close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

2014 ел- истәлекле даталар

код для вставки
ТАТАРСТАН
Истәлекле һәм онытылмас даталар
календаре
2014
ГЫЙНВАР
1 января
Композитор, беренче татар балеты «Шүрәле»нең авторы, Татарстанның
Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Фәрит Заһидулла улы Яруллинның тууына
100 ел (1914–1943)
1 января
Язучы, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Рафаил Газиз улы
Төхфәтуллинның тууына 90 ел (1924–1994)
2 января
Язучы, филология фәннәре кандидаты, Татарстанның атказанган мәдәният
хезмәткәре Факил Миңнемөхәммәт улы Сафинга (Факил Әмәккә) 60 яшь (1954)
3 января СССР Үзәк Башкарма Комитеты Президиумының Татарстанны Ленин ордены
белән бүләкләү турындагы Указы чыгуга 80 ел (1934)
3 января «Майский» теплица комбинаты» ААҖ директоры, Татарстан Республикасының,
РФнең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре, Татарстан Республикасының Дәүләт
премиясе лауреаты Илшат Газыйм улы Ганиевкә 60 яшь (1954)
5 января Галим, педагог, тәржемәче Альберт Петрович Пинкевичның тууына 130 ел (1884–
1939)
7 января Рәссам, график, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Фәрит Габдрахман
улы Суюровка 75 яшь (1939)
7 января Актер, Татарстанның атказанган артисты Мансур Әһлиулла улы Ибраһимовның
тууына 60 ел (1954–2010)
7 января Рәссам, график Ирина Валериевна Антоновага 50 яшь (1964)
13 января Хакимият-хуҗалык эшлеклесе, ТАССР һәм Башкортстан Республикаларының
атказанган нефтьчесе, РФнең атказанган нефть һәм газ сәнәгате хезмәткәре, Татарстанның
Дәүләт премиясе лауреаты Ринат Гыймаделислам улы Галиевнең тууына 75 ел (1939–2007)
18 января Актриса, ТАССРның халык артисты Луиза Миргазиян кызы Солтановага 70 яшь
(1944)
19 января
Композитор, скрипкачы, педагог, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе,
беренче татар операсы «Сания» авторларының берсе Василий Иванович Виноградовның
тууына 140 ел (1874–1948)
19 января Актер һәм режиссер, ТАССРның халык, РСФСРның атказанган артисты Хөсәен
Ибраһим улы Уразиковның тууына 120 ел (1894–1977)
20 января Химик-технолог, җәмәгать эшлеклесе, техник фәннәр докторы, Татарстан
Фәннәр академиясенең әгъза-мөхбире, Татарстанның атказанган химигы Азат Шәймулла
улы Зыятдиновка 75 яшь (1939)
23 января Табигать белгече, Петербург Фәннәр академиясенең әгъза-мөхбире, Казан
университеты профессоры Эдуард Александрович Эверсманның тууына 220 ел (1794–1860)
25 января Сынчы, монументаль сәнгать рәссамы, Татарстанның халык рәссамы,
Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Фәһим Нуретдин улы Фәсхетдиновка 70 яшь
(1944)
30 января Химик, Россия һәм Татарстан Фәннәр академияләренең хакыйкый
әгъзасы, СССР Дәүләт премиясе лауреаты Александр Иванович Коноваловка 80 яшь (1934)
ФЕВРАЛЬ
5 февраля Әдәбият галиме, Петербург Фәннәр академиясенең әгъза-мөхбире Николай
Никитич Буличның тууына 190 ел (1824–1895). Ул 1850 елдан Казан университетында: 1854
елдан профессор, 1862–1864, 1875–78 һәм 1884–82 елларда тарих-филология факультеты
деканы, 1864–71 дә проректор, 1882-84 тә ректор була
6 февраля
Дәүләт эшлеклесе, 1920-21 елларда ТАССР Халык Комиссарлары
Советының Вакытлы революцион комитеты рәисе Сәхипгәрәй Сәетгали улы Сәетгалиевнең
тууына 120 ел (1894–1939)
8 февраля
Химик, энциклопедист-галим, җәмәгать эшлеклесе, Петербург Фәннәр
академиясенең әгъза-мөхбире Дмитрий Иванович Менделеевның тууына 180 ел (1834–
1907). Ул уйлап тапкан төтенсез дары төренең беренче партиясе 1893 елда Бондюг
авылындагы (хәзер Менделеевск шәһәре) химия эаводында эшләнә, галим шунда химик
технология мәсьәләләре буенча консультант була
9 февраля Композитор Дмитрий Андреевич Говорухинның тууына 125 ел (1889–1972)
10 февраля Актер, режиссер, педагог, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт
премиясе лауреаты Рәфкать Әхмәтҗан улы Бикчәнтәевнең тууына 90 ел (1924–1975)
10 февраля Музыка белгече, педагог, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе Галина
Яковлевна Касаткинаның тууына 90 ел (1924–1990)
10 февраль
10 февраля
Театр рәссамы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Рәшит
Хәмис улы Газиевкә 60 яшь (1954)
11 февраля Татарстан Республикасының Композиторлар берлеге оештырылуга 75 ел
(1939)
13 февраля Язучы Рәфыйк Кәләметдин улы Шәрәфиевкә 75 яшь (1939)
14 февраля Рәссам Илгизәр Исмәгыйль улы Еникиевкә 70 яшь (1944)
14 февраля Язучы, публицист Нияз Рәшит улы Акмал (Акмалов) ның тууына 60 ел
(1954–2007)
15 февраля
«Россия Федерациясе дәүләт хакимияте органнары белән Татарстан
Республикасы дәүләт хакимияте органнары арасында үзара эшләр алмашу һәм вәкаләтләр
бүлешү турында Шартнамә» төзелүгә 20 ел (1994)
16 февраля Журналист, язучы Фәнзаман Сәетбаттал улы Батталга (Сәетбатталовка)
75 яшь (1939)
20 февраля Дәүләт эшлеклесе Борис Александрович Мансуровның тууына 260 ел
(1754–1814). Ул 1803–1814 елларда Казан шәһәре губернаторы булган
23 февраля График, Татарстанның халык рәссамы, ТАССРның атказанган мәдәният
хезмәткәре Магдалина Константиновна Мавровскаяның тууына 100 ел (1914–2012)
23 февраля
Әдәбият галиме һәм тәнкыйтьче, филология фәннәре докторы,
профессор, Татарстанның атказанган фән эшлеклесе, Россия Гуманитар фәннәр
академиясенең хакыйкый әгъзасы Флүн Мөслах улы Мусинның тууына 75 ел (1939–2009)
24 февраля
Актриса, ТАССРның һәм Россиянең халык артисты, Россиянең
К.С.Станиславский исемендәге, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премияләре
лауреаты Алсу Әскәр кызы Гайнуллинага 60 яшь (1954)
25 февраля Рәссам, театр рәссамы, ТАССРның халык, РСФСРның атказанган
рәссамы, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Әнәс Ибраһим улы
Тумашевның тууына 90 ел (1924–2010)
27 февраля
Классик язучы, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе Шәриф
Камалетдин улы Камал (Байгилдиев)ның тууына 130 ел (1884–1942)
28 февраля
Инженер-төзүче, хакимият-хуҗалык эшлеклесе, Социалистик Хезмәт
Герое, Якутия АССР, РСФСР, ТАССРның атказанган төзүчесе, Мирный (Якутия АССР),
Чаллы шәһәрләренең мактаулы гражданы Евгений Никанорович Батенчукның тууына 100
ел (1914–1999)
28 февраля
Композитор, ТАССРның, РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе,
Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Хөснулла Вәлиулла улы
Вәлиуллинның тууына 100 ел (1914–1993)
29 февраля Язучы Владимир Николаевич Лавришкога 70 яшь (1944)
МАРТ
3 марта Актер, режиссер, татар профессиональ театрына нигез салучыларның берсе,
Хезмәт Батыры Ильяс Батыргәрәй улы Кудашев-Ашказарскийның тууына 130 ел (1884–
1942)
3 марта Рәссам, ТАССРның халык рәссамы һәм атказанган сәнгать эшлеклесе
Мәснәви Хәйретдин улы Хәертдиновның тууына 90 ел (1924–1983)
4 марта Композитор Зөбәрҗәт Габдуллаҗан кызы Садыйковага 50 яшь (1964)
8 марта Язучы, тәрҗемәче Зиннәт Сәгый улы Вәлигә (Вәлиуллинга) 90 яшь (1924)
8 марта Рәссам Виктор Евгеньевич Тимофеевка 60 яшь (1954)
12 марта Рәссам, ТАССРның халык, РСФСРның атказанган рәссамы, ТАССРның
атказанган сәнгать эшлеклесе Кондрат Евдокимович Максимовның тууына 120 ел (1894–
1981)
10 марта
Шагыйрь Габдеррахман Фәтхулла улы Сөнгатинең (Сөнгатуллинның)
тууына 120 ел (1894–1917 дән соң)
10 марта Актер, ТАССРның халык артисты Хәлил Зәки улы Мәхмүтовның тууына 75
ел (1939–2012)
12 марта Баянчы, концертмейстер, Татарстанның атказанган артисты Әхмәт Хәким
улы Кәримовка 60 яшь (1954)
– 60 лет баянисту, концертмейстеру, заслуженному артисту Татарстана Ахмету
Хакимовичу Каримову (1954)
13 марта Язучы Шамил Нәфигулла улы Шәйдуллинның тууына 75 ел (1939–2008)
16 марта Гигиена белгече, медицина фәннәре докторы, профессор, Татарстанның
атказанган фән эшлеклесе, Татарстанның Дәүләт премиясе лауреаты Анатолий Васильевич
Ивановка 75 яшь (1939)
– 75 лет гигиенисту, доктору медицинских наук, профессору, заслуженному деятелю
науки Татарстана, лауреату Государственной премии Татарстана Анатолию Васильевичу
Иванову (1939)
16 марта Язучы, тәрҗемәче, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Миргалим
Харис улы Харисовның тууына 75 ел (1939–2009)
17 марта Шагыйрь Ринат Рәхим улы Рәхимовның тууына 75 ел (1939–1984)
18 марта Язучы, публицист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Вахит Шәех
улы Имамовка 60 яшь (1954)
21 марта Революция хәрәкәтләре эшлеклесе Камил Лотферахман улы Якуб
(Якубов)ның тууына 120 ел (1894–1919)
25 марта Хирург, ГИДУВ профессоры, «Казанский медицинский журнал» редакторы
Виктор Леонидович Боголюбовның тууына 140 ел (1874–1935)
25 марта «Элекон» фәнни-җитештерү берләшмәсе оештырылуга 75 ел (1939)
26 марта Күренекле тәнкыйтьче, әдәбият галиме, педагог Габдрахман Гайнан улы
Сәгъди (Сәгъдиев)нең тууына 125 ел (1889–1956)
26 марта Әдәбият галиме, археограф, текстолог, филология фәннәре докторы
Марсель Ибраһим улы Әхмәтҗановка 75 яшь (1939)
28 марта Актер, режиссер, Г.Кариев исемендәге Татар яшьләр театрының баш
режиссеры, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Ринат Мирзахәсән улы Әюповка
50 яшь (1964)
30 марта
Рәссам, график, монументалист, Татарстанның халык рәссамы,
Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Рөстәм Әхмәт улы
Килдебәковка 80 яшь (1934)
30 марта
Рәссам, график, Татарстанның халык рәссамы, Татарстан һәм
Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Рәшит Фатих улы Имашевның тууына 75 ел
(1939–2007)
март Татар балалар журналы «Ялкын»ның беренче саны чыгуга 90 ел (1924)
март
Әлмәт дәүләт драма күчмә театры оештырылуга 70 ел (1944). (1985 елдан
Татар дәүләт драма театры)
АПРЕЛЬ
1 апреля Язучы, журналист, филология
Константинович Петровның тууына 90 ел (1924–2007)
фәннәре
кандидаты
Константин
2 апрель үзәге оештырылуга 75 ел (1939). (1979 елга кадәр Республика Халык иҗаты
йорты дип атала, 2011 елдан – Республика традицион мәдәниятне үстерү үзәге)
3 апрель
3 апреля Рәссам Наталия Константиновна Винниковага (Бенингка) 50 яшь (1964)
– 50 лет живописцу Наталие Константиновне Винниковой (Бенинг) (1964)
5 апреля
Гигиена белгече, профессор, Россия Медицина фәннәре академиясенең
әгъза-мөхбире, Татарстанның атказанган фән эшлеклесе Наил Хәбибулла улы Әмировка 75
яшь (1939)
10 апреля Шагыйрә Бикә (Миңлебикә) Рәхмәтулла кызы Рәхимова (Фәйзуллина)ның
тууына 75 ел (1939–2011)
10 апреля
Икътисадчы, РФнең атказанган фән эшлеклесе, Татарстанның атказанган
икътисадчысы Наил Гыйндулла улы Хәйруллинга 75 яшь (1939)
– 75 лет экономисту, заслуженному деятелю науки РФ, заслуженному экономисту
Татарстана Наилю Гиндулловичу Хайруллину (1939)
12 апреля Тарихчы, тарих фәннәре докторы, Татарстан Фәннәр академиясенең әгъзамөхбире, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Владимир Васильевич Ивановның
тууына 75 ел (1939–2004)
– 75 лет со дня рождения историка, доктора исторических наук, члена-корреспондента
Академии наук Татарстана, заслуженного работника культуры Татарстана Владимира
Васильевича Иванова (1939–2004)
14 апрель
14 апреля График, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Вячеслав Иванович
Ильинга 70 яшь (1944)
– 70 лет графику, заслуженному работнику культуры Татарстана Вячеславу Ивановичу
Ильину (1944)
15 апрель
15 апреля Язучы, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Самат Фәтхерахман
улы Шакир (Шакиров)ның тууына 90 ел (1924–1998)
– 90 лет со дня рождения писателя, заслуженного работника культуры ТАССР Самата
Фатхрахмановича Шакира (Шакирова) (1924–1998)
17 апрель
17 апреля
Журналист, сәясәт эшлеклесе Дулат Али (Мәхмүт Габделвахит улы
Алиев)нең тууына 125 ел (1889–1920)
– 125 лет со дня рождения журналиста, политического деятеля Дулата Али (Махмуда
Габдулвахитовича Алеева) (1889–1920)
23 апрель
23 апреля Шагыйрь һәм үзешчән композитор Рәис Мөбарәкша улы Гыймадиевка 60
яшь (1954)
– 60 лет поэту и самодеятельному композитору Раису Мубаракшевичу Гимадиеву
(1954)
26 апрель
26 апреля
Опера артисты, җырчы, ТАССРның, РФнең халык артисты Николай
Георгиевич Путилинга 60 яшь (1954)
– 60 лет артисту оперы, певцу, народному артисту ТАССР, РФ Николаю Георгиевичу
Путилину (1954)
28 апрель
28 апреля
Җырчы, Татарстанның халык артисты, ТАССРның атказанган сәнгать
эшлеклесе Рафаил Зариф улы Ильясовка 75 яшь (1939)
– 75 лет певцу, народному артисту Татарстана, заслуженному деятелю искусств
ТАССР Рафаилю Зариповичу Ильясову (1939)
28 апрель
28 апреля Рәссам, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Александр Иванович
Дорофеевка 60 яшь (1954)
– 60 лет живописцу, заслуженному деятелю искусств Татарстана Александру
Ивановичу Дорофееву (1954)
29 апрель
29 апреля
Физиолог, медицина фәннәре докторы, СССР Фәннәр академиясенең
әгъза-мөхбире, РСФСРның атказанган фән эшлеклесе Николай Александрович
Миславскийның тууына 160 ел (1854–1928)
– 160 лет со дня рождения физиолога, доктора медицинских наук, членакорреспондента Академии наук СССР, заслуженного деятеля науки РСФСР Николая
Александровича Миславского (1854–1928)
МАЙ
5 май
5 мая Фольклорчы галим, ТАССРның атказанган фән эшлеклесе, Татарстанның
Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Хәмит
Хөснетдин улы Ярми
(Ярмөхәммәтев)нең тууына 110 ел (1904–1981)
– 110 лет со дня рождения ученого фольклориста, заслуженного деятеля науки
ТАССР, лауреата Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Хамита Хуснутдиновича
Ярми (Ярмухаметова) (1904–1981) (См.: Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар
календаре=Календарь знаменательных и памятных дат. 2004. – Казань: Милли китап, 2003.
– С.17-19)
5 май
5 мая
Шагыйрь, публицист, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Дамир
Хәйрулла улы Гарифуллинга 75 яшь (1939)
– 75 лет поэту, публицисту, заслуженному работнику культуры ТАССР Дамиру
Хайрулловичу Гарифуллину (1939)
5 май
5 мая
75 ел элек ТАССР Югары Советы Президиумы татар язуын латин
алфавитыннан рус графикасы нигезендә төзелгән алфавитка күчерү турында Указ чыгара
(1939)
– 75 лет со дня издания Указа Президиума Верховного Совета ТАССР о переводе
татарской письменности с латинизированного алфавита на алфавит русской графики (1939)
8 май
8 мая 90 ел элек СССР Халык Комиссарлары Советы Татарстанны административ
районнарга бүлү турында Декрет кабул итә (1924)
– 90 лет со дня издания Декрета Совета Народных Комиссаров СССР об
административно-территориальном делении Татарстана (1924)
8 май
8 мая Актриса, Татарстанның халык артисты Сания Каюмҗан кызы Каюмовага 60 яшь
(1954)
– 60 лет актрисе, народной артистке Татарстана Сание Каюмзяновне Каюмовой (1954)
12 май
12 мая
Әдәбият галиме, РФ Гуманитар фәннәр академиясе академигы,
Татарстанның атказанган фән эшлеклесе, фән һәм техника өлкәсендә Татарстан
Республикасының Дәүләт бүләге лауреаты, Татарстан Язучылар берлегенең Г.Исхакый
исемендәге бүләге иясе, Кол Гали исемендәге Халыкара премия лауреаты Хатыйп Йосыф
улы Миңнегуловка 75 яшь (1939)
– 75 лет ученому-литературоведу, академику Академии гуманитарных наук РФ,
заслуженному деятелю науки Татарстана, лауреату Государственной премии Татарстана в
области науки и техники, лауреату премии Союза писателей Татарстана им. Г.Исхаки,
лауреату Международной премии им. Кул Гали Хатипу Юсуповичу Миннегулову (1939) (См.:
Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и
памятных дат. 2009. – Казань: Милли китап, 2008. – С.85-89)
12 май
12 мая Терапевт, медицина фәннәре докторы, профессор, РСФСРның атказанган фән
эшлеклесе, 1920–1930 елларда Казанда ГИДУВ ректоры булган Роман Альбертович
Луриянең тууына 140 ел (1874–1944)
– 140 лет со дня рождения терапевта, доктора медицины, профессора, заслуженного
деятеля науки РСФСР, в 1920-1930 годы работавшего ректором Казанского ГИДУВа Романа
Альбертовича Лурия (1874–1944)
14 май
14 мая Казан дәүләт медицина университеты оештырылуга 200 ел (1814). Ул Казан
университетының табиблык бүлеге буларак оеша, 1835 елдан – медицина факультеты. 1930
елдан мөстәкыйль югары уку йорты – Казан медицина институты, 1966 елда С.В.Курашов
исеме бирелә, 1994 елдан хәзерге исемдә
– 200 лет со дня образования Казанского
государственного медицинского
университета (1814). Ведет историю с врачебного отделения Казанского университета, с
1835 года – медицинский факультет. С 1930 года самостоятельный вуз – Казанский
медицинский институт, в 1966 году присвоено имя С.В.Курашова, с 1994 года – современное
название
15 май
15 мая
Тел белгече, филология фәннәре докторы, профессор, Татарстанның
атказанган фән эшлеклесе Феритс Йосыф улы Йосыповка 75 яшь (1939)
– 75 лет языковеду, доктору филологических наук, профессору, заслуженному деятелю
науки Татарстана Феритсу Юсуповичу Юсупову (1939)
18 май
18 мая Шагыйрә, педагог, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан
Язучылар берлегенең А.Алиш исемендәге әдәби бүләге лауреаты Энҗе Һилалетдин кызы
Мөэминованың тууына 90 ел (1924–2009)
– 90 лет со дня рождения поэтессы, педагога, заслуженного работника культуры
Татарстана, лауреата литературной премии Союза писателей Татарстана им. А.Алиша
Энже Хилалетдиновны Мукминовой (1924–2009)
18 май
18 мая Шагыйрь һәм прозаик Фаил Хафиз улы Шәфигуллинның тууына 75 ел (1939–
1982)
– 75 лет со дня рождения поэта, прозаика Фаиля Хафизовича Шафигуллина (1939–
1982)
*19 май
19 мая Җырчы, педагог, театр эшлеклесе, ТАССРның һәм РСФСРның халык артисты
Мөнирә Закир кызы Булатованың тууына 100 ел (1914–2011)
– 100 лет со дня рождения певицы, педагога, театрального деятеля, народной артистки
ТАССР и РСФСР Муниры Закировны Булатовой (1914–2011)
19 май
19 мая Журналист, тәрҗемәче, ТАССРның атказанган мәктәп укытучысы, РСФСРның
атказанган мәдәният хезмәткәре Фәрит Әхмәтнур улы Шәрифуллинның тууына 75 ел (1939–
2011 )
– 75 лет со дня рождения журналиста, переводчика, заслуженного учителя школы
ТАССР, заслуженного работника культуры РСФСР Фарида Ахметнуровича Шарифуллина
(1939–2011)
20 май
20 мая Фәлсәфәче, фәлсәфә фәннәре кандидаты Рәшит Мәхмүт улы Әмирхановның
тууына 75 ел (1939–2000)
– 75 лет со дня рождения философа, кандидата философских наук Рашида
Махмутовича Амирханова (1939–2000)
29 май
29 мая Рәссам Геннадий Николаевич Капитовка 75 яшь (1939)
– 75 лет художнику Геннадию Николаевичу Капитову (1939)
*31 май
31 мая
Тарихчы, археограф, язучы, Татарстан Фәннәр академиясе академигы,
Татарстанның атказанган фән эшлеклесе Миркасыйм Габделәхәт улы Госмановның тууына
80 ел (1934–2010)
– 80 лет со дня рождения историка, археографа, писателя, академика Академии наук
Татарстана, заслуженного деятеля науки Татарстана Миркасыма Габдулахатовича
Усманова (1934–2010)
ИЮНЬ
3 июнь
3 июня Актер, администратор Шакир Әхмәт улы Усманаевның тууына 110 ел (1904–
1972)
– 110 лет со дня рождения актера, администратора Шакира Ахметовича Усманаева
(1904–1972)
*7 июнь
7 июня Рәссам, сынчы һәм монументаль бизәлеш рәссамы, агачка уеп рәсем ясаучы,
Татарстанның халык рәссамы, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстанның
Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Әхсән Сәрим улы Фәтхетдиновның тууына
75 ел (1939–2012)
– 75 лет со дня рождения живописца, художника-монументалиста, резчика по дереву,
народного художника Татарстана, заслуженного деятеля искусств ТАССР, лауреата
Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Ахсана Саримовича Фатхутдинова (1939–
2012)
10 июнь
10 июня Актер, режиссер, театр эшлеклесе, Хезмәт Батыры Зәки Вәли улы
Баязитскийның (Вәлиевнең) тууына 125 ел (1889–1959)
– 125 лет со дня рождения актера, режиссера, тетрального деятеля, Героя Труда Заки
Валиевича Баязитского (Валиева) (1889–1959)
13 июнь
13 июня Гамәли-бизәлеш сәнгате рәссамы Илрус Хаҗи улы Мортазинга 50 яшь (1964)
– 50 лет художнику декоративно-прикладного искусства Ильрусу Хазиевичу Муртазину
(1964)
13 июнь
13 июня Рәссам-ювелир Шамил Касыйм улы Хәялиевка 50 яшь (1964)
– 50 лет художнику-ювелиру Шамилю Касимовичу Хаялееву (1964)
14 июнь
14 июня Шагыйрь Миргазиз Каюм улы Укмаси (Зәбиров) ның тууына 130 ел (1884–
1946)
– 130 лет со дня рождения поэта Миргазиза Каюмовича Укмаси (Забирова) (1884–1946)
15 июнь
15 июня
Математик, СССР ФАнең әгъза-мөхбире, РСФСРның атказанган фән
эшлеклесе, СССР Дәүләт премиясе лауреаты, Математика һәм механика фәнни-тикшенү
институтын оештыручы һәм аның беренче директоры Николай Григорьевич Чеботаревның
тууына 120 ел (1894–1947)
– 120 лет со дня рождения математика, члена-корреспондента АН СССР, заслуженного
деятеля науки РСФСР, лауреата Государственной премии СССР, организатора и первого
директора Научно-исследовательского института математики и механики Николая
Григорьевича Чеботарева (1894–1947)
16 июнь
16 июня Дәүләт һәм хакимият-хуҗалык эшлеклесе, Татарстанның атказанган авыл
хуҗалыгы
хезмәткәре,
Татарстанның
Дәүләт
премиясе
лауреаты,
Татарстан
Республикасының Премьер-министр урынбасары һәм авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек
министры Марат Готыф улы Әхмәтовка 60 яшь (1954)
– 60 лет государственному и административно-хозяйственному деятелю,
заслуженному работнику сельского хозяйства Татарстана, лауреату Государственной
премии Татарстана, заместителю Премьер-министра – министру сельского хозяйства и
продовольствия Республики Татарстан Марату Готовичу Ахметову (1954)
17 июнь
17 июня
М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры
ачылуга 75 ел (1939)
– 75 лет со дня открытия Татарского государственного академического театра оперы и
балета им. М.Джалиля (1939) (См.: Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар
календаре=Календарь знаменательных и памятных дат. 1999. – Казань: Милли китап, 1998.
– С.113-119)
*22 июнь
22 июня Тюрколог, этнограф, эпиграфика белгече, филология фәннәре кандидаты,
Татарстан Республикасының Дәүләт премиясе лауреаты (1994, үлгәннән соң) Һарун Вәли
улы Йосыповның тууына 100 ел (1914–1968)
– 100 лет со дня рождения тюрколога, этнографа, кандидата филологических наук,
лауреата Государственной премии Республики Татарстан (1994, посмертно) Гаруна
Валеевича Юсупова (1914–1968)
23 июнь
23 июня
Офтальмолог, медицина докторы, Казанда күз авырулары клиникасын
оештыручы, Казан офтальмологлар фәнни мәктәбенә нигез салучы Емилиан Валентиевич
Адамюкның тууына 175 ел (1839–1906)
– 175 лет со дня рождения офтальмолога, доктора медицины, организатора глазной
клиники и основателя казанской школы офтальмологов Емилиана Валентиевича Адамюка
(1839–1906)
23 июнь
23 июня Язучы, журналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Әмирҗан
Закирҗан улы Моталлаповка 80 яшь (1934)
– 80 лет писателю, журналисту, заслуженному работнику культуры Татарстана
Амирзяну Закирзяновичу Муталлапову (1934)
24 июнь
24 июня Рәссам, график, каллиграф, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе,
ТАССРның халык рәссамы, РФнең атказанган рәссамы Владимир Александрович Поповка
90 яшь (1924)
– 90 лет графику, живописцу, каллиграфу, народному художнику ТАССР, заслуженному
художнику РФ Владимиру Александровичу Попову (1924)
25 июнь
25 июня 90 ел элек Казанда «Заря» кондитер фабрикасы эшли башлый (1924). 2008
елда фабрика ябыла
– 90 лет со дня основания Казанской кондитерской фабрики «Заря» (1924), которая
была закрыта в 2008 году
28 июнь
28 июня Рәссам Елена Геннадьевна Остраяга 50 яшь (1964)
– 50 лет живописцу Елене Геннадьевне Острой (1964)
июнь Әлмәт районы газетасы «Хезмәт байрагы» («Знамя труда») чыга башлауга 60 ел
(1954)
– 60 лет Альметьевской районной газете «Знамя труда» («Хезмәт байрагы») (1954)
ИЮЛЬ
1 июль
1 июля 75 ел элек «Татнефтегазразведка» тресты оештырыла (1939)
– 75 лет со дня образования треста «Татнефтегазразведка» (1939)
2 июль
2 июля Астроном, Петербург Фәннәр академиясенең әгъза-мөхбире, Казан астрономия
мәктәбен оештыручыларның берсе, 1846-1855 елларда Казан университеты ректоры булган
Иван Михайлович Симоновның тууына 220 ел (1794–1855)
– 220 лет со дня рождения астронома, члена-корреспондента Петербургской Академии
наук, одного из основателей Казанской астрономической школы, в 1846-1855 годы ректора
Казанского университета Ивана Михайловича Симонова (1794–1855)
2 июль
2 июля
Сәяси эшлекле, педагог, татар-башкорт халык җырларын җыеп туплаучы
Гайса Хәмидулла улы Еникиевнең тууына 150 ел (1864–1931)
– 150 лет со дня роҗдения политического деятеля, педагога, собирателя татарских и
башкирских мелодий Гайсы Хамидулловича Еникеева (1864–1931)
4 июль
4 июля Театр рәссамы Александр Сергеевич Иванцевның тууына 75 ел (1939–2006)
– 75 лет со дня рождения художника театрально-декорационного искусства, живописца
Александра Сергеевича Иванцева (1939–2006)
5 июль
5 июля
Композитор Аллаһияр Гарифулла улы Вәлиуллинның тууына 90 ел (1924–
1972)
– 90 лет со дня рождения композитора Аллагиара Гарифулловича Валиуллина (1924–
1972)
8 июль
8 июля Спортчы (авыр атлетика), СССРның атказанган спорт мастеры (1960), Дуслык
кубогы ярышларында җиңүче (1959-60, 1962), СССР (1960), Европа (1960-63), Олимпия
уеннары (1960), дөнья (1961-63) чемпионы Александр Павлович Курыновның тууына 80 ел
(1934–1973)
– 80 лет со дня рождения спортсмена (тяжелая атлетика), заслуженного мастера
спорта СССР (1960), победителя Кубка дружбы (1959-60,1962), чемпиона СССР (1960),
Европы (1960-63), Олимпийских игр (1960), мира (1961-63) Александра Павловича Курынова
(1934–1973)
9 июль
9 июля Шагыйрә Фәйрүзә Әсгать кызы Мөслимовага 60 яшь (1954)
– 60 лет поэтессе Файрузе Асгатовне Муслимовой (1954)
10 июль
10 июля Әдәбият галиме, тәрҗемәче, Россия Федерациясенең атказанган мәдәният
хезмәткәре Вил Хәлим улы Ганиевнең тууына 80 ел (1934 – 2005)
– 80 лет со дня рождения литературоведа, переводчика, заслуженного работника
культуры Российской Федерации Виля Халимовича Ганиева (1934–2005)
11 июль
11 июля
Журналист, «Издательский дом «Вечерняя Казань» ҖЧҖнең генераль
директоры, «Вечерняя Казань» газетасының баш мөхәррире Хазбулат Хазбулат улы
Шәмсетдиновка 60 яшь (1954)
– 60 лет журналисту, генеральному директору ООО «Издательский дом «Вечерняя
Казань», шеф-редактору газеты «Вечерняя Казань» Хазбулату Хазбулатовичу
Шамсутдинову (1854)
15 июль
15 июля Актер, ТАССРның халык артисты Габделгазиз Габдрахман улы Зыятдиновның
тууына 110 ел (1904–1991)
– 110 лет со дня рождения актера, народного артиста ТАССР Абдулгазиза
Абдрахмановича Зиатдинова (1904–1991)
15 июль
15 июля Тарихчы, тарих фәннәре докторы, профессор Надир Дәүләткә 70 яшь (1944)
– 70 лет историку, доктору исторических наук, профессору Надиру Давлету (1944)
16 июль
16 июля Шагыйрь Чыңгыз Мулламөхәммәт улы Мусинга 80 яшь (1934)
– 80 лет поэту Чингизу Мулламухаметовичу Мусину (1934)
21 июль
21 июля
Актриса, Татарстанның халык артисты Фирдәвес Каюм кызы Әхтәмованың
тууына 75 ел (1939–2012)
– 75 лет со дня рождения актрисы, народной артистки Татарстана Фирдаус Каюмовны
Ахтямовой (1939–2012)
23 июль
23 июля
240 ел элек Е.Пугачев җитәкләгән баш күтәрүчеләр гаскәре Казанны
сугышып ала (1774)
– 240 лет назад в результате сражений Казань была занята войсками Е.Пугачева
(1774)
24 июль
24 июля Математик, геометр, физика-математика фәннәре докторы, профессор,
ТАССРның, РСФСРның атказанган фән эшлеклесе Александр Петрович Норденның тууына
110 ел (1904–1993)
– 110 лет со дня рождения математика, геометра, доктора физико-математических
наук, профессора, заслуженного деятеля науки ТАССР, РСФСР Александра Петровича
Нордена (1904–1993)
25 июль
25 июля Татарстан Республикасының Язучылар берлеге оештырылуга 80 ел (1934)
– 80 лет со дня создания Союза писателей Республики Татарстан (1934) (См.:
Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и
памятных дат. 2009. – Казань: Милли китап, 2008. – С.97-100)
27 июль
27 июля Язучы, хокук белгече, Татарстанның атказанган юристы Фәнил Ислам улы
Галиевкә 75 яшь (1939)
– 75 лет писателю, юристу, заслуженному юристу Татарстана Фанилю Исламовичу
Галееву (1939)
июль «Идел» журналының беренче саны чыгуга 25 ел (1989)
– 25 лет со дня выхода первого номера журнала «Идель» (1989)
АВГУСТ
2 август
2 августа График Яскәр Габидулла улы Зиннәтуллинга 75 яшь (1939)
– 75 лет графику Яскару Габидулловичу Зинатуллину (1939)
4 август
4 августа Сынчы Әнвәр Кәлимулла улы Бәшировның тууына 90 ел (1924–2000)
– 90 лет со дня рождения скульптора Анвара Калимулловича Баширова (1924–2000)
5 август
5 августа
Әдәбият тәнкыйтьчесе, тәрҗемәче, ТАССРның атказанган мәдәният
хезмәткәре Фәрваз Мөхәммәдулла улы Миңнуллинның тууына 80 ел (1934–1994)
– 80 лет со дня рождения литературного критика, переводчика, заслуженного
работника культуры ТАССР Фарваза Мухаммадулловича Миннуллина (1934–1994)
9 август
9 августа Шагыйрь Бруно Иванович Зернитның тууына 100 ел (1914–1960)
– 100 лет со дня рождения поэта Бруно Ивановича Зернита (1914–1960)
13 август
13 августа Рәссам-проектлаучы Әнвәр Харис улы Якуповның тууына 60 ел (1954–
1998)
– 60 лет со дня рождения художника-проектировщика Анвара Харисовича Якупова
(1954–1998)
*14 август
14 августа Шагыйрь, публицист, тәрҗемәче, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе Сәгыйть
Хәмидулла улы Сүнчәләй (Сүнчәләев)нең тууына 125 ел (1889–1937)
– 125 лет со дня рождения поэта, публициста, переводчика, государственного и
общественного деятеля Сагита Хамидулловича Сунчалея (Сунчалеева) (1889–1937)
14 август
14 августа График Иосиф Ефимович Бобровицкийның тууына 110 ел (1904–1986)
– 110 лет со дня рождения графика Иосифа Ефимовича Бобровицкого (1904–1986)
14 август
14 августа График, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе Степан Митрофанович
Кульбаканың тууына 90 ел (1924–2002)
– 90 лет со дня рождения графика, заслуженного деятеля искусств ТАССР Степана
Митрофановича Кульбаки (1924–2002)
16 август
16 августа Журналист, сәяси эшлекле Вәли Сәлим улы Шәфигуллинның тууына 120
ел (1894–1939)
– 120 со дня рождения журналиста, политического деятеля Вали Салимовича
Шафигуллина (1894–1939)
18 август
18 августа Рәссам Резеда Рәхимулла кызы Яманова (Ямали)га 50 яшь (1964)
– 50 лет живописцу Резеде Рахимулловне Ямановой (Ямали) (1964)
19 август
19 августа
Гамәли-бизәлеш сәнгате рәссамы Галина Павловна Анютинага 60 яшь
(1954)
– 60 лет художнику декоративно-прикладного искусства Галине Павловне Анютиной
(1954)
24 август
24 августа Шагыйрь, журналист, китап басу эше белгече Мәхмүт Садретдин улы
Алмаевның тууына 140 ел (1874–1907)
– 140 лет со дня рождения поэта, журналиста, книгоиздателя Махмута
Садретдиновича Алмаева (1874–1907)
29 август
29 августа Рәссам Ольга Павловна Мукосеевага 60 яшь (1954)
– 60 лет живописцу Ольге Павловне Мукосеевой (1954)
30 август
30 августа Скрипкачы, драматург, җәмәгать эшлеклесе Вәли (Мөхәммәтвәли) Закир
(Мөхәммәтзакир) улы Апанаевның тууына 125 ел (1889–1922)
– 125 лет со дня рождения скрипача, драматурга, общественного деятеля Вали
(Мухаммадвали) Закировича (Мухаммадзакировича) Апанаева (1889–1922)
СЕНТЯБРЬ
*3 сентябрь
3 сентября Тарихчы, археолог, этнограф, тарих фәннәре докторы Михаил Георгиевич
Худяковның тууына 120 ел (1894–1936)
– 120 лет со дня рождения историка, археолога, этнографа, доктора исторических наук
Михаила Георгиевича Худякова (1894–1936)
5 сентябрь
5 сентября Гамәли-бизәлеш сәнгате рәссамы Равил Наил улы Мәхмүтовның тууына
60 ел (1954–1997)
– 60 лет со дня рождения художника декоративно-прикладного искусства Равиля
Наильевича Махмутова (1954–1997)
*8 сентябрь
8 сентября Хирург, СССР Медицина фәннәре академиясе академигы, СССР Дәүләт
премиясе лауреаты Александр Васильевич Вишневскийның тууына 140 ел (1874–1948)
– 140 лет со дня рождения хирурга, академика Академии медицинских наук СССР,
лауреата Государственной премии СССР Александра Васильевича Вишневского (1874–
1948)
8 сентябрь
8 сентября 140 ел элек Казанда, Идел буенда беренчеләрдән булып, стационар рус
операсы эшли башлый (1874)
– 140 лет со дня создания в Казани первой в Поволжье стационарной русской оперы
(1874)
12 сентябрь
12 сентября
140 ел элек Казанда беренче тапкыр «Күчмә сәнгать күргәзмәләре
ширкәте»нең күргәзмәсе ачыла (1894)
– 140 лет со дня открытия впервые в Казани выставки «Товарищества передвижных
художественных выставок» (1894)
12 сентябрь
12 сентября
Композитор, педагог ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе
Александр Сергеевич Миргородскийның тууына 70 ел (1944–1994)
– 70 лет со дня рождения композитора, педагога, заслуженного деятеля искусств
ТАССР Александра Сергеевича Миргородского (1944–1994)
14 сентябрь
14 сентября Авиация технологиясе гыйлеме белгече, техник
фәннәр докторы, СССРның һәм РСФСРның атказанган уйлап табучысы, ТАССРның һәм
РФнең атказанган фән эшлеклесе, Татарстан Республикасының фән һәм техника өлкәсендә
Дәүләт бүләге лауреаты Фәйзерахман Сәләх улы Юнысовның тууына 90 ел (1924 – 2012)
– 90 лет со дня рождения ученого в области авиационной
технологии, доктора технических наук, заслуженного изобретателя СССР и РСФСР,
заслуженного деятеля науки и техники ТАССР и РФ, академика Российской академии
технологических наук, лауреата Государственной премии РТ в области науки и техники
Файзрахмана Салаховича Юнусова (1924 – 2012)
15 сентябрь
15 сентября Режиссер, Татарстан Республикасы кинемато- графистлар берлеге рәисе
Илдар Заһир улы Матуровка 50 яшь (1964)
– 50 лет режиссеру, председателю Союза кинематографистов Республики Татарстан
Ильдару Загировичу Матурову (1964)
16 сентябрь
16 сентября Язучы Максуд Сөндекленең (Садыйк Мөбин улы Максудовның) тууына
110 ел (1904–1981)
– 110 лет со дня рождения писателя Максуда Сюндекле (Садыка Мубиновича
Максудова) (1904–1981)
16 сентябрь
16 сентября Режиссер, Татарстанның М.Җәлил исемендәге Республика премиясе
лауреаты Раид (Дамир) Равил улы Сираҗиевның тууына 60 ел (1954–1998)
– 60 лет со дня рождения режиссера, лауреата Республиканской премии им.
М.Джалиля Татарстана Раида (Дамира) Равильевича Сиразеева (1954–1998)
19 сентябрь
19 сентября
Геолог, минералогия докторы, профессор, Казан университеты
каршындагы Табигать белемнәре җәмгыяте президенты Александр Антонович
Штукенбергның тууына 170 ел (1844–1905)
– 170 лет со дня рождения ученого-геолога, доктора минералогии, профессора,
президента Общества естествоиспы- тателей при Казанском университете Александра
Антоновича Штукенберга (1844–1905)
22 сентябрь
22 сентября
«Казан Кремле» тарих-архитектура һәм сәнгать музей-тыюлыгы
оештырылуга 20 ел (1994)
– 20 лет со дня создания историко-архитектурного и художественного музеязаповедника «Казанский Кремль» (1994)
25 сентябрь
25 сентября Язучы, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Рахмай (Рәхмәтулла)
Хисмәтулла улы Хисмәтуллинның тууына 80 ел (1934–2004)
– 80 лет со дня рождения писателя, заслуженного работника культуры ТАССР Рахмая
(Рахматуллы) Хисматулловича Хисматуллина (1934–2004)
сентябрь Әлмәт музыка училищесы ачылуга 50 ел (1964). 1974 елда Ф.З. Яруллин
исеме бирелә
– 50 лет со дня открытия Альметьевского музыкального училища (1964). В 1974 г.
присвоено имя Ф.З.Яруллина
ОКТЯБРЬ
1 октябрь
1 октября Әдәбият галиме һәм тәнкыйтьче, филология фәннәре докторы, Татарстан
Фәннәр академиясенең әгъза-мөхбире һәм Баш гыйльми сәркятибе Дания Фатих кызы
Заһидуллинага 50 яшь (1964)
– 50 лет литературоведу и литературному критику, доктору филологических наук,
члену-корреспонденту и Главному ученому секретарю Академии наук Татарстана Дание
Фатиховне Загидуллиной (1964)
3 октябрь
3 октября Шагыйрь, Башкортстан АССРның халык шагыйре, РСФСРның атказанган
мәдәният хезмәткәре Сәйфи (Сәйфетдин) Фәттах улы Кудаш (Кудашев)ның тууына 120 ел
(1894–1993)
– 120 лет со дня рождения поэта, народного поэта Башкирской АССР, заслуженного
работника культуры РСФСР Сайфи (Сайфетдина) Фаттаховича Кудаша (Кудашева) (1894–
1993)
3 октябрь
3 октября Рәссам Евгений Юрьевич Мясниковның тууына 50 ел (1964–2007)
– 50 лет со дня рождения живописца Евгения Юрьевича Мясникова (1964–2007)
5 октябрь
5 октября Композитор Илфат Мәҗит улы Дәүләтшинга 50 яшь (1964)
– 50 лет композитору Ильфату Мазитовичу Давлетшину (1964)
9 октябрь
9 октября
Журналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, «Чаян»
журналының баш мөхәррире Рафаэль Исмәгыйль улы Хәлилулловка 60 яшь (1954)
– 60 лет журналисту, заслуженному работнику культуры Татарстана, главному
редактору журнала «Чаян» («Скорпион») Рафаэлю Исмагиловичу Халилуллову (1954)
10 октябрь
10 октября «Сабантуй» газетасының чыга башлавына 90 ел (1924). 1991 елның 3
гыйнварына кадәр «Яшь ленинчы» дип аталды
– 90 лет со дня выхода первого номера газеты «Сабантуй» (1924). До 3 января 1991
года газета выходила под названием «Яшь ленинчы»
11 октябрь
11 октября Язучы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Фирдәвес
Әсәдулла кызы Әһлиягә (Әһлиуллинага) 60 яшь (1954)
– 60 лет писательнице, заслуженному работнику культуры Татарстана Фирдаус
Асадулловне Аглиуллиной (1954)
12 октябрь
12 октября Режиссер, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, Казан театр
училищесы директоры Гыйлемхан Һади улы Мөбәрәкшинга 60 яшь (1954)
– 60 лет режиссеру, заслуженному работнику культуры Татарстана, директору
Казанского театрального училища Гилемхану Хадиевичу Мубаракшину (1954)
14 октябрь
14 октября Геолог, язучы, геология-минералогия фәннәре кандидаты, Татарстанның
атказанган мәдәният хезмәткәре, Г.Державин исемендәге премия лауреаты Владимир
Владимирович Корчагинның тууына 90 ел (1924–2013)
– 90 лет со дня рождения геолога, писателя, кандидата геолого-минералогических
наук, заслуженного работника культуры Татарстана, лауреата премии им. Г.Державина
Владимира Владимировича Корчагина (1924–2013)
15 октябрь
15 октября Режиссер, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Ришат Нуриәхмәт
улы Хаҗиәхмәтовка 75 яшь (1939)
– 75 лет режиссеру, заслуженному деятелю искусств Татарстана Ришату
Нуриахметовичу Хазиахметову (1939)
17 октябрь
17 октября Рәссам Искәндәр Мостафа улы Ногмановка 50 яшь (1964)
– 50 лет живописцу Искандеру Мустафовичу Нугманову (1964)
18 октябрь
18 октября Монументаль сәнгать рәссамы, гамәли бизәлеш сәнгате остасы Рәбига
Зәйдулла кызы Кругляковага 75 яшь (1939)
– 75 лет художнику-монументалисту, мастеру декоративно-прикладного искусства
Рабиге Зайдулловне Кругляковой (1939)
18 октябрь
18 октября Шагыйрь Әхмәт Саттар улы Саттарга (Саттаровка) 75 яшь (1939)
– 75 лет поэту Ахмету Саттаровичу Саттару (Саттарову) (1939)
19 октябрь
19 октября Сынчы, ТАССРның халык, РСФСРның атказанган рәссамы, ТАССРның
атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе
лауреаты Васил Малик улы Маликовның тууына 90 ел (1924–1992)
– 90 лет со дня рождения скульптора, народного художника ТАССР, заслуженного
художника РСФСР, заслуженного деятеля искусств ТАССР, лауреата Государственной
премии Татарстана им. Г.Тукая Василя Маликовича Маликова (1924–1992) (См.: Татарстан:
Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и памятных дат.
1999. – Казань: Милли китап, 1998. – С.67-71)
20 октябрь
20 октября Рәссам Игорь Александрович Никитинның тууына 125 ел (1889–1947)
– 125 лет со дня рождения живописца Игоря Александровича Никитина (1889–1947)
*21 октябрь
21 октября Математик, механик, физика-математика фәннәре докторы, профессор,
РСФСРның атказанган фән эшлеклесе Михаил Тихонович Нужинның тууына 100 ел (1914–
1983). Ул 1954–79 елларда Казан университеты ректоры була
– 100 лет со рождения математика, механика, доктора физико-математических наук,
профессора, заслуженного деятеля науки РСФСР Михаила Тихоновича Нужина (1914–
1983). В 1954–79 годы был ректором Казанского университета
22 октябрь
22 октября
Хикәяләр авторы, журналист-тәнкыйтьче Лотфи (Лотфулла) Карибулла
улы Гаделнең (Гаделевнең) тууына 120 ел (1894–?)
– 120 дет со дня рождения автора рассказов, журналиста-переводчика Лотфи
(Лотфуллы) Карибулловича Гаделя (Гаделова) (1894–?)
22 октябрь
22 октября Казан елга техникумы ачылуга 110 ел (1904)
– 110 лет со дня открытия Казанского речного техникума (1904)
24 октябрь
24 октября 140 ел элек Казанда беренче суүткәргеч эшли башлый (1874)
– 140 лет назад в Казани вступил в строй первый водопровод (1874)
26 октябрь
26 октября Этнограф, географ, археолог, музей белгече, фәлсәфә докторы Бруно
Фридрихович Адлерның тууына 140 ел (1874–1930)
– 140 лет со дня рождения этнографа, географа, археолога, музееведа, доктора
философии Бруно Фридриховича Адлера (1874–1930)
26 октябрь
26 октября
Хирург, медицина фәннәре докторы, профессор, РСФСРның атказанган
фән эшлеклесе Иван Владимирович Домрачевның тууына 125 ел (1889–1960)
– 125 лет со дня рождения хирурга, доктора медицинских наук, профессора,
заслуженного деятеля науки РСФСР Ивана Владимировича Домрачева (1889–1960)
26 октябрь
26 октября
Актриса, ТАССРның атказанган артисты
Рауза Дәүләт кызы
Әхмәрованың тууына 90 ел (1924–2012)
– 90 лет со дня рождения актрисы, заслуженной артистки ТАССР Раузы Давлетовны
Ахмеровой (1924–2012)
27 октябрь
27 октября
Педагог, педагогика фәннәре докторы, профессор, ТАССР һәм
РСФСРның атказанган мәктәп укытучысы Рәшит Әхәт улы Исламшинга 75 яшь (1939)
– 75 лет педагогу, доктору педагогических наук, профессору, заслуженному учителю
ТАССР и РСФСР Рашиту Ахатовичу Исламшину (1939)
27 октябрь
27 октября Рәссам, Казакъстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе,
Татарстан Республикасының халык рәссамы, Шаньтоу (Кытай) университетының шәрәфле
профессоры, Казакъстан Республикасы Сәнгать академиясе академигы, Татарстанның
Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Камил Вәлиәхмәт улы Муллашевка 70 яшь
(1944)
– 70 лет живописцу, заслуженному деятелю искусств Республики Казахстан,
народному художнику Республики Татарстан, почетному профессору университета г.
Шаньтоу (Китай), академику Академии художеств Республики Казахстан, лауреату
Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Камилю Валиахметовичу Муллашеву
(1944)
28 октябрь
28 октября
Баянчы, композитор, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе Марс
Андреевич Макаровка 75 яшь (1939)
– 75 лет баянисту, композитору, заслуженному деятелю искусств ТАССР Марсу
Андреевичу Макарову (1939)
31 октябрь
31 октября
Нефтьче-геолог, Татарстан Фәннәр академиясенең әгъза-мөхбире,
РСФСР һәм Татарстанның атказанган геологы, СССР һәм Татарстанның Дәүләт бүләкләре,
И.М.Губкин исемендәге бүләк лауреаты Ренат Хәлиулла улы Мөслимовка 80 яшь (1934)
– 80 лет геологу-нефтянику, члену-корреспонденту Академии наук Татарстана,
заслуженному геологу РСФСР и Татарстана, лауреату Государственных премий СССР и
Республики Татарстан, премии им. И.М.Губкина Ренату Халиулловичу Муслимову (1934)
октябрь Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты оештырылуга
75 ел (1939)
– 75 лет со дня образования Института языка, литературы и искусств им. Г.Ибрагимова
(1939) (См.: Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре=Календарь
знаменательных и памятных дат. 1999. – Казань: Милли китап, 1998. – С.125-129)
НОЯБРЬ
2 ноябрь
2 ноября Шагыйрь, прозаик Нур (Нурулла) Әхияр улы Гайсинның тууына 100 ел (1914–
1995)
– 100 лет со дня рождения поэта, прозаика Нура (Нуруллы) Ахияровича Гайсина (1914–
1995)
2 ноябрь
2 ноября Скрипкачы, дирижер, композитор, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе,
Татарстанның халык артисты Фоат Хәмит улы Әбүбәкеревкә 70 яшь (1944)
– 70 яшь скрипачу, дирижеру, композитору, заслуженному деятелю искусств ТАССР,
народному артисту Татарстана Фуату Хамитовичу Абубакирову (1944)
4 ноябрь
4 ноября Артист Дамир Салих улы Хәйруллинның тууына 75 ел (1939–1966)
– 75 лет со дня рождения артиста Дамира Салиховича Хайруллина (1939–1966)
*7 ноябрь
7 ноября
Режиссер, педагог, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе, СССРның
халык артисты, Татарстан Фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы, Татарстанның Г.Тукай
исемендәге, РСФСРның К.С.Станиславский исемендәге Дәүләт премияләре лауреаты
Марсель Хәким улы Сәлимҗановның тууына 80 ел (1934–2002)
– 80 лет со дня рождения режиссера, педагога, заслуженного деятеля искусств ТАССР,
народного артиста СССР, действительного члена Академии наук Татарстана, лауреата
Государственных премий Татарстана им. Г.Тукая и РСФСР им. К.С.Станиславского Марселя
Хакимовича Салимжанова (1934–2002)
12 ноябрь
12 ноября
Химия кибернетикасы белгече, химия фәннәре докторы, профессор,
Татарстан Фәннәр академиясенең әгъза-мөхбире, Татарстанның Дәүләт премиясе
лауреаты, Казан милли тикшеренү технология университеты ректоры Герман Сергеевич
Дьяконовка 50 яшь (1964)
– 50 лет ученому в области математического моделирования химико-технологических
процессов, доктору химических наук, профессору, члену-корреспонтенту Академии наук
Татарстана, лауреату Государственной премии Татарстана, ректору Казанского
национального исследовательского технологического университета Герману Сергеевичу
Дьяконову (1964)
12 ноябрь
12 ноября
Рәссам-монументалист, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
Миңнехан Габдулла улы Шәйдуллинга 75 яшь (1939)
– 75 лет художнику-монументалисту, заслуженному деятелю искусств Татарстана
Миннихану Габдулловичу Шайдуллину (1939)
*15 ноябрь
15 ноября Рәссам, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе, РСФСРның атказанган
рәссамы, РФнең халык рәссамы, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе
лауреаты, Россия Сәнгать академиясенең Көмеш медале иясе Илдар Касыйм улы
Зариповның тууына 75 ел (1939–2012)
– 75 лет со дня рождения
живописца, заслуженного деятеля искусств ТАССР,
заслуженного художника РСФСР, народного художника РФ, лауреата Государственной
премии Татарстана им. Г.Тукая, Серебряной медали Российской Академии художеств
Ильдара Касимовича Зарипова (1939–2012)
17 ноябрь
17 ноября
Казан университеты ачылуга 210 ел (1804). 2010 елның 2 апреленнән
Казан (Идел буе) федераль университеты дип атала
– 210 лет со дня основания Казанского университета (1804). С 2 апреля 2010 года –
Казанский (Приволжский) федеральный университет. (См.: Татарстан: Истәлекле һәм
онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и памятных дат. 2004. –
Казань: Милли китап, 2003. – С.41-46)
17 ноябрь
17 ноября Тел галиме, педагог, филология фәннәре докторы, профессор Латыйф
Җәләлетдин улы Җәләйнең (Җәләлетдиновның) тууына 120 ел (1894–1966)
– 120 лет со дня рождения ученого-языковеда, педагога, доктора филологических наук,
профессора Латыфа Залялетдиновича Заляя (Залялетдинова) (1894–1966)
17 ноябрь
17 ноября Актер Фәрит Исмәгыйль улы Мәмәш (Мәмәшев)нең тууына 70 ел (1944–
2004)
– 70 лет со дня рождения актера Фарида Исмагиловича Мамяшева (1944–2004)
18 ноябрь
18 ноября
Актер, режиссер, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Россия
Федерациясенең атказанган артисты, К.Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм
комедия театрының баш режиссеры Рәшит Муллагали улы Заһидуллинга 50 яшь (1964)
– 50 лет актеру, режиссеру, заслуженному деятелю искусств Татарстана,
заслуженному артисту РФ, главному режиссеру Татарского театра драмы и комедии им.
К.Тинчурина Рашиду Муллагалиевичу Загидуллину (1964)
20 ноябрь
20 ноября Рәссам Илгизәр Майбер улы Самакаевка 60 яшь (1954)
– 60 лет живописцу Ильгизару Майберовичу Самакаеву (1954)
25 ноябрь
25 ноября Дирижер, скрипкачы, педагог, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе,
ТАССРның халык артисты Ильяс Вәкъкас улы Әүхәдиевнең тууына 110 ел (1904–1968)
– 110 лет со дня рождения дирижера, скрипача, педагога, заслуженного деятеля
искусств ТАССР, народного артиста ТАССР Ильяса Ваккасовича Аухадиева (1904–1968)
(См.:
Татарстан:
Истәлекле
һәм
онытылмас
даталар
календаре=Календарь
знаменательных и памятных дат. 2004. – Казань: Милли китап, 2003. – С.47-49)
27 ноябрь
27 ноября
Этнограф, географ, тарихчы, тарих фәннәре докторы, ТАССРның
атказанган фән эшлеклесе, Бөтенсоюз география җәмгыятенең шәрәфле әгъзасы Николай
Иосифович Воробьевның тууына 120 ел (1894–1967)
– 120 лет со дня рождения этнографа, географа, историка, доктора исторических наук,
заслуженного деятеля науки ТАССР, почетного члена Всесоюзного географического
общества Николая Иосифовича Воробьева (1894–1967)
ДЕКАБРЬ
*3 декабрь
3 декабря
Язучы, журналист, икътисадчы галим Муса Мөхәммәдҗан улы Акъегет
(Акъегетзадә, Акҗегетев)нең тууына 150 ел (1864–1923)
– 150 лет со дня рождения писателя, журналиста, ученого-экономиста Мусы
Мухаммаджановича Акъегета (Акъегетзаде, Акджигитова) (1864–1923)
3 декабрь
3 декабря График Алексей Валентинович Кротовка 60 яшь (1954)
– 60 лет графику Алексею Валентиновичу Кротову (1954)
6 декабрь
6 декабря Механика гыйлеме белгече, Татарстан Фәннәр академиясенең хакыйкый
әгъзасы, Татарстанның, РФнең атказанган фән эшлеклесе Юрий Геннадьевич Коноплевка
75 яшь (1939)
– 75 лет ученому в области механики, академику Академии наук Татарстана,
заслуженному деятелю науки Татарстана и РФ Юрию Геннадьевичу Коноплеву (1939)
9 декабрь
9 декабря Революция хәрәкәтләре эшлеклесе, Казанда чыккан «Рабочий» газетасын
оештыручы һәм аның беренче редакторы Виктор Александрович Тихомировның тууына 125
ел (1889–1919)
– 125 лет со дня рождения революционера, создателя и первого редактора казанской
газеты «Рабочий» Виктора Александровича Тихомирова (1889–1919)
11 декабрь
11 декабря
Педагог, балалар язучысы, тәрҗемәче, дәреслекләр авторы Гариф
Вәгыйз улы Богдановның тууына 125 ел (1889–1955)
– 125 лет со дня рождения педагога, детского писателя, переводчика, автора
учебников Гарифа Вагизовича Богданова (1889–1955)
13 декабрь
13 декабря Рәссам Азат Мөхәммәт улы Байбековка 90 яшь (1924)
– 90 лет живописцу Азату Мухамедовичу Байбекову (1924)
19 декабрь
19 декабря
Офтальмолог, СССР Медицина фәннәре академиясенең хакыйкый
әгъзасы, РСФСРның атказанган фән эшлеклесе, СССРның Дәүләт премиясе лауреаты
Василий Васильевич Чирковскийның тууына 140 ел (1874–1956). 1899 елдан Казан
университетында, 1923–1925 елларда ректор була
– 190 лет со дня рождения офтальмолога, действительного члена Академии
медицинских наук СССР, заслуженного деятеля науки РСФСР, лауреата Государственной
премии СССР Василия Васильевича Чирковского (1874–1956). Он с 1899 года в Казанском
университете, в 1923–1925 годы – ректор университета
19 декабрь
19 декабря Концерт гармуннарында уйнау остасы, ТАССРның атказанган сәнгать
эшлеклесе һәм халык артисты, Бөтенсоюз гармунчылар ярышы лауреаты Фәйзулла Кәбир
улы Туишевның тууына 130 ел (1884–1958)
– 130 лет со дня рождения исполнителя на концертных гармониках, народного артиста
ТАССР, заслуженного деятеля искусств ТАССР, лауреата Всесоюзного смотра гармонистов
Файзуллы Кабировича Туишева (1884–1958) (См.: Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас
даталар календаре=Календарь знаменательных и памятных дат. 2009. – Казань: Милли
китап, 2008. – С.137-140)
20 декабрь
20 декабря И.В.Әүхәдиев исемендәге Казан музыка училищесы оештырылуга 110 ел
(1904)
– 110 лет со дня образования Казанского музыкального училища им. И.В.Аухадиева
(1904) (См.: Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре=Календарь
знаменательных и памятных дат. 2004. – Казань: Милли китап, 2003. – С.50-53)
20 декабрь
20 декабря Язучы, тәрҗемәче Евгения Соломоновна Гинзбургның тууына 110 ел
(1904–1977). 1909–1936 елларда Казанда яши
– 110 лет со рождения писательницы, переводчицы Евгении Соломоновны Гинзбург (1904–1977). В 1904–1936 гг. она жила в Казани
22 декабрь
22 декабря
Этнограф, тарихчы, тарих фәннәре докторы, профессор, ТАССР һәм
РФнең атказанган фән эшлеклесе, РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре Евгений
Прокопьевич Бусыгинның тууына 100 ел (1914–2008)
– 100 лет со дня рождения этнографа, историка, доктора исторических наук,
профессора, заслуженного деятеля науки ТАССР, РФ, заслуженного работника культуры
РСФСР Евгения Прокопьевича Бусыгина (1914–2008)
26 декабрь
26 декабря Тел галиме, шагыйрь Нигъмәт (Нигъмәтулла) Гыйниятулла улы Хәкимнең
(Хәкимовның) тууына 125 ел (1889–1937)
– 125 лет со дня рождения языковеда, поэта Нигмата Хакима (Нигматуллы
Гиниятулловича Хакимова) (1889–1937)
декабрь 140 ел элек Казан урамнарын газ фонарьлары яктырта башлый (1874)
– 140 лет со дня появления газовых фонарей на улицах города Казани (1874)
декабрь Татар дәүләт «Әкият» курчак театры оештырылуга 80 ел (1934)
– 80 лет со дня создания Татарского государственного театра кукол «Әкият» (1934)
(См.:
Татарстан:
Истәлекле
һәм
онытылмас
даталар
календаре=Календарь
знаменательных и памятных дат. 2009. – Казань: Милли китап, 2008. – С.157-160)
2014 елда көннәре һәм айлары билгесез
юбилей даталары
Юбилейные даты 2014 года с неустановленным
числом и месяцем:
Мәхмүд Кашгарыйның «Диване лөгатет-төрк» әсәре («Төрки телләр сүзлеге») язылуга
940 ел (1074)
– 940 лет со времени создания «Словаря тюркских наречий» («Дивану лугат ат-тюрк»)
Махмудом Кашгари (1074)
Күренекле татар шагыйре Мөхәммәдъярның «Төхфәи мәрдан» («Егетләр бүләге»)
поэмасы иҗат ителүгә 475 ел (1539)
– 475 лет со дня создания поэмы «Тухваи мардан» («Подарок джигитов») видного
татарского поэта Мухаммедьяра (1539)
Морза, рус дәүләте хезмәтендәге хәрби эшлекле, генерал-майор Котлыгъмөхәммәд
Мәмеш улы (Алексей Иванович) Тәфкилевнең тууына 340 ел (1674–1766)
– 340 лет со дня рождения мурзы, российского дипломата, генерал-майора КутлуМухаммада Мемешевича (Алексея Ивановича) Тевкелева (1674–1766)
Шагыйрь Габдерәхим Утыз Имәни әл-Болгариның тууына 260 ел (1754–1834)
– 260 лет со дня рождения поэта Габдерахима Утыз Имяни аль-Булгари (1754–1834)
(См.:
Татарстан:
Истәлекле
һәм
онытылмас
даталар
календаре=Календарь
знаменательных и памятных дат. 2004. – Казань: Милли китап, 2003. – С.25-28)
Архитектор Яков Михайлович Шелковниковның тууына 240 ел (1774–1809). Ул 1804
елдан Казан губерна архитекторы була
– 240 лет со дня рождения архитектора Якова Михайловича Шелковникова (1774–
1809). Он с 1804 г. казанский губернский архитектор
Шагыйрь, дин эшлеклесе Һибәтулла Сәетбаттал угылы Салихов (Һибәтулла
Салихбаттал, Һибәтулла Каргалый, Һибәтулла ишан)ның тууына 220 ел (1794–1867)
– 220 лет со дня рождения поэта, религиозного деятеля Хибатуллы Саидбатталовича
Салихова (псевд. Хибатулла Салихбаттал, Хибатулла Каргалый, Хибатулла ишан) (1794–
1867)
Архитектор Фома Иванович Петондиның тууына 220 ел (1794–1874). Ул 1834-44
елларда Казан губернасы архитекторы, 1844-60 та Казан губернасының төзелеш һәм юл
комиссиясе архитекторы була
– 220 лет со дня рождения архитектора Фомы Ивановича Петонди (1794–1874). Он в
1834-44 гг. казанский губернский архитектор, в 1844-60 гг. архитектор в казанской
строительной и и дорожной комиссии
Шәркыятьче галим, гарәп теле белгече, миссионер Гордий Семенович Саблуковның
тууына 210 ел (1804–1880)
– 210 лет со дня рождения тюрколога, арабиста-исламоведа, миссионера Гордия
Семеновича Саблукова (1804–1880)
Тел галиме, педагог Габдүш (Габдулла) Әхтәм улы Ваһаповның тууына 200 ел (1814–
1876)
– 200 лет со дня рождения языковеда, педагога Габдюша Ахтямовича Вагапова (1814–
1876)
Архитектор Владимир Кузьмич Бечко-Друзинның тууына 190 ел (1824–1898). Ул 1849
елдан Казан төзелеш һәм юл комиссиясендә архитектор ярдәмчесе, 1863-98 елларда Казан
уку-укыту округы архитекторы, бер үк вакытта 1882-94 тә Казан шәһәре архитекторы
вазифаларын башкара
– 190 лет со дня рождения архитектора Владимира Кузьмича Бечко-Друзина (1824–
1898). Он с 1849 г. помощник архитектора в Казанской строительной и дорожной комиссии,
в 1863-98 гг. архитектор Казанского учебного округа, одновременно в 1870-74 гг. исполняет
обязанности Казанского городского архитектора
Химик-технолог, химия докторы, Казан университеты профессоры Модест Яковлевич
Киттарының тууына 190 ел (1824–1880)
– 190 лет со дня рождения химика-технолога, доктора химии, профессора Казанского
университета Модеста Яковлевича Киттары (1824–1880)
Татар теле галиме, педагог, каллиграф-хаттат, тәрҗемәче, китап миниатюрасы остасы
Мөхәммәтгали Мәхмүдовның тууына 190 ел (1824–1891)
– 190 лет со дня рождения ученого-языковеда, педагога, каллиграфа, переводчика,
мастера книжной миниатюры Мухаммад-Гали Махмутова (1824–1891) (См.: Татарстан:
Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и памятных дат.
1999. – Казань: Милли китап, 1998. – С.102-106)
Оренбург сәүдәгәре, җәмәгать эшлеклесе Гани (Габделгани) Мөхәммәтгали улы
Хөсәеневнең тууына 175 ел (1839–1902)
– 175 лет со дня рождения оренбургского купца, общественного деятеля Гани
(Габдельгани) Мухаммадгалиевича Хусаинова (1839–1902)
175 ел элек Казан икътисад җәмгыяте оештырыла (1839)
– 175 лет со дня основания Казанского экономического общества (1839)
Казан университеты типографиясендә Александр Казем-бекның «Грамматика турецкотатарского языка» исемле китабы басылуга 175 ел (1839)
– 175 лет со дня издания в типографии Казанского университета книги Александра
Казем-бека «Грамматика турецко-татарского языка» (1839)
Җәмәгать эшлеклесе, публицист Ольга Сергеевна Лебедева (Гөлнар ханым)ның
тууына 160 ел (1854–?)
– 160 лет со дня рождения общественного деятеля, публициста Ольги Сергеевны
Лебедевой (Гульнар-ханум) (1854–?)
Тарихчы, этнограф, педагог, җәмәгать эшлеклесе
Әхмәровның тууына 150 ел (1864–1911)
Гайнетдин Нәҗметдин улы
– 150 лет со дня рождения историка, этнографа, педагога, общественного деятеля
Гайнетдина Нежметдиновича Ахмерова (1864–1911) (См.: Татарстан: Истәлекле һәм
онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и памятных дат. 2004. –
Казань: Милли китап, 2003. – С.54-56)
Архитектор Федор Николаевич Малиновскийның тууына 150 ел (1864–1911 елдан соң).
Ул 1892-1907 елларда Казан губерна архитекторы, бер үк вакытта 1894-1912 дә Казан
епархиясе архитекторы, 1907-11 елларда Казан губерна инженеры була
– 150 лет со дня рождения архитектора Федора Николаевича Малиновского (1864–
после 1911). Он в 1892-1907 гг. казанский губернский архитектор, одновременно в 18941912 гг. епархиальный архитектор, в 1907-11 гг. казанский губернский инженер,
Журналист, педагог, җәмәгать эшлеклесе Ибраһим Җамалетдин улы Бикколовның
тууына 130 ел (1884–1938)
– 130 лет со дня рождения журналиста, педагога, общественного деятеля Ибрагима
Джамалетдиновича Биккулова (1884–1938)
Актер, татар театрына нигез салучыларның берсе, Хезмәт Батыры Габделбарый
Фәтхулла улы Болгарский (Фәйзуллин)ның тууына 130 ел (1884–1927)
– 130 лет со дня рождения актера, одного из основателей татарского театра, Героя
Труда Габдельбари Фатхулловича Болгарского (Файзуллина) (1884–1927)
Кызыл Армия командиры Янис Андреевич Юдинның тууына 130 ел (1884–1918)
– 130 лет со дня рождения командира Красной Армии Яниса Андреевича Юдина
(1884–1918)
Сынчы Григорий Андреевич Козловның тууына 125 ел (1884–1963)
– 125 лет со дня рождения скульптора Григория Андреевича Козлова (1884–1963)
Дәүләт эшлеклесе, публицист, 1920 нче елларда ТАССР Үзәк Башкарма Комитеты
Президиумы рәисе Борһан Хөснетдин улы Мансуровның тууына 125 ел (1889–1942)
– 125 лет со дня рождения государственного деятеля, публициста, в 1920-е годы
председателя Президиума ЦИК ТАССР Бургана Хуснутдиновича Мансурова (1889–1942)
Драматург, журналист Әхмәт-Таҗетдин Рахманкуловның тууына 125 ел (1889–1940)
– 125 лет со дня рождения драматурга, журналиста Ахмета-Тажетдина Рахманкулова
(1889–1940)
Актер, Хезмәт Батыры Мифтах Шаһи улы Әпсәләмовның тууына 120 ел (1894–1927)
– – 120 лет со дня рождения актера, Героя Труда Мифтаха Шагеевича Абсалямова
(1894–1927)
Рәссам, график, гамәли көнкүреш рәссамы Петр Михайлович Байбарышевның тууына
120 ел (1894–1942)
– 120 лет со дня рождения живописца, графика, художника декоративно-прикладного
искусства Петра Михайловича Байбарышева (1894–1942)
Партия һәм дәүләт эшлеклесе Семен Денисович Игнатьевның тууына 110 ел (1904–
1983). Ул 1957-60 елларда Татарстан өлкә комитетының 1 нче секретаре була
– 110 лет со дня рождения партийного и государственного деятеля Семена
Денисовича Игнатьева (1904–1983). Он в 1957-60 гг. был 1-м секретарем Татарского обкома
КПСС
Татарстан Республикасы Тукай муниципаль районы Үзәк китапханәсе оештырылуга
110 ел (1904)
– 110 лет со дня образования Центральной библиотеки Тукаевского муниципального
района Республики Татарстан (1904)
Рәссам, график Хаҗи-Морат Исхак улы Казаковның тууына 100 ел (1914–1984)
– 100 лет со дня рождения живописца, графика Хаджи-Мурата Исхаковича Казакова
(1914–1984)
Сынчы Иван Андреевич Новоселовның тууына 100 ел (1914–1971)
– 100 лет со дня рождения скульптора Ивана Андреевича Новоселова (1914–1971)
Шагыйрь Хәбра (Хәбибрахман) Габдрахман улы Рахман (Габдрахманов)ның тууына
100 ел (1914–1942)
– 100 лет со дня рождения поэта Хабры (Хабибрахмана) Габдрахмановича Рахмана
(Габдрахманова) (1914–1942)
Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль
оештырылуга 100 ел (1914)
– 100 лет со дня образования Центральной
муниципального района Республики Татарстан (1914)
районы
Үзәк
библиотеки
китапханәсе
Черемшанского
Актриса Рауза Габдулла кызы Уральскаяның тууына 90 ел (1924–1957)
– 90 лет со дня рождения актрисы Раузы Абдулловны Уральской (1924–1957)
«Иж минераль сулары» курортына нигез салынуга 90 ел (1924)
– 90 лет со дня основания курорта «Ижминводы» (1924)
Татарстан Республикасы Арча муниципаль районы Үзәк китапханәсе оештырылуга 80
ел (1934)
– 80 лет со дня образования Центральной библиотеки Арского муниципального района
Республики Татарстан (1934)
Татарстан Республикасы Норлат муниципаль районы Үзәк китапханәсе оештырылуга
80 ел (1934)
– 80 лет со дня образования Центральной библиотеки Нурлатского муниципального
района Республики Татарстан (1934)
Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районы Үзәк балалар китапханәсе
оештырылуга 80 ел (1934)
– 80 лет со дня образования Центральной детской библиотеки Мамадышского
муниципального района Республики Татарстан (1934)
Татарстан Республикасы Мөслим муниципаль районы Үзәк китапханәсе оештырылуга
70 ел (1944)
– 70 лет со дня образования Центральной библиотеки Муслюмовского муниципального
района Республики Татарстан (1944)
Татарстан Республикасы Азнакай муниципаль районы балалар китапханәсе
оештырылуга 60 ел (1954)
– 60 лет со дня образования детской библиотеки Азнакаевского муниципального
района Республики Татарстан (1954)
Татарстан Республикасы Апас муниципаль районы Үзәк балалар китапханәсе
оештырылуга 60 ел (1954)
– 60 лет со дня образования Центральной детской библиотеки Апастовского
муниципального района Республики Татарстан (1954)
Татарстан Республикасы Теләче муниципаль районы Үзәк китапханәсе оештырылуга
50 ел (1964)
– 50 со дня образования Центральной библиотеки Тюлячинского муниципального
района Республики Татарстан (1964)
Түбәндә исемнәре күрсәтелгән
якташларыбыз – Советлар Союзы
Геройларының 2014 елда юбилейлары була:*
В 2014 году исполняется Героям
Советского Союза – нашим землякам:**
Рем Абзал улы Абзаловның тууына 100 ел (28.06.1914–1983)
– 100 лет со дня рождения Рема Абзаловича Абзалова (28.06.1914–1983)
Мәхмүт Сафа улы Актугановның тууына 90 ел (25.12.1924–1971)
– 90 лет со дня рождения Махмуда Сафиевича Актуганова (25.12.1924–1971)
Гайфетдин Гафият улы Аскинның тууына 90 ел (10.10.1924–2007)
– 90 лет со дня рождения Гайфутдина Гафиятовича Аскина (10.10.1924–2007)
Ягьфәр Әхмәт улы Әхмәтшинның тууына 90 ел (1924–1945)
– 90 лет со дня рождения Ягафара Ахметовича Ахметшина (1924–1945)
Әхмәтрәшит Рәшит улы Аширбәковның тууына 100 ел (1914–1944)
– 100 лет со дня рождения Ахметрашита Рашитовича Аширбекова (1914–1944)
*Гыйльфан Әбүбәкер улы Батыршинның тууына 100 ел (01.01.1914–1947)
– 100 лет со дня рождения Гильфана Абубекеровича Батаршина (Батыршина)
(01.01.1914–1947)
Хәмзә Сәлим улы Богдановның тууына 110 ел (15.11.1904–1981)
– 110 лет со дня рождения Хамзи Салимовича Богданова (15.11.1904–1981)
Семен Иванович Бутенинның тууына 100 ел (25.04.1914–1973)
– 100 лет со дня рождения Семена Ивановича Бутенина (25.04.1914–1973)
Әкрәм Искәндәр улы Вәлиевнең тууына 90 ел (17.04.1924–1975)
– 90 лет со дня рождения Акрама Искандаровича Валиева (17.04.1924–1975)
Геннадий Гобәйдулла улы Гобәйдуллинның тууына 100 ел (15.06.1914–1981)
– 100 лет со дня рождения Геннадия Габайдулловича Габайдуллина (15.06.1914–1981)
Аким Андреевич Гавриловның тууына 110 ел (22.09.1904–1982)
– 110 лет со дня рождения Акима Андреевича Гаврилова (22.09.1904–1982)
Нургали Мөхәммәтгали улы Галиевнең тууына 100 ел (25.05.1914–1977)
– 100 лет со дня рождения Нургали Мухаметгалиевича Галиева (25.05.1914–1977)
Михаил Тихонович Гарнизовның тууына 90 ел (1924–1943)
– 90 лет со дня рождения Михаила Тихоновича Гарнизова (1924–1943)
Ширвән Адият улы Гыйззәтовның тууына 110 ел (1904–1944)
– 110 лет со дня рождения Ширвана Адиатовича Гизатова (1904–1944)
Абдулла Гыйбадулла улы Гыйззәтуллинның тууына 110 ел (05.05.1904–1945)
– 110 лет со дня рождения Абдуллы Гайбадулловича Гиззатуллина (05.05.1904–1945)
Дмитрий Иванович Горбуновның тууына 90 ел (24.10.1924–1944)
– 90 лет со дн рождения Дмитрия Ивановича Горбунова (24.10.1924–1944)
Антон Степанович Грисюкның тууына 100 ел (12.03.1914–1944)
– 100 лет со дня рождения Антона Степановича Грисюка (12.03.1914–1944)
Баян Еркәй улы Дәүләтовның тууына 90 ел (08.03.1924–1943)
– 90 лет со дня рождения Баяна Еркеевича Давлетова (08.03.1924–1943)
Иван Федорович Денисовның тууына 90 ел (19.12.1924–1995)
– 90 лет со дня рождения Ивана Федоровича Денисова (19.12.1924–1995)
Гаврил Петрович Евсеевның тууына 100 ел (15.07.1914–1973)
– 100 лет со дня рождения Гаврила Петровича Евсеева (15.07.1914–1973)
Борис (Барый) Муса улы Еналиевның тууына 100 ел (15.06.1914–1982)
– 100 лет со дня рождения Бориса (Барый) Мусеевича Еналиева (15.06.1914–1982)
Николай Петрович Ивановның тууына 110 ел (15.11.1904–1959)
– 110 лет со дня рождения Николая Петровича Иванова (15.11.1904–1959)
Фәррах Гыймади улы Камалетдиновның тууына 100 ел (25.05.1914–1984)
– 100 лет со дня рождения Фарраха Гимадеевича Камалдинова (25.05.1914–1984)
Салават Хәким улы Кәримовның тууына 100 ел (15.09.1914–1986)
– 100 лет со дня рождения Салавата Хакимовича Каримова (15.09.1914–1986)
Николай Яковлевич Касаткинның тууына 90 ел (23.12.1924–1945)
– 90 лет со дня рождения Николая Яковлевича Касаткина (23.12.1924–1945)
Николай Андреевич Катинның тууына 90 ел (21.12.1924–1945)
– 90 лет со дня рождения Николая Андреевича Катина (21.12.1924–1945)
Иван Алексеевич Кормилкинның тууына 100 ел (21.01.1914–)
– 100 лет со дня рождения Ивана Алексеевича Кормилкина (21.01.1914–)
Идрис Моисей улы Кудашевның тууына 100 ел (23.09.1914–1970)
– 100 лет со дня рождения Идриса Моисеевича Кудашева (23.09.1914–1970)
Анатолий Иванович Кузнецовның тууына 100 ел (27.02.1914–1943)
– 100 лет со дня рождения Анатолия Ивановича Кузнецова (27.02.1914–1943)
Иван Тихонович Максимовның тууына 90 ел (05.08.1924–1987)
– 90 лет со дня рождения Ивана Тихоновича Максимова (05.08.1924–1987)
Вячеслав Александрович Медноноговның тууына 90 ел (07.01.1924–1997)
– 90 лет со дня рождения Вячеслава Александровича Медноногова (07.01.1924–1997)
Нурлы Миңнеәхмәт улы Миңнеәхмәтовның тууына 100 ел (15.06.1914–1989)
– 100 лет со дня рождения Нурлы Минниахметовича Минниахметова (15.06.1914–1989)
Петр Иванович Морозовның тууына 90 ел (01.07.1924–1952)
– 90 лет со дня рождения Петра Ивановича Морозова (01.07.1924–1952)
Григорий Федорович Муслановның тууына 100 ел (25.01.1914–1998)
– 100 лет со дня рождения Григория Федоровича Мусланова (25.01.1914–1998)
Зәйнулла Мөстәкыйм улы Мөстәкыймовның тууына 90 ел (1924–1945)
– 90 лет со дня рождения Зейнуллы Мустакимовича Мустакимова (1924–1945)
Хәмит Әхмәт улы Неатбаковның тууына 110 ел (1904–1944)
– 110 лет со дня рождения Хамита Ахметовича Неатбакова (1904–1944)
Михаил Петрович Петровның тууына 110 ел (17.11.1904–1967)
– 110 лет со дня рождения Михаила Петровича Петрова (17.11.1904–1967)
Игнатий Павлович Петуховның тууына 100 ел (27.12.1914–1950)
– 100 лет со дня рождения Игнатия Павловича Петухова (27.12.1914–1950)
Петр Алексеевич Полушкинның тууына 90 ел (14.07.1924–2009)
– 90 лет со дня рождения Петра Алексеевича Полушкина (14.07.1924–2009)
Климент Сергеевич Русаковның тууына 110 ел (04.02.1904-1996)
– 110 лет со дня рождения Климента Сергеевича Русакова (04.02.1904-1996)
Габделхәй Сәет улы Сәетовның тууына 90 ел (03.04.1924–2000)
– 90 лет со дня рождения Габдулхая Саитовича Саитова (03.04.1924–2000)
Гатаулла Салих улы Салиховның тууына 90 ел (01.01.1924–2012)
– 90 лет со дня рождения Гатауллы Салиховича Салихова (01.01.1924–2012)
Анатолий Васильевич Самочкинның тууына 100 ел (01.05.1914–1977)
– 100 лет со дня рождения Анатолия Васильевича Самочкина (01.05.1914–1977)
Михаил Егорович Сергеевның тууына 90 ел (28.01.1924–1991)
– 90 лет со дня рождения Михаила Егоровича Сергеева (28.01.1924–1991)
Николай Кузьмич Синдряковның тууына 90 ел (01.01.1924–1943)
– 90 лет со дня рождения Николая Кузьмича Синдрякова (01.01.1924–1943)
Николай Леонтьевич Соболевның тууына 110 ел (19.12.1904–1957)
– 110 лет со дня рождения Николая Леонтьевича Соболева (19.12.1904–1957)
Степан Петрович Спирьковның тууына 110 ел (27.12.1904–1982)
– 110 лет со дня рождения Степана Петровича Спирькова (27.12.1904–1982)
Яков Петрович Староверовның тууына 110 ел (21.03.1904–1955)
– 110 лет со дня рождения Якова Петровича Староверова (21.03.1904–1955)
Семен Артемьевич Уганинның тууына 90 ел (07.01.1924–1959)
– 90 лет со дня рождения Семена Артемьевича Уганина (07.01.1924–1959)
Җиһанша Закир улы Фәйзуллинның тууына 110 ел (11.03.1904–1985)
– 110 лет со дня рождения Жиганши Закировича Файзуллина (11.03.1904–1985)
Фәрит Мөхәммәтҗан улы Фәтхуллинның тууына 100 ел (17.03.1914–1942)
– 100 лет со дня рождения Фарита Мухаметзяновича Фаткуллина (17.03.1914–1942)
Иван Михайлович Федоровның тууына 90 ел (31.06.1924–1971)
– 90 лет со дня рождения Ивана Михайловича Федорова (31.06.1924–1971)
Гордей Иванович Филипповның тууына 110 ел (01.01.1904–1982)
– 110 лет со дня рождения Гордея Ивановича Филиппова (01.01.1904–1982)
Вилдан Сәет улы Хәбиевнең тууына 90 ел (10.09.1924–1945)
– 90 лет со дня рождения Вильдана Саидовича Хабиева (10.09.1924–1945)
Нәҗип Хаҗип улы Хаҗиповның тууына 90 ел (10.02.1924–1945)
– 90 лет со дня рождения Назипа Хазиповича Хазипова (10.02.1924–1945)
Әкрам Минһаҗ улы Хәйретдиновның тууына 90 ел (01.02.1924–1944)
– 90 лет со дня рождения Акрама Мингазовича Хайрутдинова (01.02.1924–1944)
Павел Семенович Ханжинның тууына 90 ел (20.06.1924–2007)
– 90 лет со дня рождения Павла Семеновича Ханжина (20.06.1924–2007)
Зәкәрия Сәфит улы Хөсәеновның тууына 100 ел (07.03.1914–1944)
– 90 лет со дня рождения Зякярии Сяфитовича Хусяинова (07.03.1914–1944)
Евстафий Григорьевич Яковлевның тууына 100 ел (27.04.1914–1945)
– 100 лет со дня рождения Евстафия Григорьевича Яковлева (27.04.1914–1945)
*Геройларның тормыш юллары турындагы очеркларны кара: Ханин Л. Советлар Союзы
Геройлары – Татарстан уллары. – Казан: Татар. китап нәшр., 1966. – 640 б.
Советлар Союзы Геройлары – якташларыбыз: әдәби-док. очерклар һәм язмалар. –
Казан: Татар. кит. нәшр., 1990. – 680 б.
Батырлар китабы = Книга героев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2000. – 395 б.
**Очерки о жизненном пути Героев см.: Ханин Л. Герои Советского Союза – сыны
Татарии. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1963. – 680 с.
Герои Советского Союза – наши земляки: сб. докум. очерков и зарисовок в 3-х кн.
/сост.: З.И.Гильманов, А.К.Айнутдинов. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1982-1985.
1 гыйнвар
1 января
Фәрит Яруллин
Фарид Яруллин
1914–1943
Тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Күренекле композитор Фәрит Яруллин Казан шәһәрендә яшәүче композитор һәм
музыкант Заһидулла Яруллин гаиләсендә 1914 елның 1 гыйнварында дөньяга килә.
Заһидулла абзый халык музыка кораллары ансамблендә эшли. Фәрит кечкенәдән музыка
дөньясына чума, әтисеннән фортепьянода уйнарга өйрәнә. 1923–1930 елларда аларның
гаиләсе Уфада яши, аннары алар Казанга кайталар.
1950 елда Фәрит Казан музыка техникумына укырга кера. Башта Р.Л.Поляков алып
барган виолончель классында укый, әмма озак та үтми, бер үк вакытта М.А.Пятницкая алып
барган фортепьяно классында да укый башлый.
1933 елда Ф.Яруллинны Мәскәүгә укырга җибәрәләр. Ул Мәскәү консерваториясе
каршындагы рабфакта композиция буенча белем ала, аннары, Татар опера студиясе белән
берлектә, шул ук консерваториядә профессор Г.И.Литинскийдан композиторлык һөнәренә
өйрәнә. Профессиональ белемне Ф.Яруллин нәкъ әнә шунда ала.
Ф.Яруллин композитор һөнәрен бик тиз үзләштереп өлгерә һәм башкалада уку
дәверендә (1934–1939 еллар) җыр һәм романслар, кечерәк күләмле музыкаль әсәрләр язу
белән генә чикләнми, зур күләмле әсәрләр дә – виолончель һәм фортепьянода башкару
өчен соната, кыллы инструментларга квартет һәм симфония иҗат итә. Төрле жанрда эшләү
нәтиҗәсендә аның иҗат колачы киңәйгәннән-киңәя бара, ул үзенчәлекле композитор булып
җитлегә.
1937–1938 елларда Г.Тукайның «Шүрәле» поэмасына багышлап музыкаль әсәр язу
фикере туа һәм ул аерым күренешләрне яза да башлый. Шагыйрь Ә.Фәйзи белән киңәшеп,
балет язу фикеренә киләләр. Ә.Фәйзи балетның либреттосын иҗат итә.
Театр коллективы балетны сәхнәгә куярга әзерли. Ләкин Бөек Ватан сугышы
башлана. Ф.Яруллин 1941 елның 24 июлендә армиягә алына, 1943 елның 17 октябрендә
һәлак була.
Фәрит Яруллинның «Шүрәле» балеты 1945 елның 12 мартында беренче мәртәбә
сәхнәгә куела һәм төрле елларда төрле илләрнең, шәһәрләрнең сәхнәләрендә куела килә.
1958 елда Фәрит Яруллин «Шүрәле» балеты өчен Татарстанның Г.Тукай исемендәге
Дәүләт премиясенә лаек була.
Музыка сәнгате тарихына Ф.Яруллин беренче татар балеты авторы буларак кереп
калды.
Фарид Загидуллович Яруллин родился 1 января 1914 года в семье известного
народного музыканта Загидуллы Яруллина. Фарид рано приобщается к муэыке: отец
обучает его игре на фортепьяно.
В 1923–1930 годы семья Яруллиных проживает в Уфе, потом возвращается в Казань.
В 1930 году Фарид поступает учиться в Казанский музыкальный техникум по классу
виолончели к Р.Л.Полякову и параллельно занимается по классу специального фортепьяно
у М.А.Пятницкой.
В 1933 году Ф.Яруллин направляется на учебу в Москву, на рабфак при Московской
консерватории по классу композиции, затем в Татарской оперной студии при консерватории
продолжает занятия композицией у профессора Г.И.Литинского, ставшего для молодого
композитора старшим наставником и другом.
В Москве он быстро овладевает профессиональным композиторским мастерством. В
годы учебы (1934–1939 гг.) сочиняет песни, романсы и инструментальные миниатюры, а
также крупные произведения: сонату для виолончели и фортепьяно, струнный квартет,
симфонию. Работа над различными по жанру произведениями способствует интенсивному
творческому росту композитора. Уже тогда определяется его творческий облик как
композитора с яркими индивидуальными чертами.
В 1937–1938 годы рождается мысль о воплощении в музыке поэтической сказки
«Шурале» Г.Тукая, и он пишет её отдельные сцены. Посовещавшись с поэтом А.Файзи, он
решает создать на этот сюжет балет. А.Файзи пишет либретто.
В самый разгар постановочных работ начинается Великая Отечественная война. 24
июля 1941 года Ф.Яруллин становится солдатом Советской Армии, после подготовки
направляется на фронт. 17 октября 1943 года, в самом начале творческого пути, в расцвете
сил и таланта молодой композитор погибает.
Балет Ф.Яруллина «Шурале» впервые был поставлен 12 марта 1945 года и поныне
продолжается его постановка на сценах различных городов и стран.
В историю музыкального искусства Ф.Яруллин вошел как автор первого татарского
балета.
В 1958 году Ф.Яруллину за балет «Шурале» была присуждена Государственная
премия Татарстана им. Г.Тукая.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Яруллин Ф. Җырлар /Ф.Яруллин; төз. М.Яруллин. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1974. –
79 б.
Яруллин Ф. «Шүрәле» балетыннан анданте һәм вальс = Анданте и вальс из балета
«Шурале» /Ф.Яруллин; скрипкада һәм фортепьянода башкару өчен К.Байбуров
эшкәртүендә. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1962. – 20 б.
Яруллин Ф. Шурале: балет в 3-х действиях /Ф.Яруллин //Советские балеты: краткое
содержание. – М.: Сов. композитор, 1985. – С. 181-184.
Фәрит Яруллин турында истәлекләр: очерклар /төз. М.Яруллин. – Казан: Татар. кит.
нәшр., 1985. – 152 б.
Низамиев Р. Ут һәм җыр: роман-хроника /Р.Низамиев. – Казан: Татар. кит. нәшр.,
2000. – 240 б.
Низамиев Р. Фәрит Яруллин. 1914–1943: роман-хроника /Р.Низамиев. – Казан: Татар.
кит. нәшр., 1990. – 254 б. – (Атаклы кешеләр тормышы).
Салитова Ф. Фәрит Яруллин: (1914–1943) /Ф.Салитова //Кырык татар = Сорок татар =
The Forty Tatars. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2013. – Б. 355-364. – Текст на татар. рус. англ.
яз.
Апакова Л.Р. Фәрит Яруллин: /Л.Р.Апакова //Татар музыка әдәбияты. – Казан, 2001. –
Б. 74-77.
Әхмәт Р. Сызган сазның бакый моңы /Р.Әхмәт //Татарстан. – 1994. – № 1-2. – Б. 7780.
Әхмәт Р. «Күр әле, бар дөньяны гизә Шүрәле!» /Р.Әхмәт //Шәһри Казан. – 2004. – 29
окт.
Хисамова Л. Моң сарае: [Мамадышта сәнгать мәктәбе] /Л.Хисамова //Мәйдан. – 2006.
– № 6. – Б. 138-142.
Хәким С. Сайланма әсәрләр. 2 томда. Т.2. Шигырьләр, поэмалар /С.Хәким. – Казан:
Татар. кит. нәшр., 1986. – 407 б. – «Ике рота командиры», «Шүрәле» балеты авторы
Ф.Яруллин истәлегенә. – Б. 95.
Алмазова А.А. Фарид Яруллин и татарский балет /А.А.Алмазова. – Казан: Татар. кн.
изд-во, 1987. – 160 с. – Библиогр.: С. 156-159,
Бахтиярова Ч. Фарид Яруллин /Ч.Бахтиярова //Композиторы Татарстана. – М.:
Композитор, 2009. – С. 245-248.
Бахтиярова Ч. Фарид Яруллин /Ч.Бахтиярова //Композиторы и музыковеды
Советского Татарстана. – Казан: Татар. кн. изд-во, 1985. – С. 192-197.
Садрижиганов Д. В мире музыки /Д.Садрижиганов. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1990. –
118 с. – Воспоминания о Яруллине. – С. 88-91.
Раимова С.И. История татарской музыки: учеб. пособие /С.И.Раимова. – Казань, 1986.
– 83 с. – Татарский балет. Балет «Шурале» Ф.Яруллина. – С. 44-50.
Юнусова Г. Под знаком «Шурале»: малоизвестные страницы из жизни Фарида
Яруллина и его балета /Г.Юнусова //Респ. Татарстан. – 2005. –13 мая.
Амиров К.Ф. Казанских улиц имена /К.Ф.Амиров, Р.Х.Ахметзянова, Р.Г.Вениаминов. –
Казань, 2008. – 592 с. – Ф.Яруллин – С. 574-575.
23 февраль
23 февраля
Магдалина Константиновна Мавровская
1914–2012
Тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Татарстанның халык рәссамы, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре
Магдалина Константиновна Мавровская 1914 елның 23 февралендә Свердловск
өлкәсенең Щедрино районы (хәзерге Каменский районы) Маминское авылында туа. 1930
елда Казанга килә. Татар сәнгать техникумына (хәзер Казан сәнгать училищесы) укырга
кереп, аны 1934 елда тәмамлый. 1934–1940 елларда ул ТАССРның Халык мәгарифе
комиссариаты методик кабинетында рәссам-бизәүче була, аннары – «Татхудожник»та һәм
Татар сәнгать фондында эшли.
М.К.Мавровскаяның иҗаты күпкырлы. Аның әсәрләре арасында пейзажлар,
портретлар, натюрмортлар, төрле жанрдагы композицияләр бар. Ул иҗат иткән
акварельләр, рәсемнәр, эстампның офорт, литография, монотип төрләре зур әһәмияткә ия.
М.К.Мавровскаяның Горький, Тукай, Пушкинга багышланган беренче эшләрендә аның
тарихи-әдәби фикерләре чагылыш таба. Рәссамның 1940–1950 елларда сызыклар һәм
штрихлар
белән генә ясалган рәсемнәрендә станокта басылган китаптагы
иллюстрацияләргә якынлык сизелә. Алар арасында «Тукайның балачагы» (1947, карандаш),
«Пушкин Казан Кремлендә» (1950, төсле карандаш) дип аталганнары, М.Горькийның
«Минем университетларым» әсәренә (1946–1947, карандаш, күмер) һ.б. иллюстрацияләре
бар.
1977–1979 елларда М.К.Мавровская Казанда ТАССРның Сәнгать фонды каршында
офорт остаханәсе оештыруга күп көч куя. Офорт – ул бакыр, корыч яки тутыя пластинага
сыланган лакны махсус энә белән казып рәсем ясап, уелган сызымнарны кислота белән
эшкәртеп, буяу белән буяганнан соң шуның өстенә капланган кәгазьне «үтүкләү»
нәтиҗәсендә кәгазьгә төшкән рәсем. Магдалина Константиновна Татарстанда
беренчеләрдән булып графиканың иң катлаулы шушы төрен сайлый һәм үзенең иң яхшы
рәсемнәр шәлкемен иҗат итә: «Кокушкино авылы – В.И.Ульянов-Ленинның беренче сөрген
урыны», «Бөек Болгар», «Горький Казанда», «Казан Кремле манаралары», «Казан күптән
түгел генә», «Иске Казан» һ.б. Аның бу офортлары Казанның тарихи йөзен мәңгеләштерү
җәһәтеннән эшләнә.
М.Мавровскаяның исеме республикада гына түгел, чит төбәкләрдә дә билгеле. Аның
рәсемнәре Татарстан һәм Россиянең күп кенә музейларында саклана.
Бик күп республика, зона һәм бөтенроссия күргәзмәләрендә катнашкан өчен
М.К.Мавровская мактау грамоталары һәм дипломнар белән бүләкләнә; ул шулай ук «Бөек
Ватан сугышында фидакяр хезмәт өчен» медаленә лаек була.
М.К.Мавровская 2012 елның 24 маенда вафат була.
Народный художник Татарстана, заслуженный работник культуры ТАССР Магдалина
Константиновна Мавровская родилась 23 февраля 1914 г. в селе Маминское Щедринского
района (ныне Каменский район) Свердовской области. В 1930 г. она приезжает в Казань,
поступает учиться в Татарский техникум искусств (ныне Казанское художественное
училище), которое заканчивает в 1934 г.
В 1934–1940 гг. работает художником-оформителем методкабинета Наркомпроса
ТАССР, затем – в «Татхудожнике» и Татарском художественном фонде.
Творчество М.К.Мавровской многообразно. Среди ее произведений – пейзажи,
портреты, натюрморты, жанровые композиции. Она создает ряд ценных акварелей,
рисунков, эстампов (офорт, литография, монотипия).
В основе ранних работ М.К.Мавровской, посвященных Горькому,
Тукаю, Пушкину лежат историко-литературные мотивы. В графических сериях рисунков
1940–1950 гг. ощущается близость станковых циклов к книжной иллюстрации: «Поэт Тукай в
детстве» (1947, карандаш), «Пушкин в Казанском Кремле» (1950, цветной карандаш), цикл
иллюстраций к произведениям «Мои университеты» М.Горького (1946–1947), карандаш,
уголь) и др.
В 1977–1979 гг. усилиями М.К.Мавровской в Казани была создана офортная
мастерская при Художественном фонде ТАССР.
Магдалина Константиновна одна из первых в Татарстане выбирает этот сложный вид
графики и ее ведущей техникой становится офорт, определяющий особенности творчества.
В офорте она обретает себя, создает свои лучшие серии: «Деревня Кокушкино – место
первой ссылки В.И.Ульянова-Ленина», «Булгары», «Горьковские места в Казани», «Башни
Казанского Кремля», «Казань в недалеком прошлом», «Старая Казань». Импульсом к
созданию серий офортов о Казани послужило желание сохранить ее облик.
Имя М.К.Мавровской широко известно не только в республике, но и далеко за ее
пределами. Ее работы находятся во многих музеях Татарстана и России.
За участие в многочисленных республиканских, зональных, всероссийских выставках
М.К.Мавровская награждена почетными грамотами и дипломами, она также удостоена
медали «За доблестный труд в Великой Отечественной войне».
М.К.Мавровская умерла 24 мая 2012 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Галиуллина М. Ир йөрәкле хатын-кыз /М.Галиуллина //Мәдәни җомга. – 2004. – 20
февр. (№ 7). – Б.18.
Гыйлемханов Р. Тукайлы йорт: [рәссам иҗатында Тукай] /Р.Гыйлемханов //Ватаным
Татарстан. – 2009. – 25 февр.
Низаметдинова М. Рәсемнәрдә – узган гасыр сулышы /М.Низаметдинова //Шәһри
Казан. – 2004. – 21 февр.
Червонная С.М. Художники Советской Татарии: (мастера изобразительного искусства
Союза художников ТАССР) /С.М.Червонная. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1984. – 462 с. –
Мавровская Магдалина Константиновна. – С. 196-199.
Вербина О. Поэзия достоверности /О.Вербина //Казань. – 2001. – № 3. – С. 24-32.
Ильина М. Шесть десятилетий вдохновенного труда /М.Ильина //Казань. – 1998. – №
4. – С. 128.
Кадырова А. Проникновенный шепот королевы графики /А.Кадырова //Веч. Казань. –
2004. – 18 февр.
Кручина О. О женственности, которая не знает границ /О.Кручина //Респ. Татарстан. –
2001. – 8 марта. – С.4.
Мавровская М. Под ее пером оживают и Тукай, и Горький… /беседу вел Н.Галеев
//Казан. ведомости. – 2001. – 21 марта. – С. 6.
28 февраль
28 февраля
Хөснулла Вәлиуллин
Хуснулла Валиуллин
1914–1993
Тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Танылган композитор Хөснулла Вәлиулла улы Вәлиуллин 1914 елның 28 февралендә
Казан губернасының Мамадыш өязе (хәзер Татарстанның Саба районы) Байлар Сабасы
авылында ярлы крестьян гаиләсендә туа. Биредә аның балалык һәм үсмер еллары уза.
1929–1933 елларда ул колхозда эшли, кичке авыл хуҗалыгы рабфагында укый һәм үзешчән
тынлы оркестрда уйный, ә 1933 елдан аның җитәкчесе була.
Х.Вәлиуллин Казанга килә, Казан музыка училищесына укырга керә, аны 1940 елда
тәмамлый.
1942–1945 елларда ул Бөек Ватан сугышында катнаша. Демобилизацияләнеп
Казанга кайта, Казан дәүләт консерваториясенең теоретик-композиторлык факультетына
укырга керә. Консерваторияне тәмамлагач, Казан музыка училищесында укыта. Аннан соң
Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында музыка бүлеген җитәкли. 1961–1981
елларда Татарстан китап нәшриятында музыка әдәбияты редакторы булып эшли.
Х.Вәлиуллин иҗатында опера жанры үзәк урынны алып тора. Лирик-психологик
рухтагы «Самат» операсы (Х.Вахит либреттосы) татар опера сәхнәсендә шул заман
темаларын чагылдырган, музыкаль театр өчен иң уңышлы әсәрләрдән санала. 1957 елда
Мәскәүдә Татар әдәбияты һәм сәнгате декадасында бу операның беренче редакциясе зур
уңыш белән күрсәтелә. 1977 елның 6 ноябрендә «Самат» операсының (2 нче редакциясе)
премьерасы була. Операның 2 нче редакциясендә композитор талантының иң көчле яклары
– тирән лиризм, музыка теленең халык җырларына нигезләнүе, көйләрнең интонацион һәм
ритмик байлыгы чагылыш таба.
1965 елда Х.Вәлиуллинның икенче операсы «Дим буенда»ның премьерасы була. Хәй
Вахитның бу либреттосы С.Җәлалнең шул исемдәге романына нигезләнеп язылган.
Композитор татар җыр сәнгате үсешенә зур өлеш кертә. Аның Г.Тукай, М.Җәлил,
Ә.Ерикәй, Н.Исәнбәт, Х.Вахит, С.Хәким, Р.Фәйзуллин һ.б. ның шигырьләренә язылган
җырларына һәм романсларына темалар байлыгы һәм ачык яңгырашлы көйләр хас.
Х.Вәлиуллин 30 дан артык драма спектакльләренә музыка, «Туган як» кантатасын,
камера-инструменталь әсәрләр һ.б. иҗат итә.
Х.Вәлиуллин 1966 елда ТАССРның, 1974 елда РСФСРның атказанган сәнгать
эшлеклесе дигән мактаулы исемнәргә лаек була. 1989 елда аңа «Самат» операсы, «Ел
артыннан ел» исемле җырлар җыентыгы өчен Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт
премиясе бирелә.
Х.Вәлиуллин 1993 елның 24 сентябрендә вафат була.
Известный композитор Хуснулла Валиуллович Валиуллин родился 28 февраля 1914 г.
в селе Богатые Сабы Мамадышского уезда Казанской губернии (ныне Сабинский район
Татарстана) в бедной крестьянской семье. Здесь проходят детские и юношеские годы. С
1929 по 1933 г. он работает в колхозе, учится в вечернем сельхозрабфаке и играет в
любительском духовом оркестре, а с 1933 г. становится его руководителем.
Х.Валиуллин приезжает в Казань, поступает в Казанское музыкальное училище,
которое оканчивает в 1940 г.
С 1942 г. по 1945 г. он на фронте Великой Отечественной войны. После
демобилизации возвращается в Казань, поступает в Казанскую государственную
консерваторию на теоретико-композиторский факультет. После окончания консерватории
преподает в Казанском музыкальном училище. В последующие годы заведует музыкальной
частью Татарского государственного академического театра им. Г.Камала. С 1968 г. по 1981
год он работает музыкальным редактором в Татарском книжном издательстве.
Центральное место в творчестве Х.Валиуллина занимает оперный жанр. Лирикопсихологическая опера «Самат» (на либретто Х.Вахита) становится его лучшим
произведением для музыкального театра и одним из оригинальных воплощений
современной темы на татарской оперной сцене. В 1957 г. на Декаде татарского искусства и
литературы в Москве с большим успехом была показана первая редакция этой оперы.
Премьера 2-й редакции оперы состоялась 6 ноября 1977 г., которая отличается большей
глубиной и цельностью музыкальной драматургии, тенденцией к симфонизации
музыкального действия.
В 1965 г. состоялась премьера второй оперы Х.Валиуллина «На берегу Демы». Это
либретто Хай Вахита основано на одноименном романе Садри Джаляла.
Значителен вклад композитора в развитие татарской вокальной музыки. Им создано
более 100 песен и романсов на стихи Г.Тукая, М.Джалиля, Н.Исанбета, А.Ерикеева,
Х.Вахита, С.Хакима, Р.Файзуллина и др., которые отличаются разнообразием тематики и
ярким мелодизмом.
Х.Валиуллин является автором музыки к более 30 драматическим спектаклям,
кантаты «Родной край», камерно-инструментальных произведений и др.
Х.Валиуллину присвоены почетные звания заслуженного деятеля искусств ТАССР в
1966 г. и РСФСР в 1974 г.
В 1989 г. за оперу «Самат» и сборник вокальных сочинений последних лет «Год за
годом» ему присуждается Государственная премия Татарстана им. Г.Тукая.
Х.Валиуллин умер 24 сентября 1993 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Вәлиуллин Х. Еллар үтә: җырлар, романс, ария һәм дуэтлар /Х.Вәлиуллин. – Казан:
Татар. кит. нәшр., 1984. – 80 б.: портр., нот. б-н.
Вәлиуллин Х. Җиңүчеләр килә: кантата /Х.Вәлиуллин. – Казан: Татар. кит. нәшр.,
1983. – 20 б.: нот. б-н.
Вәлиуллин Х. Туган илем = Край родной: кантата /Х.Вәлиуллин; [Н.Арсланов сүз.;
тәрҗ. Г.Әхмәтҗанова]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1933. – 20 б.: нот. б-н.
Вәлиуллин Х. Лирик биюләр: скрипка һәм фортепиано өчен /Х.Вәлиуллин. – Казан:
Татар. кит. нәшр., 1971. – 32 б.: нот. б-н.
Вәлиуллин Х. Киң Иделкәй /Х.Вәлиуллин. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1967. – 36 б.:
нот. б-н.
Вәлиуллин Х. Маршлар һәм биюләр: баян өчен /Х.Вәлиуллин. – Казан: Татар. кит.
нәшр., 1962. – 48 б.: нот. б-н.
Хаҗиәхмәтова Р. Моңга гашыйк нәсел /Р.Хаҗиәхмәтова //Шәһри Казан. – 2009. – 20
март.
Шәрәфиев Ә. Онытырга мөмкин түгел /Ә.Шәрәфиев //Мәдәни җомга. – 1999. – 9 апр.
(№ 15). – Б.17.
Әхмәт Р. Саба җиле сыман моңлы һәм ягымлы /Р.Әхмәт //Шәһри Казан. – 2004. – 24
сент.
Шәех Л. Җырлары халык күңелендә /Л.Шәех //Шәһри Казан. – 2004. – 9 окт.
Галимов Ф. Күпкырлы талант иясе /Ф.Галимов //Мәгариф. – 2004. – № 2. – Б.73.
Файзуллаева М. Хуснулла Валиуллин //Композиторы Татарстана. – М.: Композитор,
2009. – С.55-57.
Бикчурина Ф. Хуснулла Валиуллин //Композиторы и музыковеды Советского
Татарстана. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1986. – С.31-34.
Бикчурина Ф. Живет в народе музыка /Ф.Бикчурина //Сов. Татария. – 1989. – 20 апр.
Файзуллаева М. Полная счастья и надежд /М.Файзуллаева //Театр. жизнь. – 1978. –
№ 9. – С. 9-10.
19 май
19 мая
Мөнирә Булатова
Мунира Булатова
1914–2011
Тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Җырчы, педагог, музыка эшлеклесе Мөнирә Закир кызы Булатова 1914 елның 19
маенда Архангельск шәһәрендә туа. 1930 елда Казан индустриаль техникумын тәмамлый.
1934–1936 елларда Казан музыка училищесында, 1936–1938 елларда Мәскәү дәүләт
консерваториясе каршындагы Татар опера студиясендә укый. 1953 елда Мәскәү
консерваториясенең вокал факультетын тәмамлый.
М.Булатова беренче тапкыр 1939 елда Татар опера һәм балет театры сәхнәсендә
Н.Җиһановның «Качкын» операсында Бикә партиясен башкара. Кырык ел дәвамында
(1939–1978 еллар) төп солистларның берсенә әверелә: чит илләр, рус, татар
композиторлары операларында дистәләрчә партияләр башкарып, онытылмас образлар
иҗат итә. Төп партияләре: Ш.Гуноның «Фауст»ында Зибель, Ж.Бизеның «Кармен»ында
Кармен, А.Бородинның «Князь Игор»ендә Кончаковна, П.Чайковскийның «Евгений
Онегин»ында Ольга, Няня, Н.Җиһановның «Алтынчәч», «Җәлил» операларында Тугзак,
Хәят, Х.Вәлиуллинның «Самат»ында Разия, Җ.Фәйзинең «Башмагым», «Тапшырылмаган
хатлар»ында Җиһан, Мәрфуга һ.б.
М.Булатова актив концерт эшчәнлеге алып бара. Үзен татар һәм рус
композиторларының лирик романсларын оста башкаручы буларак таныта. Ул Р.Яхин
романсларының күпчелеген беренче башкаручы да.
Вокаль башкару культурасы, күпкырлы бай репертуары М.Булатованы мәшһүр опера
һәм камера концерты җырчылары дәрәҗәсенә күтәрә. М.Булатова СССР, Болгария,
Румыния, Монголия шәһәрләрендә бик күп гастрольләрдә булып, уңышлы чыгышлар ясый.
Бөек Ватан сугышы елларында ул концерт бригадасы белән Өченче Балтыйк буе
фронты солдатлары алдында, Совет Армиясе частьләре, госпиталь һәм санчастьләрдә,
шулай ук фронтка ярдәм йөзеннән оештырылган концертларда чыгыш ясый.
М.Булатова 1970–1985 елларда Казан дәүләт мәдәният институтында укыта. Шулай
ук ул киң җәмәгать эшчәнлеге дә алып бара.
М.Булатовага ТАССРның һәм РСФСРның халык артисты дигән мактаулы исемнәр
бирелә.
Мөнирә Закир кызы Булатова 2011 елның 31 маенда вафат була.
Певица, педагог, музыкальный деятель Мунира Закировна Булатова родилась 19
мая 1914 г. в городе Архангельске. В 1930 г. окончила Казанский индустриальный техникум,
в 1934–1936 гг. училась в Казанском музыкальном училище, в 1936–1938 гг. – в Татарской
оперной студии при Московской государственной консерватории. В 1953 г. окончила
вокальный факультет Московской консерватории.
Дебютировав в 1939 г. на сцене Татарского театра оперы и балета в партии Бикэ в
опере «Качкын» Н.Жиганова, М.Булатова на протяжении 40 лет (1939–1978 гг.) является
одной из его ведущих солисток и исполняет десятки партий ярких образов в операх
зарубежных, русских, татарских композиторов. Основные партии: Зибель в «Фауст»е
Ш.Гуно, Кармен в «Кармен»е Ж.Бизе, Кончаковна в «Князе Игор»е А.Бородина, Ольга, Няня
в «Евгении Онегин»е П.Чайковского, Тугзак, Хаят в «Алтынчеч»е, «Джалил»е Н.Жиганова,
Разия в «Самате» Х.Валиуллина, Джихан, Марфуга в «Башмачках», «Неотосланных
письмах» Дж.Файзи и многие другие.
М.Булатова ведет большую концертную деятельность. Проявляет себя как
великолепный мастер исполнения романсовой лирики татарских и русских композиторов.
Она является первой исполнительницей большинства романсов Р.Яхина.
Вокальная культура, проникновенность исполнения, разносторонний и обширный
репертуар выдвигают М.З.Булатову в число наиболее выдающихся татарских оперных и
концертно-камерных певиц. Она с успехом выступает много гастролируя в городах СССР,
Болгарии, Румынии, Монголии.
В годы Великой Отечественной войны М.Булатова с концертной бригадой выступает
перед солдатами Третьего Прибалтийского фронта, в частях Советской Армии, в госпиталях
и санчастях, а также в концертах, сбор от которых шел в помощь фронту.
В 1970–1985 гг. М.З.Булатова преподает в Казанском государственном институте
культуры. Она также ведет широкую общественную деятельность.
М.Булатовой присвоены почетные звания народного артиста ТАССР и РСФСР.
Мунира Закировна Булатова умерла 31 мая 2011 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Вәлиев Р. Җанга уелган уйлар: күренекле шәхесләр белән әңгәмәләр /Р.Вәлиев. –
Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 751 б. – Сәхнәгә чыгу өчен бик зур батырлык кирәк. – Б.
534-540.
Сәйфуллина Г. Сәхнә бәхете /Г.Сәйфуллина //Казан утлары. – 2004. – № 5. – Б. 172178; Казан. – 1994. – № 9-10. – Б.35-78.
Сәйфуллина Г. Операбызның Тугзак анасы /Г.Сәйфуллина //Мәд. җомга. – 1998. – 16
окт. (№ 42). – Б. 17.
Хәбибуллина Л. Кәккүк аңа озын гомер юраган /Л.Хәбибуллина //Шәһри Казан. – 2009.
– 22 май.
Хәбибуллина Л. Әле дә сәнгать дөньясы белән кызыксынып яши /Л.Хәбибуллина
//Шәһри Казан. – 2004. – 29 окт.
Гыйләҗев Х. Зур бүләккә лаек шәхес /Х.Гыйләҗев //Мәд. җомга. – 2011. – 11 февр.
(№ 6). – Б. 15.
Шагыйрьҗан Л. Җиңү хисе сеңгән тавыш ул... /Л.Шагыйрьҗан //Мәд. җомга. – 2004. –
28 май (№ 21). – Б. 17.
Юнысова А. Мөнирә – хан /А.Юнысова //Ватаным Татарстан. – 2004. – 19 май.
Юнысова А. Сезнең туу бик кирәк булган /А.Юнысова //Сөембикә. – 2004. – № 5. – Б.
10-11.
Камалетдинова Р. Җырның үзе кебек озын гомерле /Р.Камалетдинова //Сөембикә. –
1999. – № 5. – Б. 6-7.
Аймәт Р. Киек казлар юлыннан узган гомер /Р.Аймәт //Шәһри Казан. – 1994. – 30 дек.
Сайфуллина Г. Счастье сцены: личность и судьба Муниры Булатовой /Г.Сайфуллина.
– Казань, 1995. – 152 с.
Раимова С. Мунира Булатова /С.Раимова //Народные артисты. – Казань: Татар. кн.
изд-во, 1980. – С. 402-406.
Булатова М. «Все в твоих руках» /беседовала Г.Сайфуллина //Казань. – 2004. – № 89. – С. 232-238.
Булатова М. Счастливые мгновения мне дарили сцена и зрители /беседовал
А.Малахальцев //Респ. Татарстан. – 2004. – 2 дек.
Балашов Ю. Как поделиться тайной /Ю.Балашов //Казань. – 1994. – № 9-10. – С. 3334. – То же в парал. изд. на татар. яз.
Ибатуллина-Гатина И. Она построила наш дом /И.Ибатуллина-Гатина //Казань. –
2002. – № 3-4. – С. 25.
Кадырова А. Поль Робсон поднял ее на руки как пушинку /А.Кадырова //Веч. Казань. –
2004. – 20 окт.
Мамаева Т. Собирающая мгновения /Т.Мамаева //Время и деньги. – 2004. – 3 нояб.
Яхонтова Е. Жизнь прекрасная как песня /Е.Яхонтова //Респ. Татарстан. – 2004. – 18
мая.
31 май
31 мая
Миркасыйм Госманов
Миркасым Усманов
1934–2010
Тууына 80 ел
80 лет со дня рождения
Татар тарихы һәм мәдәнияте галиме, археограф, фольклорчы, язучы, публицист,
Татарстан Фәннәр академиясе академигы Миркасыйм Габделәхәт улы Госманов 1934
елның 31 маенда Голҗа шәһәрендә (Көнбатыш Кытай, Синьцзян провинциясе) хезмәткәр
гаиләсендә туа. Башлангыч белемне Голҗа татар мәктәбендә ала, аннары шул ук шәһәрнең
рус гимназиясендә укый.
1955 елда Госмановлар гаиләсе СССРга, Казакъстандагы Талды Курган өлкәсенең
бер төбәгенә кайтып урнаша. Миркасыйм монда өч елга якын төрле эшләрдә эшли, кичке
мәктәптә укып, өлгергәнлек аттестаты ала.
1958 елда М.Госманов Казанга килә, Казан дәүләт университетының татар
филологиясе бүлегенә укырга керә. Өченче курстан ул укуын тарих бүлегендә дәвам
иттерә. Студент елларында ук гыйльми эзләнүләрен башлап җибәрә, архивларда казына,
җәй айларында археологик һәм археографик экспедицияләргә чыга, көндәлек матбугатта
проза әсәрләре, шигырьләр тәрҗемә итеп бастыра, яшь укучыларны күздә тотып,
әдәбиятның маҗаралы, фәнни-популяр жанрларында да каләмен сынап карый.
Университетны уңышлы тәмамлагач, М.Госманов 1964-1967 елларда аспирантурада
укый, 1968 елда «XVII-XVIII гасыр татарча тасвири тарихи чыганаклар» дигән темага
кандидатлык диссертациясе, ә 1981 елда төрки-татар тарихының Алтын Урда чоры рәсми
документларын – хан ярлыкларын тикшерүгә багышланган докторлык диссертациясен
яклый.
1967–1983 елларда М.Госманов Казан университетының СССР тарихы
кафедрасында укытучы, доцент, профессор. 1983 елдан бу кафедраның мөдире һәм 1985–
1990 елларда университетның проректоры булып эшли. 1989-2002 елларда ул
университетның татар филологиясе, тарихы һәм шәрекъ телләре факультетының татар
халкы тарихы кафедрасын җитәкли. 1992 елдан Татарстан Фәннәр академиясенең
хакыйкый әгъзасы.
М.Госмановның гыйльми һәм әдәби иҗат эшчәнлеге күп өлкәләрне үз эченә ала.
Төрки-татар тарихының борынгы чорларына караган җитди гыйльми тикшеренүләре һәм
хезмәтләре белән беррәттән, ул мәдәният, әдәбият белеме һәм тарихы, әдәби тәнкыйть,
матур әдәбият, публицистика, фольклористика өлкәләрендә дә иҗади эшчәнлеген дәвам
иттерә. Шулай да аның яратып-бирелеп эшләгән өлкәсе – борынгы язма мирас.
1997–1999 елларда М.Госманов Россия Фәннәр академиясенең (РФА) Көнчыгышны
өйрәнүчеләр җәмгыяте президенты, РФнең Археография комиссиясе әгъзасы, 1970 елдан –
Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы, татар фәненә һәм мәдәниятенә матди ярдәм итү
максаты белән 1990 елда үзе нигезләгән «Җыен» фондының президенты. 1984 елда аңа
Татарстанның атказанган фән эшлеклесе, 2003 елда РФнең атказанган югары мәктәп
хезмәткәре дигән мактаулы исемнәр бирелә.
Миркасыйм Госманов 2010 елның 11 октябрендә вафат була.
Ученый, историк, археограф, фольклорист, писатель, публицист, академик Академии
наук Татарстана Миркасым Абдулахатович Усманов родился 31 мая 1934 г. в городе
Кульджа (Западный Китай, провинция Синьцзян) в семье служащего. Начальное
образование он получает в Кульджинской татарской школе, затем обучается в русской
гимназии этого же города.
В 1955 г. семья Усмановых возвращается в СССР и обосновывается в ТалдыКурганской области Казахстана. Здесь Миркасым около трех лет работает на различных
предприятиях, одновременно обучаясь в вечерней средней школе.
В 1958 г. М.Усманов приезжает в Казань, поступает на отделение татарского языка
Казанского государственного университета. С третьего курса он учится на историческом
отделении университета. В годы учебы в университете он активно включается в
студенческую
научно-исследовательскую
работу,
летом
участвует
в
работе
археологических и археографичесих экспедиций, в периодической печати публикуются его
переводы небольших произведений. Юным татарским читателям он известен и как автор
научно-популярных и приключенческих книг.
После окончания университета в 1964–1967 гг. М.Усманов учится в аспирантуре, в
1968 г. защищает кандидатскую диссертацию на тему «Татарские нарративные источники
XVII–XVIII вв. и их особенности»; а в 1981 г. – докторскую диссертацию «Жалованные акты
Джучиева Улуса XIV–XVI вв.»
Трудовая деятельность М.Усманова целиком связана с Казанским университетом. В
1967–1983 гг. он – преподаватель, доцент, профессор кафедры истории СССР, с 1983 г. –
заведующий этой кафедрой; в 1985–1990 гг. – проректор университета, в 1989-2002 гг. –
заведующий кафедрой истории татарского народа факультета татарской филологии,
истории и восточных языков. С 1992 г. – действительный член Академии наук Татарстана.
Основные
научные
направления
исследований
М.Усманова:
изучение
арабографических тюркоязычных письменных источников по истории и литературе
тюркоязычных народов XIII–XX веков, археографические изыскания и исследования
памятников письменности на татарском и других восточных языках. В его творческой
деятельности большое место занимают также вопросы истории общественной мысли
татарского народа и его литературы.
В 1997–1999 гг. М.Усманов был президентом Общества востоковедов Российской
Академии наук (РАН). Являлся членом Археографической комиссии РАН, член Союза
писателей Татарстана (с 1970 г.), президентом фонда «Джиен» (с 1990 г.). В 1984 г. ему
присвоено звание заслуженного деятеля науки Татарстана, в 2003 г. – заслуженного
работника высшей школы РФ.
Миркасым Абдулахатович Усманов умер 11 октября 2010 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Госманов М. Үткәннән – киләчәккә: фәнни-публицистик мәкаләләр /М.Госманов. –
Казан: Татар. кит. нәшр., 1990. – 472 б.
Госманов М. Каурый каләм эзеннән: археограф язмалары /М.Госманов. – Тулыл. 2
нче басма. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1994. – 464 б.
Госманов М. Ябылмаган китап, яки чәчелгән орлыклар: Шәркый Төркестан турында
тарихи очерклар /М.Госманов. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1996. – 206 б.
Госманов М. Гасырдан – гасырга: мәкаләләр, әңгәмәләр, чыгышлар /М.Госманов. –
Казан: Татар. кит. нәшр., 2004. – 488 б.
Усманов М. Татарские исторические источники XVII–XVIII вв. /М.Усманов. – Казань:
Изд-во Казан. ун-та, 1972. – 223 с.
Усманов М. Жалованные акты Джучиева Улуса XIV–XVI вв. /М.Усманов. – Казань:
Изд-во Казан. ун-та, 1979. – 318 с.
Усманов М. Заветная мечта Хусаина Фаизханова: повесть о жизни и деятельности
/М.Усманов. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1980. – 222 с.
Усманов М. «История – это не просто наука…» /беседу вел Р.Юнус //Идель. – 1999. –
№ 4. – С. 26-33.
Миркасыйм Госманов: биобиблиографик күрсәткеч /төз. Җ.С.Миңнуллин. – Казан:
Милли китап, 2004. – 275 б. – («Татар әдипләре» сер.).
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек: 2 томда: Т.1 /төз. Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани.
– Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. – 751 б. – Миркасыйм Госманов. – Б. 409-412.
Даутов Р. Балачак әдипләре: биобиблиогр. белешмәлек. 2 нче китап = Писатели
нашего детства: биобиблиогр. справочник. Кн.2 /Р.Даутов. – Казан: Мәгариф, 2004. – 286 б.
– Миркасыйм Госманов. – Б.73-86.
Даутов Р.Н. Совет Татарстаны язучылары: биобиблиогр. белешмә /Р.Н.Даутов,
Н.Б.Нуруллина. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1986. – 639 б. – Миркасыйм Госманов. – Б.137139.
Вәлиев Р. Җанга уелган уйлар: күренекле шәхесләр белән әңгәмәләр /Р.Вәлиев. –
Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 751 б. – Синдер татар кешесе… – Б. 122-145; Мәйдан. –
2003. – № 8. – Б. 101-103.
Миңнуллин Җ. Күренекле галим, әдип, җәмәгать эшлеклесе /Җ.Миңнуллин //Казан
утлары. – 2004. – № 5. – Б.151-155.
Гыйләҗев И. Эш күрсәткән ирне ил онытмас /И.Гыйләҗев, Җ.Миңнуллин //Казан
утлары. – 2009. – № 5. – Б. 98-101.
Исламов Р. Фидаиларча яшәү үрнәге /Р.Исламов //Мәд. җомга. – 2011. – 11 февр. (№
6). – Б.14-15.
Миңнуллин Т. Сезгә өмет һәм ышаныч белән карыйбыз /Т.Миңнуллин // Мәд. җомга. –
2012. – 24 авг. (№ 34). – Б.18.
7 июнь
7 июня
Әхсән Фәтхетдинов
Ахсан Фатхутдинов
1939–2012
Тууына 75 ел
75 лет со дня рождения
Рәссам, сынчы һәм монументаль бизәлеш рәссамы, агач сыннар ясау остасы Әхсән
Сәрим улы Фәтхетдинов 1939 елның 7 июнендә Татарстанның Чирмешән районы
Вагаповка бистәсендә туа. Мәктәпне тәмамлаганнан соң Камышлы педагогия
училищесында укый, 1958–1961 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. 1961–
1966 елларда Ә.Фәтхетдинов Түбән Тагил педагогия институтының сәнгать-графика
факультетында укый. Укуын тәмамлагач, институтның сынлы сәнгать кафедрасында
ассистент булып эшли. 1969 елда РСФСР Сәнгать фонды Татарстан бүлегенең Түбән Кама
участогына рәссам-бизәүче буларак эшкә урнашып, биредә 30 ел хезмәт итә.
Әхсән Сәрим улы иҗат иткән әсәрләр Түбән Каманың үзенчәлекле символы булып
торалар. Ул күп кенә объектларны, җәмәгать биналарын бизәкләп эшләүдә катнаша. Алар
арасында – музыка училищесы, энергетика-төзелеш техникумы, «Бигеш» аэропорты,
«Кама» кунакханәсе, атракционнар паркы, «Әкият» кафесы, балалар бакчалары бар.
Ә.Фәтхетдиновның иҗаты уникаль (сирәк очрый торган) һәм үзенә бер төрле.
Әсәрләрендәге төп темаларның берсе – Габдулла Тукай тормышы һәм иҗаты. Аның бик күп
рәсемнәре һәм скульптур композицияләрендә шагыйрь, аның әсәрләре геройлары урын
ала. Ә.Фәтхетдинов үзенең үзенчәлекле дөньясын булдырып, шуны татар мәдәниятенең
табигый бер өлешенә әйләндерә. Агач, пластика һәм рәсем сәнгатенең башка өлкәләрендә
иҗат ителгән хезмәтләрендә татар халкының бай мифологик мирасы һәм сынлы сәнгатьнең
бүгенге чаралары уңышлы үрелә.
Ә.Фәсхетдиновның әсәрләре белән Татарстан, Россия шәһәрләренең, чит илләрнең
музейлары һәм күргәзмә залларында танышырга була. 1997 елда Түбән Камада рәссамның
даими эшләүче күргәзмәсе ачыла.
1993 елда Ә.Фәтхетдинов, «Ияләр» сәнгать әсәрләре циклы өчен, Татарстанның
Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була. 1987 елда аңа «ТАССРның сәнгать
эшлеклесе», 2001 елда «Татарстан Республикасының халык рәссамы» дигән мактаулы
исемнәр бирелә.
Ә.С.Фәтхетдинов 2012 елның 15 июлендә вафат була.
Живописец, монументалист, мастер резьбы по дереву Ахсан Саримович
Фатхутдинов родился 7 июня 1939 г. в поселке Вагаповка Черемшанского района
Татарстана. После окончания школы учится в Камышлинском педагогическом училище, в
1958–1961 гг. служит в рядах Советской Армии. В 1961–1966 гг. А.Фатхутдинов учится в
художественно-графическом факультете Нижнетагильского педагогического института,
после окончания работает ассистентом на кафедре изобразительного искусства этого
института. В 1969 г. он поступает на работу художником-оформителем в Нижнекамский
участок Татарстанского отделения Художественного фонда РСФСР, где проработает 30
лет.
Ахсан Саримович создает произведения, которые становятся своеобразными
символами Нижнекамска. Он принимает участие в художественном оформлении многих
объектов, общественных зданий. Среди них – музыкальное училище, энергостроительный
техникум, аэропорт «Бегишево», гостиница «Кама», парк аттракционов, кафе «Әкият»,
детские сады.
Творчество А.Фатхутдинова уникально и самобытно. Основная тема его полотен –
жизнь и творчество Г.Тукая. Образы поэта и героев его произведений присутствуют во
многих живописных и скульптурных композициях. А.Фасхутдинов создает собственный
оригинальный мир, который становится естественный частью татарской культуры. В его
работах, созданных в области станковой живописи и деревянный пластики, удачно
совмещаются богатое мифологическое наследие татарского народа и современные
средства изобразительного искусства.
Произведения А.С.Фасхутдинова представляются в музеях и выставочных залах
городов Татарстана, России и за рубежом. В 1997 г. открывается постоянно действующая
выставка художника в Нижнекамске.
За цикл художественных произведений «Ияләр» («Обереги») в 1993 г.
А.С.Фатхутдинов удостоен Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая.
Ему были присвоены почетные звания: в 1987 г. – «Заслуженный деятель искусств
ТАССР», в 2001 г. – «Народный художник Республики Татарстан».
А.С.Фатхутдинов умер 15 июля 2012 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Фәтхетдинов Ә. Рәссам уйланулары: [шагыйрь Р.Фәйзуллинга язган хатлары]
/Ә.Фәтхетдинов //Мәйдан. – 2003. – № 3. – Б. 92-98; № 4. – Б. 64-72.
Фәтхетдинов Ә. Ияләр, табигать, вөҗдан һәм моң турында /әңгәмәдәш
Ф.Җамалетдинова //Ватаным Татарстан. – 2007. – 4 авг.
Вәлиев Р. Җанга уелган уйлар: күренекле шәхесләр белән әңгәмәләр /Р.Вәлиев. –
Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 751 б. – Һәрнәрсәнең иясе бар. –Б. 515-524.
Шаһиева Р. Мәңгелек белән очрашу /Р.Шаһиева //Казан утлары. – 2009. – № 6. – Б.
128-130.
Фәйзуллин Р. Нарасый хаким /Р.Фәйзуллин //Мәдәни җомга. – 2009. – 26 июнь (№ 25).
– Б. 15; Казан утлары. – 1999. – № 6. – Б. 145-149.
Гайнетдинова Д. Рәссамның вөҗдан баганалары /Д.Гайнетдинова //Мәдәни җомга. –
2012. – 14 дек. (№ 50). – Б. 12.
Фәизова Р. Ияләр иясе /Р.Фәизова //Шәһри Казан. – 2009. – 11 сент.
Юнысова А. Ияләр иясе /А.Юнысова //Ватаным Татарстан. – 2002. – 18 дек.
Нәккаш Н. Милли аһәңле рәссам /Н.Нәккаш //Шәһри Казан. – 1993. – 17 апр.
Бакиров М. Без – табигать балалары /М.Бакиров //Ватаным Татарстан. – 1993. – 21
май.
Миңнуллин Р. Сурәт иясе /Р.Миңнуллин //Татарстан. – 1999. – № 7. – Б.58-59.
Ахсан Фатхутдинов: Живопись. Резьба по дереву. Деревянная скульптура = Әхсән
Фәтхетдинов: Нәкыш. Агачны уеп ясау. Агач сыннар. = Akhsan Fatkhutdin: Painting. Wooden
Carvings. Wooden Sculpture /сост. Т.Жаворонкова; авт. Р.Шагеева и др. – Казань: Рухият,
2002. – 219 с. – Текст на рус., татар. и англ. яз.
Фатхутдинов А. Хозяин оберегов /беседу вел Р.Кашапов /Восточный экспресс. – 2002.
– 6-12 дек. – С. 8.
Фатхутдинов А. Прочные корни /А.Фатхутдинов //Веч. Казань. – 1989. – 26 дек.
Аблаев Р. Бессмертные духи предков: анимистики Ахсана Фатхутдинова /Р.Аблаев
//Казань. – 2002. – № 11-12. – С. 153-155.
Кутуй Р. Ахсан Фатхутдинов /Р.Кутуй //Казань. – 2000. – № 7. – С. 131-136.
Суздальцева Г. Обереги Ахсана Фатхутдинова /Г.Суздальцева //Респ. Татарстан. –
2011. – 29 апр.
Шагеева Р. Фонограмма души в мифологическом театре /Р.Шагеева //Изв.
Татарстана. – 1993. – 20 апр.
Ахметшина А. Образы языческой мифологии в творчестве Ахсана Фатхутдинова
/А.Ахметшина //Вестник НГПИ. – 2007. – № 10. – С. 29-32.
Федорова Н. Мифосказы татарской деревни: [об открытии экспозиции «Мифосказы» в
нац. худ. галерее «Хазина»] /Н.Федорова //Респ. Татарстан. – 2009. – 15 сент.
Валеева Д. Еретик, вызывающий духов /Д.Валеева //Изв. Татарстана. – 1992. – 19
июня.
Саттаров И. Обереги Ахсана Фатхутдинова /И.Саттаров //Сов. Татария. – 1993. – 15
апр.
Страсти по язычеству //Респ. Татарстан. – 2000. – 15 янв.
22 июнь
22 июня
Һарун Вәли улы Йосыпов
Гарун Валеевич Юсупов
1914–1968
Тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Тюрколог, этнограф, эпиграфика белгече Һарун Вәли улы Йосыпов 1914 елның 22
июнендә Казан шәһәрендә приказчик гаиләсендә туа. Мәктәпне тәмамлаганнан соң хезмәт
юлын хисапчы, электромонтер булып башлый. Бер үк вакытта, 1936–1941 елларда, Казан
университетының география факультетында укый.
1942–1945 елларда Һ.В.Йосыпов Ватанны саклый – Воронеж, Сталинград янында,
Курск дугасында барган иң авыр сугышларда катнаша.
1946–1949 елларда ул Казан университетының этнография музее мөдире була. Аның
музей тарихы, И.М.Симоновның этнографик күзәтүләре һ.б. турында язган беренче фәнни
мәкаләләре шушы чорга туры килә. Ул вакытта ук Һ.В.Йосыпов үзенең төп фәнни юнәлеше
булган болгар-татар эпиграфикасын өйрәнә башлый. Гарәп палеографиясен генә түгел,
татар халкы телен, көнкүрешен һәм мәдәниятен бик яхшы белүе аңа кыска вакытта (1948–
1952 елларда СССР ФАнең Казан филиалында аспирант була) борынгы болгар-татар
ташъязмаларын уку осталыгына ия булырга мөмкинлек бирә. Бу турыда аның 1951–1956
елларда «Эпиграфика Востока» җыентыгында басылган, XIV–XVI йөзләрдәге болгар-татар
эпиграфик ядкәрләрен классификацияләгән, язуларын укып тасвирлаган һәм фәнни
аңлаткан (ачыклап биргән) мәкаләләре күрсәтә.
Һ.В.Йосыпов аспирантураны тәмамлап, «XIII–XVII гасыр болгар-татар эпиграфик
һәйкәлләре (кабер ташъязмалары) (казан татарларының килеп чыгуына карата)» =
(«Булгаро-татарские эпиграфические памятники XIII–XVII вв. (к вопросу о происхождении
казанских татар») дигән темага кандидатлык диссертациясен уңышлы яклаганнан соң,
1952–1958 елларда СССР ФАнең Башкортстан филиалы Тарих, тел һәм әдәбият
институтында археологик группа оештыра һәм Башкортстанда археологик тикшеренүләрне
җитәкли.
1958–1968 елларда Һарун Вәли улы СССР ФАнең Казан филиалы Тел, әдәбият һәм
тарих институтында эшли. 1960 елда «Болгар-татар эпиграфикасына кереш» («Введение в
булгаро-татарскую эпиграфику») дигән монографиясен бастыра. Бу хезмәтендә ул Идел буе
һәм Урал алдының 200 дән артык эпиграфика ядкәрләренең беренче фәнни җыелмасын
төзи һәм аларны җентекләп классификацияли. Һ.В.Йосыпов болгар-татар эпиграфик
истәлекләрен эзләүне һәм өйрәнүләрен дәвам итә. Дистәдән артык экспедицияләрендә ул
XIII–XVI гасырга караган 600 гә якын кабер ташъязмаларын таба һәм терки.
Бер үк вакытта галим этнография өлкәсендә дә эшли. Аның татар халкының рухи
мәдәниятенә караган тикшеренүләре аеруча әһәмиятле.
Һарун Вәли улы Йосыпов 1968 елның 2 июнендә Казанда вафат була.
1994 елда, вафатыннан соң, Һ.В.Йосыпов «Татарстан Республикасының археология
картасы»н эшләүгә һәм төзүгә керткән хезмәте өчен Татарстанның Дәүләт премиясенә лаек
була.
Тюрколог, этнограф, эпиграфист Гарун Валеевич Юсупов родился 22 июня 1914 г. в г.
Казани в семье приказчика. После окончания школы он начинает свой трудовой путь –
работает счетоводом, электромонтером и одновременно с 1936 по 1941 г. учится на
географическом факультете Казанского университета.
В 1942–1945 гг. Г.В.Юсупов защищает Родину, участвуя в самых тяжелых военных
действиях – обороне Воронежа, Сталинградской битве, на Курской дуге и др.
В 1946–1949 гг. он заведует этнографическим музеем Казанского университета. К
этому периоду относятся первые его статьи – по истории музея, об этнографических
наблюдениях И.М.Симонова и др. Тогда же начинает формироваться и его основное
научное направление – изучение булгаро-татарской эпиграфики. Прекрасное знание не
только арабской палеографии, но и языка, быта и культуры татарского народа позволяют
ему за короткое время (в 1948–1952 гг. был аспирантом Казанского филиала АН СССР)
овладеть искусством чтения древних булгаро-татарских эпитафий. Об этом
свидетельствуют появившиеся в 1951–1956 гг. на страницах «Эпиграфики Востока» статьи,
посвященные классификации, дешифровке и научной интерпретации булгаро-татарских
эпиграфических памятников XIV–XVI вв.
После окончания аспирантуры и успешной защиты кандидатской диссертации на
тему «Булгаро-татарские эпиграфические памятники XIII–XVII вв. (к вопросу о
происхождении казанских татар)» Г.В Юсупов в 1952–1958 гг. создает в Институте истории,
языка и литературы Башкирского филиала АН СССР археологическую группу и возглавляет
археологические исследования в Башкортостане.
В 1958–1968 гг. Г.В.Юсупов работает в Институте языка, литературы и истории
Казанского филиала АН СССР. В 1960 г. он публикует монографию «Введение в булгаротатарскую эпиграфику», представляющую собой не только первый научный свод более чем
200 эпиграфических памятников Поволжья и Приуралья, но и первую их детальную
классификацию. В последующем Г.В.Юсупов продолжает усиленные поиски и изучение
булгаро-татарских эпиграфических памятников. Совершив более десятка эпиграфических
экспедиций он выявляет до 600 эпитафий XIII–XVI вв.
Занятия эпиграфикой сочетались у ученого в то же время с этнографическими
работами. Особенно важное значение имеют его исследования в области духовной
культуры татарского народа.
Гарун Валеевич Юсупов умер 2 июня 1968 г. в Казани.
В 1994 г., после смерти, Г.В.Юсупов за вклад в работу и составление
«Археологической карты Республики Татарстан» удостоен Государственной премии
Татарстана.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Юсупов Г.В. Введение в булгаро-татарскую эпиграфику /Г.В.Юсупов; [отв. ред.
М.Х.Гайнуллин]. – АН СССР. Казан. фил. – М., Л.: АН СССР, 1960. – 330 с.: ил.
Юсупов Г.В. Булгаро-татарская эпиграфика и топонимика, как источник исследования
этногенеза казанских татар /Г.В.Юсупов //Вопросы этногенеза тюркоязычных народов
Среднего Поволжья /АН СССР, ИЯЛИ им. Г.Ибрагимова. – Казань, 1971. – С. 217-238.
Юсупов Г. Эпиграфические памятники Атнинского района Республики Татарстан
/Г.Юсупов; авт. введения и примеч. М.Ахметзянов //Татарская археология. – 2005. – № 2. –
С. 71-87.
14 август
14 августа
Сәгыйть Сүнчәләй
Сагит Сунчелей
1889–1937
Тууына 125 ел
125 лет со дня рождения
XX гасыр башының күренекле татар шагыйре, тәрҗемәче һәм җәмәгать эшлеклесе
Сәгыйть Хәмидулла улы Сүнчәләй 1889 елның 14 августында Саратов губернасының
Хвалын өязе (хәзерге Ульян өлкәсенең Иске Кулатка районы) Иске Мастак авылында ярлы
крестьян гаиләсендә туа. 1891 елда аларның гаиләсе Әстерхан шәһәренә күчеп китә һәм
Сәгыйть анда «Ваһабия» мәдрәсәсендә укый.
1907 елда ул Казанда Татар укытучылар мәктәбенә укырга керә. 1908–1915 елларда
Пермь губернасының Сараш авылында, Вятка губернасының Малмыж өязе (хәзер
Татарстанның Кукмара районы) Зур Сәрдек авылында укыта. 1915 елда С.Сүнчәләй Уфага
күчеп килә һәм шәһәр китапханәсендә бүлек мөдире булып эшли.
1919–1922 елларда С.Сүнчәләй Россия Милләтләр Халык Комиссариатының
Кырымдагы вәкиле, 1923–1926 елларда Башкортстан Мәгариф комиссариатында коллегия
әгъзасы һәм сәнгать музее мөдире булып эшли. 1926 елның ахырында аны Мәскәүгә
чакыралар һәм Төркиядәге Измир шәһәре генераль консуллыгына
тәрҗемәче итеп
җибәрәләр.
1927 елда ул яңадан Уфада, ә 1928 елда Казанда Татар мәдәният йортында гыйльми
секретарь вазыйфасын башкара.
1929 елның 28 февралендә С.Сүнчәләй «солтангалиевчелек»тә гаепләнеп кулга
алына һәм атарга хөкем ителә. 1931 елда карарны ун еллык концлагерь җәзасына
алмаштыралар. Соловкида алты ел чамасы утыргач, Сүнчәләйнең эше яңадан карала һәм
1937 елның 27 октябрендә ул атып үтерелә. 1956 елда аның исеме аклана.
С.Сүнчәләйнең иҗаты күпкырлы. Ул – шигырьләр, пьесалар, әкиятләр, мәкаләләр,
балаларга музыка укыту ярдәмлекләре авторы.
С.Сүнчәләй әдәбият мәйданына Сарашта укытучы булып эшләгән вакытта аяк баса.
1909 елдан башлап аның шигырьләре, тәрҗемәләре Россиянең төрле почмакларында –
Казан, Әстерхан, Оренбург, Петербург, Уфа, Томск шәһәрләрендә татарча чыгып килгән
газета-журнал битләрендә еш басылалар.
1910 елда С.Сүнчәләй Г.Тукай белән таныша. Алар берничә ел бер-берсе белән
хатлар алышып яшиләр. Шагыйрьнең күп кенә шигырьләре, истәлекләре Г.Тукайга
багышланган.
С.Сүнчәләй иҗат мирасының зур өлешен тәрҗемә әсәрләр били. Ул – бу чорның
күренекле тәрҗемәчесе: В.А.Жуковский, И.А.Крылов, А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов,
И.С.Тургенев, Т.Г.Шевченко, А.А.Блок, К.Д.Бальмонт әсәрләрен, Дж.Байронның «Шильон
тоткыны» поэмасын, Г.Гейненың «Әлмансур» драмасын тәрҗемә иткән.
Известный татарский поэт, переводчик и общественный деятель начала XX века
Сагит Хамидуллович Сунчелей родился 14 августа 1889 г. в деревне Старый Мастак
Хвалынского уезда Саратовской губернии (ныне Старокулаткинский район Ульяновской
области) в семье крестьянина бедняка. В 1891 г. семья переезжает в г. Астрахань, где Сагит
учится в медресе «Ваххабия».
В 1907 г. он в Казани поступает в Татарскую учительскую школу. В 1908–1915 гг.
работает учителем в школах деревни Сараш Пермской губернии и деревни Большой
Сардык Малмыжского уезда Вятской губернии (ныне Кукморский район Республики
Татарстан).
В 1915 г. С.Сунчелей приезжает в Уфу, сначала работает заведующим отделом в
городской библиотеке, в 1917–1918 гг. – в редакциях газет.
В 1919–1922 г. С.Сунчелей – представитель Наркомата по делам национальностей
России в Крыму, в 1923–1926 гг. – член коллегии и заведующий отделом искусства
Наркомата просвещения Башкирской АССР, затем работает директором музея искусств в
Уфе. В конце 1926 г. его вызывают в Москву и отправляют в Турцию в г. Измир
переводчиком Генерального консульства.
В 1927 г. он снова в Уфе, а с 1928 г. в Казани, в Доме Татарской культуры выполняет
обязанности ученого секретаря.
28 февраля 1929 г. С.Сунчелей был арестован и приговорен к расстрелу за
причастность к делу М.Х.Султан-Галиева. В 1931 г.расстрел был заменен 10-летней
ссылкой. После шестилетнего пребывания в Соловецком лагере, дело С.Сунчелея был
рассмотрено заново и 27 октября 1937 г. он был расстрелян. Реабилитирован в 1956 г.
Талант С.Сунчелея многогранен. Он – автор стихов, пьес, сказок, статей, пособий по
музыке для детей. Известен своими переводами как из русской классики, так и
западноевропейской.
Путь в большую литературу С.Сунчелей начинает в сарашский период, во время
работы учителем. С 1909 г. его стихи и переводы публикуются в татарских газетах и
журналах, выходивших во многих городах России – Астрахани, Казани, Оренбурге,
Петербурге, Томске и Уфе.
В 1910 г. С.Сунчелей знакомится с Г.Тукаем, они переписываются. Многие
стихотворения и воспоминания поэта посвящены Г.Тукаю.
С.Сунчелей перевел на татарский язык произведения В.А.Жуковского, И.А.Крылова,
А.С.Пушкина, М.Ю.Лермонтова, И.С.Тургенева, Т.Г.Шевченко, А.А.Блока. К.Д.Бальмонта,
поэму «Шильонский узник» Дж.Байрона, драму «Альманзор» Г.Гейне (в 1919 г. поставлен
труппой «Сайяр»).
Творчество поэта – это лирическая летопись жизни татарской интеллигенции в
начале XX века.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Сүнчәләй С. Әсәрләр һәм хатлар /С.Сүнчәләй; төз., текстларны, искәрмәләр һәм
аңлатмаларны әзерләүче З.Рәмиев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2005. – 367 б. – Мусабекова
Р. Поэт-лирик Сагит Сунчелей /Р.Мусабекова. – С. 307-310.
Сүнчәләй С. Сайланма әсәрләр: шигырьләр, пьесалар, истәлекләр /С.Сүнчәләй;
Г.Халит кереш сүзе. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1961. – 112 б.
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек: 2 томда: Т.2 /төз. Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани.
– Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. – 735 б. – Сәгыйть Сүнчәләй. – Б. 405-407.
Даутов Р.Н. Совет Татарстаны язучылары: биобиблиогр. белешмә /Р.Н.Даутов,
Н.Б.Нуруллина. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1986. – 639 б. – Сәгыйть Сүнчәләй. – Б. 435-436.
Мостафин Р. Репрессияләнгән татар әдипләре /Р.Мостафин. – Казан: Татар. кит.
нәшр., 2009. – 175 б. – ГПУ тозагында: (Сәгыйть Сүнчәләй биографиясенең билгесез
сәхифәләре). – Б. 95-104.
Мостафин Р. Сәгыйть Сүнчәләй фаҗигасе /Р.Мостафин //Мәдәни җомга. – 2010. – 26
нояб. – Б. 9, 18.
Рәмиев З. Тукай һәм замандаш әдипләр: («Габдулла Тукай» энциклопедик сүзлекбелешмәсенә материаллар) /З.Рәмиев. – Казан: ТаРИХ, 2004. – 111 б. – «Сөй гомерне, сөй
халыкны...». – Б. 38-39. Тукайлар чорының күренекле әдибе (Сәгыйть Сүнчәләйнең тууына
110 ел). – Б. 59-66.
Мусабәкова Р. Тукай һәм Сүнчәләй /Р.Мусабәкова //Идел. – 2001. – № 4. – Б. 29-30.
Мусабәкова Р. Кешеләр арасында яшәп тә... /Р.Мусабәкова //Казан утлары. – 2001. –
№ 10. – Б. 179-181.
Мусабәкова Р. «...Мин догада» /Р.Мусабәкова //Казан утлары. – 1999. – № 8. – Б. 171175.
Мусабәкова Р. Сүнчәләйнең шигъри «Баб»ы /Р.Мусабәкова //Идел. – 2005. – № 10. –
Б. 44-45.
Сәгыйть Сүнчәләйнең тууына 120 ел //Казан утлары. – 2009. – № 8. – Б. 184.
Зарипова Р. Сәгыйть Сүнчәләй иҗатында кайбер үзенчәлекләр /Р.Зарипова //Инсани
фәннәр: эзләнү һәм табышлар. – Казан: Фикер, 2004. – 256-261.
Зарипова Р. Тукай дусты /Р.Зарипова //Мәдәни җомга. – 2012. – 27 апр. (№ 17). –
Б.18.
Зарипова Р. Тукай һәм Сүнчәләйнең үзара мөнәсәбәтләре /Р.Зарипова //Фән һәм тел.
– 2007. – № 1. – Б. 21-25.
Мөхәммәт М. Тукайның садә дусты /М.Мөхәммәт //Казан утлары. – 1979. – № 8. – Б.
177-178.
Маннап Ш. Алтын бөртекләр югалмый: Сәгыйть Сүнчәләйнең яңа табылган
шигырьләре турында /Ш.Маннап //Казан утлары. – 1995. – № 2. – Б. 181-182.
Мөхәммәтшин З. Борылмалы юлларны узып /З.Мөхәммәтшин //Шәһри Казан. – 2006.
– 11 авг.
Мусабекова Р.Р. Сагит Сунчелей: судьба и творчество //Р.Р.Мусабекова. – Казань,
2001. – 158 с.
Мустафин Р. Силуэты: литературные портреты писателей Татарстана /Р.Мустафин. –
Казань: Татар. кн. изд-во, 2006. – 351 с. – В тенетах ГПУ: (неизвестные страницы биографии
Сагита Сунчелея). – С.54-63; Татарстан. – 1993. – № 3. – С. 39-46.
Миннегулов Х. Записи разных лет: (татарская литература: история, поэтика и
взаимосвязи) /Х.Миннегулов. – Казань: Идел-Пресс, 2010. – 407 с. – [«Переводы Сагита
Сунчелея из западноевропейской литературы»]. – С. 226–231.
3 сентябрь
3 сентября
Михаил Георгиевич Худяков
1894–1936
Тууына 120 ел
120 лет со дня рождения
Тарихчы галим, археолог, этнограф Михаил Георгиевич Худяков 1894 елның 3
сентябрендә Вятка губернасы Малмыж шәһәрендә сәүдәгәр гаиләсендә туа. Башта
Казанның 1 нче гимназиясендә, аннары (1913–1918 елларда) Казан университетының
тарих-филология факультетында укый.
Революциядән соң ул башкалабызның Көнчыгыш педагогия институтында эшли,
Казанда һәм Малмыжда музейлар ача, «Татарны өйрәнү җәмгыят»ен оештыруда актив
катнаша, Татарстанның археологик картасын төзи, Болгар, Биләр хәрабәләрен өйрәнә,
татарның үткәнен ачыклауга күп көчен түгә. Шуның нәтиҗәсендә аның «Бөек шәһәр
хәрабәләре» (1921), «Идел буе мөселман мәдәниятенә 1000 ел» (1922), «Татар әдәбиятын
тәрҗемә итү зарурлыгы», «Казан татарларының агачтан йорт төзү осталыгы» (1924) һәм
башка мәкаләләре языла. Алар арасында 1923 елда дөнья күргән «Казан ханлыгы тарихы
буенча очерклар» хезмәте аеруча зур игътибарга лаек.
М.Худяков 1926–1929 елларда Ленинградтагы Матди культура тарихы академиясендә
аспирантурада укый һәм 1931 елда шунда ук эшли дә башлый. Галимнең «Урыс
этнографиясендә бөекдержавачылык шовинизмы» (1933), «Идел буе республикаларында
археология фәненең 15 елы» (1933) һәм бүтән күп кенә әһәмиятле тикшеренүләре басылып
чыга. Шуларны бәяләү нәтиҗәсендә, әлеге академия аңа 1936 елда тарих фәннәре докторы
дәрәҗәсен бирә.
Ләкин галимнең аз санлы халыкларның үткәнен намуслы өйрәнүе, тарихларын
хөрмәт белән гәүдәләндерүе «интернационалист» битлеген кигән кайбер даирәләрнең
ачуын кабарта. 1936 елның 9 сентябрендә ул «троцкийчы, халык дошманы» дип кулга
алына. Шушы ук елның 19 декабрендә СССР Югары Советы Хәрби коллегиясе галимне
атарга хөкем итә һәм бу карар көне белән җиренә җиткерелә.
Галим 1957 елда аклана, әмма аның мирасы әле аннан соң да шактый вакыт
укучылардан яшереп тотыла. Бары 1980 нче еллар ахырында гына аның кайбер әсәрләре
татар һәм рус телләрендә нәшер ителә башлый.
М.Г.Худяков рус тарихчылары арасында гыйльми объективлыгы, Идел буе
халыклары, бигрәк тә татар халкы үткәнен тирәнтен өйрәнүе, дәлилле сурәтләве белән
кискен аерылып тора.
Ученый-историк, археолог, этнограф Михаил Георгиевич Худяков родился 3 сентября
1894 года в городе Малмыж Вятской губернии, в купеческой семье. Получает образование в
1-ой Казанской гимназии, в 1913 году поступает на историко-филологический факультет
Казанского университета, который заканчивает в 1918 году.
После революции М.Худяков работает в Восточном педагогическом институте,
принимает активное участие в открытии музеев в Казани, Малмыже, особенно в
организации Научного общества татароведения, составляет археологическую карту
Татарстана, изучает развалины Булгара и Биляра. Круг научных интересов молодого
ученого был широк, однако основное внимание Михаил Георгиевич сосредотачивает на
изучении истории и культуры татарского народа. Его статьи, появившиеся в печати, и по
тематике, и по постановке проблем казались в то время весьма новыми и оригинальными:
«Развалины Великого Города» (1921), «1000-летие мусульманской культуры в Поволжье»
(1922), «О необходимости переводов татарской литературы», «Деревянное зодчество
казанских татар» (1924) и многие другие.
Труд «Очерки по истории Казанского ханства», вышедший в свет в 1923 году,
является наиболее значительным, основанным на большом количестве археологических и
архивных материалов исследованием истории татарской государственности, проделанным
в России в первые послереволюционные годы.
В 1926–1929 годы М.Г.Худяков учится в аспирантуре Ленинградской Академии
истории материальной культуры, а с 1931 года работает в этом учреждении, но тематика
научных исследований остается прежней – мусульманская культура Поволжья. В 1936 году
М.Г.Худякову присвоена степень доктора исторических наук.
9 сентября того же года он был арестован и 19 декабря 1936 года расстрелян как
«троцкист и враг народа». Жестокий каток репрессий подмял под себя многих талантливых,
имеющих собственное мнение людей. Не уберегся от него и М.Г.Худяков.
Лишь через двадцать лет, в 1957 году, ученый был реабилитирован, но и после этого
его труды не переиздавались и поэтому оказались недоступными современному читателю.
Лишь в конце 1980-х годов появляются публикации некоторых его работ.
Среди русских историков М.Г.Худяков отличается научной объективностью,
углубленным изучением, аргументированным изображением прошлого народов Поволжья,
особенно татарского народа.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Михаил Худяков: тарихи-документаль җыентык /төз. М.Госманов, Җ.Миңнуллин. –
Казан: Җыен, 2011. – 704 б. – Библиогр.: Б. 682-691. –(«Шәхесләребез» сериясе).
Очерки по истории Казанского ханства /вступ. слово М.А.Усманова. – 3 изд., исправ. и
доп. – М: Инсан, 1991. – 320 с. – Библиогр.: С. 314-317.
Очерки по истории Казанского ханства /вступ. слово М.А.Усманова. – Репринт.
воспроизвед. – Казань: Фонд ТЯК, 1990. – 310 с.
Очерки по истории Казанского ханства. – Казань: Гос. изд–во, 1923. – 304 с.
1000-летие мусульманской культуры в Поволжье /вступ. слово Ф.Байрамовой //Идель.
– 1989. – № 1. – С. 44-47.
Бәйрәмова Ф. Михаил Худяковның гомер китабы /Ф.Бәйрәмова //Мәд. җомга. – 2003.
– 4, 11, 18 апр.; 2 май. – Б. 12.
Госманов М. Галимнең гыйбрәтле язмышы /М.Госманов //Татарстан. – 1994. – № 9-10.
– Б. 78-82.
Хәбибуллин М. Тарихыбызга бер караш /М.Хәбибуллин //Фән һәм тел. – 2001. – № 1.
– Б. 15-20.
Корнилов И. Хакыйкатькә юл урау /И.Корнилов //Казан. – 1997. – № 8-9. – С. 23.
Шәех Л. Милләте белән урыс булган татар тарихчысы /Л.Шәех //Шәһри Казан. – 2004.
– 17 сент.
Әмирҗанов Р. Михаил Худяковны олылап /Р.Әмирҗанов //Ватаным Татарстан. –
2003. – 26 апр.
Сөнгатуллина Л. Безнең тарих Малмыжда туган /Л.Сөнгатуллина //Татарстан
яшьләре. –2003. –29 май.
Харис Р. Худяков: поэма /Р.Харис // Татарстан. – 2001. – № 4. – Б. 68-71; Мәйдан. –
2011. –№ 5. – Б.40-44.
Байрамова Ф. Михаил Худяков и история татарского народа /Ф.Байрамова. – Казань:
Аяз, 2003. – 120 с.
Байрамова Ф. Забытый сын народов Поволжья /Ф.Байрамова //Веч. Казань. – 1990. –
20 нояб.
Усманов М. Главный труд Михаила Худякова /М Усманов //Татарстан. – 1994. – № 910. – С. 140-143.
Султанбеков Б. Расстрелян как террорист.../Б.Султанбеков //Гасырлар авазы = Эхо
веков. – 2002. – № 1/2. – С.107-126.
Старостин П. Михаил Георгиевич Худяков /П.Старостин //Казань. – 1999. – № 5-6. – С.
66.
Руденко К. В плену во времени /К.Руденко //Казань. – 2004. – № 3. –С.41-45.
Куликов М. Распятая честь /М.Куликов //Казань. – 2004. – № 3. – С.46-55.
Амиров К.Ф. Казанских улиц имена /К.Ф.Амиров, Р.Х.Ахметзянова, Р.Г.Вениаминов. –
Казань, 2008. – 592 с. – М.Худяков. – С. 524-525.
8 сентябрь
8 сентября
Александр Васильевич Вишневский
1874–1948
Тууына 140 ел
140 лет со дня рождения
А.В.Вишневский медицина тарихына үзенчәлекле галим-новатор, танылган хирург,
оригиналь фәнни мәктәп төзүче буларак кергән. Вишневскийның 49 еллык фәнни һәм
табиблык эшчәнлегенең 35 елы Казанда үткән. Казанда ул табиб һәм галим, педагог һәм
җәмәгать эшлеклесе буларак формалаша, монда үзен бөтен дөньяга таныткан төп фәнни
ачышларын ясый.
Александр Васильевич Вишневский 1874 елның 8 сентябрендә Дагъстандагы ЧирЮрт авылында, рус гаскәрләре составында хезмәт итүче офицер гаиләсендә туа.
Әстерхандагы гимназияне тәмамлагач, 1894 елда ул Казан университетының медицина
факультетына укырга керә. Аны бик яхшы билгеләренә тәмамлап, Казандагы Александров
больницасының хирургия бүлегенә ординатор булып урнаша. 1902 елда проектор
вазифасын ала. Бер үк вакытта А.М.Фортунатов җитәкчелегендә нормаль анатомия, ә
профессор Н.А.Миславский кул астында нормаль физиология серләрен өйрәнә. Чит
илләргә командировкага җибәрелә һәм анда, анатомияне өйрәнүдән тыш, Германия,
Швейцария, Франциянең иң яхшы клиникаларының эше белән таныша.
Сәләтле яшь белгеч 1903 елда докторлык диссертациясен төгәлли. 1904 елның
көзендә А.В.Вишневский топографик анатомия һәм оператив хирургия кафедрасына приватдоцент итеп сайлана.
А.В.Вишневский рус һәм чит ил анатомия мәктәпләренең мирасын тулысынча
диярлек үзләштереп, кеше анатомиясенең төрле бүлекләрен өйрәнүгә үзеннән зур өлеш
кертә.
1908 елның март ахырында А.В.Вишневский Германиягә командировкага барып,
аерым алганда ми һәм кешенең башка органнары хирургиясе белән кызыксына.
1910 елның көзендә ул нерв авырулары шифаханәсендә консультант-хирург
эшчәнлеген башлый. 1912 елда А.В.Вишневский хирургия патологиясе кафедрасының
профессоры итеп сайлана, бер үк вакытта госпиталь хирургиясе, урология, нейрохирургиядән лекцияләр укый башлый.
А.В.Вишневский совет властенең иң авыр чорларында сәламәтлек саклау эшен
оештыруга күп көч куя. 1919 елда А.В.Вишневский һәм башка профессорлар инициативасы
белән Травматология институтына нигез салына; 1920–1921 елларда ул врачларның
белемен күтәрү институтын оештыруда актив катнаша. Гражданнар сугышы елларында
башка галим-медиклар белән бергәләп эпидемияләргә каршы көрәшә.
1923–1934 елларда А.В.Вишневскийның эшчәнлеге үзенең чәчәк ату чорын кичерә.
1926 елда Александр Васильевичны факультетта хирургия кафедрасының мөдире итеп
сайлыйлар, ул анда Казаннан киткәнче җитәкчелек итә. 1923–1934 елларда
А.В.Вишневскийның 40 лап фәнни хезмәте басыла. Ул медицинаның төрле өлкәләренә
караган эксперименталь-физик эзләнүләр үткәрә.
Вишневский нерв системасының ялкынсыну процессындагы роле турында концепция
эшли. Моннан чыгып, ул ялкынсыну процессларын, үлекле яраларны, травма белән бәйле
рәвештә барлыкка килгән тетрәнүне (травма шогын) дәвалауның яңа методларын булдыра.
1930 елда Вишневский операция вакытында авыртуны тойдырмау методын уйлап
таба. Бу үзенчәлекле метод безнең илдә генә түгел, чит илләрдә дә киң кулланыла башлый.
1937 елда А.В.Вишневский, дөньяда беренчеләрдән булып, җирле анестезия
ярдәмендә үпкәне ала.
1934 елда А.В.Вишневский Казаннан Мәскәүгә күчә һәм Бөтенсоюз эксперименталь
медицина институтының, Бөтенсоюз врачлар белемен күтәрү үзәк институтының хирургия
клиникасына җитәкчелек итә. 1946 елда ул – СССР Медицина фәннәре академиясенең
Хирургия институты директоры.
А.В.Вишневский Ленин, Хезмәт Кызыл Байрагы орденнары белән бүләкләнә, аңа
СССР Дәүләт премиясе бирелә.
А.В.Вишневский 1948 елның 13 ноябрендә вафат була.
Татарстанда атаклы хирургның исеме мәңгеләштерелгән. Аның исеме урамнарга,
шифаханәләргә бирелгән.
В историю медицины А.В.Вишневский вошел как самобытный ученый-новатор,
крупнейший клиницист, выдающийся хирург, создатель оригинальной научной школы. Из 49
лет врачебной и научной деятельности А.В.Вишневского 35 лет отданы Казани. Именно в
Казани он сформировался как врач и ученый, педагог и общественный деятель, здесь им
были сделаны главные научные открытия, которые принесли ему мировую известность.
Александр Васильевич Вишневский родился 8 сентября 1874 года в Дагестанском
ауле Чир-Юрт, в семье штабс-капитана. Среднее образование он получил в Астраханской
гимназии, а после ее окончания поступил на медицинский факультет Казанского
университета.
В 1899 г. Вишневский окончил Казанский университет. Школа, пройденная им на
теоретических кафедрах и в клиниках, оказала большое влияние на его формирование как
будущего крупнейшего клинициста. Вишневский поступил сверхштатным ординатором в
хирургическое отделение городской Александровской больницы Казани. В 1902 г. занял
должность исполняющего обязанности прозектора. Был командирован за границу, где
кроме изучения анатомии, посещал клиники лучших хирургов Германии, Швейцарии и
Франции.
Осенью 1904 г. А.В.Вишневский был избран приват-доцентом кафедры
топографической анатомии и оперативной хирургии, на которой работал до 1912 г.
А.В.Вишневский, в совершенстве овладев богатым наследием русской и зарубежных
анатомических школ, внес огромный вклад в изучение многих разделов анатомии человека.
Важнейшей вехой в формировании А.В.Вишневского как научного работника стала
его докторская диссертация, защита которой состоялась в 1903 г.
В конце марта 1908 г. Александр Васильевич выехал в Германию, где посещал
клиники известных хирургов.
К осени 1910 г. А.В.Вишневский начал деятельность консультанта-хирурга в клинике
нервных болезней. В 1912 г. был избран заведующим кафедрой хирургической патологии, а
в 1916 г. назначен заведующим кафедрой госпитальной хирургии Казанского университета.
В 1918 г. Вишневский был назначен старшим врачом Первой советской больницы
Казани. В 1919 г. по инициативе А.В.Вишневского, а также других профессоров был основан
Институт
травматологии,
ставший
впоследствии
одной
из
баз
института
усовершенствования врачей, в организации которого в 1920–1921 гг. Александр Васильевич
также принимал активное участие.
В суровое время гражданской войны А.В.Вишневский с другими учеными-медиками
включился в борьбу с эпидемиями.
Деятельность А.В.Вишневского достигла наивысшего расцвета в период 1923–1934
гг. С 1924 г. он регулярно читал студентам курс по урологии. В 1926 году Александра
Васильевича избирают заведующим кафедрой факультетской хирургии, которой он
руководил до отъезда из Казани. С 1923 по 1934 г. А.В. Вишневским было опубликовано
около 40 научных трудов. А.В.Вишневскому принадлежат экспериментально-физические
исследования и многочисленные оригинальные работы по хирургии желчных путей,
мочевой системы, грудной полости, нейрохирургии, хирургии военных повреждений и
гнойных процессов.
Вишневский разработал научную концепцию о роли воздействия нервной системы на
воспалительный процесс. Исходя из этого, он создал новые методы лечения
воспалительных процессов, гнойных ран, травматического шока (новокаиновый блок, вагосимпатический блок, масляно-бальзамическая повязка и др.)
В 1930 г. Вишневский предложил оригинальный метод местного обезболивания при
операциях по способу ползучего новокаинового инфильтрата, получивший широкое
применение в нашей стране и за рубежом.
В 1937 г. А.В.Вишневский впервые в мире выполнил удаление легкого под местной
анестезией.
В 1934 г. А.В.Вишневский переехал в Москву, где был назначен директором
хирургической клиники Центрального института усовершенствования врачей и Всесоюзного
института экспериментальной медицины. С 1946 г. – директор Института хирургии АМН
СССР.
А.В.Вишневский был награжден орденами Ленина, Трудового Красного Знамени, ему
присуждалась Государственная премия СССР.
Умер А.В.Вишневский 13 ноября 1948 г.
Свято берегут память об ученом в Казани. Одна из центральных улиц города
переименована в улицу Вишневского. Имя ученого носит факультетская хирургическая
клиника Казанского медицинского университета, в которой создана мемориальная комната
ученого. На здании 6-й городской клинической больницы установлен барельеф Александра
Васильевича. На углу улиц Толстого и Бутлерова, рядом с клиникой, носящей его имя,
навсегда застыл бюст хирурга Вишневского.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитатъ:
Медведев Н. Бөек хирург хөрмәтенә /Н.Медведев, Б.Сметанин //Соц. Татарстан. –
1974. – 11 дек.
Розенгартен М.Ю. Страницы из жизни хирурга: А.В.Вишневский в Казани
/М.Ю.Розенгартен, В.Ю.Альбицкий. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1974. – 110 с.
Захарьян С.Т. Творческий путь Александра Васильевича Вишневского /С.Т.Захарьян.
– М.: Медицина, 1973. – 102 с.: илл., 1 л. портр.
Розенгартен М.Ю. Александр Васильевич Вишневский /М.Ю.Розенгартен //Рассказы о
казанских ученых. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1983. – С. 166-175.
Гомазков О. А.В.Вишневский. Все начиналось в Казани: [о деятельности великого
хирурга в Казани] /О.Гомазков //Мед. газ. – 2001. – 20 апр.
Кузнецов В. Новатор, исследователь, гуманист /В.Кузнецов //Сов. Татария. – 1974. –
8 дек.
Трейман В. Новатор в хирургии /В.Трейман //Веч. Казань. – 1984. – 8 сент.
Харитонов И.Ф. Роль Александра Васильевича Вишневского в развитии
отечественной хирургии /И.Ф.Харитонов //Казан. мед. журнал. – 1975. – № 2. – С. 89-91.
Шишкин А.И. А.В.Вишневский /А.И.Шишкин //Мед. сестра. – 1975. – № 6. – С. 54-56.
Амиров К.Ф. Казанских улиц имена /К.Ф.Амиров, Р.Х.Ахметзянова, Р.Г.Вениаминов. –
Казань, 2008. – 592 с. – А.В.Вишневский. – С. 104-106.
21 октябрь
21 октября
Михаил Тихонович Нужин
1914 – 1983
Тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Математик, механик, профессор Михаил Тихонович Нужин 1914 елның 21 октябрендә
Пермь губернасы Охан өязе Острожка авылында крестьян гаиләсендә туа. 1930 елда
Алабуга механика-техника мәктәбен тәмамлап, слесарь булып эшли.
1938 елда М.Т.Нужин Казан университетын «механика» белгечлеге буенча бик яхшы
тәмамлагач, аспирантурага укырга керә. 1939 елда ул Кызыл Армиягә хезмәткә алына, 1942
елдан Бөек Ватан сугышында катнаша. Сугыш беткәч, Урал хәрби округының сәяси
идарәсендә өлкән инструктор булып хезмәт итә.
1946 елда Михаил Тихонович Казанга кайта; 1947 елда кандидатлык диссертациясен
яклый. Шул ук елдан Казан университеты каршындагы Математика һәм механика фәннитикшеренү институтында эшли; бер үк вакытта, 1947–1951 елларда, университетның
механика кафедрасы ассистенты, 1948–1950 елларда декан ярдәмчесе була, 1951 дә
физика-математика факультетында декан вазыйфасын башкара. 1952–1953 елларда
М.Т.Нужин Мәскәү университетында докторантурада укый, 1954 елда шунда ук докторлык
диссертациясен яклый.
1954–1979 елларда М.Т.Нужин Казан университетының ректоры һәм теоретик
механика кафедрасы мөдире була Ул – кайтма кырый мәсьәләләр теориясен механикада
тоташ куллану, аэромеханика мәсьәләләре, гидротехник корылмалар астында фильтрация
үткәрү һәм математик физиканың байтак башка проблемаларына караган фәнни юнәлешне
оештыручыларның берсе. Аның шәкертләре арасында өч фән докторы бар.
М.Т.Нужин университет белән җитәкчелек иткән чорда ике яңа факультет ачыла,
10нан артык яңа белгечлек булдырыла; биналар төзелә: исәпләү үзәге, Төньяк Кавказда
астрономия станцияләре, ике укыту-лаборатория бинасы, Фәнни китапханә, студентлар
өчен биш тулай торак, савыктыргыч спорт лагере; университетның культура-спорт
комплексы төзелә башлый, нәшрият оештырыла, Казан университеты тарихы музее ачыла.
1979 елдан ул союз күләмендәге персональ пенсионер, профессор-колнсультант
булып эшли.
М.Т.Нужин РСФСРның атказанган фән эшлеклесе; ул Ленин ордены, Октябрь
революциясе, I дәрәҗә Ватан сугышы, Хезмәт Кызыл байрагы, ике Кызыл Йолдыз,
Халыклар дуслыгы орденнары белән бүләкләнә.
1983 елның 11 августында М.Т.Нужин вафат була.
Казан университетында аңа мемориаль такта куела; Казан шәһәре урамнарының
берсе М.Т.Нужин исемен йөртә һәм 2004 елда университетның төп бинасы каршында аның
бюсты урнаштырыла (скульптор А.А.Бичуков).
Математик, механик, профессор Михаил Тихонович Нужин родился 21 октября 1917 г.
в с. Острожка Оханского уезда Пермской губернии в семье крестьянина. Окончив в 1930 г.
Елабужскую механико-техническую школу, работает слесарем.
В 1938 г., закончив с отличием Казанский университет по специальности «механика»,
М.Т.Нужин поступает в аспирантуру. В 1939 г. его призывают в Красную Армию, с 1942 г. он
на фронтах Великой Отечественной войны. После окончания войны служит старшим
инструктором политического управления Уральского военного округа.
В 1946 г. Михаил Тихонович возвращается в Казань; в 1947 г. защищает
кандидатскую диссертацию. С того же года работает в НИИ математики и механики при
КГУ; одновременно в 1947–1951 гг. ассистент кафедры механики, в 1948–1950 гг.
заместитель декана, в 1951 г. и.о. декана физико-математического факультета КГУ. В 1952–
1953 гг. М.Т.Нужин учится в докторантуре МГУ; в 1954 г. там же защищает диссертацию на
степень доктора физико-математических наук.
В 1954–1979 гг. М.Т.Нужин ректор и заведующий кафедрой теоретической механики
Казанского университета. Он один из основателей научного направления – теории обратных
краевых задач с приложениями к механике сплошных сред, к задачам аэромеханики,
фильтрации под гидротехническими сооружениями, теории упругости и к ряду других
проблем математической физики. Среди его учеников 3 доктора наук.
В годы руководства М.Т.Нужина университетом были открыты два новых факультета,
более 10 новых специальностей; построены здания: вычислительного центра,
астрономических станций на Северном Кавказе, двух учебно-лабораторных корпусов,
Научной библиотеки; пять студенческих общежитий, спортивно-оздоровительный лагерь;
начато строительство культурно-спортивного комплекса университета, организовано
издательство, открыт музей истории Казанского университета.
С 1979 г. он персональный пенсионер союзного значения, работает профессоромконсультантом.
М.Т.Нужин заслуженный деятель науки РСФСР; награжден орденами Ленина,
Октябрьской революции, Отечественной войны I степени, Трудового Красного Знамени,
двумя орденами Красной Звезды, орденом Дружбы народов.
М.Т.Нужин умер 11 августа 1983 г.
В Казанском университете М.Т.Нужину открыта мемориальная доска, одна из улиц
Казани названа его именем и в 2004 г. перед главным зданием университета установлен его
бюст (скульптор А.А.Бичуков).
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Нужин М.Т. Университеты и их роль в высшем образовании: доклад на VI Генер.
Конф. Междунар. Ассоциации Ун-тов /М.Т.Нужин. – Казань, 1975. – 23 с.
Михаил Тихонович Нужин: воспоминания современников /Казан. гос. ун-т. – Казань:
Унипресс, 1999. – 208 с.
Ильинский Н.Б. Михаил Тихонович Нужин, 1914–1983 /Н.Б.Ильинский. – Казань: Издво Казан. ун-та, 2002. – 43 с. – (Выдающиеся ученые Казанского университета). –
Библиогр.: с. 38-40.
Королев В.С. Михаил Тихонович Нужин //Ректоры Казанского университета, 1984–
2004 гг.: очерки жизни и деятельности. – Казань: Изд-во Казан. ун-та, 2004. – С. 324-341.
Амиров К.Ф. Казанских улиц имена /К.Ф.Амиров, Р.Х.Ахметзянова, Р.Г.Вениаминов. –
Казань, 2008. – 592 с. – М.Т.Нужин. – С. 352-353.
7 ноябрь
7 ноября
Марсель Хәким улы Сәлимҗанов
Марсель Хакимович Салимжанов
1934–2002
Тууына 80 ел
80 лет со дня рождения
Марсель Хәким улы Сәлимҗанов 1934 елның 7 ноябрендә Казан шәһәрендә
артистлар гаиләсендә туа. Урта мәктәпне тәмамлагач, Казан дәүләт университетының
юридик факультетына, шуннан, республиканың күренекле әдәбият һәм сәнгать әһелләре –
әти-әнисенең дуслары һәм хезмәттәшләре йогынтысында, А.В.Луначарский исемендәге
Дәүләт театр сәнгате институтының режиссерлык факультетына укырга керә. Аны
тәмамлаганнан соң, М.Сәлимҗанов 1962 елда Казанга кайта һәм Яшь тамашачылар театры
режиссеры итеп билгеләнә. 1966 елда ул Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия
театры режиссеры итеп куела. 1962 елдан М.Сәлимҗанов бер үк вакытта Казан театр
училищесы укытучысы, ә 1992 елдан Казан мәдәният һәм сәнгать университеты
профессоры да була. 2001 елда Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең хакыйкый
әгъзасы итеп сайлана.
Шушы чорда татар профессиональ театры күтәрелеше, милли драматургиянең үсеше
М.Сәлимҗановның зур талантына бәйле була. Ул үзенең режиссерлык эшчәнлеген алып
барган елларда республика театр сәнгатенең алтын фондына кергән татар, рус, чит ил
классикасы һәм хәзерге заман драматургиясе буенча төрле жанрдагы 100 дән артык
спектакльне сәхнәләштерә.
Академик М.Х.Сәлимҗанов театр училищесында, Мәдәният һәм сәнгать
университетында 30 елга якын актерлык осталыгы курсына җитәкчелек итеп, театр сәнгате
сөюче яшьләрне тәрбияләүгә үзеннән күп көч кертә. Аның 40 тан артык шәкерте хәзерге
вакытта Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында эшли, 20 гә якын шәкерте
Татарстан Республикасы һәм Россия Федерациясенең мактаулы исемнәренә лаек булды.
Театр сәнгатен үстерүгә үзеннән зур өлеш керткәне өчен Марсель Хәким улы
Сәлимҗановка СССРның халык артисты, Россия Федерациясе һәм ТАССРның атказанган
сәнгать эшлеклесе дигән мактаулы исемнәр бирелә. Ул – Татарстан Республикасының
Г.Тукай исемендәге, РСФСРның К.С.Станиславский исемендәге Дәүләт премияләре,
«Алтын маска» милли театр премиясе белән бүләкләнә. Ул шулай ук Дуслык орденына да
лаек була.
Марсель Хәким улы Сәлимҗанов 2002 елның 26 мартында бакый дөньяга күчә.
Марсель Хакимович Салимжанов родился 7 ноября 1934 года в Казани, в семье
актеров. После окончания средней школы он поступает на юридический факультет
Казанского государственного университета, а затем под благотворным влиянием
выдающихся деятелей литературы и искусства – друзей и коллег родителей – на
режиссерский
факультет
Государственного
института
театрального
искусства
им.А.В.Луначарского. После его окончания М.Салимжанов в 1962 году возвращается в
Казань и назначается режиссером Театра юного зрителя. В 1966 году он становится
главным режиссером Татарского государственного академического театра им.Г.Камала. С
1962 года М.Салимжанов – преподаватель Казанского театрального училища, а с 1992 года
– и профессор Казанского университета культуры и искусств. В 2001 году его избирают
действительным членом Академии наук Республики Татарстан.
С ярким талантом М.Х.Салимжанова связан большой подъем татарского
профессионального театра, развитие национальной драматургии в этот период. За годы
своей режиссерской работы он осуществляет постановку более 100 спектаклей различных
жанров по произведениям татарской, русской, зарубежной классики и современной
драматургии, вошедших в золотой фонд республиканского театрального искусства.
В работах М.Х.Салимжанова раскрываются новые грани замечательных актеров
старшего и среднего поколений.
Возглавляя курс актерского мастерства в Театральном училище и Университете
культуры и искусств около 30 лет, академик М.Х.Салимжанов много сил и энергии отдает
воспитанию театральной молодежи. Более сорока его учеников в настоящее время
являются артистами Татарского государственного театра им.Г.Камала, около двадцати
воспитанников удостоены почетных званий РТ и РФ.
За выдающийся вклад в развитие театрального искусства М.Х.Салимжанову
присвоены почетные звания народного артиста СССР, заслуженного деятеля искусств РФ и
ТАССР,
присуждены
Государственные
премии
РТ
им.Г.Тукая
и
РСФСР
им.К.С.Станиславского, национальная театральная премия «Золотая маска». Он также
награжден орденом Дружбы.
Марсель Хакимович Салимжанов умер 26 марта 2002 года.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Сәлимҗанов М. Мәкаләләр, әңгәмәләр, истәлекләр, мәзәкләр
төзүче-ред. Т.Миңнуллин. – Казан: Мәгариф, 2004. – 375 б.
/М. Сәлимҗанов;
Илялова И. Марсель Сәлимҗанов: (1934–2002) /И.Илялова //Кырык татар = Сорок
татар = The Forty Tatars. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2013. – Б. 274-254. – Текст на татар.,
рус., англ. яз.
Арсланов Г. Тылсым: татар театры: режиссерлар һәм драматурглар /Г.Арсланов. –
Казан: Мәгариф, 2008. – 287 б. – Заманга дан җырлаучы. Марсель Сәлимҗанов (19342002). – Б. 177-181.
Габәши А. Сәхнә күкләрендә күкрәү калды... /А.Габәши //Мәд. җомга. –2004. – 5 нояб.
(№ 44). – Б.14-15.
Сафиуллин Ю. Театр улы /Ю.Сафиуллин //Мәйдан. – 2004. – № 11. – Б. 30-34.
Илялова И. Легендар шәхес /И.Илялова //Шәһри Казан. – 2011. – 8 февр.
Кумысников Х. Иҗади башлангыч /Х.Кумысников //Татарстан. – 1994. – № 9-10. – Б.
106-113.
Илялова И. Марсель Салимжанов /И.Илялова. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1993. – 215
с.
Марсель Салимжанов. Линия судьбы: книга-альбом. – Казань: [б.и.], 2004. – 229 с.: цв.
фот.
Илялова И. Салимжанов Марсель Хакимович /И.Илялова. //Народные артисты:
очерки. – Казань: Магариф-Вакыт, 2011. – С. 7-12.
Академия наук Республики Татарстан: справочник. – Казань: Фән, 2002. – 520 с. –
Салимжанов Марсель Хакимович. – С. 56-57.
Илялова И. Эпоха Салимжанова /И.Илялова //Казань. – 2009. – № 10. – С.20-25.
Салимжанова Г. Марсель /Г. Салимжанова //Казань. – 2009. – № 10. – С.10-19.
Габяши А. Эпоха Салимжанова /А.Габяши //Время и деньги. – 2003. – 27 марта.
Стрельникова О. Стайер: Марсель Салимжанов. Линия судьбы /О.Стрельникова
//Респ. Татарстан. – 2004. – 4 нояб.
Стрельникова О. Он строил театр, как строят дом и судьбу /О.Стрельникова //Респ.
Татарстан. – 2004. – 10 нояб.
Мамаева Т. Куда улетают синие птицы /Т.Мамаева //Время и деньги. – 2004. – 5 нояб.
Амиров К.Ф. Казанских улиц имена /К.Ф.Амиров, Р.Х.Ахметзянова, Р.Г.Вениаминов. –
Казань, 2008. – 592 с. – М.Салимжанов. – С. 422-423.
15 ноябрь
15 ноября
Илдар Зарипов
Ильдар Зарипов
1939–2012
Тууына 75 ел
75 лет со дня рождения
Танылган рәссам Илдар Касыйм улы Зарипов 1939 елның 15 ноябрендә Казан
шәһәрендә туа. Шәһәрнең 91 нче номерлы мәктәбен тәмамлагач, 1956–1961 елларда ул
Казан сәнгать училищесында, 1962–1968 елларда В.И.Суриков исемендәге Мәскәү сәнгать
институтында СССРның халык рәссамы Д.К.Мочальскийда белем ала; 1968–1970 елларда
Мәскәү шәһәрендә Сәнгать академиясенең сынлы сәнгать остаханәсендә Г.М.Коржевта
шөгыльләнә. 1970 елдан алып И.Зарипов Казанда яши һәм эшли. Аның үзенчәлекле иҗаты
Россия рәсем сәнгате тарихына кергән, аеруча 1960–1980 елларда ясалган «Өйдә» (1971),
«Нефтьче Әхәт абый» (1974), «Казан чибәре Зөлфия» (1984), «Катюша», «Батыр» (1985),
«Кырлай моңы» (1986, 1988), «Авылда» (1987), «А.С.Пушкин» сериясеннән пейзажлар»
(1980 еллар) кебек гүзәл әсәрләре киң танылган. 1990 елларда ул – Татарстанда әйдәп
баручы рәссамнарның берсе, Россия һәм чит илләрдә танылу ала. Аның татар һәм рус
сәнгате традицияләрендә, реализм һәм символизм кебек стиль юнәлешләре чигендә
тудырылган тематик һәм пейзаж картиналары, натюрморт, портрет өлкәләрендәге әсәрләре
гомумкешелек кыйммәтләренә ия, халыкчанлыгы, чынлыгы, образлылыгы белән
популярлык казандылар. И.Зарипов картиналарының сюжеты татар авылы тормышына,
Бөек Ватан сугышы һәм хәзерге индустрияләштерү темаларына багышланган, татар һәм
рус халыкларының әдәби-мирасын чагылдыра, хатын-кыз образларын үзенчәлекле рәвештә
гәүдәләндерә. 1990 еллар ахырыннан И.Зарипов портрет жанрына мөрәҗәгать итә – «Татар
мәдәнияте эшлеклеләре» сериясе; пейзаж һәм тематик картиналар өстендә эшләвен дәвам
итә («Кызыл авыл» картинасы 2004 елда Саранск шәһәрендә үткәрелгән «Большая Волга»
күргәзмәсендә I дәрәҗә дипломга лаек була).
И.Зарипов республика, зона (1969 елдан «Большая Волга»), бөтенроссия, бөтенсоюз
һәм халыкара күргәзмәләрдә катнаша; шәхси күргәзмәләре 1982 (Казан, Мәскәү), 1996
(Брауншвейг шәһәре, Германия), 2000 (Казан) елларда уза. Аның әсәрләре Мәскәүдәге
Третьяков галереясында, Санкт-Петербургтагы Рус музеенда, ТР Дәүләт Сынлы сәнгать
музеенда, «Казан» Милли-мәдәни үзәгенең Милли мәдәният музеенда, Киев, Ташкент,
Самара, Ижевск, Пермь, Саранск, Петрозаводск, Чабаксар, Чита, Уфа, Красноярск,
Тольятти һ.б. шәһәрләрнең музейларында һәм картина галереяларында, чит илләрнең
шәхси коллекцияләрендә (Франция, Англия, Германия, Италия, Голландия, Израиль, АКШ
һ.б.) саклана. 2004 елда Казанда И.Зариповның галерея-студиясе ачыла.
И.Зарипов – ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1976), РСФСРның атказанган
рәссамы (1983), РФнең халык рәссамы (2002), Татарстан Республикасының Г.Тукай
исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты (1994), 1997 елда Россия Сәнгать академиясенең
Көмеш медале белән бүләкләнә.
Илдар Касыйм улы Зарипов 2012 елның 14 июнендә вафат була.
Известный художник Ильдар Касимович Зарипов родился 15 ноября 1939 г. в городе
Казани. После окончания казанской школы № 91 в 1956–1961 гг. И.Зарипов учится в
Казанском художественном училище; в 1962–1968 гг. – в Московском художественном
институте им. В.И.Сурикова у народного художника СССР Д.К.Мочальского; в 1968–1970 гг.
занимается в Мастерской живописи Академии художеств (Москва) у Г.М.Коржева.
С 1970 г. И.Зарипов живет и работает в Казани. Самобытное творчество И.Зарипова
вошло в историю российского изобразительного искусства. Особенно 1960–1980-х гг., как
творчество крупного мастера, создавшего такие жанровые полотна, как «Разговор» (1970)
«Дома»
(1971),
«Хлеб войны»
(1975, 1978), «Нефтяник Ахат-абый» (1974), «Зульфия – казанская
красавица» (1984), «Катюша», «Батыр» (1985), «Мелодии Кырлая» (1986, 1988), «В
деревне» (1987), пейзажи из серии «А.С.Пушкин» (1980-е гг.). В 1990-е гг. он один из
ведущих художников, получивших признание в России и за рубежом. Его произведения в
области тематической и пейзажной живописи, натюрморта, портрета, созданные в
традициях как татарского, так и русского искусства, на стыке таких стилевых направлений,
как реализм и символизм, имеют общечеловеческую ценность, завоевали популярность
народностью, реалистической образностью. Сюжеты картин И.Зарипова посвящены жизни
татарской деревни, темам Великой Отечественной войны, современной индустриализации,
отражают фольклорное и литературное наследие татарского и русского народов,
отображают женские образы. С конца 1990-х гг. И.Зарипов обращается к жанру портрета
(серия «Деятели татарской культуры»), продолжает работать над пейзажами (картина
«Кзыл авыл» в 2004 г. удостоена диплома первой степени на выставке «Большая Волга» в
г.Саранске), тематическими картинами.
И.Зарипов
–
участник
республиканских,
зональных,
всероссийских и международных выставок. В 1982 г. (Казань, Москва), 1966 г. 1966 г.
(г.Брауншвейг, Германия), 2000 г. (Казань) состоялись его персональные выставки. Его
произведения представлены в Третьяковской галерее (Москва), Русском музее в СанктПетербурге, Государственном музее изобразительных искусств РТ, в Музее национальной
культуры НКЦ «Казань», в музеях и картинных галереях Киева, Ташкента, Самары,
Ижевска, Перми, Саранска, Петрозаводска, Чебоксар, Читы, Уфы, Красноярска, Тольятти и
др., в частных коллекциях (Франция, Англия, Германия, Италия, Голландия, Израиль, США
и др.). В Казани в 2004 г. открыта галерея-студия И.Зарипова.
И.Зарипов – заслуженный деятель искусств ТАССР (1976), заслуженный художник
РСФСР (1983), народный художник РФ (2002), лауреат Государственной премии РТ им.
Г.Тукая (1994); в 1997 г. награжден Серебряной медалью Российской Академии художеств.
Ильдар Касимович Зарипов умер 14 июня 2012 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Зарипов И. Сынлы сәнгать: альбом /И.Зарипов; төз., текст авт. К.Миңлебаев. – Казан:
Татар. кит. нәшр., 2000. – 176 б.: рәс. – Вступит. тексты на татар., рус. и англ. языках.
Заслуженный художник РСФСР Ильдар Зарипов: живопись: каталог. – Казан: Изд-во
Татар. ОК КПСС. – 72 с.: фото.
Зарипов И. Милли моңнар яратам /әңгәмәдәш К.Миңлебаев //Татарстан. – 2000. – №
1. – Б. 54-56.
Вәлиев Р. Җанга уелган уйлар: күренекле шәхесләр белән әңгәмәләр /Р.Вәлиев. –
Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 751 б. – Милли рух, милли төсләр каныма сеңгәндер... – Б.
504-510.
Миңлебаев К. Кодрәт иясе /К.Миңлебаев //Казан утлары. – 1999. – № 10. – Б. 169-179.
Миңлебаев К. Зәңгәр күл манзарасы /К.Миңлебаев //Идел. – 1999. – № 9. – Б. 6-10.
Миңлебаев К. Баһадир кулында таяк та кылыч /К.Миңлебаев //Мәд. җомга. – 2004. –
29 дек. – Б. 19.
Вәлиева Д. Тымызык төсләр иясе /Д.Вәлиева //Мәд. җомга. – 1999. – 19 нояб. – Б. 9.
Сәгыйтова Л. Моң сурәтен тапкан рәссам /Л.Сәгыйтова //Сөембикә. –2008. – № 12. –
Б. 64.
Шәрәфетдинова Р. Милләтнең алтын баганасы /Р.Шәрәфетдинова //Ватаным
Татарстан. – 2004. – 24 нояб.
Вәлиева Г. Күңелгә сызылып калды /Г.Вәлиева //Ватаным Татарстан. – 2000. – 12
гыйнв.
Хәйруллин З. Үзе булып калган остазым /З.Хәйруллин //Мәд. җомга. – 2000. – 29 сент.
(№ 39). – Б. 15.
Сафиуллин Ә. Җылы күңелле рәссам /Ә.Сафиуллин //Ватаным Татарстан. – 1998. –
31 июль.
Юнысова А. Илһам /А.Юнысова //Ватаным Татарстан. – 1994. – 15 апр.
Вәлиев Р. Күкләр биек: очерклар, публицистик язмалар /Р.Вәлиев. – Казан: Татар.
кит. нәшр., 1983. – 176 б. – Сабан туе. – Б.101-105.
Червонная С.М. Художники Советской Татарии: (мастера изобразительного искусства
Союза художников ТАССР). – Казань: Татар. кн. изд-во, 1984. – 464 с. – Зарипов Ильдар
Касимович. – С. 120-124.
Зарипов И. Никогда не пишу на казенных холстах /беседовала Л.Сагитова //Респ.
Татарстан. – 2008. – 12 дек.
Егорова М. Щедрый талант: Галерея-студия Ильдара Зарипова /М.Егорова //Казань. –
2002. – № 11-12. – С. 160-163.
Колина С. Народный художник и национальный колорит его живописи /С.Колина
//Казань. – 2010. – № 1. – С. 38-43.
Юльметьев Р. Виртуальный реализм Ильдара Зарипова /Р.Юльметьев //Казань. –
1999. – № 5-6. – С. 96-99.
Лескова Т. Сладок воздух очага /Т.Лескова //Казань. – 1993. – № 1. – С. 129-130. – То
же в парал. изд. на татар. яз.
Валеева Д. Сполохи и радуга Ильдара Зарипова /Д.Валеева //Изв. Татарстана. –
1994. – 12 апр.
Миннибаев К. Человек столетия /К.Миннибаев //Респ. Татарстан. – 1999. – 16 нояб.
Юсупова Г. «В глазах твоих осенняя краса» /Г.Юсупова //Молодежь Татарстана. –
1999. – 11 нояб.– С. 13.
Миннибаев К. Гимн природе /К.Миннибаев //Идель. – 1989. – № 5. – С. 63-64. – То же
в парал. изд. на татар. яз.
Московский вернисаж Ильдара Зарипова //Респ. Татарстан. – 2008. – 17 июня.
3 декабрь
3 декабря
Муса Акъегет
Муса Акъегет (Акджигит)
1864–1923
Тууына 150 ел
150 лет со дня рождения
Язучы, журналист, икътисадчы галим Муса Мөхәммәдҗан угылы Акъегет
(Акъегетзадә) 1864 елның 3 декабрендә Пенза губернасы Чембар шәһәрендә (хәзер Пенза
өлкәсе Белинский шәһәре) хәлле чиновник гаиләсендә туа. Муса башта әтисенең туган
авылы Мөчәләйдә татарча укый, аннары Чембарда рус мәктәбендә, соңыннан Пенза
шәһәре гимназиясендә белем ала. 1884 елда гимназияне тәмамлагач, туган ягында
мөгаллимлек итә.
М.Акъегет 1886 елда Кырымга китеп, «Тәрҗеман» газетасына эшкә урнаша. 1888
елдан ул Төркиядә, 1888–1891 елларда дәүләт оешмалары өчен югары белемле
хезмәткәрләр әзерли торган «Мөлкия» мәктәбендә укый. Мәктәпне тәмамлагач,
Истанбулдагы Югары хәрби мәктәптә һәм Хәрби академиядә рус теле һәм икътисад фәнен
укыта, «Мәтен» («Асыл нөсхә»), «Өч кардәш» исемле газеталар нәшер итә, Измир һәм
Сивас шәһәрләрендә җирле идарә оешмаларында эшли. 1914 елда Истанбулга кире
кайтып, гомеренең ахырынача тюрколог Н.Ф.Катановның Казаннан сатып алынган
китапханәсендәге кулъязмаларны һәм китапларны барлау, тәртипкә салу, каталогларын
төзү эше белән шөгыльләнә.
М.Акъегет татар әдәбияты тарихында беренче роман – мәгърифәтчелек реализмы
юнәлешендә язылган «Хисаметдин менла» романы авторы буларак билгеле. Роман аерым
китап булып 1886 елда Казан университеты типографиясендә басылып чыга, укучылар
арасында зур уңыш казана, төрек теленә дә тәрҗемә ителә.
Төркиядә Муса Акъегет икътисад буенча фәнни – хезмәтләр «Аурупа мәдәниятенең
әсасенә бер нәзар» («Европа мәдәниятенең нигезенә бер караш» 1906), «Икътисад, яхуд
Гыйльме сәрвәт» («Икътисад, яки баю гыйлеме», 1918) дигән китапларын бастыра. Аның
новаторларча (яңалык кертүче) фикерләре һәм карашлары XX гасыр башында Төркия
Республикасы икътисадына реформа ясаганда (үзгәртеп корганда) киң кулланыла.
Муса Акъегет 1923 елның 24 сентябрендә Истанбул шәһәрендә вафат була.
Писатель, журналист, ученый-экономист Муса Мухаммаджанович
Акъегет
(Акджигит, Акъегетзаде) родился 3 декабря 1864 г. в г.Чембар Пензенской губернии (ныне
г.Белинск Пензенской области) в семье чиновника среднего достатка. Начальное
образование на родном языке получает в родном селе отца – Мочали, затем в Чембарской
русской школе. В 1884 г. оканчивает Пензенскую гимназию, после учительствует в родных
краях.
В 1886 г. М.Акъегет переезжает в Крым, сотрудничает в газете «Тарджеман». С 1888
г. он в Турции, в 1888–1891 гг. в Стамбуле учится в Высшей школе гражданских чиновников
«Мулкия». После окончания школы преподает русский язык и экономику в Высшей военной
академии и военной школе в Стамбуле, издает газеты «Метин» («Подлинник») и «Өч
кардәш» («Три брата»), работает в администрациях городов Измир и Сивас. В 1914 г.
возвращается в Стамбул и до конца жизни занимается систематизацией и каталогизацией
библиотеки тюрколога Н.Ф.Катанова, вывезенной из Казани.
Муса Акъегет в истории татарской литературы известен как автор первого татарского
реалистического романа «Хисаметдин менла», который был напечатан отдельной книгой в
1886 г. в типографии Казанского университета. Роман имел большой успех, был переведен
на турецкий язык.
В Турции М.Акъегет пишет научные труды по экономике, вышли его книги «Ауропа
мәдәниятенең әсасына бер нәзар» («Взгляд на основы европейской цивилизации», 1906),
«Икътисад, яхут Гыйльме сәрват» («Экономика или наука о богатстве», 1918). Его
новаторские идеи и взгляды широко использовались в период реформирования экономики
Турецкой Республики в начале XX в.
М.Акъегет умер 24 сентября 1923 г. в Стамбуле.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Акъегет М. Хисаметдин менла: (милли роман яки хикәя) (1886) /Акъегет //Татар
мәгърифәтчелек әдәбияты (1860–1905). – Казан: Татар. кит. нәшр., 1979. – Б. 45-87.
Акъегет М. Хисаметдин менла: (милли роман) /М.Акъегет //Мирас. –2002. – № 3. – Б.
45-87.
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек: 2 томда Т.1 /төз. Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани.
– Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. – 751 б. – Муса Акъегет. – Б.27.
Гайнуллин М. Татар әдипләре: (иҗат портретлары) /М.Гайнуллин. – Казан: Татар. кит.
нәшр., 1978. – 280 б. – Муса Акъегет (1864 – 1923) – Б. 25.
Мусин Ф. Муса Акъегет /Ф.Мусин //Татар әдәбияты тарихы: 6 томда Т.2. XIX йөз татар
әдәбияты. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1986. – Б. 291-302.
Миңнегулов Х. Гасырлар арасында уйланулар /Х.Миңнегулов. – Казан: Татар. кит.
нәшр., 2010. – 319 б. – Егетлек күрсәткән Акъегет: (Муса Акъегетзадәнең тууына 140 ел) – Б.
49-57; Казан утлары. – 2005. – № 1. – Б. 174-178.
Миңнегулов Х. «Татар реализм әдәбиятының атасы» /Х.Миңнегулов //Татарстан. –
1996. – № 5. – Б. 47-50.
Әхтәмов Ш. Муса Акъегет турындагы бер хатирә /Ш.Әхтәмов //Шәһри Казан. – 2002. –
27 сент.
Бәширова И. Муса Акъегетзадә татар әдибеме? /И.Бәширова //Мәдәни җомга. – 1997.
– 22 авг. (№ 33). – Б. 13.
Бәширова И. Муса Акъегет /И.Бәширова //Мәдәни җомга. – 1995. – 24 нояб. (№ 19). –
Б. 14.
Әйди Т. Муса Акъегет Төркиядә /Т.Әйди //Казан утлары. – 1996. – № 4. – Б. 169-172.
Төрекуглы Исмаил. Муса Акъегетзадә Төркиядә /Исмаил Төрекуглы //Гасырлар авазы
= Эхо веков. – 1999. – № 1-2. – Б. 137-142.
Зыя Өлкән Хилми. Муса Акъегет //Казан утлары. – 1996. – № 4. – Б. 172-177.
Бәширов Ф. Үзенчәлекле иҗат: [«Хисаметдин менла» әсәренең язылуына 100 ел]
//Сов. мәктәбе. – 1987. – № 10. – Б. 18-19.
Мотыйгуллина Ә. «Хисаметдин менла» әсәренең поэтикасы /Ә.Мотыйгуллина
//Мәгариф. – 2005. – № 1. – Б.18-19.
Гайнуллин М.Х. Татарская литература XIX века /М.Х.Гайнуллин. – Казань: Татар. кн.
изд-во, 1975. – 308 с. – Муса Акджигит (1864 – 1923). – С. 198-208.
Ахунов А. В поисках следов Мусы Акъегетзаде /А.Ахунов //Идель. – 2006. – № 10. –
С.34-35.
Миннегулов Х. Записи разных лет: (татарская литература: история, поэтика и
взаимосвязи) /Х.Миннегулов. – Казань: Идел-Пресс, 2010. – 407 с.
– Муса Акъегетзаде. – С.280-282.
Хабибуллин С.Х. Экономические взгляды Мусы Акъегета //Социально-экономические
проблемы становления и развития рыночной экономики: материалы докладов итоговой
науч.-практ. конф. – Казань, 2008. – С.147-149
Гыйльфан Әбүбәкер улы Батыршин
Гильфан Абубакирович Батыршин
1914–1947
Тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Советлар Союзы Герое Гыйльфан Әбүбәкер улы Батыршин 1914 елда Харьков
губернасының Голубовка бистәсендә (хәзер Украинаның Кировск шәһәре) шахтер
гаиләсендә туа. Урта мәктәпне тәмамлагач, 1931–1932 елларда Казанда «Пишмаш»
заводында эшли. Аннары Лисичанск (Ворошиловград өлкәсе) тау промышленносте
техникумында укый, шахтада эшли.
1934 елда Г.Батыршин чик буе гаскәрләренә хезмәткә алына. Кече командирлар
мәктәбен тәмамлый.
Г.Батыршин 1938 елда Хәсән күле янында япон милитаристлары белән булган
бәрелешләрдә катнаша. Посьетск чик буе отрядының отделение командиры Г.Батыршин 31
июльдә мөһим биеклек өчен барган көрәштә өлгергәнлек-осталык үрнәкләре күрсәтә, авыр
яраланган командирын һәм хезмәттәшләрен яу кырыннан алып чыга. 1 августка каршы
төндә ул үзенең отделениесе белән Заозерный биеклеге янында дошманга каршы
батырларча көрәшә.
1938 елның 25 октябрендә Гыйльфан Әбүбәкер улына Советлар Союзы Герое исеме
бирелә.
1941 елда Г.Батыршин М.Ф.Фрунзе исемендәге Хәрби академияне тәмамлый, чик буе
гаскәрләрендә хезмәт итә.
1941 елның июненнән Г.Батыршин Бөек Ватан сугышы фронтларында. Көнбатыш
фронтта тылны саклаучы чик буе подразделениесенең отделение командиры була.
Сугыштан соң Совет Армиясендә командирлык вазифаларын башкара.
Г.Батыршин Ленин, II дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары, медальләр
белән бүләкләнә.
1947 елның 11 декабрендә Токиодан кайтышлый (биредә Г.Батыршин үзенең
сугышчан дусты И.Чернопятко белән япон хәрби җинаятьчеләрен хөкем иткән суд
процессында чыгыш ясый, шаһит буларак күрсәтмәләр бирә) авиация һәлакәтенә дучар
була...
Казанда һәм Кировск каласында Г.Батыршин исемендәге урамнар бар, Тын океан
лайнерларының берсенә аның исеме бирелә. 1992 елда Татарстанның Биектау
районындагы Ямаширмә авылында – әби-бабайлары яшәгән җирдә – батырга һәйкәл куела.
Герой Советского Союза Гильфан Абубакирович Батыршин родился в 1914 г. в
поселке Голубовка Харьковской губернии (ныне г.Кировск, Украина) в семье шахтера.
Закончив среднюю школу, в 1931–1932 годах он работает в Казани на заводе «Пишмаш».
Затем учится в горнопромышленном техникуме в Лисичанске Ворошиловградской области;
работает на шахте.
С 1934 г. Г.Батыршин служит в пограничных войсках. Окончил школу младшего
командного состава.
Г.Батыршин в 1938 г. участвует в боях с японскими милитаристами в районе озера
Хасан. Командир отделения маневренной группы Посьетского погранотряда Г.Батаршин 31
июля в бою в районе важной высоты подавляет огневые точки противника. Когда японцы
попытались окружить пограничников, отвлек огонь на себя, обеспечив отход бойцев. Под
огнем врага выносит с поля боя тяжело раненого командира и своих сослуживцев. В ночь на
1 августа его отделение ведет бой с противником у высоты Заозерная.
25 октября 1938 г. Гильфану Абубакировичу присваивается звание Героя Советского
Союза.
В 1941 г. Г.Батыршин заканчивает Военную академию им. М.В.Фрунзе, служит в
пограничных войсках.
С июня 1941 г. Г.Батыршин на фронтах Великой Отечественной войны, командир
отделения пограничного подразделения по охране тыла. После войны – на командных
должностях в Советской Армии.
Г.Батыршин награжден орденами Ленина, Отечественной войны 2-й степени, Красной
Звезды, медалями.
Г.Батыршин погиб 11 декабря 1947 г. в авиационной катастрофе при возвращении из
Токио, где был с военным другом И.Чернопятко, участником судебного процесса над
японскими военными преступниками.
Его именем названы улицы в городах Казани и Кировске, океанский лайнер. В 1992 г.
поставлен памятник на родине предков – в деревне Ямашурма Высокогорского района
Татарстана.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Батырлар китабы = Книга Героев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2000. – 395 б. –
Батыршин Гыйльфан Әбүбәкер улы. – Б. 55. – Текст парал. на татар. и рус. яз.
Рәкыйпов Ш. Батыршин Гыйльфан Әбүбәкер улы /Ш.Рәкыйпов //Советлар Союзы
Геройлары – якташларыбыз: әдәби-док. очерклар һәм язмалар. – Казан: Татар.кит.нәшр.,
1990. – Б.38-41.
Рәкыйпов Ш. Егерме икенең берсе: очерк /Ш.Рәкыйпов //Казан утлары. – 1969. – № 2.
– Б. 123-129.
Рәкыйпов Ш. Таңнар һаман матурмы?: повесть /Ш.Рәкыйпов. – Казан: Татар. кит.
нәшр., 1970. – 192 б.: фотолар б-н.
Ракипов Ш. Батыршин Гильфан Абубакрович /Ш.Ракипов //Герои Советского Союза –
наши земляки: (сб. док. очерков и зарисовок в 3-х кн.). Кн. 1. – Казань: Татар. кн. изд-во,
1982. – С.57-60.
Лебедев А. Слава, рожденная на Хасане /А.Лебедев //Респ. Татарстан. – 2011. – 22
февр.
Ященко И. Они были первыми /И.Ященко //Респ. Татарстан. – 1998. – 14 авг.
Ященко И. Первый среди героев /И.Ященко //Сов. Татария. – 1993. – 27 июля.
Ушев А. Сын границы: (док. повесть) /А.Ушев. – Казань: Татар. кн.изд-во, 1976. – 112
с.
Ракипов Ш. Прекрасны ли зори?: повесть /Ш.Ракипов; авториз. пер. с татар. З.Амита.
– 3-е изд., испр. – Казань: Татар. кн.изд-во, 1999. – 228 с.
Ракипов Ш. Прекрасны ли зори?: повесть /Ш.Ракипов; авториз. пер. с татар. З.Амита.
– М.: Сов. Россия, 1985. – 240 с.
Рәссамнар, язучылар, композиторлар
турында түбәндәге белешмәләрдән
укырга тәкъдим итәбез:
О художниках, писателях, композиторах
советуем прочитать в следующих
справочниках:
Татар энциклопедия сүзлеге. – Казан: ТР ФАнең Татар энцикл. ин-ты, 2002. – 830 б.:
ил.
Татар энциклопедиясе: 6 томда. – Казан: ТР ФАнең Татар энцикл. ин-ты, 2008.
Т.1: А-В. – 720 б.
Т.2: Г-Й. – 656 б.
Т.3: К-Л. – 716 б.
Татарский энциклопедический словарь /гл. ред. М.Х.Хасанов. – Казань: Ин-т Татар.
энцикл. АН РТ, 1999. – 703 с.: ил.
Татарская энциклопедия: в 6 т. / гл. ред. М.Х.Хасанов.; отв. ред. Г.С.Сабирзянов. –
Казань: Ин-т Татар. энцикл. АН РТ, 2005.
Т.1: А-В. – 672 с.
Т.4: М-П. – 768 с.
Т.2: Г-Й. – 656 с.
Т.5: Р-Т. – 736 с.
Т.3: К-Л. – 664 с.
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек: 2 томда /[төз. Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани]. –
Казан: Татар. кит. нәшр., 2009.
Т.1: А-К. – 751 б.
Т.2: Л-Я. – 735 б.
Даутов Р.Н. Балачак әдипләре: биобиблиогр. белешмәлек = Писатели нашего
детства: биобиблиогр. справочник. – Казан: Мәгариф, 2002.
Беренче китап = Первая книга. – 2002. – 223 б.
Икенче китап = Вторая книга. – 2004. – 286 б.
Өченче китап = Третья книга. – 2005. – 335 б.
Дүртенче китап = Четвертая книга. – 2008. – 255 б.
Даутов Р.Н. Совет Татарстаны язучылары: биобиблиогр. белешмә /Р.Н.Даутов,
Н.Б.Нуруллина. – Казан: Татар. китап нәшр., 1986. – 639 б.
Гиниятуллина А. Писатели Советского Татарстана: биобиблиогр. справочник. –
Казань: Татар. кн. изд-во, 1970. – 512 с.
Татарстан язучылары – әдәби премия лауреатлары = Писатели Татарстана –
лауреаты литературных премий /[төз. һәм кереш сүз авт. Д.И.Фәйзуллина]. – Казан: Татар.
кит. нәшр., 2011. – 287 б.
Червонная С.М. Художники Советской Татарии: (мастера изобразит. искусства Союза
художников ТАССР). – Казань: Татар. кн. изд-во, 1984. – 464 с.: ил.
Союз художников Татарстана, региональное отделение ВТОО «Союз художников
России»:
живопись,
графика,
скульптура,
декоративно-прикладное
искусство,
искусствоведение, монументальное искусство /авт.-сост. М.Кузнецов. – Казань: [б.и.],
[2008?]. – 363 с.
Композиторы Татарстана. – М.: Композитор, 2009. – 260 с.
Композиторы и музыковеды Советского Татарстана. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1986.
– 203 с.
Народные артисты: очерки /авт.-сост. И.Илялова – Казань: Татар. кн. изд-во, 2011. –
391 с.
Исемнәр күрсәткече
Именной указатель
Абзалов Р.А.
Абсалямов М.Ш.
Абубакиров Ф.Х.
Аглиуллина Ф.А.
Адамюк Е.В.
Адлер Б.Ф.
Акмал Н.Р.
Актуганов М.С.
Акъегет М.М.
Али Д.Г.
Алмаев М.С.
Амиров Н.Х.
Амирханов Р.М.
Антонова И.В.
Анютина Г.П.
Апанаев В.З.
Аскин Г.Г.
Аухадиев И.В.
Ахмеров Г.Н.
Ахмерова Р.Д.
Ахметзянов М.И.
Ахметов М.Г.
Ахметшин Я.А.
Ахтямова Ф.К.
Аширбеков А.Р.
Аюпов Р.М.
Байбарышев П.М.
Байбеков А.М.
Батенчук Е.Н.
Баттал Ф.С.
Батыршин Г.А.
Баширов А.К.
Баязитский З.В.
Бечко-Друзин В.К.
Биккулов И.Д.
Бикчантаев Р.А.
Бобровицкий И.Е.
Богданов Г.В.
Богданов Х.С.
Боголюбов В.Л.
Болгарский Г.Ф.
Булатова М.З.
Булич Н.Н.
Бусыгин Е.И.
Бутенин С.И.
Вагапов Г.А.
Вали З.С.
Валиев А.И.
Валиуллин А.Г.
Валиуллин Х.В.
Винникова Н.К.
Виноградов В.И.
Вишневский А.В.
Воробьев Н.И.
Габайдуллин Г.Г.
Гаврилов А.А.
Гадел Л.К.
Газеев Р.Х.
Гайнуллина А.А.
Гайсин Н.А.
Галеев Р.Г.
Галеев Ф.И.
Галиев Н.М.
Ганиев В.Х.
Ганиев И.Г.
Гарифуллин Д.Х.
Гарнизов М.Т.
Гизатов Ш.А.
Гиззатуллин А.Г.
Гимадиев Р.М.
Гинзбург Е.С.
Говорухин Д.А.
Горбунов Д.И.
Грисюк А.С.
Давлет Н.
Давлетов Б.Е.
Давлетшин И.М.
Денисов И.Ф.
Домрачев И.В.
Дорофеев А.И.
Дьяконов Г.С.
Евсеев Г.П.
Еналиев Б.М.
Еникеев Г.Х.
Еникеев И.И.
Загидуллин Р.М.
Загидуллина Д.Ф.
Заляй Л.З.
Зарипов И.К.
Зернит Б.И.
Зиатдинов А.А.
Зинатуллин Я.Г.
Зиятдинов А.Ш.
Ибрагимов М.А.
Иванов А.В.
Иванов В.В.
Иванов Н.П.
Иванцев А.С.
Игнатьев С.Д.
Ильин В.И.
Ильясов Р.З.
Имамов В.Ш.
Имашев Р.Ф.
Исламшин Р.А.
Казаков Х.И.
Казембек А.
Камал Ш.К.
Камалдинов Ф.Г.
Капитов Г.Н.
Каримов А.Х.
Каримов С.Х.
Касаткин Н.Я.
Катин Н.А.
Кашгари М.
Каюмова С.К.
Кильдибеков Р.А.
Киттары М.Я.
Козлов Г.А.
Коновалов А.И.
Коноплев Ю.Г.
Кормилкин И.А.
Корчагин В.В.
Кротов А.В.
Круглякова Р.З.
Кудаш С.Ф.
Кудашев И.М.
Кудашев-Ашказарский И.Б.
Кузнецов А.И.
Кульбака С.М.
Курынов А.П.
Лавришко В.Н.
Лебедева О.С.
Лурия Р.А.
Мавровская М.К.
Макаров М.А.
Максимов И.Т.
Максимов К.Е.
Маликов В.М.
Малиновский Ф.Н.
Мамяшев Ф.И.
Мансуров Б.А.
Мансуров Б.Х.
Матуров И.З.
Махмутов Р.Н.
Махмутов Мухаммад-Гали
Махмутов Х.З.
Менделеев Д.И.
Медноногов В.А.
Миниахметов Н.М.
Миннегулов Х.Ю.
Миннуллин Ф.М.
Миргородский А.С.
Миславский Н.А.
Морозов П.И.
Мубаракшин Г.Х.
Мукминова Э.Х.
Мукосева О.П.
Муллашев К.В.
Муртазин И.Х.
Мусин Ф.М.
Мусин Ч.М.
Мусланов Г.Ф.
Муслимов Р.Х.
Муслимова Ф.А.
Мустакимов З.М.
Муталлапов А.З.
Мухаммедъяр
Мясников Е.Ю.
Неатбаков Х.А.
Никитин И.А.
Новоселов И.А.
Норден А.П.
Нугманов И.М.
Нужин М.Т.
Острая Е.Г.
Петонди Ф.И.
Петров К.К.
Петров М.П.
Петухов И.П.
Пинкевич А.П.
Полушкин П.А.
Попов В.А.
Путилин Н.Г.
Рахимов Р.Р.
Рахимова Б.Р.
Рахман Х.Г.
Рахманкулов А.
Русаков К.С.
Саади Г.Г.
Саблуков Г.С.
Садыкова З.А.
Саид-Галиев С.С.
Саитов Г.С.
Самакаев И.М.
Салимжанов М.Х.
Салихов Г.С.
Салихов Х.С.
Самочкин А.В.
Саттар А.С.
Сафин Факил
Сергеев М.Е.
Симонов И.М.
Синдряков Н.К.
Сиразеев Р.Р.
Соболев Н.Л.
Спирков С.П.
Староверов Я.П.
Султанова Л.М.
Сунгати Г.Ф.
Сунчалей С.Х.
Суюров Ф.А.
Сюндекле М.
Тевкелев К.М.
Тимофеев В.Е.
Тихомиров В.А.
Туишев Ф.К.
Тумашев А.И.
Тухватуллин Р.
Уганин С.А.
Укмаси М.К.
Уразиков Х.И.
Уральская Р.А.
Усманов М.Г.
Усманаев Ш.А.
Утыз Имяни аль-Булгари Г.
Файзуллин Ж.З.
Фасхутдинов Ф.Н.
Фаткуллин Ф.М.
Фатхутдинов А.С.
Федоров И.М.
Филиппов Г.И. Хабиев В.С.
Хаертдинов М.Х.
Хазиахметов Р.Н.
Хазипов Н.Х.
Хайруллин Д.С.
Хайруллин Н.Г.
Хайрутдинов А.М.
Хаким Нигмат
Халилуллов Р.И.
Ханжин П.С.
Харисов М.Х.
Хаялеев Ш.К.
Хисматуллин Р.Х.
Худяков М.Г.
Хусаинов Г.М
Хусяинов З.С.
Чеботарев Н.Г.
Чирковский В.В.
Шайдуллин М.Г.
Шайдуллин Ш.Н.
Шакир С.Ф.
Шамсутдинов Х.Х.
Шарафиев Р.К.
Шарифуллин Ф.А.
Шафигуллин В.С.
Шафигуллин Ф.Х.
Шелковников Я.М.
Штукенберг А.А.
Эверсман Э.А.
Юдин Я.А.
Юнусов Ф.С.
Юсупов Г.В.
Юсупов Ф.Ю.
Яковлев Е.Г.
Якуб К.Л.
Якупов А.Х.
Яманова Р.Р.
Ярми Х.Х.
Яруллин Ф.З.
Учреждениеләр һәм оешмалар,
вакыйгалар атамалары күрсәткече
Указатель названий учреждений
и организаций, событий
Альметьевский татарский государственный драматический театр
Альметьевское музыкальное училище им. Ф.З.Яруллина
Восстание Е.Пугачева
Выставка «Товарищества передвижных художественных выставок» в Казани
Газовые фонари на улицах города Казани
Декрет Совета Народных Комиссаров СССР об административно-территориальном
делении Татарстана
Детская библиотека Азнакаевского муниципального района
«Договор о разграничении предметов ведения и взаимном делегировании полномочий
между органами государственной власти Российской Федерации и органами
государственной власти Республики Татарстан»
«Идель» (журнал) «Ижминводы» (курорт)
Институт языка, литературы и искусства им. Г.Ибрагимова
Казанская кондитерская фабрика «Заря»
Казанский государственный медицинский университет
«Казанский Кремль» (музей-заповедник)
Казанский (Приволжский) федеральный университет
Казанское музыкальное училище им.И.В.Аухадиева
Казанское экономическое общество
НПО «Элекон»
Первый водопровод вступил в строй в Казани
Республиканский центр развития традиционной культуры
«Сабантуй» (газета)
Союз композиторов Республики Татарстан
Союз писателей Республики Татарстан
Стационарная русская опера в Казани
«Татнефтегазразведка» (трест)
Татарский государственный академический театр оперы и балета им. М.Джалиля
Татарский государственный театр кукол «Әкият»
Указ Президиума Верховного Совета ТАССР о переводе татарской письменности с
латинизированного алфавита на алфавит русской графики Указ ЦИК СССР о награждении
ТАССР орденом Ленина
«Хезмәт байрагы» («Знамя труда» – газета, Альметьевский район)
Центральная библиотека Азнакаевского муниципального района
Центральная библиотека Арского муниципального района
Центральная библиотека Муслюмовского муниципального района
Центральная библиотека Нурлатского муниципального района
Центральная библиотека Тюлячинского муниципального района
Центральная библиотека Тукаевского муниципального района
Центральная библиотека Черемшанского муниципального района
Центральная детская библиотека Апастовского муниципального района
Центральная детская библиотека Мамадышского муниципального района
«Ялкын» (журнал)
Кыскартылмалар исемлеге
Список сокращений
АҖ – Акционерлык җәмгыяте
ААҖ – Ачык Акционерлык җәмгыяте
АН – Академия наук
АО – Акционерное общество
им. – имени
КПСС – Коммунистическая партия Советского Союза
НПО – научно-производственное объединение
ОАО – Открытое акционерное общество
ПО – Производственное объединение
РТ – Республика Татарстан
РФ – Российская Федерация = Россия Федерациясе
РСФСР – Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы = Российская
Советская Федеративная Социалистическая Республика
см. – смотри
СССР – Союз Советских Социалистических Республик
ССР – Советская Социалистическая Республика
ТАССР – Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы = Татарская
Автономная Советская Социалистическая Республика
ТССР – Татарстан Совет Социалистик Республикасы = Татарская Советская
Социалистическая Республика
ТР – Татарстан Республикасы
Эчтәлек
Содержание
Төзүчедән……………………………………………………
От составителя………………………………………………
Истәлекле даталар һәм вакыйгалар
Памятные даты и события…………………………………
2014 елның көннәре һәм айлары төгәл
билгеләнмәгән юбилей даталары
Юбилейные даты 2014 года с неустановленным
числом и месяцем……………………………………………
Якташларыбыз – Советлар Союзы
Геройларының – 2014 елдагы юбилейлары
Юбилеи Героев Советского Союза –
наших земляков – в 2014 году………………………………
Фәрит Яруллин
Фарит Яруллин.................................………………………
Магдалина Мавровская....................………………………
Хөснулла Вәлиуллин
Хуснулла Валиуллин........................………………………
Мөнирә Булатова
Мунира Булатова...................................................................
Миркасыйм Госманов
Миркасым Усманов.............………………………………
Әхсән Фәтхетдинов
Ахсан Фатхутдинов................................................................
Һарун Йосыпов
Гарун Юсупов.......................………………………………
Сәгыйть Сүнчәләй
Сагит Сунчелей................................………………………
Михаил Худяков....................................……………………
Александр Вишневский........................……………………
Михаил Нужин...............……………………………………
Марсель Сәлимҗанов
Марсель Салимжанов...............………………………………
Илдар Зарипов
Ильдар Зарипов...............……………………………………
Муса Акъегет
Муса Акъегет (Акджигит) ...............…………………………
Гыйльфан Батыршин
Гильфан Батыршин...............……………………………………
Рәссамнар, язучылар, композиторлар турында белешмәлекләр
Справочники о художниках, писателях, композиторах…........
Исемнәр күрсәткече
Именной указатель...............……………………………………
Учреждениеләр һәм оешмалар атамалары күрсәткече
Указатель названий учреждений и организаций........................
Кыскартылмалар исемлеге
Список сокращений.......................................................................
Эчтәлек
Содержание................................................................................
Автор
rubin.gayan
Документ
Категория
Филология
Просмотров
179
Размер файла
612 Кб
Теги
2014
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа