close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Xose Ortega Gasset. Odam Ota jannatda ('Tafakkur', 1996-1)

код для вставкиСкачать
Xose Ortega-i-Gasset (1983-1955) ispan idealist faylasufi, publitsist, hayot falsafasi oqimining vakili. “Ommaviy jamiyat”, “ommaviy madaniyat” konsepsiyasining yirik vakillaridan biri. U estetikada modernizm va zamonaviy ekzistiyensializm nazariyot
сл Я ъ л Л м уН о с
а р А -с и р л ^ с /л о ^ к а гл л и Н и б л и ^ гА р ^ и
ф л сил суф
—
О р & е гл -и - Т л с с е & ки Я г Н олис
би% уЯ и Я г б и £о £ *О л л с л р и Н и ф $и*м лгА Я
ё у л с л к -ў А , ф рсН иЯ г р е л кц и о Я о л и *и зкл Н и Н и , л с л ф л л р и у л л и и И е р и А л и гл с гл « & £ ши
« *гл
Н иН г л л
и су
сс & гл Н и Н и *х < и и б и л л & р с к. М л Л б ф и и у А
О р *и е гл -и -Т л с с е *к -
л с р ф л ҳо Н с л Н ъ л Л и р и в а ф и гл « х и и & л ҳ и с с л кц а с гл Н и л и п м л л р а и -а ,
ер Я иН г
ўрсўл
бу
« ҳи ссл » Н и Н г
го а Л . ^ л ф л /гл и ,
б и ? гл
Ьи
э кл Н и
е и о ҳи л л
< и л ъ ки $ л А Н А £ »<рс. З л 4 м Н и л р . е /^гл /ги б , б и } с ш и Н и Н г л с л р и л р и б и л л Н бевосш Ь л
Л А Н и и сл б о и м л у и к .
«■ рўЦ м и»,
ўл Ш исўА
л л м сгл
Ъл
кс ^и кки ,
« е р л и а с с н и л р гА
қ и ^ гл н »
- ^
^
(2
/955
усил ул ик
Н е ги р с у л
й и *ў Л ,
л сл £ л л £
*и л с & и р и й с л Н ти и н и , и м л н
*и и с л л £
л ш п и л гл Н и ў е к
э *и л с ,
л к с и Н гл ,
« £ е л ки р о Н » ,
б ф иун
ҳаЬ ии
с л н т и и к н и н г м а ҳ и & и и Н и и }л л гл н , у Н и Н г л у р л к к л б Л л б ш и и и Н и л Н г-
и Н *и и *гл Н , ису л и гс л л л л л /г ҳ л қ и $ л
Ц Н ўЛ Н
ҳ л *о л
72
вл
*и е р о с
лф л б и ьчи ҳл и & ўл
қ о л гл н .
^ гл н ,
« Т К р л ^ л й ^ л ги
ҳ л ки ф л ф и к р м ф » ,
кл ^и л с л »
кл б и
э а н е ти кл » ,
Ц .,
л е ки Н
л и гс л л л л л /ги н и
« Ш л р а б ҳл с$ и $ л с /г *А Н }Л р А » ,
л о ҳ А р и л р ,» ,
х о м с с л и /л о ҳ л у л
л сл ф м Ц и с ў и қ к & Ь г л
Л л ^л с^и б Л и ^л
Ч -* *™ * »
\ "'О е гс ^^ л н и -ў л и ^ с ц
уН и Н г
(и ср и л ф и . Я л б л н и и л ,
б у гу Н
лйрилм лриН и
ки л л с л с л и к
кл б ц л
& л $ ки к
« Т ^ кки
испл Н
эе и гл Н .
« 7 ^ о Н -"К и х о Л »
Ъи
ҳл с$и$А л а р -
л с о с и й и с *и и о р л » ,
< м уо 4 о £ .
« Р о ^и л н
Тл£бий
О б ^м Н и Н г
иа сц са ийл » )
л сл £ и
л сл р л л ри ўл
о л у и Н гл
о л и *и
хос
СЛНЪА*И ф А лсА ф лсссф А
у л и ^л и с й
л и ^ и ки Н ;
л суҳи л с
х и л *и л ~ х и л
л ю $ е £ Н и с-
« С л Н ти и кН и Н г и Н с в Н *и л £ 4 л £ л и к$ л Н
б л ъ уи
л й Н и кс л
ф и ҳеи к
ў£ и Н
го $ и л ^Н и Н г
биллН
эсл
б л ҳ с гл
е /ю й ^ А л и . 4 е к и Н ,
и с у Н у л ки ,
л сА ю и л б л А р , х и л ~ и л -х и л
*и а ҳ -
кс и и Л л
с у р и л гл н
бирллри
ки р и и с и л с л б ў л л $ и ; л к с л р и л и /л о ҳ л ^А л А /ги г о & к и б £ л *и л и 6а
у л л р гл
л со сл н,
исц ко Н кр е Л . й ў Н л -
« О л и и л н и Н г гА л л & Н и » , « Т ь ч е Н и и ў л л б » , « ‘В е л л с ке с гА *и у -
сл Н ъ и и и
лсе Н и< игл ,
ю р ш п гл Н
еиасф л Т б и гА Н и я л л в л ф о *и э & гл н .
п и /п л л л и с
сл Я ъ и И Н и Н г у л ц л и с й
ф и ҳ л *и $ л н
Л ик
б у о $ л *н б и р л
хи ^и л т
XX
цллр
кл р л и с л А р
л с£$ л
л и гв ф ц а
б ўл гА Н и Н и , б у х и л т л -х и л л и к слН тииЪ . Н А у л р и & м Н и Н г л и /р л к к л б л и гс л л А л А р и Н и
ҳ л л қи л и и с гл
аш
Ц ф ии
Л лбш иииН и
б е £ гл Н и Н и к у £ с л *и А $ и .
#% Н
О и^ис^Н иисгл
ъ с$ .,
О р ш е гл -и -Т л с с е т л с л /Ь с л р и С АН ъ-
уни
& о£
вл
р о гл и и Ь и к
к о л и п л А /ггл
ф о й л л и с гл қ л & и и й ў Н А л & и р и л гл Н . 'Ц л л /г л и Н и и су ф и ҳ л *и и билА Н қ и л и н А т ж с .
О р Л е гл -и - Т л с с & и Н и
К и л и Н л & и гА Н
е р с л гл н )
цН иН г
К А р л и сл л р
< и л ко л А $ л ги
илк
о л си и
б е /л сл ,
гл /гхл А Н А ф и .
а Н ги
&Нгссф АН
кл и с ф
қи л $ и и и и ^ .
ф л Н Н л си ф л »
А с л /гл А /ги у л Н
нл р сл
б и л л и уги л и с^ л о р и н .
бири
& Н ги
О тл
би£и.
о х и р и гл гл
О серА Н лик б у гу Н
Ь и $ ф сррл к ў п
•и е р х н
» Н $ и ги Н А
у *и £ и Н и Н г
*У *и и р А к к и £ л л £ и Н и Н г,
ггл с г/ги к А Н и
би?
«О дллс
ҳ а *и
у е гл Н
//л б л н и и л ,
^ гл ф с с с и с и ^
бирис лол
ф ф ьил ги л ис? к е /и г к .
Т > и к^ А Л и Н ги ггл
м л ко л л
( /9 /0
ун$А
блАН
к о л гл н
ҳл -
йилал
ки л и Н гл Н
э л и гс .
> 4 е ки Н
ко л $ и £ л ў и .
7/0/
ф с /*и л а $ А Н ,
С АН тиии ^ А и л Л с ^ л А /и с Н и Н г и ф о у и Н и
XX
л с /г гл ф б
ҳси и л и р сл л и и А л
Ъ у б и $ гл , б и р и Н ги у л Н , и и /Н и Н г ц гц Н у г р у Ь к и , б и л и л и и и и ?
и и с л л /ги л и с ^ л
кл и сср
'Чилллки
б е хо сул н
ч^илссб ю /гж л й л и с ў .
ги л л л ки Н и
билА Н О и& Н А иссл , я Н ги
ц ф кл А р га е с и л кл л й ф и ...
кў р и б
ф и к/ъ с л /г
б л /ггл гл
Л л л Л кл го Н
'Я С ккиН гссф АН
гу л и и с
< /£ гА Н и $ е к,
Л у ги л А ў и .
Янги
зс л ,
л ихъ лс/лс
< р и к£ и *и и г
ф и к /гл А /г
ф и к£
зс а
би£аош но
Ж А Р Ъ Ъ /К О Я
ТАФАККУР
112
ТА ҒА ККУР -------------------------------------------------------
www.ziyouz.com kutubxonasi
САНЪАТ ФАЛСАФЛСН
ски қадрдоним Алькантара боғига кириб, олм асидан ўғирлаётганим ни
кўрса 2, нима дерди экан? Д арҳақиқат, би з ўзи м и з тузукр о қ англаб
етмаган масала хусусида гап бош ласак, бегона од ам нинг м улкига б есўроқ
кири б қолган киш ига ўхш аб қаттиқ тавиш га туш иб, безовталаниб қоламиз:
би з оёқости қилган м улкчилик ҳуқуқи то воним и зни куйдиради ва д еворнинг
нариги том онида қоровулнинг баҳайбат қадди-қом ати ти ни м си з кўзи м изга
кўринаверади. Ам м о Алькантара р ассом л и к санъатини ш унақа яхши кўрадики, бу тўғрид аги энг бесўнақай, э н г мурувватли мулоҳазаларни ҳам эш итиш га тайёр; начора, мурувватлилик ҳам мулоқот ш аклларидан биридир.
Ҳар нима бўлганида ҳам, одам ўзи туш униб етмаган нарсани англаб
олиш га ҳалол уриниб кўрса, мен бунда қоралайдиган ҳеч нарса йўқ деб
биламан. М ен С улоагининг расм ларини биринчи марта кўрганим да улар
менда муайян туйғулар туғд ирган эди. Мен ўзи м учун бу туйғулар қаердан
Хос(‘ ОР ГКГА-И ГАССЕТ
I Ш. " - " '
Устозим Франсиско Алькантарага1
ҳосил бўлганини аниқлаб олм оқчим ан, холос. М енинг мулоҳазаларим да нима тўғри-ю , нима нотўғри экани тўғри си д а кейин рассом л арнинг ўзи ҳукм
чиқараверсин. Ахир, ростини айтганда, рассом ларгина рассом л ик санъатини
чинакам ига туш унади. Аввалдан тахт қилиб қўйилган ф икрини ош кор этиб,
санъат асарини том ош а қиладиган нодон маймунга ўхш айди. Аввалдан тахт
қилиб қўйилган б ирор ф и кр сиз қараш бўлиш и м умкин эмас. Айни аввалдан
яшаб келаётган қараш ларгина, хуроф отларгина б и зн и н г м улоҳазаларим из
учун асос бўлади. М антиқ, этика ва эсте тика — учта шунақа хуроф отки,
инсон шулар туф айли ҳайвондан ю ксак кўтарилади ва уларга гаяниб туриб
оқил ва эркин тарзда маданият им оратини бунёд этади, уни нариги дунё
кучлари ва бош қа м и сти к унсурлар и ш ти р оки сиз бунёд этади. Бугунги инсон
кечаги од ам нинг ф аолиятида кўпгина ижобий жиҳатларни топади. Ш уларгина маданият биносини барпо этиш да қўш имча ти ргак бўлмоғи мумкин. Отал арни нг хуроф отида бир қуйқа каби мулоҳазалар чўкиб қолади, улар ф арзандлар бўғини учун хуроф от бўлиб хизм ат қилади ва улар бутун тарих даво*Асар жузъий қисқартиришлар билан чоп этилмоқда.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Одам Ота жаннатда
мида бўғинм а-бўғин йиғилиб ва кўпайиб боради. Х уроф отларнинг ана шу
анъанавий йиғилиш и бўлмаса, м аданият ҳам бўлмайди.
Рассомлар — пластик анъаналарнинг м еросхўрларидир. Ш уни нг учун тасвирий санъат ҳақида ф икр ю ритиш ҳуқуқини уларда қолдирайлик-да, ўзи м и з
нурни, ранг ва ш аклни қабул қил и ш и м изни ую ш тири ш га ёрдам берадиган
хуроф отларни ўзлаш тириб олиш га ур и ни б кўрайлик. Эль Греконинг «Авлиё
Маврикин» деган суврати қарш исид а туриб, оламни ибтидоий тарзда кўриш га қайтм оқчи бўлиш — м айм уннинг қилиқларини ўзл аш ти риб олиш га
уриниш дай сам арасиз ва ном уносиб бир иш дир...
Ш ундай қилиб, рассом лар бую м лар дунёсини тасвирл айдиганл арга ва
бую мларни назарда тутиб суврат иж од қиладиганларга бўлинади. Сувратнинг иккинчи қатламини, яъни аслида сувратнинг ўзи ни таш кил қиладиган
нарса соф виртуал (во қел и кка м ос) хусусиятга эга: суврат алланечук м одд ийликни акс эттиради; шу м оддийликдан таш қари унда ним аики мавжуд
бўлса, у о р тиқ бую м эмас, балки қисм л арга аж ралм айдиган ва, ш ак-ш убҳасиз, ирреал (воқеликдан й ироқ) маънавий бутунликдирки, бу бутунликка
табиатда бевосита м увоф иқ келадиган нарса йўқдир. Суврат — тасвирий
унсурл арнинг маънодор алоқасидир. Эҳтимол, б и зн и н г таъриф им из ҳаддан
зи ё д чигал ва ғализ кўриниш и мумкин. Н егаки, тасвирий унсурларни биз
бирор усул ёрдам ида воқелик д еб аталмиш нарсадан нусха кўчириб чиқариб ола билам из; ам м о бу алоқа қаердан пайдо бўлиб қолди? Нима ўзи у?
Рангми? Ч изиқми? Ундай десак, ранг ҳам, ч и зи қ ҳам моддий нарса, алоқа
эса модций эмас.
Ундай бўлса, модда, бую м деганлари нима? Буюм — оламнушг бир қи смидир. Бу оламда бош қа нарсалардан м утлақо ажралиб, ўз қоб и ғи га б и қи ниб олган, қотиб қолган, ўзи га ўхш аганларга эга бўлмаган нарса йўқ. Ҳар
бир буюм бош қа каттароқ нарсанинг бир қисм идир, бош қа нарсалар билан
нисбатга кириш ади, шу бош қа нарсалар уни ҳар том ондан чегаралаб тур га ни учунгина у мавжуддир. Ҳар бир бую м — бош қа бую м лар ўртасидаги
м уносабатдир. Бинобарин, бую м ни тўғри тасвирлаш , би з аввал тахмин қилганим издек, ундан ш унчаки нусха кўчириш эмас; бую м ни тўғри тасвирлаш
учун аввал уни нг бош қа бую м ларга м уносабатининг ф орм уласини келтириб
чиқариш зарур, яъни уни нг аҳамиятини, қим м атини аниқлаб олиш керак
бўлади.
Буюм ўз қим м атидан о р ти қ нарса эм асл иги ни нг далил-исботи ўз-ўзидан
кўриниб турибди: истаган бую м и нги зни олинг, уни турли хил баҳоловчи
тизим лар нуқтаи назаридан кўриб чиқинг, ш унда си з битта бую м ўрни га бир
нечта мутлақо ҳар хил бую м га эга бўласиз. Ўйлаб кўринг, ер деҳқон учун
қандай қим м атга эга-ю , м унаж жим учун қандай қим м атга эга? Д еҳқон курраи
зам инн ин г ғудриш баданини топтайди ва омочи билан ковлайди; ер унинг
учун қиш лоқ йўли, экилган дала, ҳосил. М унаж жим эса ақл бовар қилм айдиган фазо қўйнидаги бош қа ю лдузлар орасида курраи зам ин шу д ақиқада
қандай ўрин тутиб турганини ани қ белгилаш и зарур. Бу иш да ани қли к талаб
қилгани учун у м атем атикага хос мавҳумиятларга мурож аат қилиш га, сам овий механика қонуниятларидан ф ойдаланиш га мажбур. Бунга ўхшаш м исоллар сон-саноқсиз.
Ш унинг учун санъат асарларини қиёслаб кўриш га имкон берадиган яхлит
ва ўзгар м ас воқелик бўлмайди, нуқтаи назарлар қанча бўлса, воқелик ҳам
шунча. Нуқтаи назар ракурсни белгилайди. Ш артли, тахминий, мужмал муносабатларга асосланган кундалик воқелик бор. Бу кундалик воқелик оддий
эҳтиёжларни қонд и риш га хизм ат қилади. Илмий воқелик ҳам бор. Ўнинг
ичидаги м уносабатлар аниқлиги а ниқлик талаби билан белгиланади. Бую мларни кўриш , ҳис қила билиш — о хи р-пировардида уларни муайян тарзда
таф аккур қила билиш ҳам дем акдир.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Одам Ота жаннатда
О ламга кундалик нуқтаи назардан, ҳам м а том онидан қабул қилинган нуқтаи назардан қарайдиган рассом қанақа суврат чизиш и м умкин? Вивеска
чизади. Олим нигоҳига эга бўлган рассом -чи? Ф и з и ка бўйича қўлланмалар
учун схем алар чизади. М уаррих рассом -чи? Д а р сл и к учун расмлар чизади.
М асалан, М арено Карбонеро. Тап тортм асдан ани қ ном ларга мурож аат қилабтганим га ҳайрон бўлманг. М аш ҳур м унаққидлардан бири «Найза»3ларни
кўриб, бундай деган экан (унинг гапини сўзм а -сўз келтираман): «Бу сувратда
испан тар ихи ни нг шонли саҳиф аларидан бири тасвирланган». Аммо мен
унга ҳарчандки тикилиб қарамай, тасвирий санъатни топа олмадим.
Амм о буларнинг ҳам м асини бир чекка га қўйиб турайлик. Ҳозир мен бош қа бир нарсани аниқлаб олм оқчим ан: хўш, б и з «санъаткор», «рассом»деганда нимани туш унам из? М ен шундай туш унам анки, масала ҳам шунда, бую м лар моҳияти — муносбатдир, деган ф аразни ҳақиқат билиб, айни расм санъати га қайси хилдаги м уносабатлар хос эканини аниқлам оқ керак. Аввалига
биз тахм ин қилдикки, б и зн и н г Сулоага ҳақидаги баҳсларим из ва у И спанияни тўғри тасвирлайдим и, деган то ртиш увлар им из кўпр о қ рассом ф ойдасига
бўляпти. Б ир оқ м ақтовим из бир оз та гд о р р о қ экан. Испания — мавҳум ғоя,
тарихий тушунча. Адабибтчига ҳам иш а шундай м анзаралар м анзурки, улар
унга ўз д о но ф и крларининг пеш воси деб ҳис қилиш ига им кон берсин. Адабиётчи б и ро р мақола езиш га им кон берадиган ҳар им коният учун миннатдор. Б и р о қ Сулоага мавҳум ғояларни та свирлаётгани йўқ-ку?! Сулоага расмл ари ни нг ички дунбси бор. Ш у ички дунё уни бош қа нусха кўчирувчилардан
аж ратиб туради. Амм о бу ички дунё иж тим оий м уносабатлар ти зим и га асосланган эм ас-ку! Ш ундай эка нига киш и иш онқирам айди, чунки агар сувратни
адабиёт тилига ёҳуд сиёсат тилига осонгина кўчириб бўлса, у о р ти қ суврат
эмас^ аллегориядир. А ллегория эса ж иддий мустақил санъат эмас, балки
б ор-й ўғи ўйиндир, холос. Бу ўйинда биз м инглаб бош қа м аъжозлар ёрдам ида иф одалаш им из м ум кин бўлган (ва ҳатто яхш и роқ иф одалаш имиз мумкин
бўлган) нарсани м аъжозий та рзд а иф одалаймиз.
Йўқ, санъат ўй инчоқ эмас, уни кўнгл ин г истаган кўйга солиб бўлмайди.
Ҳар қандай санъат^инсоният бош қа бирон йўл билан ифодалай олмаган ва
ҳеч қачон иф одалай олм айдиган нарсани ифодалаш зарурияти билан белгиланади. Адабиётчилар си йм о си д аги танқид ҳам иш а рассом ларни тўғри йўлдан чалғитиб келди. Айниқса, Д и д р о адабиёт билан санъатш уносликни бирб и ри га чоғиш тириш йўли билан барпо этган назариядан кейин шундай бўлд и 4. Ҳолбуки, санъат асарларининг м азм унини бош қа тасвирий ш аклларда
нечоғлиқ осон ифодалаш м ум кин бўлса, бу ўш а санъатга қарш и шунчалик
ж ид дий далил бўлиб хизм ат қилади...
II
асвирий санъатнинг идеал ф орм уласини излаб топаман деган ғираш ира ниятга берилиб, «Одам Ота жаннатда» деган сарлавҳа билан
биринчи м ақолани ёздим . Бу мақолани нега айнан ш ундоқ деб атаганим ни ўзим ҳам тўлиқ
туш унм айм ан, охирига бориб санъатнинг ним қоронғи ўрм онлари ичида бутунлай адаш иб кетдим. Бу ўрм онда Ҳом ерга ўхш аган сўқирл аргина ҳамма
нарсани равшан кўриш и мумкин. С аросим а ичида ю рганим да бир эски немис д ўстим ни — фалсафа проф ессори д о кто р Вульпиусни эсладим. У метаф и зи к бўлиб, санъат масалаларини ж уда зўр биларди. Мен у билан бирга
Л е й п ц и г ҳайвонот боғида оқш ом лари қилган давомли сайрларим изни эсладим. Д арахтлари баланд-баланд ўсиб кетган, ўтлоқлардаги майсалари ҳам
тў қ зангори, баъзан қорам тир тусд аги бу ҳайвонот боғи ҳам ғира-ш ира
бўларди. Аҳён-аҳёнда бургутлар йўғон товуш да шоҳона наъра тортиб суку-
Т
www.ziyouz.com kutubxonasi
Одам Ота жаннатда
натни бузар, Канада бугуси «Вапити» тун д р а ни нг совуқ кенгликларини қўм саб чўзиб-чўзиб маърар, бир жуф т ўрдак эса ҳа деганда сув сатҳида қи н ғи р қий ш и қ ҳалқалар ясаб, ўзл а ри ни нг ш аҳвоний ўйинлари билан ҳайвонлар
дунёсининг шаънига д о ғ туш ирм оқда эди.
Соатлар теран бир ўйчанлик ичида сокин ўтиб борарди. Д о кто р Вульпиус
фақат эстетика тўғри си д а гапирар, И спанияга саф ари ҳақидаги реж аларидан сўзлар эди. Унинг ф икрича, эстетика айни б и зн и н г м ам лакатим изда
узил-кесил қарор то пм о ғи керак. Ҳ озирги зам он илм ида итало-ф ранцуз илдизл арига эга нем ислар этикани барпо этдилар ва бош қа ҳеч вақоси оўлмаганидан ахлоқ ва илоҳиёт соҳаларида қўним топдилар. И нглизлар эса ўзларини сиёсатга бағиш лади. Ана шу ва бош қа олимона мавзуларда у шундай
мулоҳаза ю ритарди. Ҳолбуки, шу вақтнинг ўзи да ҳайвонот б о ғи н и н г ходими
ю ракни сиқадиган сусткаш ли к билан ф илнинг қабарган пеш онасини иш қаларди. Ф ил мутаф аккирга ўхшаб кўринарди.
Мен дўстим дан биринчи м ақолам нинг сарлавҳасини ҳимоя қилиб, бирон
нарса ёзиб бериш ини илтим ос қилдим. Унинг м енга ёзиб ю борган нарсаси
жуда катта ва ғоят олим она чиқибди. Бунақа пайтларда бирон мақола, лоақал б и зн и н г ю заки қизи қи ш и м и зн и қўзғата олмасин, уни ҳадцан зи ё д доно
мақола экан деб қўяқолам из. Ш унга қарамай, агар китобхонни санъат муам молари қай бир дараж ада қизиқти р са, бундан кейинги ёзилган нарсалар
устида жиндай бўлса-да бош қотирсин.
III
анъат м ухлислари одатда эстетикани унча хуш кўрм айди. Бу ҳолни
изоҳлаш унча қийин эмас. Э стетика Пегас деган чарс феълли илҳом
отини қўлга ўргатиб, эгарлаб олиш га интилади. У бадииятнинг битм ас-туганмас, турфа хил рангдор м оҳиятини таъриф лар тузоғи га илинтириб олиш ни
истайди. Э стетика — айлананинг квадратурасидай гап, ш унинг учун у билан
шуғулланиш ҳам анча диққинаф ас машғулот.
Гўзалликни концепциялар қол ипига си ғиш ти риб бўлм айди — у, барибир,
бирор теш икни топиб, оқио чиқиб кетади. Бир зам онлар сеҳргарлар одций
руҳларни ушлаб, ўзл а ри ни нг катта-кичик шиш а идиш ларига қамаб олиш га беҳуда уриниш ар экан. Гўзаллик ҳам шу руҳларга ўхшаш тутқич берм айдиган
нарса. Ҳаётда бўлади-ку — би з жуда қийналиб, бир амаллаб чам адоним изни
ёпам из, аммо ёпиб б ўл иш им из билан маълум бўладики, бир нарсани унутиб
қолдирибм из — чамадонни яна очиш га ва яна қийналиб ёпиш га тўғри келади—
бу ҳол интиҳосиз такрорланаверади. Э стетикада ҳам шу аҳвол, ф ақат фарқи
шундаки, эстетикада ҳам иш а энг муҳим нарса эсдан чиқиб қолади.
Кейин шундай бўладики, эсте тика ҳар гал санъат асари билан м улоқотга
кириш ганда албатта ночор аҳволга туш иб қолади. У ҳаётнинг бачкана ҳодисаларига, ю заки қатлам ига м ансублигини англагандай, ҳадиксирайди, қилиқлари бесўнақай бўлиб қолади, ялтоқпана бош лайди. Санъат ҳақида гап
борган ўринларда ҳамма вақт буни ҳи со бга олиш лозим бўлади. Санъатда
ҳиссий қабул қилиш ҳукм р онл и к қилади ва бу салтанатнинг рутбалар силсиласида а қп-и д р о к ж а м ики авомий ва вульгар нарсаларни ўзида м ужассам
этади — уни нг м ақоми шунақа. Илмда ва ахлоқда концепция ҳукм ронл ик
қилади, унинг иродаси — қонун, у яратади ва ую ш тиради. Санъатда эса у
кўрга ҳассадай гап. Истаган испан ш аҳрига киравериш да шаҳар раҳбариятининг ф арм ойиш и билан чалакам-чатти бўяб-беж аб ёзиб қўйилган «Божхона
— тўғрида» деган кўрсатгич бўлади. Илм ва ахлоқда ҳукм ронл и к қилувчи
концепция санъатда ана ш унақа кўрсатгичдан ўзга нарса эмас.
Санъат м ухлисларининг эстетикага наф ратли муносабати шу билан изоҳланади; мухлисларга эстетика ўта маҳдуд, формал, сийқа, сам араси з ва
С
www.ziyouz.com kutubxonasi
«Жоконда» — асрларни ёритган ёгду
www.ziyouz.com kutubxonasi
Одам Ота жаннатда
қуруқ туюлади: у эстетикани нг ўзи ни сувратлар ва ш еърлардан кўра гўзал роқ бўлм оғини истайди. Аммо бунга ўхшаш нарсаларда муайян ани қли к
нечоғлик муҳим эканини англайдиган одам учун эса эстетик концепция ҳам
санъат асаридир.
IV
анъатнинг бирон муайян тур ин инг аҳам иятини ўзи м и з учун ани қла м оқчи бўлсак, уни нг мавзулар м авзусини белгилаб олм оқ ке рак бўлади.
Ҳар бир санъат ўз-ўзини иф одалаш га бўлган туб эҳтиёж ини ф арқлаш ж араёнида туғилади. Бу эҳтиёж инсоннинг табиатида бўлади. Инсон д ега нн и н г ўзи
ҳам аслида шу! Худди ш унга ўхшаб, ҳайвоннинг туйғулари — илк туй ғу-сезги
пайдо бўлиш и биланоқ бир хил ж инсли моддани чулғаб оладиган каналлардир. Худци ш унингдек, кўриш ҳам биринчи марта кўз асаблари ва кўз пардасидаги таёқчалар туф айли пайдо бўлган эм ас, аксинча, кўриш га бўлган эҳтиёж, кўриш жараёЧнининг ўзи ўз қуролини яратган. Кўзга кўринм ас, нурга
тўла олам ибтидоий вужуд ичида гунча я нгл иғ очила бош лаган ва бу м укам мал тўкисликни дафъатан татиб кўр иш ни нг иложи бўлмаган. Ш у туйғулар
тўкислиги м уш ак тўқим алари орасидан ўзи га йўл очиб ўтган, ўз-ўзин и халос
этар экан, шундай бир ўзан барпо этганки, у орқали ўтиб таш қи ф азога
сочилган ва тарқапган.
Бошқача сўзлар билан айтганда, ф аолият аъзони яратган. Ф аолиятни-чи?
Ф аолиятни нима барпо этади? Эҳтиёж. Э ҳтиёжни эса муаммо вужудга келтиради.
Инсон қалбида м уам м о бор, у — кўтаринки, ф ожеий. Инсон ним аики
қилмасин, унинг ҳамма хатти-ҳаракати шу муаммо билан белгиланади. Уларнинг ҳам м аси — шу муам м они ҳал қилиш йўлида қўйилган қадам лардир. Бу
муаммо шу қадар улканки, бир катта м уҳорабада уни бартараф қилиш нинг
иложи йўқ, «бўлиб таш лаб, ҳукм ро нл и к қил» деган м аталга амал қилиб,
одам муаммони бўлак-бўлакларга ажратади-да, аста-секин, қи см -б ақи см ҳал
қилади. Илм — инсон м уам м осини ҳал қилиш йўлидаги биринчи босқич,
ахлоқ — иккинчи босқич. Санъат — э н г хуфя, э н г ардоқли қатламга етиб
бориш га уриниш дир.
Б инобарин, б и зн и н г вазиф ам из — и нсоннинг ж а м и ки хатти-ҳаракатларини, қилиқ-қилм иш ларини яш ирин та рзд а белгилаб турадиган бу муаммо нимадан и борат эканини кўрсатиб бериш дир, кейин эса илм ва ахлоқ нуқтаи
назаридан унда нимани ҳал қилиш м ум кинлигини аниқласак, қарш им изд а
ўз-ўзича олинган санъат муам м оси соф ва тугал ҳолда намоён бўлади.
Санъат шундай олижаноб, ҳи ссий қуролд ирки, инсон бош қа ҳеч қайси
йўл билан ифодалай билмаган нарсасини шу қурол воситасида ифодалайди.
Бундан нари бориб кўрам изки, санъат м уам м осининг ўзи моҳиятан ҳал қилиб бўлм айдиган хусусиятга эга. Ш уни ҳи со бга олиб, санъат соҳаларини
айрим -айрим ж иҳатларга аж ратган ҳолда қам раб олиш га интилади, ш унинг
учун санъатнинг ҳар бир айрим тури — ум ум ий муам мо жиҳатларидан би ри нинг иф одасидир.
Ш ундай қилиб, ҳар бир санъат инсон қалбининг асосий, бўлинм ас тарзда
намоён бўладиган том онларидан б и ри га м увоф иқ келади. Ана шу намоён
бўладиган томон ҳар қайси санъат учун м авзуларнинг м авзуси бўлади.
Ҳар қайси санъатнинг тарихи инсон қалбининг том онларидан бирини ифодалаш га бўлган қатор уриниш лардир. Худди шу нарса уни бош қа санъатлардан аж ратиб туради. Бу уриниш лар шундай бир эгри чизиқни таш кил қиладики, санъат кам алакнинг енгил ўқи каби шу ч и зи қ бўйлаб зам он қаърига ўз
мақсади сари интилади. И нтиҳосиз уф қцаги шу нуқта ҳар қайси санъатнинг
йўналиш ини, моҳиятини ва маъносини кўрсатиб туради.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Одам Ота жаннатда
V
арсани тусм оллаб тасаввур қилиш ҳали уни билиш деган гап эмас.
Бунда биз қарш им изда алланечук бир нарса тургани ҳақида тахмин
қилам из, холос. Уфқда қора д о г турибди. Нима бу? Одамми, дарахтми,
қўнғироқхонам и? Биз буни билм айм из. Қора д о ғ бетоқатл ик билан унинг
номини аташ им изни кутади. Б изни нг қарш и м изд аги бую м эмас, муаммо.
Б из овқатни ҳазм қилиш жараёнини туш унм аган ҳолда еганим изни ҳазм
қиламиз, се вгин инг ним алигини билм аган ҳолда севамиз.
Ҳайвонлар, тош лар ўзларича яш айди. Уларнинг ўзи ҳаёт дем акд ир. Бизга
шундай кўринадики, ҳайвон ўзи н и н г табиий та м ойилларига бўйсунган ҳолда
ҳаракат қилади; оғри қн и сезади, ривож топади. Унинг ҳаракати маъноси
шунда. Тош м ангу м уд роқ ҳолатга чўмган та рзд а тинч ётади, у ўз уй қуси ни нг
ж а м и ки о ғи р л и ги билан ерни эзади. Ф а о л и я тси зл и к — у н и н г ҳаётидир
ва билъакс... Ам м о на тош, на ҳайвон ўзл ари ни нг яш аётганидан хабардор
эмас...
...Ж аннат б оғида кўз кўрм аган ниҳолдан Одам О танинг қадди қомати
пайдо бўлиш и билан б и з ҳаёт д еб атайдиган нарса бош ланган. Одам Ота
яш аётганини ҳис қилиб яш аган илк м ахлуқ эди. Одам Ота учун ҳаёт муаммо
тарзида намоён бўлди.
Хўш, жаннат ф ароғати қўйнидаги, ти р и к махлуқлар қурш овидаги, балиқлари чаппар уриб ўйнаган дарёлар ёнидаги, тош қотган баҳайбат тоғлар,
д енгизлар ва қитъалар бағридаги Одам Ота нима дегани? Курраи зам индаги
бош қа дунёлар қурш овидаги Одам Ота нима дегани?
Ж аннатдаги Одам Ота — соф ҳолатдаги ҳаётдир, интиҳосиз ҳаёт муаммосининг ож из бир новдасидир.
Д унё н ин г ж о зи б а қудрати, оламш умул ғам -ғусса, ноо ргани к модда, органик қаторлар, и нсониятнинг таҳликали ва тантанавор тарихи, Ниневия ва
Афина, Афлотун ва Кант, Клеопатра ва Дон-Ж уан, ж и см они й ва руҳий, ўткинчи ва мангу нарсалар — буларнинг ҳам м аси Одам Ота қалбининг бир
лаҳзада пиш иб етилган, лов-лов ёниб турувчи сам арасини нечоғлик тўлдиради?! Ана шу бир маром даги қисқариш лар ва кенгайиш лар зам ирида нималар бор эканини, ана шу ар зим а с м уш акнинг ҳар бир ҳаракатида би з ҳаёт
деб атайдиган ўлчовсиз с ўзга ж о йлайдиган қандай битм ас-туганм ас, турфа
хил ҳодисалар м ужассам эканини и д р ок этасизм и? Одам О танинг қалби —
Коинот жамулж ам бўлган м арказдир, бош қача қилиб айтганда, бу — ю ракни
қадаҳ каби кўпириб турган ш арбат билан тўлдирган коинотнинг ўзидир.
Ҳаёт муам м оси — инсондир.
VI
нсон — ҳаёт м уам м осидир.
Д унёд аги ҳамма нарса тирикд ир. Эҳтимол, б и зга эътироз билдириш лари мумкин: «Нечук? Наҳотки, си з натурфалсафа м истикасини тирилтириш га ж азм қилган бўлсангиз?» Ф е хнер сайёраларда қудратли м айлларига эга
бўлган ҳиссиётчан м ахлуқпарни кўрм оқни орзу қилган. Бу махлуқпар баҳайбат ф азо тим соҳлари янглиғ қудратли сам овий эҳтирослар асоратида ўз
орбиталарида айланиб ю рм оқлари ке р ак экан. Ф урос-чи? Муттаҳам Ф урьени нг5 тахм инига кўра, сам овий ж исм лар ўзи га хос ҳаёт кечирар эмиш . Бу
ҳаётни у «аромал» д еб атайди. У ҳисоблайдики, самовий механика қонунлари сайёралар ўр тасид аги тўхтовсиз иш қий алоқаларнинг м атем атик ифодасидан бош қа нарса эмас, б и р-б и рл а рига ош иқу беқарор бўлган сам о аҳли
эса ўза ро муаттар ҳидлар туҳфа қилиб туриш арм иш . Б уларнинг бари дунёдаги ҳамма нарса ти ри кд и р, деган ф икрни билдириш билан айтмоқчи бўл-
www.ziyouz.com kutubxonasi
Одам Ота жаннатда
ган гапига ўхш айдим и? Наҳотки, б и з яна қайтадан м истика билан б ош им и зни қотириш га йўл қўйсак?
Д унёда ҳамма нарса ти ри кд и р, д еб айтар эканм ан, мен ҳеч қачон м истикадан ҳозиргичалик у зо қ бўлмаганман.
Илм «ҳаёт» туш унчасини ёл ғи з бир фан — б иол огиянинг ихтиёрига бериб
қўйган. Бунинг оқибатида на математика, на ф изика, на химия ҳаёт билан
шуғулланади; ҳолбуки, ҳаётда ти р и к махлуқлар, яъни ўш а ҳайвонлар ва ўлик
нарсалар, яъни ўш а тош лар мавжуд...
...Илм учун буюмлар моҳиятан хусусий ҳоллардир; шу тарзда ҳаётий муамм онинг биринчи қисм и ҳал қилинади. Б ир оқ бую млар шунчаки бую мдан кўра
ор тиқроқ бир нарса бўлм оғи зарур. Наполеон шунчаки оддий одам эмас,
инсон ж и нси ни нг ш унчаки хусусий ҳодисаси эмас. У — ноёбдир, у — удир.
Гвадаррама ёнб ағридаги тош ҳам ким ёвий таркиби жиҳатидан Альп тоғларидаги тош лар билан бир хил бўлса-да, барибир, ундан ф арқ қилади.
VII
лм ҳаёт м уам м осини ўза ро алоқага кириш м айдиган иккита катта соҳага — руҳ ва табиат соҳасига ажратади. Ш у тарзда илмий билиш нинг
икки бутоғи — табиий ва иж тим оий фанлар таш кил топди. Улар м оддий ва
руҳий ҳаёт ш аклларини ўрганади.
Руҳият соҳасида воқелик ҳаёт м уносабатлари жамулж ам идан ўзга нарса
эмас экани м одций соҳадагига қараганда янада а н и қр о қ кўринади. Руҳ —
буюм эмас, у — ҳолатлар силсиласидир. Руҳий ҳолат аввалги ҳолат билан
кейин бўладиган ҳолат ўртасидаги нисбатдан ўзга нарса эмас. Масалан,
алланечук мутлақ, м оддийлаш ган «ғусса» бўлмайди. Агар аввал м енинг қалбим ш оду хуррам ликка тўлиб-тош ган бўлса-ю кейин бу ш оду хуррам л ик
би роз кам айиб қолса, мен ғусса чекаман. Ғусса билан ш оду хуррам лик
би ри ни нг ортидан бири ўси б чиқади. Уларнинг иккови ҳам ягона ф изиологи к ж араённинг турли босқичлар идир. Бу жараён эса, ўз навбатида, м атериянинг ҳолати ёхуд эне рги ян ин г бир туридир.
Аммо иж тим оий илмлар ҳам м авҳумият усулидан ф ойдаланади: улар ғуссани умуман тавсиф лайди. Аммо умуман олинган ғусса — ғуссали эмас.
Ғусса, чидаб бўлм айдиган ғусса — ҳозир шу дақиқад а м енинг қалбим ни
тилка-пора қилаётган ғуссадир. Умумлаш ган та рздаги ғусса эм ас, ҳаётдаги
ғусса ҳам муайян, бетакрор, индивидуал нарсадир.
И
VIII
ар бир муайян нарса че ксиз кўп м уносабатларнинг йиғинд исидир. Илм
мулоҳазакорлик билан ҳаракат қилиб, бу м уносабатларни кетм а-кет
белгилайди; ш унинг учун ул арнинг ҳам м асини аниқлаб чиқиш учун илмга
мангулик керак. Бу илм нинг азалий ф ож еасидир: илм шундай натижани
кўзлаб иш лайдики, бу натижага ҳеч қачон тўл иқ эриш иб бўлмайди.
Илм ф ожеаси санъатни туғдиради. Илмий усул бор им конини иш латиб
ночор қолган жойда унга бадиий м етод ёрдам га келади. Агар илмий усулнинг моҳияти м авҳумлаш тириш ва ум ум лаш тириш да бўлса, бадиий усулнинг
моҳияти индивидуаллаш тириш ва конкретлаш тириш дир.
Санъат табиатдан нусха кўчиради деган гап — беҳуда гап. Қани ўша
намуна бўладиган табиат? Уни топсанг, ф изика дарсликлари саҳиф аларидан
топсанг бўлар. Табиий ж а раёнлар ф изика қонунларига мувоф иқ тарзд а содир бўлади, санъат эса ҳаётий, муайян, бетакрор жиҳатлар билан боғлиқ;
бунинг боиси шундаки, санъатнинг ўзи бетакрор, муайян ва ҳаётийдир.
Табиат — барқарор, доим ий жиҳатлар салтанатидир, ҳает эса, аксинча,
Ҳ
www.ziyouz.com kutubxonasi
О д ам О т а ж а н н а т д а
ўта дараж ада ўткинчи нарса. Бундан шундай хулоса чиқадики, табиат дунёси, яъни
илмий та дқиқо тлар ҳосиласи ум ум лаш тириш в о с и та с и д а қайта б а р п о эти л ад и,
ҳолбуки, соф ҳаётий м оҳиятларнинг янги
дунёси (санъат айни шу дунёни барпо этиш
учун м айдонга келади)
индивидуаллаш тириш йўли билан барпо этилм оғи керак.
Б из том ондан ўргани б бўлинган табиат
та рзид а туш униладиган табиатда ҳеч қанақа индивидуал нарса йўқ; индивидуаллик шундай бир муаммоки, уни табиий фанлар усуллари билан ҳал қилиб бўлмайди.
Ш унинг учун биол огла рнинг уни аниқлаш
борасид аги ҳамма уриниш лари беҳуда бўл иб чиқди. Биронта ж иддий биограф биз
учун Н аполеоннинг б етакрор қиёф асини
тиклаб берм агунича, би з Н аполеонни инд и ви д уа л ли к та р зи д а туш уна олм айм из.
Начора, биограф ия — поэти к жанр. Гвадаррам а ёнбағирларидаги тош лар маъданш уносликда ўзл а ри ни нг хислатларини, характерларини, номларини намоён этмайдилар. М аъданш уносликда улар айнан ўзларига ўхшаш бош қа намуналар билан бирга
бир синф ни таш кил қилади. Ам м о улар
Сезанн. Автопортрет.
В еласкес расм ларида ўз индивидуаллигини тўлиқ намоён қилади.
Б из белгиладикки, индивидуаллик, бую м никим и ё инсонниким и қатъи назар, яхлитлигича олганда, д унён ин г қурилиш ига бо ғл и қ экан; бу — муносаб атларнинг ж ам улж ам идир. Бир м айсанинг униб-ўсиш ида бутун олам, бутун
коинот иш ти р ок этади.
Ана энди санъат ҳал қилм оқчи бўлиб зи м м аси га олган вазифа нақадар
улкан экани туш унарли бўлдими? Э нг жўн бир ҳаётни — манови дарахт,
манови тош, манови инсон ҳаётини таш кил қилувчи м уносабатлар жамулж амини қай*йўсинда тўл и қр о қ намоён этиш мумкин?
Аслини олганда, бунинг им кони йўқ, ш унинг учун санъат моҳиятига кўра
— бир найранг; у алланечук бўлиш и эҳтимол тутилган бир дунё яратм оғи
керак. М уносабатлар ч ексизл иги га эриш иб бўлмайди; санъат гўё чексизликка ўхш аган алланечук ёлғондакам жам улж ам ликни излайди ва барпо этади.
Бу айнан ўш а — китобхон машҳур сувратни том ош а қилиб ёки классик
ром анни ўқиб, қайта-қайта кўнглидан кечириш и кер а к бўлган нарса. Б изга
шундай тую ладики, олган се зги л а р и м и з б и зга ҳаётий м уам м онинг ич-ичига
кириб бори ш и м и зга, уни че ксиз равшан ва ани қ кўриш им и зга имкон беради. М асалан, «Дон-Кихот», ўқиб чи ққани нги здан кейин, қалбингизда нурли
из қолдиради. Ва биз, кутилм аганда кўзи м и з чарақпаб очилиб кетгандай,
ўзи м и з сира ҳам кучанмаган ҳолда, гўёки ҳеч қандай та йё р га р л и кси з инсоний нигоҳцан зў р р о қ кўриш қобилияти касб этгандай, бутун ҳудудсиз дунёни
уни нг батартиб тизим ид а бир нигоҳ билан қам раб олиш га қобил бўлиб қоламиз.
Бинобарин, ҳар бир рассом ж ам улж ам ликнинг сийратини қайта яратмоққа
интилм оғи керак; негаки, би з бир бую м да ҳам ма бую м ларга эга бўла олмаймиз, шунинг учун жамулжамликнинг ўхшашига эриш моққа уриниб кўришимиз
www.ziyouz.com kutubxonasi
Одам Ота жаннатда
лозим . Ҳар бир б ую м ни нг м оддий ҳабти қам ровга сиғм айдир, ш унинг учун
лоақал ҳаётга ўхш аш лик билан қаноатланамиз.
X
лм ҳаётда руҳ ва та биатни нг қўш д унёси ни яратади. Санъат м укам м алл ик излар экан, ана шу бузилган яхлитликни қайта тиклаш га мажбур.
Ф ақат м одданинг ўзид ангина и борат бўлиб қоладиган ҳеч нарса йўқ — модда ўз-ўзича ғоя ҳамдир; фақат руҳнинг ўзид ангина и борат бўлиб қоладиган
ҳеч нарса йўқ — э н г нозик, энг инжа кечинм алар ҳам асаб толаларининг
титраш и, холос.
З им м асидаги вазиф асини б а ж а рм оқ учун санъат бу қутбларнинг биридан
келиб чиқиб, и ккинчиси сари ҳаракат қилм оғи керак. Ш у тарзда санъатнинг
ҳар хил турлари туғилган. Агар би з табиатдан руҳ сари ҳаракат қилсак,
туйғуларим изни ф азовий тасвир орқали иф одалаш га уриниб кўрсак, қарш им изда пластик санъат — р ассо м л и к санъати намоён бўлади. Агар туйғулардан келиб чиқсак, вақт за м ирид а тарқалиб кетган ҳи ссий ибтидо негизида
пластик ш аклларга, табиий ш аклларга интилсак, б и зн и н г қарш и м изд а руҳий
санъатлар — поэзия ва м узика пайдо бўлади. О хир-пировардида ҳар қайси
санъат ҳар иккала ибтидони ҳам ўз ичига олади, б и р о қ ун и н г йўналиш и,
унинг таш кил қилиниш и бош ланғич нуқгага боғлиқдир.
И
XI
ҳтимол, С езанн ҳеч қачон яхши рассом бўлм агандир — бунга уни нг
ж исм оний сиф атлари кифоя қилган эмас. Аммо уни нг зам ондош ларидан ҳеч ким рассом л и к санъ атининг жуда катта аҳамиятини С езаннчалик
чуқур туш унган эм ас ва ҳеч ким уни нг асосий м уам м оларини С езаннчалик
аниқ тасаввур қилган эмас. Бунда ҳеч қанақа ҳайрон бўладиган нарса йўқ —
одам нинг қўллари м ажруҳ бўлса, м ўйқалам уш лаш га ярамаса ҳам, у беҳад
баркамол рассом лик туйғусига эга бўлмоғи мумкин.
Сезанн «мужассам этмоқ» деган сўзни та крор -такрор айтиш ни яхши кўрарди. Бу сўз жуда катта эсте ти к қим м атга эга. У бу сўз бадиий вазиф анинг
айни моҳиятини иф одалайди д еб ҳисоблар эди. М ужассам этм оқ, яъни ў зўзича олганда, буюм бўлмаган нарсага буюм тусини бермоқ.
Кўп зам онлардан бери санъат бир чалкаш ликдан азият чекиб келади. Бу
чалкашлик, умуман олганда, жуда беозор бўлган икки атамани — «реализм»
ва «идеализм» истилоҳларини нотўғри қўллаш дан туғилган. Л отинча «гез»
сўзидан олинган «реализм» истилоҳида одатда кўчирилган нусха, бирор
бую м га ўхш аш лик туш унилади; шундай қилиб, воқелик нусха олиш объекти,
санъат асари эса уни нг ним жон нусхасидир.
Аммо си з билан биз билам изки, бую м ларнинг «воқелиги» деган нарса
амалда унчалик тўғри эмас; билам изки, бую м деган нарса би з кўриб турган
нарсанинг ўзи эмас: ҳар ким бую м ни ўзича кўради, баъзан эса шундай
бўладики, битта од ам нинг кўриш и ҳам зидциятли бўлиш и мумкин.
Биз яна шуни қайд қилдикки, бую м ни — гезни барпо этм о қ учун бизга
м уқаррар та рзда бош қа бую млар ҳам ке р а к бўлади. Бинобарин, мужассам
этм оқ битта бую мдан эмас, ул арнинг барча жам улж ам лигидан нусха кўчириш дир, аммо бу ж а м улж ам лик ф ақат б и зн и н г онги м и зд аги на мавжуд бўлгани ва ф ақат ғоя та рзи д агин а борлиги сабабидан, чинакам реалист айни
шу ғоядан нусха кўчиради. Ш у нуқтаи назардан реализм ни идеализм деб
атасак, анча ўр и нл ир о қ ва адолатлироқ бўларди.
Б ироқ кўпинча «идеализм» сўзини ҳам бузиб талқин қиладилар: идеалист
З
www.ziyouz.com kutubxonasi
Одам Ота жаннатда
д егани кўпинча ш унақа бир одам ки, у амалий турмуш да, мутлақо изоҳлаб
бўлм айдиган сабаблар га кўра, ўзини бемаъни, аҳм оқона тутади; у шунақа
одам ки, ш им олий қутбда хурм о ўстирм оқчи бўлади, ҳабт йўлларида уй қи си раб тентираб ю ради. Кўпинча уни ром антик еки хаёлпараст деб атайдилар.
М енимча, у тентакдан ўзга зо т эмас.
Тарихан олганда, «ғоя» сўзи Аф лотунга бори б тақалади. Афлотун эса, ўз
навбатида, м атем атик туш унчаларни ғоя деб атаган эди. Унинг бундай деб
аташ ига сабаб шу эдики, улар ф икр қуроли эди, ф и кр ни нг ёрдам и билан
эса би з ко нкре т бую м лар яратам из. Рақамларсиз, тўрт ам алсиз (улар ҳам
ғоялардир) ҳиссий воқеликлар, яъни «буюмлар» дунёси би з учун мавжуд
бўлмайди. Бинобарин, ғоя учун уни нг муайян нарсага та тб и қ қилиниш им конияти, уни нг м ужассам бўлиш қобилияти принципиал муҳимдир. Ш ундай
қилиб, чинакам идеалист — онгида пайдо бўладиган мужмал образлардан
анойигина бўлиб нусха кўчирувчи одам эмас, балки тахм ин қилинадиган
воқеликлар хаосига эҳтиросли овчидай ш ўнғиб кетадиган ва бу хаосни ж и ловлаб олм оқ учун, бую м — гезни маҳкам чангаллаб олиб, унга эгал ик қилм оқ учун ундан ую ш тирувчи ибтидо излайдиган одамдир. Унинг бирдан-бир
таш виш и ва унга илҳом берадиган ягона манба — шу. Ш уни нг учун ҳам
идеализм ни реализм деб атасак, тў ғр и р о қ бўлар эди.
XII
ассом С езаннинг айтган гаплари ҳам м ени нг — санъат назариячисининг «илмийроқ» қилиб айтган гапларимдан ўзга эмас: С езаннинг
ф икрича, санъат — м ужассам этм оқдир. Мен эса санъатни индивидуаллаш тириш жараёни деб биламан, негаки бую м — гезнинг моҳияти уларнинг
и нди ви ду ал л и ги дади р .
В оқел ик — тасвирланабтган б ую м ни нг воқелиги эмас, расм ни нг воқелигидир. Эль Гре кони нг «Қўлини кўкрагид а қовуш тириб турган эркак» деган суврати учун нусхалик ролини ўйнаган одам — э н г оддий, хонаки махлуқдир. У
XVII аср Т ол ед осининг ш артли аҳлига хос кенг тарқалган ш аклга кириб,
индивидуаллаш иш га, м ужассам то пи ш га муваф ф ақ бўлган эмас. Айни Эль
Греко ўз расм ида унга индивидуаллик, м уайянлик бахш этган ва шу билан
унга мангу ҳаёт ато этган. Рассом м ўйқаламини расм га сўнгги бор те кки зи б
бўлгач, дунёда э н г воқеий, э н г аш ёвий бую м лардан бири — «Қўлини кўкрагида қовуш тириб турган эркак» деган портрет пайдо бўлди.
Б унинг а сосий сабаби шунда бўлган эдики, Эль Греко нусхадан таралиб,
унинг кўз қорачиқларига келиб урилаётган нурларнинг ҳамм асидан бирваракайига ва ҳар қайсидан алоҳида-алоҳида нусха кўчириш йўлидан бормаган
эди.
Бевосита воқелик санъат учун бор-йўғи материал, та рки би й қисм, холос.
Санъат эсте ти к шакл барпо этм о қ учун натурани қисм л арга ажратади. Рассом л ик санъати — и м пр е сси о ни зм бўладими, л ю м и н и зм 8 бўладими, ё ундан
бош қа нарса бўладими — барибир, натуралистик бўлмайди; фақат техника
— рассом л и к қуролигина натуралистикдир. Тасвирий ифода воситалари фақат бўёқлардан иборат эмас; натура, нусха, мавзу — хуллас, ж ам ики кўзга
кўриниб турадиган нарсалар — охир-пировард м ақсадпар эмас, балки мўйқалам ва бўёқларга ўхшаш восита, материал, холос.
Р
XIII
Д
аставвал бу м атериалга шакл бериш усули муҳим: бу усул илмда бош қа, санъатда бош қа. Санъат ичида эса тасвирий санъатда бир хил
усул, поэзияда бош қа хил усул қўлланади.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Одам Ота жаннатда
Ҳаёт м уам м осини талқин қилар экан, тасвирий санъат бирламчи таянч
нуқтаси сиф атида ф азовий унсурларни, ж исм ларни танлаб олади. Ҳаёт шакллари, тош нинг жўн ҳаётини қайта тиклаш учун зарур бўлган муносабатларнинг интиҳосиз жамулж ам и тасвирий санъатда ф азо ёхуд бўш лиқ деб аталади. Рассом ўзи н и н г мўйқалами билан ф азовий м уносабатларни бир ти зим га
айлантиради ва шу тизим ичида «буюм»ни барпо этади. Буюм ф ақат шу
тизим ичидагина би з учун яшай бош лайди.
Ф а зо (ёхуд бўш лиқ) — яш аш га им кон берувчи муҳитдир; ҳар хил бую млар
фақат фазо (ёхуд бўш лиқ) туф айлигина бир вақтнинг ўзида мавжуд бўлиш лари мумкин. Бундан шундай хулоса чиқиб келадики, сувратдаги ҳар бир
чизги бош қаларига нисбатан логариф м бўлм оғи керак, ш унингдек, расм ни нг
ҳар бир катаги билан бош қа катаклари ўртасида қанча кўп алоқа мавжуд
бўлса, расм шунча баркам ол бўлади. Б иргаликда м авжуд бўлиш нинг шарти
шунақа. Аммо бу ш арт ш унчаки бир қатордан ёнма-ён ўрин олиш дан иборат
эмас. Курраи зам ин Қуёш билан бирга л икд а яшайди, негаки, курраи за м инси з Қуёш нинг ҳам ҳаёти издан чиқар эди ва аксинча. Б ирга яшаш — б ирбири билан алоқада яшаш д ем акд ир, б и р -б и рин и қўллаб-қувватлаб, б и р бирига ёрдам бериб, б и р -б и р и га чидаб, б и р-би рин и озиқл антириб, б ирбирига сам ара бахш этиб, б и р-би р ига куч бериб яш ам оқдир.
Ш ундай қилиб, расм ни нг ҳар бир қисм и, ҳар бир ҳуж айраси бош қаларига
нисбатан фаол бўлм оги керак, санъат — синтездир. Бу си нте з рассом н ин г
ғалати ва ғаройиб бир қобилияти туф айли воқе бўлади, яъни рассом шундай қиладики, бую м бош қа бую млар ичига си н ги б йўқ бўлиб кетади.
Бирга яш ам оқ структураси, ф азо (ёки бўш лиқ) бирлаш тирувчи ибтидога,
чексиз янги-янги сиф атлар касб эта оладиган, айни чоқда, ўзлигича қола
биладиган унсурга муҳтож. Р ассом лик санъ атининг бу олий нарсаси — нурдир.
Рассом нур ёрдам ида ҳаётни барпо этар экан, яратиш ибтидосидаги
Иегова каби иш тутади. Э слайлик, И нжилда ёзилиш ича, Худо оламни яратар
экан, ҳар гал ўз иш ининг сам арасига қараб, б унинг «яхши эканини» кўради.
Санъаткор рассом ҳам ш унга ўхшаш иш қилади — у ўзл и гин и унутган ҳолда
б и р-и кки қадам тисарилиб, кўзларини қисиб, ў з иш ини янада чуқурроқ, янада хол иср о қ кўр м о қ учун ишлаган сувратига назар ташлайди.
Рассом лик — нур билан б о ғл и қ категория.
XIV
қорида айтилганларни р ассом л икни санъатнинг бош қа бирон ж анри
билан, масапан, роман билан қиёслаб янада ривож лантириш мумкин.
Роман — поэти к жанрдир; унинг туғилиш и, ривож ланиш и ва тарқалиш и
тасвирий санъат эвол ю циясининг ўхшаш босқичларига тўлалигича мос келади. Р ассом лик билан роман санъатнинг б и зга яқин ром антик, зам онавий
турларидир. Уларнинг иккови ҳам — Уйғониш д аврин ин г сам арасидир, бош қача қилиб айтганда, улар Уйғониш даври учун характерли бўлган индивидуаллик масаласини ифодалайди.
XV ва XVI асрларда инсоннинг ички дунёси, субъектив дунё, психологияси
кашф этилади. Ф а зод ан туб жой эгаллаб ўзлаш иб олган б арқарор бую млар
дунёси билан бир қаторда моҳиятига кўра барқарор бўлмаган, ўткинчи, вақт
бағрида чўзилган бир зум л и к туйғулар дунёси пайдо бўлади.
Роман туйғуларга м ойилдир. Романлар аслида би зн и н г қарш им изд а инсоний эҳтиросларни очиб б е р м о қ учунгина мавжуддир. Ам мо роман бу эҳтиросларнинг фаол пластик иф одасини берм айди, уларни ҳаракатда кўрсатмайди (бунинг учун э п и к д о сто нни нг ўзи кифоя қилади), балки уларни руҳият том онидан руҳнинг туғилиб келаётган ҳолати тарзида тасвирлайди.
Ю
www.ziyouz.com kutubxonasi
Одам Ота жаннатда
Агар роман персонаж ла рнинг хатти-ҳаракатларини ва ҳатто уларни қурш аб
олган м анзараларни тасвирлар экан, буни ф ақат бир м ақсадда — китобхонга руҳий ҳаракатни кузатиш га имкон бериш мақсадида қилади.
Б ир о қ б и зн и н г руҳим изнинг ҳаёти а ста-секин қанот ёзиб боради ва уни
тасвирловчи санъат ҳам ўз нақш ларини оқиб борувчи вақт асосида тўқийди.
Руҳларнинг б и рга яшаши ўзини қадам -бақадам намоён этади: бир қалб ўзи нинг теран бойликларини бош қа қалбга очади ва ҳоказо; қалблар би р-б и рлари билан ана шундай м улоқот қилади. Ш уни нг учун санъатнинг вақтни
тасвирловчи бу тур ининг бирлаш тирувчи ибтидоси — диалогдир.
Худци та свирий санъатда нур асосий нарса бўлганидек, ром андаги асосий нарса диалогдир. Роман — д и ало ги к категориядир.
Китобхон роман тарихини бир эслаб кўрсин: қадим ги Ю нонистонда сафарлар, кези б ю риш ларни ҳикоя қилувчи қиссал аргина бўларди. Улар «тератологиялар»9 деб аталарди. Агар би з эллин маданиятида ром аннинг бош ланм аларини қидириб то пиш га уринсак, бу — Аф лотуннинг диалоглари ва
маълум дараж ада ком едиялар бўлади. Э посга қарам а-қарш и ўлароқ, роман
ҳамиш а зам онавий ҳаёт билан алоқадор бўлади. Э пик қисса д оим о миф ологи к қадим ият асоси га қурилган бўлади; эпос — ривоятдир. Замонавий ҳаётда та свирлаш га арзийд ига н б ирд ан-бир нарса — суҳбат-сўзлаш ув, ўзаро
алмаш инган туйғулардир.
Ром аннинг ривож и И спанияда хотим а топди: «Селестина»10 — жанрни
узи л -ке сил мустаҳкамлаш борасид аги сўнгги талпиниш дир. С ервантес «Дон
Кихот»да киш ини лол қолдирувчи бош қа каш ф иётлар қаторида инсониятга
янги адабий ж анрни туҳфа этди. А ммо «Дон-Кихот» — д иалоглар тўпламидир. Э ҳтим олки, шу факт ўш а д аврнинг риториклари ва грам м атиклари ўртасид аги м унозарага баҳона бўлгандир. М айли, бу масалаларни чуқурроқ
биладиган одамлар айтиш син — Авельянеда’ 1 ўзи н и н г м уқаддим асида изҳор қилган «Ламанчлик Д он-К и хот тарихи» деярли к бош дан охиригача ком едиядир» деган ажойиб мулоҳазаси ўш а қадим ги баҳсларнинг акс садоси
эм асм икан?
Нур — рассо м л и к санъатида ифода воситасидир, унга ҳаёт бахш этадиган қудратдир. Романда бу иш ни д иалог бажаради...
XVII
нсоннинг ҳаёти иккиланиб тур ад иганга ўхш айди — уни нг қилиқлари,
хатти-ҳаракати ф азода намоён бўлади ва айни чоқда туйғуларнинг
яш ирин ҳаётини иф одалайди. Тасвирий санъат инсон танаси орқали яхлитл и к касб этади — инсон танаси орқали нур етакчи ўрин тутадиган тасвирий
санъат салтанатига бевосита ф азода бўлмаган нарсанинг ҳаммаси — туйғулар, тарих, м аданият кириб боради.
Бинобарин, тасвирий санъатнинг мавзулар мавзуи — табиат қўйнидаги
инсондир. М ана бу — муайян, тарихий инсон эмас, балки ўзича олинган
инсон; курраи зам инда ҳаёт кечирувчи мавжудот тарзида олинган инсон
м уам м осидир. Бу муаммони, айтайлик, миллий қолиплар билан чегаралаб
қўйиш — уни жўн бир латифа дараж асига туш ириш билан баробардир.
Ш уни нг учун тасвирий санъатнинг асосий, азалий, қадимий мавзуси —
м уқаддас китоб ни нг бош ида айтилган гапдир деган ф икр ғалати тую лмайдими? Одам Ота жаннатда. Одам О танинг ўзи ким? Ҳар бир инсон — Одам
О тадир ва алоҳида олганда, ҳеч ким Одам Ота эмас. Одам Ота — ҳаётнинг
ўзидир.
Ж аннат деганлари қаерда? Ш им олдам и ёки ж а зирам а ўлкалардами? Нима ф арқи бор? Исталган м анзара тур м уш ни нг ҳудудсиз ф ожиалари учун
жуда м ос келадиган саҳна эм асм и? Бу саҳнада жангчи инсон бир д ақиқаги -
И
www.ziyouz.com kutubxonasi
Одам Ота жаннатда
на наф асини ростлаб олиб, яна қайтадан ж ангга кириш ади. Бу м анзара на
рам зий дарахтларга, на «Ж оконда»даги каби долом итларга муҳтож эмас. Бу
манзара Эль Греконинг сувратидаги каби изтироб чекаётган и нсоннинг қиёфасини қолиплаб турган икки қаричгина зулм ат бўлиш и ҳам мумкин. Танқидчилардан б и р и ни нг ибораси билан айтганда, ана шу «зулмат чақинлари»
бутун Ернинг ўрнини босиб турибди. Хочга тортилган ҳолда ўлаётган Исонинг қайта тирилиш и м ангу давом этсин учун шу «зулмат чақини»нинг ўзи
кифоя.
Д окто р Вульпиус м енга ю борган м актублар шу ерда тамом бўлади. Немис м утаф аккирига м уносиб тарзд а у м асаланинг тарихини чуқур ўрганган.
Биринчи қараш да аҳам иятсизроқдай тую ладиган тасвирий санъат м уам м оси
унга бутун дунё ти зи м и н и н г батартиб ва келиш ган м анзарасини чизиб бериш га им кон берган. Б унинг ҳайрон қоладиган ж ойи йўқ: уни нг ҳамю рти
Ланге «М атериализм тарихи» деган китобида ёзиш ича, Олмония дунёдаги
шунақа ягона бир м амлакатки, унда дориф уруш ҳовончасида д ори туйиб
ўтириб, албатта, уни нг хатти-ҳаракатлари жаҳоний уйғунл икка мос келяптими-йўқми экани ҳақида ўйлайди.
Озод ОБИД таржимаси
1. Ф рансиско Алькантара — Ортегалар оиласининг эски қадрдони,
Ортеганинг бобоси эгалик қилган
«Эль Импарсьяль» газетасида хизмат
қилган.
2. XVII асрдаги «Ижтимоий шартнома » назариясида бундай бир ибора бўлган: «Мен сенинг богингдаги
олмаларга тегмайман, сен ҳам менинг богимдати олмаларга қўл тегизмайсан». Шу иборага ишора қилиняпти.
3. «Найза» — Веласкеснинг «Бреданинг таслим бўлиши» деган расми назарда тутиляпти.
4. Дидронинг «Салонлар» деган
танқидий очерки назарда тутиляпти.
5. Шарль Фурье асарларининг
сарлавҳасида «муттаҳам» сўзини кўп
ишлатар экан. Ортега-и-Гассет шунга ишора қиляпти.
6. Пурана — қадимги ҳинд адабиетининг жанри, асотирлар ва ривоятлар жамулжами.
7. Гвадаррама — Испаниядаги тог
тизмаси.
8. Люминизм — Ортега яратган
янги сўз. Расмларда нурдан самарали фойдаланган рассомлар услубини у шундай атаган.
9. Тератология — қадимги Юнонд а инсон организмидаги тугма бузуқликларни ўрганадиган илм.
10. «Селестина» — Фернандо д е
Рохасн и н г
р о м а н -д р а м а си ,
1492— 1497 йиллар атрофида езилган.
11. 1614 йилда Ф ернандес де
Авельянеда деган тахаллус билан
бир одам «Дон-Кихот»нинг қалбаки
иккинчи қисмини ёзган.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Автор
kh.davron
Документ
Категория
Религия. Эзотерика
Просмотров
8
Размер файла
4 077 Кб
Теги
Xurshid Davron kutubxonasi, Ozod Sharafiddinov, "Tafakkur" jurnali, Xose Ortega Gasset, Odam Ota jannatda
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа