسلِمو َن ُشرَكاء فِي ث‬
‫اء َوالنَّا ِر‬
َ َ
ُ ُْ
ُ َ
«Мөселманнар өч төрле нәрсәгә уртак хуҗа булалар:
үләнгә, суга һәм утка».565
1. Су. Әбү Хәнифә һәм Шәфигый фикеренчә, агым
суны да, чишмә суын да тыярга ярамый. Гәрчә сулык ур254
нашкан җир кемнең дә булса милеге исәпләнсә дә. Әмма
җир сугару өчен суны бушлай бирү мәҗбүри түгел.
Имам Әхмәт: «Аны эчәр өчен дә, хайваннар эчерер
өчен дә, үсемлекләргә сибәр өчен дә бушлай бирергә кирәк», – дигән.
Мәлик әйтүенчә: «Су чыганагына яки агым суга ия
булган кешегә, мохтаҗлардан кала, кемгә дә булса бушка
су бирү мәҗбүри түгел. Әмма шәхси миллектә булган суның артыгын бирү – фарыз».
2. Үлән. Шәфигый: «Эшкәртелмәгән җир булмаса,
шәхси миллекнең артыгын бирүдән баш тартырга ярый», –
дигән. Әбү Хәнифә һәм Әхмәт фикеренчә, бернинди очракта да баш тартырга ярамый.
3. Тоз. Ул беркемнеке дә булмаган җирдә булса, ягъни ул беркем кулында да булмаса һәм аны табу беркемгә
дә авырлык китермәсә, аны куллануны тыярга ярамый.
4. Ут. Артыгы булса, ут кабызу, яктырту, җылыну,
ашарга әзерләү өчен кешегә бирүдән баш тартырга мөмкин. Әмма болай эшләмәү яхшырак.
4. Фикыһның чиреге.
Фикыһ дүрт кагыйдәгә нигезләнә.
Беренчесе: Ышаныч шикләнү белән юкка чыкмый.
Бервакыт бер кеше Пәйгамбәргә намаз укыган вакытта тәһарәте бозылган кебек тоелуына зарланган. Пәйгамِ
бәр галәйһиссәләм әйткән:‫يحا‬
ْ ‫ص ِر‬
َ ‫ف َحتَّى يَ ْس َم َع‬
َ ‫ال يَ ْن‬
ً ‫ص ْوتًا أ َْو يَج َد ِر‬
«Тавышын ишеткәнче яки исен сизгәнче намаз урыныннан
китмә», – дигән.566
Моның сәбәбе шуннан гыйбрәт: кеше үзенең чисталыгына ышана икән, көтелмәгән шикләнү аның ышанычын юкка чыгарырга тиеш түгел.
Икенчесе: Авырлык җиңеллеккә илтә.
255
Бу кагыйдәнең нигезендә Аллаһы Тәгаләнең түбәндәге сүзләре ята:  ‫ل َعلَْي ُك ْم فِي الدِّي ِن ِم ْن َح َر ٍج‬
َ ‫ َوَما َج َع‬ «... Ул диндә
сезгә бернинди авырлык та яратмады».567
Өченчесе: Зарарны бетерергә кирәк.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
«Сәбәпсез дә, җавап итеп тә, зарар китерергә ярамый».
Дүртенчесе: Гадәткә хөкем итү хокукы бирелә.
Ибне Мәсгут әйткән: «Мөселманнар яхшы дип санаган эш Аллаһ каршында да якшы».
Алда сөйләгәннәрдән чыгып, әлеге хәдис фикыһның
дүрттән берен тәшкил итә дип әйтергә мөмкин. Фикыһ галимнәре аны төп кагыйдә дип санаганнар һәм аннан төрле
тармаклар чыгарганнар. Без искә алынган өч кагыйдә дә
алар исәбенә керә. Укучылар игътибарына ул кагыйдәләрнең аңлатмаларын, аларга мисаллар тәкъдим итәбез.
Төп кагыйдә: Сәбәпсез дә, җавап итеп тә, зарар китерергә ярамый.
Берәр кеше чит кешенең малын, милеген юкка чыгарса, җавап итеп аның да милеген юкка чыгарырга ярамый.
Чөнки болай эшләү файдасыз зар таралуга сәбәп булачак.
Зарар китермәс өчен, гаепле кеше юк ителгән милекнең
бәясен түләргә тиеш.
Моннан чыгарылган кагыйдәләр:
1. Булдыра алган кадәр зарар китерүдән баш тартырга
кирәк.
Ягъни, зарарлы нәрсә килеп чыкканчы ук, аны булдырмый калу өчен тырышырга кирәк.
Бу кайгыйдәгә үзләренең бозыклыгы һәм әдәпсезлеге
белән мәшһүр булган кешеләрне тәүбә иткәнчегә кадәр сак
астына алу да керә. Моның максаты – җәмгыятькә алар
китерә ала торган зарарны булдырмый калдыру.
2. Зарарны бетерергә кирәк.
256
Ягъни, китерелгән зарарның нәтиҗәләрен бетерергә
кирәк. Мәсәлән, берәр кеше үзенең су агып төшә торган
торбасын юлга чыгарып үтеп баручы кешеләргә зарар китерә икән, ул торбаны алып куярга кирәк. Ә берәр кешегә
зарар китерсә, хуҗа бәясен түләргә тиеш.
3. Зарарны икенче зарар китерү юлы белән бетерергә
ярамый.
Ягъни, китерелгән зарарны шундый ук яки начаррак
зарар китерү юлы белән бетерү рөхсәт ителми. Мәсәлән,
бүленми торган нәрсә булса яки бүлү бергә хуҗа булудан
күбрәк зарар китерсә, милектәшне уртак милекне бүлергә
мәҗбүр итәргә ярамый.
4. Зуррак зарарны кечерәге белән бетерергә ярый.
Ягъни, аның белән зуррак зарарны бетерергә мөмкин
булса, кечерәк зарарны кылырга мөмкин. Мәсәлән, җыелган зәкят мохтаҗларның ихтияҗларын канәгатьләндерүгә
җитмәсә, хакимгә байлар малыннан күбрәк өлеш алырга
мөмкин. Чөнки артык алу белән байларга китерелгән зарар
мохтаҗларны рәнҗетүдән кечерәк.
Ике кагыйдә нәкъ шундый ук мәгънәгә ия: Ике зарарны кечергән сайлап алырга кирәк һәм Ике начар эш белән
берьюлы очрашырга туры килсә, зуррак зарар китерәчәгенә игътибар бирергә кирәк.
5. Бөтен кешегә дә зыянлы булган зарардан котылу
максатында чикләнгән зарарга сабыр итәргә кирәк.
Мәсәлән, бу аларга зарар китерсә, башка кешеләргә
зарар китермәс өчен гадел мөселман хакименә сәүдәгәрләрне товарны базар бәясеннән сатарга мәҗбүр итү хокукы бирелә
6. Файда китергәнче зарарны бетерүгә өстенлек бирелә.
Ягъни, берьюлы зарарлы һәм файдалы нәрсә очраса,
беренче чиратта зарарлыны бетерергә кирәк. Гәрчә, бу
файдалыны югалтуга илтсә дә. Мәсәлән, икътисадый фай257
дасы зур булса да, җәмгыять, әхлак, сәламәтлеккә зур зарар китергәнгә күрә, наркотик, исерткеч матдәләрне, эчемлекләрне сату тыела.
7. Бер нәрсәдә хәрамлыкны күрсәтүче һәм зарурлыкны күрсәтүче дәлил булса, хәрамлыкны күрсәтүче һәм
зарурлыкны күрсәтүче дәлил булса, хәрамлыкны күрсәтүчесенә өстенлек бирелә. Мәсәлән, милектәш кешегә үз милеген иптәшенә зарар китерерлек итеп куллану. Кешенең
үз хокукларында сөйләсә дә, иптәшнең хакы аларны эшләргә киртә булып тора.
8. Зарар китерүнең гамәлдән чыгу вакыты юк.
Ягъни зарар элеккедән яки күптән түгел урнашуына
карамастан юкка чыгарылырга тиеш.
Шулай итеп, берәр нәрсә законсыз икән, ул зарар китергәнгә күрә, аның күптәннән булуы исәпкә алынмый.
Мисал итеп, кешенең тәрәзәсе бер нәрсә дә төзелмәгән
ачыклыкка карап торып, күпмедер вакыттан шул ачыклыкка йорт салынып, тәрәзәдән әлеге йорттагы хатын-кызларны күреп булу очрагын китергә була. Ул кеше әлеге тәрәзәсе күптәннән төзелгән булуга карамастан, аны каплап
куярга кирәк.
Әлеге кагыйдә «Иске нәрсәне элеккедән килгән рәвештә үзгәртерсез калдырырга кирәк» дигән кагыйдәне чикләүче булып тора.
Бу кагыйдә буенча, кешеләр кулында калырга тиеш.
Мәсәлән, бер кешенең диварына беркетелгән бүрәнә күршесенеке булган очракта, күршесенә ул бүрәнәне алырга
рөхсәт ителми. Аның ул урында күптәннән торуы анда
хаклы рәвештә куелуын күрсәтә.
5. Әлеге хәдистән аңлашылганча, ике кеше низаглашсалар, сугышсалар, дошманлашсалар, аларны тиңе белән
түләтеп җәзаларга ярамый. Чөнки ул үзара зарар китерү
булачак. Әмма һәрберсе үз гөнаһысы өчен җавап бирергә
258
тиеш. Ә казыйга һәр гаепле яктан икенчесе файдасына түләү алырга кирәк.
Исламда мәхкәмә эшләрен башкаруның
нигезләре
ِ َّ‫ول الل‬
ِ ٍ َّ‫ َع ِن ابْ ِن َعب‬ 32
َّ ‫ضي اللَّهُ َع ْن ُه َما أ‬
‫َّاس‬
‫ن‬
‫ال‬
‫ى‬
‫ط‬
‫ع‬
‫ي‬
‫و‬
‫ل‬
:
‫ال‬
‫ق‬

‫ه‬
َ
َ ‫َن َر ُس‬
َ
َ
َ
ْ
ُ
ْ
ُ
َ ‫اس َر‬
ِ ‫ لَ ِك ِن الْب يِّ نَةُ َعلَى الْم َّد ِعي والْي‬، ‫ال قَ وٍم وِدماء ُهم‬
ٌ ‫َّعى ِر َج‬
‫ين‬
‫م‬
َ ‫اه ْم الد‬
ُ ‫بِ َد ْع َو‬
َ
ْ َ َ َ ْ َ ‫ال أ َْم َو‬
ُ
ُ َ َ
‫ك َر‬
َ ْ‫َعلَى َم ْن أَن‬
Ибне Габбас разыяллаһү ганһү сүзләрен риваять кылулары буенча, Аллаһының Илчесе әйткән: «Кешеләргә
дәгъва кылулары нигезендә генә алар таләп иткәнне бирсәләр, алар һичшиксез икенче кешенең малына һәм гомеренә кул суза башлаганнар. Шуңа күрә, дәгъва кылучы дәлил китерергә, ә инкарь итүче ант итәргә тиеш».568
Мөслим риваятендә әлеге хәдис түбәндәге рәвештә
килә:
«Кешеләргә теләгән нәрсәләрен дәгъвалары нигезендә генә бирә башласалар, алар һичшиксез башкаларның
гомеренә һәм малына кул сузачаклар. Шулай булгач,
дәлилсез гаепләнүче кеше ант итәргә тиеш».
Хәдиснең әһәмияте
Нәвави: «Әлеге хәдис шәригаь хөкемнәрнең иң әһәмиятле кагыйдәсе булып тора», – дигән. Шәйхелислам
Ибне Дәкыйк Гыйд: «Бу хәдис бәхәсләр килеп чыкканда
мөрәҗәгать итү өчен иң әһәмиятле чыганак булып тора», –
дип әйткән.
Хәдисне аңлау
1. Ислам кануннарының бөеклеге.
Ислам – тормышның камил юлы. Ул саф бераллалыктан, эчкерсез гыйбадәттән, яхшы әхлактан һәм бөек кануннардан тора. Шул кануннар хакы булган һәр кешенең хак259
лары үтәлүен, гомере, малы һәм намусы саклануны тәэмин итә.
2. Дәлил һәм аның төрләре.
Барлык галимнәрнең дә фикеренчә, дәлил дигәндә
шаһитлек күз алдында тотыла. Шаһитлек тану яки инкарь
итү үз күзе белән күрүче һәм шәхсән шунда булуга нигезләнгән.
Дәлилләр дәгъваның сәбәбенә һәм нәтиҗәләренә карап бер-берсеннән аерылалар. Аллаһының шәригатендә
дүрт төр дәлил турында сөйләнелә.
1. Зина кылуга шаһитлек бирү.
Мондый очракта дүрт ир кешенең шаһитлеге шарт булып тора, хатын-кызныкы кабул ителми Аллаһ әйткән:
ِ
ِ ِ‫شةَ ِمن ن‬
ِ ِ
 ‫ش ِه ُدوا َعلَْي ِه َّن أ َْربَ َعةً ِم ْن ُك ْم‬
ْ َ‫است‬
ْ َ‫سائ ُك ْم ف‬
َ ‫ َوالالَّتي يَأْت‬
َ ْ َ ‫ين الْ َفاح‬
«Зина кылган хатыннарыгызга каршы дүрт кешене
шаһит итеп китерегез».569
ِ َ‫ات ثُ َّم لَم يأْتُوا بِأَرب ع ِة ُشه َداء ف‬
ِ َ‫ والَّ ِذين ي رمو َن الْم ْحصن‬
 ‫وه ْم‬
ُ ‫اجل ُد‬
ْ َ َ َ َْ
َ ُ
َْ
َُْ َ َ
«Дүрт шаһит китермичә, гыйффәтле хатын-кызларны
гаепләүчеләрне камчы белән сугыгыз».570
2. Зинадан кала, шәригатьтә җәза билгеләнгән башка
җинаятьләргә шаһитлек бирү.
Мисал итеп, кеше үтерү, караклык, хәмер эчү, яла ягу
кебек эшләрне китерергә була. Әлеге җинаятьләр фикыһта
«худуд» дип атала. Әлеге очракта ике ир кешенең шаһит
булуы кирәк, хатын-кызныкы, шулай ук, кабул ителми.
Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫ي َع ْد ٍل ِم ْن ُك ْم‬
ْ ‫ َوأَ ْش ِه ُدوا َذ َو‬ «... шаһит
итеп үзегездән ике ир кешене китерегез...»571
3. Милек хакларын билгеләү өчен шаһитлек.
Монда сату, арендага бирү, заем алу һ.б.ш. эшләр күз
алдында тотыла. Әлеге очракта ике ир кешенең, яки бер ир
кешенең, яки ике хатын-кызның шаһитлеге кабул ителә.
Бурыч турындагы аятьтә Аллаһы Тәгалә болай дигән:
260
‫استَ ْش ِه ُدوا َش ِهي َديْ ِن ِم ْن ِر َجالِ ُك ْم فَِإ ْن لَ ْم يَ ُكونَا‬
ْ ‫ َو‬
ِ ‫الشه َد‬
ِ َ ‫ان ِم َّمن تَ ر‬
ِ َ‫رجلَْي ِن فَ رجل وامرأَت‬
 ‫اء‬
َ ُّ ‫ض ْو َن م َن‬
َُ
ْ ْ
َْ َ ٌ ُ َ
«Шаһит итеп үзегездән ике ир кешене алыгыз. Ике ир
кеше табылмаса, бер ир кешене һәм шаһит буларак канәгатьләндерә торган ике хатын-кызны алыгыз».572
Моңа нигезләнеп кайбер галимнәр, мәсәлән, хәнәфиләр «худуд»кә һәм тиңе белән түләү – «кыйсас»ка караган
бөтен очракта да мондый шаһитлекне кабул итәргә ярый
диләр.
4. Ир кешеләргә мәгълүм булмаган, мәсәлән, бала табу, гыйффәтлек, имезү кебек эшләрдәге шаһитлек. Мондый очракларда яннарында ир кеше булмаса да, хатынкызларның шаһитлеге кабул ителә. Хәнәфиләр бер хатынкызның да шаһитлеге җитә диләр. Гокъбә бине Газизнең
кызына өйләнгәч, аның янына бер хатын килгән дә: «Дөреслектә, мин Гокъбәне дә, ул өйләнгән кызны да имездем», – дигән. Гокъбә: «Мин белмәдем бит, син дә миңа бу
турыда әйтмәдең», – дип җавап биргән. Аннары ул Мәдинәгә Пәйгамбәр галәйһиссәләм янына барган да әлеге
эш турында сөйләгән. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм
ِ
әйткән: ‫يل‬
َ ‫ َك ْي‬ «Ул кызның синең сөт кардәшең
َ ‫ف َوقَ ْد ق‬
икәнлеге әйтелгәч, ничек ул синең хатының булып кала
алсын?.» Шуннан соң Гокъбә аның белән аерылышкан, ә
ул икенче кешегә кияүгә чыккан. Әлеге хатыннан кала
беркем дә Гокъбәгә бу турыда әйтмәгән.
Хәнәфиләргә карамаган галимнәр фикеренчә, хатынкызның шаһитлеге кабул булсын өчен алар берничә булырга тиеш. Ә Гокъбәнең хатыны белән аерылушуның сәбәбе – аның бик тәкъва булуы һәм һәр шикле нәрсәдән
читләшүе дип саныйлар. Алар: «Дөреслектә, Аллаһының
Илчесе аңа бу эшне боермады», – дигәннәр.
261
3. Исбатлау – гаепләүченең дәлиле, ант – гаепләнүченең дәлиле.
Мөселан казые, кешенең дәгъвачы яки гаепләнүче булуына карамастан, дәлилләр аның гаделлеге турында сөйләүче кеше файдасына хөкем чыгарырга тиеш. Шәригать
исбатлауны дәгъвачының дәлиле итеп кабул итә. Ә гаепләнүче үзенең гаепсезлеге турында ант итсә, бу аның дәлиле була. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ
‫ْم َّد َعى َعلَْي ِه‬
ُ ‫ين َعلَى ال‬
ُ ‫الْبَ يِّ نَةُ َعلَى ال ُْم َّدعي َوالْيَم‬ «... дәгъвачы
дәлил китерергә. Ә гаепләнүче ант итәргә тиеш».573
Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм гаепләүчегә әйткән: ُ‫اك أ َْو يَ ِمينُه‬
َ ‫ َشاهِ ِِ َد‬ «Синең ике шаһитең яки аның анты
кирәк».574
4. Гаепләнүченең дәлиленә караганда дәгъвачының
дәлиленә өстенлек бирелә.
Дәгъва судның бөтен зарури шартларына туры килә
икән, аны казый тыңлый. Аннары ул гаепләнүчегә әлеге
эш турында сорау бирә. Тегесе әйткәнне расласа, аңа каршы хөкем чыгара. Гаепләнүче гаебен инкарь итсә, казый
дәгъвачыдан дәлил китерүен таләп итәргә тиеш. Дәлил китерелсә, гаепләнүченең инкарь итүенә карамастан, дәгъвачы файдасына хөкем чыгарыла. Дәгъвачы тиешле дәлилләрне китерә алмаса һәм гаепләнүченең ант итүен таләп итсә, казый аны ант иттерергә тиеш. Гаепләнүче ант
итсә, ул гаепсез саналачак һәм эш ябылачак.
Бервакыт үзенә дәгъва белән мөрәҗәгать иткән кешегә Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай дигән:
ُ‫ك يَ ِمينُه‬
َ َ‫ ق‬، ‫ ال‬: ‫ال‬
َ َ‫ك بَيِّ نَةٌ ؟ ق‬
َ َ‫ فَ ل‬: ‫ال‬
َ َ‫أَل‬ «Синең дәлилең бармы?» Тегесе: «Юк», – дигәч, Пәйгамбәр галәйһиссәләм
әйткән: «Сиңа аның гаепләнүченең) ант итүе кирәк».575
Шулай итеп, Пәйгамбәр галәйһиссәләм беренче чиратта дагъвачыдан дәлил турында сораган. Аларның юк
262
икәне ачыклангач, гаепләнүчегә ант итәргә кирәклеге
турында әйткән. Димәк, дәгъвачының дәлилләрен гаепләнүченең дәлилләреннән алдарак тыңларга кирәк.
5. Антны дәгъвачыга кайтару.
Әгәр гаепләнүчедән ант итүне таләп итеп, ул моны
эшләүдән баш тартса һәм казыйдан дәгъвачының ант итүен аннары үзе таләп иткән нәрсәсен алуын сораса, мондый
таләпне үтәргә кирәкме?
Кайбер галимнәр, мәсәлән, шәфигыйлар әлеге таләпне үтәргә кирәк дип санаганнар. Чөнки гаепләнүче ант
итеп, акланырга хокуклы. Әгәр ул каршы якның анты нигезендә үзенә хөкем чыгаруларына риза икән, димәк, ул
шул карар белән килешә.
Башка галимнәр, мәсәлән, хәнәфиләр фикеренчә, антны дәгъвачыга кайтарырга кирәкми. Чөнки дәгъва белән
мөрәҗәгать иткән кешегә Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай
ِ ‫ َش‬ «Синең ике шаһидең
ِ ‫اك أَو ي‬
дигән: ‫اك‬
‫ي‬
‫ل‬
‫ه‬
‫ين‬
‫م‬
‫د‬
‫اه‬
َ
َ َ‫ك إِالَّ ذ‬
َ
َ
َ َ‫س ل‬
ُ
ُ
ْ
َ
ْ
َ
яки аның анты кирәк; моннан артык аңа аннан бернәрсә дә
тиеш түгел».576
Моннан аңлашылганча, анты нигезендә дәгъвачы
файдасына хөкем чыгарылмый.
ِ
ِ
‫ْم َّد َعى َعلَْي ِه‬
ُ ‫ين َعلَى ال‬
ُ ‫الْبَ يِّ نَةُ َعلَى ال ُْم َّدعي َوالْيَم‬ «... дәгъвачы
дәлил китерергә, ә гаепләнүче ант итәргә тиеш».
Шулай итеп, Пәйгамбәр галәйһиссәләм ант һәм шундый эшләрне гаепләнүченең дәлиле итеп билгеләгән. Димәк, ант итү гаеплегә генә карарга тиеш.
6. Баш тарткан очракта карар кабул итү.
Әгәр гаепледән ант итүне таләп иткәч, ул моннан баш
тартса, хәнәфиләр һәм хәнбәлиләр фикеренчә, дәгъвачының теләгенә туры килә торган хөкем чыгарырга кирәк.
Алар Пәйгамбәрнең «... инкарь итүче ант итәргә тиеш» дигән сүзенә таяклар. Акыллы дини кеше үзенең бурычла263
рын үтәүдән баш тартмаячак. Аның ант итүдән баш тартуы дәгъвачы таләп иткән нәрсә белән килешүен күрсәтә.
Мәликиләр һәм шәфигыйлар фикеренчә, антыннан
баш тарту сәбәпле гаепләнүчегә каршы хөкем чыгарырга
ярамый, антны дәгъвачыга кайтарырга кирәк. Дәгъвачы
ант итсә – ул теләгән нәрсәне бирергә, ант итмәсә – бирмәскә кирәк. Дәлил итеп алар болай диләр: кеше асылда
гаепсез санала, гаепләнүченең икенче кешенең хакларын
бозуы расланганчы аны бер эшкә дә мәҗбүр итәргә ярамый.
7. Гаепле кайчан ант итәргә тиеш?
Әбү Хәнифә. Шәфигый һәм Әхмәт әйтүенчә, һәр гаепле үзеннән таләп иткәч үк, ант бирергә тиеш. Бу очракта
гаепләнүче белән башка кеше арасында аерма ясарга кирәкми.
Имам Мәлик: «Эшлекле мөнәсәбәтләргә, бурыч һ.б.ш.
нәрсәләр бәйләп тормаса, яки мондый гаепләүләр аның
өчен кылу ихтималы булган нәрсә санасалар, гаеп-ләнүче
ант итәргә тиеш түгел», – дигән. Аның фикеренчә, гомуми
мәнфәгатьләр
турында
уйларга,
кешеләрнең
үз
дәгъваларын бер-берсенә зарар китерү чарасы итеп куллануларына юл куймаска кирәк. Шулай ук, оятсыз кешеләргә мөхтәрәм затларның намусларына кул сузып, аларны хөкемгә тартырга, хаксыз малларын үзләштерергә рөхсәт итәргә ярамый.
8. Нәрсә белән ант итәргә?
Хөкем эшендә кемне дә булса ант иттерергә туры
килсә, мөселман булу-булмавына карамастан, казый аны
Аллаһ белән генә ант итерергә тиеш. Аллаһының Илчесе
галәйһиссәләм әйткән:
ِ ِ ْ ِ‫ فَمن َكا َن حالًِفا فَ لْيحل‬، ‫إِ َّن اللَّه ي ْن ها ُكم أَ ْن تَحلِ ُفوا بِآبائِ ُكم‬
‫ت‬
ْ ‫ص ُم‬
ْ َ‫ف بِاللَّه أ َْو لي‬
َْ
ْ
َ
َْ ْ َ
ْ َ ََ
264
«Дөреслектә, Аллаһы Тәгалә сезгә ата-бабаларыгыз
белән ант итүне тыя. Шуңа күрә, берәрегезгә ант итәргә
кирәк булса, Аллаһ белән ант итсен яки эндәшмәсен».577
Казый Аллаһының сыйфатларын искә алып, җитди
ант иттерергә тиеш. Мәсәлән, ул: «Аннан башка илаһ булмаган, яшерен һәм ачык нәрсәне Белүче, рәхимле һәм
Мәрхәмәтле Аллаһ белән ант итәм» дип әйт!» – дия ала.
Шулай ук, кеше мөселман булса, аннан Коръән белән ант
итүне таләп итәргә мөмкин. Ләкин Коръәнгә карата үтәлергә тиешле бөтен кагыйдәләрне үтәргә кирәк. Моннан
тыш, кеше яһүд булса – аны Мусага Тәүрат иңдергән, насара булса – Гайсәгә Инҗил иңдергән Аллаһ белән ант иттерергә була.
9. Ант итү кагыйдәләре.
Ант итүне таләп иткәнче казый башта ялган антның
зарары турында үгет-нәсыйхәт бирсә, бу турыда сөйләүче
аять-хәдисләр укыса яхшырак. Бохари һәм Мөслим китергән риваятьтә сөйләнгәчә, бервакыт ике хатын-кыз ниндидер өйдә тегеп утырганнар. Шуларның берсе зур инә белән кулын җәрәхәтләгән. Урамга йөгереп чыгып, бу эштә
икенче хатынны гаепләгән. Әлеге мәсьәлә белән Ибне
Габбаска мөрәҗәгать иткәч ул: «Аллаһыны исенә төшерегез һәм Аның түбәндәге сүзләрен укыгыз:
ِ َّ
 ‫شتَ ُرو َن بِ َع ْه ِد اللَّ ِه‬
ْ َ‫ين ي‬
َ ‫ إِ َّن الذ‬ «Дөреслектә Аллаһының антын
сатучылар...»578 Шуннан соң ул хатынны вәгазьләгәннәр
һәм ул гаебен таныган.
Үзенең ялганлаганын белүче кешедән ант итүне таләп
итсәләр, ул Аллаһының ачуын чыгармас өчен гаебен танырга һәм ант итүдән сакланырга тиеш Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
‫ لَِق َي اللَّهَ َو ُه َو َعلَْي ِه‬، ‫ال ْامر ٍئ ُم ْسلِ ٍم‬
َ ‫ يَ ْقتَ ِط ُع بِ َها َم‬، ‫ص ْب ٍر‬
َ َ‫ َم ْن َحل‬
َ ‫ف َعلَى يَ ِمي ِن‬
‫ضبَا ُن‬
ْ َ‫غ‬
265
«Мөселманның малын үзләштерү өчен ант итеп, шул
ант нигезендә хөкем чыгарылган кеше Аллаһыны үзенә
ачуланган хәлдә очратачак».579
Әгәр ул дөресен сөйләгәнен белсә, аңа ант итү яхшырак булачак. Чөнки кеше үзенең малын саклап кала алсын
өчен Аллаһы Тәгалә аңа ант итүне рөхсәт иткән.
10. Бер шаһит һәм ант нигезендә хөкем чыгару.
Әгәр дәгъвачы үзенең дәлилләрен тулысынча китерә
алмыйча, бер генә шаһит алып килсә ә дәгъва ике шаһит
булганда гына нигезләнгән санала), икенче шаһит урынына аның антын кабул итәргә ярыймы?
Хәнәфиләр фикеренчә, бер шаһит һәм ант нигезендә
генә бер очракта да хөкем чыгарырга ярамый. Чөнки һәр
дәгъвага дәлилне тулысынча китерергә кирәк. Алай булмаса, гаепләнүче ант итәргә тиеш, ә дәгъвачы беркайчан
да ант итми. Алар Пәйгамбәрнең түбәндәге сүзләрен дәِ ‫ َش‬ «Яки синең
ِ ‫اك أَو ي‬
лил итеп алалар: ‫اك‬
‫ي‬
‫ل‬
‫ه‬
‫ين‬
‫م‬
‫د‬
‫اه‬
َ
َ َ‫ك إِالَّ ذ‬
َ
َ
َ َ‫س ل‬
ُ
ُ
ْ
َ
ْ
َ
ике шаһитең, яки аның анты кирәк. Моннан башка аннан
сиңа бернәрсә дә тиеш түгел».
«... гаепләнүче ант итәргә тиеш...».
Мәлики, шәфигый, хәнбәлиләр фикеренчә, мәсьәлә
милек хокукына һәм акчага бәйле башка нәрсәгә караса,
бер шаһитнең күрсәтмәсен һәм дәгъвачының дәлилен кабул итәргә мөмкин. Дәлил итеп алар Аллаһының Илчесенең ант һәм бер шаһит күрсәтмәсе ярдәмендә хөкем чыгаруы турындагы хәдисне китерәләр. Аны Ибне Габбас
сүзләреннән Мөслим риваять кылган.
11. Дәгъвачының шаһитләре дөресен сөйләргә ант
итүе.
Белгәнбезчә, дәгъвачының дәлиле – аның исбатлавы.
Имам Әхмәт: «Шаһитлар ниндидер шик уятса, казый дәгъвачыны күрсәтмәләре дөрес булуы турында ант иттерергә
тиеш», – дигән. Бервакыт имам Әхмәттән бу турыда сора266
ганнар. Ул: «Гали шулай эшли иде», – дигән. Сорау бирүче: «Бу дөресме?» – дип сораган. Әхмәт: «Гали шулай эшли иде», – дигән. Ягъни, Гали разыяллаһү ганһү эшләгәч,
бу ничек дөрес булмасын?!) Димәк, Гали разыяллаһү ганһү дә шундый ук фикердә булган.
Моннан тыш, шундый очракларда казый шаһитләрне
дә дөрес сөйләүләре турында ант иттерә ала.
12. Казыйның гыйлеме нигезендә кабул ителгән карары.
Казый үзенә бирелгән дәгъваның эчтәлеге турында
белсә дә, ул үзенең гыйлеме нигезендә генә хөкем чыгарырга тиеш түгел. Ул дәгъвачы яки гаепле китергән ачык
дәлилләр нигезендә генә карар чыгарырга тиеш. Гәрчә ул
дәлилләр андагы мәгълүматларга каршы килсә дә.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ َ‫ وإِنَّ ُكم تَ ْخت‬، ‫شر‬
‫ض ُك ْم أَ ْن يَ ُكو َن‬
ُ ‫ َولَ َع َّل بَ ْع‬، ‫ص ُمو َن إِلَ َّي‬
ْ َ ٌ َ َ‫إِنَّ َما أَنَا ب‬
ِ
ٍ ‫ْح َن بِ ُح َّجتِ ِه ِم ْن بَ ْع‬
‫َس َم ُع‬
ْ ‫ فَأَقْض َي لَهُ َعلَى نَ ْح ِو َما أ‬، ‫ض‬
َ ‫أَل‬
«Чынлыкта, мин – бары тик кеше генә, ә сез миңа үзегезнең бәхәсләрегез белән киләсез. Бәлки берегез икенчегезгә караганда яхшырак дәлил китерер һәм мин ишеткән
сүзем нигезендә аның файдасына хөкем чыгарырмын».580
Шулай итеп, Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм ачык
итеп әйткән: «Ул белгән нәрсәсе нигезендә түгел ишеткәне нигезендә хөкем чыгара».
13. Хөкем карары хәрамны рөхсәт итәргә хәләлне
тыярга тиеш түгел.
Әгәр казыйның дәлиле булса, ул шуның нигезендә хөкем чыгарса. Чөнки ул, белгәнебезчә, үзенә ышанычлы
булган күрсәтмәләргә иярергә, ә хөкем чыгарылган кеше
шул хөкемне үтәргә тиеш. Әмма дәгъвачы ике ялган шаһит китерсә яки гаепле ялган ант итсә, ул карар чынлыкта
законга каршы да була ала. Мондый очракта хөкем аның
файдасына чыгарылган кеше кулына кергән малны кулла267
нырга тиеш түгел үзенең моңа хакы юк икәнне белсә).
Җиңелүче якка да, үзенең хаклы икәнен белсә, хөкем мәхрүм иткән нәрсәне куллану тыелмый.
Мәсәлән, ике шаһит бер хатынга талак кылынды дип
ялган күрсәтмә бирсәләр, ә ир бу сүзләрне раслаудан баш
тартса, ләкин казый аларны аерырга дип карар чыгарса, ул
хатынга иреннән башка кешегә кияүгә чыгу рөхсәт ителми. Шулай ук, чынлап та талак булмаганга күрә, иренә ул
хатын белән якынлык кылу тыелмый. Аллаһының Илчесе
ِ ‫ت لَه بِح ِّق أ‬
әйткән: ‫ فَِإنَّ َما أَقْطَ ُع لَهُ قِط َْعةً ِم َن النَّا ِر‬، ُ‫ْخ ْذه‬
َ َ‫فَ َم ْن ق‬
ُ ‫َخ ِيه َش ْيئًا فَال يَأ‬
َ ُ ُ ‫ض ْي‬
«Берәрегезгә кардәшнеке булган нәрсәне бирсәм, моны
алмасын. Чөнки аңа уттан бер өлеш бирелгән».581
Шулай итеп, Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм хөкем үз файдасына чыгарылса да, үзенең моңа хокукы юк
икәнен белгән кешегә кулына төшкән малны алудан тыйган. Моның җәһәннәм утының бер өлеше икәнен күрсәткән.
14. Гадел хакимнең әҗере.
Эшнең һәр ягы белән танышу, үзенең эзләнүләре нигезендә тиешле хөкем чыгару – казыйның бурычы. Түбәндәге хәдис нигезендә казый шулай эшләргә тиеш дип саِ ‫فَأَح ِسب أَنَّهُ ص‬ «... мин аны дөрес
ِ ْ‫اد ٌق فَأَق‬
ныйбыз: ‫ك‬
َ ِ‫ضي لَهُ بِ َذل‬
َ
ُ ْ
сөйли дип исәплим дә, шуның нигезендә аның файдасына
хөкем чыгарам».582
Шуларны үтәсә, аның хөкеме гадел булачак, ул хаталануына яки дөрес эшләвенә карамастан үз гамәле өчен
әҗер алачак. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫إِذَا ح َكم الْحاكِم فَاجتَ َه َد ثُ َّم أَصاب فَ لَهُ أ‬
ُ‫اجتَ َه َد ثُ َّم أَ ْخطَأَ فَ لَه‬
ْ َ‫َج َران َوإِذَا َح َك َم ف‬
ْ
ْ ُ َ َ َ
َ َ
‫أَ ْج ٌر‬
«Әгәр казый тырышлык күрсәтеп хөкем чыгарса һәм
шул хөкеме гадел булса, аңа ике әҗер булачак. Ул тыры268
шып хөкем чыгарып та ялгышса, аңа бер әҗер биреләчәк».583
15. Бер казый – җәннәткә, икесе җәһәннәмгә керәчәк.
Кеше казый хезмәтен башкаруның бер зарури шарты
– аның хәрам-хәләлне белүе, шәригать буенча беренче
чыганаклар белән эшли алу сәләте. Моннан тыш, ул дөрес
хөкем чыгарырга тырышып, бөтен көчен куярга тиеш.
Әгәр кеше шәригатьне белмичә, тырышлык куймыйча хөкем итә икән, хөкеме дөрес булып чыкса да, ул гөнаһ кыла. Чөнки аның хөкеме очраклы рәвештә генә хаклыкка
туры килгән. Хаклыкны белә торып та, дөнья байлыгы
өчен яки нәфесенә ияреп, үч итәргә теләп ялган хөкем чыгаручы казыйга зур кайгы.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫ و‬: ٌ‫ضاةُ ثَالثَة‬
ِ ِ
ِ ِ
ِ ‫اح ٌد فِي ال‬
‫ْح َّق‬
َ ‫ْجن َِّة فَ َر ُج ٌل َع َر‬
َ ‫الْ ُق‬
َ ‫ف ال‬
َ ‫ فَأ ََّما الَّذي في ال‬، ‫ْجنَّة َواثْ نَان في النَّا ِر‬
َ
َ
ِ
ِ ‫ضى لِلن‬
‫َّاس َعلَى‬
َ ‫ َوَر ُج ٌل َع َر‬، ‫ضى بِ ِه‬
َ َ‫ َوَر ُج ٌل ق‬، ‫ْح ْك ِم فَ ُه َو فِي النَّا ِر‬
َ ‫فَ َق‬
ُ ‫ْح َّق فَ َج َار في ال‬
َ ‫ف ال‬
‫َج ْه ٍل فَ ُه َو فِي النَّا ِر‬
«Казый өч төрле була. Берсе җәннәткә керә, ә икесе –
җәһәннәмгә. Җәннәткә керүчегә килгәндә, ул – хакны белеп, аның белән хөкем итүче. Хакны белеп, гаделсез хөкем
чыгаручы җәһәннәмгә керәчәк. Надан була торып, кешеләрне хөкем итүче дә җәһәннәмгә керәчәк».584
Начар эшне бетерү – мөселманның бурычы
ٍِ ِ
ِ‫ير‬
 ‫ول اللَّ ِه‬
َ ‫ت َر ُس‬
َ َ‫ض َي اللَّهُ َع ْنهُ ق‬
ُ ‫ َس ِم ْع‬: ‫ال‬
َ ِّ ‫ َع ْن أَبي َسعيد الْ ُخ ْد ِر‬ 33
‫ فَِإ ْن لَ ْم‬، ‫ فَِإ ْن لَ ْم يَ ْستَ ِط ْع فَبِلِ َسانِِه‬، ‫ َمن َرأَى ِم ْن ُك ْم ُم ْن َك ًرا فَ لْيُ غَيِّ ْرهُ بِيَ ِد ِه‬: ‫ول‬
ُ ‫يَ ُق‬
ِ‫ و َذل‬، ‫يست ِطع فَبِ َق ْلبِ ِه‬
ِ ‫ف ا ِإلم‬
َ
‫ان‬
‫ع‬
‫ض‬
‫أ‬
‫ك‬
ْ
ُ
َ
ْ َْ َ
َ
َ
َ
Әбү Сәгыйд Худри сүзләрен риваять кылулары буенча, ул Аллаһының Илчесенең болай дип әйткәнен ишеткән: «Сезнең берәрегез начар эш күрсә, аны үз кулы белән
төзәтсен. Моны эшли алмаса, теле белән төзәтсен. Моны
269
да эшли алмаса, йөрәге белән төзәтсен. Бу – иманның иң
зәгыйфь чагылышы».585
Хәдисне аңлау
1. Әбу Сәгыйд бу хәдисне нәрсәгә бәйле рәвештә риваять кылган?
Мөслим риваять кылган хәдис буенча, Тарик бине
Шиһаб разыяллаһу ганһү: «Ураза һәм корбан бәйрәмнәрен
вәгазь белән беренче булып башлаучы Мәрван бине Хәким иде. Бу хәл булгач аның янына ниндидер кеше килде
дә: «Намазны вәгазьгә кадәр үтәргә кирәк», – диде. Мәрван: «Без моннан баш тарттык инде», – дип җавап бирде.
Шул вакыт Әбу Сәгыйд: «Әлеге кешегә килгәндә, ул үзенең бурычын үтәде», – дигән. Шуннан соң ул әлеге хәдисне сөйләгән.
Җир йөзендә кешеләр барлыкка килгәннән алып анда
хаклык белән ялган бер-берсеннән аерылгысыз. Кешеләр
күңелендә иман уты сүнә башлаган саен Аллаһы Тәгалә
аларга хаталардан арындыручы, хакыйкатькә чакыручыны
җибәргән. Ул вакытта ялган тарафдарлары мәсхәрә ителгәннәр. Әмма форсат чыгу белән алар активлашып, җир
йөзендә бозыклык тарата башлаганнар.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ
ِ ٍ ِ
ِ
‫اب يَأْ ُخ ُذو َن‬
ْ ‫ َما م ْن نَبِ ٍّي بَ َعثَهُ اللَّهُ في أ ََّمة قَ ْبلي إِالَّ َكا َن لَهُ م ْن أ َُّمتِه َح َوا ِريُّو َن َوأ‬
ٌ ‫َص َح‬
ِ
، ‫ يَ ُقولُو َن َما ال يَ ْف َعلُو َن‬، ‫وف‬
ٌ ُ‫ف ِم ْن بَ ْع ِد ِه ْم ُخل‬
ُ ُ‫ ثُ َّم إِنَّ َها تَ ْخل‬، ِ‫سنَّتِ ِه َويَ ْقتَ ُدو َن بِأ َْم ِره‬
ُ‫ب‬
ِ
ِِ
‫اه َد ُه ْم بَِق ْلبِ ِه فَ ُه َو‬
َ ‫ َوَم ْن َج‬، ‫اه َد ُه ْم بِيَده فَ ُه َو ُم ْؤم ٌن‬
َ ‫ فَ َم ْن َج‬، ‫َويَ ْف َعلُو َن َما ال يُ ْؤَم ُرو َن‬
ِ‫م ْؤ‬
ِ
ِ ‫ك ِمن ا ِإليم‬
‫ان َحبَّةُ َخ ْر َد ٍل‬
‫ي‬
‫ل‬
‫و‬
،
‫ن‬
‫م‬
َ
ْ
ُ
ٌ
َ َ َ ‫س َوَراءَ ذَل‬
َ
َ
«Аллаһ миңа кадәр нинди генә халыкка нинди генә
пәйгамбәр җибәрмәсен, һичшиксез аның сөннәтенә иярүче һәм боерыгын үтәүче хәварилары һәм сәхабәләре булган. Ә аларга алмашка алар эшләмәгәнне сөйләүче һәм боерылмаганны үтәүче кешеләр килгән. Болар белән үз куллары белән сугышучы мөэмин була, йөрәге белән сугы270
шучы да мөэмин була. Моннан соң горчица орлыгы кадәр
дә иман юк!»586
3. Начар эшне шелтәләү.
Мөселман өммәтенең бөтен әгъзалары фикеренчә, начар эшне танымау – фарыз. Шулай итеп, мөселман көченнән килгән кадәр начар эш белән килешмәвен күрсәтергә,
аны кулы, теле, йөрәге белән үзгәртергә тырышырга тиеш.
а) Йөрәк белән шелтәләү.
Яхшыны һәм яманны танып белү, яманга йөрәгең белән каршы тору һәр мөселман өстендә фарыз фарыз гаен).
Бер очракта да, беркем дә алардан котылмый. Яхшы белән
яманны танып белмәгән кеше һәлак булачак, ә яманга үзенең нәфрәтен белдермәүченең йөрәге иманын югарткан.
Гали разыяллаһү ганһү болай дигән: «Җиһатка килгәндә,
сез иң беренче кулыгыз белән кылына торган җиһаттан,
аннары йөрәгегез белән кылына торган җиһаттан баш тартасыз. Кешенең йөрәге яхшыны белмәгәч һәм яманны инкарь итмәгәч, асты өскә киләчәк».
б) Көч җитмәгәндә йөрәк белән шелтәләү.
Мөселманның кулы һәм теле белән шелтәләргә көче
җитмәсә, йөрәге белән шелтәләү аның өстеннән бурычны
төшерә. Ибне Мәсгут разыяллаһү ганһү: «Сезнең озак
яшәгәнегез начарлыкны күреп, бернәрсә эшли алмаслык
вакытка якын булачак. Ул эшнең йөрәгенә нәфрәтле булганын бер Аллаһ кына беләчәк», – дигән.
«Көчсезлек» дигәндә кешенең үзенә яки малына зарар
килер һәм ул моңа түзә алмас дип куркуы күз алдында тотыла. Әгәр ул үзе белән шундый хәл булуына тулысынча
ышанмый икән, йөрәк белән инкарь итү аны бу бурычтан
азат итми. Ул һичшиксез кулы яки теле белән шелтә белдерергә тиеш булачак.
Әбү Сәгыйд Худри разыяллаһү ганһү сөйләгән: «Мин
Аллаһ Илчесе галәйһиссәләмнең болай дигәнен ишеттем:
271
‫ت ال ُْم ْن َك َر أَ ْن‬
َ ‫َل ال َْع ْب َد يَ ْوَم ال ِْقيَ َام ِة َحتَّى يَ ُق‬
ُ ‫إِ َّن اللَّهَ لَيَ ْسأ‬
َ ‫ َما َمنَ َع‬: ‫ول‬
َ ْ‫ك إِ ْذ َرأَي‬
ِ ‫ت ِم َن الن‬
‫َّاس‬
َ َ‫ ق‬، ُ‫تُ ْن ِك َرهُ ؟ فَِإ َذا لََّق َن اللَّهُ ُح َّجتَه‬
ِّ ‫ يَا َر‬: ‫ال‬
َ ُ‫ب َر َج ْوت‬
ُ ْ‫ك َوفَ ِرق‬
«Дөреслектә, Аллаһ һичшиксез Кыямәт көнендә бәндәсенә сорау бирәчәк һәм: «Начарлыкны күргәндә аңа
шелтә белдерергә сиңа комачаулауды?» – дип әйтәчәк.
Аллаһ бәндәсенә акланырлык нәрсәне әйтеп җибәрсә, ул:
«Әй Раббым, мин Сиңа өметләндем һәм кешеләрдән курыктым», – дип әйтәчәк».587
Ягъни: мин Синең гафу итүеңә һәм киң күңеллелегеңә ышандым. Ләкин кешеләр минем үземә яки малыма зарар китерерләр дип курыктым.
в) Гөнаһлы эш белән килешү үзе дә гөнаһ булып тора.
Берәр нәрсәнең гөнаһ икәнен белүче һәм шуның белән килешүче хәрамнарның иң җирәнгечен кыла.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ َ‫إِ َذا عُ ِمل‬
ِ ‫ت الْ َخ ِطيئَةُ فِي األَ ْر‬
– ‫ال َم َّرًة‬
َ َ‫ َوق‬- ‫ض َكا َن َمن َش ِه َد َها فَ َك ِرَه َها‬
ِ ‫ ومن غَاب َع ْن َها فَ ر‬، ‫أَنْ َكرَها َكا َن َكمن غَاب َع ْن َها‬
‫ضيَ َها َكا َن َك َم ْن َش ِه َد َها‬
َ ْ ََ
َ َْ
َ
َ
«Җир йөзендә гөнаһ эш кылынганда аны күрүче һәм
аңа нәфрәтләнүче анда булмаучыга тиң була. ә анда булмыйча моның белән килешүче шунда булычыга тиң була».588
Моның сәбәбе шуннан гыйбарәт: гөнаһлы белән килешү шул эшне йөрәгең белән инкарь итмәүне күз алдында тота. Инде белгәнебезчә, мондый инкарь итү бөтен
кеше өчен дә фарыз. Ул фарызны үтәмәүче зур гөнаһ кыла. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
‫اب َع ْن َها‬
َ َ‫ َكا َن َم ْن َش ِه َد َها فَ َك ِرَه َها َك َم ْن غ‬
«... аны күрүче һәм аңа нәфрәтләнүче анда булмаучыга тиң...». Ягъни кул һәм тел белән шелтә белдерергә
көченнән килмәсә, андый кешегә гөнаһ булмый.
272
г) Кул яки тел белән шелтә белдерү турында ике фикер.
1. Сәләт буенча фарыз фарыз кифая).
Начар эшне бер түгел, ә берничә кеше күрсә яки белсә, моны барысы да үзгәртергә тиеш булалар. Әмма берничә кеше, хәтта бер генә кеше үзгәртсә дә, бу фарыз башкалар өстеннән төшәчәк. Бу эшне беркем дә үтәмәсә, моны эшли алып та эшләмәүче барлык кешегә дә гөнаһ булачак. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ
ِ
 ‫ْم ْن َك ِر‬
ُ ‫ َولْتَ ُك ْن م ْن ُك ْم أ َُّمةٌ يَ ْدعُو َن إِلَى الْ َخ ْي ِر َويَأ ُْم ُرو َن بالْ َم ْع ُروف َويَ ْن َه ْو َن َع ِن ال‬
«Сезнең арагызда яхшылыкка өндәүче, начарлыктан
тыючы өммәт булсын».589
2. Бөтен кеше өчен дә фарыз фарыз гаен).
Мөселман бер начар нәрсә күрсә, яки аның турында
ишетсә, аны төзәтү ул кешегә фарыз була. Шулай ук, бер
төркем кеше күреп тә, алардан бер генә кеше төзәтә алган
очракта, ул аны төзәтергә тиеш. Төзәтмәсә, өстенә гөнаһ
алачак.
4. Төзәтә алып та, төзәтмәүнең нәтиҗәсе.
Кешеләр начар эштә тыю мөмкинчелегенә салкын карасалар, җирдә бозыклык, итәгатьсезлек таралачак, әхлаксыз кешеләр күбәячәк. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َ ‫ان َداو‬
ِ ‫ لُ ِعن الَّ ِذين َك َفروا ِمن بنِي إِسرائِيل َعلَى لِس‬
 ‫ك بِ َما‬
َ ِ‫يسى ابْ ِن َم ْريَ َم َذل‬
ُ
َ ‫ود َوع‬
َ
َ َْ َ ْ ُ َ َ
ِ
 ‫س َما َكانُوا يَ ْف َعلُو َن‬
َ َ‫ َكانُوا ال يَتَ ن‬. ‫ص ْوا َوَكانُوا يَ ْعتَ ُدو َن‬
َ ‫َع‬
َ ‫اه ْو َن َع ْن ُم ْن َك ٍر فَ َعلُوهُ لَب ْئ‬
«Давыт һәм Мәрьям улы Гайсә аркылы иман китермәгән Исраил балалары Аллаһыга итәгатьсезлек күрсәткәннәре һәм аның кануннарын үтәмәгәннәре өчен ләгънәт
кылынды. Алар кайберләре кыла торган начар эшләрдән
бер-берсен тыймаганнан. Алар кылган эш нинди начар
булган».590
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм болай дигән:
ِ ‫ما ِمن قَ وٍم ي ْعمل فِي ِهم بِالْمع‬
 ‫اصي ثُ َّم يَ ْق ِد ُرو َن َعلَى أَن‬
ََ ْ ُ َ ُ ْ ْ َ
273
ِ ‫ِْ ي غَيِّ روا ثُ َّم ال ي غَيِّ روا إِالَّ ي‬
ٍ ‫ك أَ ْن يَعُ َّم ُهم اللَّهُ ِم ْنهُ بِ ِع َق‬
‫اب‬
‫وش‬
ُ
ُ
ُ
ُ ُ
ُ ُ
«Араларында гөнаһ кылынучы һәм шул хәлне үзгәртә
алучы кешеләр булган, ләкин аны үзгәртмәүче халык Аллаһ барысын да җәзалауга лаеклы булачак».591
ِ ‫ما ِمن قَ وٍم ي ْعمل فِي ِهم بِالْمع‬
ُ‫اصي ُه ْم أَ ْكثَ ُر ِم َّم ْن يَ ْع َملُه‬
ََ ْ ُ َ ُ ْ ْ َ
«Араларында гөнаһ кылына торган кешеләр саны буенча ул гөнаһны кылучылардан күбрәк».592
ِ ‫ما ِمن رج ٍل ي ُكو ُن فِي قَ وٍم ي ْعمل فِي ِهم بِالْمع‬
 ‫اصي يَ ْق ِد ُرو َن َعلَى‬
ََ ْ ُ َ ُ ْ
َ َُ ْ َ
ِ
ِ
ٍ ‫َصابَ ُهم اللَّهُ بِعِ َق‬
‫اب ِم ْن قَ ْب ِل أَ ْن يَ ُموتُوا‬
ُ َ ‫أَ ْن يُغَيِّ ُروا َعلَْيه فَال يُغَيِّ ُروا إالَّ أ‬
«Берәр кеше башкалар арасында гөнаһ кылып яшәсә
һәм ул кешеләр мөмкинчелекләре була торып та, ул кылганны үзгәртмәсәләр, Аллаһ һичшиксез аларны үлемнәре
җиткәнче җәзалаячак».593
Әлеге хәдиснең имам Әхмәт китергән риваяте буенча,
Пәйгамбәр галйһиссәлам болай дигән:
ِ ‫ما ِمن قَ وٍم ي ْعمل فِي ِهم بِالْمع‬
 ‫َع ُّز َوأَ ْكثَر‬
َ ‫اصي ُه ْم أ‬
ََ ْ ُ َ ُ ْ ْ َ
ٍ ‫ُِ ِم َّم ْن يَ ْع َملُهُ لَ ْم يُغَيِّ روهُ إِالَّ َع َّم ُهم اللَّهُ بِ ِع َق‬
‫اب‬
ُ
ُ
«Араларында гөнаһ кылына торган кешеләр көчләре
һәм саннары буенча ул гөнаһ кылучылардан артык. Алар
моны үзгәртсәләр, Аллаһ һичшиксез аларның барысын да
җәзалаячак».
ٍ َ‫ود اللَّ ِه والْواقِ ِع فِيها َكمثَ ِل قَ وٍم استَ هموا َعلَى س ِفين‬
ِ ‫مثَل الْ َقائِ ِم َعلَى ح ُد‬
‫اب‬
‫َص‬
‫أ‬
‫ف‬
‫ة‬
َ
َ َ
ُ
َ
َُ ْ ْ َ َ
َ َ
ُ َ
ِ ‫ فَ َكا َن الَّ ِذين فِي أ‬، ‫ضهم أَس َفلَها‬
 ‫استَ َق ْوا ِم َن ال َْم ِاء َم ُّروا‬
ُ ‫بَ ْع‬
َ ‫ض ُه ْم أَ ْع‬
َ ْ ْ ُ ُ ‫الها َوبَ ْع‬
ْ ‫َس َفل َها إِ َذا‬
ْ
َ
ِ َ‫ لَو أَنَّا َخرقْ نَا فِي ن‬: ‫َعلَى من فَ وقَ ُهم فَ َقالُوا‬
‫ فَِإ ْن‬، ‫صيبِنَا َخ ْرقًا َولَ ْم نُ ْؤِذ َم ْن فَ ْوقَ نَا‬
ْ
ْ ْ َْ
َ
ِ
‫يعا‬
ُ ‫وه ْم َوَما أ ََر‬
ُ ‫تَ َرُك‬
ً ‫ َوإِ ْن أَ َخ ُذوا َعلَى أَيْدي ِه ْم نَ َج ْوا َونَ َج ْوا َج ِم‬، ‫ادوا َهلَ ُكوا َج ِم ًيعا‬
«Аллаһының чикләре бозылмауны саклаучылар һәм
шул чикләрне үтәүчеләрне корабта урын алу өчен шобага
салучыларга тиңләп була. Шул шобага нәтиҗәсендә берсе
югары катка, икенчеләре түбән катка урнаша. Астагылар
274
су алырга теләгәндә аларга палубада урнашучылар аркылы узарга туры килгән. Ахыр чиктә алар: «Бәлки өстәгеләрне мәшәкатьләмәс өчен безгә кораб төбендә тишек тишеп, шуннан су алырга кирәктер?», – дигәннәр. Әгәр өстәгеләр астагыларны шул хәлдә калдырсалар һәм тегеләре
үз теләгәннәрен эшләсәләр, барысы да һәлак булачак.
Алар тегеләрне кулларыннан тотып алсалар, үзләре дә
исән калачаклар һәм башкаларны да коткарачаклар».594
«Аллаһының чикләре бозылмауны саклаучылар» –
Аллаһы Тәгалә тыйган гамәлләргә шелтә белдерүчеләр.
«Кулларыннан тоталар», ягъни аларга комачаулыйлар.
Әлеге хәдистән аңлашылганча, үз җәмгыятендә кеше
кыла торган һәр начар эш гомумән бөтен җәмгыятьнең
иминлеген боза.
5. Хаталы төшенчәләрне төзәтү.
Күп мөселманнар начар эшкә шелтә белдермәүләрен
акларга теләп, зур хата җибәрәләр. Алар Аллаһының түбәндәге сүзләре белән акланалар:
ِ َّ
 ‫ض َّل إِذَا ْاهتَ َديْ تُ ْم‬
ُ َ‫س ُك ْم ال ي‬
َ ‫ض ُّرُك ْم َم ْن‬
َ ‫ين‬
َ ‫ يَا أَيُّ َها الذ‬
َ ‫آمنُوا َعلَْي ُك ْم أَنْ ُف‬
«Әй иман китергән бәндәләр! Сезгә үзегезнең җаныгызны сакларга кирәк. Әгәр сез туры юлга бассагыз, адашучы сезгә зарар китермәячәк».595
Дөрес итеп аңласаң бу аять үзе үк начар эшкә шелтә
белдерергә боера. Бервакыт Әбү Бәкер разыяллаһү ганһү
болай дигән: «Әй кешеләр, сез әлеге аятьне укыйсыз, ләкин аны дөрес аңламыйсыз. Аллаһы Тәгалә әйткән:
 ‫ض َّل إِ َذا ْاهتَ َديْ تُ ْم‬
ُ َ‫س ُك ْم ال ي‬
َ ‫ض ُّرُك ْم َم ْن‬
َ ‫ َعلَْي ُك ْم أَنْ ُف‬
«Сезгә үзегезнең җаныгызны сакларга кирәк. Әгәр сез
туры юлга бассагыз, адашучы сезгә зарар китермәс». Ә без
Пәйгамбәрнең болай дип әйткәнен ишеттек:
ِ
ٍ ‫ك أَ ْن يَعُ َّم ُهم اللَّهُ بِ ِع َق‬
‫اب‬
َ ‫َّاس إِ َذا َرأ َُوا الظَّالِ َم فَ لَ ْم يَأْ ُخ ُذوا َعلَى يَ َديْ ِه أ َْو َش‬
َ ‫إ َّن الن‬
ُ
275
«Дөреслектә, әгәр кешеләр залимне күреп, кулыннан
тотып алмасалар, Аллаһ аларның барысын да җәзалауга
якын булачаклар».596
Нәвави: «Галимнәрнең күбесе әлеге аятьне түбәндәгечә аңларга кирәк диләр: әгәр үзегезгә боерылган бурычларыгызны үтәсәгез, башкаларның хаталары сезгә зарар
итмәс. Мәсәлән Аллаһы Тәгалә әйткән:
 ‫ َوال تَ ِزُر َوا ِزَرةٌ ِوْزَر أُ ْخ َرى‬ «Беркем дә икенче кешенең гөнаһларын күтәрмәячәк».597 Шулай булгач, фарызлар исәбенә яхшыга өндәү һәм начардан тыюның да керүен онытырга ярамый», – дип әйткән.
6. Зарар китерүеннән куркып, шелтә белдермәү.
Мөселман үзе күргән яки белгән начар эшкә шелтә
белдерергә сәләтле булса да, аны төзәтү зыянлы нәтиҗәләргә китерер һәм аның урынына тагы да зур начарлык килеп чыгар дип курыкса, мондый очракта аның өстеннән
шелтәләү бурычы төшә. Бу очракта әлеге кагыйдәгә таянырга кирәк.
«Зарури булганда, зуррак зарар китерүдән сакланып,
азрак зарар китерә торганын кылырга була».
Әмма шунысын да онытмаска кирәк: бурычны үтәүдән без уйлап чыгарган куркынычлар түгел чын куркыныч
кына азат итә.
7. Киңәш бирүчене тыңламаячагы алдан ук мәгълүм
булган кешене яхшылыкка өндәү һәм начарлыктан тыю.
Галимнәрнең фикеренчә, яхшылыкка өндәүче яки начарлыктан тыючы кешегә аклану мөмкинчелеге булсын
өчен, тыңламаячагы алдан ук билгеле булган кешене дә
вәгазьләргә кирәк. Аллаһы Тәгалә әйткән:
 ‫ت ُم َذ ِّك ٌر‬
َ ْ‫ فَ َذ ِّك ْر إِنَّ َما أَن‬ «Исләренә төшер, син бары тик искә төшерүче генә бит!»598  ُ‫ك إِالَّ الْبَالغ‬
َ ‫ إِ ْن َعلَْي‬ «Дөреслектә,
син Аллаһ хөкемнәрен ирештерергә генә бурычлы».599
276
ِِ
ِّ ‫ َوذَ ِّك ْر فَِإ َّن‬ «Исләренә төшер! Чөнки
 ‫ين‬
َ ‫الذ ْك َرى تَ ْن َف ُع ال ُْم ْؤمن‬
искә төшерү мөэминнәргә файда китерә».600
Аллаһы Тәгалә яһүдләргә шимбә көнне эшләүне тыйгач, кайберләре шул тыюны бозганнар. Ә икенчеләре вәгазьләре файда китермәячәген белсәләр дә, шул кешеләрне вәгазьләгәннәр. Алар турында Аллаһы Тәгалә әйткән:
‫ت أ َُّمةٌ ِم ْن ُه ْم لِ َم تَ ِعظُو َن قَ ْوًما اللَّهُ ُم ْهلِ ُك ُه ْم أ َْو ُم َع ِّذبُ ُه ْم‬
ْ َ‫ َوإِ ْذ قَال‬
 ‫َع َذابًا َش ِدي ًدا قَالُوا َم ْع ِذ َرةً إِلَى َربِّ ُك ْم َولَ َعلَّ ُه ْم يَتَّ ُقو َن‬
«Кайберәүләр: «Сез ни өчен Аллаһ һәлак итәчәк яки
каты җәзалаячак кешеләрне вәгазьлисез?» – дип әйттеләр.
Алар: «Раббыгыз алдында аклану өчен, бәлки алар тәкъва
булырлар», – дигәннәр».601
Әлеге аять «Азапланма, бу эшләрне калдыр, мондый
эшләр файда китермәячәк» дип әйтүчеләргә җавап булып
тора. Ул кешеләр ялгышып Аллаһы Тәгаләнең түбәндәге
ِ
сүзләренә таяналар:  ‫ت‬
َ َّ‫ إِن‬ «Дөреслектә, син
َ ‫َحبَْب‬
ْ ‫ك ال تَ ْهدي َم ْن أ‬
яраткан кешеңне туры юлдан алып бара алмыйсың...»602
Алар әлеге аятьтә Пәйгамбәр галәйһиссәләм даими рәвештә Исламга чакырган, ләкин тегесе күпаллалыктан читләшмичә үлгән, Әбү Талип турында сүз барганын белмиләр. Бу аять үзенә зур ярдәм күрсәткән агасы өчен кайгырган Пәйгамбәргә юату итеп иңдерелгән. Әйе, Мөхәммәт галәйһисәләм яраткан кешесенең күңеленә һидәят сала алмый. Әмма бу әле өндәмәскә һәм тыймаска кирәк дигән сүз түгел. Башкача була да алмый. Чөнки Аллаһы Тәٍ ‫صر‬
ِ ِ ِ َ َّ‫ وإِن‬ «... чынлыкта, син
ٍ ‫اط ُم ْستَ ِق‬
галә әйткән:  ‫يم‬
َ
َ ‫ك لَتَ ْهدي إلَى‬
туры юлга юнәлдерәчәксең...»603  ‫ع بِ َما تُ ْؤَم ُر‬
ْ ‫اص َد‬
ْ َ‫ ف‬ «Үзеңә
боерылганны үтә».604
8. Хакыйкать сүзләрен курыкмыйча әйтү.
Чакырылучы кешенең нинди урын алып торуына,
байлыгына карамыйча мөселман аны яхшылыкка чакы277
рырга, начарлыктан тыярга тиеш. Шулай ук, кешеләр үзен
шелтәләгәнгә игътибар итмәскә, үзе кичергән рухи һәм
матди югалтуларга күз йомарга кирәк. Шуның белән беррәттән, бу эшкә хикмәт белән карау, һәр кешегә тиешле
рәвештә мөрәҗәгать итү зарур. Аллаһының Илчесе әйтِ ‫أَال ال يَ ْمنَ َع َّن َر ُجالً َه ْيبَةُ الن‬ «Дөреслектә,
кән: ُ‫ح ٍّق إِذَا َعلِ َمه‬
َ ‫َّاس أَ ْن يَ ُق‬
َ ِ‫ول ب‬
кешеләрдән курку бәндәгә хакыйкатьне әйтергә комачауламаска тиеш». Әлеге сүзләрне тапшыргач, Әбү Сәгыйд
разыяллаһү ганһү елап җибәргән һәм: «Аллаһ белән ант
итәм, без шелтәгә лаеклы нәрсәләрне күрдек, ләкин курыктык», – дигән.605
Бу хәдиснең башка риваяте буенча, Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫فَِإنَّه ال ي َق ِّرب ِمن أَج ٍل وال ي ب‬
ٍ ‫ول بِ َح ٍّق أ َْو يُ َذ ِّك َر بِ َع ِظ‬
‫يم‬
َ ‫اع ُد ِم ْن ِر ْز ٍق أَ ْن يَ ُق‬
َُ َ َ ْ ُ ُ ُ
«Дөреслектә, хак сүзне әйтү һәм әһәмиятле нәрсә белән вәгазьләү әҗәлне якынайтмый һәм ризыкны ерагайтмый».606
9. Җитәкчеләрне өндәү һәм тыю.
Яхшылыкка өндәү һәм начарлыктан тыю – мөселман
өммәтенең бурычы һәм хакы. Җитәкчеләр кул астындагыларга боерырга һәм тыярга тиеш булган кебек үк, өммәт
тә үзенең җитәкчеләрен яхшылыкка өндәргә тиеш.
Сәгыйд бине Җөбәйр сөйләгән: «Бервакыт мин Ибне
Габбастан: «Миңа җитәкчене яхшылыкка өндәргә һәм начарлыктан тыярга кирәкме?» – дип сорадым. Ул: «Җитәкче сине үтерер дип курыксаң, кирәкми», – диде. Мин аңа
тагын шул ук сорауны бирдем, ул шулай ук җавап бирде.
Аннары тагын шул хәл кабатланды һәм ул: «Әгәр син һичшиксез моны эшләргә тиеш булсаң, бу сезнең арада калсын», – дип өстәде».
Имам Хәрамәйн: «Әгәр җитәкче кеше кул астындагыларны ачык рәвештә рәнҗетә һәм бернинди сүз дә аны
әлеге эшеннән тыя алмый икән, абруйлы кешеләр үзара
278
аны урыныннан төшерү турында сөйләшергә тиеш», – дип
әйткән. Нәвави: «Бу эш зуррак зарар китерүдән курыкмасаң, әлеге киңәшне үтәргә кирәк», – дигән.
Әбү Бәкер разыяллаһү ганһү: «Мин сезнең иң яхшыгыз булмасам да, мине сезнең әмирегез итеп куйдылар.
Әгәр минем эшләрем яхшы булса, миңа ярдәм итегез. Әгәр
начар булсалар, мине төзәтегез. Сезгә караган мәсьәләләрдә мин Аллаһыга буйсынган очракта, миңа буйсыныгыз! Мин Аллаһыга буйсынмасам, сезгә дә миңа итәгать итәргә кирәкмәячәк», – дип әйткән.
10. Фетнә чыгару түгел, эчкерсез киңәш бирү.
Начар эшне үзгәртергә кирәк дигәндә бәла-казаларга
һәм кан коюга китерә торган корал белән сугышу түгел,
эчкерсез киңәш, күз алдында тотыла.
Бервакыт Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ِ ِ ِ ِ ِ ِ ِ ِ ِ ِ َ َ‫ لِمن ؟ ق‬: ‫ قُ لْنَا‬، ُ‫َّصيحة‬
ِ
ِِ
‫ين‬
َ ‫ِّين الن‬
َْ
َ ‫ للَّه َولكتَابه َول َر ُسوله َوألَئ َّمة ال ُْم ْسلم‬: ‫ال‬
َ ‫الد‬
‫امتِ ِه ْم‬
َّ ‫َو َع‬
«Дин – эчкерсезлек ул». Кешеләр: «Кемгә карата, әй
Аллаһының Илчесе?» – дип сораганнар. Ул: «Аллаһыга,
Аның Китабына, Аның Пәйгамбәренә, мөселман җитәкчеләренә һәм барлык мөселманнарга карата», – дип җавап
биргән.607
Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ِ ‫ض يأْمرو َن بِالْمعر‬
‫وف َويَ ْن َه ْو َن َع ِن ال ُْم ْن َك ِر‬
ُ ‫ات بَ ْع‬
ُ َ‫ َوال ُْم ْؤِمنُو َن َوال ُْم ْؤِمن‬
ُْ َ
ُ ُ َ ٍ ‫ض ُه ْم أ َْوليَاءُ بَ ْع‬
ِ
َّ ‫الصال َة َويُ ْؤتُو َن‬
 ُ‫ك َسيَ ْر َح ُم ُه ُم اللَّه‬
َّ ‫يمو َن‬
َ ِ‫الزَكا َة َويُ ِطيعُو َن اللَّهَ َوَر ُسولَهُ أُولَئ‬
ُ ‫َويُق‬
«Мөэмин ирләр һәм мөэминә хатыннар – бер-берсенең яклаучылара яхшылыкка өндиләр һәм начарлыктан
тыялар, намаз укыйлар, зәкят түлиләр, Аллаһыга һәм
Аның Илчесенә итәгать итәләр. Аллаһ аларга рәхимле булачак...»608
11. Өндәгәндә һәм тыйганда катылык һәм йомшыклык.
279
Яхшылыкка өндәгәндә һәм начарлыктан тыйганда
эшне хикмәт белән башкарырга кирәк. Аллаһы Тәгалә
ِ ِ
ِ ِ َ ِّ‫يل رب‬
ِ
әйткән:  ‫سنَ ِة‬
َ ‫ك بِالْح ْك َمة َوال َْم ْوعظَة ال‬
َ ِ ‫ ا ْدعُ إِلَى َسب‬ «Раббың юлыَ ‫ْح‬
на хикмәт һәм яхшы вәгазь белән чакыр...»609
Кемне һәм нинди эшкә өндәүләренә, тыюларына карап, хикмәт төрлечә чагылырга мөмкин. Мәсәлән, кайбер
вакытта йомшак сүзләр һәм әдәпле мөрәҗәгатьне кулланырга кирәк. Ә кайчакта бары тик катылык һәм кырыслык
кына туры килә.
Муса һәм Һарунга мөрәҗәгать итеп, Аллаһы Тәгаләнең әйткән:  ‫شى‬
َ ‫ فَ ُقوال لَهُ قَ ْوالً لَيِّ نًا لَ َعلَّهُ يَتَ َذ َّك ُر أ َْو يَ ْخ‬. ‫ا ْذ َهبَا إِلَى فِ ْر َع ْو َن إِنَّهُ طَغَى‬
 «Икегез дә хәләлнең чикләрен үткән фиргавен янына барыгыз. Ул уйлансын һәм курыксын өчен, аның белән йомшак итеп сөйләшегез».610
ِِ
ِِ
ِ
 ‫ظ َعلَْي ِه ْم‬
ْ ُ‫ين َوا ْغل‬
َ ‫ يَا أَيُّ َها النَّب ُّي َجاهد الْ ُك َّف‬
َ ‫ار َوال ُْمنَافق‬
«Әй Пәйгамбәр, кяферләр һәм мөшрикләр белән көрәш һәм алар белән кырыс бул!»611  ‫ع بِ َما تُ ْؤَم ُر‬
ْ ‫اص َد‬
ْ َ‫ ف‬ «Үзеңә
боерылганны үтә...»612
Шуңа күрә дә, өндәүче һәм тыючы кеше билгеле бер
сыйфатларга ия булырга тиеш. Аларның иң әһәмиятлеләре
– йомшаклык, басынкылык, гаделлек һәм гыйлем. Суфьян
Сәүри: «Өч сыйфатка ия булучы гына яхшылыкка өнди
һәм начарлыктан тыя ала: берәр эшкә чакырганда йомшак,
гадел булучы, нәрсәгә чакырганын һәм нәрсәдән тыйганын белүче», – дигән.
Имам Әхмәт: «Эш хөрмәт итү кирәкмәгән бозыклыкны ачык рәвештә кылучыга карамаса, кешеләр илтифатлылыкка, йомшаклыкка яхшылыкка катылык белән чакырмауга мохтаҗ», – дип әйткән.
13. Өндәү һәм тыюда сабыр итү, рәнҗетүләргә түзү.
280
ِ
ِ
Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫ْم ْن َك ِر‬
ُ ‫ َوأْ ُم ْر بال َْم ْع ُروف َوانْهَ َع ِن ال‬ «...
Яхшылыкка өндә, начарлыктан тый һәм үзеңә ирешкән
нәрсәләрдә сабыр бул ...»613
Кеше начар сүзләрдән, үзен ачулануны ишетүдән курка икән, бу аны начарлыкка шелтә белдерүдән тыймый.
14. Түбәнлек түгел, дәрәҗә.
Башкаларны дингә чакырганда күргән рәнҗетүләр
аны кимсетмиләр, киресенчә, дан-хөрмәткә, ике дөньяда
да бөек булуга илтәләр. Бервакыт кемдер имам Әхмәттән:
«Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Мөэмингә үз-үзен кимсетергә ярамый» дип әйтмәгәнмени?» – дип сораган. Ягъни,
үзен түзә алмаслык сынауларга дучар итү).
Имам Әхмәт: «Берсе икенчесенә бәйле түгел», – дигән.
ِ ِ ِ
َّ ِ
Аллаһының Илчесе әйткән: ُ‫سه‬
َ ‫ال يَ ْنبَغي ل ُم ْسل ٍم أَ ْن يُذل نَ ْف‬
«Иң яхшы җиһат – залим җитәкче алдында әйтелгән гадел
ِ ‫ْجه‬
ٍ َ‫اد َكلِمةُ َع ْد ٍل ِع ْن َد س ْلط‬
сүз».614 ‫ان َجائِ ٍر‬
َ ْ‫أَف‬ «Шаһитләрнең
َ ِ ‫ض ُل ال‬
ُ
َ
әфәндесе – Хәмзә бине Габделмотталип һәм залим җитәкче янына килеп, аны өндәүче һәм тыючы, шуның нәтиҗәсендә тегесе аны үтерүче кеше».615
Әбү Гүбәйдә бине Җәррах разыяллаһү ганһү сөйләгән: «Бервакыт мин: «Әй Аллаһының Илчесе, шаһитләрнең кайсысы Аллаһ алдында иң зур хөрмәткә ия булачак?»
– дип сорадым. Ул әйтте:
ٍ ‫رجل قَام إِلَى إِم ٍام جائِ ٍر فَأَمرهُ بِمعر‬
ُ‫ فَ َقتَ لَه‬، ‫وف َونَ َهاهُ َع ْن َم ْن َك ٍر‬
َ ٌ َُ
َ َ
ُْ َ ََ
«Залим җитәкче янына барып, аны яхшылыкка өндәүче һәм начарлыктан тыючы, ә тегесе аны үтерүче кеше».616
14. Яшеренне шымчылап йөрү түгел, ачык һәм мәгълүм булган эшкә шелтә белдерү.
Начар эш ачык булса, мөселман аңа үзенең нәфрәтен
белдерергә тиеш. Чөнки Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай
281
дигән: ‫ َم ْن َرأَى ِم ْن ُك ْم ُم ْن َك ًرا‬ «Начар эшне күрүче...» Әгәр начар эшне күрмәү сәбәпле аның тулы ышанычы юк икән, ул
моны тикшерергә тырышырга тиеш түгел. Чөнки бу –
хәрам булган шымчылыкның бер төре. Начарлыкны үз күзең белән күрү аны белүгә тиң. Кеше аның кайчан, кайда
булганын күрсә, ул аны бетерерлек итеп үзгәртергә тиеш.
Әмма коймага менеп, яки көтмәгәндә өйгә кереп,
тикшереп йөрергә кирәкме соң?
Кеше шул вакыттагы хәлгә карап гамәл кылырга тиеш. Әгәр ул тыюларны бозуга бәйле берәр эш кылына,
мәсьәлән, зина кылына яки кеше үтерелә, дигән нәтиҗәгә
килсә, һәм әкеренлек гаепле кешеләрнең качуына китерергә мөмкин булса, әйтелгән рәвештә эшләргә кирәк. Начарлык мондый булмаса, алай эшләргә ярамый.
15. Фикер каршылыгы булган мәсьәләгә шелтә белдерергә ярамый.
Галимнәрнең фикеренчә, хәрам икәнлегендә бөтен
мөселманнар да бер фикердә торган яки гомуми фикер буенча фарыз булган нәрсәләрдән баш тарткан очракта гына
шелтә белдерергә кирәк. Мәсәлән, аракы эчү, риба, хатынкызның хиҗәпсез урамга чыгуы яки намаз, уразадан баш
тарту һ.б.ш.
Хәләллеге яки хәрамлыгы буенча абруйлы галимнәрнең бердәм фикере булмаса, моны кылуга да, моннан баш
тартуга да шелтә белдерергә ярамый. Бидгатьчеләр һәм
сөннәткә каршы килә торган фиркаларның фикер каршылыкларына килгәндән, аларны исәпкә алырга ярамый. Шулай ук, дөрес күрсәтмәләрнең бидгатьчеләр фикеренә каршы килгән очрак та исәпкә алынмый. Мәсәлән, вакытлыча
никахка никах әл-мүтга) керүчеләрне шелтәләү генә түгел, аларны зиначылар дип санап, тиешле җәзаны хәдд)
бирергә кирәк. Кайбер мөселман фиркалары мондый ни282
кахны яхшы дип тапса да, аның хәрамлыгына дөрес һәм
туры дәлилләр бар.
16. Гомуми һәм шәхси җаваплылык.
Яхшылыкка өндәү һәм начардан тыю мөселман өммәтенең гомуми бурычы. Шуңа күрә, начарлык барын белүче
һәм үзенең шелтәсен белдерә алучы һәр кеше моны үтәргә
тиеш. Монда җитәкче һәм гади кеше, галим һәм галим
булмаган кеше арасында бернинди аерма да юк. Аллаһы
Тәгалә әйткән:
ِ
ِ
ِ ‫ت لِلن‬
 ‫ْم ْن َك ِر َوتُ ْؤِمنُو َن بِاللَّ ِه‬
ْ ‫ ُك ْنتُ ْم َخ ْي َر أ َُّم ٍة أُ ْخ ِر َج‬
ُ ‫َّاس تَأ ُْم ُرو َن بال َْم ْع ُروف َوتَ ْن َه ْو َن َع ِن ل‬
«Сез кешеләргә килгән өммәтнең иң яхшысы – сез яхшылыкка өндисез, начарлыктан тыясыз һәм Аллаһыга
ышанасыз».617
ِ
ِ
ٍ ‫ض ُه ْم أ َْولِيَاءُ بَ ْع‬
 ‫ْم ْن َك ِر‬
ُ ‫ات بَ ْع‬
ُ َ‫ َوال ُْم ْؤِمنُو َن َوال ُْم ْؤِمن‬
ُ ‫ض يَأ ُْم ُرو َن بال َْم ْع ُروف َويَ ْن َه ْو َن َع ِن ال‬
«Мөэмин ирләр һәм хатыннар – бер-берсенә ярдәмче.
Алар яхшылыкка өндиләр һәм начарлыктан тыялар...»618
Әлеге ике аять гомумән бөтен мөселман өммәтенә мөрәҗәгать итүдән гыйбарәт. Хәдисләрнең күбесендә шундый ук мөрәҗәгать бар. Мәсәлән, Пәйгамбәр галәйһисِ
ِ
сәләм әйткән: ‫ْم ْن َك ِر‬
ُ ‫لَتَأ ُْم ُر َّن بال َْم ْع ُروف َولَتَ ْن َه ُو َّن َع ِن ال‬ «Сез һичшиксез яхшылыкка өндәргә һәм начарлыктан тыярга тиеш».619 ُ‫ َم ْن َرأَى ِم ْن ُك ْم ُم ْن َك ًرا فَ لْيُ غَيِّ ْره‬ «Сезнең берәрегез начарлык күрсә, аны төзәтсен...»
Әмма мондый җаваплылык беренче чиратта галимнәргә һәм җитәкчеләргә йөкләнә.
а) Галимнәргә йөкләнә. Чөнки шәригать турында алар
башка мөселманнар белмәгәнне беләләр, кешеләр аларны
хөрмәт итә. Моннан тыш, Аллаһы Тәгалә аларга башкаларны яхшы итеп вәгазьләү мөмкинчелеге биргән.
ٍ ‫ ي رفَ ِع اللَّهُ الَّ ِذين آمنُوا ِم ْن ُكم والَّ ِذين أُوتُوا الْعِلْم َدرج‬
 ‫ات‬
ََ َ
َ َ
َْ
َ َْ
283
«Сезнең иман китерүчеләрегезне һәм гыйлем бирелгәннәрегезне Аллаһы Тәгалә күп дәрәҗәләргә күтәрә».620
Бу өммәтнең галимнәре үзләренә Аллаһ йөкләгән бурычка тиешле әһәмият бирми башалагач, җитди куркыныч
килеп туа.
б) Җитәкчеләр өстенә тагын да зур җаваплылык йөкләнгән. Чөнки идарә алар кулында, алар үзләренең йөкләмәләре белән башкаларны мәҗбүр итә алалар. Пәйгамбәр
галәйһиссәләм әйткән: ‫الس ْلطَا ُن أَ ْكثَ ُر ِم َّم ْن يَ َز ِع الْ ُق ْرآ ُن‬
ُّ ‫ َم ْن يَ َز ِع‬ «...
Коръәнгә караганда җитәкче күбрәк дәрәҗәдә тотып торучы кеше».621
Ягъни, шундый кешеләр бар – аларга вәгазь һәм нәсыйхәт шәригать чикләрен үтмәслек дәрәҗәдә тәэсир итә
алмый. Ләкин җитәкченең җәзасыннан куркып, алар шул
эшне үтәүдән тыелып торалар.
Бу мәсьәләдә йомшаклык җибәрү гөнаһлы һәм бозык
кешеләргә көч өсти. Шуңа күрә дә, Аллаһ ярдәм итә торган җитәкченең бер сыйфаты – аның яхшылыкка өндәү
һәм начарлыктан тыюга игътибар бирүе. Аллаһ әйткән:
ِ َّ
ِ ‫َّاه ْم فِي األَ ْر‬
‫ض أَقَ ُاموا‬
ٌّ ‫ص ُرهُ إِ َّن اللَّهَ لََق ِو‬
ُ ‫ين إِ ْن َم َّكن‬
ُ ‫ص َر َّن اللَّهُ َم ْن يَ ْن‬
ُ ‫ َولَيَ ْن‬
َ ‫ الذ‬. ‫ي َع ِز ٌيز‬
ِ
ِ
َّ ‫الصال َة َوآتَ ُوا‬
 ‫ْم ْن َك ِر َولِلَّ ِه َعاقِبَةُ األُ ُموِر‬
َّ
ُ ‫الزَكا َة َوأ ََم ُروا بال َْم ْع ُروف َونَ َه ْوا َع ِن ال‬
«Аллаһ Үзенә ярдәм итүчегә һичшиксез ярдәм итәчәк. Чынлыкта, Аллаһ – Көчле һәм Кодрәтле! Без аларның
җирдәге хәлен нык итсәк, Ул намаз укучыларга, зәкят бирүчеләргә, яхшылыкка өндәүчеләргә һәм начарлыктан тыючыларга ярдәм итә. Аллаһ бөтен эшнең нәтиҗәсен билгели».622
Җитәкче бу эшенә салкын караса, ул Аллаһы Тәгалә
күрсәткән ышанычны акламаячак, үзенең кул астындагы
кешеләрне һәлак итәчәк. Кешеләр белән идарә итүче Аллаһы Тәгалә тасвирлаган кебек булудан саклансын:
ِ ِ
ِ ُ َ‫ وجعلْن‬
 ‫ص ُرو َن‬
َ ‫اه ْم أَئ َّمةً يَ ْدعُو َن إِلَى النَّا ِر َويَ ْوَم الْقيَ َامة ال يُ ْن‬
ََ َ
284
«Без аларны утка чакыручы җитәкчеләр иттек, ә Кыямәт көнендә аларга ярдәм ителмәячәк».623
17. Чакыручы үтәргә тиешле кагыйдәләр.
Беренче чиратта ул башкаларга боерган эшне үзе дә
үтәргә, тыйганнарыннан үзе дә тыелырга тиеш. Болар сүзләре кешегә тәэсир итсен өчен, гамәлләрен Аллаһы Тәгалә
кабул итсен, алар Кыямәт көнендә аңа каршы дәлил булмасын өчен кирәк. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ
‫ َكبُ َر َم ْقتًا ِع ْن َد اللَّ ِه أَ ْن تَ ُقولُوا َما ال‬. ‫آمنُوا لِ َم تَ ُقولُو َن َما ال تَ ْف َعلُو َن‬
َ ‫ين‬
َ ‫ ي َِا أَيُّ َها الذ‬
 ‫تَ ْف َعلُو َن‬
«Әй иман китергән бәндәләр! Нигә сез үзегез кылмаган эшне сөйлисез? Кылмаган эшне сөйләвегез Аллаһыда
зур ачу уята».624
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِِ
ِ
ِ ِ
‫ور بِ َها َك َما‬
َّ ِ‫يُ ْؤتَى ب‬
ُ َ‫ فَ تَ ْن َدل ُق أَقْ ت‬، ‫الر ُج ِل يَ ْوَم الْقيَ َامة فَ يُ ْل َقى في النَّا ِر‬
ُ ‫ فَيَ ُد‬، ‫اب بَطْنه‬
ِ ‫ي ُد‬
‫ك ؟ أَلَ ْم تَ ُك ْم‬
َّ ِ‫ار ب‬
َ َ‫ َما ل‬، ‫ يَا فُال ُن‬: ‫ فَ يَ ْجتَ ِم ُع إِلَْي ِه أ َْه ُل النَّا ِر فَ يَ ُقولُو َن‬، ‫الر َحى‬
ُ ‫ور الْح َم‬
ُ َ
ِ ‫ت آمر بِالْمعر‬
ِ ‫تَأْمر بِالْمعر‬
‫وف َوال آتِ ِيه‬
ُ ‫وف َوتَ ْن َهى َع ِن ال ُْم ْن َك ِر ؟ فَ يَ ُق‬
ُ ْ َ ُ ُ ُ ‫ قَ ْد ُك ْن‬، ‫ بَلَى‬: ‫ول‬
ُْ َ ُُ
ِ ِ‫وأَنْ هى َع ِن الْم ْن َك ِر وآت‬
‫يه‬
َ َ
َ ُ
«Кыямәт көнендә кешене китерәләр һәм утка ыргыталар. Аның эчәкләре тышка чыгарылачак һәм ул тегермән
ташларын әйләндерүче ишәк кебек алар белән әйләнәчәк.
Ул кеше янына җәһәннәм әһелләре җыелачак һәм: «Сиңа
нәрсә булды, әй фәлән, син яхшылыкка өндәп начарлыктан тыймадыңмени?» – дип әйтәчәкләр. Ул кеше: «Әйе,
мин сезне яхшылыкка өндәдем, ләкин үз яхшылык кылмадым. Начарлыктан сезне тыйдым, ләкин үзем шуны эшләдем», – дип җавап бирәчәк».625
18. Иманның үзлекләре.
Яхшылыкка өндәү һәм начарлыктан тыю сәләте –
иманның бер үзлеге. Ә чакыручының дәрәҗәсе бу эшне
ничек башкаруына карап билгеләнелә. Мәсәлән,
285
начарлыкны кул белән төзәтүче тел белән төзәтүчедән
яхшырак. Тел белән төзәтүче йөрәк белән генә нәфрәт
белдерүчедән әйбәтрәк. Гәрчә бер кеше икенчесе үти алганны булдыра алмаска мөмкин. Пәйгамбәр галәйһиссәِ ‫ف ا ِإليم‬
ләм әйткән: ‫ان‬
ْ َ‫ك أ‬
َ ِ‫ َو َذل‬ «... бу иманның иң зәгыйфь
َ ُ ‫ض َع‬
чагылышы булачак».
ِ ‫ب إِلَى اللَّ ِه ِمن الْم ْؤِم ِن الض‬
ِ ‫َّع‬
‫ل َخ ْي ٌر‬
ُّ ‫ال ُْم ْؤِم َن الْ َق ِو‬
ُّ ‫َح‬
ٍّ ‫يف َوفِي ُك‬
َ ‫ي َخ ْي ٌر َوأ‬
ُ َ
«Икесендә дә яхшылык булса да, көчле мөэмин көчсезенә караганда Аллаһ алдында яхшырак һәм Аңа сөеклерәк».626
19. Чакыру һәм тыюның нияте һәм максаты.
Өндәүнең һәм тыюның максаты данга омтылу түгел,
Аллаһының ризалыгын алу һәм Аның боерыгын үтәү булырга тиеш. Мөэмин Аллаһының тыюлары бозылганда
Аның өчен ачуланып, кешеләргә яхшы киңәш бирә, аларны кызганып начарлыктан коткарырга тырыша. Моннан
тыш, ул Аллаһының әҗернә омтыла, үзен җәһәннәм утыннан саклый.
Җәрир бине Габдуллаһ разыяллаһү ганһү: «Мин намаз укырга, зәкят түләргә һәм һәр мөселманга эчкерсез булырга Аллаһының Илчесенә ант иттем», – дигән.627
Ә эчкерсез булуның бер чагылышы – кеше яхшылыкка өндәү һәм начарлыктан тыю.
20. Хакыйкый хезмәт итү.
Мөэминне өндәргә һәм тыярга мәҗбүр иткән сәбәпләр – Аллаһының бөеклеген, Аңа буйсыну, Аны истә тоту,
мактау кирәклеген тану, боларга каршы булган нәрсәләрне инкарь итү булырга мөмкин. Әлеге сәбәпләр кешенең
Аллаһыга карата булган мәхәббәтен арттыралар. Ул кеше
үзендә булган нәрсәне корбан итү генә түгел, рәнҗетүләргә түзәргә әзер. Андый кеше үзен рәнҗетүче өчен дога
кылырга да сәләтле. Мондый дәрәҗәгә Аллаһыга эчкерсез
хезмәт итүче генә җитә. Кабиләдәшләре үзен бик каты
286
рәнҗетүләренә карамастан, ул йөзеннән канны сөрткән дә:
«Әй Аллаһ, минем кабиләдәшләремне гафу ит! Чөнки алар
белмиләр», – дигән. Безгә кадәр яшәүчеләрнең берсе:
«Моның өчен минем тәнемне кайчы белән кисәргә туры
килсә дә, мин бөтен кешенең дә Аллаһыга гыйбадәт кылуын теләр идем!» – дигән.
Үзенең Аллаһ юлында корбан булырга әзер икәнен
күрсәтеп, Габдуллаһ бине Гомәр бине Габделгазиз әтисенә: «Аллаһ ризалыгы өчен мине һәм сине казанда кайнатуларын теләр идем», – дип әйткән.
21. Дин белгеченнән киңәшләр.
Имам Нәвави болай дигән: «Бел, бу эш, ягъни яхшылыкка өндәү һәм начарлыктан тыю инде онытылып бара.
Шулай булса да, ул – Исламның терәге һәм әһәмиятле өлеше булган мөһим эш. Чөнки бозыклыклар арткач, тугры
кешеләр дә, бозыклар да алар өчен җәзаланачаклар. Залимне кулыннан тотып алмасалар, Аллаһ барысын да җәзага тартачак. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫صيب هم َع َذ‬
ِ
ِ
ِ
ِ َّ
ِ
ِ
 ‫يم‬
ٌ
ٌ ‫اب أَل‬
ْ ُ َ ُ‫ين يُ َخال ُفو َن َع ْن أ َْم ِره أَ ْن تُصيبَ ُه ْم ف ْت نَةٌ أ َْو ي‬
َ ‫ فَ لْيَ ْح َذ ِر الذ‬
«Бәла яки газаплы җәза ирешмәсен өчен Пәйгамбәрнең боерыгына каршы килүчеләр саклансыннар».628
Шулай итеп, Ахирәткә омтылучы һәм Аллаһының ризалыгын алырга теләүче бу эшкә зур игътибар бирергә тиеш. Болай эшләү зур файда китерәчәк.
Әлеге эш өчен аны югары урындагы җитәкче ачулана
башласа, ул куркырга тиеш түгел. Чөнки Аллаһы Тәгалә
әйткән:  ُ‫ص ُره‬
ُ ‫ص َر َّن اللَّهُ َم ْن يَ ْن‬
ُ ‫ َولَيَ ْن‬ «Үзенә ярдәм итүчегә Аллаһ
һичшиксез ярдәм итәчәк».629
ٍ ‫صر‬
ِ ِ ‫صم بِاللَّ ِه فَ َق ْد ُه ِد‬
ِ
ٍ ‫اط ُم ْستَ ِق‬
 ‫يم‬
ْ َ‫ َوَم ْن يَ ْعت‬
َ
َ ‫ي إلَى‬
«Аллаһыга өмет итүче туры юлга баскан инде».630
ِ
ِ
ِ َّ
 ‫َّه ْم ُسبُ لَنَا‬
َ ‫ين َج‬
ُ ‫اه ُدوا فينَا لَنَ ْهديَن‬
َ ‫ َوالذ‬
287
«Бөтен көчләрен Безнең өчен сарыф итүчеләрне Без
һичшиксез Үзебезнең юл белән алып барачакбыз».631
ِ ‫ أ‬. ‫ الم‬
. ‫آمنَّا َو ُه ْم ال يُ ْفتَ نُو َن‬
َ ‫َّاس أَ ْن يُ ْت َرُكوا أَ ْن يَ ُقولُوا‬
َ
َ ‫َحس‬
ُ ‫ب الن‬
ِ ِ ‫ولََق ْد فَ ت نَّا الَّ ِذ‬
ِ َّ
ِِ
 ‫ين‬
َ
َ ‫ين‬
َ
َ ‫ص َدقُوا َولَيَ ْعلَ َم َّن الْ َكاذب‬
َ ‫ين م ْن قَ ْبل ِه ْم فَ لَيَ ْعلَ َم َّن اللَّهُ الذ‬
َ
«Әлиф, ләм, мим. Кешеләр: «Без ышандык», – дип
әйтсәләр, алар сыналмаслар дип уйлыйлармы әллә?! Без
аларга кадәр булганнарны да сынадык. Чөнки Аллаһ тугрыларны һәм ялганчыларны һичшиксез таный!»632
Бел, әҗер түккән көчкә тигез булачак. Дуслык, мәхәббәт, ярарга тырышу сәбәпле кеше әлеге бурычтан баш
тартмасын. Чөнки ул эчкерсез нәсыйхәтләр бирергә, аны
зарарадан коткарырга тиеш. Кешенең чын дусты – дөньяда
ниндидер югалтуга китерсә дә, аның Ахирәт тормышын
төзекләндерергә тырышучы. Ә дошман – бу дөньяда ниндидер файдага китерсә дә, аның Ахирәт тормышын бозарга теләүче. Шуңа күрә, Иблис безнең дошманыбыз, ә пәйгамбәрләр дусларыбыз санала.
Имам Шәфигый: «Кардәшен яшерен рәвештә вәгазьләүче аңа карата эчкерсезлек күрсәтә һәм аны бизи. Ә
ачык итеп вәгазьләүче мәсхәрәли һәм яманлый», – дигән.
Исламда кардәшлек
ِ ُ ‫ال رس‬
ِ ‫ َعن أَبِي ُهريْ رَة ر‬ 34
‫اس ُدوا َوال‬
َ َ‫ض َي اللَّهُ َع ْنهُ ق‬
ْ
َ ‫ ال تَ َح‬:  ‫ول اللَّه‬
ُ َ َ َ‫ ق‬: ‫ال‬
َ ََ
ٍ ‫ض ُك ْم َعلَى بَ ْي ِع بَ ْع‬
‫ َوُكونُوا‬، ‫ض‬
ُ ‫اج‬
ُ ‫ضوا َوال تَ َدابَ ُروا َوال يَبِ ْع بَ ْع‬
ُ َ‫شوا َوال تَ بَاغ‬
َ َ‫تَ ن‬
ِ
، ُ‫ ال يَظْلِ ُمهُ َوال يَ ْك ِذبُهُ َوال يَ ْح ِق ُره‬: ‫َخو ال ُْم ْسلِ ِم‬
ُ ‫ ال ُْم ْسلِ ُم أ‬، ‫اد اللَّ ِه إِ ْخ َوانًا‬
َ َ‫عب‬
ِ‫التَّ ْقوى ههنا – وي ِشير إِلَى ص ْد ِر‬
ٍ ‫الث م َّر‬
ِ ‫ات – بِ َح ْس‬
َّ ‫ب ْام ِر ٍئ ِم َن‬
‫الش ِّر أَ ْن‬
‫ث‬
‫ه‬
َ
َ
َ
َ
ُ َُ َُ َ َ
 ُ‫ضه‬
ُ ‫ َد ُمهُ َوَمالُهُ َو ِع ْر‬: ‫ ُك ُّل ال ُْم ْس ِل ِِِم َعلَى ال ُْم ْسلِ ِم َح َر ٌام‬، ‫َخاهُ ال ُْم ْسلِ َم‬
َ ‫يَ ْح ِق َر أ‬
Әбү Һөрәйрә разыяллаһү ганһү сүзләрен риваять кылулары буенча, Аллаһының Илчесе болай дигән: «Бер-бе288
регездән көнләшмәгез, бәяләрне арттырмагыз, үзара нәфрәттән баш тартыгыз, бер-берегезгә артыгыз белән борылмагыз, бер-берегезнең сәүдәсен бозмагыз һәм кардәшләр
булыгыз, әй Аллаһының коллары. Чөнки мөселман мөселманга кардәш. Шуңа күрә, мөселманнарның берсе дә икенчесен рәнҗетергә, алдаларга, нәфрәт белән карарга, ярдәмсез калдырырга тиеш түгел. Ә тәкъвалык монда урнашкан! – Пәйгамбәр галәйһиссәләм өч тапкыр үзенең
күкрәгенә төртеп күрсәткән дә әйткән – исламдагы кардәшен күрә алмаучы кешегә җитәрлек зарар булачак. Һәр
мөселман өчен башка мөселманның гомере, малы һәм намусы кагылгысыз булырга тиеш!»633
Хәдиснең әһәмияте
Пәйгамбәребез галәйһиссәләм Исламдагы кардәшлекне буш сүз итеп билгеләп кенә калдырмый, ул фикерен
билгеле бер боерыклар һәм тыюлар белән беркетә. Әлеге
хәдис шул югары максатка ирешү өчен күп күрсәтмәләрне
үз эченә ала.
Ибне Һәҗәр Хәйтами: «Бу хәдис үз эченә күп мәгънә
туплаган һәм бөек максталарга күрсәтә. Ә аның мәгънәсе
турында фикер йөрәтү һәм аны аңлау әлеге хәдиснең бөтен Ислам хөкемнәрен һәм әдәп кагыйдәләрен үз эченә
алуын күрсәтә», – дигән.
Хәдисне аңлау
1. Көнчелекне тыю.
а) Көнчелекне билгеләү. Гади һәм шәргый мәгънәдә
ул «көнләшелә торган кешенең булган нигъмәтен югалтуын һәм аның көнләшүче яки башка кешегә күчүен теләү»не аңлата. Көчелек кеше табигатенә хас булган шелтәгә лаек сыйфат. Чөнки кешегә үзе кебек башка берәүнең
үзеннән өстен булуы ошамый.
б) Хөсетлек турында фикерләү.
Шәригать белгечләре һәм барча мөселманнарның бердәм фикере буенча, көнчелек хәрам һәм җирәнгеч. Бу ту289
рыда сөйләүче аять һәм хәдисләр бихисап. Мәсәлән, яһүдләрне «Көнчелекләре сәбәпле күп Китап әһелләре сезне
иманга килгәннән соң кире борырга, кяфер итәргә теләделәр...»634
ِ ِ
ِ ِ‫اب لَو ي ردُّونَ ُكم ِمن ب ْع ِد إ‬
ِ ِ
‫س ًدا ِم ْن ِع ْن ِد أَنْ ُف ِس ِه ْم‬
ً ‫يمان ُك ْم ُك َّف‬
َ َْ ْ
ُ َ ْ َ‫ َو َّد َكث ٌير م ْن أ َْه ِل الْكت‬
َ ‫ارا َح‬

«Әллә яһүдләр Аллаһ Үзенең рәхмәте белән ул кешеләргә Пәйгамбәргә һәм сәхабәләргә) биргән нәрсәдән
көнләшәләрме?»635
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ َ ْ‫ والْب غ‬، ‫ضاء‬
َّ ‫ َد‬
ُ‫ َحالَِقة‬، ُ‫ْحالَِقة‬
َ ‫ضاءُ ه َي ال‬
َ َ ُ َ ْ‫س ُد َوالْبَ غ‬
َ ‫ ال‬: ‫ب إِلَْي ُك ْم َداءُ األَُم ِم قَ ْب لَ ُك ْم‬
َ ‫ْح‬
ِ َّ
َّ ‫الدِّي ِن ال‬
‫ش ْي ٍء‬
َ ِ‫َدلُّ ُك ْم ب‬
ُ ‫ أَفَال أ‬، ‫س ُم َح َّم ٍد بِيَ ِدهِ ال تُ ْؤِمنُوا َحتَّى تَ َحابُّوا‬
ُ ‫ َوالذي نَ ْف‬، ‫الش َع ِر‬
‫الم بَ ْي نَ ُك ْم‬
َّ ‫شوا‬
ُ ْ‫إِذَا فَ َعلْتُ ُموهُ تَ َحابَ ْبتُ ْم أَف‬
َ ‫الس‬
«Сезгә үзегезгә кадәр яшәгән өметләрнең авыруы –
көнчелек һәм нәфрәт үтеп керәчәк. Нәфрәт пәке кебек, ләкин ул чәчне түгел, динне кыра. Мөхәммәтнең җаны Аның
кулында булган Зат белән ант итәм, аз бер-берегезне сөйгәнче, чынлап иман китермәячәксез. Моны үтәсәгез, сезне
үзара мәхәббәткә китерә торган нәрсәне хәбәр итимме? Үз
арагызда сәлам тынычлык) таратыгыз!»636
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм:
ِ
‫ األَ َش ُر َوالْبَطَُر‬: ‫ال‬
َ َ‫ َوَما َداءُ األَُم ِم ؟ ق‬، ‫ يَا نَبِ َّي اللَّ ِه‬: ‫ قَالُوا‬، ‫يب أ َُّمتِي َداءُ األَُم ِم‬
ُ ‫ َسيُص‬
ُّ ‫س فِي ا‬
‫ج‬
ُ ُ‫لدنْ يَا َوالتَّبَاغ‬
َ ‫ض َوالت‬
ُ ‫َّح‬
ُ ‫ َحتَّى يَ ُكو َن الْبَ غْ ُي ثُ َّم ال َْه َر‬، ‫اس ُد‬
ُ ُ‫َوالْتَ َكاثُ ُر َوالتَّنَاف‬
«Һичшиксез минем өммәтемә башка өммәтләрнең
авыруы зарар китерәчәк», – дигән. Кешеләр: «Әй Аллаһының Илчесе, ул өммәтләрнең авыруы нинди?» – дип сораганнар. Пәйгамбәр: «Масаю, тәкәбберлек, мал арттырырга
омтылу, дөнья нигъмәтләрендә ярышу, үзара нәфрәт һәм
бер-береңә карата көнчелек. Ул сыйфатлар башта золымга,
аннары кеше үтерүгә илтәләр», – дип җавап биргән.637
в) Көнчелекнең тыелу сәбәбе.
290
Көнчелек тыелуның сәбәбе шуннан гыйбарәт – ул берәр кешегә нинди дә булса нигъмәт биргән Аллаһы Тәгаләгә каршы тору ул нигъмәтне юкка чыгаруга теләүдән
гыйбарәт. Көнләшүче кеше – гаделсез. Чөнки ул көнләшә
торган кешесенә дә үзе теләгәнне теләргә тиеш. Әмма ул
үзеннән нигъмәт китүен теләми. Димәк, ул башка кешенең
хокукларын боза.
Моннан тыш, көнчелек файдасыз тырышлык куеп
аруга, җанны борчуга илтә.
г) Көнчеләрнең төрләре.
1. Кайбер кешеләр үзләре көнләшә торган бәндәнең
нигъмәттән мәхрүм калуын телиләр. Ул кешегә карата гаделсезлекләр кылалар. Алар арасында шул нигъмәтнең үзләренә күчүен теләүчеләр дә, үзләренә күчмичә, бары тик
нигъмәтнең югалуын гына теләүчеләр дә бар. Көнчелекнең бу төре иң начары һәм җирәнгече санала.
Икенче төр көнчеләргә килгәндә, алар башкаларга карата көнләшү хис итсәләр дә, әлеге хис тәэсирендә бер
нинди гамәл дә кылмыйлар. Көнләшүче кешеләренә карата гадел булмаган бер сүз дә әйтмиләр, бер эш тә эшләмиләр. Хәбән Басри бу эшне гөнаһлы дип санамаган. Мондый көнчелек ике төрле була:
а) Кеше үзенең көнчелегеннән арына алмый һәм моңа
каршы көчсез була. Ул чакта аңа гөнаһ булмый.
б) Кеше үз теләге белән әлеге хисне барлыкка китерә,
эченнән генә гел моңа әйләнеп кайтып, кардәшенең нигъмәттән мәхрум калганын тели. Бу гөнаһ эшләүгә ныклы
карар кылуга тиң. Мондый эш өчен җәза бирү турында
төрле фикер бар. Мондый бәндәнең көнләшүче кешесенә
карата начар сүзләр әйтмәү ихтималы бик аз. Шулай булгач, ул гөнаһ кыла дигән сүз. Моннан тыш, ул әле башка
кеше кулындагыны алырга тели. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َ ‫الدنيا يا لَي‬
ِ َّ َ َ‫ ق‬
ِ
 ‫ارو ُن‬
ْ َ َ ُّ ‫ْحيَا َة‬
َ ‫ين يُ ِري ُدو َن ال‬
ُ َ‫ت لَنَا مثْ َل َما أُوت َي ق‬
َ ‫ال الذ‬
291
«Дөньяның нигъмәтләрен алырга теләүчеләр: «Их
безгә Карунга бирелгән нәрсә бирелсә иде!» – дип әйттеләр».638
Әгәр дини нигъмәтләр турында сүз бара икән, бу эш
яхшы санала. Чөнки Пәйгамбәр галәйһиссәләм үзе дә дин
өчен үләргә теләгән. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм
әйткән:
‫ َر ُج ٌل آتَاهُ اللَّهُ الْ ُق ْرآ َن فَ ُه َو يَ ْت لُوهُ آنَاءَ اللَّْي ِل‬: ‫س َد إِالَّ فِي اثْ نَ ْي ِن‬
َ ‫ال َح‬
ِ
‫َّها ِر‬
َ ‫َّها ِر َوَر ُج ٌل آتَاهُ اللَّهُ َماالً فَ ُه َو يُ ْنف ُقهُ آنَاءَ اللَّْي ِل َوآنَاءَ الن‬
َ ‫َوآنَاءَ الن‬
«Ике кешедән кала беркемнән дә көнләшмәскә кирәк:
Алар – Аллаһ нигъмәт биреп, шул нигъмәтне көнен һәм
төнен яхшы эшләргә сарыф итүче, Аллаһ Коръән биреп,
аның белән көне-төнен шөгыльләнүче».639
Ягъни Коръәнне белеп, аның хөкемнәре белән гамәл
кылучы.
3. Үзләрендә көнчелек бар икәнне күргәч, аны юкка
чыгарырга теләүчеләр, көнләшүче кешеләренә изгелек кылучылар, аның өчен дога кылучылар керә.
Бу – иманның иң бөек дәрәҗәсе санала. Кардәшенә дә
үзенә теләгәнне теләгәне өчен ул чын мөселман булып кала.
2. Бәя күтәрүне тыю.
а) Билгеләмәсе. Әлеге хәдистә икенче кешегә зарар
китерергә теләп үзе сатып алырга уйламаса да, товарның
бәясе күтәрү турында сүз бара.
б) Бу турыда фикер йөртү.
Гомуми фикер буенча, сатучы белән килешеп яки килешенмичә эшләнүенә карамастан, белеп эшләүче кеше
өчен бу – хәрам. Чөнки болай эшләү ялган һәм хыянәт.
Моннан тыш, болай эшләү – башка мөселманга карата эчкерсезлек күрсәтмәү. Аллаһының Илчесе: «Безне алдалаучы бездән түгел», – дигән.640 Ибне Әбү Гауф: «Бәяне күтәрүче рибачыга һәм ялганлаучыга тиң», – дигән. Ибне Габ292
делбәр: «Хәрамлыгын белә торып, болай эшләүче, гомуми
фикер буенча, Аллаһыга итәгатьсезлек күрсәтә», – дип
әйткән:
в) Бәя күтәрелгән очракта сатып алу.
Бу мәсьәләгә карата төрле фикерләр бар. Берәүләр
«Мондый сату-алу дөрес түгел» дип саныйлар. Имам Әхмәт шундый фикердә торган һәм аның тарафдарлары әлеге
сүзләрне нигез итеп алганнар. Икенчеләр: «Сатучы яки
аның белән килешүче бәя күтәрсә, сатып алу тыела», – дигәннәр. Шәфигый «сатучы бәяне күтәрмәсә, бу сату-алу
дөрес була» дигән фикердә торган. Ә башка галимнәр:
«Бөтен очракта да дөрес була», – дигәннәр. Сатып алучы
эшнең нәрсәдә икәнен белмәсә һәм шундый оятсыз рәвештә алданса, имам Мәлик белән Әхмәт сайлау иреген
аңа калдырганнар.
г) «Бәяне күтәрү» дигән сүзне киңрәк аңлату.
Әлеге хәдистәге «бәя күтәрү» дигән сүзне киңрәк
мәгънәдә дә аңлатып була. Чөнки гарәпчә «нәҗд» бәя күтәрү) дигән сүзнең мәгънәләренең берсе – «хәйлә һәм ялган ярдәмендә нәрсәгә булса да ирешү өчен шартлар тудыру». Ул чакта Пәйгамбәрнең сүзләрен болай дип аңларга
кирәк: бер-берегезне алдаламагыз, берегез дә икенчесенә
карата хәйлә кылмасын, зарар китермәсен. Аллаһы Тәгалә
әйткән:  ‫السيِّ ُئ إِالَّ بِأ َْهلِ ِه‬
َّ ‫يق ال َْم ْك ُر‬
ُ ‫ َوال يَ ِح‬ «Начар хәйлә үзен кылучыдан кала башка кешегә зарар китерми».641
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм болай дигән:
ِ ‫ والْم ْكر وال‬ «Мәкер һәм ялган – утта».642
‫ْخ َداعُ فِي النَّا ِر‬
َ ُ َ َ
Хәйлә бары тик сугыш вакытында дошманнарга карата кулланыла. Чөнки Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
643
ٌ‫ب َخ ْد َعة‬
ُ ‫ْح ْر‬
َ ‫ال‬ «Сугыш – алдау ул».
3. Үзара нәфрәтнең тыелганлыгы.
293
а) Билгеләмәсе: нәфрәт – кеше начар дип исәпләгән
сыйфаты сәбәпле нәрсәгә булса да җирәнеп карау ул. Аллаһ ризалыгы өчен нәфрәт булмаса, Пәйгамбәр мөселманнарга бер-берсенә нәфрәтләнергә рөхсәт итмәгән. Аллаһы
Тәгалә әйткән:  ٌ‫ْم ْؤِمنُو َن إِ ْخ َوة‬
ُ ‫ إِنَّ َما ال‬ «Мөэминнәр – кардәшләр...»644
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм болай дигән:
ِ
ِ
ِِ ِ
ِ
‫حابُّوا‬
َ َ‫ْجنَّةَ َحتَّى تُ ْؤمنُوا َوال تُ ْؤمنُوا َحتَّى ت‬
َ ‫ َوالَّذي نَ ْفسي بِيَده ال تَ ْد ُخلُوا ال‬
«Җаным Аның кулында булган Зат белән ант итәм,
сез иман китермичә, җәннәткә кермәячәксез. Бер-берегезне яратмыйча иман китермәячәксез...»645
б) Үзара нәфрәт турында фикер йөртү.
Нәфрәт ике кеше арасында килеп чыга. Ул яки икесе
тарафыннан да, яки берсе тарафыннан гына була. Әгәр
Аллаһ өчен нәфрәтләнмиләр икән, ул – хәрам. Ә Аллаһ
өчен нәфрәтләнү – фарыз яки тәкъдим ителә торган эш буِ
ِ
лып тора. Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫اء‬
َ َ‫ ال تَ تَّخ ُذوا َع ُد ِّوي َو َع ُد َّوُك ْم أ َْولي‬
«Әй иман китергән бәндәләр! Минем дошманымны һәм
үзегезнең дошманыгызны яклаучы итеп алмагыз».646
Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ِِ
ِِ
ِ ِ َ‫ب لِلَّ ِه وأَب غ‬
‫يما َن‬
َ ْ َ َّ ‫َح‬
ْ ‫ض للَّه َوأَ ْعطَى للَّه َوَمنَ َع للَّه فَ َقد‬
َ ‫ َم ْن أ‬
َ ‫استَ ْك َم َل ا ِإل‬
«Аллаһ өчен яратучы һәм Аллаһ өчен күрә алмаучы,
Ал-лаһ өчен бирүче һәм Аллаһ өчен алучы камил иманга
ия».647
Мөэмин үзенә карата эчкерсез булырга, нәфрәттән
сакланырга тиеш.
в) Дошманлык һәм нәфрәткә илтә торган нәрсәләрнең
хәрамлыгы.
Аллаһ мөселманнар арасында дошманлык һәм нәфрәт
китереп чыгара торган бөтен нәрсәне тыйган. Шул сәбәпле, Ул хәмер һәм комарлы уеннар мәйсир) хәрам кылган.
Аллаһы Тәгалә әйткән:
294
َّ ‫ إِنَّ َما يُ ِري ُد‬
 ‫ضاءَ فِي الْ َخ ْم ِر‬
َ ْ‫الش ْيطَا ُن أَ ْن يُوقِ َع بَ ْي نَ ُك ُم ال َْع َد َاوةَ َوالْبَ غ‬
ِ
 ‫الصالةِ فَ َه ْل أَنْ تُ ْم ُم ْنتَ ُهو َن‬
َّ ‫ص َّد ُك ْم َع ْن ِذ ْك ِر اللَّ ِه َو َع ِن‬
ُ َ‫َوال َْم ْيس ِر َوي‬
«Дөреслектә, шайтан хәмер һәм мәйсир ярдәмендә
сезнең арада дошманлык һәм нәфрәт чәчергә, сезне Аллаһыны искә алудан һәм намаздан аерырга тели. Сез моның
белән шөгыльләнүне туктатасызмы?»648
Аллаһ гайбәт таратуны да тыя.
Чөнки бу дошманлык һәм нәфрәткә илтә. Ләкин кешеләрне ялган ярдәмендә дуслаштырырга рөхсәт итә. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ٍ
ٍ ِ‫ ال َخي ر فِي َكثِي ٍر ِمن نَجواهم إِالَّ من أَمر ب‬
ِ ‫الح بَ ْي َن الن‬
 ‫َّاس‬
ٍ ‫ص‬
ْ ِ‫ص َدقَة أ َْو َم ْع ُروف أ َْو إ‬
َ ََ ْ َ ْ ُ َ ْ ْ
َْ
«Кем дә булса садака бирергә, яхшылык кылырга яки
кешеләрне дуслаштырырга чакырмаса, аларның күп яшерен әңгәмәләреннән файда юк».649
г) Мәхәббәтнең Исламдагы урыны. Мәхәббәт, ярату
хисләре бөек һәм яхшы булганга күрә, Аллаһ аларны Үзенең колларына биргән. Аллаһы Тәгалә әйткән:
‫َصبَ ْحتُ ْم بِنِ ْع َمتِ ِه إِ ْخ َوانًا‬
َ َّ‫ َواذْ ُك ُروا نِ ْع َمةَ اللَّ ِه َعلَْي ُك ْم إِ ْذ ُك ْنتُ ْم أَ ْع َداءً فَأَل‬
ْ ‫ف بَ ْي َن قُلُوبِ ُك ْم فَأ‬

«... Аллаһының сезгә күрсәткән нигъмәтен онытмагыз: сез дошман булганда Ул сезнең йөрәгегезне килешүгә
китерде һәм сез Аның рәхмәте белән кардәшләр булдыгыз».650
ِ ِ ِ ِ ْ َ‫ ُهو الَّ ِذي أَيَّ َد َك بِن‬
‫ت َما فِي‬
َ َّ‫ َوأَل‬. ‫ين‬
َ ‫ف بَ ْي َن قُلُوبِ ِه ْم لَ ْو أَنْ َف ْق‬
َ ‫ص ِره َوبال ُْم ْؤمن‬
َ
ِ
ِ ‫األَ ْر‬
 ‫يم‬
َ َّ‫ت بَ ْي َن قُلُوبِ ِه ْم َولَ ِك َّن اللَّهَ أَل‬
َ ‫ض َج ِم ًيعا َما أَلَّْف‬
ٌ ‫ف بَ ْي نَ ُه ْم إِنَّهُ َع ِز ٌيز َحك‬
«Ул сиңа Үзенең ярдәме һәм мөэминнәр белән ярдәм
итте һәм аларның күңелләрен килешүгә китерде. Син
җирдәге бөтен нәрсәне сарыф итсәң дә, аларның күңелләрен килештерә алмас идең. Ләкин Аллаһ аларны килештерде. Дөреслектә, Ул – Кодрәтле һәм Хикмәтле».651
4. Бер-береңнән борылу тыела.
295
Монда «борылу» дигән сүз «мөнәсәбәтләрне туктату;
калдыруны белдерә. Аларны өзү дөнья эше сәбәпле булса,
ул хәрам санала. Аллаһының Илчесе әйткән:
ٍ َ‫ال ي ِح ُّل لِمسلِ ٍم أَ ْن ي ْهجر أَ َخاهُ فَ و َق ث‬
‫ يَلْتَ ِقيَان‬، ‫الث‬
َ
ْ
ُْ
َُ َ
ِ ‫الس‬
‫الم‬
َّ ِ‫ص ُّد َه َذا َو َخ ْي ُرُه َما الَّ ِذي يَ ْب َدأُ ب‬
ُ َ‫ص ُّد َه َذا َوي‬
ُ َ‫ِِ فَ ي‬
«Мөселманга өч көннән артыкка кардәшен калдырырга ярамый. Ул вакыт эчендә алар очрашканда бер-берсеннән борылачак. Ул кешеләрнең иң яхшысы – беренче буِ ‫من َهجر أَ َخاهُ سنَةً فَ ُهو َكس ْف‬ «Карлып сәлам биргәне».652 ‫ك َد ِم ِه‬
َ
ََ ْ َ
َ َ
дәшен бер елга калдыручы аның канын түгүчегә тиң».653
Аллаһ ризалыгы өчен булса, өч көннән артыграк вакытка да калдырырга ярый. Моның хәләллеге турында
имам Әхмәт әйткән һәм Мәдинәдә калып, Табук сугышында катнашмаучылар турында сөйләгән. Пәйгамбәр
галәйһиссәләм барлык мөселманнарга да ул кешеләргә карата байкот игълан итәргә кушкан. Ул байкот илле көн дәвам иткән. Моннан тыш, сөннәткә каршы килә торган бидгать кылучылар белән дә араны өзәргә мөмкин. Хутаби
фикеренчә, тәрбияләү максатында булса, атага балаларын,
иргә хатынын өч көннән артыграк вакытка калдырырга
мөмкин. Чөнки бервакыт Аллаһының Илчесе хатыннарын
бер айга калдырган.
5. Бер-береңнең сәүдәсен бозу тыела.
Моның хәрамлыгы бик күп хәдистә искә алына. Аллаِ ‫فَال ي ِح ُّل لِلْم ْؤِم ِن أَ ْن ي بتاع علَى ب ي ِع أ‬
ِ ‫َخ‬
һының Илчесе әйткән: ‫يه‬
ْ َ َ َ َْ َ
َ
ُ
«Мөэмингә кардәшенең сәүдәсен бозу рөхсәт ителми».654
Бу очракта мондый хәл күз алдында тотыла: сәүдә килешүе төзегән вакытта кем дә булса сатып алучы янына
килә дә, «Бу килешүне боз, мин сиңа шул бәягә яхшырак
нәрсә сатам», – дип әйтә. Яки сатучыга: «Килешүне боз,
яки ул товар өчен сиңа күбрәк акча бирәм», – ди. Галимнәрнең уртак фикере буенча, беренчесе дә, икенчесе дә –
296
хәрам. Боларның хәрамлыгының сәбәбе – кешегә зарар
китерү. Товарларны аукционда сатуга, ягъни кем күбрәк
бирсә, шуңа сатуга килгәндә болай эшләү хәрам түгел.
Чөнки ул килешү төзелгәнче һәм карар кабул ителгәнче
була. Мәгълүм булганча, бервакыт Аллаһының Илчесе сатырга товар куйган да: ‫ َم ْن يَ ِزي ُد‬ «Кем күбрәк бирә?» – дип
әйткән.655
6. Кардәшлекне сакларга боеру.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм мөселманнар арасында
кардәшлекне таратырга боера һәм: ‫اد اللَّ ِه إِ ْخ َوانًا‬
َ َ‫ َوُكونُوا ِعب‬ «...
кардәшләр булыгыз, әй Аллаһының коллары...» – дип әйтә. Ягъни, кардәш булырлык гамәлләр кылыгыз, нәфрәттән, бәя күтәрүдән, кардәшлекне өзүдән сакланыгыз, арагызда мәхәббәт, йомшаклык, кызгану хисе булсын. Үзегезнең Аллаһ бәндәләре икәнегезне онытмагыз, ә бәндәнең бер үзенчәлеге – Раббыларның «кардәш булыгыз» дигән боерыгын үтәве. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ِ ِ ِ ْ َ‫ ُهو الَّ ِذي أَيَّ َد َك بِن‬
 ‫ف بَ ْي َن قُلُوبِ ِه ْم‬
َ َّ‫ َوأَل‬. ‫ين‬
َ ‫ص ِره َوبال ُْم ْؤمن‬
َ
«Ул сиңа Үзенең ярдәме һәм мөэминнәр белән ярдәм
итте, һәм аларның күңелләрен килешүгә китерде».656
Кардәшлек мөнәсәбәтләре урнашсын өчен һәр мөселман икенчесенә тиешлесен бирергә, мәсәлән, аны сәламләргә, төчкергәч, аңа яхшылык теләргә, авырганда хәлен
белергә, чакырган әҗеренә барырга, яхшы киңәш бирергә,
үлгәч җәназасында катнашырга тиеш.
Бүләкләр бирү һәм кул кысышу мәхәббәтне арттыралар. Аллаһының Илчесе әйткән: ‫حابُّوا‬
َ ‫ تَ َه‬ «Бер-береَ َ‫اد ْوا ت‬
гезгә бүләкләр бирешегез һәм бер-берегезне яратырِ
َّ ‫ب ال‬
сыз».657 ‫اد ْوا‬
َ ‫ْش ْحنَاءَ َوتَ َه‬
َ َ‫ت‬ «Кул кысышыгыз!
َ ‫ص‬
ُ ‫اح ُفوا فَِإنَّهُ يُ ْذه‬
Чөнки ул нәфрәтне бетерә, һәм бүләкләр бирешегез».658
297
Хәсән Басри: «Кул кысышу үзара мәхәббәтне арттыра», – дигән.
7. Мөселманның кардәшенә карата бурычы.
Мөселманга кардәшенә карата килешү һәм берләшүгә
китерә торган мөнәсәббәттә булырга боерылган. Аллаһы
ِ ‫ إِنَّما الْم ْؤِمنُو َن إِ ْخوةٌ فَأ‬ «МөэТәгалә әйткән:  ‫حوا بَ ْي َن أَ َخ َويْ ُك ْم‬
ْ
ُ ‫َصل‬
ُ َ
َ
миннәр – кардәшләр. Үзегезнең дошманлаша торган кардәшләрегезне дуслаштырыгыз...»659
Икенче яктан килгәндә, нәфрәткә, дошманлыкка илтә
торган бөтен эшләр дә тыела. Нәфрәткә һәм дошманлыкка
күп очракта түбәндәге нәрсәләр илтә: рәнҗетү, ярдәмсез
калдыру, ялган һәм ышанмау, шикләнү. Моннан тыш, кардәшенә дә үзенә теләгәнне теләмичә, мөселман Исламны
тиешенчә тота алмаячак.
Югары әхлак сыйфатларын мөселманнарга карата да
кулланырга кирәк.
1. Кешене рәнҗетүне тыю.
Ягъни, шәригатьнең рөхсәте булмаса, кешегә дә, аның
диненә дә, малына да, намусына да зарар китерергә
ярамый. Чөнки болар барысы да кардәшлеккә каршы килә
торган золым һәм араны өзү булалар.
2. Кешене ярдәмсез калдыруны тыю.
Мөселманга кешене ярдәмсез калдыру, аеруча тегесе
мохтаҗ булганда яки нәрсә дә булса эшләргә мәҗбүр
булганда, катгый рәвештә тыела.
ِ
ِ
Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫َّص ُر‬
ْ ‫ص ُروُك ْم في الدِّي ِن فَ َعلَْي ُك ُم الن‬
ْ ‫َوإِن‬
َ ‫استَ ْن‬
 «Дин эшендә сездән ярдәм сорасалар, сезгә ярдәм итәргә
кирәк...»660
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм болай дигән:
ِ ‫ما ِم ِن ْام ِر ٍئ ي ْخ ُذ ُل ْامرأً مسلِما فِي مو‬
ُ ‫ض ٍع تُ ْنتَ َه‬
ُ‫ك فِ ِيه ُح ْرَمتُه‬
َ
َ
َْ
ً ُْ َ
ِ ‫وي ْنتَ َقص فِ ِيه ِمن ِعر‬
ُ‫ص َرتَه‬
ُّ ‫ض ِه إِالَّ َخ َذلَهُ اللَّهُ فِي َم ْو ِط ٍن يُ ِح‬
ْ ُ‫ب ن‬
ُ َُ
ْ ْ
298
«Икенче мөселманны аның кагылгысызлык хаклары
үтәлми, дәрәҗәсе төшерелә торган урында ярдәмсез калдыручы мөселманны Аллаһы Тәгалә ул Аның ярдәмен
алырга теләгән урында ярдәмсез калдырачак».661
ِ ‫الدنْ يا و‬
ِ
ِ
ِ ‫ص َر أَ َخاهُ بِالْغَْي‬
ِ‫اآلخ َرة‬
ْ َ‫يع ن‬
َ َ‫ص َرهُ ن‬
َ َ‫ َم ْن ن‬
ُ ‫ب َو ُه َو يَ ْستَط‬
َ َ ُّ ‫ص َرهُ اللَّهُ في‬
«Мөмкинчелеге булып, кардәшенә яшерен рәвештә
ярдәм итүчегә Аллаһ ике дөньяда да ярдәм итәчәк».662
Ярдәмсез калдыруны тыю дөнья һәм дин эшләренә
карый. Мәсәлән, кеше рәнҗетелүчегә ярдәм итә, аны залимнән коткара алса, ләкин моны эшләмәсә – бу ярдәмсез
калдыру була. Дин эшләренә караганы – ялгышулардан
коткара торган киңәш бирү, вәгазьләү.
3. Икенче кешегә ялганлауны яки аңа ышанмауны
тыю.
Мөселман икенчесеннән аның алдамавын, үзенең сүзләренә ышануын көтәргә хаклы. Үзара ышанычны бетерә
торган сәбәпләрнең берсе – кешегә чыннан да булмаганны
сөйләү, аеруча, тыңлаучы кеше сөйләүчегә ышанган очракта.
Кемнең дә булса мәхәббәтен яулап алу яки үзеңне һәм
малыңны коткару өчен булмаганда ялган мәкер һәм
хыянәт булып санала.
4. Кешене күрә алмауны тыю.
Мөселманга кардәшен кимсетү, дәрәҗәсен төшерү
тыела. Чөнки Аллаһы Тәгалә кешене яратканда аңа Үзенең
нәфрәтен белдермәгән, киресенчә, аны хөрмәтләгән. Үзенең сүзләре белән мөрәҗәгать иткән. Ә кешенең башкаларга карата нәфрәт күрсәтүе ул бәндәнең Аллаһыдан да
горуррак булуы турында сөйли. Бу – зур гөнаһ.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ ‫بِ َح ْس‬
َّ ‫ب ْام ِر ٍئ ِم َن‬
‫سلِ َم‬
ْ ‫الش ِّر أَ ْن يَ ْحق َر أَ َخاهُ ال ُْم‬
«... Исламдагы кардәшен күрә алмаучыга җитәрлек
начарлык булачак...» Ә күрә алмау, нәфрәт тәкәбберлек
299
ِ
ِ ‫ط الن‬
аркасында килеп чыга. ‫َّاس‬
ُ ‫ْح ِّق َوغَ ْم‬
َ ‫الْك ْب ُر بَطَُر ال‬ «Тәкәбберлек – хакны кабул итмәү һәм кешеләргә карата нәфрәтләнү».663
Әлеге хәдиснең башка риваятендә болай диелгән:
ِ
ِ
‫َّاس‬
َ ‫ الْك ْب ُر َم ْن َسفهَ ال‬
َ ‫ْح َّق َوا ْز َد َرى الن‬
«Тәкәбберлек – хаклыкка карата оятсызлык күрсәтү
һәм кешеләргә салкын карау ул».664 Тәкәббер кеше үзен
камиллеккә ия дип саный, ә башкаларның бары тик начар
якларын гына күрә, аларга салкын карый.
Тәкәбберлек – начарлыкның бер үзенчәлеге. Чөнки ул
кешене утка якынайта, җәннәттән ерагайта. Аллаһының
Илчесе әйткән: ‫ال ذَ َّرةٍ ِم ْن كِ ْب ٍر‬
ُ ‫ْجنَّةَ َم ْن َكا َن فِي قَ ْلبِ ِه ِمثْ َق‬
َ ‫ال يَ ْد ُخ ُل ال‬
«Күңелендә тузан бөртеге кадәр генә тәкәбберлек калган
кеше дә җәннәткә кермәячәк».665
Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ٍ َ َ‫يف مت‬
ٍ ِ َ ‫ ُك ُّل‬: ‫ْجن َِّة‬
‫س َم‬
َ ‫أَال أُ ْخبِ ُرُك ْم بِأ َْه ِل ال‬
ُ ‫ضع‬
َ ْ‫ لَ ْو أَق‬، ‫ض ِّعف‬
ٍ
ِ
ِ ِ
‫ستَ ْكبِ ٍر‬
ْ ‫ ُك ُّل عُتُ ٍّل َج َّواظ ُم‬: ‫ أَال أُ ْخب ُرُك ْم بأ َْه ِل النَّا ِر‬، ُ‫َعلَى اللَّه ألَبَ َّره‬
«Сезгә җәннәткә кем керәчәген хәбәр итимме? Ул –
һәр зәгыйфь, исәпкә алынмый торган кеше. Андый кеше
ант итсә, Аллаһ һичшиксез аның антын тормышка ашыра.
Утта кемнәр буласын хәбәр итимме? Ул һәр тупас, саран
һәм тәкәббер кеше».666
8. Тәкъвалык – кешеләрнең бер-берсе алдында өстенлеген билгели торган калып.
Тәкъвалык Аллаһ кушкан нәрсәләрне үтәп, тыйганнарыннан тыелуда чагыла. Аллаһы Тәгалә кешенең дәрәҗәсенә шәхесенә һәм байлыгына карап түгел, тәкъвалыгына
һәм итәгать итүенә карап билгеләячәк. Кайбер вакытта кешеләр кемне дә булса бу дөньяда ярлы булуы, зәгыйфьлеге өчен яратмыйлар. Әмма Аллаһы Тәгалә ул кешене
югары дәрәҗәгә, хәрам байлыкка ия булучыдан күбрәк
300
ярата. Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫ إِ َّن أَ ْك َرَم ُك ْم ِع ْن َد اللَّ ِه أَتْ َقا ُك ْم‬ «Дөреслектә, сезнең Аллаһ каршында иң күркәмегез –тәкъварак булганыгыз».667
Бервакыт Пәйгамбәрдән: «Иң күркәм кешеләр кем?» –
дип сораганнар. Ул болай дигән: ‫اه ْم لِلَّ ِه‬
ُ ‫أَتْ َق‬ «Аллаһы
Тәгалә каршында иң тәкъва булганыгыз».668
Тәкъвалыкның урыны – йөрәк. Аллаһы Тәгалә әйтِ ُ‫ َوَم ْن يُ َعظِّ ْم َش َعائِر اللَّ ِه فَِإنَّ َها ِم ْن تَ ْق َوى الْ ُقل‬ «... Аллаһының йокән:  ‫وب‬
َ
лаларын үтәсә, бу – йөрәкләре тәкъва булган кешеләрнең
эше».669
Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм:
ِ ‫إِ َّن اللَّهَ ال ي ْنظُر إِلَى أَج‬
‫ص َوِرُك ْم‬
ُ ‫ساد ُك ْم َوال إِلَى‬
ُ َ
َْ
ِ ِ ‫ولَ ِكن ي ْنظُر إِلَى قُلُوبِ ُكم وأَ َشار بِأ‬
ِ‫ص ْد ِره‬
َ ‫َصابِعه إِلَى‬
َ َ َ ْ
ُ َْ َ
«Дөреслектә, Аллаһ сезнең тәнегезгә дә, кыяфәтегезгә
дә карамый. Ләкин ул сезнең йөрәгегезгә карый», – дип
әйткән дә күкрәгенә төртеп күрсәткән.670
Тәкъвалык йөрәкләргә яшеренгән икән, димәк, аның
хакыйкый асылы турында Аллаһыдан башка беркем дә
белми. Тышкы гамәлләр кылу ярдәмендә генә аңа ирешеп
булмый. Ул бары тик Аллаһыдан курку һәм Аның үзеңне
күзәтеп торуын белү ярдәмендә генә ирешелә. Шуңа күрә,
безгә ямьсез, түбән булып тоелган кеше Аллаһ алдында
дәрәҗәле һәм киресенчә булырга мөмкин. Шул сәбәп аркасында кешене күрә алмау, сөймәү иң зур гөнаһларның
берсе. Чөнки бу гаделсезлеккә һәм кешеләр арасындагы
тигезлекнең бозылуына китерә.
9. Мөселманның шәхесенең кагылгысызлыгы.
Мөселман тормыш, мал һәм намус кагылгысызлыгы
бар. Күп кеше алдында вәгазь сөйләргә туры килсә, башка
сүзләр белән беррәттән Пәйгамбәр бу турыда да сөйләгән.
Мәсәлән, Саубуллашу хаҗы вакытында Корбан гаетендә
301
дә, Гарәфәттә торганда да, тәшрикнең икенче көнендә дә
ул боларны искә алган.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
‫اض ُك ْم َعلَْي ُك ْم َح َر ٌام‬
َ ‫فَِإ َّن ِد َماءَ ُك ْم َوأ َْم َوالَ ُك ْم َوأَ ْع َر‬
‫ح ْرَم ِة يَ ْوِم ُك ْم َه َذا فِي بَلَ ِد ُك ْم َه َذا فِي َش ْه ِرُك ْم َه َذا‬
ُ ‫َك‬
«... дөреслектә, сезнең гомерегез дә, малыгыз да, намусыгыз да сезнең өчен бу илдәге бу айдагы бу көн кебек
хәрам, кагылгысыз».671
Кешенең гомуми хокуклары сакланган имин мөселман дәүләтендә кеше үзенең малын кемдер урлар дип курыкмый, намусына кагылырлар дип борчылмый. Боларны
тәэмин итәр өчен Аллаһы Тәгалә кеше үтергән яки зарар
китергән өчен тиңе белән түләүне, каракның кулын кисүне, зина кылган өчен ташлар атуны яки камчылауны билгеләгән.
Кагылгысызлыкны саклауның камиллеген күрсәтү
өчен хәтта мөселманны куркыту да тыелганын искә алу
кирәк. Бервакыт сәхабәләрнең берсе икенчесенә бавын алган да, тегесе курыккан. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
‫سلِ ًما‬
َ ‫فَال يَ ِح ُّل لِ ُم ْس ِل ٍم أَ ْن يُ َرِّو‬ «Мөселманга мөселманны хәтта
ْ ‫ع ُم‬
ِ ‫َخ ِيه‬
ِ ‫ْخ ْذ أَح ُد ُكم عصا أ‬
ًّ ‫العبًا أ َْو َج‬
куркыту да тыела».672 ‫ادا‬
َ َ ْ َ ُ ‫ال يَأ‬ «Кызык өчен дә, чынлап та, берегез дә кардәшенең хәтта таяِ َ‫ال ي تَ نَاجى اثْ ن‬
ِ ِ‫ان ُدو َن الثَّال‬
гын да алмасын».673 ُ‫ح ِزنُه‬
َ ِ‫ث فَِإ َّن َذل‬
ْ ُ‫ك ي‬
َ َ
«Өченче кеше булганда ике кеше яшерен әңгәмә алып бармасын. Чөнки бу аны борчыячак».674
Әлеге хәдиснең башка риваятендә болай диелгән:
ِ
ِ َ ِ‫فَِإ َّن َذل‬
‫ْم ْؤِم ِن‬
ُ ‫ك يُ ْؤذي ال ُْم ْؤم َن َواللَّهُ يَ ْك َرهُ أَ َذى ال‬
«... чөнки бу мөэминне рәнҗетәчәк. Ә Аллаһ мөэминне рәнҗеткәнне яратмый».
10. Бу хәдистә нәрсә турында сөйләнелә.
302
а) Ислам тәгълиматтан һәм гыйбадәттән генә тормый.
Шулай ук, билгеле бер әхлак сыйфатлары һәм кеше арасындагы мөгамәләләр дә аңа керә.
б) Ислам шәригате Аллаһыны да, кешеләрне дә нәфрәтләндерә торган сыйфатларны җинаять дип билгели
в) Ният һәм гамәл – Аллаһы Тәгалә бәндәләрен үлчәячәк һәм хөкем итәчәк үлчәү булып тора.
г) Аллаһы Тәгаләдән куркуның чыганагы – йөрәк.
Яхшылыкның асылы турында
ِ ‫ َعن أَبِي ُهريْ رَة ر‬ 35
ِ‫ضي اللَّهُ َع ْنهُ َع ِن النَّب‬
َّ َ‫ َم ْن ن‬: ‫ال‬
‫س َع ْن ُم ْؤِم ٍن‬
‫ف‬
‫ق‬

‫ي‬
َ
َ
ِّ
ْ
َ
َ َ ََ
ِ ِ ‫الدن يا ن َّفس اللَّه عنه ُكربة ِمن ُكر‬
ِ ً‫ُكربة‬
ِ
ُّ
‫س َر َعلَى‬
‫ب‬
‫ر‬
‫ك‬
‫ن‬
‫م‬
ُ
ً
ْ
َّ َ‫ َوَم ْن ي‬، ‫ب يَ ْوم ال ِْقيَ َام ِة‬
َ
ْ
َ
ُ
ُ
َ ْ َْ
َ ْ َْ
َ َ
ِ ‫الدنْ يا و‬
ِِ
‫ َواللَّهُ فِي َع ْو ِن ال َْع ْب ِد َما َكا َن ال َْع ْب ُد فِي‬، ‫اآلخ َرِة‬
َّ َ‫ُم ْع ِس ٍر ي‬
َ َ ُّ ‫س َر اللَّهُ َعلَْيه في‬
ِ ‫عو ِن أ‬
ِ ‫َخ‬
ِ َ‫ك طَ ِري ًقا ي لْت‬
‫س فِ ِيه ِعل ًْما َس َّه َل اللَّهُ لَهُ بِ ِه طَ ِري ًقا إِلَى‬
‫م‬
‫ل‬
‫س‬
‫ن‬
‫م‬
‫و‬
،
‫يه‬
َ
َ
َ ْ ََ
َْ
ُ َ
ِ ٍ
ِ
ِ ِ
ِ
ِ ‫ال‬
ُ‫اب اللَّ ِه َويَتَ َد َار ُسونَه‬
ْ ‫ َوَما‬، ‫ْجنَّة‬
َ َ‫اجتَ َم َع قَ ْوٌم في بَ ْيت م ْن بُيُوت اللَّه يَ ْت لُو َن كت‬
َ
‫الر ْح َمةُ َو َح َّف ْت ُه ُم ال َْمالئِ َكةُ َوذَ َك َرُه ُم‬
َّ ‫الس ِكينَةُ َوغَ ِشيَْت ُه ُم‬
َّ ‫ت َعلَْي ِه ُم‬
ْ َ‫ إِالَّ نَ َزل‬، ‫بَ ْي نَ ُه ْم‬
ِ ِ ْ ‫ ومن بطَّأَ بِ ِه َعملُهُ لَم يس ِر‬، ُ‫اللَّهُ فِيمن ِع ْن َده‬
ُ‫سبُه‬
َْ
َ ْ ََ
ُْ ْ َ
َ َ‫ع به ن‬
Әбү Һөрәйрә разыяллаһү ганһү сүзләрен риваять кылулары буенча, Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән: «Мөэминне бу дөнья борчуыннан арындыручыны Аллаһ Кыямәт көненең бер борчуыннан арындырачак. Бурычын түли
алмаучының хәлен җиңеләйтүченең хәлен Аллаһ бу дөньяда да, Ахирәттә дә җиңеләйтәчәк. Мөселманның гаебен
яшерүченең гаебен Аллаһ бу дөньяда да, Ахирәттә дә яшерәчәк. Бәндә кардәшенә ярдәм итүне туктатмаган вакытта
Аллаһ бәндәсенә җәннәт ярдәм итәчәк. Гыйлем эзләп нинди булса юлга басучыга Аллаһ җәннәт юлын җиңеләйтәчәк. Кешеләр Аллаһ йортларның берсендә бергәләп Коръән уку һәм өйрәнү өчен җыелсалар, аларга һичшиксез
303
иминлек иңәчәк, аларны рәхмәт каплаячак, фәрештәләр
әйләндереп алачаклар, һәм Аллаһ Үз каршындагылар алдында аларны искә алачак. Гамәлләре тоткарлап кылучының нәсел-нәсәбе тизрәк хәрәкәт итәргә булышмаячак,
ягъни ата-бабаларының дәрәҗәсе кешене бөеклеккә күтәрмәячәк».675
Хәдиснең әһәмияте
Нәвәви: «Бу – гыйлем, хөкем, әхлак төрләрен үз эченә
алучы бөек хәдис», – дигән.
Хәдисне аңлау
1. Мөселманнар – бербөтен тән.
Иман һәм Исламга нигезләнгән җәмгыятьнең әгъзалары бер тән кебек. Алар башкаларның хәлләренә керә беләләр, бер-берсенең кайгы-шатлыгын уртаклашалар. Башкаларга шатлык килгәндә шатланалар, авыру, бәла-каза килгәндә борчылалар. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ
ِ ِ‫مثَل الْم ْؤِمن‬
ِ ‫ِّهم وتَر‬
‫س ِد‬
َ ‫احم ِه ْم َوتَ َعاطُف ِه ْم َمثَ ُل ال‬
ُ َ َ ْ ‫ين في تَ َواد‬
َ ُ ُ َ
َ ‫ْج‬
ِ
‫ْح َّمى‬
َّ ِ‫س ِد ب‬
ْ ُ‫إِ َذا ا ْشتَ َكى ِم ْنهُ ع‬
َ ‫ض ٌو تَ َد‬
ُ ‫الس َه ِر َوال‬
َ ‫اعى لَهُ َسائ ُر ال‬
َ ‫ْج‬
«Яратуларында, мәрхәмәт күрсәтүләрендә, бер-берсен кызгануларында мөэминнәр бер тәнгә тиң: аның бер
әгъзасы авыртса, бөтен тән моңа йокысызлык һәм бизгәк
белән җавап бирә».676
Шулай итеп, мөселманның Исламдагы кардәшләренә
карата булган бурычларның берсе – аның кайгы хәсрәтен
җиңеләйтүе, борчу – мәшәкатьләрен бетерүе.
2. Бу дөнья борчулары.
Дөнья тормышы авырлык һәм кайгылар белән тулы.
Шуңа күрә, мөселман еш кына үзен борчый торган нәрсәләргә очрый, авыр хәлдә кала. Шул авырлыклардан котылуда мөселманнар бер-берсенә ярдәм итәргә бурычлы.
Монда түбәндәге очраклар күз алдында тотыла:
а) Ярдәм итү һәм золымнан коткару.
304
Мөселман кардәшенә карата золым кылмаска тиеш.
Әмма Аллаһы Тәгаләнең рәхмәтен алу өчен бу гына җитми. Ул аны башкалар рәнҗетмәсен өчен дә бөтен көчен
куярга бурычлы. Аллаһының Илчесе әйткән:
ِ
ِ
ُ‫سلِ ُمه‬
ُ ‫ال ُْم ْس ِل ُم أ‬
ْ ُ‫َخو ال ُْم ْسل ِم ال يَظْل ُمهُ َوال ي‬
«Мөселман – мөселманга кардәш. Ул аны рәнҗетергә
дә, аңа хыянәт итәргә дә тиеш түгел».677
Әлеге хәдиснең башка риваятендә ُ‫ َوال يَ ْخ ُذلُه‬ «Ярдәмсез калдырырга да тиеш түгел», – дип әйтелгән.
Бервакыт Пәйгамбәр галәйһиссәләм:
ِ َ ‫َخ‬
ِ َ ‫ يا رس‬: ‫ رجل‬: ‫ال‬
َ ‫ص ْر أ‬
ُ‫ص ُره‬
ُ ْ‫ أَن‬، ‫ول اللَّه‬
ُ ْ‫ان‬
ً ُ‫اك ظَال ًما أ َْو َمظْل‬
ُ َ َ ٌ ُ َ َ ‫ فَ َق‬، ‫وما‬
َ َ‫ص ُرهُ ؟ ق‬
َ ‫ َك ْي‬، ‫ت إِذَا َكا َن ظَالِ ًما‬
َ ْ‫ أَفَ َرأَي‬، ‫وما‬
ُ‫ تَ ْح ُج ُزه‬: ‫ال‬
ُ ْ‫ف أَن‬
ً ُ‫إِذَا َكا َن َمظْل‬
ُ‫ص ُره‬
َ ِ‫أ َْو تَ ْمنَ عُهُ ِم َن الظُّل ِْم فَِإ َّن ذَل‬
ْ َ‫ك ن‬
«Рәнҗетүче булса да, рәнҗетелгән булса да, кардәшенә ярдәм ит!» – дигән. Бер кеше: «Әй Аллаһының Илчесе,
ул рәнҗетелгән булса, мин аңа ярдәм итәм, әмма рәнҗетүче булса, мин аңа ничек ярдәм итим?» – дип сораган.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Син аны золым кылудан тыя
аласың һәм бу аңа ярдәм булачак», – дип җавап биргән.678
Бу, бигрәк тә, кяферләр кешене дине өчен рәнҗеткән
очракка карый. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
 ‫َّص ُر‬
ْ ‫ص ُروُك ْم في الدِّي ِن فَ َعلَْي ُك ُم الن‬
ْ ‫ َوإِ ْن‬ «Алар дин эшендә
َ ‫استَ ْن‬
сездән ярдәм сорасалар, сез ярдәм итәргә тиеш».679
Матди яки рухи рәнҗетелү, тәненә, намусына, малына караган рәнҗетелү булса да, мөселманга ярдәм итәргә
кирәк.
б) Әсирлектән азат итү.
Әгәр мөселман дошманнарга әсирлеккә төшсә, башка
мөселманнар аны диннән аерырга тырышучы дошманнар
кулыннан азат итәргә ашыгырга тиеш. Аллаһының Илчесе
ِ
әйткән: ‫يض َوفُ ُّكوا ال َْعانِ َي‬
ُ ُ‫ْجائِ َع َوع‬
َ ‫ودوا ال َْم ِر‬
َ ‫أَطْمعُوا ال‬ «Ачны тук305
ландырыгыз, авыруның хәлен белегез һәм әсирне азат итегез!»680
в) Мохтаҗ булса, бурычка акча биреп тору.
Мөселман авыр хәлгә калып, ашау-эчү, яшәү урыны,
дәвалану һ.б. нәрсәләр өчен акчага мохтаҗ булырга мөмкин. Әлеге очракта мөселманнар ярдәмгә ашыгып, аз дигәндә бурычка акча биреп торырга тиешләр. Риба һәм кешене эксплуатациләү гамәлдә булган җәмгыятьтәге кебек
бәндәнең мохтаҗлыгын үз байлыгыңны арттыру өчен кулланырга ярамый. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
َّ ‫الصالةَ َوآتُوا‬
 ‫سنًا‬
َّ ‫يموا‬
ً ‫ضوا اللَّهَ قَ ْر‬
ُ ‫الزَكاةَ َوأَقْ ِر‬
ُ ‫ َوأَق‬
َ ‫ضا َح‬
«... намаз укыгыз, зәкят түләгез һәм Аллаһыга бурычка бирегез!» Ягъни, Аллаһ Ахирәттә әҗер бирәчәк урыннарга малларыгызны сарыф итегез!
ِ‫ض‬
ِ
ِ
 ً‫يرة‬
ْ َ‫اع َفهُ لَهُ أ‬
َ ُ‫سنًا فَ ي‬
ً ‫ض اللَّهَ قَ ْر‬
ُ ‫ َم ْن ذَا الَّذي يُ ْق ِر‬
َ ‫ض َعافًا َكث‬
َ ‫ضا َح‬
«Кем Аллаһыга Ул аның өчен күп тапкыр арттырачак
бурыч биреп тора?»681
Аллаһ ул кеше сарыф иткәннән дә күбрәк әҗер бирәчәк.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ِ ‫من أَقْ رض مسلِما ِدرهما م َّرتَي ِن َكا َن لَه ِمثْل أَج ِر أ‬
‫ص َّد َق بِ ِه‬
ْ َ ً َْ ً ْ ُ َ َ ْ َ
َ َ‫َحده َما لَ ْو ت‬
َ ْ ُ ُ
«Мөселманга ике тапкыр берәр дирһәм биреп торучы,
боларны садака итеп биргән кебек үк әҗер алачак».682
Моннан тыш, садака яки бурычка акча бирелүченең
хәленә карап, бурычка бирүнең әҗере садака бирүченекеннән күбрәк булырга мөмкин.
3. Кыямәт көненең борчулары.
Кыямәт көнендә кешеләргә бик күп борчулар күрергә
туры киләчәк; алар үзләрен өлешчә генә булса да коткарачак, җәннәткә керергә ярдәм итәчәк изге гамәлгә мохтаҗ булачаклар. Аллаһының Илчесе әйткән:
306
ِ ‫الد‬
ِ ‫يد و‬
ِ ‫يجمع اللَّه ي وم ال ِْقيام ِة األَ َّولِين و‬
ٍ ِ ‫اآلخ ِري ِن فِي‬
َّ ‫ فَ يُ ْس ِمعُ ُه ُم‬، ‫اح ٍد‬
‫اعي‬
َ
َ َ َ َْ ُ ُ َ ْ َ
َ ‫صع‬
ََ
ِ ‫ فَ يَْب لُ ُغ النَّاس ِم َن الْغَ ِّم َوالْ َك ْر‬، ‫الش ْمس‬
‫ب َما ال يُ ِطي ُقو َن َوَما ال‬
َ َ‫َويَ ْن ُف ُذ ُه ُم الْب‬
َ
ُ َّ ‫ َوتَ ْدنُو‬، ‫ص ُر‬
ٍ ‫َّاس لِبَ ْع‬
ِ ‫ض الن‬
‫ أَال تَ َرْو َن َما أَنْ تُ ْم فِ ِيه ؟ أَال تَ َرْو َن َما قَ ْد بَلَغَ ُك ْم‬: ‫ض‬
ُ ‫ فَ يَ ُق‬، ‫يَ ْحتَ ِملُو َن‬
ُ ‫ول بَ ْع‬
‫ش َف ُع لَ ُك ْم إِلَى َربِّ ُك ْم‬
ْ َ‫؟ أَال تَ ْنظُُرو َن َم ْن ي‬
«Кыямәт көнендә Аллаһ беренчеләр һәм соңгыларны,
сөрән салучы барсына да мөрәҗәгать итә һәм барысына да
күз карашы җитә алырлык, бер калкулыкка җыячак. Кояш
аларга якынаячак һәм аларны шундый кайгы һәм борчу
биләп алачак, хәтта аларның моңа түзәргә хәлләре дә, сабырлыклары да булмаячак. Шунда алар бер-берсенә: «Сез
үзегезнең нинди хәлдә икәнегезне күрмисезмени? Үзегезнең нәрсәгә ирешкәнегезне күрмисемени? Бәлки сезгә
Раббыгыз алдында шәфәгать итүчене эзләргә кирәктер?» –
дип әйтәчәкләр».683
Гайшә анабыз сөйләгән: «Мин Аллаһының Илчесенең
болай дигәнен ишеттем:
، ‫ول اللَّ ِه‬
َ ‫ يَا َر ُس‬: ‫ْت‬
َ ‫يُ ْح‬
ُ ‫َّاس يَ ْوَم ال ِْقيَ َام ِة ُح َفا ًة عُ َرا ًة غُ ْرالً قُل‬
ُ ‫ش ُر الن‬
ٍ ‫ض ُه ْم إِلَى بَ ْع‬
، ُ‫شة‬
َ َ‫ض ؟ ق‬
ُ ‫الر َج‬
ِّ ‫ِّساءُ َو‬
َ ِ‫ يَا َعائ‬:  ‫ال‬
ُ ‫ يَ ْنظُُر بَ ْع‬، ‫ال َج ِم ًيعا‬
َ ‫الن‬
ٍ ‫ض ُه ْم إِلَى بَ ْع‬
‫ض‬
ُ ‫األ َْم ُر أَ َش ُّد ِم ْن أَ ْن يَ ْنظَُر بَ ْع‬
«Кыямәт көнендә кешеләр яланаяк, ялан өс һәм
сөннәтләнмәгән килеш җыелачаклар». Мин: «Әй Аллаһының Илчесе, хатын-кызлар да, ирләр дә бергә җыелып берберсенә карап торачаклармыни?» – дип сорадым». Ул: «Әй
Гайшә, алар бу вакытта бер-берсенә карамаслык дә-рәҗәдә
булырлар!» – дип әйтте».684
Икенче риваятьтә: ‫ك‬
َ ِ‫األَ ْم ُر أَ َش ُّد ِم ْن أَ ْن يُِه َّم ُه ْم َذل‬ «... моңа
әһәмият бирмәслек дәрәҗәдә авыр булачак», – диелгән.685
Ибне Гомәр разыяллаһү ганһү сүзләренә караганда,
ِ
Аллаһы Тәгаләнең  ‫ين‬
ِّ ‫َّاس لَِر‬
ُ ‫ يَ ْوَم يَ ُق‬ «... Ул Көндә
َ ‫ب ال َْعالَم‬
ُ ‫وم الن‬
ке-шеләр галәмнәрнең Раббысы каршына басачаклар...»,686
307
ди-гән аяте турында Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай
ِ ‫ي ُقوم أَح ُدهم فِي ر ْش ِح ِه إِلَى أَنْص‬ «Аларның
дигән: ‫اف أُذُنَ ْي ِه‬
َ
َ
ُْ َ ُ َ
кайберләр колакларның яртысына кадәр үз тирләрнә
батачаклар».687
Шул кайгы-хәсрәтләр эчендә булганда мөселман Аллаһы Тәгаләнең гаделлеген тоячак. Дөньяда яшәгән вакытта мөселман башкаларны борчудан коткарган булса, Аллаһ шунда аны әлеге эше өчен бүләкләячәк.
4. Авыр хәлдә калучының хәлен җиңеләйтү.
Инде белгәнебезчә, күп очракта авыр хәлдә калучы –
бурычы булып, аны вакытында түли алмаучы ул. Бу очракта мөселман аның хәлен җиңеләйтергә тиеш. Моңа ике
төрле ысул белән ирешеп була:
1. Бурычны түләргә тиешле акча табу өчен бурыч бирүче аңа өстәмә вакыт бирергә тиеш. Мондый җиңеләйтү
мәҗбүри санала. Чөнки Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ِ ٍ
ِ
 ٍ‫س َرة‬
َ ‫ َوإ ْن َكا َن ذُو عُ ْس َرة فَ نَظ َرةٌ إلَى َم ْي‬ «Бурычлы авыр хәлдә
булса, җиңеллек килгәнче аңа вакыт бирегез».688
2. Бурыч бирүче аның бурычын тулысынча яки өлешчә гафу итә ала. Яки ул бурычны аның өчен башка кеше
түләргә мөмкин. Бу ысул шәригатьтә бик хуп санала һәм
Аллаһ каршында югары бәяләнелә:
ٍ ‫ وإِ ْن َكا َن ذُو عُسرةٍ فَنَ ِظرةٌ إِلَى مي‬
 ‫ص َّدقُوا َخ ْي ٌر لَ ُك ْم إِ ْن ُك ْنتُ ْم تَ ْعلَ ُمو َن‬
َ َ‫س َرة َوأَ ْن ت‬
َ
َ
َْ
َ َْ
«Бурычлы авыр хәлдә булса, җиңеллек килгәнче, аңа
вакыт бирегез. Ә садака бирү бурычны гафу итү) сезнең
өчен яхшырак, әгәр дә сез белсәгез иде».689
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
‫ض َع َع ْنهُ أَظَلَّهُ اللَّهُ فِي ِظلِّ ِه‬
َ ‫ َم ْن أَنْظََر ُم ْع ِس ًرا أ َْو َو‬
«Бурычын түли алмаучы кешенең вакытын кичектерүче яки аны гафу итүчене Аллаһ Үз күләгәсенә яшеِ
ِ ‫ب ي وِم ال ِْقيام‬
ِ
ِّ
рә».690 ُ‫ض ْع َع ْنه‬
‫ف‬
‫ن‬
‫ْي‬
‫ل‬
‫ف‬
‫ة‬
َ
َ َ‫س َع ْن ُم ْع ِس ٍر أ َْو ي‬
َ
ُ
َ َ ْ َ ِ ‫ َم ْن َس َّرهُ أَ ْن يُ ْنجيَهُ اللَّهُ م ْن ُك َر‬
ْ
308
«Аллаһының Кыямәт көне борчуларыннан коткаруы шатландырган кеше, бурычын түли алмаучыга вакыт бирсен
яки бурычын гафу итсен».691
5. Кешеләрнең хәлен җиңеләйтүгә Аллаһ иң хокуклы.
Бәндә һичшиксез байлык та, балалар да файда китерми торган Көнгә җитәчәк. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ
ٍ ِ ُ ‫ الْمل‬
 ‫ين َع ِس ًيرا‬
َّ ِ‫ْح ُّق ل‬
َ ‫ْك يَ ْوَمئذ ال‬
ُ
َ ‫لر ْح َم ِن َوَكا َن يَ ْوًما َعلَى الْ َكاف ِر‬
«... ул Көнне хакыйкый хакимият Рәхимледә булачак,
ә кяферләр өчен ул авыр Көн булачак».692
ِ
ِ
ٍ ِ َ ِ‫ فَ َذل‬. ‫ فَِإ َذا نُِقر فِي النَّاقُوِر‬
 ‫ين غَْي ُر يَ ِسي ٍر‬
َ ‫ َعلَى الْ َكاف ِر‬. ‫ك يَ ْوَمئذ يَ ْوٌم َعس ٌير‬
َ
«Сурга өрәчәләр. Ул көн кяферләр өчен җиңел түгел,
авыр булачак».693
Һичшиксез, Аллаһыга ышанмаучыга, Аңа гыйбадәт
кылмаучыга, шөкер итмәүчегә ул Көн авыр булачак. Ә Аллаһыга ышанучыга, тиешенчә гыйбадәт кылучыга, шөкер
итүчегә ул Көн җиңел булачак.
Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай дип сөйләгән:
ِ
‫ت ُم ْع ِس ًرا‬
ُ ‫َّاس فَ َكا َن يَ ُق‬
َ ‫ إِذَا أَتَ ْي‬: ُ‫ول لَِفتَاه‬
َ ‫ َكا َن َر ُج ٌل يُ َداي ُن الن‬
ِ
ُ‫اوَز َع ْنه‬
َ ‫ فَ لَق َي اللَّهَ فَ تَ َج‬، ‫فَ تَ َج َاوْز َع ْنهُ لَ َع َّل اللَّهَ يَتَ َج َاوُز َعنِّي‬
«Кешеләр әҗәткә акча биреп торучы бер кеше яшәгән. Үзенең ялчысына ул: «Бурычын түли алмаучы кеше
янына килгәч, аны гафу ит, бәлки Аллаһ безне дә гафу
итәр», – дигән. Ул Аллаһыны очратканда Аллаһ чынлап та
аны гафу иткән».694
ِ
ِ
‫وج ْد لَهُ ِم َن الْ َخ ْي ِر َش ْيءٌ إِالَّ أَنَّهُ َكا َن‬
َ ُ‫ب َر ُج ٌل م َّم ْن َكا َن قَ ْب لَ ُك ْم فَ لَ ْم ي‬
َ ‫ ُحوس‬
ِ‫ي َخال‬
ِ ‫ط النَّاس وَكا َن م‬
ِ ‫وسرا فَ َك‬
، ‫ان يَأ ُْم ُر ِغل َْمانَهُ أَ ْن يَتَ َج َاوُزوا َع ِن ال ُْم ْع ِس ِر‬
ُ
ُ
ُ
ً
َ َ
ِ َ ِ‫ نَحن أَح ُّق بِ َذل‬: ‫ال اللَّه ع َّز وج َّل‬
ُ‫اوُزوا َع ْنه‬
َ َ‫ق‬
َ ُْ
َ َ َ ُ َ َ‫ ق‬: ‫ال‬
َ ‫ك م ْنهُ تَ َج‬
«Сезгә кадәр яшәгән бер кешегә үлгәч хисап кылганда аның бай кеше булып, кешеләрдән аерылмавы һәм ялчысына авыр хәлдәге кешеләрне гафу итәргә боеруыннан
309
тыш бернинди изгелек тә кылмавы күренгән. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِِ
‫ين إِ َذا ُدعُوا إِلَى اللَّ ِه‬
َ ‫ إِنَّ َما َكا َن قَ ْو َل ال ُْم ْؤمن‬
ِ ِِ
 ‫ح ُك َم بَ ْي نَ ُه ْم أَ ْن يَ ُقولُوا َس ِم ْعنَا َوأَطَ ْعنَا‬
ْ َ‫َوَر ُسوله لي‬
«Гафу итәргә аңа караганда Без хаклырак бит, шулай
булгач, аны гафу итик!»695
6. Итәгать итүнең үрнәкләре.
Безгә кадәр яшәүчеләр арасында үрнәк булучы кешеләр – беренче чиратта Пәйгамбәрнең сәхабәләре. Алар Аллаһы Тәгаләнең түбәндәге аятен тиешенчә аңлаганнар.
ِِ
‫ين إِذَا ُدعُوا إِلَى اللَّ ِه َوَر ُسولِ ِه‬
َ ‫ إِنَّ َما َكا َن قَ ْو َل ال ُْم ْؤمن‬
ِ
‫حو َن‬
َ ِ‫لِيَ ْح ُك َم بَ ْي نَ ُه ْم أَ ْن يَ ُقولُوا َس ِم ْعنَا َوأَطَ ْعنَا َوأ ُْولَئ‬
ُ ‫ك ُه ْم ال ُْم ْفل‬
«Дөреслектә, хөкем итәр өчен Аллаһыга һәм Аның
Пәйгамбәренә чырганда алар: «Без ишеттек һәм буйсындык!» дип кенә әйтәләр».696
Әлеге үрнәкләр ярдәмендә без әле хәзер дә бурычын
түли алмаучы кешенең хәлен җиңеләйтергә тырышабыз.
а) Бервакыт Кәгъб бине Мәлик разыяллаһү ганһү мәчет янында Ибне Әбү Хәдрәттән бурычын түләүне таләп
иткән. Алар шундый каты кычкырыша башлаганнар, бу
тавышны хәтта үз өендәге Пәйгамбәр галәйһиссәләм дә
ишеткән. Ул алар янына бик тиз чыккан да:
‫ك َه َذا‬
َ َ‫ ق‬، ‫ول اللَّ ِه‬
َ ‫ك يَا َر ُس‬
َ َ‫ ق‬، ‫ب‬
َ ِ‫ض ْع ِم ْن َديْن‬
َ ‫ لَبَّ ْي‬: ‫ال‬
َ : ‫ال‬
ُ ‫يَا َك ْع‬
ِ َ ‫ْت يا رس‬
ِ ْ‫ قُم فَاق‬: ‫ال‬
ِ ‫َوأ َْوَمأَ إِلَْي ِه أ‬
َّ ‫َي‬
‫ض ِه‬
َ َ‫ ق‬، ‫الشط َْر‬
ُ َ َ ُ ‫ لََق ْد فَ َعل‬: ‫ال‬
ْ َ َ‫ ق‬، ‫ول اللَّه‬
«Әй Кәгъб!» – дигән. Тегесе: «Мин синең алда, әй Аллаһының Илчесе», – дип әйткән. Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Аңа бурычының шул кадәрен гафу ит», – дип, ишарә белән яртысын гафу итәргә кирәклеген күрсәткән.
Кәгъб: «Мин моны эшләдем инде, әй Аллаһының Илчесе»,
– дигән. Пәйгамбәр аннары Ибне Әбү Хәдрәдкә: «Син тор
да бурычыңны түлә!» – дип әйткән.697
310
б) Гайшә анабыз сөйләгән: Бервакыт Аллаһының Илчесе үзенең ишеге янында бәхәсләшүче кешеләрнең каты
тавышларын ишеткән. Аларның берсе бурычның бер өлешен кичерүне, йомшаклык күрсәтүне сораган. Икенчесе:
‫وف‬
َ ‫أَيْ َن ال ُْمتَأَلِّي َعلَى اللَّ ِه ال يَ ْف َع ُل ال َْم ْع ُر‬
«Аллаһ белән ант итәм, мин алай эшләмим», – дигән.
Шунда Аллаһының Илчесе алар янына чыккан да болай
дип сораган: «Изгелек кылмаска Аллаһ белән ант итүче
кая ул?» Әлеге кеше: «Ул мин, әй Аллаһының Илчесе, аңа
үзе теләгәне булсын», – дигән.698
7. Мөселманны яшерү.
Күп хәдисләр мөселманның хаталарын яшерергә өндиләр, аның кимчелекләрен эзләп йөрүне, кешеләр алдында мәсхәрә итүне тыялар. Алар исәбенә без тикшерә
торган хәдис тә керә. Әмма моннан тыш та бик күп хәдис
бар. Мәсәлән:
ِ ‫من ست ر عورَة أ‬
‫ف‬
َ ‫ش‬
َ ‫َخ ِيه ال ُْم ْسلِ ِم َستَ َرهُ اللَّهُ يَ ْوَم ال ِْقيَ َام ِة َوَم ْن َك‬
َ َْ َ ََ ْ َ
ِ ‫عورةَ أ‬
‫حهُ بِ َها فِي بَ ْيتِ ِه‬
َ ‫ش‬
َ ‫َخ ِيه ال ُْم ْسلِ ِم َك‬
َ ‫ف اللَّهُ َع ْوَرتَهُ َحتَّى يَ ْف‬
َ‫ض‬
َ َْ
«Мөселман кардәшенең гаебен яшерүченең Аллаһ
Кыямәт көнендә гаебен яшерәчәк. Мөселман кардәшенең
гаебен ачучының Аллаһ Кыямәт көнендә кимчелеген ачачак һәм үз өендә булса да мәсхәрә итәчәк».699
Безгә кадәр яшәүчеләрнең берсе болай дигән: «Мин
кимчелекләре булаган кешеләрне күрдем. Әмма алар башкаларның кимчелекләре турында сөйләргә тотындылар да,
кешеләр дә аларның кимчелекләрен сөйли башладылар.
Мин кимчелекләре булган кешеләрне күрдем. Ләкин алар
башкаларның кимчелекләре турында сөйләмәделәр һәм
тегеләр дә боларның кимчелекләрен оныттылар».
Моннан тыш, мөселманнарның кимчелекләрен эзләргә омтылу – икейөзлелекнең бер чагылышы һәм иманның
күңелгә ныклап урнашмавының билгесе. Бервакыт Пәй311
гамбәр галәйһиссәләм мөнбәргә менгән дә, каты тавыш
белән кешеләргә мөрәҗәгать иткән.
ِِ ‫شر من أ‬
ِِ
ِِ
ِ ‫سانِِه َولَ ْم يُ ْف‬
‫ين َوال‬
ْ ْ َ َ َ ‫يَا َم ْع‬
َ ‫ض ا ِإل‬
َ ‫ ال تُ ْؤذُوا ال ُْم ْسلم‬، ‫يما ُن إِلَى قَ ْلبه‬
َ ‫َسلَ َم بل‬
ِ ‫ فَِإنَّه من تَتبَّع عورةَ أ‬، ‫تُعيِّ روهم وال تَتَّبِعوا عوراتِ ِهم‬
‫ َوَم ْن‬، ُ‫َخ ِيه ال ُْم ْسلِ ِم تَتَبَّ َع اللَّهُ َع ْوَرتَه‬
َ َْ َ َ ْ َ ُ
ْ َ َْ ُ َ ْ ُ ُ َ
ِ ‫ضحه ولَو فِي جو‬
‫ف َر ْحلِ ِه‬
َْ
ْ َ ُ ْ َ ‫تَتَبَّ َع اللَّهُ َع ْوَرتَهُ يَ ْف‬
«Әй Исламны сүздә генә кабул итеп, иман күңелләренә кадәр ирешмәгән кешеләр! Мөселманнарны рәнҗетмәгез, аларны оялтмагыз аларның кимчелекләрен күзәтеп
йөрмәгез! Чөнки Аллаһ мөселман кардәшенең кимчелекләрен эзләп йөрүченең кимчелекләрен эзләячәк. Ә кимчелекләрен Аллаһ эзләгән кешене өендә генә булса да, Аллаһ мәсхәрә итәчәк!»700
ِِ
Башка риваятьтә: ‫ين‬
َ ‫ال تَغْتَابُوا ال ُْم ْسلم‬ «... мөселманнарның гайбәтен сөйләмәгез!» – дип тә әйтелгән.701
8. Гөнаһ кылучыны каплау.
Икенче кешенең гөнаһ-хатасы турында ишеткән кеше
моны яшерергә тиешме, әлеге башкаларга әйтергә тиешме? Бу кешеләрнең нәрсә эшләүләренә бәйле. Бу мәсьәләгә карашлары буенча кешеләр ике төркемгә бүленәләр:
а) Бернинди начар нәрсә дә мәгълүм булмаган кеше.
Ягъни, кешеләр элек аның бернинди хатасын да күрмәгәннәр. Мондый кеше гаеп эш эшләсә, аны яшерергә
кирәк, аның хәлен фаш итәргә дә, кешегә сөйләргә дә ярамый. Чөнки бу гайбәт һәм бозыклык тарату булачак. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫ إِ َّن الَّ ِذين ي ِحبُّو َن أَ ْن تَ ِشيع الْ َف‬
ِ َّ ِ َ ‫اح‬
‫آمنُوا لَ ُه ْم‬
َ ‫ين‬
َُ
َ
َ ‫شةُ في الذ‬
ِ ‫الدنْ يا و‬
ِ ِ‫َع َذاب أَل‬
 ‫اآلخ َرةِ َواللَّهُ يَ ْعلَ ُم َوأَنْ تُ ْم ال تَ ْعلَ ُمو َن‬
َ َ ُّ ‫يم في‬
ٌ ٌ
«Дөреслектә, иман китерүчеләр арасында бозыклык
таралганны теләүчеләргә бу дөньяда һәм Ахирәттә газаплы җәза әзерләнгән. Чөнки Аллаһ белә, ә сез белмисез».702
312
Галимнәр әйтүенчә, мөселманнар турында бозыклык
тарату дигәндә алар җибәргән хата турында сөйләү, яки
алар кылмаганны калды дип әйтү күз алдында тотыла.
Аларның берсе: «Гөнаһлыларны яшерергә тырыш! Чөнки
аларның гаепләрен фаш итү мөселманнарның кимчелеге
булачак. Ә бөтен кимчелекне дә яшерү яхшырак», – дип
әйткән.
Бу очракта «гөнаһлылар» дигәндә гөнаһлары турында
беркем дә белмәгән кешеләр күз алдында тотыла.
Әмма ул кешеләрне вәгазьләргә, яхшылыкка өндәргә,
начардан тыярга, туры юлда булырга чакырырга кирәк.
Болай эшләү – мөселманнарның бер-берсенә карата булган бурыч.
б) Кешеләр арасында үзенең кимчелекләре белән
мәшһүр булган бәндә.
Монда нәрсә кылганын уйламаучы, үзе турында нәрсә сөйләүләренә игътибар бирмәүче кеше күз алдында тотыла. Андый кеше бозык фасыйк) булып санала. Шуңа
күрә, аның турында сөйләү гаеп түгел. Кайбер вакытта, кешеләр аның бозыклыгыннан саклансыннар өчен, сөйләү
фарыз да була. Андый бәндәләрне яшерергә ярамый, киресенчә, Ислам дөньясында фетнәне бетерер өчен, аларны
күзәтеп йөрергә кирәк.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
‫ار ُج ْم َها‬
ْ َ‫س إِلَى ْام َرأَةِ َه َذا فَِإ ِن ا ْعتَ َرف‬
ْ َ‫ت ف‬
ُ ‫ َوا ْغ ُد يَا أُنَ ْي‬
«Әй Үнәйс, ул хатын янына бар, гаебен таныса, ташлар атып җәзала!»703
Монда берсенең улы белән икенчесенең хатыны зина
кылган ике кешенең Пәйгамбәребез хөкеменә килүе турында сүз бара.
9. Хөкем чыгаруны казыйга тапшыру.
313
Мөселман гаеп эш кылса, аңа яшерен рәвештә Аллаһыга тәүбә итеп, шул гамәлен яшереп калдырырга тәкъдим ителә.
Әгәр шул гамәле белән ул казыйга мөрәҗәгать итсә
һәм тәүбә итүен белдерсә, ләкин нинди гөнаһ кылуын аңлатмаса, казыйга аны сораштырмаска тәкъдим ителә. Шулай ук, ул әлеге кешегә гаебен яшерергә һәм, мөмкин булса, аны гаебен танудан тыярга тиеш.
Әнәс разыяллаһү ганһү сөйләгән: «Бервакыт мин Аллаһының Илчесе янында булганда аңа ниндидер кеше килде дә: «Әй Аллаһының Илчесе, мин җинаять кылдым мине
аның өчен җәзала!» – диде. Әмма Пәйгамбәр галәйһиссәләм аннан бу турыда сораштырмады. Намаз вакыты
җиткәч, ул Пәйгамбәр галйһиссәләм белән намаз укыды.
Аллаһының Илчесе намаз укып бетергәч, әлеге кеше аның
янына килде дә: «Әй Аллаһының Илчесе, мин җинаять
кылдым, мине Аллаһының Китабында әйтелгәнчә җәзала!» – диде. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйтте:
: ‫ال‬
َ َ‫ك أ َْو ق‬
َ َ‫ ق‬، ‫ نَ َع ْم‬: ‫ال‬
َ َ‫ت َم َعنَا ؟ ق‬
َ َ‫ك ذَنْ ب‬
َ َ‫ فَِإ َّن اللَّهَ قَ ْد غَ َف َر ل‬: ‫ال‬
َ ‫صلَّْي‬
َ ‫س قَ ْد‬
َ ‫أَلَْي‬
‫َح َّد َك‬
«Син безнең белән намаз укымадыңмыни?» Теге кеше: «Әйе» – диде. Пәйгамбәр: «Чынлыкта, Аллаһ синең
гөнаһыңны яки... җинаятеңне) гафу итте», – дип әйтте.704
Болар барысы да хата, кечкенә гөнаһ эшләүчегә карата әйтелә. Белгәнебезчә, кеше күп гөнаһ кылучы буларак
мәшһүр булмаса, аны яшерергә кирәк. Андый бәндәнең
шул эшен казыйга җиткерергә ярамый. Болай эшләү теләнмәгән мәкрүһ) яки хәрам булырга мөмкин. Кечкенә
гөнаһларын ачык итеп кылса, казыйга мөрәҗәгать итү тиеш. Җәмгыятьтә иминлек һәм тәртип булсын өчен, казый
аңа тиешле җәза бирәчәк.
10. Кешеләр берәүнең гөнаһ эшләгәнен күргән очрак
турында.
314
Без алда сөйләгәннәр гөнаһ кылган яки хата җибәргән
һәм эш шуның белән беткән кеше турында иде. Әмма берәр кеше икенче берәүнең гөнаһ кылганын күрсә, аңа ул
кешене яшерү дә, шул гамәле турында сөйләмәү дә рөхсәт
ителми. Ул кеше, кулыннан килсә, үзе моңа каршы чыгарга тиеш. Кулыннан килмәсә, хөкемгә мөрәҗәгать итәргә
кирәк. Чөнки Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
«Начар эшне күрүче аны үз кулы белән төзәтсен...»
11. Гөнаһлы кешегә карата шәфәгать кылу.
Үзен начар яктан танытмаган, киресенчә, үзенең тугрылыгы, гаделлеге белән мәшһүр булган кеше хата кылса,
кешеләргә аны яшерергә, ул эше өчен шелтәләмәскә тәкъдим ителә. Кешеләргә аның файдасына шәфәгатьче булырга кирәк. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ
ِ
‫ود‬
َ ‫ْح ُد‬
ُ ‫أَقيلُوا َذ ِوي ال َْه ْيئَات ال َْعثَ َرات إِالَّ ال‬
«Билгеләнгән җәзаларга худуд) карамаса, күркәм
кешеләрнең хаталарын гафу итегез».705 Ягъни, үзләренең
туры юлда булулары белән мәшһүр кешеләрнең кечкенә
ялгышларына игътибар итмәгез.
Әгәр кеше ачык рәвештә бозыклыклар кылса һәм кешеләр аны начар бәндә буларак белсәләр, белгәнебезчә,
аны яшерү тәкъдим ителми, ә кайчакта хәрам да була. Шулай булгач, мондый кеше өчен шәфәгать кылырга ярамый.
Кешеләр аны танысын һәм үзе кебекләр курыксын өчен
аңа тиешле җәза бирергә кирәк. Имам Мәлик: «Начар яки
бозык кеше буларак мәшһүр булучыга килгәндә, мин аның
өчен шәфәгать кылганнарын теләмим. Киресенчә, җәзага
тартсыннар өчен аны ярдәмсез калдырырга кирәк», – дип
әйткән.
12. Хакимиять кешеләренә шәфәгать белән мөрәҗәгать итәргә ярамый.
Без сөйләгән бөтен сүзләр эшләре казый хөкеменә бирелмәгән кешегә карый. Әгәр эш казыйга тапшырылган
315
икән, аның өчен шәфәгать кылу тыела, ә арадашчы булуы
гөнаһ санала. Имам Мәлик: «Кеше башкаларга зарар китермәсә, бары тик хата гына җибәрсә һәм җитәкчегә тапшырылмаган булса, аның өчен шәфәгать кылуда бернинди
начарлык та юк», – дигән.
Гайшә анабыз сөйләгән: «Үз вакытында Корәеш халкы Бәнү Мәхзүм кабиләсеннән булган хатынның нәрсәнедер урлавына бик борчылганнар. Алар җәза йөзеннән аның
кулы киселәчәгенә кайгырганнар). Берәүләр: «Аллаһының Илчесе белән аның турында кем сөйләшә ягъни,
кулын кисмәсеннәр өчен кем шәфәгать кыла)», – дигәннәр. Үсәмә Пәйгамбәргә шәфәгать белән мөрәҗәгать иткәч, ул болай дигән:
ِ َّ َ َ‫ إِنَّما أ َْهل‬: ‫ال‬
ِ َ ‫أَتَ ْش َفع فِي ح ٍّد ِمن ح ُد‬
‫ين قَ ْب لَ ُك ْم‬
َ َ‫ود اللَّه ؟ ثُ َّم ق‬
ُ ْ َ ُ
َ َ َ‫ب ثُ َّم ق‬
َ ‫ك الذ‬
َ َ‫ام فَا ْختَط‬
ِ
ِ ‫يف تَ رُكوهُ وإِذَا سر َق فِي ِهم الض‬
َّ ‫أَنَّ ُه ْم َكانُوا إِذَا َس َر َق فِي ِه ُم‬
، ‫ْح َّد‬
ُ ‫َّع‬
َ ‫يف أَقَ ُاموا َعلَْيه ال‬
ُ
َ َ َ َ ُ ‫الش ِر‬
ِ َ‫َن ف‬
َّ ‫َوأَيْ ُم اللَّ ِه لَ ْو أ‬
‫ت يَ َد َها‬
ْ َ‫ت ُم َح َّم ٍد َس َرق‬
ُ ‫ت لََقطَ ْع‬
َ ‫اط َمةَ بِْن‬
«Аллаһ билгеләгән җәзаны юк итү турында син ничек
шәфәгать кыла аласың!» Аннан соң ул кешеләрне болай
дип вәгазьләгән: «Дөреслектә, сезгә кадәр яшәүчеләрне
хәрап иткән нәрсә танылган кеше урласа – аңа тимәү, көчсез кеше урласа – җәзалау һәлак итте. Аллаһ белән ант
итәм, әгәр Мөхәммәт кызы Фатыйма урласа, мин һичшиксез аның да кулын чабар идем!»706
Сафвән бине Үмәййәнең япмасы югалгач, Аллаһының
Илчесе каракның кулын чабарга боерган. Сафвән: «Дөреслектә, мин моны теләмәдем, әлеге япма аңа садака булсын!» – дигән. Шунда Аллаһының Илчесе әйткән:
ِ ِِ
‫ب‬
ْ َ‫ َل أَ ْن تَأْتيَني بِه فَ َهالَّ ق‬ «Син ни өчен ул эшне бу кешене
миңа китергәнче эшләмәдең соң?!»707
Бервакыт Зөбәер бине Гаввам разыяллаһү ганһү каракны кулыннан тотып җитәкче янына алып барырга теләгән кешене очраткан. Зөбәер ул каракны яклый баш-ла316
ган. Әлеге кеше: «Юк, аны җитәкчегә алып барганчы җибәрмим», – дигән. Зөбәер: «Син аны җитәкчегә алып барганнан соң Аллаһ шәфәгатьчене дә, шәфәгать кылырга
рөхсәт иткән кешене дә ләгънәт кылачак», – дип әйткән.
Моның сәбәбе шуннан гыйбарәт – кешеләр шәфәгатьче һәм арадашчы булып, кешене йолып кала алсалар, бу
бозыклык таралуга, гөнаһлы һәм бозык кешеләрнең өстен
чыгуына китерәчәк. Шуңа күрә, бу мәсьәләдә җитәкчеләргә Пәйгамбәребез галәйһиссәләм үрнәгенә ияреп, кыюлык күрсәтергә кирәк. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ‫صيب هم َع َذ‬
ِ
ِ
ِ
ِ َّ
ِ
ِ
 ‫يم‬
ٌ
ٌ ‫اب أَل‬
ْ ُ َ ُ‫ين يُ َخال ُفو َن َع ْن أ َْم ِره أَ ْن تُصيبَ ُه ْم ف ْت نَةٌ أ َْو ي‬
َ ‫ فَ لْيَ ْح َذ ِر الذ‬
«Бәла яки газаплы җәза ирешмәсен өчен аның боерыгына каршы килүчеләр саклансыннар».708
13. Махсус мәгънә.
Ибне Һәҗәр Хайтами әйткән: «Яки яшерү» дигәндә
аны гөнаһ кылудан туктауга илтә торган физик яки рухи
мәнфәгатьләрен кайгырту күз алдында тотылырга мөмкин.
Мәсәлән, ул никахлануга мохтаҗ булса – никахланырга
ярдәм итү, хезмәт хакына мохтаҗ булса – сәүдә өчен кирәк-ярак алырга булышу һ.б.ш.».
Пәйгамбәрнең әйткән сүзләрен бүгенге көн мөселманнары нәкъ шулай аңласа, бик яхшы булыр иде.
Болай эшләсәләр, алар җәмгыятьне күп бәла-казадан
сакларлар иде. Бу хәл никахлаша алмау яки өйләнүшенең
күп авырлыклар белән бәйле булуы сәбәпле күп егет һәм
кызның шәригать хөкемнәрен бозуында яхшы чагыла. Әмма мөселманнар битарафлык күрсәтү сәбәпле, Исламга
читтән төрле йолалар үтеп керә, күп мөселманнар мактануга һәм риялы гамәл кылырга омтылалар. Ә моның корбаны саф яшьләр булачак. Аллаһының Илчесе дә яшьләргә игътибар бирергә боерган.
14. Мөселманнарның үзара ярдәм итешүе һәм аларга
Аллаһының ярдәме.
317
Үзара ярдәмгә, бердәмлеккә һәм бер-берсе өчен җаваплылыкка нигезләнмәсә, җәмгыять беркайчан да туры
юлга басмаячак. Ислам да нәкъ шуңа өндәгән. Аллаһы Тәгалә әйткән:  ‫اونُوا َعلَى الْبِ ِّر َوالتَّ ْق َوى‬
َ ‫ َوتَ َع‬ «Тәкъвалыкта һәм
Алла-һыдан күркуда бер-берегезгә ярдәм итегез...»709
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫إِ َّن الْم ْؤِمن لِلْم ْؤِم ِن َكالْب ْن ي‬
‫ضا‬
ُ َ‫ان ي‬
ً ‫ضهُ بَ ْع‬
ُ ‫ش ُّد بَ ْع‬
َُ
ُ َ ُ
«Дөреслектә, бер-берсенә мөнәсәбәттә мөэминнәр
өлешләре бер-берсен терәтеп торучы бинага тиң».710
Үзара ярдәм җәмгыятькә тәэсир иткәнгә күрә, ул Аллаһы Тәгалә каршында күркәм гамәлләр исәбенә керә, аңа
башка гыйбадәтләргә бирелгән кебек үк әҗер бирелә. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ٌ‫ص َدقَة‬
َّ ‫ين‬
َ َ‫الر ُج َل فِي َدابَّتِ ِه فَ تَ ْح ِملُهُ َعلَْي َها أ َْو تَ ْرفَ ُع لَهُ َعلَْي َها َمت‬
َ ُ‫اعه‬
ُ ‫ َوتُع‬
«... кешегә хайван өстенә утырырга яки хайваны өстенә кирәк ярагын куярга булышсаң, бу садака булачак...»711
Әнәс разыяллаһү ганһү сөйләгән: «Бервакыт без Аллаһының Илчесе белән юлда булганда безнең кайберләребез ураза тотты, ә кайберләребез тотмады. Ураза тотмаучылар кыюлык күрсәттеләр һәм гамәл кылдылар» Икенче
риваятьтә: «... палаткалар куйдылар һәм дөяләрне эчерделәр...» диелә). Шунда Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай диде: ‫ْم ْف ِط ُرو َن الْيَ ْو َم بِاألَ ْج ِر‬
ُ ‫ب ال‬
َ ‫ َذ َه‬ «Ураза тотмаучылар бүген
барлык әҗерне алып бетерделәр». Ягъни, ураза тотучыларга ярдәм итү сәбәпле алар ураза тотучылар кебек үк,
яки күбрәк тә әҗер алачаклар.712
Бервакыт Аллаһ Илчесенең сәхабәләре бер кешене
мактап: «Без беркайчан да аның кебек кешене күрмәдек:
без юлда булганда ул гел Коръән укыды, кая гына туктасак та, гел намазда булды», – дигәннәр. Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай дип сораган: «Аны кирәк-ярак белән кем
тәэмин итте? Дөясен кем эчерде?» Кешеләр: «Без», – ди318
гәннәр. Пәйгамбәр галәйһиссәләм: «Димәк, сезнең һәрберегез аннан яхшырак», – дип әйткән.713
Ягъни, һәрберегез Коръән һәм намаз укыган өчен
шундый ук яки күбрәк әҗер алачак.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ ‫ضل األَ ْعم‬
‫ت‬
ُ ‫ال إِ ْد َخ‬
ُّ ‫ال‬
َ ‫س ْو‬
َ ُ َ ْ‫أَف‬
َ ‫ َك‬، ‫الس ُروِر َعلَى ال ُْم ْؤم ِن‬
ُ‫اجتَه‬
َ َ‫ت َج ْو َعتَهُ أ َْو ق‬
َ ‫ض ْي‬
َ ‫َع ْوَرتَهُ أ َْو أَ ْشبَ ْع‬
َ ‫ت لَهُ َح‬
«Иң яхшы гамәл – ялганын каплап, яки ачлыгын бетереп, яки мохтаҗ булган нәрсәсе белән тәэмин итеп мөэминне шатландыру».714
Һичшиксез, кардәшенә ярдәм итүче мөселманның иң
зур табышы – Аллаһы Тәгаләнең ул кешегә күрсәткән ярдәме. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ‫واللَّه فِي عو ِن الْعب ِد ما َكا َن الْعب ُد فِي عو ِن أ‬ «Бәндә кардәшеِ ‫َخ‬
‫يه‬
ُ َ
َْ
َ َْ ْ َ
َْ
нә ярдәм итсә, Аллаһ та ул бәндәгә ярдәм итә».
Башкача булырга да мөмкин түгел. Чөнки Аллаһы Тәгалә генә кешегә көч һәм куәт бирә. Ул галәмдәге бөтен
нәрсәне хәрәкәткә китерә, Ул бирә һәм ала, Ул сәламәтлек
һәм авыру бирә. Бәндәләрнең йөрәге Аллаһының кулында.
Башкаларга ярдәм итү мөмкинчелеген дә Аллаһ бирә. Рәхмәт тә Аллаһыдан килә һәм Аллаһыга кайта, Ул кешеләрне бер-берсенә буйсындыра. Аллаһы Тәгалә әйткән:
 ‫ َوَما بِ ُك ْم ِم ْن نِ ْع َم ٍة فَ ِم َن اللَّ ِه‬
«Сездә булган бөтен яхшылык – Аллаһыдан...»715
15. Яхшы үрнәк.
Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм үзе чакырган бөтен эшнең, сәхабәләргә ярдәм итүнең үрнәге булган.
Хәббәб бине Аратның кызы сөйләгән: «Бервакыт
Хәббәб сугышка киткәч, Пәйгамбәр галәйһиссәләм безнең
хәлне белергә килеп йөрде. Хәтта безнең кәҗәбезне дә
сауды. Ул сауганда савыт ташып тора иде. Хәббәб кайт319
кач, кәҗәне үзе сава башлады. Савым тагы элеккеге кебек
азайды».716
Пәйгамбәрнең сәхабәләре сәләтле шәкертләр, тәкъва
иярүчеләр булганнар, аннан үрнәк алганнар, аның юлыннан барганнар. Сәхабәләрдән соң саф күңел белән килгән
тәбигыйннәр дә шундый ук булганнар.
Хәбәр ителгәнчә, Әбү Бәкер разыяллаһү ганһү мәхәлләсендә яшәүчеләрнең сарыкларын үз кулы белән сауган.
Ул хәлифә итеп сайлангач, шулар исәбеннән булган бер
кыз: «Ул хәзер аларны саумаячак», – дигән. Бу сүзләр Әбү
Бәкер разыяллаһү ганһүгә ирешкәч, ул: «Юк, минем хәзер
шөгыльләнә торган эшем, элек шөгыльләнә торганын үзгәртмәячәк», – дигән.
Бервакыт Талхә бине Гобәйдуллаһ разыяллаһү ганһү
Гомәр разыяллаһү ганһүнең бер хатын өенә кереп иткәнен
үргән. Шуннан соң Талхә ул хатын янына көндез килгән
дә, карчык икәнен күргән. Талхә: «Әлеге кеше синдә нәрсә эшли?» – дип сораган. Карчык: «Ул фәлән вакыттан
бирле минем янга килеп йөри, миңа яшәү өчен кирәк-ярак
китерә, хуҗалыкта ярдәм итә», – дигән. Шунда Талхә:
«Анаң синнән мәхрум булсын, әй Талхә, син Гомәрнең
гаепләрен эзләп йөрисеңмени әллә?!» – диеп әйткән».
Әбү Вәил һәркөнне бер мәхәллә карчыкларын йөреп
чыга торган булган. Ул аларга кирәк-яраклар сатып алган
һәм ярдәм иткән.
Моҗаһит сөйләгән: «Бервакыт мин Ибне Гомәр разыяллаһү ганһү белән сәфәргә чыгып, шунда аңа хезмәт
итәргә теләдем. Ләкин чынлыкта ул миңа хезмәт итте».
Бервакыт Хәсән Басри разыяллаһү ганһү үзенең берничә тарафдарын ниндидер кешегә яхшылык эшләргә җибәргән һәм: «Юлда Сәбит Бәннәни янына кереп аны үзегез
белән алыгыз», – дигән. Кешеләр Сәбит янына килгәч, ул:
«Мин хәзер мәчеттән чыкмый торам ягъни игътикәф кылам)», – дип әйткән. Тегеләр Хәсән янына кайтып бу ту320
рыда сөйләгәннәр. Хәсән: «Аңа: «Әй Әгъмәш, кардәшеңә
яхшылык кылырга бару хаҗ артыннан хаҗ кылудан яхшырак икәнне белмисеңмени?» дип әйтегез!» – дигән.
Алар Сәбит янына кайткач, ул әлеге сүзләрне ишеткәннән
соң мәчеттән чыккан да тегеләр белән киткән.
16. Шәфәгать кылыгыз – әҗер алырсыз.
Үзара ярдәмләшү, эш һәм шундый нәрсәләрдә булышу белән генә чикләнми. Моннан тыш, акчалата ярдәм
күрсәтеп, кешене кайгы-хәсрәттән азат итү дә күз алдында
тотыла. Шулай ук, кардәшеңә рухи яктан ярдәм итү өчен
үзеңнең җитәкче каршындагы урыныңны кулланырга кирәк.
Әбү Муса Әшгари разыяллаһү ганһү сөйләгән: «Аллаһының Илчесе янына ярлы кеше килсә яки аннан нәрсә дә
булса сорасалар, ул безгә гел болай дия иде:
ِ ‫ضي اللَّهُ َعلَى لِس‬
ِ ‫ وي ْق‬، ‫ا ْش َفعوا تُ ْؤجروا‬
َ‫ َما َشاء‬ ‫ان نَبِيِّ ِه‬
ََ ُ َ ُ
َ
«Сораучылар өчен шәфәгать кылыгыз һәм әҗер алачаксыз, ә Аллаһ үзенең хөкемен Үзенең Илчесе аша җиткерәчәк».717
Ягъни: мохтаҗ кеше үзенең үтенече белән миңа мөрәҗәгать итсә, аның өчен минем алда шәфәгать кылыгыз.
Болай эшләсәгез, шәфәгатегез кабул булу-булмавына карамастан әҗер алачаксыз. Ә Аллаһ Үзенең Пәйгамбәре аркылы әлеге үтенечне үтәргә кирәкме-юкмы икәнен хәбәр
итәчәк. Чөнки болар барысы да Аллаһының тәкъдиренә
бәйле.
17. Җәннәт юлы.
Ислам – Аллаһы Тәгалә билгеләгән котылу юлы. Әмма Ислам гыйлемсез яши алмый. Аллаһыны тануга һәм
Аллаһының Үзенә илтә торган юл бары тик гыйлем аркылы гына. Чөнки бары гыйлем генә аңа иң кыска юлны күрсәтә. Тайпылмыйча бу юлдан баручы кеше теләгән максатына ирешәчәк. Шуңа күрә, Пәйгамбәр галәйһиссәләмнең
321
гыйлем эзләүне «җәннәт юлы» дип атавына бер дә аптырарга кирәкми.
Аллаһының Илчесе әйткән: «Гыйлем эзләү өчен берәр юлга басучыга Аллаһ җәннәт юлын җиңеләйтә...»
Аллаһы Тәгалә Үзенең Пәйгамбәренә иңдергән беренче вәхиендә гыйлем һәм гыйлем алу турында боерык
биргән. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ َّ َ ِّ‫ اقْرأْ بِاس ِم رب‬
ْ‫ اق َْرأ‬. ‫سا َن ِم ْن َعلَ ٍق‬
َ ْ َ
َ ْ‫ َخلَ َق ا ِإلن‬. ‫ك الذي َخلَ َق‬
ِ َّ ِ َّ
َّ
 ‫سا َن َما لَ ْم يَ ْعلَ ْم‬
َ ُّ‫َوَرب‬
َ ْ‫ َعل َم ا ِإلن‬. ‫ الذي َعل َم بالْ َقلَ ِم‬. ‫ك األَ ْك َرُم‬
«Кешене оешкан каннан яраткан Раббың исеме белән
укы! Укы! Чөнки Синең Раббың – Юмарт. Ул кешене каләм ярдәмендә язарга өйрәтте, кешегә белмәгән нәрсәләрен өйрәтте».718
18. Гыйлемнең Исламдагы урыны.
Гыйлем җәннәткә илтүче юл булганга күрә, Ислам аңа
югары урын һәм зур әһәмият бирә. Галимнәрнең Ал-лаһ
каршындагы урыны пәйгамбәрләр урыны кебек. Алла-һы
ٍ ‫ ي رفَ ِع اللَّهُ الَّ ِذين آمنُوا ِم ْن ُكم والَّ ِذين أُوتُوا ال ِْعلْم َدرج‬
Тәгалә әйткән:  ‫ات‬
ََ َ
َ َ
َْ
َ َ ْ
«Иман китергәннәрегезне һәм гыйлемлеләрегезне Аллаһ
күп дәрәҗәләргә күтәрә».719
Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай дигән:
ِ
ِ ِ ً َ‫إِ َّن األَنْبِيَاءَ لَ ْم يُ َوِّرثُوا ِدين‬
‫ْم‬
َ ‫ارا َوال د ْرَه ًما إنَّ َما َوَّرثُوا الْعل‬
«Дөреслектә, пәйгамбәрләр үзләреннән соң динар да,
дирһәм дә калдырмаганнар. Алар үзләреннән соң бары тик
гыйлем генә калдырганнар».720
19. Гыйлем эзләү турында.
Исламда гыйлем эзләү фарыз булып тора. Дәрәҗәләре буенча ул ике төргә бүленә:
а) Бөтен кешегә дә фарыз булган фарыз гаен).
Һәр мөселманга игътикады дөрес булсын һәм гыйбадәте кабул булсын, кешеләр белән мөнәсәбәте шәригать
таләпләренә туры килсен өчен шулар турында гыйлем алу
322
фарыз. Аллаһы Тәгалә әйткән:  ُ‫ فَا ْعلَ ْم أَنَّهُ ال إِلَهَ إِالَّ اللَّه‬ «Бел,
Аллаһыдан башка илаһ юк».721
Пәйгамбәр галәйһиссәләм болай дигән:
‫سلِ ٍم‬
َ ‫ب ال ِْعل ِْم فَ ِري‬
ْ ‫ضةٌ َعلَى ُك ِّل ُم‬
ُ َ‫طَل‬
«Гыйлем эзләү һәр мөселманга фарыз».722
б) Сәләт буенча фарыз фарыз кифая).
Ягъни бөтен мөселманнарга да фарыз булып, җәмгыятьнең билгеле бел кешесе үтәсә, башкалар өстеннән гөнаһ төшә торган гамәлләр. Ул эшне беркем дә эшләмәсә,
гөнаһ бөтенесенә дә була. Монда шәригать фәннәре буенча гыйлемне арттыру, ятлау, тикшеренү эшләре алып
бару һ.б.
Аллаһы Тәгалә әйткән:
ٌ‫ َوَما َكا َن ال ُْم ْؤِمنُو َن لِيَ ْن ِف ُروا َكافَّةً فَ لَ ْوال نَ َف َر ِم ْن ُك ِّل فِ ْرقَ ٍة ِم ْن ُه ْم طَائَِفة‬
 ‫لِيَتَ َف َّق ُهوا فِي الدِّي ِن َولِيُ ْن ِذ ُروا قَ ْوَم ُه ْم إِذَا َر َجعُوا إِلَْي ِه ْم لَ َعلَّ ُه ْم يَ ْح َذ ُرو َن‬
«Барча мөэминнәргә дә сугышка чыгарга кирәкми.
Кешеләрнең бер өлеше сугышка чыкса, ә калганнары динне танырга омтылса һәм тегеләр кайткач, бозыклыктан
саклансыннар өчен аларны вәгазьләсәләр – яхшырак».723
Бу өлешкә, шулай ук, җәмгыять мохтаҗ булган дөньяви фәннәр дә керә.
Һәр мөселман Аллаһының түбәндәге аятен һәм Пәйгамбәрнең хәдисен үтәргә тырышырга тиеш:
ِ ِ ِّ ‫ وقُل ر‬
 ‫ْما‬
ً ‫ب ِز ْدني عل‬
َْ َ
«... әйт: «Раббым, миңа гыйлем өстә!»724
‫ َم ْن يُ ِرِد اللَّهُ بِ ِه َخ ْي ًرا يُ َف ِّق ْههُ فِي الدِّي ِن‬ «Аллаһ берәр кешегә яхшылык теләсә, аны дингә кертә».725
20. Гыйлем – нур, галимнәр – туры юлның маяклары.
Белгәнебезчә, Аллаһыны тануның, Аның ризалыгын
алуның, Кыямәттә Аңа якын булуның бердәнбер юлы –
гыйлем. Бу Аллаһының пәйгамбәрләре һәм Язулары белән
323
җибәргән нуры. Шул нур ярдәмендә наданлык караңгылыгында юл табарга, шикле һәм көфер күзаллаулардан арынырга мөмкин. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِ ُ‫ قَ ْد جاء ُكم ِمن اللَّ ِه ن‬
 ‫ض َوانَهُ ُسبُ َل‬
ْ ‫ يَ ْه ِدي بِ ِه اللَّهُ َم ِن اتَّبَ َع ِر‬. ‫ين‬
ٌ َ‫ور َوكت‬
ٌ
ٌ ِ‫اب ُمب‬
َ ْ ََ
ٍ ‫صر‬
ِ ِ ِ ِِ ِِ
ِ ِ ُّ ِ
ِ َّ
ٍ ‫اط ُم ْستَ ِق‬
 ‫يم‬
َ ‫السالم َويُ ْخ ِر ُج ُه ْم م َن الظلُ َمات إلَى النُّوِر بإ ْذنه َويَ ْهدي ِه ْم إلَى‬
«Безгә Аллаһыдан нур һәм ачык Язу килде. Ул риза
булган юлдан баручыларны Аллаһ алар ярдәмендә караңгылыктан нурга чыгара, туры юлга кертә».726
ِ
ِ
ِ َّ
 ‫حو َن‬
َ ِ‫ُّور الَّ ِذي أُنْ ِز َل َم َعهُ أُولَئ‬
َ َ‫آمنُوا بِه َو َع َّزُروهُ َون‬
ُ ‫ك ُه ُم ال ُْم ْفل‬
َ ‫ين‬
َ ‫ص ُروهُ َواتَّبَ عُوا الن‬
َ ‫ فَالذ‬
«Аңа ышанучылар, аны хөрмәтләүчеләр, аңа ярдәм
итүчеләр һәм аның белән иңдерелгән нурга иярүчеләр –
җиңүчеләр».727
Пәйгамбәрлек гыйлеменә эчкерсез галимнәр генә ия
булачак. Аллаһының Илчесе галәйһиссәләм әйткән:
ِ
ِ
ِ
ِ ِ
ِ
‫ْم‬
َ ‫إ َّن األَنْبيَاءَ لَ ْم يُ َوِّرثُوا دينَ ًارا َوال د ْرَه ًما إنَّ َما َوَّرثُوا الْعل‬
«Дөреслектә, пәйгамбәрләр мираска динар да, дирһәм
дә калдырмаганнар. Алар үзләреннән соң гыйлем генә
калдырганнар».728
Шулай итеп, гыйлем җәмгыятьтән югалганчы кешеләр туры юлда булачаклар, аларның эшләре тәртиптә булачак, алар алга китешнең прогресс) нәтиҗәләрен татыячаклар. Әмма гыйлем галимнәр исән чакта булачак.
Галимнәр юкка чыккач, җәмгыятьнең тәртибе бетәчәк, ул туры юлдан тайпылып, адашачак, бозыклык упкынына төшәчәк. Аллаһының Илчесе әйткән:
ِ ِ ِ ِ
ِ
ِ
ِ ‫ْم بَِق ْب‬
‫ض الْعُلَ َم ِاء َحتَّى‬
ً ‫ْم انْتِ َز‬
ُ ِ‫اعا يَ ْنتَ ِزعُهُ م َن الْعبَاد َولَك ْن يَ ْقب‬
ُ ِ‫إِ َّن اللَّهَ ال يَ ْقب‬
َ ‫ض الْعل‬
َ ‫ض الْعل‬
ِ
ِ
‫َضلُّوا‬
َ َ‫سئِلُوا فَأَفْ تَ ْوا بِغَْي ِر ِعل ٍْم ف‬
َ ‫ضلُّوا فَأ‬
ً ‫َّاس ُرُؤ‬
ُ ‫إذَا لَ ْم يُ ْب ِق َعال ًما اتَّ َخ َذ الن‬
ُ َ‫ ف‬، ً‫وسا ُج َّهاال‬
«Дөреслектә, Аллаһ гыйлемне бәндәләрен аннан мәхрүм итеп кенә алмый. Ләкин дөньяда галим кешеләрне
алып гыйлемне юк итә. Ул бер генә гыйлем иясен дә калдырмагач, кешеләр үзләренә надан җитәкчеләрне билгели
324
башлаячаклар. Аларга сораулар бирәчәкләр һәм алар гыйлемсез килеш хөкем чыгарачаклар. Шуның нәтиҗәсендә,
үзләре дә юлдан тайпылачаклар һәм башкаларны да адаштырачаклар!»729
ِ ِ ِّ ‫ وقُل ر‬ «... әйт: «Раббым, минем гыйле21.  ‫ْما‬
ً ‫ب ِز ْدني عل‬
َ ْ َ
730
мемне арттыр!»
Камиллекнең билгеле бер дәрәҗәсенә җиткәч, мөселман туктап калырга тиеш түгел. Киресенчә, ул яңадан-яңа
үрләр яуларга омтылырга тиеш. Файдалы гыйлем бөтен
күркәм нәрсәнең билгесе икән, мөселман беркайчан да
аннан туя алмаячак. Чөнки Пәйгамбәр галәйһиссәләм үзе
дә Аллаһының әлеге боерыгына буйсынган:
«.. әйт: «Раббым минем гыйлемемне арттыр!»731
Гыйлемнең ләззәте яңадан-яңа, күп гыйлем алырга
этәрә. Пәйгамбәр галәйһиссәләм әйткән:
ِ ِ‫ طَال‬: ‫ان‬
ِ
ِ ‫ان ال ي ْشب ع‬
ِ ‫م ْن ُهوم‬
‫ب ُدنْ يَا‬
ََ َ
َ َ
ُ ‫ب عل ٍْم َوطَال‬
ُ
«Ике туймас зат туена алмаячак: гыйлем алырга омтылучы һәм дөнья малына омтылучы».732
Әмма гыйлемне арттыру мөмкинчелеге Аллаһы
Тәгаләнең ярдәменә бәйле: гыйлем эзләүченең максаты –
дөрес, ниятләре – эчкерсез, ә кеше үзе Аллаһ ризалыгы
өчен гыйлем алырга, Аның динен сакларга, Аның мәхлукларына файда китерергә омтыла икән, Аллаһ һичшиксез аңа гыйлем алуны җиңеләйтәчәк һәм моның өчен
яхшы шартлар тудырачак. Эзләнү вакытында кеше ниндидер бер тема буенча шөгыльләнсә, Аллаһ аңа башкаларын да ачачак. Аллаһы Тәгалә әйткән:
ِّ ِ‫س ْرنَا الْ ُق ْرآ َن ل‬
 ‫لذ ْك ِر فَ َه ْل ِم ْن ُم َّدكِ ٍر‬
َّ َ‫ َولََق ْد ي‬
«… Без Коръәнне ятлау өчен җиңел иттек. Ләкин
аның боерыкларын үзләштерүче