close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

2011-истәлекле даталар

код для вставки
Татарстан Республикасы Милли китапханәсе
Национальная библиотека Республики Татарстан
ТАТАРСТАН
Истәлекле һәм онытылмас
даталар календаре
2011
Календарь знаменательных
и памятных дат
2011
КАЗАН-КАЗАНЬ
«Милли китап» нәшрияты
Издательство «Милли китап»
2010
ББК 92
Т 23
Төзүчесе:
Составитель:
Г.Ш.ҖОМАГОЛОВА
Г.Ш.ЗИМАГОЛОВА
Җаваплы мөхәррире:
Отв. редактор:
Н.Ә.КАМБЕЕВ
Н.А.КАМБЕЕВ
Мөхәррирләр:
И.Г.ҺАДИЕВ
А.Р.ГАБДЕЛХАКОВА
И.Г.ХАДИЕВ
А.Р.АБДУЛХАКОВА
Редакторы:
Т 23 Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре = Календарь знаменательных и памятных дат. 2011 /Татарстан Респ.
Милли к-ханәсе; төз. Г.Ш.Җомаголова; жав.мөх-ре Н.Ә.Камбеев;
мөх-рләр И.Г.Һадиев, А.Р.Габделхакова. – Казан: Милли китап,
2010. – б.
ББК 92
© Татарстан Республикасы
Милли китапханәсе =
Национальная библиотека =
Республики Татарстан, 2010;
© «Милли китап» нәшрияты
Издательство «Милли китап», 2010.
Календарьга кертелгән истәлекле
даталар Татарстанның иҗтимагый, сәяси,
хуҗалык, мәдәни тормышындагы төп
вакыйгаларны һәм фактларны, шулай ук
күренекле шәхесләрнең – язучыларның,
фән, мәгариф, мәдәният һәм сәнгать эшлеклеләренең – юбилейларын чагылдыра.
Йолдызчык (*) белән бирелгән аеруча
әһәмиятле истәлекле даталарга татар һәм
рус телләрендә белешмә текстлар, библиографик әдәбият исемлекләре бирелә. Исемлекләрдә, күбесенчә, яңарак басмалар тәкъдим
ителә.
Даталар яңа стиль буенча бирелә.
Ел саен чыга торган бу календарь
китапханәчеләргә, музей, радио һәм телевидение, матбугат хезмәткәрләренә,
укытучыларга, туган якны өйрәнүчеләргә ярдәмлек буларак тәкъдим ителә.
Календарьдан файдалану уңайлырак
булсын өчен басманың ахырында «Исемнәр
күрсәткече» белән «Учреждениеләр һәм
оешмалар атамалары күрсәткече»
урнаштырылды.
Календарь включает наиболее значительные
памятные даты, отражающие важнейшие
события из истории республики, ее политической, экономической, научной и культурной жизни.
В указателе также представлены юбилейные
даты известных писателей, деятелей науки,
образования, культуры и искусства Татарстана.
К наиболее знаменательным датам,
обозначенным звездочкой (*), дается текстовой
материал на татарском и русском языках и библиографический список литературы. Рекомендованны, преимущественно, новые публикации.
Даты приведены по новому стилю.
Календарь выходит ежегодно. Адресован
работникам библиотек, музеев, средств массовой
информации, учителям, краеведам.
Для удобства пользования календарем в конце
издания приведены «Именной указатель» и
«Указатель названий учреждений и организаций».
ИСТӘЛЕКЛЕ ДАТАЛАР ҺӘМ ВАКЫЙГАЛАР
ПАМЯТНЫЕ ДАТЫ И СОБЫТИЯ
ГЫЙНВАР
ЯНВАРЬ
1 гыйнвар
1 января Нәкышьче, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе Василий
Кириллович Тимофеевның тууына 120 ел (1891–1968)
– 120 лет со дня рождения живописца, заслуженного деятеля искусств
ТАССР Василия Кирилловича Тимофеева (1891–1968)
1 гыйнвар
1 января
Татар әдәбиятының классик шагыйре Һади Такташ
(Мөхәммәтһади Хәйрулла улы Такташев)ның тууына 110 ел (1901–1931)
– 110 лет со дня рождения поэта, классика татарской литературы Хади
Такташа (Мухамметхади Хайрулловича Такташева) (1901–1931)
1 гыйнвар
1 января Язучы, тәрҗемәче, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре
Адлер Камил улы Тимергалинга 80 яшь (1931)
– 80 лет писателю, переводчику, заслуженному работнику культуры
ТАССР Адлеру Камиловичу Тимергалину (1931)
1 гыйнвар
1 января Композитор, педагог, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе
Әнвәр Җәмил улы Шәрәфиевкә 75 яшь (1936)
– 75 лет композитору, педагогу, заслуженному деятелю искусств ТАССР
Анвару Замиловичу Шарафееву (1936)
1 гыйнвар
1 января Режиссер, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Чаллы
дәүләт татар драма театрының баш режиссеры Фаил Мирза улы Ибраһимовка
60 яшь (1951)
– 60 лет режиссеру, заслуженному деятелю искусств Татарстана,
главному режиссеру Набережночелнинского государственного татарского
драматического театра Фаилю Мирзаевичу Ибрагимову (1951)
*2 гыйнвар
2 января Актер, ТАССРның атказанган артисты Мохтар Исхак улы
Мутинның тууына 125 ел (1886–1941)
– 125 лет со дня рождения актера, заслуженного артиста ТАССР Мухтара
Исхаковича Мутина (1886–1941)
2 гыйнвар
2 января Шагыйрь, язучы-прозаик, әдәбият галиме Фәрит Зәкиҗан улы
Яхинга 50 яшь (1961)
– 50 лет поэту, прозаику, литературоведу Фариту Закизяновичу Яхину
(1961)
4 гыйнвар
4 января
Нәкышьче, монументаль сәнгать рәссамы, Татарстанның
атказанган сәнгать эшлеклесе Шамил Габдрахман улы Нигъмәтуллинның
тууына 60 ел (1951–2004)
– 60 лет со дня рождения живописца, монументалиста, заслуженного
деятеля искусств Республики Татарстан Шамиля Абдрахмановича
Нигматуллина (1951–2004)
4 гыйнвар
4 января Актриса, Татарстанның халык, Россиянең атказанган артисты
Фирдәвес Хәбибулла кызы Хәйруллинаның тууына 60 ел (1951–2003)
– 60 лет со дня рождения актрисы, народной артистки Татарстана,
заслуженной артистки России Фирдаус Хабибулловны Хайруллиной (1951–
2003)
6 гыйнвар
6 января Артист, ТАССРның атказанган артисты Габделфәрт Әхәт улы
Шәрәфиевкә 60 яшь (1951)
– 60 лет артисту, заслуженному артисту ТАССР Габдельфарту Ахатовичу
Шарафиеву (1951)
7 гыйнвар
7 января
Татарстанның халык язучысы, Татарстанның Г.Тукай
исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Гомәр Бәшир улы Бәшировның тууына
110 ел (1901–1999)
– 110 лет со дня рождения народного писателя Татарстана, лауреата
Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Гумера Башировича Баширова
(1901–1999)
9 гыйнвар
9 января Нәкышьче, ТАССРның халык рәссамы, РСФСРның атказанган
рәссамы, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Виктор
Иванович Куделькинның тууына 100 ел (1911–1995)
– 100 лет со дня рождения живописца, народного художника ТАССР,
заслуженного художника РСФСР, лауреата Государственной премии
Татарстана им. Г.Тукая Виктора Ивановича Куделькина (1911–1995)
9 гыйнвар
9 января Нәкышьче, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе,
Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Зөфәр Фоат улы
Гыймаевка 60 яшь (1951)
– 60 лет живописцу, заслуженному деятелю искусств Татарстана,
лауреату Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Зуфару Фоатовичу
Гимаеву (1951)
10 гыйнвар
10 января
Әдәбият галиме һәм тәнкыйтьче, Татарстан Фәннәр
академиясенең мөхбир әгъзасы, ТАССРның атказанган фән эшлеклесе,
Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Нил Гафур улы
Юзиевнең тууына 80 ел (1931–1996)
– 80 лет со дня рождения литературоведа, литературного критика, членакорреспондента Академии наук Татарстана, заслуженного деятеля науки
ТАССР, лауреата Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Нила
Гафуровича Юзеева (1931–1996)
10 гыйнвар
10 января
Балет артисты, педагог, ТАССРның һәм РСФСРның
атказанган артисты, М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм
балет театрының балет сәнгате җитәкчесе Владимир Алексеевич Яковлевка 60
яшь (1951)
– 60 лет артисту балета, педагогу, заслуженному артисту ТАССР и
РСФСР, художественному руководителю балета Татарского государственного
академического театра оперы и балета им. М.Джалиля Владимиру Алексеевичу
Яковлеву (1951)
12 гыйнвар
12 января Нәкышьче Евгений Иванович Бирючевскийга 60 яшь (1951)
– 60 лет живописцу Евгению Ивановичу Бирючевскому (1951)
*13 гыйнвар
13 января Татар әдәбияты классигы – күренекле прозаик, драматург,
публицист, әдәбият тәнкыйтьчесе һәм җәмәгать эшлеклесе Фатих Әмирханның
(Мөхәммәтфатих Зариф улы Әмирхановның тууына 125 ел (1886–1926)
– 125 лет со дня рождения классика татарской литературы – видного
прозаика, драматурга, публициста, литературного критика и общественного
деятеля Фатиха Амирхана (Мухамматфатиха Зарифовича Амирханова (1886–
1926)
*13 гыйнвар
13 января Актер, ТАССРның халык, Россиянең атказанган артисты Наил
Галимулла улы Әюповның тууына 75 ел (1936–2008)
– 75 лет со дня рождения актера, народного артиста ТАССР,
заслуженного артиста России Наиля Галимулловича Аюпова (1936–2008)
*15 гыйнвар
15 января Композитор, педагог, профессор, СССРның халык артисты,
СССР Дәүләт премияләре (1948, 1950, 1970) һәм Татарстанның Г.Тукай
исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты, Социалистик Хезмәт Герое Нәҗип Гаяз
улы Җиһановның тууына 100 ел (1911–1988)
– 100 лет со дня рождения композитора, педагога, профессора, народного
артиста СССР, лауреата Государственных премий СССР (1948, 1950, 1970) и
Республики Татарстан им. Г.Тукая, Героя Социалистического Труда Назиба
Гаязовича Жиганова (1911–1988)
15 гыйнвар
15 января
Физика-математика фәннәре докторы, СССР һәм Татарстан
Фәннәр академиясе академигы, СССРның Ленин премиясе һәм Е.К.Завойский
исемендәге Халыкара премия лауреаты Камил Әхмәт улы Вәлиевнең тууына 80
ел (1931–2010)
– 80 лет со дня рождения доктора физико-математических наук,
академика Академии наук СССР и Татарстана, лауреата Ленинской и
Международной премии им. Е.К.Завойского Камиля Ахметовича Валиева
(1931–2010)
15 гыйнвар
15 января Әдәбият тәнкыйтьчесе, публицист, Татарстанның атказанган
сәнгать эшлеклесе Фаяз Дунай (Фәсих Хәбибулла улы Хисмәтуллинның)
тууына 75 ел (1936–2007)
– 75 лет со дня рождения литературного критика, публициста,
заслуженного деятеля искусств Татарстана Фаяза Дуная (Фасиха
Хабибулловича Хисматуллина (1936–2007)
16 гыйнвар
16 января Язучы Александр Григорьевич Бендецкийның тууына 100 ел
(1911–1943)
– 100 лет со дня рождения писателя Александра Григорьевича
Бендецкого (1911–1943)
16 гыйнвар
16 января
Тәрҗемәче, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре
Василий Николаевич Юдинның тууына 100 ел (1911–1995)
– 100 лет со дня рождения переводчика, заслуженного работника
культуры ТАССР Василия Николаевича Юдина (1911–1995)
16 гыйнвар
16 января Рәссам-график Рәшит Хәмит улы Гаимовка 60 яшь (1951)
– 60 лет художнику-графику Рашиту Хамитовичу Гаимову (1951)
20 гыйнвар
20 января Артист Фердинанд Фәрзетдин улы Хафизовка 50 яшь (1961)
– 50 лет актеру Фердинанду Фарзетдиновичу Хафизову (1961)
20 гыйнвар
20 января
Үсемлекләр физиологы, биохимик, Россия һәм Татарстан
Фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы, РСФСРның атказанган фән
эшлеклесе Игорь Анатольевич Тарчевскийга 80 яшь (1931)
–
80 лет физиологу растений, биохимику, действительному члену
Академии наук России и Татарстана, заслуженному деятелю науки РСФСР
Игорю Анатольевичу Тарчевскому (1931)
29 гыйнвар
29 января Драматург, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
Мансур Аяз улы Гыйләҗевкә 50 яшь (1961)
– 50 лет драматургу, заслуженному деятелю искусств Татарстана
Мансуру Аязовичу Гилязову (1961)
ФЕВРАЛЬ
3 февраль
3 февраля Рәссам-график, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе,
Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Тавил Гыйният
улы Хаҗиәхмәтовның тууына 75 ел (1936–2007)
– 75 лет со дня рождения художника-графика, заслуженного деятеля
искусств ТАССР, лауреата Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая
Тавиля Гиниатовича Хазиахметова (1936–2007)
3 февраль
3 февраля Шагыйрь Мөхәррәм Әхмәтнур улы Каюмовның тууына 70 ел
(1941–2003)
– 70 лет со дня рождения поэта Мухарряма Ахметнуровича Каюмова
(1941–2003)
3 февраль
3 февраля Нәкышьче Лариса Егоровна Евграфовага 50 яшь (1961)
– 50 лет живописцу Ларисе Егоровне Евграфовой (1961)
7 февраль
7 февраля Шагыйрь Галим (Галимҗан) Мөхәммәтша улы
Мөхәмитшинның тууына 100 ел (1911–1938)
– 100 лет со дня рождения поэта Галима (Галимджана) Мухаметшиновича
Мухаметшина (1911–1938)
8 февраль
8 февраля Нәкышьче Дефак Гатаулла улы Рәхмәтуллинның тууына 60
ел (1951–2007)
– 60 лет со дня рождения живописца Дефака Гатаулловича Рахматуллина
(1951–2007)
10 февраль
10 февраля Шагыйрь Басыйр Шаһинур улы Рәфыйковка 90 яшь (1921)
– 90 лет поэту Басыру Шахинуровичу Рафикову (1921)
10 февраль
10 февраля
Тарихчы, тарих фәннәре докторы, Татарстан Милли
музееның генераль директоры Гөлчәчәк Рәхимҗан кызы Нәҗиповага 50 яшь
(1961)
– 50 лет историку, доктору исторических наук, генеральному директору
Национального музея Республики Татарстан Гульчачак Рахимзяновне
Назиповой (1961)
13 февраль
13 февраля Тел галиме, журналист Гыймад Шәрифҗан улы Нугайбәкнең
тууына 130 ел (1881–1943)
– 130 лет со дня рождения языковеда, журналиста Гимада
Шарифзяновича Нугайбека (1881–1943)
16 февраль
16 февраля Кинорежиссер, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
Эдмас Хәмит улы Үтәгәновка 80 яшь (1931)
– 80 лет кинорежиссеру, заслуженному деятелю искусств Татарстана
Эдмасу Хамитовичу Утяганову (1931)
23 февраль
23 февраля Химик-органик, химия фәннәре докторы, профессор, ТАССР
һәм РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе, СССРның Дәүләт
премиясе лауреаты Гыйлем Хәйри улы Камайның тууына 110 ел (1901–1970)
– 110 лет со дня рождения химика-органика, доктора химических наук,
профессора, заслуженного деятеля науки и техники ТАССР и РСФСР, лауреата
Государственной премии СССР Гильм Хайревича Камая (1901–1970)
28 февраль
28 февраля
Язучы, РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре
Геннадий Александрович Паушкинның тууына 90 ел (1921–2007)
– 90 лет со дня рождения писателя, заслуженного работника культуры
РСФСР Геннадия Александровича Паушкина (1921–2007)
28 февраль
28 февраля Шагыйрә, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать
эшлеклесе Шәмсия Гатуф кызы Җиһангировага 60 яшь (1951)
– 60 лет поэтессе, заслуженному деятелю искусств РТ Шамсие Гатуфовне
Зигангировой (1951)
*февраль Түбән Кама шәһәре салына башлауга 50 ел (1961)
– 50 лет со дня закладки нового города Татарстана – Нижнекамска (1961)
МАРТ
1 март
1 марта
Язучы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре
Нурислам Габдулла улы Хәсәновка 70 яшь (1941)
– 70 лет писателю, заслуженному работнику культуры Татарстана
Нурисламу Габдулловичу Хасанову (1941)
4 март
4 марта
Күренекле прозаик, публицист, тәрҗемәче һәм җәмәгать
эшлеклесе Афзал (Афзалетдин) Шиһабетдин улы Шамовның тууына 110 ел
(1901–1990)
– 110 лет со дня рождения видного прозаика, публициста, переводчика и
общественного деятеля Афзала (Афзалетдина) Шигабутдиновича Шамова
(1901–1990)
4 март
4 марта
Актриса, ТАССРның халык артисты Сания Нургали кызы
Исмәгыйлевага 80 яшь (1931)
– 80 лет актрисе, народной артистке ТАССР Сание Нургалеевне
Исмагиловой (1931)
5 март
5 марта
Шагыйрь, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре
Акъегеткә (Рөстәм Габдрахман улы Фәйзуллинга) 60 яшь (1951)
– 60 лет поэту, заслуженному работнику культуры Татарстана Акъегету
(Рустему Абдрахмановичу Файзуллину) (1951)
8 март
8 марта
Җәмәгать эшлеклесе, педагог, нашир һәм әдип Исмәгыйль
Мостафа улы Гаспринскийның тууына 160 ел (1851–1914)
– 160 лет со дня рождения общественного деятеля, педагога, издателя и
писателя Исмагила Мустафовича Гаспринского (1851–1914)
8 март
8 марта Нәкышьче Анатолий Валентинович Крыловка 60 яшь (1951)
– 60 лет живописцу Анатолию Валентиновичу Крылову (1951)
10 март
10 марта
Язучы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе,
Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Фоат
Миңлеәхмәт улы Садриевка 70 яшь (1941)
– 70 лет писателю, заслуженному деятелю искусств Татарстана, лауреату
Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Фоату Миннахметовичу
Садриеву (1941)
15 март
15 марта Нәкышьче Владимир Николаевич Новиковка 60 яшь (1951)
– 60 лет живописцу Владимиру Николаевичу Новикову (1951)
15 март
15 марта «Казанские ведомости» газетасы чыга башлауга 20 ел (1991)
– 20 лет со дня выхода первого номера газеты «Казанские ведомости»
(1991)
17 март
17 марта Композитор, педагог, музыка белгече, ТАССР, Якут АССР,
РСФСР, Чуваш АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе, Якут АССР,
ТАССРның халык артисты Генрих Ильич Литинскийның тууына 110 ел (1901–
1985)
– 110 лет со дня рождения композитора, педагога, музыковеда,
заслуженного деятеля искусств ТАССР, Якутской АССР, РСФСР, Чувашской
АССР, народного артиста Якутской АССР, ТАССР Генриха Ильича
Литинского (1901–1985)
18 март
18 марта Шагыйрә, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Клара
Гариф кызы Булатовага 75 яшь (1936)
– 75 лет поэтессе, заслуженному работнику культуры ТАССР Кларе
Гарифовне Булатовой (1936)
18 март
18 марта Нәкышьче Миләүшә Вакыйф кызы Вәлиева-Нуруллинага 50
яшь (1961)
– 50 лет живописцу Миляуше Вакифовне Валеевой-Нуруллиной (1961)
21 март
21 марта
Әдәбият галиме, тәнкыйтьче, Татарстанның атказанган
мәдәният хезмәткәре Фоат Галимулла улы Галимуллинга 70 яшь (1941)
– 70 лет литературоведу, литературному критику, заслуженному
работнику культуры Татарстана Фоату Галимулловичу Галимуллину (1941)
25 март
25 марта Актриса, ТАССРның халык, РСФСРның атказанган артисты
Гөлсем Сәйфулла кызы Камская (Ильясова)ның тууына 110 ел (1901–1975)
– 110 лет со дня роҗдения актрисы, народной артистки ТАССР,
заслуженной артистки РСФСР Гульсум Сайфулловны Камской (Ильясовой)
(1901–1975)
25 март
25 марта Шагыйрь һәм публицист, Татарстанның атказанган мәдәният
хезмәткәре һәм атказанган сәнгать эшлеклесе Әхмәт Әхәт улы Рәшиткә
(Рәшитовка) 75 яшь (1936)
– 75 лет поэту и публицисту, заслуженному работнику культуры ТАССР,
заслуженному деятелю искусств Татарстана Ахмету Ахатовичу Рашиту
(Рашитову) (1936)
26 март
26 марта
Шагыйрь һәм прозаик, Бөек Ватан сугышы каһарманы
Хәйретдин Мөҗәйнең (Мөҗәһит Хәйретдин улы Хәйретдиновның) тууына 110
ел (1901–1944)
– 110 лет со дня рождения поэта и прозаика героя Великой
Отечественной войны Хайрутдина Музая (Музагита Хайрутдиновича
Хайрутдинова) (1901–1944)
27 март
27 марта
Шагыйрә һәм проза әсәрләре авторы, Татарстанның
атказанган мәдәният хезмәткәре Сәйдә Зыялы (Сәйдә Закир кызы
Зыятдинова)га 70 яшь (1941)
– 70 лет поэтессе и прозаику, заслуженному работнику культуры РТ
Саиде Зыялы (Саиде Закировне Зиятдиновой) (1941)
29 март
29 марта
Балет артисты, ТАССР, РСФСРның халык артисты,
Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Ирина Шәриф
кызы Хәкимовага 60 яшь (1951)
– 60 лет артистке балета, народной артистке ТАССР, РСФСР, лауреату
Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Ирине Шарифовне
Хакимовой (1951)
30 март
30 марта Шагыйрь, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре һәм
атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт
премиясе лауреаты Рәдиф Гаташка (Рәдиф Кәшфулла улы Гатауллинга) 70 яшь
(1941)
– 70 лет поэту, заслуженному работнику культуры и заслуженному
деятелю искусств Татарстана, лауреату Государственной премии Татарстана
им. Г.Тукая Радифу Гаташу (Радифу Кашфулловичу Гатауллину) (1941)
март Нәкышьче, педагог Нәбиулла Кәлимулла улы Вәлиуллинның
тууына 100 ел (1911–1942)
– 100 лет со дня рождения живописца, педагога Набиуллы
Калимулловича Валиуллина (1911–1942)
АПРЕЛЬ
1 апрель
1 апреля Рәссам-график Виктор Романович Семыкинга 70 яшь (1941)
– 70 лет художнику-графику Виктору Романовичу Семыкину (1941)
4-12 апрель
4-12 апреля Бездна авылы крестьяннары восстаниесенә 150 ел (1861)
– 150 лет со дня восстания крестьян в с. Бездна (1861)
5 апрель
5 апреля
Язучы һәм тәрҗемәче Сәрвәр Сабир кызы Әдһәмованың
тууына 110 ел (1901–1978)
– 110 лет со дня рождения писательницы и переводчицы Сарвар
Сабировны Адгамовой (1901–1978)
11 апрель
11 апреля Хикәяче, публицист Ренат Гаффарга (Ренат Габдрахман улы
Гаффаровка) 60 яшь (1951)
– 60 лет писателю, публицисту Ренату Гаффару (Ренату Габдрахмановичу
Гаффарову) (1951)
14 апрель
14 апреля
Скульптор, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе,
Татарстанның халык рәссамы, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт
премиясе лауреаты Рада Хөсәен кызы Нигъмәтуллинага 80 яшь (1931)
– 80 лет скульптору, заслуженному деятелю искусств ТАССР, народному
художнику Татарстана, лауреату Государственной премии Татарстана им.
Г.Тукая Раде Хусаиновне Нигматуллиной (1931)
14 апрель
14 апреля Сәнгать белгече Динә Кәрим кызы Вәлиевага 75 яшь (1936)
– 75 лет искусствоведу Дине Каримовне Валеевой (1936)
14 апрель
14 апреля Шагыйрь, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Рәшит
Хәниф улы Әхмәтҗановның тууына 70 ел (1941–1995)
– 70 лет со дня рождения поэта, заслуженного деятеля искусств
Татарстана Рашита Ханифовича Ахметзянова (1941–1995)
15 апрель
15 апреля Шагыйрь, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Рәшит
Гәрәй (Рәшит Гәрәй улы Гәрәев)нең тууына 80 ел (1931–1999)
– 80 лет со дня рождения поэта, заслуженного работника культуры
ТАССР Рашита Гарая (Рашита Гараевича Гараева) (1931–1999)
16 апрель
16 апреля
Журналист, «Казан» журналының баш мөхәррире Юрий
Анатольевич Балашовка 60 яшь (1951)
– 60 лет журналисту, главному редактору журнала «Казань» Юрию
Анатольевичу Балашову (1951)
17 апрель
17 апреля
Нәкышьче, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
Александр Александрович Петровка 60 яшь (1951)
– 60 лет живописцу, заслуженному деятелю искусств Татарстана
Александру Александровичу Петрову (1951)
19 апрель
19 апреля Казан губернасындагы беренче вакытлы матбугат басмасы –
иҗтимагый-сәяси, фәнни-әдәби газета «Казанские известия» («Казан
хәбәрләре») чыга башлауга 200 ел (1811–1820)
– 200 лет со дня выхода первого периодического издания в Казанской
губернии – общественно-политической, научно-литературной газеты
«Казанские известия» (1811–1820)
25 апрель
25 апреля Тел галиме, мәшһүр тюрколог, СССР Фәннәр академиясенең
мөхбир әгъзасы Әдһәм Рәхим улы Тенишевның тууына 90 ел (1921–2004)
– 90 лет со дня рождения языковеда, выдающегося тюрколога, членакорреспондента Академии наук СССР Эдхяма Рахимовича Тенишева (1921–
2004)
*26 апрель
26 апреля
Татар халкының бөек шагыйре, әдәби тәнкыйтьче,
публицист Габдулла Мөхәммәтгариф улы Тукай (Тукаев)ның тууына 125 ел
(1886–1913)
– 125 лет со дня рождения великого татарского поэта, литературного
критика, публициста Габдуллы Мухамметгарифовича Тукая (Тукаева) (1886–
1913)
27 апрель
27 апреля Җырчы, педагог, ТАССРның халык артисты Зөһрә Котдус
кызы Сәхәбиева (Бигичева)га 60 яшь (1951)
– 60 лет певице, педагогу, народной артистке ТАССР Зухре Котдусовне
Сахабиевой (Бигичевой) (1951)
28 апрель
28 апреля
Нәкышьче, педагог, Татарстанның атказанган сәнгать
эшлеклесе Фәрит Харис улы Якуповка 60 яшь (1951)
– 60 лет живописцу, педагогу, заслуженному деятелю искусств
Татарстана Фариду Харисовичу Якупову (1951)
30 апрель
30 апреля Тәрҗемәче Хәдичә Шаһиәхмәт кызы Әхмәрованың тууына 150
ел (1861–1945)
– 150 лет со дня рождения переводчицы Хадичи Шагиахметовны
Ахмеровой (1861–1945)
МАЙ
1 май
1 мая
Язучы-прозаик, публицист, Татарстанның атказанган мәдәният
хезмәткәре Тәүфикъ Рамазан улы Әйдинең (Әйделдиновның) тууына 70 ел
(1941–2001)
– 70 лет со дня рождения писателя, публициста, заслуженного работника
культуры Татарстана Тауфика Рамазановича Айди (Айдельдинова) (1941–2001)
1 май
1 мая Нәкышьче Надия Наил кызы Фәхретдиновага 50 яшь (1961)
– 60 лет живописцу Надии Наилевне Фахрутдиновой (1961)
2 май
2 мая Актриса, педагог, ТАССРның атказанган артисты Флера Харис
кызы Хәмитова (Ильясова)га 75 яшь (1936)
– 75 лет актрисе, педагогу, заслуженной артистке ТАССР Флере
Харисовне Хамитовой (Ильясовой) (1936)
5 май
5 мая
Язучы, драматург, публицист һәм революционер Гафур
(Габделгафур) Юныс улы Коләхмәтовның тууына 130 ел (1881–1918)
– 130 лет со дня рождения писателя, драматурга, публициста и
революционера Гафура (Габдельгафура) Юнусовича Кулахметова (1881–1918)
6 май
6 мая
Татарстанның халык шагыйре, публицист, дәүләт эшлеклесе,
ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстанның Г.Тукай исемендәге,
Россиянең Дәүләт премияләре лауреаты Ренат Мәгъсүм улы Харис (Харисов)ка
70 яшь (1941)
– 70 лет народному поэту Татарстана, публицисту, государственному
деятелю, заслуженному деятелю искусств ТАССР, лауреату Государственных
премий Татарстана им. Г.Тукая и России Ренату Магсумовичу Харису
(Харисову) (1941)
9 май
9 мая Инженер-архитектор, архитектура белгече Василий Васильевич
Егеревның тууына 125 ел (1886–1956)
– 125 лет со дня рождения инженера-архитектора, архитектуроведа
Василия Васильевича Егерева (1886–1956)
9 май
9 мая Нәкышьче, рәссам-проектлаучы, Татарстанның атказанган сәнгать
эшлеклесе Владимир Владимирович Никольскийга 60 яшь (1951)
– 60 лет живописцу, художнику-проектировщику, заслуженному деятелю
искусств Татарстана Владимиру Владимировичу Никольскому (1951)
9 май
9 мая Журналист, «Ватаным Татарстан» газетасының баш мөхәррире
Миңназыйм Мәүлет улы Сәфәровка 50 яшь (1961)
– 50 лет журналисту, главному редактору газеты «Ватаным Татарстан»
Минназыму Мавлютовичу Сафарову (1961)
10 май
10 мая Археолог, Татарстанның Дәүләт бүләге лауреаты Рөстәм Солтан
улы Габәшевнең тууына 70 ел (1941–2010)
– 70 лет со дня рождения археолога, лауреата Государственной премии
Татарстана Рустема Султановича Габяшева (1941–2010)
*12 май
12 мая Режиссер, педагог, ТАССР, РСФСРның атказанган сәнгать
эшлеклесе, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты
Ширияздан Мөхәммәтҗан улы Сарымсаковның тууына 100 ел (1911–1999)
– 100 лет со дня рождения режиссера, педагога, заслуженного деятеля
искусств ТАССР, РСФСР, лауреата Государственной премии Татарстана им.
Г.Тукая Ширьяздана Мухаметзяновича Сарымсакова (1911–1999)
14 май
14 мая
Композитор, музыка белгече, педагог, җәмәгать эшлеклесе
Солтан (Солтан-Әхмәт) Хәсән (Хәсәнгата) улы Габәшинең тууына 120 ел
(1891–1942)
– 120 лет со дня рождения композитора, музыковеда, педагога,
музыкально-общественного деятеля Султана Хасановича (Султан-Ахмета
Хасангатовича) Габяши (1891-1942)
14 май
14 мая
Язучы, әдәбият галиме, тәнкыйтьче, ТАССРның атказанган
мәдәният хезмәткәре, Татарстанның М.Җәлил исемендәге премиясе һәм
Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Рафаэль Әхмәт улы Мостафинга
80 яшь (1931)
– 80 лет писателю, литературоведу, литературному критику,
заслуженному работнику культуры ТАССР, лауреату премии им. М.Джалиля и
Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Рафаэлю Ахметовичу
Мустафину (1931)
15 май
15 мая
Язучы, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Радик
Хәбибрахман улы Фәизовка 80 яшь (1931)
– 80 лет писателю, заслуженному работнику культуры ТАССР Радику
Хабибрахмановичу Фаизову (1931)
16 май
16 мая
Сәнгать белгече, архитектор, сәнгать фәннәре докторы Фуад
Хәсән (Хөсәен) улы Вәлиевнең тууына 90 ел (1921–1984)
– 90 лет со дня рождения искусствоведа, архитектора, доктора
искусствоведения Фуада Хасановича (Хусаиновича) Валеева (1921–1984)
*20 май
20 мая
Актер һәм режиссер, татар профессиональ театрына нигез
салучыларның берсе Габдулла Кариев (Миңлебай Хәйрулла улы
Хәйруллин)ның тууына 125 ел (1886–1920)
– 125 лет со дня рождения актера и режиссера, одного из основателей
татарского профессионального театра Габдуллы Кариева (Миннибая
Хайрулловича Хайруллина) (1886–1920)
23 май
23 мая
Татарстанның халык шагыйре, Татарстанның Г.Тукай
исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты Гамил Гыймазетдин улы Афзал
(Афзалов)ның тууына 90 ел (1921–2003)
– 90 лет со дня рождения народного поэта Татарстана, лауреата
Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Гамиля Гимазетдиновича
Афзала (Афзалова) (1921–2003)
24 май
24 мая Тарихчы, җәмәгать эшлеклесе, Татарстан Фәннәр академиясе
академигы, ТАССРның атказанган фән эшлеклесе, Татарстанның Дәүләт
премиясе лауреаты Индус Ризак улы Таһировка 75 яшь (1936)
– 75 лет историку, общественному деятелю, академику Академии наук
Татарстана, заслуженному деятелю науки ТАССР, лауреату Государственной
премии Татарстана Индусу Ризаковичу Тагирову (1936)
26 май
26 мая Рәссам-график Александр Рамазанович Тумановның тууына 75
ел (1936–1994)
– 75 лет со дня рождения художника-графика Александра Рамазановича
Туманова (1936–1994)
27 май
27 мая Язучы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Әхәт Хәй
улы Мушинскийга 60 яшь (1951)
– 60 лет писателю, заслуженному деятелю искусств Татарстана Ахату
Хаевичу Мушинскому (1951)
28 май
28 мая Фольклорчы, галим, филология фәннәре докторы, профессор,
Татарстанның атказанган фән эшлеклесе, Фатих Ибраһим улы Урманчиевка 75
яшь (1936)
– 75 лет фольклористу, доктору филологических наук, профессору,
заслуженному деятелю науки Татарстана Фатыху Ибрагимовичу Урманчееву
(1936)
30 май
30 мая Музыка белгече, педагог, ТАССРның, РФнең атказанган сәнгать
эшлеклесе Йолдыз Нәкый кызы Исәнбәткә 75 яшь (1936)
– 75 лет музыковеду, педагогу, заслуженному деятелю искусств ТАССР,
РФ Юлдуз Накиевне Исанбет (1936)
ИЮНЬ
1 июнь
1 июня Өченче Казан кызлар гимназиясе ачылуга 110 ел (1901)
– 110 лет со дня открытия третьей Казанской женской гимназии (1901)
1 июнь
1 июня
75 ел элек Казанда чуаш телендә «Херле Ялав» («Кызыл
Байрак»-«Красное знамя») газетасының беренче саны чыга (1936)
– 75 лет назад в Казани вышел первый номер газеты на чувашском языке
«Херле Ялав» («Красное знамя») (1936)
4 июнь
4 июня Тел галиме, педагог, ТАССРның атказанган фән эшлеклесе Вәли
Нигъмәтулла улы Хангилдинның тууына 120 ел (1891–1971)
– 120 лет со дня рождения языковеда, педагога, заслуженного деятеля
науки ТАССР Вали Нигматулловича Хангильдина (1891–1971)
6 июнь
6 июня
Гамәли бизәлеш сәнгате рәссамы Татьяна Николаевна
Кривошеевага 60 яшь (1951)
– 60 лет художнице декоративно-прикладного искусства Татьяне
Николаевне Кривошеевой (1951)
10 июнь
10 июня Язучы, Татарстанның атказанган укытучысы Инга Хак кызы
Бикбулатовага 75 яшь (1936)
– 75 лет писательнице, заслуженной учительнице Татарстана Инге
Хаковне Бикбулатовой (1936)
13 июнь
13 июня Язучы Гарәфи (Гарәфетдин) Хәким улы Хәсәновның тууына 90
ел (1921–1992)
– 90 лет со дня рождения писателя Гарафи (Гарафутдина) Хакимовича
Хасанова (1921–1992)
14 июнь
14 июня Шагыйрә Роза Заһит кызы Хәлиуллинага 80 яшь (1931)
– 80 лет поэтессе Розе Загитовне Халиуллиной (1931)
17 июнь
17 июня Чистай ликер-аракы заводы ачылуга 110 ел (1901)
– 110 лет со дня открытия Чистопольского ликеро-водочного завода
(1901). (См.: От хлебного вина до элитной Гимаевской – сто лет. – Казань:
ТГЖИ, 1999. – 89 с.)
22 июнь
22 июня
Рәссам Леонид Николаевич Александровның тууына 100 ел
(1911–1941)
– 100 лет со дня рождения художника Леонида Николаевича
Александрова (1911–1941)
25 июнь
25 июня Музыка белгече Клара Сабир кызы Таҗиевага 70 яшь (1941)
– 70 лет музыковеду Кларе Сабировне Тазиевой (1941)
28 июнь
28 июня
Язучы Габделхәй Вәли улы Сабитовның тууына 80 ел (1931–
1995)
– 80 лет со дня рождения писателя Габдулхая Валеевича Сабитова (1931–
1995)
июнь Казанда Пионерлар сарае ачылуга 60 ел (1951)
– 60 лет со дня открытия Дворца пионеров в Казани (1951)
ИЮЛЬ
1 июль
1 июля
Гамәли бизәлеш сәнгате рәссамы Любовь Григорьевна
Гриценкога 50 яшь (1961)
– 50 лет художнице декоративно-прикладного искусства Любовь
Григорьевне Гриценко (1961)
2 июль
2 июля Органик химия белгече, Петербург ФАнең мөхбир әгъзасы
Александр Михайлович Зайцевның тууына 170 ел (1841–1910)
– 170 лет со дня рождения химика-органика, члена-корреспондента
Петербургской АН Александра Михайловича Зайцева (1841–1910)
8 июль
8 июля Җырчы, ТАССРның халык артисты Рафаил Әхәт улы Сәхәбиевкә
60 яшь (1951)
– 60 лет певцу, народному артисту ТАССР Рафаилю Ахатовичу
Сахабиеву (1951)
10 июль
10 июля Актер, ТАССРның атказанган артисты, Татарстанның Г.Тукай
исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Фатих Әкрам улы Колбарисовның
тууына 90 ел (1921–1981)
– 90 лет со дня рождения актера, заслуженного артиста ТАССР, лауреата
Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Фатыха Акрамовича
Кульбарисова (1921–1981)
10 июль
10 июля
Хирург, сәламәтлек саклау эшлеклесе, медицина фәннәре
докторы, Татарстанның һәм Россиянең атказанган врачы, Казан дәүләт
медицина академиясе ректоры Камил Шәһәретдин улы Зыятдиновка 60 яшь
(1951)
– 60 лет хирургу, деятелю здравоохранения, доктору медицинских наук,
заслуженному врачу Татарстана и России, ректору Казанской государственной
медицинской академии Камилю Шагаровичу Зыятдинову (1951)
13 июль
13 июля
Физик, физика-математика фәннәре докторы, Татарстанның
һәм Россиянең атказанган фән эшлеклесе, Казан (Идел буе) федераль
университетының президенты Мәгъзүм Хәлимулла улы Сәләховка 60 яшь
(1951)
– 60 лет физику, доктору физико-математических наук, заслуженному
деятелю науки Татарстана и России, президенту Казанского (Приволжского)
федерального университета Мякзюму Халимулловичу Салахову (1951)
15 июль
15 июля
Актриса, педагог, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт
премиясе лауреаты, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Асия Хәсән
кызы Хәйруллинаның тууына 90 ел (1921–2004)
– 90 лет со дня рождения актрисы, педагога, лауреата Государственной
премии Татарстана им. Г.Тукая, заслуженного деятеля искусств Татарстана
Асии Хасановны Хайруллиной (1921–2004)
15 июль
15 июля Шагыйрь, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе, Россиянең
атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт
премиясе лауреаты Гәрәй Рәхимгә (Григорий Васильевич Родионовка) 70 яшь
(1941)
– 70 лет поэту, заслуженному деятелю искусств ТАССР, заслуженному
работнику культуры России, лауреату Государственной премии Татарстана им.
Г.Тукая Гараю Рахиму (Григорию Васильевичу Родионову) (1941)
18 июль
18 июля
Язучы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Зиннур
Зыятдин улы Хөсниярга (Хөснетдиновка) 50 яшь (1961)
– 50 лет писателю, заслуженному деятелю искусств Татарстана Зиннуру
Зиятдиновичу Хуснияру (Хуснутдинову) (1961)
19 июль
19 июля Рәссам-график, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре
һәм атказанган сәнгать эшлеклесе Зифа Васил кызы Мөхәммәтҗановага 60 яшь
(1951)
– 60 лет художнику-графику, заслуженному работнику культуры и
заслуженному деятелю искусств Татарстана Зифе Васильевне Мухаметзяновой
(1951)
24 июль
24 июля
Җырчы, ТАССРның халык, РСФСРның атказанган артисты
Гали (Әхмәтгали) Гани (Миңлегани) улы Ильясовның тууына 75 ел (1936–2000)
– 75 лет со дня рождения певца, народного артиста ТАССР, заслуженного
артиста РСФСР Гали (Ахмет-Гали) Ганиевича (Минниганеевича) Ильясова
(1936–2000)
АВГУСТ
1 август
1 августа Тарихчы, юрист, нашир, хокук докторы, профессор Николай
Павлович Загоскинның тууына 160 ел (1851–1912)
– 160 лет со дня рождения историка, юриста, издателя, доктора
государственного права, профессора Николая Павловича Загоскина (1851–1912)
1 август
1 августа
Археолог, тарих фәннәре докторы, Татарстан Фәннәр
академиясенең мөхбир әгъзасы, Татарстанның Дәүләт бүләге лауреаты Фаяз
Шәриф улы Хуҗинга 60 яшь (1951)
– 60 лет археологу, доктору исторических наук, члену-корреспонденту
Академии наук РТ, лауреату Государственной премии Татарстана Фаязу
Шариповичу Хузину (1951)
1 август
1 августа Физик, физика-математика фәннәре кандидаты, Татарстанның
атказанган икътисадчысы, Казан (Идел буе) федераль университеты ректоры
Илшат Рәфкат улы Гафуровка 50 яшь (1961)
– 50 лет физику, кандидату физико-математических наук, заслуженному
экономисту Татарстана, ректору Казанского (Приволжского) федерального
университета Ильшату Рафкатовичу Гафурову (1961)
8 август
8 августа
Болгар дәүләт тарихи-архитектура музей-тыюлыгының
директоры Рафаил Зөфәр улы Мәхмүтовка 50 яшь (1961)
– 50 лет директору Болгарского государственного историкоархитектурного музея-заповедника Рафаилю Зуфаровичу Махмутову (1961)
10 август
10 августа
Хакимият-хуҗалык җитәкчесе, техник фәннәр докторы,
Татарстанның атказанган машина төзүчесе Әхмәт Мөхетдин улы Галиевкә 80
яшь (1931)
– 80 лет административно-хозяйственному руководителю, доктору
технических наук, заслуженному машиностроителю Татарстана Ахмету
Мухетдиновичу Галееву (1931)
12 август
12 августа Актриса, ТАССРның халык артисты Мәрзия Галимбай кызы
Миңлебаева (Хамитова)ның тууына 100 ел (1911–2000)
– 100 лет со дня рождения актрисы, народной артистки ТАССР Марзии
Галимбаевны Миннибаевой (Халитовой) (1911–2000)
12 август
12 августа Нәкышьче Равил Мөнир улы Ваһаповка 50 яшь (1961)
– 50 лет живописцу Равилю Мунировичу Вагапову (1961)
13 август
13 августа Казан финанс-икътисад институты оештырылуга 80 ел. 1931
елда Казан университетының икътисад бүлеге җирлегендә оештырыла
– 80 лет Казанскому финансово-экономическому институту. Создан в
соответствии с постановлением ЦИК РСФСР от 13 августа 1931 г. на базе
существовавшего с 1929 г. экономического отделения Казанского университета
15 август
15 августа Театр һәм гамәли бизәлеш сәнгате рәссамы Әлфия Әнвәр
кызы Җәмиловага 60 яшь (1951)
– 60 лет художнице театра и декоративно-прикладного искусства Альфие
Анваровне Замиловой (1951)
16 август
16 августа
Шагыйрь, прозаик, ТАССРның атказанган мәдәният
хезмәткәре Әдип Малик улы Маликовның тууына 90 ел (1921–2009)
– 90 лет со дня рождения поэта, прозаика, заслуженного работника
культуры ТАССР Адиба Маликовича Маликова (1921–2009)
16 август
16 августа
Композитор һәм пианист, СССРның халык артисты,
Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Рөстәм
Мөхәммәтхаҗи улы Яхинның тууына 90 ел (1921–1993)
– 90 лет со дня рождения композитора и пианиста, народного артиста
СССР, лауреата Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Рустема
Мухаметхазеевича Яхина (1921–1993)
17 август
17 августа
Казан һөнәрчелек һәм авыл хуҗалыгы күргәзмәсенең
ачылуына 125 ел (1886)
– 125 лет со дня торжественного открытия Казанской ремесленной и
сельскохозяйственной выставки (1886)
18 август
18 августа
Язучы, медицина фәннәре кандидаты Константин
Васильевич Лебедевның тууына 90 ел (1921–2000)
– 90 лет со дня рождения писателя, кандидата медицинских наук
Константина Васильевича Лебедева (1921–2000)
20 август
20 августа Композитор, җырчы, Татарстанның М.Җәлил исемендәге
премиясе лауреаты Рәшит Фарук улы Абдуллинның тууына 60 ел (1951–2004)
– 60 лет со дня рождения композитора, певца, лауреата премии
Татарстана им. М.Джалиля Рашида Фаруковича Абдуллина (1951–2004)
25 август
25 августа Язучы Александр Николаевич Булгаковның тууына 100 ел
(1911–1979)
– 100 лет со дня рождения писателя Александра Николаевича Булгакова
(1911–1979)
*30 август
30 августа Язучы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре,
Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Ибраһим Низам
улы Салаховның тууына 100 ел (1911–1998)
– 100 лет со дня рождения писателя, заслуженного работника культуры
Татарстана, лауреата Государственной премии Татарстана имени Г.Тукая
Ибрагима Низамовича Салахова (1911–1998)
август Казанда М.И.Калинин исемендәге төгәл машиналар төзү заводы
төзелүгә 70 ел (1941)
– 70 лет со дня создания Казанского завода точного машиностроения им.
М.И.Калинина (1941)
СЕНТЯБРЬ
3 сентябрь
3 сентября Тел галиме, язучы, филология фәннәре докторы, профессор,
ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Илдар Мәлик улы Низамовка 75
яшь (1936)
– 75 лет языковеду, писателю, доктору филологических наук,
профессору, заслуженному работнику культуры Татарстана Ильдару
Маликовичу Низамову (1936)
4 сентябрь
4 сентября
Композитор, педагог, Татарстанның атказанган сәнгать
эшлеклесе Лоренс Иванович Блиновка 75 яшь (1936)
– 75 лет композитору, педагогу, заслуженному деятелю искусств
Татарстана Лоренсу Ивановичу Блинову (1936)
5 сентябрь
5 сентября Биохимик, медицина фәннәре докторы, Татарстан Фәннәр
академиясе академигы, ТАССРның, РФнең атказанган фән эшлеклесе,
Россиянең Дәүләт премиясе лауреаты Диләвәр Мирза-Абдулла улы Зөбәеровка
80 яшь (1931)
– 80 лет биохимику, доктору медицинских наук, академику АН
Татарстана, заслуженному деятелю науки ТАССР, РФ, лауреату
Государственной премии России Диляверу Мирзабдулловичу Зубаирову (1931)
5 сентябрь
5 сентября Скульптор Раиса Даниловна Шиковага 70 яшь (1941)
– 70 лет скульптору Раисе Даниловне Шиковой (1941)
5 сентябрь
5 сентября Скульптор, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт
премиясе лауреаты Марина Викторовна Нигъмәтуллинага 50 яшь (1961)
– 50 лет скульптору, лауреату Государственной премии Татарстана им.
Г.Тукая Марине Викторовне Нигматуллиной (1961)
6 сентябрь
6 сентября Шагыйрә, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре,
Флера Сабирҗан кызы Гыйззәтуллинага 80 яшь (1931)
– 80 лет поэтессе, заслуженному работнику культуры Татарстана Флере
Сабирзяновне Гиззатуллиной (1931)
7 сентябрь
7 сентября Җырчы, педагог, ТАССРның халык, РСФСРның атказанган
артисты Әлфия Гафиатулла кызы Заһидуллинага 75 яшь (1936)
– 75 лет певице, педагогу, народной артистке ТАССР, заслуженной
артистке РСФСР Альфии Гафиатулловне Загидуллиной (1936)
8 сентябрь
8 сентября Язучы, драматург, журналист, нашир, публицист, тәрҗемәче
Мәхмүт Галәү (Мәхмүт Галәветдин улы Мәрҗани)нең тууына 125 ел (1886–
1938)
– 125 лет со дня рождения писателя, драматурга, журналиста, издателя,
публициста, переводчика Махмута Галяу (Махмута Галяутдиновича
Марджани) (1886–1938)
12 сентябрь
12 сентября Язучы, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Хәниф
Гыйздулла улы Хәйруллинның тууына 80 ел (1931–1998)
– 80 лет со дня рождения писателя, заслуженного работника культуры
ТАССР Ханифа Гиздулловича Хайруллина (1931–1998)
14 сентябрь
14 сентября Шагыйрь Исхак Кадыйр улы Закировның тууына 100 ел
(1911–1944)
– 100 лет со дня рождения поэта Исхака Кадыровича Закирова (1911–
1944)
15 сентябрь
15 сентября В.И.Ленин исемендәге Казан дәүләт фәнни җитештерү
предприятиесе (элекке Дары заводы) төзелүгә 225 ел (1786)
– 225 лет со дня основания Казанского государственного научнопроизводственного предприятия им. В.И.Ленина (бывшего «Порохового
завода» в Казани) (1786)
17 сентябрь
17 сентября Архитектор Федор Романович (Фердинанд-Юлиус Адольф
Фридрихович) Амлонгның тууына 140 ел (1871– ? )
– 140 лет со дня рождения архитектора Федора Романовича (ФердинандаЮлиуса Адольфа Фридриховича) Амлонга (1871– ? )
18 сентябрь
18 сентября Актриса, режиссер, Хезмәт Герое, татар профессиональ
театрына нигез салучыларның берсе Зөләйха Гыйззәт кызы Богданованың
тууына 125 ел (1886–1950)
– 125 лет со дня роҗдения актрисы, режиссера, Героя Труда, одной из
основателей татарского профессионального театра Зулейхи Гиззатовны
Богдановой (1886–1950)
21 сентябрь
21 сентября
Казан университетының В.П.Энгельгардт исемендәге
астрономия обсерваториясе ачылуга 110 ел (1901)
– 110 лет со дня открытия астрономической обсерватории им.
В.П.Энгельгардта Казанского университета (1901)
26 сентябрь
26 сентября
Шагыйрь, публицист, РСФСРның атказанган мәдәният
хезмәткәре Мидхәт (Миңнеәхәт) Мөхәммәтша улы Миншинның тууына 75 ел
(1936–2010)
– 75 лет со дня рождения поэта, публициста, заслуженного работника
культуры РСФСР Мидхата (Миннеахата) Мухаметшиновича Миншина (1936–
2010)
сентябрь
Кама Тамагы муниципаль районының Үзәк китапханәсе ачылуга 80 ел
(1931)
– 80 лет со дня открытия Центральной библиотеки Камско-Устьинского
муниципального района (1931)
сентябрь
Биектау муниципаль районының Үзәк китапханәсе ачылуга
75 ел (1936)
– 75 лет со дня открытия Центральной библиотеки Высокогорского
муниципального района (1936)
ОКТЯБРЬ
1 октябрь
1 октября Галим, шагыйрь, ветеринария фәннәре докторы, профессор,
Татарстанның атказанган фән эшлеклесе, Татарстанның Дәүләт премиясе
лауреаты Рифат Җамал улы Корбановка 60 яшь (1951)
– 60 лет ученому, поэту, доктору ветеринарных наук, профессору,
заслуженному деятелю науки Татарстана, лауреату Государственной премии
Татарстана Рифату Замаловичу Курбанову (1951)
1 октябрь
1 октября Тел галиме, филология фәннәре докторы, профессор Васил
Заһит улы Гарифуллинга 50 яшь (1961)
– 50 лет языковеду, доктору филологических наук, профессору Василу
Загитовичу Гарифуллину (1961)
2 октябрь
2 октября Нәкышьче, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Борис
Иванович Майоровның тууына 80 ел (1931–1991)
– 80 лет со дня рождения живописца, заслуженного работника культуры
ТАССР Бориса Ивановича Майорова (1931–1991)
5 октябрь
5 октября
(1921)
– 90 лет
училища (1921)
Казан медицина-фармацевтика училищесы ачылуга 90 ел
со дня основания Казанского медико-фармацевтического
9 октябрь
9 октября Әдәбият тарихы галиме, педагог, публицист, Россиянең халык
мәгарифе отличнигы, Татарстанның атказанган укытучысы Әнвәр Мәгъдәнур
улы Шәриповка 70 яшь (1941)
– 70 лет литературоведу, педагогу, публицисту, отличнику народного
просвещения
России,
заслуженному
учителю
Татарстана
Анвару
Магдануровичу Шарипову (1941)
12 октябрь
12 октября
Шагыйрь, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре
Гарифҗан Садыйк улы Мөхәммәтшинга 70 яшь (1941)
– 70 лет поэту, заслуженному работнику культуры Татарстана Гарифзяну
Садыковичу Мухаметшину (1941)
12 октябрь
12 октября Рәссам-график Андрей Борисович Левчукка 50 яшь (1961)
– 50 лет художнику-графику Андрею Борисовичу Левчуку (1961)
13 октябрь
13 октября
Язучы Әсгать Йосыф улы Фәхринең (Фәхретдиновның)
тууына 110 ел (1901–1926)
– 110 лет со дня рождения писателя Асгата Юсуповича Фахри
(Фахрутдинова) (1901–1926)
18 октябрь
18 октября
Язучы, шагыйрь, публицист, Татарстанның атказанган
сәнгать эшлеклесе, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе
лауреаты Равил Рәис улы Бохараевка 60 яшь (1951)
– 60 лет писателю, поэту, публицисту, заслуженному деятелю искусств
Татарстана, лауреату Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Равилю
Раисовичу Бухараеву (1951)
19 октябрь
19 октября
Театр белгече һәм тәнкыйтьче, Татарстанның атказанган
сәнгать эшлеклесе Рәүф Мәхмүт улы Игъламовка 70 яшь (1941)
– 70 лет театроведу и критику, заслуженному деятелю искусств РТ Рауфу
Махмутовичу Игламову (1941)
*23 октябрь
23 октября
Җырчы, ТАССРның, РСФСРның халык артисты,
Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Фәхри Хөсәен
улы Насретдиновның тууына 100 ел (1911–1986)
– 100 лет со дня рождения певца, народного артиста ТАССР, РСФСР,
лауреата Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Фахри Хусаиновича
Насретдинова (1911–1986)
23 октябрь
23 октября
Язучы, тәрҗемәче, журналист, ТАССРның, РСФСРның
атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт
премиясе лауреаты Марсель Харис улы Зариповка 80 яшь (1931)
– 80 лет писателю, переводчику, журналисту, заслуженному работнику
культуры ТАССР, РСФСР, лауреату Государственной премии Татарстана им.
Г.Тукая Марселю Харисовичу Зарипову (1931)
24 октябрь
24 октября
Композитор, РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе,
Россиянең Дәүләт премиясе лауреаты, Халыкара конкурслар лауреаты София
(Сания) Әсгать кызы Гобәйдуллинага 80 яшь (1931)
– 80 лет композитору, заслуженному деятелю искусств РСФСР, лауреату
Государственной премии России, Международных конкурсов Софии (Сание)
Асгатовне Губайдуллиной (1931)
24 октябрь
24 октября
Драматург, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
Ризван Мирхәбибулла улы Хәмидкә (Хәмидуллинга) 70 яшь (1941)
– 70 лет драматургу, заслуженному деятелю искусств Татарстана Ризвану
Мирхабибулловичу Хамиду (Хамидуллину) (1941)
24 октябрь
24 октября Икътисад фәннәре докторы, Татарстанның мәгарифне үстерү
институты ректоры Рәис Фәлих улы Шәйхелисламовка 60 яшь (1951)
–
60 лет доктору экономических наук, ректору Института развития
образования Татарстана Раису Фалиховичу Шайхелисламову (1951)
25 октябрь
25 октября Виолончельдә уйнау остасы, педагог, Татарстанның халык
артисты Лариса Владимировна Масловага 60 яшь (1951)
– 60 лет виолончелистке, педагогу, народной артистке Татарстана Ларисе
Владимировне Масловой (1951)
27 октябрь
27 октября
Язучы Мансур Мәгъсүм улы Шаһимәрдәновка 60 яшь
(1951)
– 60 лет писателю Мансуру Магсумовичу Шагимарданову (1951)
октябрь
«С.М.Киров исемендәге Казан синтетик каучук заводы» фәнниҗитештерү берләшмәсе төзелүгә 75 ел (1936)
–
75 лет со дня основания Научно-производственного объединения
«Казанский завод синтетического каучука им.С.М.Кирова» (1936)
октябрь
70 ел элек Казанда Дәүләт Оборона Комитеты төзелә (1941)
– 70 лет назад образовался Казанский Государственный Комитет
Обороны (1941)
НОЯБРЬ
1 ноябрь
1 ноября Татар әдәбияты классигы, драматург, шагыйрь, фольклорчы
Мирхәйдәр Мостафа улы Фәйзинең (Фәйзуллинның) тууына 120 ел (1891–1928)
– 120 лет со дня рождения классика татарской литературы, драматурга,
поэта, фольклориста Мирхайдара Мустафовича Файзи (Файзуллина) (1891–
1928)
8 ноябрь
8 ноября Әдәбият галиме, педагог, журналист, РСФСРның атказанган
мәдәният хезмәткәре Альберт Гатуф улы Яхинның тууына 80 ел (1931–2010)
– 80 лет со дня рождения литературоведа, педагога, журналиста,
заслуженного работника культуры РСФСР Альберта Гатуфовича Яхина (1931–
2010)
10 ноябрь
10 ноября
Композитор, педагог Рәшит Гомәр улы Гобәйдуллинның
тууына 80 ел (1931–2000)
– 80 лет со дня рождения композитора, педагога Рашида Гумаровича
Губайдуллина (1931–2000)
10 ноябрь
10 ноября Шагыйрь Роберт Җиһанша улы Рәкыйповның тууына 75 ел
(1936–1995)
– 75 лет со дня рождения поэта Роберта Зиганшевича Ракипова (1936–
1995)
11 ноябрь
11 ноября Нәкышьче, график, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе
Закир Солтан улы Батраевка 75 яшь (1936)
– 75 лет җивописцу, графику, заслуженному деятелю искусств ТАССР
Закиру Султановичу Батраеву (1936)
*11 ноябрь
11 ноября
Шагыйрь, прозаик, тәрҗемәче, Татарстанның атказанган
мәдәният хезмәткәре, М.Горький исемендәге премия лауреаты Рөстәм Гаделша
улы Кутуй (Кутуев)ның тууына 75 ел (1936–2010)
– 75 лет со дня рождения поэта, прозаика, заслуженного работника
культуры Татарстана, лауреата премии им. М.Горького Рустема Гадельшевича
Кутуя (Кутуева) (1936–2010)
11 ноябрь
11 ноября Язучы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Ләбиб
Леронга (Лемон Лерон улы Лероновка) 50 яшь (1961)
– 50 лет писателю, заслуженному деятелю искусств Татарстана Лябибу
Лерону (Лемону Лероновичу Леронову) (1961)
12 ноябрь
12 ноября Нәкышьче Владимир Федотович Пиянзинга 50 яшь (1961)
– 50 лет живописцу Владимиру Федоровичу Пиянзину (1961)
16 ноябрь
16 ноября
Балет артисты, Татарстанның халык артисты Салих
Зарифулла улы Хәйруллинның тууына 80 ел (1931–1978)
– 80 лет со дня рождения артиста балета, народного артиста ТАССР
Салиха Зарифулловича Хайруллина (1931–1978)
17 ноябрь
17 ноября
Язучы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Рауль
Мирсәет улы Мирхәйдәровка 70 яшь (1941)
– 70 лет писателю, заслуженному деятелю искусств Татарстана Раулю
Мирсаидовичу Мир-Хайдарову (1941)
19 ноябрь
19 ноября Актриса, ТАССРның халык, РСФСРның атказанган артисты
Гөлсем Болгарская (Өммегөлсем Муса кызы Мостафина)ның тууына 110 ел
(1891–1968)
–
110 лет со дня рождения актрисы, народной артистки ТАССР,
заслуженной артистки РСФСР Гульсум Болгарской (Уммегульсум Мусаевны
Мустафиной) (1891–1968)
20 ноябрь
20 ноября Җырчы, композитор, ТАССРның, РСФСРның халык артисты
Мәрьям Мәннан кызы Рахманкулованың тууына 110 ел (1901–1990)
– 110 лет со дня роҗдения певицы, композитора, народной артистики
ТАССР, РСФСР Марьям Маннановны Рахманкуловой (1901–1990)
20 ноябрь
20 ноября
Язучы, журналист, Татарстанның атказанган мәдәният
хезмәткәре Алла (Алевтина) Викторовна Гарзавинага 75 яшь (1936)
– 75 лет писательнице, журналисту, заслуженному работнику культуры
Татарстана Алле (Алевтине) Викторовне Гарзавиной (1936)
23 ноябрь
23 ноября Нәкышьче Рәүф Талип улы Минияровка 70 яшь (1941)
– 70 лет җивописцу Рауфу Талиповичу Миниярову (1941)
25 ноябрь
25 ноября
Педагог, мөхәррир, дәреслекләр авторы Харис Зариф улы
Фәйзуллин (Фәйзи-Чистапули)ның тууына 140 ел (1871–1933)
– 140 лет со дня рождения педагога, редактора, автора учебников Хариса
Зарифовича Файзуллина (Файзи-Чистапули) (1871–1933)
*26 ноябрь
26 ноября
Нәкышьче, график, педагог, Петербург Сәнгать
академиясенең хакыйкый әгъзасы (1916) Николай Иванович Фешинның тууына
130 ел (1881–1955)
–
130 лет со дня рождения җивописца, графика, педагога,
действительного члена Петербургской Академии художеств (1916) Николая
Ивановича Фешина (1881–1955)
30 ноябрь
30 ноября
Әдәбият галиме, филология фәннәре докторы, профессор,
Башкортстан АССРның атказанган фән эшлеклесе Әхәт Зәйнетдин улы
Нигъмәтуллинга 90 яшь (1921)
– 90 лет литературоведу, доктору филологических наук, профессору,
заслуженному деятелю науки Башкирской АССР Ахату Зайнутдиновичу
Нигматуллину (1921)
ДЕКАБРЬ
1 декабрь
1 декабря «Волжско-Камское слово» («Идел-Кама сүзе») газетасы чыга
башлауга 130 ел (1881–1882)
– 130 лет со дня начала выхода общественно-политической газеты
«Волжско-Камское слово» (1881–1882)
1 декабрь
1 декабря Драматург, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе Юныс
Шәрип улы Әминовның тууына 90 ел (1921–1982)
– 90 лет со дня рождения драматурга, заслуженного деятеля искусств
ТАССР Юнуса Шариповича Аминова (1921–1982)
3 декабрь
3 декабря
Драматург, җәмәгать эшлеклесе Габделрәүф Хәкимбай улы
Ниязбаевның тууына 130 ел (1881–1920)
– 130 лет со дня рождения драматурга, общественного деятеля
Габдельрауфа Хакимбаевича Ниязбаева (1881–1920)
3 декабрь
3 декабря Язучы-прозаик Фәнил Хәбибулла улы Мансуровның тууына
80 ел (1931–1995)
– 80 лет со дня рождения писателя Фаниля Хабибулловича Мансурова
(1931–1995)
*4 декабрь
4 декабря
Татарстанның халык шагыйре, Татарстанның Г.Тукай,
РСФСРның М.Горький исемендәге Дәүләт премияләре лауреаты Сибгат Таҗи
улы Хәкимнең (Хәкимовның) тууына 100 ел (1911–1986)
– 100 лет со дня рождения народного поэта Татарстана, лауреата
Государственных премий Татарстана им. Г.Тукая, РСФСР им. М.Горького
Сибгата Тазиевича Хакима (Хакимова) (1911–1986)
4 декабрь
4 декабря Әдәбият тәнкыйтьчесе, журналист, Татарстанның атказанган
мәдәният хезмәткәре Фәез Мәүлит улы Зөлкарнәй (Зөлкарнәев)нең тууына 60
ел (1951–1997)
– 60 лет со дня рождения литературного критика, журналиста,
заслуженного работника культуры Татарстана Фаиза Маулетовича Зулькарная
(Зулькарнаева) (1951–1997)
7 декабрь
7 декабря
Тел галиме, филология фәннәре докторы, профессор,
Татарстанның атказанган фән эшлеклесе Фирдәүс Гариф кызы Гариповага 70
яшь (1941)
– 70 лет языковеду, доктору филологических наук, профессору,
заслуженному деятелю науки Татарстана Фирдаус Гариповне Гариповой (1941)
11 декабрь
11 декабря Җырчы, ТАССРның халык артисты, Татарстанның М.Җәлил
исемендәге премиясе лауреаты Зиннур Закир улы Нурмөхәммәтовның тууына
70 ел (1941–2003)
– 70 лет со дня рождения певца, народного артиста ТАССР, лауреата
премии Татарстана им. М.Джалиля Зиннура Закировича Нурмухамедова (1941–
2003)
13 декабрь
13 декабря Язучы Рөстәм Рәис улы Сабировка 60 яшь (1951)
– 60 лет писателю Рустему Раисовичу Сабирову (1951)
15 декабрь
15 декабря
Язучы, җәмәгать эшлеклесе, СССРның Дәүләт премиясе
лауреаты Кави Һибәт улы Нәҗминең (Нәҗметдиновның) тууына 110 ел (1901–
1957)
– 110 лет со дня рождения писателя, общественного деятеля,
лауреата
Государственной премии СССР Кави Гибятовича Наджми
(Нежметдинова) (1901–1957)
15 декабрь
15 декабря Шагыйрә Гөлзада Хаҗи кызы Әхтәмовага 70 яшь (1941)
– 70 лет поэтессе Гульзаде Хазиевне Ахтямовой (1941)
17 декабрь
17 декабря
Хокук белгече, Татарстанның һәм Россиянең атказанган
юристы, Татарстанның Арбитраж суды рәисе Рәшит Ислам улы Сәләховка 70
яшь (1941)
– 70 лет юристу, заслуженному юристу Татарстана и России,
председателю Арбитражного суда Татарстана Рашиту Исламовичу Салахову
(1941)
18 декабрь
18 декабря Актриса, ТАССРның халык, РСФСРның атказанган артисты
Мария Павловна Неменко-Бабковскаяның тууына 100 ел (1911–1994)
– 100 лет со дня рождения актрисы, народной артистки ТАССР,
заслуженной артистки РСФСР Марии Павловны Неменко-Бабковской (1911–
1994)
18 декабрь
18 декабря Тарихчы, тарих фәннәре докторы, профессор, Татарстанның
һәм Россиянең атказанган фән эшлеклесе, Татарстанның фән-техника өлкәсендә
Дәүләт премиясе лауреаты Альтер (Алексей) Львович Литвинга 80 яшь (1931)
– 80 лет историку, доктору исторических наук, профессору,
заслуженному деятелю науки Татарстана и России, лауреату Государственной
премии Татарстана в области науки и техники Альтеру (Алексею) Львовичу
Литвину (1931)
24 декабрь
24 декабря
Беренче татар архитекторларының берсе, инженер-төзүче,
РСФСРның атказанган төзүчесе Искәндәр Габдрахман улы Вәлиевнең тууына
100 ел (1911–2001)
– 100 лет со дня рождения одного из первых татарских архитекторов,
инженера-строителя,
заслуженного
строителя
РСФСР
Искандера
Абдурахмановича Валеева (1911–2001)
24 декабрь
24 декабря
Шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе, РСФСРның атказанган
мәдәният хезмәткәре Зәки Шәрәфетдин улы Нури (Нуретдинов)ның тууына 90
ел (1921–1994)
– 90 лет со дня рождения поэта, общественного деятеля, заслуженного
работника культуры РСФСР Заки Шарафутдиновича Нури (Нурутдинова)
(1921–1994)
*26 декабрь
26 декабря
Татар-башкорт шагыйре, мәгърифәтче Мифтахетдин
Камалетдин улы Акмулланың тууына 180 ел (1831–1895)
– 180 лет со дня рождения татаро-башкирского поэта, просветителя
Мифтахеддина Камалетдиновича Акмуллы (1831–1895)
26 декабрь
26 декабря Язучы Әхәт Хафизулла улы Сафиуллинга 75 яшь (1936)
– 75 лет писателю Ахату Хафизулловичу Сафиуллину (1936)
*28 декабрь
28 декабря Язучы, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе
лауреаты Габдрахман Сафа улы Әпсәләмовның тууына 100 ел (1911–1979)
– 100 лет со дня рождения писателя, лауреата Государственной премии
Татарстана им. Г.Тукая Абдурахмана Сафовича Абсалямова (1911–1979)
30 декабрь
30 декабря Тәрҗемәче, педагог, әдәби тәнкыйтьче Галия (Көбра) Закир
кызы Хантимеровага 90 яшь (1921)
– 90 лет переводчице, педагогу, литературному критику Галии
(Кубре) Закировне Хантемировой (1921)
2011 елда көннәре һәм айлары билгесез
юбилей даталары
Юбилейные даты 2011 года с неустановленным
числом и месяцем:
Төрки-татар шагыйре Сәйф Сараиның тууына 690 ел (1321–1396)
– 690 лет со дня рождения тюрко-татарского поэта Саифа Сараи 1321–
1396)
Зөя кальгасе төзелүгә 460 ел (1551)
– 460 лет со дня постройки крепости Свияжск (1551)
Казанда беренче даруханә ачылуга 310 ел (1701)
– 310 лет со дня открытия в Казани первой аптеки (1701)
Беренче профессиональ Казан архитекторы Василий Ильич Кафтыревның
тууына 280 ел (1731/1733–1807)
– 280 лет со дня рождения первого профессионального казанского
архитектора Василия Ильича Кафтырева (1731/1733–1807)
Архитектор Михаил Емельянович Емельяновның тууына 250 ел (1761–
1820 елдан соң)
– 250 лет со дня рождения архитектора Михаила Емельяновича
Емельянова (1761–после 1820)
Мамадыш, Спас, Чистай өяз шәһәрләре оешуга 230 ел (1781)
– 230 лет со дня учреждения новых уездных городов Мамадыша, Спасска,
Чистополя (1781)
*Вятка губернасы Сарапул өязенең (хәзер Татарстан Республикасының
Әгерҗе районы) Иж-Бубый авылында Бубый мәдрәсәсе оештырылуга 230 ел
(1781)
– 230 лет со дня основания медресе Буби в дер. Иж-Бобья Сарапульского
уезда Вятской губернии (ныне в Агрызском районе Республики Татарстан)
(1781)
*Казанда беренче рус театры ачылуга 220 ел (1791). (Хәзер В.И.Качалов
исемендәге Казан академия рус Зур драма театры)
– 220 лет со дня открытия в Казани первого русского театра (1791).
(Сейчас Казанский академический русский Большой драматический театр
им. В.И.Качалова)
*Педагог, төрки телләр белгече Салихҗан Бикташ улы Кукляшевның
тууына 200 ел (1811–1864)
– 200 лет со дня рождения педагога, языковеда Салихджана
Бикташевича Кукляшева (1811–1864)
Архитектор Павел Алексеевич Солнцевның тууына 190 ел (1821–1875)
– 190 лет со дня рождения архитектора Павла Алексеевича Солнцева
(1821–1875)
«Казанский вестник» («Казан хәбәрчесе») дип аталган айлык әдәби
журнал чыга башлауга – 190 ел (1821–1833)
– 190 лет со дня начала выхода ежемесячного литературного журнала
«Казанский вестник» (1821–1833)
Архитектор Александр Андреевич Болотовның тууына 170 ел (1841–
1884)
– 170 лет со дня рождения архитектора Александра Андреевича Болотова
(1841–1884)
Казанда «Урак һәм чүкеч» заводына нигез салынуга 160 ел (1851)
– 160 лет со дня основания завода «Серп и молот» в Казани (1851)
Архитектор, инженер Иван Никитич Колмаковның тууына 150 ел (1861–
1908)
– 150 лет со дня рождения архитектора, инженера Ивана Никитича
Колмакова (1861–1908)
Педагог,
дин
галиме
Габдулла
Габделгалләм
улы
Буби
(Нигъмәтуллинның) тууына 140 ел (1871–1922)
– 140 лет со дня рождения педагога, богослова Габдуллы
Габделгаллямовича Буби (Нигматуллина) (1871–1922)
К.Насыйри тарафыннан татар телендә беренче басма календарь
чыгарылуга – 140 ел (1871)
– 140 лет со дня выхода первого ежегодного календаря на татарском
языке, издаваемого К.Насыри (1871)
Архитектор Михаил Степанович Григорьевның тууына 130 ел (1881–
1933)
– 130 лет со дня рождения архитектора Михаила Степановича Григорьева
(1881–1933)
Язучы, педагог Хәбибрахман Габделвәли улы Зәбиринең (Зәбировның,
псевдонимы – Чистапули) тууына 130 ел (1881–1942)
– 130 лет со дня рождения писателя, педагога Хабибрахмана
Габдельвалиевича Забири (Забирова, псевд. – Чистапули) (1881–1942)
Педагог, гарәп теле белгече, гарәпчә-татарча сүзлек авторы Таһир
Әхмәтҗан улы Ильясиның тууына 130 ел (1881–1933)
– 130 лет со дня рождения педагога, арабиста, автора арабско-татарского
словаря Тахира Ахметзяновича Ильяси (1881–1933)
Драматург, тәрҗемәче Идрис Богдановның тууына 125 ел (1886–1916)
– 125 лет со дня рождения драматурга, переводчика Идриса Богданова
(1886–1916)
Сәяси эшлекле, педагог, географ Нәҗип (Мөхәммәтнәҗип) Латыйф улы
Хәлфиннең тууына 125 ел (1886–1937)
– 125 лет со дня рождения политического деятеля, педагога, географа
Назиба (Мухаммадназиба) Латыповича Хальфина (1886–1937)
Язучы-прозаик, тәрҗемәче, публицист Садри Җәләлнең (Садретдин
Хәйретдин улы Вәлидовның) тууына 120 ел (1891–1943)
– 120 лет со дня рождения писателя, переводчика, публициста Садри
Джаляла (Садритдина Хайрутдиновича Валидова) (1891–1943)
Педагог, журналист, пьеса һәм хикәяләр авторы Габделхәй Ишмөхәммәт
улы Динмөхәммәтовның тууына 120 ел (1891–1922)
– 120 лет со дня рождения педагога, журналиста, автора пьес и рассказов
Габдулхая Ишмухаметовича Динмухаметова (1891–1922)
Актриса, ТАССРның атказанган артисты Мәрьям Гыйльман кызы Сульва
(Кугушева)ның тууына 120 ел (1891–1966)
– 120 лет со дня рождения актрисы, заслуженной артистки ТАССР
Марьям Гильмановны Сульвы (Кугушевой) (1891–1966)
Казанда Р.А.Гуммертның музыка мәктәбе ачылуга 120 ел (1891–1904).
1904 елда музыка училищесы итеп үзгәртелә
– 120 лет со дня открытия в Казани музыкальной школы Р.А.Гуммерта
(1891–1904). На ее базе было открыто Казанское музыкальное училище
Мәскәү–Казан тимер юлы төзелә башлауга 120 ел (1891–1893)
– 120 лет с начала строительства Московско-Казанской железной дороги
(1891–1893)
Шагыйрь Ярлы Кәримнең (Габдулла Әхмәтвәли улы Кәримовның)
тууына 110 ел (1901–1937)
– 110 лет со дня рождения поэта Ярлы Карим (Габдуллы Ахметвалеевича
Каримова) (1901–1937)
Актер Гыйләҗетдин Ибраһим улы Казанский (Ибраһимов)ның тууына
110 ел (1891–1938)
– 110 лет со дня рождения актера Гилязетдина Ибрагимовича Казанского
(Ибрагимова) (1891–1938)
Актриса Рокыя Камалетдин кызы Кушловскаяның тууына 110 ел (1901–
1986)
– 110 лет со дня рождения актрисы Рукии Камалетдиновны Кушловской
(1901–1986)
Актер Хәсән Кәтиевнең тууына 110 ел (1901–1943)
– 110 лет со дня рождения актера Хасана Катеева (1901–1943)
«Победа» химия лабораториясе приборлары һәм савыт-саба заводы
төзелүгә 110 ел (1901). Яшел Үзән районының Васильево поселогында
урнашкан
– 110 лет со дня основания завода химико-лабораторных приборов и
посуды «Победа» (1901). Расположен в поселке Васильево Зеленодольского
района РТ
График, нәкышьче Григорий Яковлевич Поляковның тууына 110 ел
(1901–1948)
– 110 лет со дня рождения графика и җивописца Григория Яковлевича
Полякова (1901–1948)
Артист, режиссер, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Клара
Гариф кызы Газизованың тууына 75 ел (1936–1995)
– 75 лет со дня рождения артистки, режиссера, заслуженного работника
культуры ТАССР Клары Гарифовны Газизовой (1936–1995)
Сәнгать белгече, сәнгать фәннәре докторы, ТАССРның атказанган
сәнгать эшлеклесе Светлана Михайловна Червоннаяга 75 яшь (1936)
– 75 лет искусствоведу, доктору искусствоведения, заслуженному
деятелю искусств ТАССР Светлане Михайловне Червонной (1936)
Алексеевск муниципаль районының Үзәк китапханәсе ачылуга 75 ел
(1936)
– 75 лет со дня открытия Центральной библиотеки Алексеевского
муниципального района (1936)
Казан медицина инструментлары заводы төзелүгә 70 ел (1941)
– 70 лет со дня образования Казанского медико-инструментального
завода (1941)
Түбәндә исемнәре күрсәтелгән
якташларыбыз – Советлар Союзы
Геройларының 2011 елда юбилейлары була:*
В 2011 году исполняется Героям
Советского Союза – нашим землякам:**
Зариф Закир улы Алимовның тууына 90 ел (1921–1945)
– 90 лет со дня рождения Зарифа Закировича Алимова (1921–1945)
Александр Максимович Беркутовныћ тууына 100 ел (11.11.1911–1962)
– 100 лет со дня рождения Александра Максимовича Беркутова
(11.11.1921–1962)
Василий Галләм улы Булатовныћ тууына 90 ел (15.09.1921–1988)
– 90 лет со дня рождения Василия Галлямовича Булатова (15.09.1921–
1988)
Виктор Антонович Григорьевка 90 яшь (12.04.1921)
– 90 лет Виктору Антоновичу Григорьеву (12.04.1921)
Фәхретдин Гыйлметдин улы Заһидуллинның тууына 100 ел (1911–1998)
– 90 лет со дня рождения Фахрутдина Гильмутдиновича Загидуллина
(1911–1998)
Иван Егорович Кочневныћ тууына 90 ел (15.09.1921–1958)
– 90 лет со дня рождения Ивана Егоровича Кочнева (15.09.1921–1958)
Николай Михайлович Кошаевныћ тууына 100 ел (22.05.1911–1976)
– 100 лет со дня рождения Николая Михайловича Кошаева (22.05.1911–
1976)
Сәхип Нурлыгаян улы Майскийның тууына 110 ел (17.01.1901–1942)
– 110 лет со дня рождения Сахиба Нурлугаяновича Майского
(17.01.1901–1942)
Илдар Маннан улы Маннановныћ тууына 90 ел (10.03.1921–2010)
– 90 лет со дня рождения Ильдара Маннановича Маннанова (10.03.1921–
2010)
Владимир Николаевич Николаевныћ тууына 90 ел (09.02.1921–1944)
– 90 лет со дня рождения Владимира Николаевича Николаева
(09.02.1921–1944)
Нәкыйп Сафа улы Сафинның тууына 90 ел (1921–1987)
– 90 лет со дня рождения Накипа Сафиевича Сафина (1921–1987)
Зәки Хәбибулла улы Хәбибуллинның тууына 100 ел (1911–1945)
– 100 лет со дня рождения Заки Хабибулловича Хабибуллина (1911–1945)
Фатих Зариф улы Шәриповка 90 яшь (1921)
– 90 лет Фатыху Зариповичу Шарипову (1921)
Петр Григорьевич Шафрановның тууына 110 ел (1901–1972)
– 90 лет со дня рождения Петра Григорьевича Шафранова (1901–1972)
*Геройларның тормыш юллары турындагы очеркларны кара: Ханин Л.
Советлар Союзы Геройлары – Татарстан уллары. – Казан: Татар. китап нәшр.,
1966. – 640 б.
**Очерки о жизненном пути Героев см.: Герои Советского Союза – наши
земляки: сб. докум. очерков и зарисовок в 3-х кн. /сост.: З.И.Гильманов,
А.К.Айнутдинов. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1982-1985.
Ханин Л. Герои Советского Союза – сыны Татарии. – Казань: Татар. кн.
изд-во, 1963. – 680 с.
2 гыйнвар
2 января
Мохтар Мутин
Мухтар Мутин
1886-1941
Тууына 125 ел
125 лет со дня рождения
Татар халкының бөек трагик артисты, режиссер, тәрҗемәче, театр эшен
оештыручы Мохтар Исхак улы Мутин 1886 елның 2 гыйнварында Уфа
губернасы Минзәлө өязенең (хәзер Татарстан Республикасының Актаныш
районы) Такталачык авылында туа.
Театр сәнгате белән Мохтар Бәләбәйдәге рус гимназиясендә укыган
вакытта кызыксына башлый. 1908 елда ул сәхнә сәнгате белән профессиональ
рәвештә шөгыльләнә башлый һәм 1912 елга кадәр гастролер-трагик
сыйфатында йөри. Уфада С.Гыйззәтуллина-Волжская җитәкчелегендә «Нур»
труппасы эшли башлагач, ул үзенең иҗатын шушы коллектив белән бәйли.
1915 елда Оренбургта «Ширкәт» труппасы оешкач, М.Мутин бу труппада
хезмәт итә, труппаның төп артисты һәм режиссеры булып таныла.
1918 елның декабрь азакларында М.Мутин Казанга килә һәм Татар драма
артистлары труппасына урнаша. Аның Казан сәхнәсендәге иң тәүге актерлык
һәм режиссерлык эше – Ф.Шиллерның «Юлбасарлар» романтик драмасы
буенча куелган спектакль һәм андагы Карл Моор роле.
1919-1922 елларда М.Мутин Наркомпросның театр бүлеген җитәкли, бер
үк вакытта элекке «Сәйяр» артистларын берләштергән Беренче хөкүмәт татар
күргәзмә театрының баш режиссеры һәм сәнгать җитәкчесе вазифаларын
башкара.
М.Мутин – зур шөһрәт казанган атаклы артист. Ул татар сәхнәсенә героик
пафос, романтик юнәлеш алып килгән, гаҗәеп кайнар темпераментка ия булган
олы трагик талант. Ул башлыча төп рольләрне башкара. Көнбатыш
драматургиясен үзләштерә һәм спектакльләрендә уйнап, зур уңышларга ирешә.
Татар театры тарихына кергән, М.Мутин иҗат иткән образлар: Карл Моор –
Ф.Шиллерның «Юлбасарлар»ында, Гамлет, Отелло – В.Шекспирның «Гамлет»
һәм «Отелло»сында, Тартюф – Мольерның «Тартюф»ында, Батырхан –
Г.Ибраһимовның «Яңа кешеләр»ендә, Минһаҗ – К.Тинчуринның «Кандыр
буенда»сында, Бардин, Барон – М.Горькийның «Дошманнар»ында һәм
«Тормыш төбендә»сендә һ.б.
1926 елда М.Мутинга ТАССРның атказанган артисты дигән мактаулы
исем бирелә.
1937 елда М.Мутин кулга алына, 1941 елның 3 июнендә Колымада һәлак
була. 1963 елда аклана.
Великий трагический актер, режиссер, переводчик, организатор
театральной деятельности Мухтар Исхакович Мутин родился 2 января 1886 г. в
деревне Такталачук Мензелинского уезда Уфимской губернии (ныне
Актанышский район Республики Татарстан).
Театральным искусством Мухтар начинает интересоваться в периодt
учебы в русской гимназии г. Белебея. С 1908 г. он начинает профессионально
заниматься сценическим искусством и до 1912 г. выступает как гастролертрагик. С организацией труппы «Нур» в Уфе, под руководством
С.Гиззатуллиной-Волжской, М.Мутин свое творчество связывает с этим
коллективом. С 1915 г. М.Мутин получает известность как талантливый актер
и режиссер оренбургской труппы «Ширкат».
В конце декабря 1918 г. М.Мутин приезжает в Казань и устраивается в
труппу Татарских драматических артистов. Его первая актерская и
режиссерская работа на казанской сцене – роль Карла Моора в спектакле,
поставленном по романтической драме Ф.Шиллера «Разбойники».
В 1919-1922 гг. М.Мутин руководит театральным отделом Наркомпроса, в
то же время выполняет обязанности главного режиссера и художественного
руководителя Первого Государственного показательного драматического
татарского театра, объединившего артистов бывшего «Сайяра».
М.Мутин – зачинатель героико-романтического направления на татарской
сцене, крупный трагический актер необычайно сильного, огненного
темперамента. В основном он играет ведущие роли. Любит зарубежную
классическую драматургию. Среди образов, вошедших в историю татарского
театра: Карл Моор в «Разбойниках» Ф.Шиллера, Гамлет, Отелло в «Гамлете» и
«Отелло» В.Шекспира, Тартюф в «Тартюф»е Мольера, Батырхан в «Новых
людях» Г.Ибрагимова, Минхаж в «На Кандре» К.Тинчурина, Бардин, Барон в
«На дне» и «Врагах» М.Горького и др.
В 1926 г. М.Мутину присвоено почетное звание заслуженного артиста
ТАССР.
В 1937 г. М.Мутин был незаконно арестован. Погиб 3 июня 1941 г. на
Колыме. Реабилитирован в 1963 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Илялова И. Г.Камал театры артистлары: биогр. белешмәлек. – Тулыл.
икенче басма=Артисты театра им. Г.Камала: биогр. справочник /И.Илялова. –
2-ое изд., доп. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2005. – Б.41-43.
Арсланов М. Тылсым. Татар театры: режиссерлар һәм драматурглар
/М.Арсланов. – Казан: Мәгариф, 2008. – 287 б.: фото б-н. – Ул – Отелло безнең
хәтердә: Мохтар Мутин. – Б.64-79.
Арслан А. Мәшһүр трагик /А.Арслан //Мәд. җомга. – 2006. – 10 март. –
Б.11.
Арслан А. Беренче карлыгачлар /А.Арслан //Мәд. җомга. – 2001. – 10
март. – Б.11.
Дәүләтшина З. Яңгырый әле аның авазы /З.Дәүләтшина //Идел. – 2006. –
№ 1. – Б.54-75.
Шәех Л. Мутиннар /Л.Шәех //Татарстан яшьләре. – 2006. – 25 март.
Илялова И. «Үлемнең сәбәбе – скорбут...» /И.Илялова //Татарстан. – 1992.
– № 9-10. – Б.82-87.
Илялова И. «В нем сильна революционность» /И.Илялова //Веч. Казань. –
1986. – 7 мая.
Рахманкулов Ш. Один из первых /Ш.Рахманкулов //Веч. Казань. – 1986. –
7 мая.
13 гыйнвар
13 января
Фатих Әмирхан
Фатих Амирхан
1886-1926
Тууына 125 ел
125 лет со дня рождения
Татар әдәбияты классигы – күренекле прозаик, драматург, публицист,
әдәбият тәнкыйтьчесе һәм җәмәгать эшлеклесе Фатих Әмирхан
(Мөхәммәтфатих Зариф улы Әмирханов) 1886 елның 13 гыйнварында
Казанның Яңа Бистәсендә мулла гаиләсендә туа. Аны «Мөхәммәдия»
мәдрәсәсенә укырга бирәләр. Фатих, дин сабакларыннан тыш, Көнчыгыш
классик әдәбиятын, рус теле һәм әдәбиятын да яхшы гына үзләштерә. Бер үк
вакытта ул мәдрәсәнең җәмәгать эшләрендә актив катнаша.
1905-1907 елларда ул Петербург һәм Мәскәүдә курсларда укый. Мәскәүдә
«Тәрбияи-әтфаль» («Балалар тәрбиясе») журналында сәркятиб хезмәтен
башкара, фәнни-популяр характердагы мәкаләләр яза, тәрҗемә эше белән дә
шөгыльләнә.
1907 елда Ф.Әмирхан Казанга кайта. Шул җәйне аның белән зур
бәхетсезлек була: әле яңа егерме бер яшен тутырган егетне паралич суга һәм ул
гомере буе үз аягы белән йөри алмас авыру хәлендә кала. Кресло һәм коляскага
багланып яшәргә дучар ителүенә карамастан, Фатих Әмирхан нәкъ менә шул
чорда үзенең әдәби һәм публицистик эшчәнлеген киң җәелдереп җибәрә. «Әлислах» («Реформа») газетасының сәркятибе була. Шушы газетада аның беренче
оригиналь әдәби әсәре – «Гарәфә кич төшемдә» исемле хикәясе – басыла.
«Әл-ислах» чоры (1907-1909) Ф.Әмирханның әдәби иҗатта һәм аеруча
публицистика, әдәби тәнкыйть өлкәсендәге күпкырлы эшчәнлеге белән
характерлы. Шушы вакыт эчендә ул күп кенә хикәяләр, «Яшьләр» драмасын,
«Фәтхулла хәзрәт» исемле атаклы сатирик повестен яза. Газета битләрендә
төрле иҗтимагый-сәяси мәсьәләләргә, әдәбият-сәнгать, уку-укыту һәм башка
актуаль проблемаларга багышланган йөзгә якын публицистик, тәнкыйть
мәкаләсен, очерк һәм фельетоннарын бастыра. Бу әсәрләр Ф.Әмирханны шул
чор татар әдәбиятының алдынгы бер вәкиле итеп таныталар.
«Әл-ислах»та эшләгәндә Ф.Әмирхан үз чорының күренекле шәхесләре –
Г.Тукай, Г.Камал – белән якынлаша. Г.Тукайның 1907-1909 елларда иҗат иткән
күпчелек әсәрләре «Әл-ислах» газетасында дөнья күрәләр. Шагыйрьнең шигъри
җыентыкларына беренче дөрес бәяне бирүче, шагыйрь иҗатының әһәмиятен,
киләчәктәге урынын беренче билгеләүче дә Ф.Әмирхан була.
«Әл-ислах» газетасы чыгудан туктагач, Ф.Әмирхан «Ялт-йолт» исемле
көлке журналында актив языша. 1912-1918 елларда ул «Кояш» газетасы
редакциясендә әдәби хезмәткәр булып эшли.
1910-1917 елларда Ф.Әмирхан заман тормышының төрле якларын
яктырткан күп кенә әсәрләрен иҗат итә, көндәлек матбугатта күпсанлы
мәкаләләре белән катнаша. Революциягә кадәр Ф.Әмирханның әсәрләре
тупланган егермегә якын китабы басылып чыга.
Октябрь революциясеннән соң Ф.Әмирхан республика газеталарын
чыгаруда актив катнаша, публицистик мәкаләләр, очерклар белән чыгыш ясый.
Бер үк вакытта педагогик эш тә алып бара: 1923-1925 елларда Казан театр
техникумында укыта.
Ф.Әмирхан 1926 елның 9 мартында вафат була.
Классик татарской литературы, видный прозаик, драматург, публицист,
литературный критик и общественный деятель Фатих Амирхан (Фатих
Мухаммадзарифович Амирхан) родился 13 января 1886 г. в Казани в Новой
Слободе, в семье муллы. Учится в медресе «Мухаммадия», где помимо
богословских дисциплин изучает восточную классическую литературу, русский
язык и литературу, активно участвует в общественной жизни учебного
заведения.
В 1905-1907 гг. Ф.Амирхан учится на курсах в Петербурге и Москве,
работает секретарем в журнале «Тарбияи-атфаль» в Москве, пишет научнопопулярные статьи, занимается переводческой деятельностью.
Вернувшись в 1907 г. в Казань, Ф.Амирхан становится секретарем газеты
«Аль-Ислах». В этой газете публикуется его первое оригинальное
художественное произведение – рассказ «Гарәфә кич төшемдә» («Сон накануне
праздника»).
Период работы в газете «Аль-Ислах» (1907-1909) характеризуется
активным литературным творчеством, особенно в области публицистики и
литературной критики. В этот период он пишет несколько рассказов, драму
«Яшьләр» («Молодежь») и знаменитую сатирическую повесть «Фәтхулла
хәзрәт». На страницах газеты публикует около ста публицистических,
критических статей, очерков и фельетонов, посвященных различным вопросам
литературы, культуры, образования, общественной жизни и др.
В годы работы в «Аль-Ислахе» Ф.Амирхан сближается с видными
деятелями того времени – Г.Тукаем и Г.Камалом. Многие произведения,
созданные Г.Тукаем в 1907-1909 гг., публикуются в газете «Аль-Ислах».
Ф.Амирхан является первым критиком, давшим высокую оценку поэтическим
сборникам поэта.
После прекращения издания газеты «Аль-Ислах», Ф.Амирхан
публикуется в сатирическом журнале «Ялт-йолт». В 1912-1918 г. работает
литературным сотрудником в редакции газеты «Кояш».
В 1910-1917 гг. Ф.Амирхан создает произведения, освещающие разные
стороны жизни того времени, выступает со статьями в периодической печати.
Всего до революции издается около двадцати книг произведений Ф.Амирхана.
После Октябрьской революции Ф.Амирхан активно участвует в выпуске
республиканских газет, выступает с публицистическими статьями, очерками,
ведет педагогическую деятельность: в 1923-1925 гт. преподает в Казанском
театральном техникуме.
Ф.Амирхан умер 9 марта 1926 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Әмирхан Ф. Әсәрләр: дүрт томда /Ф.Әмирхан. – Казан: Татар. кит. нәшр.,
1984 – 1989.
Т.1.: хикәяләр (1907-1922) /[ахыр сүз язучы М.Х.Хәсәнов]. – 1984. – 480
б.
Т.2.: повестьлар, роман һәм драма әсәрләре. – 1985. – 488 б.: портр. б-н.
Т.3.: публицистика. – 1989. – 512 б.: портр. б-н.
Т.4.: әдәбият-сәнгать тәнкыйте, биографик материаллар, хатлар. – 1986. –
390 б.: портр. б-н
Әмирхан Ф. Сайланма әсәрләр /Ф.Әмирхан; [кереш сүз авт. Р.Яруллина].
– Казан: ТаРИХ, 2002. – 400 б.: портр. б-н.
Әмирхан Ф. Әсәрләр /Ф.Әмирхан; [кереш сүз авт. Д.Ф.Заһидуллина]. –
Казан: Мәгариф, 2002. – 320 б.: портр. б-н.
Әмирхан Ф. Халык кызлары: әкият вә тарихларындан алып язылган хикәя
/Ф.Әмирхан; [кереш сүз язучы Ф.Ибраһимова]. – Казан: Татар. кит. нәшр.,
1995. – 24 б.
Амирхан Ф. Избранное: рассказы и повести /Ф.Амирхан; пер. с татар.
Г.Хантемировой. – М.: Худож. лит., 1975. – 320 с.
Амирхан Ф. На перепутье: рассказы и повести /Ф.Амирхан; пер. с татар.
Г.Хантемировой. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1979. – 334 с.: портр.
Амирхан Ф. Хаят: повесть /Ф.Амирхан; пер.с татар. Г.Хантемировой. –
Казань: Татар. кн. изд-во, 1986. – 127 с.: ил.
Амирхан Ф. «Все прежнее во мне превратилось в пепел» /Ф.Амирхан;
[предисл. Р.Амирхана] //Гасырлар авазы=Эхо веков. – 1997. – № 3-4. – С.179185.
Амирхан Ф. Шафигулла агай: рассказ /Ф.Амирхан; пер. с татар.
Ф.Ситдикова; [предисл. А.Ахмадуллина] //Идель. – 1991. – № 8/9. – С.4-16.
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек: 2 томда: 1 том /[төз. Р.Н.Даутов,
Р.Ф.Рахмани]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. – 751 б. – Фатих Әмирхан. –
Б.90-94.
Даутов Р.Н. Совет Татарстаны язучылары: биобиблиогр. белешмә
/Р.Н.Даутов, Н.Б.Нуруллина. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1986. – 639 б. – Фатих
Әмирхан. – Б.594-597.
Нуруллин И. Фатих Әмирхан (1886-1926) /И.Нуруллин. – Казан: Татар.
кит. нәшр., 1988. – 279 б. – («Атаклы кешеләр тормышы»).
Фатих Әмирхан турында истәлекләр /[төз. Ф.Ибраһимова, Р.Әмирхан]. –
Тулыл. 2-нче басма. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2005. – 255 б.
Нуруллин И. Фатих Әмирхан /И.Нуруллин. //Татар әдәбияты тарихы:
алты томда. Т.3.: XX гасыр башы. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1986. – Б.295-315.
Әмирхан Р. Казанлы Әмирханнар: Әмирханнар нәселенең таҗы
/Р.Әмирхан //Казан утлары. – 1997. – № 10. – Б.137-155; № 11. – Б.167-180; №
12. – Б.154-171.
Вәлиев Н. Фатих Әмирханның рухи мирасы: идея-сәнгать үзенчәлекләре
/Н.Вәлиев. – Казан: «Фән» нәшр., 2005. – 196 б.
Әмирхан Р. Яшәеш һәм иҗат колачы /Р.Әмирхан //Казан утлары. – 2006.
– № 1. – Б.143-152.
Сөләйманова Л. XX йөз татар әдәбиятында Фатих Әмирханның «Хәят»
повесте /Л.Сөләйманова //Фән һәм тел. – 2007. – № 3. – Б.27-29.
Кәбиров М. Фәтхулла хәзрәтне сагыну: [«Урталыкта», «Фәтхула хәзрәт»]
/М.Кәбиров //Шәһри Казан. – 2008. – 19 нояб.
Гиниятуллина А. Писатели Советского Татарстана: биобиблиогр.
справочник /А.Гиниятуллина. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1970. – 511 с . –
Фатых Амирхан. – С.28-30.
Нуруллин И. Прометей из Новотатарской слободы /И.Нуруллин; авториз.
пер. Р.Нуруллиной. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1991. – 269 с.
Хасанов М. Фатих Амирхан /М.Хасанов //История татарской литературы
нового времени (ХIХ-начало XX в.). – Казань: Фикер, 2003. – С.362-374.
Валеев Н.М. В мире нравственных исканий /Н.М.Валеев. – Казань: Татар.
кн. изд-во, 1985. – 120 с.
Идейно-эстетическое наследие Фатиха Амирхана: межвуз. сборник науч.
трудов. – Казань, 1989. – 204 с.
Ганиева Р. Татарская литература: традиции, взаимосвязи /Р.Ганиева. –
Казань: Изд-во Казан. ун-та, 2002. – 272 с. – Художественные поиски Фатиха
Амирхана. – С.92-100; Фатих Әмирхан иҗаты – мәктәптә. – Б.213-223.
Валеев Н. Фатых Амирхан: неизвестные страницы /Н.Валеев //Татарстан.
– 2005. – № 9. – С.54-57.
Нуруллина Р. «Стреноженный» Прометей /Р.Нуруллина //Респ.Татарстан.
– 2006. – 13 апр.
Шарафутдинов З.Т. История педагогики Татарстана: учеб. пособие для
пед. учеб. заведений /З.Т.Шарафутдинов, Я.И.Ханбиков. – Казань: КГПУ, 1998.
– 307 с. – Просветительские и педагогические идеи Фатиха Амирхана. – С.91104.
Гарапшина Л. Политическая сатира Фатыха Амирхана: (по повести
«Шафигулла агай») /Л.Гарапшина //Идель. – 2002. – № 3. – С.48-50.
Салихов Р. Хан татарской литературы /Р.Салихов //Время и деньги. –
2003. – 14 марта.
13 гыйнвар
13 января
Наил Әюпов
Наиль Аюпов
1936-2008
Тууына 75 ел
75 лет со дня рождения
Танылган артист Наил Галиулла улы Әюпов 1936 елның 13 гыйнварында
Татарстан АССРның Мөслим районы Түреш авылында туа. Күрше Күбәк
авылында урта белем ала. Н.Әюпов хезмәт эшчәнлеген 1954 елда Әлмәт
районы «Татбурнефть» трестының Мактама бораулау конторасында эшчебораулаучы буларак башлап җибәрә. 1955 елда ул армия сафларына чакырыла.
1959 елда Наил Казанга килеп, 12 нче техник училищега укырга керә. Аны
драмтүгәрәккә чакыралар, ул төрле концертларда, спектакльләрдә катнаша
башлый.
1962 елның маенда кабат Казан театр училищесы ачылгач, Н.Әюпов
укырга керә һәм, аны 1965 елда тәмамлаганнан соң, Г.Камал исемендәге Татар
дәүләт академия театрына эшкә алына.
Н.Әюповның киң колачлы актер булуы аңа иҗатының башлангыч чорында
ук төрле яшьтәге персонажларны, төрле характердагы рольләрне уйнау
мөмкинлеге бирә. Әүвәл 3-4 ел эчендә үк ул Н.Исәнбәтнең «Миркәй белән
Айсылу»ында Миркәйне, Х.Вахитның «Күк капусы ачылса»сында Ризванны,
Ш.Хөсәеновның «Әни килде»сендә Ислам рольләрен башкара. Иркен тавышлы
җырчы артист буларак, аңа музыкаль спектакльләрдә төп рольләрне бирәләр.
1970 елдан Н.Әюпов үзенең иң яраткан рольләренең берсен – К.Тинчуринның
«Зәңгәр шәл»ендә Булатны – 18 ел дәвамында уйный. 1971 елда куелган
«Сүнгән йолдызлар»дагы Исмәгыйль роле дә әнә шундыйлардан. Әлеге
спектакль театрда зур уңыш белән 20 елга якын бара. Актер Н.Фәттахның «Кол
Гали» трагедиясендә каһарман сугышчы-шагыйрь Кол Гали, Т.Миңнуллинның
«Канкай улы Бәхтияр» тарихи драмасында Бәхтияр кебек бер-берсенә капмакаршы холыклы образлар да иҗат итә. Н.Әюпов көчле драматизм һәм ташып
торган сәхнә темпераментына ия, төрле образлар гаҗәеп тормышчанлыгы,
гадилеге белән җәлеп итә. Аның осталыгы белән иҗат ителгән образлар – :
А.Вампиловның «Булмас димә – дөнья бу»ында Анчугин, Ю.Сафиуллинның
«Идегәй»ендә Нугай би, Т.Миңнуллинның «Әлдермештән Әлмәндәр»ендә
Ястәгнәй, В.Шекспирның «Антоний һәм Клеопатра»сында Долабел һ.б. –
артист талантының яңа якларын ачалар. Үзенчәлекле таланты, кабатланмас
актерлык һәм вокал осталыгы Н.Әюповны күпсанлы тамашачыларның яраткан
артистына әйләндерә.
1987 елда Н.Әюповка ТАССРның халык артисты, 1999 елда Россиянең
атказанган артисты дигән мактаулы исемнәр бирелә. 2006 елда «Фидакарь
хезмәт өчен» медале белән бүләкләнә.
Н.Әюпов 2008 елның 18 июнендә вафат була.
Известный артист Наиль Галиуллович Аюпов родился 13 января 1936 г. в
деревне Турюшево Муслюмовского района Татарской АССР. Среднее
образование получает в школе деревни Кубяково. Н.Аюпов свою трудовую
жизнь начинает в 1954 г. рабочим-буровиком в буровой конторе Мактама
треста «Татбурнефть» Альметьевского района. В 1955 г. его призывают в
армию. В 1959 г. Н.Аюпов поступает учиться в Казанское техническое
училище, где участвует в работе драмкружка, выступает в концертах,
спектаклях.
В мае 1962 г. Н.Аюпов поступает в Казанское театральное училище.
После окончания училища, в 1965 г. его принимают на работу в Татарский
государственный академический театр. Масштабность Н.Аюпова как актера
дает ему возможность уже на начальном этапе творчества исполнять персонажи
разных возрастов и характеров. Уже в первые 3-4 года он создает следующие
образы: Миркая в спектакле «Миркай и Айсылу» Н.Исанбета; Ризвана – «Если
улыбнется счастье» Х.Вахита; Ислама – «Приехала мама» Ш.Хусаинова. Он
исполняет главные роли в музыкальных спектаклях. С 1970 г. в течение 18 лет
Н.Аюпов играет одну из своих любимых ролей – Булата в «Голубой шали»
К.Тинчурина. Поставленный в 1971 г. спектакль «Угасшие звезды»
К.Тинчурина также шел на сцене с большим успехом около 20 лет. В этом
спектакле Н.Аюпов исполнял роль Исмагила. Актер талантливо воплощает
противоположные характеры: мужественного бойца-поэта Кул Гали в
спектакле-трагедии «Кул Гали» Н.Фаттаха и Бахтияра в исторической драме
«Бахтияр Канкаев» Т.Миннуллина. Исполняемые им образы предельно
достоверны, темпераментны. Новыми гранями раскрывается его талант в
образах Анчурина в «Провинциальных анекдотах» А.Вампилова, Нугай би в
«Идегее» Ю.Сафиуллина, Ястегнея в «Старике из деревни Альдермеш»,
Долабела в «Антонии и Клеопатре» В.Шекспира и др.
Яркая индивидуальность, прекрасные сценические данные, вокальное
мастерство и обаяние помогают Н.Аюпову завоевать неувядающую
популярность у многочисленных поклонников.
В 1987 г. Н.Аюпову присуждается почетное звание народного артиста
ТАССР, в 1999 г. – заслуженного артиста России, в 2006 г. вручена медаль РТ
«За доблестный труд».
Н.Аюпов умер 18 июня 2008 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Илялова И. Наил Әюпов: иҗат портретына штрихлар /И.Илялова. –
Казан: Татар. кит. нәшр., 2005. – 72 б.: фотолар б-н.
Илялова И. Г.Камал театры артистлары: биогр. белешмәлек. – Тулыл.
икенче басма=Артисты театра им. Г.Камала: биогр. справочник. – 2-ое изд., доп
/И.Илялова. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2005. – Б.226-227.
Илялова И. Халык артисты /И.Илялова //Баһаутдинов Ф.Н. Без Мөслим
балалары: күренекле райондашларыбыз турында язмалар /Ф.Н.Баһаутдинов. –
Казан: Идел-Пресс нәшр., 2006. – Б.404-406.
Әюпов Н. Артист ул сер булып калырга тиеш /Н.Әюпов; [әңгәмәдәш
Л.Хәбибуллина] //Шәһри Казан. – 2006. – 10 февр.
Әюп Н. Адашканга маяк булсын дип... /Н.Әюп; [әңгәмәдәш Батулла]
//Мәд. җомга. – 1996. – 19 гыйнв. – Б.17.
Әхмәтгалиева А. «Бөтенләйгә шунда калам...» /А.Әхмәтгалиева //Мәйдан.
– 2007. – № 7. – Б.142-146.
Җырчы гына түгел, спортчы актер //Ватаным Татарстан. – 2006. – 17 февр.
Сафиулла Ю. Театр моңсары /Ю.Сафиулла //Мәд. җомга. – 2006. – 24
февр. – Б.17.
Сафина Ф. Моңлы артист /Ф.Сафина //Ватаным Татарстан. – 2005. – 19
март.
Вәли Равил. Сәхнәдә бәхет киче /Равил Вәли //Шәһри Казан. – 1996. – 26
гыйнв.
Гыймранова Д. Хислеләрне хислеләр ярата /Д.Гыймранова //Ватаным
Татарстан. – 1996. – 20 гыйнв.
Каждая роль ему по-своему дорога //Респ. Татарстан. – 2006. – 16 февр.
Данилова Г. Хурматуллин начинает и выигрывает /Г.Данилова //Театр.
жизнь. – 1990. – № 21. – С.21: портр.
15 гыйнвар
15 января
Нәҗип Җиһанов
Назиб Жиганов
1911-1988
Тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Күренекле татар композиторы, СССРның халык артисты Нәҗип Гаяз улы
Җиһанов 1911 елның 15 гыйнварында Уральск шәһәрендә эшче гаиләсендә туа.
Яшьли әти-әнисез калып, ул балалар йортында тәрбияләнә. Музыкага сәләтле
булуы аңа, Мәскәү консерваториясен тәмамлагач ук, Татарстанның музыка
культурасын үстерүдә төп урыннарның берсен алу мөмкинлеген бирә. Сугышка
кадәрге елларда ук ул симфония һәм «Качкын» операсын иҗат итә.
Аның шуннан соңгы композиторлык, педагоглык һәм иҗтимагый-сәяси
эшчәнлеге киң һәм нәтиҗәле була. Ул сигез опера, өч балет, унҗиде зур
симфоник әсәр, сюиталар, җырлар, күпсанлы камера, вокаль һәм инструменталь
әсәрләр иҗат итә. Аның иҗатына миллилекнең һәм интернациональлекнең
бердәмлеге, татар, рус һәм дөнья музыка сәнгатенең иң яхшы традицияләре
белән нык бәйләнгән үзенчәлекле композитор стиле хас.
Н.Г.Җиһановның Татарстан музыка культурасын үстерүгә керткән
хезмәтләре зур. Ул республика Композиторлар берлеген төзүдә актив катнаша,
1939 елдан 1977 елга кадәр берөзлексез аны җитәкли. Ул Казан дәүләт
консерваториясен ачуны һәм аякка бастыруны башлап йөрүчеләрнең берсе
була, 1945 елдан аның ректоры булып эшли. Аның җитәкчелегендә
консерватория Татарстан һәм Россиянең башка өлкәләре һәм республикалары
өчен музыка кадрлары әзерләүдә мөһим роль уйный.
Н.Г. Җиһановның хезмәтләренә югары бәя бирелә. Ул өч тапкыр СССР
Дәүләт премиясе лауреаты була, ике тапкыр Ленин ордены, Хезмәт Кызыл
Байрагы ордены һәм башка орденнар, медальләр белән бүләкләнә.
Н.Г. Җиһанов 1988 елның 2 июнендә вафат була.
2001 елның 2 мартында Татарстан Милли музееның филиалы буларак
Казанда Нәҗип Җиһановның мемориаль музей-квартирасы ачыла һәм шул ук
елда Казан дәүләт консерваториясенә Н.Җиһанов исеме бирелә.
Выдающийся татарский композитор, народный артист СССР Назиб
Гаязович Жиганов родился 15 января 1911 г. в городе Уральске, в семье
рабочего. Рано потеряв родителей, воспитывается в детском доме.
Музыкальная одаренность позволяет ему уже после окончания Московской
консерватории занять ведущее место в развитии музыкальной культуры
Татарстана. Еще в предвоенные годы им были созданы симфония и опера
«Качкын».
Его дальнейшая творческая, педагогическая деятельность была широка и
плодотворна. Им созданы 8 опер, 3 балета, 17 крупных симфонических
произведений, сюиты, песни, большое число камерных, вокальных и
инструментальных сочинений. Его творчеству присущи органический сплав
национального и интернационального, самобытный композиторский стиль,
кровно связанный с лучшими традициями татарского, русского и мирового
музыкального искусства.
Значительны заслуги Н.Г. Жиганова в развитии музыкальной культуры
Татарстана. Он принимает деятельное участие в создании Союза композиторов
республики, был бессменным руководителем его правления с 1939 по 1977 гг.
Он стоял у истоков Казанской государственной консерватории, ректором
которой являлся с 1945 г. Под его руководством консерватория сыграла
значительную роль в подготовке музыкальных кадров для Татарстана, других
областей и республик России.
Заслуги Н.Г. Жиганова достойно оценены: он трижды лауреат
Государственной премии СССР, награжден двумя орденами Ленина, орденом
Трудового Красного Знамени, другими орденами и медалями.
Н.Г. Жиганов умер 2 июня 1988 г.
2 марта 2001 г. открыт мемориальный музей-квартира (филиал
Национального музея РТ) Назиба Жиганова в Казани и в том же году Казанской
государственной консерватории присвоено имя композитора.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Җиһанов Н. Качкын: клавир /Н.Җиһанов. – Казан: Татар. кит. нәшр.,
1982. – 303 б. – Тексты татар һәм рус телләрендә.
Җиһанов Н. Опералардан арияләр һәм дуэтлар /Н.Җиһанов. – Казан:
Татар. кит. нәшр., 1958. – 106 б.: ноталы.
Җиһанов Н. «Түләк белән Сусылу» операсыннан сценалар һәм арияләр
/Н.Җиһанов. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1970. – 72 б.: ноталы.
Җиһанов Н. [Әсәрләр] [Звукозапись]: 2 Кд. Кд.1: вокаль музыка
/Н.Җиһанов:]; ТР Мәдәният м-гы; ААҖ «Яңа гасыр» телерадикомп.; [кереш сүз
авт. З.Я.Салехова]. – Казан: Новый век, 2004. – 1 кд.
Җиһанов Н. [Әсәрләр] [Звукозапись]: 2 Кд. Кд.2: инструменталь музыка
/Н.Җиһанов:]; ТР Мәдәният м-гы; ААҖ «Яңа гасыр» телерадикомп.; [кереш сүз
авт. З.Я.Салехова]. – Казан: Новый век, 2004. – 2 кд.
Жиганов Н. Алтынчеч; Джалиль; Тюляк и Су-слу: оперы /Н.Жиганов
//Советские оперы: краткое содерж. – М.: Сов. композитор, 1982. – С.383-390.
Жиганов Н. «Джалиль»: опера-поэма в 3-х частях, 7 картинах /Н.Жиганов
//Краткое содерж. и программа. – Казань, 1980. – 14 с.
Жиганов Н. Девятая симфония для большого симфонического оркестра:
партитура /Н.Жиганов. –М.: Сов. композитор, 1982. – 160 с.
Жиганов Н. 10 пьес для фортепьяно /Н.Жиганов. – Казань: Татар. кн. издво, 1976. – 27 с.
Җиһанов И. «Әтинең көндәлегендә ачышка тиң яңалык күп...»
/И.Җиһанов; композиторның улы белән әңгәмәне Г.Зәйнуллина алып бара
//Идел. – 2010. – № 3. – Б.42-48.
Хәсәнов М. Шәрекънең бөек композиторы /М.Хәсәнов //Татарстан. –
2004. – № 11. – Б.58-61.
Шәмсетдинова Ф. Милли операның якты үрнәген тудыручы
/Ф.Шәмсетдинова //Шәһри Казан. – 2004. – 8 окт.
Салехова З. Җиһанов балкышы /З.Салехова //Мәд. җомга. – 2001. – 26
гыйнв. – Б.8.
Гаффар Ә. Намус дәрвише /Ә.Гаффар // Шәһри Казан. – 2001. – 2 февр.
Юнысова А. Җырлы мирас /А.Юнысова //Ватаным Татарстан. – 2001. –
27 гыйнв.
Галиуллина М. Нәҗип Җиһановны олылау яки композиторларыбыздан
кайсыларының «күбрәк татар» булуы турында уйланулар /М.Галиуллина
//Шәһри Казан. – 2001. – 7 март.
Назиб Жиганов: ст., воспоминания, документы. Т.1 /сост. Н.И.Жиганова,
З.Я.Салехова. – Казань: КГК, 2004. – 299 с.: портр.
Назиб Жиганов: ст., воспоминания, документы. Т.2 /сост. Н.И.Жиганова,
З.Я.Салехова. – Казань: КГК, 2005. – 147 с.: портр.
Письма Н.Жиганова к С.Н.Жигановой, (1935-1946): (коммент.
С.Н.Жигановой /Фонд «Наследие Назиба Жиганова». – М.: Композитор:
Престиж-АРИА, 2001. – 225 с. – (Созвездие Жиганова; Вып. 2).
Гиршман Я. Назиб Жиганов /Я.Гиршман. – М.: Сов. композитор, 1975. –
205 с. – Основные даты жизни и деятельности. – С.179-182; Перечень
сочинений. – С.183 – 192; Список литературы – на русском языке. – С.193-203.
Миннуллина Л. А. Литературное творчество Назиба Жиганова: доклады,
статьи, выступления /Л.А.Миннуллина. – М.: Композитор, 1996. – 130 с.
Гиршман Я. Назиб Жиганов /Я.Гиршман. //Композиторы и музыковеды
Советского Татарстана. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1985. – С.64-70.
Дулат-Алеев В. Назиб Жиганов /В.Дулат-Алеев; Леман А. Назиб
Гаязович Жиганов… Назиб Жиганов… Назиб… /А.Леман; Якупов Х.
Ненаписанный портрет /Х.Якупов; Шамсутдинова Ф. Энергия личности и
таланта /Ф.Шамсутдинова; Имашев М. Бескорыстные уроки /М.Имашев;
Покровский Б. Назиб Жиганов – оперный драматург /Б.Покровский; Из
записных книжек композитора Назиба Жиганова; Подольская М. Музыка с
небес /М.Подольская //Казань. – 2001. – № 1. – С.18-53.
Мансуров Ф. «Назиб Жиганов – личность № 1 в татарской музыке!»
/Ф.Мансуров //Татарстан. – 2001. – № 2. – С.50-53.
Хасанов М. Великий композитор Востока /М.Хасанов //Татарстан. – 2004.
– № 11. – С.58-61.
Харис Р. Два сердца маэстро / Р.Харис //Респ. Татарстан. – 2001. – 13 янв.
Хайруллина З. Консерватория началась с Назиба Жиганова
/З.Хайруллина //Казань. – 2009. – № 1. – С.48-49.
Февраль
Түбән Кама шәһәре
Город Нижнекамск
1961
Нигез салынуына 50 ел
50 лет со дня основания
Түбән Кама – республика карамагындагы шәһәр, административ район
үзәге. Ул Казаннан 237 км ераклыкта, Кама елгасының сулъяк ярына урнашкан.
Түбән Кама шәһәре 1961 елның февраль аенда төзелә башлый; 1961 елның 19
апреленнән шәһәр тибындагы поселок, 1966 елның 22 сентябрендә аңа шәһәр
статусы бирелә.
Җирле углеводород чималы ресурсларының, җайлы географик урынның
һәм су белән тәэмин итү шартларының бергә туры килүе бу төбәктә нефть
химиясе комплексы, ә аның белән бергә Түбән Кама шәһәре төзелә башлауга
сәбәпче була.
Түбән Кама – Россия Федерациясендәге нефть химиясе промышленность
үзәкләренең иң эресе. Шәһәрнең промышленность куәтен 20 дән артык
предприятие тәшкил итә. Алардан «Түбәнкаманефтехим», Түбән Кама нефть
эшкәртү заводы, «Камэнергостройпром», «Татэнергострой» берләшмәләре,
механика заводы иң эреләрдән санала.
«Түбәнкаманефтехим» акционерлык җәмгыяте республика химия һәм
нефть химиясе продукциясенең 40 проценттан артыгын бирә һәм җитештерү
темпын арттыруны дәвам итә. Ул республикага һәм читкә чыгару өчен этилен,
изопрен каучук, стирол, дивинил һәм башка химик продуктлар эшләп чыгара.
Комбинатта яңа продуктлар җитештерү дә үзләштерелә.
«Түбәнкамашин» – шәһәрнең икенче зур предприятиесе. Ул – Россиядә
шиннар җитештерү промышленностеның алдынгы үзәкләреннән берсе. Түбән
Кама шинчылары Тольятти һәм Ижевск шәһәрләрендәге җиңел автомобильләр
заводларын, шулай ук КамАЗны шиннар белән тулысынча тәэмин итә. Техник
углерод җитештерүче яңа заводлар комплексы эшли. Бу заводның продукциясе
резина җитештерүдә төп компонентларның берсе булып тора.
Шәһәрнең төзелеше һәм киләчәктә үсүе шушы төп производстволарның,
нефтехимикларның, шинчыларның, төзүчеләрнең ихтыяҗларын канәгатьләндерүгә бәйле. Моның өчен ышанычлы энергия саклау базасы, төзелеш
индустриясе, шәһәр электр һәм автомобиль транспорты һәм хезмәт күрсәтүче
тармаклар булдырылган.
Татарстан
шәһәрләре
арасында
Түбән
Кама
төгәл,
иркен
планлаштырылуы, һәр микрорайонның архитектура ягыннан төгәлләнгән
булуы белән аерылып тора. Биредә мәһабәт мәдәният сарайлары, китапханәләр,
күп санда сәүдә һәм җәмәгать туклану предприятиеләре бар.
Гомуми белем бирү мәктәпләреннән тыш, шәһәрдә 6 лицей, 5 урта махсус
һәм 7 югары белем бирү йортлары эшли.
Шәһәр кешеләре карамагында гаҗәеп матур урман паркы, спорт һәм
сәламәтләндерү комплекслары, ял итү урыннары бар. Өч телекомпания, ике
радиостанция эшли.
2001, 2003 елларда Түбән Кама «Россиянең иң төзек шәһәре»
конкурсында җиңүче була, 2002 елда «Идел буеның мәдәни башкаласы» булып
таныла; 2007 елда «Социаль өлкәдә иң яхшы муниципаль берәмлек»
Бөтенроссия конкурсында җиңә.
Город республиканского подчинения, центр административного района
Нижнекамск расположен в 237 км от Казани, на левом берегу реки Камы.
Нижнекамск основан в феврале 1961 г.; с 19 апреля 1961 г. – поселок
городского типа; статус города получил 22 сентября 1966 г.
Благоприятное сочетание ресурсов местного углеводородного сырья,
выгодное географическое положение и условия водоснабжения стали причиной
строительства нефтехимического комплекса, а с ним и города Ннижнекамска.
Нижнекамск – крупнейший центр нефтехимической промышленности
РФ. Промышленный потенциал города – это более 20 предприятий, из которых
крупнейшими являются АО «Нижнекамскнефтехим» и АО «Нижнекамскшина»
«Нижнекамский нефтеперерабатывающий завод», ПО «Камэнергостройпром»,
ГСПО «Татэнергострой», механический завод.
АО «Нижнекамскнефтехим» выпускает более 40 % всей продукции
химической и нефтехимической промышленности республики и продолжает
наращивать темпы производства. Освоено производство новых химических
продуктов.
АО «Нижнекамскшина» – второе крупнейшее предприятие города,
занимающее ведущее место в шинной промышленности России. Шинники
Нижнекамска полностью обеспечивают шинами заводы легковых автомобилей
городов Тольятти и Ижевска, а также КамАЗ. Работает комплекс нового завода
по производству технического углерода. Продукция этого завода является
одним из основных компонентов для производства резины.
Строительство и дальнейший рост города связаны с интересами этих
главных производств и самих нефтехимиков, шинников и строителей. Для
этого созданы надежная база энергосбережения, строительная индустрия,
городской электрический и автомобильный транспорт и обслуживающие
отрасли.
Среди городов Татарстана Нижнекамск выделяется четкой, свободной
планировкой, архитектурной завершенностью каждого микрорайона.
Построены прекрасные дворцы культуры, библиотеки, предприятия торговли и
общественного питания. В распоряжении горожан – большой лесной парк.
Кроме общеобразовательных школ в городе работают 6 лицеев, 5 средних
специальных и 7 высших учебных заведений.
Нижнекамск обладает хорошо развитой спортивной инфраструктурой.
Работают 3 телекомпании, 2 радиостанции.
В 2001, 2003 гг. Нижнекамск стал победителем конкурса «Самый
благоустроенный город России», в 2002 г. был признан «Культурной столицей
Поволжья», в 2007 г. – победителем Всероссийского конкурса «Лучшее
муниципальное образование в социальной сфере».
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Түбән Кама – яшьлек шәһәре /[төз. И.Низамов]. – Казан: Татар. кит.
нәшр., 1974. – 112 б.
Хәбибуллина Һ. Могҗиза тудыручылар /Һ.Хәбибуллина. – Түбән Кама:
Гүзәл, 2006. – 271 б.
Көрәш елларыбыз: Түбән Кама Татар иҗтимагый үзәге утырышлары һәм
җыелышларның беркетмәләре /[төз. Ә.С.Хәсәнов һ.б.]. – Түбән Кама: Ихлас,
[200?]. – 367 б.
Зарипов Р. Республиканың терәк баганасы /Р.Зарипов //Ватаным
Татарстан. – 2009. – 6 февр.
Рәшит Ә. Хәтердә терелгән мизгелләр /Ә.Рәшит //Мәд. җомга. – 2008. –
26 сент. – Б.9.
Хәйруллина И. Татарстан Европа дәрәҗәсенә чыга /И.Хәйруллина
//Ватаным Татарстан. – 2006. – 13 окт.
Сафиуллин Ә. Түбән Кама – яшь кала, анда яшьлек юл яра /Ә.Сафиуллин
//Ватаным Татарстан. – 2001. – 10 авг.
Сабиров А. Чулмандагы серле кала /А.Сабиров //Татарстан. – 1996. – №
10. – Б.10-13.
Зарипов И. Яшьлек шәһәре – гөлбакча /И.Зарипов //Ватаным Татарстан. –
1996. – 3 сент.
Шәрифуллина Э. Байрак төсендәге бәйрәм /Э.Шәрифуллина //Мәд.
җомга. – 1996. – 27 сент. – Б.5,8.
Урманче-Әхмәтова Ф. Үз илебездә /Ф.Урманче-Әхмәтова //Шәһри Казан.
– 1998. – 26 июль.
Камалетдинова Р. «Җидегән чишмә»ләргә йөзек салдык /Р.Камалетдинова //Сөембикә. – 2002. – № 1. – Б.14-17.
Лемаев Н.В. Устремленность: рассказ о том, как в Татарии создавались
крупнейший нефтехимический комплекс и город Нижнекамск /Н.В.Лемаев. –
Казань: Татар. кн. изд-во. 1985. – 232 с.: ил.
Зарипов М. Звездный час Нижнекамска: (докум. повествование с
отступлениями в прошлое и размышлениями о будущем) /М.Зарипов. – Казань:
Татар. кн. изд-во. 1981. – 288 с.
Нижнекамские зарисовки: кн. в этюдах=Түбән Кама бизәкләре: парчалар
/[сост. А.Сабиров. – Казань: Волга-Урал, 1996. – 160 с.: ил. – Текст парал.: на
рус. и татар. яз.
Хузина А.Ф. Нижнекамский промышленный район: годы становления
/А.Ф.Хузина. – Нижнекамск, 2005. – 223 с. – Библиогр. С.214-222.
Становление и развитие народного образования в городе Нижнекамске
(1961-2003 гг.) т.1. – Нижнекамск, 2004. – 351 с.: ил.
Становление и развитие Нижнекамского педагогического училища /сост.
Р.Н.Муллин и др. – Нижнекамск, 2001. – 99 с.: с портр., фот.
Нижнекамский репортаж /[сост. В.Белокопытов, Н.Сорокин]. – Казань:
Татар. кн. изд-во. 1978. – 256 с.: ил.
Федосенко М.Л. Мы из Нижнекамска /М.Л.Федосенко. – Казань: Татар.
кн. изд-во. 1986. – 88 с.
Абдуллин Ф.А. Шагая в будущее...: сб. очерков и воспоминаний
/Ф.А.Абдуллин. – Нижнекамск: Гузель, 1999. – 82 с.: ил.
Игнатьев В.И. Город моей жизни: воспоминания из жизни в Нижнекамске
/В.И.Игнатьев. – Нижнекамск, 2003. – 106 с.: фот.
Нижнекамск=Түбән Кама: альбом /[сост. В.Винников и др.; авт. текста
Г.Суздальцева]. – Казань: Идел-Пресс, 206. – 143 с. – Текст на рус. и татар. яз.
Нижнекамск= Түбән Кама=Nizhnekamsk. – Нижнекамск; Лондон, 2003. –
143 с. – Текст парал.: рус., татар., англ. яз.
Нижнекамск. – Казань: Идел-Пресс, 2000. – 95 с.: фот.
Нижнекамск: альбом. – Нижнекамск, [200-]. – Текст парал.: рус., татар.,
англ., нем. – На обл. загл.: Nizhnekamsk.
Нижнекамск – город нефтехимиков: альбом. – Казань: Татар. кн. изд-во.
1977. – 27 с.
Метшин А. [Нижнекамск основан в 1961 году...] /А.Метшин. //Российская
муниципальная практика. – 2009. – № 5. – С.64-65
Суздальцева Г. Про тебя, город на Каме, так и просятся стихи
/Г.Суздальцева //Респ. Татарстан. – 2006. – 22 сент.
Нижнекамску не привыкать к рекордам: десять фактов из жизни самого
благоустроенного города России //Веч. Казань. – 2004. – 15 сент.
Маликов А. Нижнекамск: зона притяжения для новых инвестиций
/А.Маликов //Респ. Татарстан. – 2004. – 2 нояб.
Бортников Ю. Нижнекамск – самый продвинутый город республики /
Ю.Бортников //Время и деньги. – 2001. – 11 сент.
Алтынбаев Р.З. Социальный потенциал молодого города /Р.З.Алтынбаев
//Социологические исследования. – 1998. – № 11. – С.49-51.
26 апрель
26 апреля
Габдулла Тукай
1886-1913
Тууына 125 ел
125 лет со дня рождения
Татар халык шагыйре Габдулла Мөхәммәтгариф улы Тукай (Тукаев) 1886
елның 26 апрелендә элеккеге Казан губернасының Мәңгәр волосте (хәзерге
Татарстан Республикасының Арча районы) Кушлавыч авылында мулла
гаиләсендә туа. Аңа биш ай булганчы әтисе, 4 яше тулганда әнисе дә үлеп ятим
калган бала кулдан-кулга йөреп, байтак авырлыкларны башыннан кичерә.
Кырлайда торганда Габдулла укырга йөри башлый. Кырлай тирәсе бөтен
буа-чишмәләре, кара урманнары, уен-җырлары, йолалары белән Тукайшагыйрьгә үз гомеренә җитәрлек рухи азык бирә.
1895 елда Габдулланы Уральск (Җаек) шәһәрендәге туганнарына
җибәрәләр. Биредә ул «Мотыйгия» мәдрәсәсендә һәм параллель рәвештә
өчьеллык рус мәктәбендә дә укый. Мәдрәсәдә гарәп, фарсы, төрек телләрен бик
яхшы үзләштерүе белән беррәттән, ул рус һәм Европа әдәбияты дөньясына да
чума.
Уральск – Г.Тукайның журналист һәм шагыйрь буларак канат ныгыткан
урыны. 1905 елда ул типографиягә хәреф җыючы булып урнаша. Алга таба
«Фикер», «Әлгасрелҗәдит», «Уклар» газета-журнал редакцияләрендә эшли,
күпләгән шигырь, мәкалә һәм фельетоннар белән чыгыш ясый.
1907 елның көзендә Г.Тукай Казанга кайта һәм әдәбият мохитенә чума.
Ул үзенә тиң әдипләр, газета-журнал тирәсендәге кешеләр, алдынгы
интеллигентлар белән таныша, Х.Ямашев, Г.Коләхмәтов, Ф.Әмирхан, Г.Камал
белән дуслаша. Тукай Ф.Әмирхан җитәкчелегендә чыгарылган «Әл-ислах»
газетасына да актив языша. Г.Камал белән «Яшен» исемле сатирик журнал
чыгара. Соңрак «Ялт-йолт» журналында эшли һәм үзенең күпләгән сатирик
әсәрләрен бастыра.
Г.Тукай Казанда балалар әдәбиятына һәм халык әдәбиятын өйрәнү,
бастырып чыгару эшенә нигез сала. Тукай поэзиясенең чәчәк аткан вакыты –
әлбәттә, Казан чоры.
Тукай әдәби кичәләрдә, концертлар, лекцияләр оештыруда актив
катнаша. Ул татар милли театрының барлыкка килүенә дә зур игътибар бирә.
Шагыйрьне туберкулез авыруының беренче билгеләре борчый башлый.
1911-1912 елларда шагыйрь, авыруының һаман көчәя баруына карамастан,
Казаннан читкә озак сәяхәтләргә чыгып китә. 1911 елның язында ул Әстерханга
барып чыга, шул ук елның көзендә Өчилегә кайтып, абзасы йортында кышны
үткәрә. 1912 елның языңда Уфада, Петербургта һәм Троицк якларында булып
кайта.
Г.Тукай 1913 елның 15 (2) апрелендә Казанның Клячкин шифаханәсендә
вафат була.
Шагыйрьнең бөек талант иясе һәм киң мәгълүматлы шәхес булуы татар
халкы тормышын бөтен тулылыгында гәүдәләндерү һәм XX йөз башы татар
поэзиясен моңарчы күрелмәгән тизлек һәм сәнгати камиллек белән үстереп
җибәрү өчен зур мөмкинлекләр ача.
Әдәбиятыбыз тарихында бай мирас калдырган Г.Тукайның эшчәнлеге
гаҗәеп дәрәҗәдә күпкырлы, әһәмиятле. Ул – зур хезмәтләр калдырган шәхес.
Кыска гына иҗат гомерендә – беренче шигыре басылган 1905 елдан 1913 елга
кадәр – ул тугыз поэма, йөзләрчә шигырь, уннарча публицистик мәкалә яза,
татар теленә И.А.Крылов мәсәлләрен, А.С.Пушкин, М.ЮЛермонтов, Байрон,
Гете, Гейне шигырьләрен тәрҗемә итә. Тукай – татар реалистик тәнкыйтенә
нигез салучы да.
Г.Тукай татар халкының сөекле шагыйренә әверелә, тормышы һәм иҗаты
бөтен татар әдәбияты үсешенә бүген дә үзенең шифалы йогынтысын ясап тора.
Аның әсәрләре күп телләргә тәрҗемә ителгән. Тукай иҗатын популярлаштыру,
аның исемен мәңгеләштерү юнәлешендә бик күп эш башкарыла: 1958 елда
Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләге
булдырыла, Арча районының Яңа Кырлай авылында Г.Тукай музей-комплексы,
Арча районы Кушлавыч авылында Тукаевлар музей-йорты, Казанда Габдулла
Тукай әдәби музее эшли, һәр елны Тукайның туган көнендә шигырь бәйрәме
үткәрелә. 26 апрель Татарстанда Туган тел көне дип игълан ителде.
Татарский народный поэт Габдулла Мухамметгарифович Тукай (Тукаев)
родился 26 апреля 1886 г. в деревне Кушлавыч Менгерской волости бывшей
Казанской губернии (сейчас Арский район Республики Татарстан) в семье
муллы. С малых лет Габдулла остается круглым сиротой и познает все тяготы
горькой жизни в людях.
Азы грамоты Габдулла познает в деревне Кырлай, великолепная природа
и песенные традиции которой дали ему такое обилие духовной пищи, которого
хватило поэту на всю творческую жизнь.
В 1895 г. Габдуллу отправляют к родственникам в г. Уральск. Здесь он
учится в медресе «Мутыйгия», одновременно посещает трехгодичный русский
класс. Отлично усвоивший арабский, персидский и турецкий языки, он вскоре
открывает для себя богатейший мир русской и западноевропейской литератур.
В Уральске Тукай формируется как поэт и журналист. В 1905 г. он
поступает в типографию наборщиком. Позже работает в редакциях газет и
журналов «Фикер», «Эль-гаср-эль-джадид», «Уклар», где публикуются его
стихи, статьи и фельетоны. Его имя обретает известность не только в Уральске,
но и в Казани, Оренбурге, Петербурге.
Осенью 1907 г. Г.Тукай возвращается в Казань, где начинается наиболее
плодотворньй период в его жизни. Он знакомится с литературной молодежью,
передовой интеллигенцией. Х.Ямашев, Г.Кулахметов, Ф.Амирхан, Г.Камал
становятся близкими его друзьями. Тукай начинает публиковать свои произведения в редактируемой Ф.Амирханом газете «Эль-ислах». Вместе с
Г.Камалом выпускает сатирический журнал «Яшен». Позже начинает выходить
журнал «Ялт-йолт» под редакцией А.Урманчеева. Г.Тукай отдает много сил,
журналу, здесь публикуется большинство его сатирических произведений.
Будучи в Казани, Г.Тукай много сил посвятил изучению народной
литературы, ее пропагаңде, а так же развитию литературы для детей.
Подлинный расцвет поэзии поэта падает на казанский период. Г.Тукай
участвует в литературных вечерах, концертах, лекциях, огромное внимание
уделяет становлению татарского национального театра.
В 1911-1912 гг., несмотря на резкое ухудшение здоровья, Тукай
отправляется в длительные поездки: весной 1911 г. посещает Астрахань, в
конце того же года едет в Заказанье, в деревню Училе, на родину своей матери,
весной 1912 г. совершает путешествие в Уфу, Петербург и Троицк.
Г.Тукай умер 15 (2) апреля 1913 г. в Клячкинской больнице г. Казани.
Универсальность мышления и сама личность поэта способствовали
отображению в его творчестве многообразной картины жизни татарского
народа, предопределили его первостепенное значение в татарской поэзии
начала XX века.
Короткий, но яркий творческий и жизненный путь Тукая поражает
воображение. С 1905 г. – времени опубликования первых его произведений – до
1913 г. – года безвременной кончины поэта – им созданы девять поэм, сотни
стихотворений, десятки публицистических статей, большое число переводов на
татарский язык. Тукаем заложены основы татарской реалистической критики.
Имя Тукая означает целую эпоху в духовном развитии татарского народа,
в становлении его литературы, искусства, культуры в целом. Поэт навсегда
остался жить в благодарной памяти народа.
Произведения Г.Тукая большими тиражами издаются на русском и
многих других национальных языках страны. В целях популяризации
творчества Тукая, увековечения его имени в 1958 г. учреждена
Государственная премия Республики Татарстан им. Г.Тукая; открыты Музей в
с. Новый Кырлай, Дом-музей Тукаевых в деревне Кушлавыч Арского района,
Литературный музей в Казани; ежегодно проводятся праздники поэзии в день
рождения Г.Тукая. 26 апреля объявлен в РТ Днем родного языка.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Габдулла Тукай: библиогр. күрсәткеч. 1956-1970 /[төз. Л.Хәйдәрова,
Н.Әхмәтҗанова]=Габдулла Тукай: библиогр. указ. 1956-1970 /[сост.
Л.Хайдарова, Н.Ахметзянова]. – Казан: Казан ун-ты нәшр., 1974. – 116 б. –
Текст татар, рус телләрендә.
Тукай Г. Әсәрләр: биш томда /Г.Тукай. – Казан: Татар кит. нәшр., 1985–
1986.
Т.1. Шигырьләр. Поэмалар (1901-1908) /[кереш сүз язучы Г.Халит]. –
1985. – 408 б.
Т.2. Шигырьләр. Поэмалар (1909-1913). – 1985. – 400 б.
Т.З. Проза. Публицистика (1904-1906) – 1985. – 392 б.
Т.4. Проза. Публицистика (1907-1913). – 1985. – 352 б.
Т.5. Истәлекләр: юлъязмалар, хатлар. Мәсәлләр һәм балалар өчен
хикәяләр (1902-1913). – 1986. – 368 б.
Тукай Г. Сайланма әсәрләр: 2 томда /Г.Тукай. – Казан: Татар кит. нәшр.,
2006.
Т.1: Шигырьләр, поэмалар /[кереш сүз язучы Н.Хисамов]. – 2006.– 271 б.
Т.2: Мәкаләләр, истәлекләр, хатлар. – 2006. – 383 б.
Тукай Г. Сайланма әсәрләр: шигырьләр һәм мәкаләләр /Г.Тукай. –
Анкара: ТөРКСОЙ, 2006. – 399 б. – Татар һәм төрек телләрендә.
Тукай Г. Сайланма әсәрләр: шигырьләр, поэмалар һәм чәчмә әсәрләр
/Г.Тукай; [кереш сүз авт. Ф.Бәшир]. – Казан: Татар кит. нәшр., 2003. – 479 б.:
портр.
Тукай Г. Сайланма әсәрләр: шагыйрь турында истәлекләр /Г.Тукай;
[кереш сүз авт. Ф.Галимуллин]. – Казан: ТаРИХ, 2002. – 512 б.: портр.
Тукай Г. Сайланма әсәрләр: шигырьләр, мәсәлләр, поэмалар /Г.Тукай. –
Казан: Татар кит. нәшр., 1996. – 192 б.
Тукай Г. Безнең гаилә /Г.Тукай; [төз. Н.Газизова]. – Казан: Раннур, 2001.
–176 б.: рәс.
Тукай Г. И мөкатдәс моңлы сазым...: шигырьләр /Г.Тукай. – Казан: Мәгариф, 1999. – 143 б.: портр. – Текст парал.: татар. һәм рус телләрендә
Тукай Г. Сагыныр вакытлар: балалар өчен шигырьләр, шигъри әкиятләр,
автобиографик повесть /Г.Тукай. – Казан: Мәгариф, 2006. – 207 б.: рәс.б-н. –
Текст парал.: татар. һәм рус телләрендә.
Тукай Г. Шүрәле: әкият-поэма /Г.Тукай; [төз. Ф.Әхмәтова-Урманче,
Р.Корбан]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2006. – 99 б. – Текст: татар, башк., үзб.,
уйгур, казакъ, төрек, фарсы, гарәп, таҗик, рус, венгр, инглиз, немец, фр., кытай
телләрендә бирелгән.
Тукай Г. Туган тел: Г.Тукай шигырьләренә халык һәм татар композиторларының көйләре /Г.Тукай; [төз. Ф.Әхмәтов]. – Казан: Татар. кит.
нәшр., 1975. – 84 б.: ноталы.
Тукай Г. Туган җиремә: Г.Тукай сүз. җырлар /Г.Тукай. – Казан: Татар.
кит. нәшр., 1986. – 58 б.
Тукай Г. Избранное /Г.Тукай. – Казань: Магариф, 2008. – 223 с.
Тукай Г. (Тукаев Г.М.) Избранное: стихи и поэмы /Г.Тукай (М.Г.Тукаев).
– Казань: Татар. кн. изд-во, 2006. – 191 с.
Тукай Г. Избранное /Г.Тукай. – Казань: Магариф, 2006. – 239 с.
Тукай Г. Путеводная звезда: избранное /Г.Тукай. – Казань: Таглимат,
2006. – 198 с. – Текст парал. : на рус. и татар. яз.
Тукай Г. Избранная проза /Г.Тукай; [пер. с татар.; авт. предисл.
М.Рафиков]. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1992. – 128 с.
Тукай Г. Избранное: стихотворения, поэмы, сказки, стихотворения для
детей /Г.Тукай; пер. с татар. – М.: Худож. лит., 1986. – 239 с.: портр.
Тукай Г. Стихотворения и поэмы: автобиографическая проза /Г.Тукай;
пер. с татар.: В.Думаева-Валиева. – М.: Инсан, 2003. – 159 с.
Тукай Г. Стихотворения и поэмы /Г.Тукай; пер. с татар. – Л.: Сов.
писатель, 1988. – 432 с.
Тукай Г. Стихотворения, поэмы и сказки /Г.Тукай; пер. с татар.; [сост.
В.Ганиев, Р.Бухараев; предисл. С.Хакима]. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1986. –
415 с.
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек: 2 томда: Т.2 /[төз. Р.Н.Даутов,
Р.Ф.Рахмани]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. – 735 б. – Габдулла Тукай. –
Б.446-448.
Габдулла Тукай: Тормыш һәм иҗат елъязмасы /[төз. Ә.Х.Алиева,
Ф.И.Ибраһимова]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2003. – 269 б.
Тукай турында истәлекләр /[төз. И.Нуруллин, Р.Якупов]. – Казан: Татар.
кит. нәшр., 1986. –256 б.: портр.
Нуруллин И. Моңлы саз чыңнары: Тукай турында док. роман
/И.Нуруллин. – Төзәт. һәм тулыл. 2-нче басма. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2000.
– 272 б.
Габдулла Тукай: фотоальбом /[төз., фоторәсемнәр авт. З.Г.Бәширов; текст
авт. М. Мәһдиев; русчага тәрҗ. М.Рафиков]. – Казан: Татар. кит.нәшр., 1986. –
240 б.
Тукай һәм XX гасыр мәдәнияте=Тукай и духовная культура XX века:
шагыйрьнең 110 еллыгына багышланган халыкара конф. материаллары:
материалы науч. конф., посвящ. 110-летию со дня рождения /[төз. Ф.Бәширов].
– Казан: ИЯЛИ АНТ, 1997. – 324 б.
Гафиятуллина Н. XX гасыр татар шигъриятендә Тукай /Н.Гафиятуллина.
– Казан: Матбугат йорты, 2002. – 152 б.
Халит Г. Габдулла Тукай /Г.Халит //Татар әдәбияты тарихы: алты томда:
т.3.: XX гасыр башы. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1986. – Б.104-150.
Галиуллин К.Р. Габдулла Тукай: шигърият теле: сүзлек: ике китапта
//К.Р.Галиуллин, Р.Н.Кәримуллина. – Казан: Мәгариф, 2009.
1 кит. – 2009. – 503 б. – Татар һәм рус телләрендә.
2 кит. – 2009. – 527 б. – Татар. һәм рус телләрендә.
Габдулла Тукай: мәктәп укучысына ярдәмлек /[төз. Н.Газизова; кереш сүз
авт. М.Хәсәнов, Р.Башкуров]. – Казан: Раннур, 2001. – 384 6.
Галиуллин Т.Н. Шигърият баскычлары: әдәби тәнкыйть мәкаләләре
/Т.Н.Галиуллин. – Казан: Мәгариф, 2002. – 231 б. – Тукай һәм XX гасыр татар
шигърияте. – Б.20-27; Тукай шигырьләрен яңадан укыганда. – Б.28-46.
Миннегулов X. Дөньяда сүземез бар...: (мәкаләләр, чыгышлар,
юлъязмалар) /Х.Миннегулов. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1999. – 336 б. – Тукай
һәм Урта гасыр әдәбияты. – Б.148-169.
Хисамов Н. Хәтер сагында: әдәби-фәнни мәкаләләр, иҗат портретлары
һәм публицистика /Н.Хисамов. – Казан: Мәгариф, 2004. – 641 б. – Тукай – яңа
гасыр шигъриятенә нигез салучы («XX йөз татар әдәбияты» циклыннан
радиоәңгәмә). – Б.252-261; Некоторые трудности в постижении лирики Тукая.
С.261-267; Тукайның шигъри фикерләвендә шәркый сурәтләр. – Б.268-272;
Тукай һәм Аурупа шигърияте. – Б.273-278; Тукай шигъриятендә һөҗүм. –
Б.278-285; Тукайга якынаю. – Б.285-295.
Гыйләҗев Т. Әдәби мирас: тарих һәм заман /Т.Гыйләҗев. – Казан: Татар.
кит. нәшр., 2005. – 206 б. – Габдулла Тукай: әдәби мирасы һәм заман. – Б.13-86.
Бакый Урманче иҗатында Габдулла Тукай: альбом /[төз. Ф.Әхмәтова–
Урманче]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2007. – 207 б.: рәс. б-н. – Текст татар һәм
рус телендә.
Батулла Р. Кылдан нечкә, кылычтан үткен: кыйсса /Р.Батулла. – Казан:
Татар. кит. нәшр., 1996. – 143 б.
Тукай…: дөнья халыклары Тукай турында /[төз. Р.Акъегет]. – Казан:
Татар. кит. нәшр., 2006. – 222 б.
Гариф М. Мәңгелек мәхәббәт: Тукай белән Зәйтүнә хикәяте /М.Гариф;
[кереш сүз авт. З.Рәмиев]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2006. – 34 б. рәс. б-н.
Хисамов Н. Шигърияттә Тукай феномены /Н.Хисамов; Тукай турында
шагыйрьләр; Тукай турында олуг шәхесләр; Галиуллин Т. «Дөньяда бик аз
булыр чын шагыйрь» /Т.Галиуллин; Ганиева Р. Тукайның «Золым» шигырен
укыганда /Р.Ганиева; Миңнегулов Х. Еракта да якын Тукай /Х.Миңнегулов;
Әдәбият өлкәсендә Татарстан Республикасының Г.Тукай исемендәге Дәүләт
премиясе лауреатлары (1958-2005) //Казан утлары. – 2006. – № 4. – Б.11-16, 18,
59-65, 68-72, 99, 104-111, 114, 117-121.
Бәшәр Р. И мөкатдәс моңлы сазым…/Р.Бәшәр; Галаева И. Мең мәртәбә
хаклы син, Тукай! /И.Галаева //Мәйдан. – 2006. – № 4. – Б.33-47; 48-49.
Галиуллин Т. Без Тукайлы шигърият: (Тукай һәм хәзерге татар поэзиясе)
/Т.Галиуллин; Заһидуллина Д. Шагыйрь иҗатын өйрәнүгә яңача караш
/Д.Заһидуллина; Исламов Ф. Тукай образы – әдәбиятта һәм сәнгатьтә
/Ф.Исламов; Вафин Р. «Бәйрәм бүген!»: (әдәби-музыкаль кичә) /Р.Вафин
//Мәгариф. – 2006. – № 4. – Б.7-14; 61-62; 88-89.
«И мөкатдәс моңлы сазым! Уйнадың син ник бик аз…» Г.Тукайның
(1886-1913) тууына 120 ел уңаеннан: күргәзмә кат-гы /ТР Милли китапханәсе;
[төз.Л.П.Юревич]. – Казан: Милли китап, 2007. – 59 б. – Татар. һәм рус
телләрендә.
Габдулла Тукай. Тукай балачагының сагышлары һәм шатлыклары
[Кинофильм] /ТНВ Татарстан. – Казан: ТНВ, 2009. – 1 электрон. опт. диск.
(DVD-ROM): зв., цв. + 1 бр. [23 б.]. – («Ватандашлар» циклы фильмнарының
алтын коллекциясе; диск 37). – 50 дисктан торган серия. – Татар тел.
Тукайның шигъри ватаны [Кинофильм] /ТНВ Татарстан. – Казан: ТНВ,
2009. – 1 электрон. опт. диск. (DVD-ROM): зв., цв. + 1 бр. [23 б.]. –
(«Ватандашлар» циклы фильмнарының алтын коллекциясе; диск 38). – 50
дисктан торган серия. – Татар тел.
Нуруллин И. Тукай /И.Нуруллин; авториз. пер. с татар. Р.Фиша. – М.:
Молодая гвардия, 1977. – 240 с.: ил., портр. (Жизнь замечат. людей).
Халит Г. Габдулла Тукай /Г.Халит //История татарской литературы
нового времени (ХIХ – начало XX в.). – Казань: Фикер, 2003. – С.248-265.
Поэт свободы и правды: материалы Всесоюз. науч. конф. и юбилейных
торжеств, посвященных 100-летию со дня рождения Габдуллы Тукая. – Казань:
Татар. кн. изд-во, 1990. – 344 с.
Слово о Тукае: писатели и ученые о татарском народном поэте /сост.
Ф.М. Зулькарнаев. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1986. – 431 с.
Творчество Тукая в контексте евразийской культуры: материалы конф. –
Казань: Фикер, 2002. – 176 с. – Текст на рус. и татар. яз.
Валеев Р. Заботы света: роман /Р.Валеев. – М.: Сов. писатель, 1986. –
390 с.
Мустафин Р.А. Силуэты: лит. портреты писателей Татарстана
/Р.А.Мустафин. – Казань: Татар. кн. изд-во, 2006. – 351 с. – Раздумья о Тукае. –
С.40-53.
Мустафин Р. «Негасимое созвездье: Пушкин, Лермонтов, Тукай...»
/Р.Мустафин; Харис Р. Гениален ли Тукай? /Р.Харис; Хисамов Н. Тукай:
величие и трагедия /Н.Хисамов; Гарипова Х. «Здесь я глаза раскрыл...»
/Н.Хисамов; Абузяров Р. Поэт Евразии /Р.Абузяров; Дахер О. Связ с родиной
наладили благодаря Тукаю /О.Дахер; Ганиева Р. Габдулла Тукай в контексте
мировой литературы /Р.Ганиева; Мамытов С. Гордость Востока /С.Мамытов;
Онар М. «Тукай – символ величия татарского народа» /М.Онар; Сибгатуллин А.
Тукай точка ру /А.Сибгатуллин //Татарстан. – 2006. – № 4. – С. 30-39, 42-54; 5859. – Рус., татар.
Гимадетдинов Н. Стихи звучат напевам саза /Н.Гимадетдинов //Рос. газ. –
2006. – 26 апр. – С.6.
Габдулла Тукай [Видеозапись]. Т.1: о Тукае. – Казань: Мастер, 2006. – 1
электрон. опт. диск. (DVD-ROM) (183 мин.), стерео. – Текст на рус., татар.,
англ. и нем. яз.
Габдулла Тукай [Видеозапись]. Т.2: стихи. – Казань: Мастер, 2006. – 1
электрон. опт. диск. (DVD-ROM) (143 мин.), стерео. – Текст на рус., татар.,
англ. и нем. яз.
Габдулла Тукай. Печали и радости Тукаева детства [Кинофильм] /ТНВ
Татарстан. – Казань: ТНВ, 2009. – 1 электрон. опт. диск. (DVD-ROM): зв., цв. +
1 бр. [23 с.]. – (Золотая коллекция фильмов цикла «Соотечественники»; диск
37). – Серия из 50 дисков в картон. подароч. кор.
Поэтическая родина Тукая [Кинофильм] /ТНВ Татарстан. – Казань: ТНВ,
2009. – 1 электрон. опт. диск. (DVD-ROM): зв., цв. + 1 бр. [23 с.]. – (Золотая
коллекция фильмов цикла «Соотечественники»; диск 37). – Серия из 50 дисков
в картон. подароч. кор.
12 май
12 мая
Ширияздан Сарымсаков
Ширьяздан Сарымсаков
1911-1999
Тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Режиссер, актер, педагог Ширияздан Мөхәммәтҗан улы Сарымсаков
1911 елның 12 маенда Казакъстандагы Акмулла өязенең Атбасар шәһәрендә
туа. Башлангыч белем алгач, ул Казанга килә һәм 1928 елда Татар театр
техникумына укырга керә, 1930 елда аны тәмамлагач, Мәскәүдәге Үзәк театр
техникумында укый. Бер елдан яңа ачылган Дәүләт театр сәнгате институтына
(ГИТИС) күчә һәм, 1936 елда институтның режиссерлык факультетын
тәмамлап, Казанга эшкә кайта. 1966 елга кадәр ул Г.Камал исемендәге Татар
дәүләт академия театрында режиссер булып эшли; 1942-1943 ел сезонында һәм
1952-1958 елларда театрның баш режиссеры вазыйфасын үти.
Татар дәүләт академия театрында утыз ел эшләү дәверендә
Ш.Сарымсаков татар, рус һәм чит ил драматургларының җитмештән артык
пьесасын сәхнәгә куя. Аның тарафыннан сәхнәләштерелгән Н.Гогольнең
«Ревизор», А.Островскийның «Төшемле урын», М.Горькийның «Вәхшиләр»,
Н.Погодинның
«Мылтыклы
кеше»,
М.Әблиевнең
«Шәмсекамәр»,
К.Тинчуринның «Зәңгәр шәл», Ә.Фәйзинең «Тукай», Т.Гыйззәтнең «Шомлы
көннәр», «Чаткылар» спектакльләре татар театры тарихында күренекле урын
алалар. Аңа ТАССРның, РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе дигән
мактаулы исемнәр бирелә.
1958 елда К.Тинчурин пьесасы буенча куелган «Җилкәнсезләр» спектакле
өчен Ш.Сарымсаковка республикада беренчеләрдән булып Татарстанның
Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе бирелә.
Ш.М.Сарымсаков төрле елларда М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера
һәм балет театрында Н.Җиһановның «Ирек», М.Мозаффаровның «Галиябану»,
Җ.Фәйзинең «Башмагым» һәм «Тапшырылмаган хатлар» музыкаль
спектакльләрен сәхнәгә куя, Казан киностудиясендә «Салих Сәйдәшев», «Туган
як моңнары» фильмнарын иҗат итә.
Ш.Сарымсаков педагогик эшчәнлек алып бара – 20 ел дәвамында Казан
дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетының режиссура кафедрасын
җитәкли.
Ш.М.Сарымсаков 1999 елның 30 сентябрендә Казанда вафат була.
Режиссер, актер, педагог Ширьяздан Мухаметжанович Сарымсаков
родился 12 мая 1911 г. в городе Атбасар Акмолинского уезда Казахстана.
Получив начальное образование, он приезжает в Казань, в 1928 г. поступает
учиться в Татарский театральный техникум. Закончив техникум в 1930 г.,
Ш.Сарымсаков учится в Центральном театральном техникуме в Москве, через
год переводится во вновь открытое учебное заведение – Государственный
институт театрального искусства и, закончив в 1936 г. режиссерский факультет,
возвращается в Казань. До 1966 г. работает режиссером в Татарском
государственном академическом театре им. Г.Камала; в 1942-1943 и 1952-1958
гг. исполняет обязанности главного режиссера.
За 30 лет профессиональной деятельности в Татарском государственном
академическом театре Ш.Сарымсаков осуществляет постановки более 70 пьес
татарских, русских и зарубежных драматургов. Спектакли, поставленные
режиссером «Ревизор» Н.Гоголя, «Доходное место» А.Островского, «Варвары»
М.Горького, «Человек с ружьем» Н.Погодина, «Шамсикамар» М.Аблиева,
«Голубая шаль» К.Тинчурина, «Тукай» А.Файзи. «Искры» Т.Гиззата и другие
занимают достойное место в истории татарского театра.
Ш.Сарымсакову присуждаются почетные звания заслуженного деятеля
искусств ТАССР и РСФСР. В 1958 г. он одним из первых в республике был
удостоен Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая за спектакль «Без
ветрил» по пьесе К.Тинчурина.
В Татарском государственном театре оперы и балета им. М.Джалиля
Ш.Сарымсаков в разные годы ставит оперу «Свобода» Н.Жиганова,
музыкальные спектакли «Галиябану» М.Музаффарова, «Башмачки» и
«Неотосланные письма» Дж. Файзи. На Казанской студии кинохроники создает
фильмы «Салих Сайдашев» и «Напевы родной стороны».
Ш.М.Сарымсаков занимается педагогической деятельностью, в течение
двадцати лет руководит кафедрой режиссуры и актерского мастерства в
Казанском университете культуры и искусств.
Ш.М.Сарымсаков умер 30 сентября 1999 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Арсланов М.Г. Татар театры: режиссерлар һәм драматурглар
/М.Г.Арсланов. – Казан: Мәгариф, 2008. – 387 б.: фото. – Сәхнәбезнең олуг
таланты Ширияздан Сарымсаков. – Б.128-140.
Арсланов Г. Ул сәхнәдә һәрчак җитди кеше иде /Г.Арсланов //Мәд.
җомга. – 2001. – 1 июнь. – Б.14.
Гәрәева Н. Истә, һаман да истә... /Н.Гәрәева //Шәһри Казан. – 2005. – 14
окт.
Шакирҗан Л. Сәнгатьтәге Арслан /Л.Шакирҗан //Шәһри Казан. – 2001. –
11 май.
Арсланов Г. Халык улы /Г.Арсланов //Казан утлары. – 1991. – № 7. –
Б.178-180.
Гобәйдуллина Ә. Ширияздан Сарымсаковка 70 яшь /Ә.Гобәйдуллина
//Казан утлары. – 1981. – № 5. – Б.182-183.
Арсланов Г. Режиссер Ширьяздан Сарымсаков /Г.Арсланов. – Казань:
Татар. кн. изд-во, 2004. – 222 с.
Сарымсаков Ш. Лишь трагедия – настоящее /Ш.Сарымсаков; беседу вела
Р.Даутова //Веч.Казань. – 1996. – 26 нояб.
20 май
20 мая
Габдулла Кариев
1886-1920
Тууына 125 ел
125 лет со дня рождения
Актер һәм режиссер, татар профессиональ театрына нигез салучыларның
берсе Габдулла Кариев (Миңлебай Хәйрулла улы Хәйруллин) 1886 елның 20
маенда элекке Чистай өязе (хәзер Татарстанның Нурлат районы) КүлбайМораса авылында туа. Мәдрәсәдә укыганда ул сәләтле, зирәк шәкерт була.
Унике яшендә үк Коръәнне яттан белә. Аны Уральск шәһәрендәге мәдрәсәгә
укырга җибәрәләр. Биредә ул Г.Тукай белән дуслаша һәм аралаша. 1907 елда
Түбән Новгород шәһәренә килгәч, Г.Кариев, И.Кудашев-Ашказарский
җитәкләгән күчмә татар театр труппасы куйган спектакльләрне караганнан соң,
үзе теләп әлеге коллективка кушыла. Бераздан аны труппаның җитәкчесе итеп
сайлыйлар. Труппага, күчеп йөрүенә бәйле рәвештә, «Сәйяр» исеме бирелә.
«Сәйяр»нең киләчәктәге эшчәнлеге тулысынча Г.Кариев исеме белән
бәйле. Труппа акрынлап көч туплый һәм 1917 елның октябренә кадәрге чорда
төп профессиональ татар театр коллективы булып формалаша, ә аның
җитәкчесе үзен оста оештыручы, коллективның тәрбиячесе, талантлы режиссер
һәм актер итеп күрсәтә.
Үзенең эшчәнлегендә Г.Кариев беренче көннәрдән үк алдынгы
демократик милли театр оештырырга омтыла. Ул театрны халыкка белем
бирүче, рухи яктан тәрбияләүче итеп саный һәм репертуарга халыкның
тормышын,
уй-кичерешләрен,
кайгы-шатлыкларын
чагылдырган
спектакльләрне кертә. Ул алдынгы фикерле драматурглар – Г.Камал,
Ф.Әмирхан, Г.Коләхмәтов, Г.Исхакый – белән якыннан аралаша һәм аларның
әсәрләрен сәхнәгә куя. Бигрәк тә Г.Камалның сатирик комедияләрендә күп кенә
артистларның, бигрәк тә Г.Кариевның, таланты тагын да яктырак ачыла.
«Сәйяр» труппасы күчмә хәлдә яши, ел буе диярлек илнең төрле
төбәкләре буйлап гастрольләрдә йөри. 1912 елның кышында труппа Казанга
кайтып, стационарга күчә. Кариевка труппаны яңа иҗат биеклекләренә
күтәрергә, бай репертуарда артистларның сәләтен тулырак ачарга, режиссураны
ныклы нигездә корырга мөмкинлек туа. Ул репертуарны рус һәм чит ил классик
әсәрләренең тәрҗемәләре белән баетуга да зур игътибар бирә.
1915-1918 еллар – Г.Кариев иҗатының чәчәк аткан вакыты. Ул
драматурглар белән тагын да активрак эшли, иң яхшы пьесаларга беренче
тапкыр конкурс игълан итә, театрны үстерү, камилләштерү өчен төрле
мөмкинлекләрдән файдалана.
Г.Кариев шулай ук сәләтле сахнә көчләре туплау, үз профессиясенең
бөтен нечкәлекләренә төшенгән артистлар тәрбияләү юнәлешендәге эшне
туктаусыз алып бара. Аның кул астыңда Г.Болгарская, Н.Арапова, Ф.Ильская,
Камал I, З.Солтанов кебек зур талантлар тәрбияләнә. Г.Кариевның күпкырлы
эшчәнлегендә актерлыгы үзенчәлекле урын алып тора.
Г.Кариев бөтен барлыгы белән җир кешесе, реалист актер була. Ул –
татар сәхнәсендә реалистик уен алымын формалаштырган, реализмны югары
баскычка күтәргән оста.
Г.Кариевның актерлык эшчәнлеге катлаулы үсеш баскычлары кичерә, ул
сәхнәдә беренче адымнарын иң гади персонажлардан башлап, сатирик
комедияләрдә, психологик драмаларда, киң масштаблы трагедияләрдә төп
шәхесләрне оста гәүдәләндерү югарылыгына күтәрелә. Үзенең уен алымнары
белән Г.Кариев бик күп артистларга үрнәк була.
Г.Кариев 1920 елның 28 гыйнварыңда вафат була.
Актер и режиссер, один из основателей профессионального татарского
театра Габдулла Кариев (Миннибай Хайруллович Хайруллин) родился 20 мая
1886 г. в деревне Кульбаево-Мараса Чистопольского уезда (ныне Нурлатский
район Татарстана). Уже в медресе он проявляет большие способности: в 12 лет
читает наизусть Коран. Для дальнейшего образования юношу отправляют в г.
Уральск. Здесь он встречается с Г.Тукаем, между ними завязывается большая
дружба.
В 1907 г. в Нижнем Новгороде Г.Кариев посещает спектакли небольшой
передвижной татарской труппы И.Кудашева-Ашказарского, а вскоре
становится ее участником. В дальнейшем избирается руководителем труппы,
которая позже будет названа Г.Тукаем «Сайяр» («Странствующая»).
В последующие годы работа труппы «Сайяр» полностью связана с
именем Г.Кариева. Труппа постепенно набирает силы и становится ведущим
профессиональным татарским театральным коллективом дооктябрьского
периода, а ее руководитель проявляет себя как умелый организатор,
воспитатель коллектива, талантливый режиссер и актер.
Г.Кариев с первых дней стремится к созданию передового,
демократического национального театра. Он считает его средством
просвещения и воспитания народа, что во многом определило репертуарную
политику. Для осуществления своих замыслов он устанавливает тесную связь с
такими драматургами, как Г.Камал, Ф.Амирхан, Г.Кулахметов, Г.Исхаки,
активно ставит их произведения. Особенно привлекают театр сатирические
комедии Г.Камала. Именно в комедийных спектаклях этого периода ярко
раскрывается талант многих татарских актеров, в том числе и самого
Г.Кариева. Наряду с оригинальной драматургией Г.Кариев большое внимание
обращает на обогащение репертуара переводами лучших произведений русской
и зарубежной классики.
«Сайяр» почти круглый год гастролирует по стране, а с 1912 г. в зимние
месяцы он переходит на стационарную работу в Казани.
1915 – 1918 гг. – является периодом наивысшего расцвета творческой
жизни Г.Кариева. Он еще активнее работает с драматургами, объявляет конкурс
на лучшие пьесы. Г.Кариев исполняет в театре самые ответственные роли,
прочно завоевывая умы и сердца зрителей. Классика помогает наиболее полно
раскрыться разностороннему таланту актера.
Габдулла Кариев – актер реалистического направления, обладающий
даром импровизации. Своих героев он берет из жизни, создает конкретные, в то
же время обобщенные, типичные образы той или иной эпохи. Всю жизнь
кропотливо работает над оттачиванием актерского мастерства.
Много внимания Г.Кариев уделяет профессиональному становлению
актеров: воспитывает целую плеяду великолепных актеров, создавших славу
татарского театра.
Г.Кариев умер 28 января 1920 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:.
Габдулла Кариев: мәкаләләр, истәлекләр, документлар /[төз.
Х.Гобәйдуллин]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1976. – 232 б.
Габдулла Кариев турында истәлекләр /[төз. Х.Гобәйдуллин]. – Казан:
Татар. кит. нәшр., 1967. – 168 б.
Мәхмүтов Һ. Габдулла Кариев иҗаты: (әдәбият күрсәткече) /Һ.Мәхмүтов
//Мирас. – 1996. – № 3. – Б.160-168; № 4. – Б.53-60.
Исхакый Г. Артист Габдулла Кариев /Г.Исхакый //Казан утлары. – 1999. –
№ 11. –Б.173-176; Мәд. җомга. – 2006. – 3 нояб. – Б.8-9.
Гыйззәтуллина-Волжская С. Татар театры турында истәлекләрем:
[Г.Кариев иҗаты һәм «Нур» труппасы турында] /С.Гыйззәтуллина-Волжская
//Идел. – 2003. – № 12. – Б.49-57.
Сәйфи-Казанлы Ф. Татарның бөек артисты /Ф.Сәйфи-Казанлы //Идел. –
2003. – № 12. – Б.61-63.
Мәхмүтов Һ. Онытылмас якты талант /Һ.Мәхмүтов //Мирас. – 1996. – №
5-6. – Б.136-145.
Кумысников X. Татар театрының атасы /Х.Кумысников //Казан. – 1996. –
№ 7-8. – Б.33-37.
Арсланов Г. Тылсым. Татар театры: режиссерлар һәм драматурглар
/Г.Арсланов. – Казан: Мәгариф, 2008. – 287 б.: фото. «Татар театрының атасы»:
Габдулла Кариев. – Б.41-51.
Хәйри Ә. Сәхнәбезнең чишмә башы /Ә.Хәйри //Мәд. җомга. – 2006. –24
нояб.-1 дек. – Б.8.
Диндаров И. Зәңгәр ут һәм китап яктысы: [артистның Нурлат районы
Күлбай-Мораса авылындагы музее һәм авыл китапханәсе тур.] /И.Диндаров
//Ватаным Татарстан. – 2008. – 12 нояб.
Гыймранова Д. Бөек актер /Д.Гыймранова //Шәһри Казан. – 2003. – 20
июнь.
Илялова И. «Сәйяр»нең сөекле әткәсе /И.Илялова //Мәд. җомга. – 1996. –
31 май. – Б.17.
Кумысников X. Отец татарского театра /Х.Кумысников //Идель. – 2004. –
№ 3. – С.18-22; Сов. Татария. – 1986. – 20 мая.
Махмутов X. Основоположник татарского театра /Х.Махмутов //Сов.
Татария. –1976. – 14 мая.
Хабибуллин Ф. Последний сайяр /Ф.Хабибуллин //Респ. Татарстан. –
2006. – 9 июня.
Салихов Р. Триумф и трагедия Габдуллы Кариева /Р.Салихов //Время и
деньги. – 2005. – 25 марта.
Хайруллин А. Борец и просветитель /А.Хайруллин, Ф.Хабибуллин
//Театр. жизнь. – 1986. – № 9. – С.25.
Такташ X. Исповедь любви: стихи и поэмы /Х.Такташ; пер. с татар.:
Л.Мартынов и С.Северцев. – М.: Сов. Россия, 1985. – 176 с. – Старый актер.:
Посвящается Кариеву. – С.55-56.
30 август
30 августа
Ибраһим Салахов
Ибрагим Салахов
1911-1998
Тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Танылган язучы Ибраһим Низами улы Салахов 1911 елның 30 августында
хәзерге Казакъстан Республикасының Күкчәтау шәһәрендә эшче гаиләсендә
туа. Аның әти-әнисе чыгышлары белән Татарстанның Балтач районыннан була.
Ибраһим башлангыч белемне мәдрәсәдә ала. Аннары Күкчәтаудагы
җидееллык татар мәктәбендә укый. 1928 елда ул Казанга килеп, педагогия
техникумына укырга керә. Шунда укыганда шигырьләре, әдәби парчалары
белән көндәлек матбугатта чыгыш ясый башлый. 1931 елда техникумны
тәмамлагач, И.Салахов республика газеталары редакцияләрендә эшли, 1932
елда армиягә алына. Армиядән кайткач, 1935-1937 елларда Казан дәүләт
педагогия институтында белем ала. Шул чорда аның «Ярату» исемле пьесасы,
«Дуэль» дигән повесте языла, «Постта» дигән шигырьләр җыентыгы дөнья
күрә. 1938 елда И.Салаховны, Кырымда авыру Галимҗан Ибраһимов белән
очрашкан өчен, милләтчелектә гаепләп, кулга алалар. Ул ун елга хөкем ителә
һәм репрессия чорының бөтен газапларын үз җилкәсендә татый.
1947 елда тоткынлыктан азат ителгәч тә И.Салаховка Казанга кайтырга
да, Күкчәтауда торырга да, матбугатта иҗади хезмәтләре белән катнашырга да
рөхсәт ителми. 1956 елда гына әдип тулысынча аклана.
И.Салахов тоткынлыктан кайтканнан бирле үзенең туган төбәгендә –
Кызыл Яр авылында яшәп иҗат итә. Ул – шактый зур әдәби мирас калдырган
каләм иясе. Әдип Казанда чыга торган матбугат басмалары белән даими
элемтәдә яши, газета-журнал битләрендә хикәяләре, мәкаләләре белән катнаша,
китаплары басылып чыга.
«Колыма хикәяләре» китабы өчен И.Салахов 1990 елда Татарстанның
Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була, 1992 елда аңа Татарстанның
атказанган мәдәният хезмәткәре дигән мактаулы исем бирелә.
1991 елда И.Салахов Күкчәтау шәһәренең шәрәфле гражданины итеп
игълан ителә, аңа Казакъстанның иң югары бүләге – «Парасат» («Алтын
дуслык») ордены тапшырыла.
Язучы 1998 елның 7 июлендә Күкчәтау янәшәсендәге Кызыл Яр
авылында вафат була, шул авыл зиратында җирләнә.
Признанный писатель Ибрагим Низамиевич Салахов родился 30 августа
1911 г. в г. Кокчетаве Казахстана в семье рабочего. Его родители были родом из
Балтасинского района Татарстана.
Начальное образование Ибрагим получает в медресе, затем учится в
семилетней татарской школе г. Кокчетава. В 1928 г. он поступает учиться в
Казанский педагогический техникум. В годы учебы он принимает активное
участие в литературной жизни города, регулярно публикует стихи и рассказы.
Закончив техникум в 1931 г., И.Салахов некоторое время работает в редакциях
республиканских газет. В 1932 г. его призывают служить в армию.
В 1935-1937 гг. И.Салахов учится в Казанском государственном
педагогическом институте. В эти годы он создает пьесу «Ярату» и повесть
«Дуэль», издается первая книга его стихов «На посту».
В 1938 г. И.Салахов за посещение в Крыму больного Галимджана
Ибрагимова обвиняется в национализме и осуждается на десять лет сталинских
лагерей.
После освобождения из лагеря в 1947 г И.Салахову долго не разрешается
возвращаться в Казань, в Кокчетав, публиковать свои произведения.
Писатель был полностью реабилитирован только в 1956 г.
После возвращения из лагерей местом постоянного проживания писателя
становится деревня Кызыл Яр, недалеко от г. Кокчетава. Он начинает
плодотворную литературную деятельность, становится признанным мастером
пера, оставившим
большое
творческое наследие. И.Салахов активно
сотрудничает с казанскими газетами и журналами, на страницах которых
периодически публикуются его рассказы, статьи
В 1990 г. за книгу «Черная Колыма» И.Салахов был удостоен
Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая, в 1992 г. ему присвоено
почетное звание заслуженного работника культуры Татарстана.
В 1991 г. И.Салахов объявлен почетным гражданином г. Кокчетава, ему
вручается самая большая государственная награда Казахстана – орден –
«Парасат» («Золотая дружба»).
И.Салахов умер 8 июля 1998 г. в деревне Кызыл Яр, где и был захоронен.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Салахов И. Мәхәббәт картаямы?: повесть /И.Салахов. – Казан: Татар. кит.
нәшр., 1980. – 103 б.
Салахов И. Имәннәр тамыр җәйгәндә: роман /И.Салахов. – Казан: Татар.
кит. нәшр., 1986. – 455 б.
Салахов И. Колыма хикәяләре: фаҗига-хроника /И.Салахов. – Казан:
Татар. кит. нәшр., 1989. – 256 б.
Салахов И. Сайланма әсәрләр /И.Салахов – Казан: ТаРИХ, 2002. – 447 б.
Салахов И. Черная Колыма: хроника одной трагической судьбы
/И.Салахов; пер. с татар.: М.Зарипов. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1991. – 317 с.
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек: 2 томда: 1 том /[төз. Р.Н.Даутов,
Р.Ф.Рахмани]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. – 751 б. – Ибраһим Салахов. –
Б.314-317.
Даутов Р. Н. Совет Татарстаны язучылары: биобиблиогр. белешмә
/Р.Н.Даутов, Н.Б.Нуруллина. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1986. – 639 б. –
Ибраһим Салахов. – Б.410-511.
Минһаҗева Л. Ибраһим Салахов: (тормышы һәм эшчәнлеге) /Л.Минһаҗева
– Казан: «Матбугат йорты» нәшр., 1999. – 176 б.
Гыйләҗев А. Илче /А.Гыйләҗев //Казан утлары. – 1991. – № 8. – Б.168170.
Ахунов Г. Язмыштан узмыш /Г.Ахунов //Соц. Татарстан. – 1991. – 6 сент.
Галимуллин Ф. Сүнгән утлар кабынганда /Ф.Галимуллин //Татарстан
хәбәрләре. – 1992. – 10 гыйнв.
Галимуллин Ф. Алсу таңнар телибез, аксакал! /Ф.Галимуллин //Шәһри
Казан. – 1996. – 9 авг.
Минһаҗева Л. Язмыш хатасы микән?... /Л.Минһаҗева //Казан утлары. –
2001. – № 8. – Б.181-184.
Хуҗиәхмәт Ф. Тайгак кичүләрне кичкән ир /Ф.Хуҗиәхмәт //Мәд. җомга. –
2001. – 7 сент. – Б.12.
Әхмәдиева Л. Нигезен какшаттылар... /Л.Әхмәдиева //Казан утлары. – 1998.
– № 4. – Б.175-178.
Яхина Р. Онытылмас хатирәләр /Р.Яхина //Шәһри Казан. – 1998. – 31 июль.
Сөләйманова Х. Хаклык кайда?: [«Колыма хикәяләре»н яңача өйрәнү]
/Х.Сөләйманова //Мәгариф. –2002. – № 12. – Б.15-17.
Сафин М. Живая легенда Кокчетава /М.Сафин //Аргамак. – 1999. – № 1. –
С.115-121.
Мустафин Р. Сквозная сердечная рана //Сов. Татария. – 1990. – 18 марта.
23 октябрь
23 октября
Фәхри Насретдинов
Фахри Насретдинов
1911-1986
Тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Фәхри Хөсәен улы Насретдинов – татар опера сәнгатенең иң күренекле
вәкилләреннән
берсе.
Зөя
(Свияжск)
өязенең
(хәзер
Татарстан
Республикасының Апас районы) Шәм-Балыкчы авылында крестьян гаиләсендә
туа. 1928-1934 елларда Ф.Насретдинов Мәскәү күчмә татар эшче театрында
артист булып эшли, бер үк вакытта Н.Г.Рубинштейн исемендәге Мәскәү музыка
техникумында укый. Техникумны уңышлы тәмамлап, Ф.Насретдинов Мәскәү
консерваториясе каршында ачылган Татар опера студиясенә укырга керә. Аны
1938 елда тәмамлагач, бер төркем композиторлар, җырчылар, музыкантлар
белән Казанга кайта һәм кырык елдан артык М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт
опера һәм балет театрында солист булып эшли.
Ф.Насретдинов чит ил, рус, татар композиторларының операларында һәм
музыкаль комедияләрендә зур осталык белән дистәләгән онытылмас образлар
иҗат итә. Ул Дж. Вердиның «Травиата», «Риголетто»сында Альфред, герцог
Мантуанский, Ш.Гуноның «Фауст»ында Фауст, «Ромео һәм Джульетта»сында
Ромео, П.Чайковскийның «Евгений Онегин» операсында Ленский һ.б.
арияләрне башкарып, талантының гаҗәп бай үзенчәлекләрен күрсәтә. Аның
татар композиторлары әсәрләрендәге төп партияләрне сәхнәдә беренче
башкаручы булуы иҗатының мөһим үзенчәлеген тәшкил итә. Н.Җиһановның
«Качкын», «Алтынчәч», «Түләк һәм Су-сылу» операларында Кирәмәт, Җик
Мәргән һәм Урмай, Түләк, Җ.Фәйзинең «Башмагым» музыкаль комедиясендә
Галимҗан, Кәрим бай һәм ул башкарган башка кайбер образлар музыка
сәнгатебезнең алтын фондына керә.
Ф.Насретдинов концертларда актив катнаша, композиторларның
җырларын, романсларын башкара, татар халык җырларын оста башкаруы белән
дан казана.
Ф.Насретдиновка 1950 елда ТАССРның халык артисты, 1957 елда
РСФСРның халык артисты дигән мактаулы исемнәр бирелә; 1959 елда ул
Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була.
Ф.Х.Насретдинов 1986 елның 4 октябрендә Казанда вафат була.
Фахри Хусаинович Насретдинов – один из ярких представителей
татарского оперного искусства. Он родился 23 октября 1911 г. в деревне
Шамбулыхчи Свияжского уезда Казанской губернии (ныне Апастовский район
Республики Татарстан) в семье крестьянина. В 1928-1934 гг. – артист
Московского передвижного татарского рабочего театра; одновременно учится в
Московском музыкальном техникуме им. Н.Г.Рубинштейна. Получив диплом с
отличием, Ф.Насретдинов поступает в Татарскую оперную студию при
Московской консерватории, после окончания которой, в 1938 г. вместе с
группой татарских композиторов, певцов и музыкантов едет в Казань. Он более
сорока лет является ведущим солистом Татарского государственного театра
оперы и балета им. М.Джалиля.
Основу обширного репертуара Ф.Насретдинова составляют лирические
теноровые партии классического западно-европейского и русского оперного
репертуара: Альфред, герцог Мантуанский («Травиата», «Риголетто» Дж.
Верди), Фауст (Ш.Гуно), Ромео («Ромео и Джульетта» Ш.Гуно), Ленский
(«Евгений Онегин» П.Чайковского) и др. Особо важной областью его
творчества является исполнение ведущих партий (в основном, в качестве
первого исполнителя) в музыкально-сценических произведениях татарских
композиторов, где он создает яркие, запоминающиеся образы Кирамета, Джика
и Урмая, Туляка в операх «Качкын», «Алтынчеч», «Туляк и Су-слу»
Н.Жиганова, Галимджана и Карим бая в музыкальной комедии «Башмачки»
Дж. Файзи и др.
Ф.Насретдинов ведет активную концертную деятельность (в его
репертуаре песни и романсы композиторов и классиков); прославляется как
незаурядный исполнитель татарских народных песен.
Ф.Х.Насретдинову присвоены почетные звания народного артиста
ТАССР (1950), РСФСР (1957); в 1959 г. он удостоен Государственной премии
Татарстана им. Г.Тукая.
Ф.Х.Насретдинов умер 4 октября 1986 г. в Казани.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Хәйруллина З. Татар Карузосы /З.Хәйруллина //Шәһри Казан. – 2004. – 9
июль.
Закирова Г. «Зәңгәр күзләреңне яратам...» /Г.Закирова //Сөембикә. – 2003.
– № 12. – Б.18-19.
Сәйфуллин Р. Сәнгатькә багышланган гомер /Р.Сәйфуллин //Шәһри
Казан. – 2002. – 8 февр.
Галиуллина М. Операбыз йолдызы /М.Галиуллина //Шәһри Казан. – 2001.
– 26 окт.
Бәширов Г. Моңнар дөньясында /Г.Бәширов //Шәһри Казан. – 1997. – 29
авг.
Хәйруллина З. Олы юллар моңы /З.Хәйруллина //Соц.Татарстан. – 1991. –
25 окт.
Зәйнашева Г. Бәхетле гомер / Г.Зәйнашева //Казан утлары. – 1971. – № 11.
– Б.152–157.
Бахтиярова Ч. Насретдинов Фахри Хусаинович /Ч.Бахтиярова //Народные
артисты. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1980. – С.419-425.
Бахтиярова Ч. Ф.Насретдинов /Ч.Бахтиярова //Ф.Насретдинов. – Казань:
Татар. кн. изд-во, 1957. – 28 с.
11 ноябрь
11 ноября
Рөстәм Кутуй
Рустем Кутуй
1936-2010
Тууына 75 ел
75 лет со дня рождения
Күренекле шагыйрь, прозаик һәм тәрҗемәче, Татарстанның атказанган
мәдәният хезмәткәре Рөстәм Гаделша улы Кутуй 1936 елның 11 ноябрендә
Казан шәһәрендә, танылган язучы Гадел Кутуй гаиләсендә туа. Урта мәктәпне
тәмамлаганнан соң, 1955-1960 елларда Казан дәүләт университетының тарихфилология факультетында белем ала. Ул берникадәр вакыт Татарстан китап
нәшриятында, аннары Казан телестудиясендә әдәби-драматик тапшырулар
бүлегендә мөхәррир булып эшли. 1964 елдан ул профессиональ язучы, әдәби
иҗат эше белән шөгыльләнә. «Казан» журналы нәшер ителә башлагач, шушы
басманың әдәбият-сәнгать бүлеге мөхәррире булып эшли.
Рөстәм Кутуй рус телендә иҗат итә. Аның беренче китабы – хикәяләр
тупланган «Мальчишки» («Малайлар») җыентыгы – 1961 елда дөнья күрә. Бер
елдан соң «Я иду по земле» («Мин җирдән барам») исемле шигырьләр
җыентыгы нәшер ителә. Соңрак та әдип иҗатында проза һәм поэзия жанрлары
даими рәвештә үрелеп бара. Казан һәм Мәскәү нәшриятларында әдипнең өч
дистәдән артык китабы басылып чыга.
Р.Кутуй тәрҗемә өлкәсендә дә уңышлы эшли. Бик күп татар
шагыйрьләренең һәм язучыларының әсәрләре аның тәрҗемәсендә рус
укучысына барып ирешә. С.Хәким, Н.Арсланов, С.Баттал, Р.Фәйзуллин,
Г.Кутуй, Ә.Еники һәм башка язучыларның роман-повестьлары аның
тәрҗемәсендә рус телендә дөнья күрә. Әдипнең үз әсәрләре дә дөньяның төрле
телләренә тәрҗемә ителә.
Р.Кутуй Татарстанда иҗат итүче яшьләргә дә аерым игътибар бирә. Аның
ярдәмендә күп кенә яшь талантлы авторларның беренче әсәрләре басылып
чыга.
2005 елда Р.Кутуй, әдәбиятка керткән өлеше һәм актив җәмәгать
эшчәнлеге өчен М.Горький исемендәге әдәби премия ала, ә 2009 елда
«Профиль ветра» китабы өчен Г.Державин исемендәге Республика премиясенә
лаек була.
Р.Кутуй 2010 елның 7 гыйнварында Казанда вафат була.
Видный писатель и переводчик, мастер современной прозы и поэзии,
заслуженный работник культуры Татарстана Рустем Адельшевич Кутуй
родился 11 ноября 1936 г. в Казани, в семье классика татарской литературы
Аделя Кутуя. После окончания средней школы в 1955-1966 гг. учится на
историко-филологическом
факультете
Казанского
государственного
университета. Некоторое время работает в Татарском книжном издательстве,
затем – на Казанской студии телевидения редактором литературнодраматической редакции. С 1964 г. переходит на профессиональную
писательскую работу. Когда начал издаваться журнал «Казань», Р.Кутуй
назначается редактором отдела литературы и искусства этого издания.
Р.Кутуй пишет на русском языке. Первая книга его рассказов
«Мальчишки» увидела свет в Татарском книжном издательстве в 1961 г. В 1962
г. выходит первый поэтический сборник «Я иду по земле». Всего разными
издательствами Казани, Москвы и других городов было выпущено более
тридцати книг его поэтических и прозаических сочинений.
Р.Кутуй является мастером художественного перевода. В переводе
Р.Кутуя на русском языке были опубликованы сочинения известных татарских
авторов – С.Хакима, Н.Арсланова, С.Баттала, Р.Файзуллина, А.Кутуя, А.Еники,
а также произведения современных писателей. Его произведения также
переведены на разные языки мира.
Особое внимание Р.Кутуй уделяет творческой молодежи Татарстана.
Благодаря его поддержке состоялись первые публикации многих молодых
талантливых авторов.
В 2005 г. за вклад в литературу и активную общественную деятельность
Р.Кутуй удостаивается литературной премии им. М.Горького, в 2009 г. за книгу
«Профиль ветра» – Республиканской премии им. Г.Державина.
Р.Кутуй умер в 2010 г. в Казани.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Кутуй Р. Булат Тимер турында баллада; Сөембикә манарасы; Казан ятиме
турында баллада: шигырьләр /Р.Кутуй; Р.Зәйдулла, Ә.Рәшитов тәрҗ. //Казан
утлары. – 2006. – № 11. – Б.63-68.
Кутуй Р. Казан ятиме турында баллада /Р.Кутуй; Р.Зәйдулла тәрҗ. //Идел.
– 2006. – № 11. – Б.3-7.
Кутуй Р. Имәнлек; Кар астында зәңгәр ат: хикәяләр /Р.Кутуй; Ә.Гаффар
тәрҗ. //Казан утлары. – 1993. – № 11. – Б.111-125.
Кутуй Р. Карт шагыйрь; Төз; Храм; Каргыш; Савыт; Туу
(А.Тарковскийга): шигырьләр /Р.Кутуй; Р.Корбанов тәрҗ. //Татарстан. – 2001. –
№ 11. – Б.74-75.
Кутуй Р. Китү (Хәсән Туфан истәлегенә) /Р.Зәйдулла тәрҗ.; Кымыз;
...Корткалар җырлыйлар. Җырлыйлар корткалар... /Р.Кутуй; М.Әгъләм тәрҗ.
//Казан утлары. – 2001. – № 8. – Б.111-115.
Кутуй Р. Төнге әкият; Кар бабай; Әкәм-төкәм һәм мин; Үгез; Йорт иясе:
шигырьләр /Р.Кутуй; Разил Вәлиев тәрҗ. //Ялкын. – 1998. – № 11-12. – Б.14-15.
Кутуй Р. И слезы первые любви...: рассказы /Р.Кутуй. – М.: Мол. гвардия,
1985. – 295 с.
Кутуй Р.Одна осень: рассказы, повести /Р.Кутуй. – М.: Современник,
1985. – 428 с.
Кутуй Р. Такая жизнь: повести и рассказы /Р.Кутуй. – Казань: Татар. кн.
изд-во, 1986. – 494 с.: портр.
Кутуй Р. Свет в осиннике: рассказы, повесть /Р.Кутуй. – М.: Сов. Россия,
1988. – 352 с.
Кутуй Р. Песня вечерняя: стихи /Р.Кутуй. – Казань: Татар. кн. изд-во,
1993. – 264 с.
Кутуй Р. Смеюсь, задыхаюсь и плачу: избр. произведения /Р.Кутуй. –
Казань: Татар. кн. изд-во, 1996. – 560 с.: портр.
Кутуй Р. Профиль ветра: стихи /Р.Кутуй. – Казань: Татар. кн. изд-во,
2006. – 383 с.
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек: 2 томда: 1 том /[төз. Р.Н.Даутов,
Р.Ф.Рахмани]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. – 751 б. – Рөстәм Кутуй. –
Б.744-746.
Даутов Р.Н. Совет Татарстаны язучылары: биобиблиогр. белешмә
/Р.Н.Даутов, Н.Б.Нуруллина. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1986. – 639 б. – Рөстәм
Кутуй. – Б.260-262.
Фәйзуллин Р. Якты талант /Р.Фәйзуллин //Казан утлары. – 2006. – № 11. –
Б.63-64.
Әгъләмов М. Кутуй – үзе бер дөнья ул /М.Әгъләмов //Казан утлары. –
1996. – № 11. – Б.139-141.
Әгъләмов М. Атадан бала яшь кала /М.Әгъләмов //Мәйдан. – 2005. – №
4. – Б.36-38.
Әгъләм М. Мин Кутуйны укыйм /М.Әгъләм //Шәһри Казан. – 1996. – 25
дек.
Рәшит Ә. Күңелгә сеңгән ихласлык /Ә.Рәшит //Шәһри Казан. – 2006. – 27
окт.
Зәйдулла Р. Котлы Кутуй /Р.Зәйдулла //Мәд. җомга. – 2006. – 10 нояб. –
Б.14.
Мустафин Р. Силуэты: литературные портреты писателей Татарстана
/Р.Мустафин. – Казань: Татар. кн. изд-во, 2006. – 351 с. – Колдовское слово:
раздумья о творчестве Рустема Кутуя. – С.286-297.
Волкова Н. Рустем Кутуй – обладатель премии им. Державина /Н.Волкова
//Молодежь Татарстана. – 2009. – 16 июля. – С.3.
Арямнова В. Он продолжает верить в лучшее и любить жизнь
/В.Арямнова //Респ. Татарстан. – 2006. – 17 нояб.
Чистяков В. Узелки на древе /В.Чистяков //Идель. – 1993. – № 6. – С.1011.
Мустафин В. «Я – татарин. На имени этом клеймо...» /В.Мустафин //Веч.
Казань. – 1990. – 20 февр.
Файзуллин Р. Щедрость мастера /Р.Файзуллин //Веч. Казань. – 1986. – 11
нояб.
Стрельникова О. Волшебный фонарь /О.Стрельникова //Респ. Татарстан.
– 1994. – 6 апр.
Паушкин Г. Зрелость юности /Г.Паушкин //Казан. ведомости. – 1996. – 11
нояб.
26 ноябрь
26 ноября
Николай Иванович Фешин
1911-1986
Тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Атаклы рәссам Николай Иванович Фешин 1881 елның 26 ноябрендә Казан
шәһәрендә алтынлау, агачтан уеп рәсем ясау остаханәсе хуҗасы гаиләсендә туа.
Ул әтисенең остаханәсендә рәсем ясый, уеп бизәк ясау белән шөгыльләнә.
Әтисе малаеның кызыксынуын хуплый. Җәй айларында ул әтисенең осталары
белән авылларга заказлар үтәргә чыга.
1895 елда Казанда Сәнгать мәктәбе ачыла. Н.Фешин шунда укырга керә.
1901 елда ул, мәктәпне иң яхшы тәмамлаучы буларак, Сәнгать академиясе
каршындагы Югары сәнгать училищесына кабул ителә. Биредә ул И.Е.Репин
остаханәсендә эшли. И.Е.Репин яшь рәссамның формалашуына зур йогынты
ясый.
1908-1909 елларда Фешин авыл йолаларына, көнкүрешенә багышланган
«Чирмеш туе» («Черемисская свадьба») һәм «Капустница» (1909 ел, диплом
эше) дигән беренче зур полотноларын иҗат итә. «Капустница» картинасы өчен
Н.Фешин рәссам исеме һәм чит илгә командировкага чыгу мөмкинлеге ала. Ул
Германия, Франция һәм Италиядә була. Сәяхәттән кайткач Николай Иванович,
1909 елдан 1923 елга кадәр, Казан сәнгать мәктәбендә укыта. Ул натюрморт
һәм натура классларын җитәкли, сәнгатьтә күренекле урын алган талантлы
рәссамнар тәрбияли. Казанда Н.Фешин үзенең иң яхшы әсәрләрен иҗат итә. Ул
бигрәк тә үзенә якын һәм таныш булган кешеләрнең гүзәл портретларын ясый.
Аның хатын-кызлар һәм балалар – М.Евлампиева, Т.Попова, Быстрова, Варя
Адоратская һәм кызы Иянең – портретлары аеруча кызыклы. Бу елларда
Н.Фешин, портретлар белән беррәттән, халык тормышы күренешләренә
багышланган «Яңгыр боткасы» («Обливание») һәм «Сугым сарае» («Бойня»)
дигән картиналарын да ясый.
Үзенең әсәрләре белән Н.И.Фешин бик күп Халыкара күргәзмәләрдә
катнаша. Ун ел дәвамында (1912 елдан 1922 елга кадәр) ул передвижникларның
(Россиядә XIX йөзнең икенче яртысында «сәйяр күргәзмәләр» дигән
күргәзмәләрдә
картиналары белән катнашкан художник-реалистлар)
күргәзмәләре экспоненты була. 1916 елда ул Күчмә сәнгать күргәзмәләре
ширкәтенә әгъза итеп сайлана. Шушы елда ук аңа Сәнгать академигы дигән
исем бирәләр. Н.И.Фешин – Казан сәнгать мәктәбе педагоглары арасында
Сәнгать академигы дигән исемгә лаек булган бердәнбер кеше.
Н.И.Фешинның сәламәтлеге начарлану, иҗатны тормышка ашырып
булмаудан туган төшенкелек, киләчәкнең билгесезлеге алар гаиләсен 1923 елда
чит илгә китәргә мәҗбүр итә. Америка Н.И.Фешинны рәссам буларак шунда ук
кабул итә. Нью-Йоркта аны уңыш казану көтә, ул рус сәнгатенең иң әһәмиятле
күргәзмәләрендә катнаша, Нью-Йорк, Бостон, Чикагоның иң дәрәҗәле
галереяларында персональ экспозицияләрен оештыра.
Нью-Йоркта берничә ел яшәгәч, Н.И.Фешин Таоска күченә. Биредә ул үз
проекты буенча төзелгән, үзе бизәгән йортта остаханә оештыра, иҗат белән күп
шөгыльләнә. Сәнгатьнең барлык өлкәләрендә – нәкышь, рәсем, скульптура,
агачны сырлауда – рәссамның индивидуальлеге тулысынча ачыла.
Н.И.Фешин 1955 елның 5 октябрендә Лос-Анжелеста вафат була.
Н.И.Фешин Америкада актив иҗади тормыш алып бара, биредә иң гүзәл
әсәрләрен иҗат итә. Шулай булуга карамастан, ул рус рәссамы булып кала, һәм
аның исеме һәрвакыт Казан белән бәйле, чөнки ул – үткән гасыр башында
Казанда үзенең атаклы рәсем мәктәбен булдырган гаҗәеп талантлы классик.
1976 елда рәссамның васыяте буенча аның җәсәде, Казанга алып кайтылып,
Арча кыры зиратында җирләнә. Рәссамның кызы И.Н.Фешина-Бренхам бүләккә
әтисенең әсәрләрен, аның 1923 елдан соңгы тормышы турындагы кыйммәтле
мәгълүматлар алып кайта. Н.И.Фешинның Казандагы картиналары рәссамның
Россиядәге иң зур коллекциясен тәшкил итә. 2006 елда Казан сәнгать
училищесына Н.И.Фешин исеме бирелә.
Знаменитый художник Николай Иванович Фешин родился 26 ноября 1881
г. в Казани в семье владельца позолотно-столярной мастерской. Мальчик
находится под большим влиянием художественных интересов отца, в
мастерской которого он рисует, занимается резьбой. В летнее время он вместе с
мастеровыми отца выезжает в села для выполнения заказов.
В 1985 г. в Казани открывается Художественная школа. Н.Фешин
поступает в эту школу. В 1901 г. он как лучший выпускник школы был принят
в Высшее художественное училище при Академии художеств. Н.Фешин
работает в мастерской у И.Е.Репина, оказавшего огромное влияние на
формирование молодого художника.
В 1908-1909 гг. Н.Фешин создает свои первые большие полотна
«Черемисская свадьба» и «Капустница» (1909 г., дипломная работа),
посвященные деревенским обычаям и быту. За картину «Капустница» Фешин
получает звание художника и заграничную командировку. Он посещает
Германию, Францию и Италию. После заграничного путешествия Н.Фешин с
1909 г. по 1923 г. преподает в Казанской художественной школе: руководит
натюрмортным и натурным классами, воспитывает талантливых художников.
В Казани Н.Фешин создает свои лучшие произведения, среди которых большое
количество прекрасных портретов, в основном, близких и знакомых ему людей.
Особенно интересны его женские и детские портреты – М.Евлампиевой,
Т.Поповой, Быстровой, Вари Адоратской и дочери Ии. Наряду с портретами
Н.Фешин создает в эти годы и жанровые полотна – «Обливание» и «Бойня»,
посвященные сценам из народной жизни.
Свои работы Н.И.Фешин представляет на многих Международных
выставках. В течение десяти лет (с 1912 по 1922 гг.) он является экспонентом
передвижных выставок. В 1916 г. избирается в члены Товарищества
передвижных художественных выставок. В этом же году ему было присвоено
звание академика живописи. Н.Фешин является единственным художником
среди педагогов Казанской художественной школы, получивших это высокое
звание.
Слабое здоровье Н.И.Фешина, депрессия от невозможности творческой
реализации, неясность будущего заставляют его уехать за границу. В 1923 г. он
с семьей уезжает в Америку. В Нью-Йорке его ждет успех, он выставляется на
самых значительных выставках русского искусства, устраивает персональные
экспозиции в самых престижных галереях Нью-Йорка, Бостона, Чикаго.
После нескольких лет проживания в Нью-Йорке Н.И.Фешин переселяется
в Таос, где в доме, построенном по собственному проекту и украшенном его
резьбой, устраивает мастерскую, в которой много работает. Индивидуальность
художника полноценно раскрывалась во всех областях художественного
творчества – в живописи, рисунке, скульптуре, резьбе по дереву.
Н.И.Фешин умер 5 октября 1955 г. в Лос-Анжелесе.
Н.И.Фешин прожил в США чрезвычайно активную творческую жизнь,
здесь было создано немало истинных шедевров. Тем не менее он остается
русским художником, его имя навсегда связано с Казанью как создателя
знаменитой художественной школы. В 1976 г., согласно завещанию, прах
Н.И.Фешина был перезахоронен на Арском кладбище г.Казани. Дочь
художника Н.И.Фешина – Бренхам подарила городу Казани картины своего
отца и документы о его жизни в эмиграции.
Сегодня полотна Н.И.Фешина в Казани составляют крупнейшую
коллекцию его работ в России. С 2006 г. Казанское художественное училище,
где он учился и работал, носит его имя.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Николай Иванович Фешин: документы, письма, воспоминания о
художнике /[сост. и автор комментариев Г.А.Могильникова; авт. вступ. ст.
С.Капланова]. – Л.: Художник РСФСР, 1975. – 170 с.
Дульский П. Николай Иванович Фешин /П.Дульский. – Казань: Казан.
отд. Гос. изд-ва, 1921. – 31 с.
Николай Иванович Фешин: каталог выставки /сост. Г.А.Могильникова. –
Казань, 1963. – 84 с.
Н.Фешин /[сост. Ю.Петров; авт. вступ. ст. Г.Могильникова]. –Казань,
1983. – Буклет.
Рәссамны дөнья таный //Мәд. җомга. – 2006. – 1 дек. – Б.4.
Галиуллина М. Сурәтләрдән безгә заман бага /М.Галиуллина //Мәд.
җомга. – 2006. – 8 дек. – Б.12.
Харис Р. Шигъриятле сурәт остасы /Р.Харис //Мәд. җомга. – 2006. – 24
нояб. – Б.15.
Хәсәнова А. Чибәрлеккә гашыйк рәссам /А.Хәсәнова //Ватаным
Татарстан. – 2006. – 21 нояб.
Хәсәнова А. Бөек якташыбыз онытылмый /А.Хәсәнова //Ватаным
Татарстан. – 2006. – 24 нояб.
Харис Р. Хәбәр: шигырьләр, җырлар, поэмалар /Р.Харис. – Казан. Татар.
кит. нәшр. 1989. – 367 б. – Рәссам: Казанның атаклы рәссамы Николай
Иванович Фешин истәлегенә: (поэма). – Б.298-311.
Тулузакова Г. Николай Фешин /Г.Тулузакова //Казань. – 2006. – № 10-11.
– С.101-108.
Тулузакова Г. Николай Фешин: первые годы эмиграции /Г.Тулузакова;
Ключевская Е. Фешин – архитектор /Е.Ключевская //Татарстан. – 1996. – № 3. –
С.83-92.
Кручина О. Казанское время Николая Фешина /О.Кручина //Респ.
Татарстан. – 2006. – 21 нояб.
Корякин О. Редкий дар /О.Корякин //Рос. газ. – 2006. – 22 нояб. – С.11.
Корякин О. Вязь времен /О.Корякин //Рос. газ. – 2006. – 28 нояб. – С.11.
Мамаева Т. Этот разный Фешин /Т.Мамаева //Время и деньги. – 2006. –
23 нояб.
Могильникова Г. Возвращение Фешина /Г.Могильникова //Волга. – 1978.
– № 1. – С.175-183.
Роббинс С. Из Казани в Таос и обратно /С.Роббинс //Родина. – 2000. – №
12. – С.81-82.
Сайфутдинов А. В гостях у Фешина /А.Сайфутдинов; беседу вел
А.Мушинский //Казанский альманах. – 2007. – № 1. – С.212-229.
Якупов Х. Николай Фешин /Х.Якупов //Искусство. – 1984. – № 10. – С.6168.
4 декабрь
4 декабря
Сибгат Хәким
Сибгат Хаким
1911-1986
Тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Күренекле шагыйрь, публицист, җәмәгать эшлеклесе Сибгат Хәким
(Сибгат Таҗи улы Хәкимов) 1911 елның 4 декабрендә элекке Казан губернасы
(Царевококшайск өязе) (хәзер Татарстанның Әтнә районы) Күлле-Киме
авылында крестьян гаиләсендә туа. Авылда мәктәпне тәмамлагач, 1930-нчы
еллар башында Казанга килә, Педагогия институтында укый, аннары Татарстан
китап нәшриятында һәм «Совет әдәбияты» журналы редакциясендә эшли. 1938
елда аның «Беренче җырлар» исемле китабы басылып чыга, шушы елда ук аны
Язучылар берлегенә кабул итәләр. С.Хәким үзенең «Пар ат», «Шагыйрьнең
бала чагы» исемле поэмаларын шигъри остазы Г.Тукайга багышлый.
Бөек Ватан сугышы башлангач, С.Хәким армиягә китә, Ржев, Харьков,
Курск дугасында барган сугышларда катнаша.
Сугыштан соңгы елларда шагыйрь туган ягына һәм аның кешеләренә
багышланган әсәрләрен иҗат итә: «Бакчачылар» поэмасында колхозчылар,
«Беренче вышка», «Верховой», «Нефть чыккан якларда» шигырьләрендә
нефтьчеләр, «Үрләр аша» поэмасында труба салучылар, «Дәверләр
капкасы»нда КамАЗ төзүчеләр хезмәтенә дан җырлый. С.Хәкимне узган сугыш,
җирдә тынычлык саклау темалары да борчый һәм аның бу турыдагы уйланулары, фикерләре «Курск дугасы», «Эзлиләр Европа буйлап» һәм башка поэмашигырьләрендә чагылыш таба.
С.Хәким – дистәләгән җырлар авторы. Аның әдәби процессны сурәтләгән,
язучылар, сәнгать кешеләренең иҗаты турындагы мәкаләләре, истәлекуйланулары да зур игътибарга лаек.
«Җил исми яфрак селкенми» (җырлар, поэмалар) китабы өчен С.Хәкимгә
1960 елда Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге, ә 1970 елда Ленин
турындагы әсәрләр циклы һәм яңа шигырьләре өчен Россиянең М.Горький
исемендәге Дәүләт бүләге бирелә. Ул – Татарстанның халык шагыйре.
С.Хәким 1986 елның 3 августында вафат була.
Видный поэт, публицист, общественный деятель Сибгат Хаким (Сибгат
Тазиевич Хакимов) родился 4 декабря 1911 г. в дер. Кулле-Кими
Царевококшайского уезда Казанской губернии (ныне Атнинский район
Республики Татарстан) в семье крестьянина. После окончания школы в начале
1930-х годов приезжает в Казань, учится в Педагогическом институте, работает
в Татарском государственном издательстве и редакции журнала «Совет
әдәбияты». В 1938 г. выходит его книга «Первые песни», в том же году его
принимают в Союз писателей. Воспитанный на лучших литературных
традициях Г.Тукая, С.Хаким посвящает свои первые поэмы «Пара гнедых» и
«Детство поэта» великому народному поэту.
С первых дней Великой Отечественной войны С.Хаким уходит на фронт,
участвует в боях под Ржевом, Харьковом, на Курской дуге, был командиром
стрелкового взвода. В послевоенные годы поэт создает произведения,
посвященные родной республике и ее людям, воспевает труд колхозников
(поэма «Садоводы»), нефтяников (стихи «Первая вышка», «Верховой», «Там,
где добывают нефть» и др.), трубоукладчиков (поэма «Через кручи»),
строителей КамАЗа (поэма «Врата времен»), людей других мирных профессий.
Его живо волнует и тема минувшей войны, сохранения мира на Земле. Этой
теме посвящены такие значительные произведения С.Хакима, как поэмы «На
Курской огненной дуге», «Кукушка», «По всей Европе – поиск» и другие.
С.Хаким – автор более десятка песен. Заслуживают внимания его статьи о
литературном процессе, статьи, воспоминания и размышления о творчестве
писателей и деятелей искусства.
В 1960 г. за сборник песен и поэм «Ветер не подует, листья не
шелохнутся» в 1960 г. С.Хакиму присуждается Государственная премия
Татарстана им. Г.Тукая, в 1970 г. – Государственная премия России им.
М.Горького за цикл произведений о Ленине. С.Хаким – народный поэт
Татарстана.
С.Хаким умер 3 августа 1986 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Хәким С. Сайланма әсәрләр: 2 томда /С.Хәким. – Казан: Татар. кит. нәшр.,
1986.
Т. 1. Шигырьләр /кереш сүз язучы Н.Нәҗми. – 1986. – 366 б.
Т. 2. Шигырьләр, поэмалар. – 1986. – 407 б.
Хәким С. Сайланма әсәрләр /С.Хәким; [кереш сүз язучы Р.Фәтхерахманов].
– Казан: Хәтер, 2006. – 463 б.
Хәким С. Фазыл чишмәсе: шигырьләр /С.Хәким. – Казан: Татар. кит.
нәшр., 1991. – 127 б. – (Миниатюр басма).
Хәким С. Эзлиләр Европа буйлап: шигырьләр, поэмалар /С.Хәким. – Казан:
Татар. кит. нәшр., 1986. – 144 б.
Хәким С. Яшә, борчулы җаным!: публицистика (1979-1986). Блокнотлар
(1954-1986) /С.Хәким. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1988. – 432 6.
Хәким С. Җылы сүз: шигырьләр, поэмалар /С.Хәким. – Казан: Татар. кит.
нәшр., 1968. – 488 б. – («Шигырь к-ханәсе»).
Хаким С. Близкая даль: стихотворения и поэмы /С.Хаким; пер. с татар. –
М.: Современник, 1985. – 206 с.
Хаким С. Вся синь весны: стихи, поэмы /С.Хаким; пер. с татар. – М.: Сов.
Россия, 1981. – 208 с.
Хаким С. Десять ключей на горе: стихи /С.Хаким; пер. с татар. – Казань:
Татар. кн. изд-во, 1981. – 336 с.
Хаким С. Избранное: стихи и поэмы /С.Хаким; пер. с татар.; вступ. ст. Р.
Мустафина. – М.: Сов. писатель, 1984. – 319 с.
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек: 2 томда: 2 том /төз. Р.Н.Даутов,
Р.Ф.Рахмани. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. – 751 б. – Сибгат Хәким. – Б.559563.
Даутов Р. Н. Совет Татарстаны язучылары: биобиблиогр. белешмә
/Р.Н.Даутов, Н.Б.Нуруллина. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1986. – 639 б. – Сибгат
Хәким. – Б.513-518.
Таныш өянкеләр: Сибгат Хәким турында истәлекләр /төз. М.ВилдановаХәкимова, Р.Хәкимов; мөх-р һәм искәрмәләр авт. Ф.Баттал. – Казан: Татар. кит.
нәшр., 1997. – 295 6.
Сибгат Хәким: истәлекләр, шигырьләр /төз. Р.Батулла, Р.Корбан. – Казан:
Татар. кит. нәшр., 2001. – 184 б.: рәс.б-н.
Рәмиев З. Сибгат Хәким /З.Рәмиев. //Татар әдәбияты тарихы: 6 томда. 5 т.
60-90 еллар әдәбияты. – Казан: Раннур, 2001. – Б.264-283.
Миңнуллин Р. Аккош күленең ак күңелле шагыйре /Р.Миңнуллин //Казан
утлары. – 2001. – № 12. – Б.153-158.
Галиуллин Т. «Бәрелде җан, сугылды җан ярсып...» /Т.Галиуллин //Казан
утлары. – 2006. – № 11. – Б.133-143.
Батулла Р. Ул язларны көтеп ала иде... /Р.Батулла //Мәд. җомга. – 2001. –
30 нояб. – Б.15-17.
Батулла Р. Күңелем шагыйрь белән сөйләшә /Р.Батулла; Сибгат Хәким
белән әңгәмәләр //Идел. – 2001. – № 11. – Б.22-35.
Туфан Х. Шигырь – кеше җанының чәчкәсе ул /Х.Туфан //Мәйдан. – 2006.
– № 2. – Б.42-46.
Мәхмүдов Ә. Халык күңеленең хәкиме /Ә.Мәхмүдов //Шәһри Казан. –
2004. – 20, 27 февр.; 5, 12, 19 март.
Мозаффаров Р. Сибгат Хәким: гомерем буе Тукайга лаек булырга
тырыштым /Р.Мозаффаров //Шәһри Казан. – 2006. – 19 апр.
Салихова Д. Сибгат Хәким поэзиясендә Тукай образы /Д.Салихова
//Мәйдан. – 2004. – № 3. – Б.114-116.
Мозаффаров Р. Яшәсен борчулы җаның /Р.Мозаффаров //Шәһри Казан. –
2006. – 15 дек.
Мозаффаров Р. Халыкка күчкән җырлар /Р.Мозаффаров //Шәһри Казан. –
2009. – 11 сент.
Хәкимуллина Г. Онытылмавы белән бәхетле /Г.Хәкимуллина //Мәд. җомга.
– 2001. – 28 дек. – Б.18.
Арслан А. Сәнгать әһелләрен үз күрде //Шәһри Казан. – 2001. – 14, 21 дек.
Сафиуллин Ә. Шагыйрьнең туган ягында /Ә.Сафиуллин //Ватаным
Татарстан. – 2002. – 22 февр.
Хәкимов Р. Ул күңелебездә яши /Р.Хәкимов; әңгәмә //Мәгариф. – 2001. – №
12. – Б.11-16.
Гиниятуллина А. Писатели Советского Татарстана: биобиблиогр. справ.
/А.Гиниятуллина – Казань: Татар. кн. изд-во, 1970. – 511 с. – Сибгат Хаким. –
С.449-453.
Хакимов Р. Семь осенних вечеров /Р.Хакимов. – Казань: Татар. кн. изд-во,
1991. – 158 с.
Галиуллин Т. Здравствуй, поэзия!: заметки о современной татарской
поэзии /Т.Галиуллин. – М.: Современник, 1987. – 207 с. – Сибгат Хаким. – С.4445.
Мустафин Р. Силуэты: лит. портреты писателей Татарстана /Р.Мустафин. –
Казань: Татар. кн. изд-во, 2006. – 351 с. – Родник поэзии (Сибгат Хаким). – С.
205-236.
Махмудов А. Линии соприкосновения: лит.-критич. ст. /А.Махмудов. –
Казань: Татар. кн. изд-во, 1991. – 166 с. – Чародей татарской поэзии:
(размышления о творчестве Сибгата Хакима). – С.150-157.
Вильданова-Хакимова М. Последняя виктория /М.Вильданова-Хакимова;
беседу с женой поэта вела Р.Даутова //Восточный экспресс. – 2001. – 7-13 дек.
Хаким Р. Оставь платок коню надежды: эссе /Р.Хаким //Респ. Татарстан. –
2006. – 14 дек.
Мустафин Р. Труженик пера /Р.Мустафин //Респ. Татарстан. – 2004. – 23
дек.
26 декабрь
26 декабря
Акмулла
1831-1895
Тууына 180 ел
180 лет со дня рождения
Татар, башкорт һәм казакъ халыклары арасында Акмулла исеме белән киң
танылган ялкынлы мәгърифәтче-шагыйрь Мифтахетдин Камалетдин улы 1831
елның 26 декабрендә Уфа губернасы (хәзер Башкортстан Республикасы)
Бәләбәй өязенең Туксанбай авылында мулла гаиләсендә туа. Башта авыл
мәдрәсәсенә йөри, аннары Стәрлебашта шагыйрь Шәмсетдин Зәкидән дәресләр
ала, соңрак Троицк мәдрәсәсендә укый. Җәйләрен казакъ балаларын укыта.
Акмулла төрле урыннарда яши, эшли. Уку-язу, белем бирүдән тыш, балта
остасы, тимерчелек һөнәре белән дә шөгыльләнә; матур, моңлы тавыш белән
җырлый да; тыңлаучыларны мавыктырырлык итеп сөйли дә, шигырьләр дә
укый.
Акмулланың безгә билгеле иҗат мирасы әлләни зур түгел. Шагыйрьнең
җыентыклары Казанда берничә мәртәбә нәшер ителгән. Акмулла әсәрләре
мәрсия, мәдхия, робагый, шигъри хат, газәл, мөнәҗәт жанрларында иҗат
ителгән. Шагыйрьнең иң беренче басылган зур әсәрләреннән берсе – «Дамелла
Шиһабетдин хәзрәтнең мәрсиясе» (1892) – Акмулланы барлык төрки телләрдә
сөйләшүче укымышлыларга таныта.
Акмулланың әсәрләре тирән һәм фәлсәфи эчтәлекле, поэтик эшләнешләре
камил булу белән аеруча игътибарга лаек. Ул чын мәгънәсендә шигырь остасы,
XIX йөз мәгърифәтчелек әдәбияты тарихында тирән эз калдырган, шигырь
мәктәбе тудырган әдипләрнең берсе һәм күренеклесе.
Акмулланың үлеме көтелмәгәндә һәм үкенечле була. Ул 1895 елның 27
октябренә каршы төндә, Троицкидан Златоустка барганда, Миасс заводыннан
ерак түгел үтерелгән.
Мифтахетдин сын Камалетдина, известный в истории литературы под
псевдонимом Акмулла, родился 26 декабря 1831 г. в деревне Туксанбай
Белебеевского уезда Уфимской губернии (ныне Республика Башкортстан) в
семье муллы. Первоначальное образование Акмулла получает в сельском
медресе, слушает лекции поэта Шамсетдина Заки в деревне Стерлибаш, позже
учится в медресе г. Троицка, занимается обучением казахских детей.
За всю свою жизнь Акмулла жил и работал в разных местах. Помимо
литературной и просветительской деятельности, поэт зарабатывал себе на хлеб
плотницким и кузнечным делом, исполнением песен, увлекательным
рассказыванием и чтением произведений.
Находчивый и остроумный Акмулла был прям в своих высказываниях,
правдив.
Творческое наследие Акмуллы, известное нам, небольшое. Сборники
поэта несколько раз издавались в Казани. Свои произведения Акмулла создает
в разных жанрах: оды, рубаи, письма в стихах, газели, мунаджаты. Знаменитая
ода Акмуллы «Дамелла Шиһабетдин хәзрәтнең мәрсиясе» (1892), посвященная
Шигабутдину Марджани, была его первым печатным произведением.
Благодаря этой публикации Акмулла стал известен не только татарской, башкирской, но и всей интеллигенции тюркоязычного мира.
Творчество Акмуллы в истории татарской лигературы занимает важное
место. Его поэзия отличается глубиной содержания, философскими
размышлениями, простотой и образностью языка; она пронизана народным
духом; в его стихах отчетливо звучат просветительские идеи, что характеризует
его как демократического поэта.
Смерть Акмуллы была неожиданной и трагичной. Он был убит в ночь на
27 октября 1895 г. по дороге из Троицка в Златоуст недалеко от Миасского
завода.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитатъ:
Акмулла. Шигырьләр /Акмулла; [төз., текстларны гыйльми әзерләүче, кереш мәкалә һәм искәрмәләрне язучы М. Госманов]. – Казан: Татар. кит. нәшр.,
1981. – 271 б.
Дамелла Шиһабетдин хәзрәтнең мәрсийәсе һәм башка шигырьләр //Татар
поэзиясе антологиясе. 1-нче кит. /[төз. Г.Рәхим]. – Казан: Татар. кит. нәшр.,
1992. – Б.341-348. – Биогр. белешмә. – Б. 340.
Акмулла. Стихи о муллах; Строки, написанные в тюрьме; Из стихов,
написанных о себе: стихи /Акмулла; пер. с татар.: С.Липкин. //Антология
татарской поэзии. – Казань: Таткнигоиздат, 1957. – С.99-100. – Биогр. справка.
– С.98.
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек: 2 томда: 1 том /[төз. Р.Н.Даутов,
Р.Ф.Рахмани]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. –751 б. – Акмулла. – Б.20.
Әхмәтов Р. Мифтахетдин Акмулла /Р.Әхмәтов. //Татар әдәбияты тарихы:
6 томда. 2 т.: XIX йөз татар әдәбияты. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1985. – Б.440462.
Гайнуллин М.Х. Татар әдәбияты: XIX йөз /М.Х.Гайнуллин. –
Тулыландырылган 2-нче басма. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1968. – 690 б. – Акмулла. – Б.230-245.
Госманов М. Үткәннән – киләчәккә /М.Госманов. – Казан: Татар. кит.
нәшр., 1990. – 472 б. – Мифтахетдин Акмулла: язмыш, иҗат һәм мирас. – Б.354403.
Миңнегулов X. Дөньяда сүземез бар...: (мәкаләләр, чыгышлар,
юлъязмалар) /Х.Миңнегулов. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1999. – 336 б. –
«Милләт өчен зарлы» Акмулла. – Б.126-138.
Хисамов Н. Бәрәкәтле чишмәләр: әдәби тәнкыйть мәкаләләре,
рецензияләр /Н.Хисамов. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1987. – 150 б. –
Мәгърифәтче шагыйрьгә багышлап. – Б.140-144.
Әхмәт Р. Акын, чичән, шагыйрь /Р.Әхмәт //Казан утлары. – 2006. – № 12.
– Б.91-94.
Әхмәтов Р. Бөек милләт шагыйре /Р.Әхмәтов //Мирас. – 2006. – № 12. –
Б.33-38.
Әхмәдуллин А. Кайта шагыйрь янә халыкка /А.Әхмәдуллин //Шәһри
Казан. – 2009. – 13 март.
Әхмәтҗанов М. Фидакярләр юлы /М.Әхмәтҗанов //Мәд. җомга. – 2009. –
20 июль. – Б.15.
Мусин Ф. Кем соң ул Акмулла? /Ф.Мусин //Ватаным Татарстан. – 2007. –
26 гыйнв.
Садыйкова А. Иң әүвәл кирәк нәрсә – иман /А.Садыйкова //Фән һәм тел. –
2007. – № 1. – Б.17-20.
Поэт-просветитель Акмулла: материалы юбилейных торжеств и науч.
конф., посвященных 150-летию со дня рождения /АН СССР КФ. – Казань, 1983.
– 200 с.
Гайнуллин М.Х. Татарская литература XIX века /М.Х.Гайнуллин. –
Казань: Татар. кн. изд-во, 1975. – 307 с. – Акмулла. – С.130-140.
Ахметов Р. Мифтахутдин Акмулла /Р.Ахметов //История татарской
литературы нового времени (XIX – начало XX в.). – Казань: Фикер, 2003. –
С.160-171.
Хамитуллина З. Творчество поэта, учителя, мыслителя XIX века
Мифтахутдина Акмуллы /З.Хамитуллина //Югары һәм урта һөнәри уку
йортларында татар әдәбиятын укытуның мөһим мәсьәләләре. – Казань: Казан.
гос. ун-т, 2006. – С.78-81.
Аглямов М. Арба Акмуллы: поэма /М.Аглямов; пер.: Р.Бухараев
//Казанский альманах. – 2007. – № 1. – С.90-98.
28 декабрь
28 декабря
Габдрахман Әпсәләмов
Абдурахман Абсалямов
1911-1979
Тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Күренекле язучы, публицист, җәмәгать эшлеклесе Габдрахман Сафа улы
Әпсәләмов 1911 елның 28 декабрендә элекке Пенза губернасының
Рыбнослободск өязе (хәзерге Мордва Республикасының Ковылкино районы)
Иске Аллагол авылында крестьян гаиләсендә туа. Үз авылларында башлангыч
мәктәпне тәмамлагач, ул Мәскәүгә китеп, укуын татар урта мәктәбендә дәвам
иттерә. Шунда әдәби иҗат эше белән кызыксына башлый, әдәби түгәрәккә
йөри, шигырьләр, хикәяләр, пьесалар яза. «Әнвәр тегермәне» исемле шигыре
«Октябрь баласы» журналында басылып та чыга.
Сигезенче классны тәмамлагач, Г.Әпсәләмов ФЗӨ мәктәбенә укырга керә,
аннары җиде елга якын Мәскәү заводларында слесарь һәм токарь булып эшли.
1937 елда «Совет әдәбияты» («Казан утлары») – журналында «Маһинур»
исемле хикәясе басыла. 1940 елда М.Горький исемендәге Әдәбият институтын
тәмамлый.
1938 елның җәендә Г.Әпсәләмов Казанга килеп урнаша, әдәбият-сәнгать
кешеләре белән аралаша, әдәби иҗат активлыгын тагын да көчәйтә. 1940 елда
Казанда аның «Киләчәк безнеке» пьесасы, 1941 елда «Бәхет кояшы» исемле
хикәяләр җыентыгы басылып чыга.
1941 елның августында Г.Әпсәләмов сугышка китә. Башта Карелия
фронтында миномет расчеты командиры, разведчик, аннары 1943 елның
җәеннән фронтта чыккан газеталар редакцияләрендә хезмәт итә, сугыш
геройлары турында күпсанлы очерклар, хикәяләр яза.
Ватан сугышы Г.Әпсәләмовның иҗат эшчәнлегенә зур йогынты ясый, ул
әдип иҗатындагы төп темаларның берсенә әверелә. Аның «Алтын йолдыз»,
«Газинур», «Мәңгелек кеше», «Ак төннәр» романнары сугыш вакыйгаларына
нигезләнеп язылган, халкыбыз вәкилләренең батырлыгын, ихтыяр көчен, илгә
тугърылыгын данлауга багышланган.
1959 елда Г.Әпсәләмовка «Сүнмәс утлар» романы өчен Татарстанның
Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе бирелә.
Заманында Г.Әпсәләмов бөтенсоюз аренасында зур популярлык казанган
татар язучыларының иң күренеклесе. 1940-1983 еллар арасында гына да татар,
рус телләрендә, СССР һәм чит ил халыклары телләрендә әдипнең йөзгә якын
басмада китаплары дөнья күрә.
Г.Әпсәләмовның әдәби тәрҗемә өлкәсендәге эшчәнлеге дә игьтибарга
лаеклы. Ул рус язучыларының романнарын, проза әсәрләрен татар теленә
тәрҗемә итә.
Г.Әпсәләмов 1979 елның 7 февралендә Казанда вафат була.
Видный писатель, публицист, общественный деятель Абдурахман
Сафиевич Абсалямов родился 28 декабря 1911 г. в с. Ст. Аллагулово
Рыбнослободского уезда Пензенской губернии (ныне Ковылкинский район
Республики Мордовия) в семье крестьянина. Получив начальное образование,
он уезжает в Москву, где учится в татарской средней школе. Здесь начинает
заниматься литературным творчеством, пишет стихи, рассказы, пьесы. Его
стихотворение публикуется в журнале «Октябрь баласы» («Октябренок»).
Окончив восемь классов, А.Абсалямов поступает учиться в школу ФЗО,
затем в течение семи лет работает слесарем, токарем на московских заводах.
В 1937 г. в журнале «Совет әдәбияты» («Казан утлары») публикуется его
рассказ «Маһинур» («Магинур»).
В 1940 г. А.Абсалямов заканчивает Литературный
институт им.
М.Горького в Москве.
Летом 1938 г. писатель переезжает в Казань. В 1940 г. отдельным
изданием выходит пьеса «Киләчәк безнеке» («Будущее принадлежит нам»), в
1941 г. – первый сборник его рассказов «Бәхет кояшы» («Солнце счастья»).
В августе 1941 г. А.Абсалямов уходит на фронт, был командиром
минометного расчета, разведчиком, с лета 1943 г. – военным корреспондентом
фронтовых газет. Публикует серию очерков и рассказов о героях войны. Тема
ратного подвига на много лет станет для него главной. Военные рассказы
писателя рисуют незаурядные проявления мужества, воли, самоотверженности.
На материале военных событий написаны его романы «Орлята», «Газинур»,
«Вечный человек», «Белые ночи».
Художественный талант А.Абсалямова особенно ярко раскрывается в
послевоенные годы. В 1959 г. за роман «Огонь неугасимый» ему присуждается
Государственная премия Татарстана им. Г.Тукая.
При жизни А.Абсалямов был признан самым популярным татарским
писателем СССР: в 1940-1983 гг. на татарском и русском языках, на языках
многих народов СССР и зарубежных стран было издано около 100 названий
книг писателя.
А.Абсалямов является автором переводов на татарский язык многих
произведений русских писателей.
А.Абсалямов умер 7 февраля 1979 г. в Казани.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Әпсәләмов Г. Сайланма әсәрләр: биш томда /Г.Әпсәләмов. – Казан:
Татар. кит. нәшр., 2009.
1 том: Газинур: роман /[кереш сүз авт.: Н.Йосыпова, Г.Гайнуллина]. – 399
б.
2 том: Ак чәчәкләр: роман. – 479 б.
3 том: Мәңгелек кеше: роман. – 335 б.
4 том: Алтын йолдыз: роман. – 575 б.
5 том: Агыла болыт: роман. – 495 б.
Әпсәләмов Г. Сайланма әсәрләр /Г.Әпсәләмов; [Р.Хәйбрахмановның «Ак
төннәрдә ак йолдыз» дигән кереш сүзе белән]. – Казан: Хәтер, 2008. – 462 б.
Әпсәләмов Г. Ак төннәр: повесть, хикәяләр /Г.Әпсәләмов. – Казан: Татар.
кит. нәшр., 2001. – 256 б.
Абсалямов А. Белые ночи /А.Абсалямов. – Казань: Татар. кн. изд-во,
1985. – 336 с.
Абсалямов А. Орлята: роман /А.Абсалямов; пер. с татар. М.Демидовой,
М.Чечановского. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1983. – 623 с.
Абсалямов А. Газинур: роман /А.Абсалямов; пер. с татар. М.Демидовой,
М.Чечановского. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1991. – 384 с.
Абсалямов А. Огонь неугасимый: роман /А.Абсалямов; пер. с татар.
М.Демидовой, М.Чечановского. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1988. – 528 с.
Абсалямов А. Вечный человек: роман /А.Абсалямов; пер. с татар.
К.Горбунова. – М.: Сов.писатель, 1981. – 352 с.
Абсалямов А. Белые цветы: роман /А.Абсалямов; пер. с татар.
К.Горбунова. – Казань: Хәтер, 2008. – 346 с.
Абсалямов А. Зеленый берег: роман /А.Абсалямов; пер. с татар.
К.Горбунова. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1981. – 464 с.
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек: 2 томда: 1 том /[төз. Р.Н.Даутов,
Р.Ф.Рахмани]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. –751 б. – Габдрахман
Әпсәләмов. – Б.99-102.
Даутов Р. Н. Совет Татарстаны язучылары: биобиблиогр. белешмә
/Р.Н.Даутов, Н.Б.Нуруллина. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1986. – 639 б. –
Габдрахман Әпсәләмов. – Б.598-602.
Ак чәчәкләр бүләк итте: Габдрахман Әпсәләмов турында истәлекләр /[төз.
Г.Мөхәммәдева]. – Казан: Мәгариф, 2001. – 159 б.: рәс. б-н.
Мөхәммәдова Г. Габдрахман Әпсәләмов /Г.Мөхәммәдова //Татар әдәбияты
тарихы: 6 томда: 5 т. Бөек Ватан сугышы һәм сугыштан соңгы еллар әдәбияты
(1941-1960). – Казан: Татар. кит. нәшр., 1989. – Б.379-393.
Әпсәләмов Т. Мин – язучы оныгы /Т.Әпсәләмов //Шәһри Казан. – 2008. – 4
июль.
Гарипова Х. Җирне ак чәчәккә төргән зат /Х.Гарипова //Шәһри Казан. –
2002. – 8 февр.
Җиһаншина З. «Миңа унтугыз яшь иде»: /З.Җиһаншина; [шул исемдәге
әсәрне өйрәнү буенча дәрес үрнәге] //Мәгариф. – 2005. – № 5. – Б.25-26.
Абсалямова А. Долгие белые ночи /А.Абсалямова //Казань. – 2005. – № 4. –
С.23-33.
Молнин С. «Пой жизни осколки...» /С.Молнин //Казан. ведомости. – 1999.
– 31 дек. – С.5.
Ахунов Г. Писатель сложной творческой судьбы /Г.Ахунов //Казан.
ведомости. – 1992. – 20 марта.
Айдаров А. И ближе к нам зеленый берег... /А.Айдаров //Сов. Татария. –
1991. – 28 нояб.
Иж-Бубый мәдрәсәсе
Медресе «Иж-Буби»
1781-1911
Ачылуына 230 ел
230 лет со дня открытия
Халкыбызның мәдәнияте тарихында мәдрәсәләр зур урын билиләр. XX
гасыр башында халыкны аң-белемгә тартып, милләтебезнең зыялыларын
үстереп, укыту-тәрбиянең куелышы һәм эчке тәртип ягыннан алдынгы
саналган, бөтен Россиядә дан-шөһрәт казанган татар мәдрәсәләре берничә генә.
Алар – Казанда «Мөхәммәдия», Оренбургта «Хөсәения», Уфада «Галия»,
Әгерҗе төбәгендә Иж-Бубый мәдрәсәләре.
Иж-Бубый мәдрәсәсенең тарихы шактый зур һәм бай. Ул элекке Вятка
губернасы Сарапул өязе Әгерҗе волостеның Иж-Бубый авылында 1781 елда
оештырыла. Башка татар мәдрәсәләре белән беррәттән, ул да XIX гасыр ахыры
– XX гасыр башында зур үзгәрешләр кичерә. 1907 елдан башлап, мәдрәсәдә
аерым фәннәр буларак гарәп, фарсы, төрек, рус, француз телләре, тарих,
политэкономия, арифметика, геометрия, физика, астрономия, география,
ботаника, медицина, психология, педагогика алдынгы рус һәм Европа уку
йортлары дәрәҗәсендә укытыла. Фәлсәфә, логика, әхлак, Коръән, хәдис, ислам
тарихы өйрәтелә. Укыту расписание буенча алып барыла, дәресләр үткәрү өчен
бүлмәләр җиһазландырыла; уку елы ахырында имтиханнар уздырыла.
Россиянең төрле почмакларыннан мәдрәсәгә укырга яшьләр килә. 19081911 елларда биредә һәр елны 500 шәкерт белем ала.
Мәдрәсәдә һәр атнада әдәби, фәнни кичәләр уздырыла. Мәдрәсәнең бай
китапханәсе, махсус җиһазландырылган спорт мәйданчыгы була.
Мәдрәсәне тәмамлап чыгучылар тирән фикерле, белемле, киң
мәгълүматлы шәхесләр булып формалаша.
Иж-Бубый мәдрәсәсенең уңышларга ирешеп чәчәк ату елларында аның
белән бертуган Габдулла һәм Гобәйдулла Бубыйлар җитәкчелек итә.
Бу авылда Россиядәге мөселман хатын-кызлар өчен иң беренче уку
йортларыннан кызлар мәдрәсәсе дә эшли. Ул Мөхлисә Бубый карамагында
була.
Мәдрәсәнең дөньяви юл белән алга атлавы патша хөкүмәтен борчуга
сала. Танылган татар уку йортларыннан булган Иж-Бубый мәдрәсәсе 1911
елның гыйнварында Россия хөкүмәтенә каршы фикер таратуда һәм
панисламизмда гаепләнеп, яптырыла. Җитәкчеләре, мөгаллимнәре кулга алына.
В истории культуры татарского народа медресе занимают достойное
место. В начале ХХ века во всей России насчитывалось несколько татарских
медресе, снискавших славу передовых учебных заведений, ставших
подлинными очагами просвещения народа и кузницей национальной
интеллигенции. Это медресе «Мухаммадия» в Казани, «Хусаиния» в
Оренбурге, «Галия» в Уфе и «Иж-Буби» в Агрызском крае.
Медресе «Иж-Буби» имеет богатую и яркую историю. Оно было открыто
в 1781 г. в деревне Иж-Буби Агрызской волости Сарапульского уезда прежней
Вятской губернии. Как и другие медресе, оно в конце XIX – начале XX века
переживает бурные перемены. С 1907 г. вводится преподавание арабского,
персидского, турецкого, русского, французского языков, истории,
политэкономии, арифметики, геометрии, физики, астрономии, географии,
ботаники, медицины, психологии, педагогики на уровне передовых русских и
европейских учебных заведений. Здесь изучают философию, логику, этику,
Коран, хадисы, историю ислама. Занятия ведутся по расписанию, для
проведения уроков оборудованы специальные комнаты; в конце учебного года
проводятся экзамены. Каждую неделю в медресе проводились литературные и
научные вечера. В медресе была богатая библиотека и специально
оборудованная спортплощадка.
В медресе стекалась молодежь с разных концов России. В 1908-1911 гг. в
медресе ежегодно обучалось 500 шакирдов.
К окончанию учебы выпускники медресе становились мыслящими,
эрудированными личностями, обладающими глубокими и обширными
познаниями.
Период расцвета учебного заведения приходится на период правления
братьев Габдуллы и Губайдуллы Буби.
В этой же деревне действовало одно из первых в России учебных
заведений для мусульманских женщин – медресе для девочек, которым
руководила Мухлиса Буби.
Царское правительство было обеспокоено тем, что в медресе ведется
обучение по широкому кругу светских дисциплин. Деятельность медресе
находилась под контролем властей постоянно.
Считавшееся одним из самых известных татарских учебных заведений,
медресе «Иж-Буби» в январе 1911 г. по обвинению в панисламизме и
распространении антиправительственных умонастроений было закрыто.
Руководители и учителя медресе были арестованы.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Бубый Г. Бубый мәдрәсәсенең кыскача тарихы; Иж-Бубый авылы
мәдрәсәсе һәм бертуган Бубыйлар турында мәкаләләр, чыганаклар /Г.Бубый
//Бертуган Бубыйлар һәм Иж-Бубый мәдрәсәсе: тарихи-документаль җыентык.
– Казан: Рухият, 1999. – Б.14-105, 129-179.
Мәһдиев М. Буби мәдрәсәсе /М.Мәһдиев //Мәдрәсәләрдә китап киштәсе:
мәшһүр мәгърифәт үзәкләре тарихыннан. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1992. –
Б.38-70.
Мәхмүтова А. Иж-Бубый мәдрәсәсенә 220 ел /А.Мәхмүтова //Казан
утлары. – 2001. – № 11. – Б.126-137.
Хәлиуллина Р. Иж-Бубый мәдрәсәсе /Р.Хәлиуллина //Идел. – 1998. – №
11. – Б.56.
Хәлиуллина Р. Иж-Бубый үзе бер тарих /Хәлиуллина Р. //Мәгариф. –
1997. – № 11. – Б.68-69.
Хәлиуллина Р. Панисламизм урынына ваһһабчылык? /Р.Хәлиуллина,
Р.Мәрданов //Ватаным Татарстан. – 2006. – 30 июнь.
Максудова З. Бубида беренче спектакль /З.Максудова //Мәдрәсәләрдә
китап киштәсе: мәшһүр мәгърифәт үзәкләре тарихыннан. – Казан: Татар. кит.
нәшр., 1992. – Б.71-73.
Гимазова Р. Мугаллимы и шакирды медресе «Буби»: [список] /Р.Гимазова
//Гасырлар авазы=Эхо веков. – 2003. – № ¾. – С.308-319.
Максудова З. Медресе Иж-Буби /З.Максудова //Идель. – 1991. – № 5. –
С.43-45.
Халиуллина Р. Медресе «Иж-Буби» /Р.Халиуллина //Идель. – 1998. – №
11. – С.76.
Шафикова Я. Как живешь, Буби? /Я.Шафиков //Респ. Татарстан. – 1997. –
11 июня.
В.И.Качалов исемендәге Казан
академия рус Зур драма театры
Казанский академический русский
Большой драматический театр
им. В.И.Качалова
1791
Ачылуына 220 ел
220 лет со дня открытия
В.И.Качалов исемендәге Казан академия рус Зур драма театры
Россиядәге иң зур провинциаль театрларның берсе һәм Казанда барлыкка
килгән иң беренче театр. Ул 1791 елда Казан губернаторы князь С.М.Баратаев
тарафыннан оештырыла. Беренче сәнгать җитәкчесе труппа артисты
В.Р.Бобровский була. 1802 елда алпавыт П.П.Есипов, шәһәр театры буларак,
агачтан яңа бина төзетә. Биредә аның крепостной крестьяннардан оештырган
труппасы спектакльләр күрсәтә; гастрольләргә күренекле актерлар чакырыла.
1844-1849 елларда шәһәр театры өчен таш бина төзелә. Ул үзенең техник
җиһазлануы буенча иң яхшы Россия театрларыннан да калышмый.
Унбиш ел дәвамында Казанда антрепризаны атаклы рус актерларының
һәм антрепренерларының берсе П.М.Медведев алып бара. Бу вакытта Казан
театры иң зур үсеш ала һәм даими рәвештә опералар куела башлый (1874).
Яшәешенең беренче елларыннан ук театр рус интеллигенциясенең
алдынгы, демократик идеяләре йогынтысында формалаша. Аның сәхнәсендә
рус язучыларының пьесалары куела. Шулай ук театр репертуарында
бөтендөнья классикларының әсәрләре дә шактый зур урын ала.
Казан театры сәхнәсендә XIX гасырда – XX гасырның беренче яртысында
киң танылган рус актерларының барысы диярлек эшли. Алар: П.С.Мочалов,
А.Е.Мартынов, Н.К.Милославский, М.Т.Иванов-Козельский, М.С.Щепкин,
П.М.Садовский һ.б. С.-Петербургтагы Александр һәм Мәскәүдәге Кече
император театрлары сәхнәсендә уйнаган М.А.Решимов, А.А.Рассказов,
А.И.Стрелкова, В.И.Виноградов, М.Г.Савина, П.А.Стрепетова һ.б. күп кенә
танылган артистлар Казаннан үсеп чыгалар. В.И.Качалов, Н.Н.Литовцева
Мәскәү Художество театрына эшкә чакырылалар. Казанда Н.Н.Синельников,
И.А.Ростовцев,
Н.Н.Соловцов,
А.И.Канинның
режиссерлык
һәм
антрепренерлык язмышлары ачыклана.
1918 елга кадәр театр Казан шәһәр театры, аннары Совет Зур театры, Зур
драма театры, 1996 елдан хәзерге исеме белән йөртелә. 1924 елдан 1930 елга
кадәр А.В.Луначарский, 1948 елдан В.И.Качалов исемен йөртә.
1914 елга кадәр театрның Театр мәйданында (хәзер Ирек мәйданы) үз
бинасы була; 1914 елдан 1919 елга кадәр Яңа клуб бинасында, 1919 елдан
бүгенге көнгә кадәр ул Зур Проломный (хәзерге Бауман) урамында
Г.А.Розенбергның элекке театр бинасында эшли.
1994 елдан театрның сәнгать җитәкчесе вазифасын Россиянең халык
артисты А.Я.Славутский башкара.
Рус, бөтендөнья классикларының һәм хәзерге драматургиянең иң яхшы
әсәрләреннән төзелгән югары художестволы репертуар; составында зур сәхнә
осталары булган профессиональ тотрыклы труппа; заманча үткен режиссура
һәм сценография иң киң катлау тамашачыларның игътибарын театрга җәлеп
итә.
1997 елдан В.И.Качалов исемендәге Казан академия рус Зур драма театры
рус
театрларының
Марсельдә
(Франция)
үтә
торган
Халыкара
фестивальләрендә даими катнаша.
Казанский академический русский Большой драматический театр
им.В.И.Качалова является одним из старейших в России и самым первым
театром в Казани. Он ведет начало с 1791 г., организован казанским
губернатором князем С.М.Баратаевым; первый художественный руководитель
труппы – актер В.Р.Бобровский. В 1802 г. помещик П.П.Есипов построил в
городе деревянное театральное здание, где давала спектакли сформированная
им из крепостных крестьян труппа; на гастроли приглашались знаменитые
актеры.
В 1844-1849 гг. город строит для своего театра каменное здание, не
уступавшее по своей технической оснащенности лучшим российским театрам.
В течение 15 лет антрепризу в Казани держит один из крупнейших
русских актеров и антрепренеров П.М.Медведев, с именем которого связаны
период наивысшего расцвета Казанского театра и начало постоянных оперных
представлений (1874).
С первых лет своего существования театр формируется под воздействием
идей прогрессивной, демократически настроенной русской интеллигенции. На
его сцене были осуществлены постановки пьес русских писателей.
Значительное место в репертуаре театра занимали произведения мировой
классики.
На сцене Казанского театра работали почти все выдающиеся русские
актеры XIX – I-й половины ХX вв.: П.С.Мочалов, А.Е.Мартынов,
Н.К.Милославский, М.Т.Иванов-Козельский, М.С.Щепкин, П.М.Садовский и
др.; из Казани вышли многие известные артисты, игравшие на сценах
императорских театров – Александровского в С.-Петербурге и Малого в
Москве: М.А.Решимов, А.А.Рассказов, А.И.Стрелкова, В.И.Виноградов,
М.Г.Савина, П.А.Стрепетова и др.; в Московский Художественный театр были
приглашены В.И.Качалов, Н.Н.Литовцева; в Казани определилась режиссерская
и антрепренерская судьба Н.Н.Синельникова, И.А.Ростовцева, Н.Н.Соловцова,
А.И.Канина.
До 1918 г. театр именовался Казанский городской театр, затем Советский
Большой театр, Большой драматический театр, с 1996 г. – современное
название. С 1924 по 1930 г. носил имя А.В.Луначарского, а с 1948 г. носит имя
В.И. Качалова.
До 1914 г. театр располагался в собственном здании на Театральной
площади (ныне площадь Свободы), с 1914 по 1919 г. в здании Нового клуба, с
1919 г. по сегодняшний день в здании бывшего Большого театра
Г.А.Розенберга на ул. Б.Проломная (ныне ул. Баумана).
С 1994 г. художественным руководителем КАБДТ является народный
артист России А.Я.Славутский.
Высокохудожественный
репертуар,
основанный
на
лучших
произведениях русской и мировой классики, современной драматургии;
профессиональная стабильная труппа, в составе которой много крупных
мастеров сцены; остросовременная режиссура и сценография поддерживают
интерес к театру самой широкой публики.
С 1997 г. КАБДТ им. В.И.Качалова является постоянным участником
Международного фестиваля русских театров в Марселе (Франция).
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Крути И. Русский театр в Казани: материалы к истории провинциального
драматического театра /И.Крути. – М.: Искусство, 1958. – 395 с.
Ингвар И. Русский театр в Казани: (советский период) /И.Ингвар. –
Казань: Татар. кн. изд-во, 1991. – 288 с.
Благов Ю.А. КЭМСТ и театральная жизнь Казани 1920-х гг. (опыт
исслед.) /Ю.А.Благов. – Казань: Татполиграф, 2005. – 235 с.
Благов Ю.А. «...Получил прозвище Казанский»: П.П.Медведев и казан.
театр в конце 60-х–80-е гг. XIX в. /Ю.А.Благов. – Казань, 1998. – 96 с.
Благов
Ю.А.
Казанская
антреприза
Собольщикова-Самарина
/Ю.А.Благов. – Казань: ООО «Татполиграф», 2004. – 116 с.: фото.
Благов Ю.А. «Казанский помещик» Александр Каширин /Ю.А.Благов. –
Казань: ООО «Татполиграф», 2006. – 144 с.
Благов Ю. Качалов и качаловцы: ч.1. /Ю.Благов. – Казань: ООО ПКФ
«Реноме», 2008. – 171 с.
Хусаинова Д. Полные залы Качаловского; Дороже всех других богатство
/Д.Хусаинова //Казань. – 2008. – № 3. – С.95-97.
Славутский А. Программист радости /А.Славутский; беседовала
Т.Мамаева //Время и деньги. – 2007. – 23 нояб. – С.17.
Усманова Р. Власть сцены: очерки театральной культуры Татарстана:
Возникновение Казанского драматического театра и его развитие до начала ХХ
века /Р.Усманова; Славутский А. Труды и дни /А.Славутский; интервью
подготовила Т.Мамаева; Благов Ю. Начало Казанского театра /Ю.Благов
//Казань. – 2006. – № 10-11. – С.38-46; 59-75.
Благов Ю. «Ушибенный театром» /Ю.Благов //Казань. – 2006. – № 2. –
С.93-96.
Благов Ю. Опираясь на традиции прошлого /Ю.Благов //Респ. Татарстан.
– 2004. – 18 сент.
Девятых Л. Ангелы и демоны отставного прапорщика Есипова
/Л.Девятых //Респ. Татарстан. – 2006. – 2 февр.
Илялова И. Үткәннәргә бер караш /И.Илялова //Ватаным Татарстан. –
1999. – 16 апр.
Агарса да чәч бөртегең, картаймасын күңелең! //Шәһри Казан. – 2001. –
23 нояб.
Славутский А.Я. Әхлак һәм акча /А.Я.Славутский; әңгәмәдәше – язучы
В.Русаков //Татарстан. – 1999. – № 6. – Б.56-57.
Славутский А. Татарстанны таныту /А.Славутский //Ватаным Татарстан.
– 1997. – 14 март.
Юнысова А. Европадан кайттылар /А.Юнысова //Ватаным Татарстан. –
1999. – 9 апр.
Бондаренко Е. «Тәкъдир йомыркасы яхшыга юрый» /Е.Бондаренко //Мәд.
җомга. – 1999. – 9 апр. – Б.12.
Салихҗан Кукляшев
Салихджан Кукляшев
1811-1864
Тууына 200 ел
200 лет со дня рождения
XIX йөзнең I яртысында алдынгы татар иҗтимагый фикер ияләренең
берсе Салихҗан Бикташ улы Кукляшев була. Ул 1811 елда Оренбург
губернасының Бөгелмә өязендә надворный советник булып эшләүче морза
гаиләсендә туа. 1831 елда Оренбургтагы Неплюев хәрби училищесын
тәмамлагач, ул Оренбург Чик буе комиссиясендә тылмач булып эшли башлый.
Әмма биредә ул озак тормый, аны Казанга укырга җибәрәләр. 1832 елдан
С.Кукляшев Казан университетының медицина факультетында укый башлый;
1834 елда филология факультетының көнчыгыш бүлегенә күчерелә. 1834 елда
аның «Заволжский муравей» журналында фарсычадан тәрҗемә ителгән
«Садовник и Соловей» мәсәле басыла. 1836 елда С.Кукляшев университетны,
татарлардан беренче булып кандидат дәрәҗәсе белән тәмамлый.
Университетны тәмамлагач, С.Кукляшев Оренбургка Неплюев хәрби
училищесына шәрекъ (көнчыгыш) телләре укытучысы итеп билгеләнә. Биредә
ул 1836-1850, 1856-1859 елларда эшли, ә 1850-1856 елларда исә Оренбург Чик
буе комиссиясе каршында кыргыз балалары өчен махсус ачылган мәктәптә
надзиратель вазыйфасын башкара.
С.Кукляшев безгә 1859 елда Казан университеты нәшриятында басылып
чыккан «Диване хикәяте татар» хрестоматиясе һәм сүзлеге белән билгеле.
Әлеге китап XIX йөзнең ахырына кадәр татар телен өйрәнүчеләргә уку
ярдәмлеге булса, татар әдәбияты һәм теле тарихын, фольклорын һәм
методикасын өйрәнүдә мөһим язма чыганак булып тора.
С.Кукляшев
күренекле
татар
педагоглары,
мәгърифәтчеләре,
фольклорчылары арасында лаеклы урын алып тора. Ул 1864 елда Оренбургта
вафат була.
Одним из представителей передовой татарской общественной мысли I
половины XIX века является Салихджан Бикташевич Кукляшев. Он родился в
1811 г. в Бугульминском уезде Оренбургской губернии в семье надворного
советника. После окончания в 1831 г. Оренбургского Неплюевского военного
училища, С.Кукляшев служит переводчиком Оренбургской пограничной
комиссии. Для продолжения образования его отправляют в Казань: с 1832 г.
учится на медицинском факультете; с 1834 г. – на восточном разряде
словесного факультета Казанского университета. В 1834 г. в журнале
«Заволжский муравей» был опубликован его перевод персидской басни
«Садовник и Соловей». В 1836 г. С.Кукляшев закончил учебу в университете и,
одним из первых среди татар, одним из первых среди татар, был удостоен
звания кандидата.
По окончании университета С.Кукляшев был определен старшим
учителем восточных языков в Оренбургский Неплюевский кадетский корпус,
где он работает в 1836-1850, 1856-1859 гг. В 1850-1856 гг. служит надзирателем
школы для киргизских мальчиков при Оренбургской пограничной комиссии.
С.Кукляшев известен как составитель «Татарской хрестоматии» и
«Словаря к татарской хрестоматии», изданных в 1859 г. типографией
Казанского университета. До конца XIX в. данные издания активно
использовались при обучении татарскому языку.
С.Кукляшев занимает достойное место в ряду ведущих татарских
педагогов-просветителей, составителей хрестоматий и словарей, собирателей
фольклора, пропагандистов устного народного творчества.
С.Кукляшев умер в 1864 г. в Оренбурге.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Миңнегулов Х. XIX йөз татар хрестоматиясе: (тикшерүләр, текстлар)
/Х.Миңнегулов, Ш.Садретдинов. – Казан: Казан ун-ты нәшр., 1982. –
С.Кукляшев һәм аның хрестоматиясе. – Б.65-134.
Казанская лингвистическая школа: кн.1.: Казанская тюркская
лингвистическая школа /сост. М.Закиев. – Казань: Татар. кн. изд-во, 2008. – 424
с. – Салихджан Кукляшев. – С.26-28.
Михайлова С.М. Формирование и развитие просветительства среди татар
Поволжья (1800-1861) /С.М.Михайлова. – Казань: Изд-во Казан. ун-та, 1972. –
Салихджан Бикташевич Кукляшев. – С.175-183.
Закиев М.З. Влияние Казанского университета на развитие тюркологии в
первой половине XIX века (до 1855 г.) /М.З.Закиев. //Вопросы татарского
языкознания: кн.2. – Казань: Изд-во Казан. ун-та, 1965. – С.357-393. – О
С.Кукляшеве. – С.388-390.
Рәссамнар, язучылар, композиторлар
турында түбәндәге белешмәләрне
карарга тәкъдим итәбез:
О художниках, писателях, композиторах
советуем прочитать в следующих
справочниках:
Татар энциклопедия сүзлеге. – Казан: ТР ФАнең Татар энцикл. ин-ты,
2002. – 830 б.: ил.
Татар энциклопедиясе: 6 томда. Т.1: А-В. – Казан: Татар энцикл. ин-ты,
2008. – 720 б.: ил., карталар.
Татарский энциклопедический словарь /гл.ред.М.Х.Хасанов. – Казань:
Ин-т Татар. энцикл. АН РТ, 1999. – 703 с.: ил.
Татарская энциклопедия: в 6 т. /гл. ред. М.Х.Хасанов.; отв. ред.:
Г.С.Сабирзянов. – Казань: Ин-т Татар. энцикл. АН РТ, 2005–
Т.1: А-В. – 672 с.
Т.3: К-Л. – 664 с.
Т.2: Г-Й. – 656 с.
Т.4: М-П. – 768 с.
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек: 2 томда /[төз. Р.Н.Даутов,
Р.Ф.Рахмани]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2009.
Т.1: А-К. – 751 б.
Т.2: Л-Я. – 735 б.
Даутов Р.Н. Балачак әдипләре: биобиблиогр. белешмәлек=Писатели
нашего детства: биобиблиогр. справочник. – Казан: Мәгариф, 2002–
Беренче китап=Первая книга. – 2002. – 223 б.
Икенче китап=Вторая книга. – 2004. – 286 б.
Өченче китап=Третья книга. – 2005. – 335 б.
Дүртенче китап=Четвертая книга. – 2008. – 255 б.
Даутов Р.Н. Совет Татарстаны язучылары: биобиблиогр. белешмә
/Р.Н.Даутов, Н.Б.Нуруллина. – Казан: Татар. китап нәшр., 1986. – 639 б.
Гиниятуллина А. Писатели Советского Татарстана: биобиблиогр.
справочник. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1970. – 512 с.
Червонная С.М. Художники Советской Татарии: (мастера изобразит.
искусства Союза художников ТАССР). – Казань: Татар. кн. изд-во, 1984. – 464
с.: ил.
Союз художников Татарстана, региональное отделение ВТОО «Союз
художников России»: живопись, графика, скульптура, декоративно-прикладное
искусство,
искусствоведение,
монументальное
искусство
/авт.-сост.
М.Кузнецов. – Казань: [б.и.], [2008?]. – 363 с.
Совет Татарстаны композиторлары. – Казан: Татар. китап нәшр., 1957. –
144 б.
Композиторы и музыковеды Советского Татарстана. – Казань: Татар. кн.
изд-во, 1986. – 203 с.
Исемнәр күрсәткече
Именной указатель
Абдуллин Р.Ф.
Абсалямов А.С.
Адгамова С.С.
Айди (Айдельдинов) Т.Р.
Акмулла
Акъегет (Рустем Абдрахманович Файзуллин)
Александров Л.Н.
Алимов З.З.
Аминов Ю.Ш.
Амирхан Ф.
Амлонг Ф.Р.
Афзал Г.
Ахмерова Х.Ш.
Ахметзянов Р.Х.
Ахметов Р.А.
Ахтямова Г.Х.
Аюпов Н.Г.
Балашов Ю.А.
Батраев З.С.
Баширов Г.Б.
Бендецкий А.Г.
Беркутов А.М.
Бикбулатова И.Х.
Бирючевский Е.И.
Блинов Л.И.
Богданов И.
Богданова З.Г.
Болгарская Г.
Болотов А.А.
Буби Г.Г.
Булгаков А.Н.
Булатов В.Г.
Булатова К.Г.
Бухараев Р.Р.
Вагапов Р.М.
Валеев И.А.
Валеев Ф.Х.
Валеева Д.К.
Валеева-Нуруллина М.В.
Валиев К.А.
Валиуллин Н.К.
Габяши С.Х.
Габяшев Р.С.
Газизова К.Г.
Гаимов Р.Х.
Галеев А.М.
Галимуллин Ф.Г.
Галяу М.
Гарзавина А.В.
Гарипова Ф. Г.
Гарифуллин В.З.
Гаспринский И.М.
Гаташ Радиф
Гафуров И.Р.
Гаффар Р.Г.
Гиззатуллина Ф.С.
Гилязов М.А.
Гимаев З.Ф.
Григорьев В.А.
Григорьев М.С.
Гриценко Л.Г.
Губайдуллин Р.Г.
Губайдуллина С.А.
Джалал Садри
Динмухаметов Г.И.
Дунай Ф.
Евграфова Л.Е.
Егерев В.В.
Емельянов М.Е.
Жиганов Н.Г.
Забири Х.Г. (псевд.Чистапули)
Загидуллин Ф.Г.
Загидуллина А.Г.
Загоскин Н.П.
Зайцев А.М.
Закиров И.К.
Замилова А.А.
Зарипов М.Х.
Зигангирова Ш.Г.
Зубаиров Д.М.
Зулькарнай Ф.М.
Зыялы Саида
Зыятдинов К.Ш.
Ибрагимов Ф.М.
Игламов Р.М.
Ильяси Т.А.
Ильясов Г.Г.
Исанбет Ю.Н.
Исмагилова С.Н.
Казанский (Ибрагимов) Г.И.
Камай Г.
Камская Г.С.
Кариев Г.
Каримов Я.
Катеев Х.
Кафтырев В.И.
Каюмов М.А.
Колмаков И.Н.
Кочнев И.Е.
Кошаев Н.М.
Кривошеева Т.Н.
Крылов А.В.
Куделькин В.И.
Кукляшев С.Б.
Кулахметов Г.Ю.
Кульбарисов Ф.А.
Курбанов Р.З.
Кутуй Р.
Кушловская Р.К.
Лебедев К.В.
Левчук А.Б.
Лерон Л.
Литвин А.Л.
Литинский Г.И.
Майоров Б.И.
Майский С.Н.
Маликов А.М.
Маннанов И.М.
Мансуров Ф.Х.
Маслова Л.В.
Махмутов Р.З.
Миннибаева М.Г.
Миннияров Р.Т.
Миншин М.М.
Мир-хайдаров Р.М.
Музай Х.
Мустафин Р.А.
Мутин М.И.
Мухаметзянова З.В.
Мухаметшин Г.М.
Мухаметшин Г.С.
Мушинский А.Х.
Наджми К.Г.
Назипова Г.Р.
Насретдинов Ф. Х.
Неменко-Бабковская М.П.
Нигматуллин А.З.
Нигматуллин Ш.А.
Нигматуллина М.В.
Нигматуллина Р.Х.
Низамов И.М.
Николаев В.Н.
Никольский В.В.
Ниязбаев Г.Х.
Новиков В.Н.
Нугайбек Г.Ш.
Нури З.
Нурмухамедов З.З.
Паушкин Г.А.
Петров А.А.
Пиянзин В.Ф.
Поляков Г.Я.
Ракипов Р.З.
Рафиков Б.Ш.
Рахим Г.
Рахманкулова М.М.
Рахматуллин Д.Г.
Сабиров Р.Р.
Сабитов Г.В.
Садриев Ф.М.
Салахов И.Н.
Салахов М.Х.
Салахов Р.И.
Сараи С.
Сарымсаков Ш.М.
Сафаров М.М.
Сафин Н.С.
Сафиуллин А.Х.
Сахабиев Р.А.
Сахабиева (Бигичева) З.К.
Семыкин В.Р.
Солнцев П.А.
Сульва М.Г.
Тагиров И.Р.
Тазиева К.С.
Такташ Х.
Тарчевский И.А.
Тимергалин А.К.
Тенишев Э.Р.
Тимофеев В.К.
Тукай Г.
Туманов А.Р.
Урманчеев Ф.И.
Утяганов Э.Х.
Фаизов Р.Х.
Файзи М.М.
Файзуллин (Файзи-Чистапули) Х.З.
Фахри А.
Фахрутдинова Н.Н.
Фешин Н.И.
Хабибуллин З.Х.
Хазиахметов Т.Г.
Хайруллин С.З.
Хайруллин Х.Г.
Хайруллина А.Х.
Хайруллина Ф.
Хаким Сибгат
Хакимова И.Ш.
Халиуллина Р.З.
Хальфин Н.Л.
Хамид Р.М.
Хамитова (Ильясова) Ф.Х.
Хангильдин В.Н.
Хантемирова Г.З.
Харис Р.М.
Хасанов Г.Х.
Хасанов Н.Г.
Хафизов Ф.Ф.
Хузин Ф.Ш.
Хуснияр З.З.
Червонная С.М.
Шагимарданов М.М.
Шайхелисламов Р.Ф.
Шамов А.Ш.
Шарафеев А.З.
Шарафиев Г.А.
Шарипов А.М.
Шарипов Ф.З.
Шафранов П.Г.
Шикова Р.Д.
Юдин В.Н.
Юзеев Н.Г.
Яковлев В.А.
Якупов Ф.Х.
Яхин А.Г.
Яхин Р.М.
Яхин Ф.З.
Учреждениеләр һәм оешмалар исемнәре күрсәткече
Указатель названий учреждений и организаций
Астрономическая обсерватория им. В.П.Энгельгардта
Казанского университета
Восстание крестьян в с. Бездна
Дворец пионеров в Казани
Завод «Серп и молот» в Казани
Завод химико-лабораторных приборов и посуды «Победа», Васильево
Зеленодольский район
Казанская музыкальная школа Р.А.Гуммерта
Казанская ремесленная и сельскохозяйственная выставка
«Казанские ведомости» (газета)
«Казанские известия» (газета)
Казанский академический русский Большой драматический
театр В.И.Качалова
«Казанский вестник» (газета)
Казанское государственное научно-производственное предприятие
им.В.И.Ленина (бывший «Пороховой завод»)
Казанский Государственный Комитет Обороны
Казанский завод синтетического каучука им.С.М.Кирова
Казанский медико-инструментальный завод
Казанский завод точного машиностроения им. М.И.Калинина
Казанский финансово-экономический институт
«Камское слово» (газета)
Мамадыш (город)
Медресе «Иж-Буби»
Московско-Казанская железная дорога
Нижнекамск (город)
Первый ежегодный календарь на татарском языке, изданный К.Насыри
Спасск (город)
Третья Казанская женская гимназия
«Херле Ялав» «Красное знамя» (газета на чувашском языке)
Чистопольский ликеро-водочный завод
Чистополь (город)
Центральная библиотека Алексеевского муниципального
района
Центральная библиотека Высокогорского муниципального
района
Центральная библиотека Камско-Устьинского муниципального
района
ЭЧТӘЛЕК
СОДЕРЖАНИЕ
Кереш сүз……………………………………………………
Введение………………………………………………………
Истәлекле даталар һәм вакыйгалар…………………………
Памятные даты и события…………………………………
2011 елда көннәре һәм айлары билгесез
юбилей даталары……………………………………………
Юбилейные даты 2011 года с неустановленным
числом и месяцем……………………………………………
Якташларыбыз – Советлар Союзы
Геройларының 2011 елда юбилейлары……………………
Юбилеи Героев Советского Союза –
наших земляков в 2011 году………………………………
Мохтар Мутин
Мухтар Мутин....……………………………………………...
Фатих Әмирхан
Фатих Амирхан……………………………………………...
Наил Әюпов
Наиль Аюпов.....…………………………………………………
Нәҗип Җиһанов
Назиб Жиганов.........................................................................
Түбән Кама шәһәре
Город Нижнекамск....................................................................
Габдулла Тукай....………………………………………………
Ширияздан Сарымсаков
Ширьяздан Сарымсаков…..……………………………………
Габдулла Кариев................………………………………………
Ибраһим Салахов
Ибрагим Салахов.........……………………………………………
Фәхри Насретдинов
Фахри Насретдинов.........………………………………………
Рөстәм Кутуй
Рустем Кутуй..............................................…………………….....
Николай Фешин................………………………………………
Сибгат Хәким
Сибгат Хаким....................................................................................
Акмулла............……………………………………………………..
Габдрахман Әпсәләмов
Абдурахман Абсалямов.......................................................................
Иж-Бубый мәдрәсәсе
Медресе «Иж-Бубый»..........…………………………………………
В.И.Качалов исемендәге Казан академия рус Зур
драма театры
Казанский академический русский Большой
драматический театр им. В.И.Качалова......................................................
Салихҗан Кукляшев
Салихджан Кукляшев…………………………………………………
Рәссамнар, язучылар, композиторлар турында белешмәләр
Справочники о художниках, писателях, композиторах………………
Исемнәр күрсәткече
Именной указатель………………………………………………………
Учреждениеләр һәм оешмалар исемнәре күрсәткече
Указатель названий учреждений и организаций…………………….
ТАТАРСТАН:
КАЛЕНДАРЬ ЗНАМЕНАТЕЛЬНЫХ
И ПАМЯТНЫХ ДАТ. 2011
На татарском и русском языках
Компьютерда җыю
Компьютерда битләргә салу
Техник мөхәррире
Тышлык рәссамы
Г.З.Закирова
И.И.Габидуллин
Х.Ш.Вәлитов
И.М.Хөснимәрдәнов
Басарга кул куелды 25. 11. 2010. Форматы 1/16
Тиражы 200 данә. Заказ № 261
Татарстан Республикасы Милли китапханәсе
«Милли китап» нәшрияты
420011, Казан шәһәре, Кремль ур., 33
Подписано в печать 25. 11. 2010. Формат 1/16
Тираж 200 экз. Заказ № 261
Национальная библиотека Республики Татарстан
Издательство «Милли китап»
420011, г.Казань, ул. Кремлевская, 33
Татарстан Республикасы Милли китапханәсенең
күбәйтү техникасы бүлекчәсендә басылды.
420111, Казан шәһәре, Кремль ур., 33
Отпечатано в секторе множительной техники
Национальной библиотеки Республики Татарстан.
420111. г. Казань, ул. Кремлевская, 33.
Автор
rubin.gayan
Документ
Категория
Филология
Просмотров
124
Размер файла
898 Кб
Теги
2011
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа