close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Some notes in regard to phraseological units in Tugral''s poetry..pdf

код для вставкиСкачать
НОМАИ ДОНИШГОЊ УЧЁНЫЕ ЗАПИСКИ SCIENTIFIC NOTES
№3(48) 2016
МАИ ДОНИШГОЊ УЧЁНЫЕ ЗАПИСКИ SCIENTIFIC NOTES
УДК 4 т
ББК 81,2 т
№ 3(48) 2016
Ш.А.РАҲМАТОВ
ЧАНД МУЛОҲИЗА ОИД БА ВОҲИДҲОИ РЕХТАИ
АШЪОРИ ТУҒРАЛ
Вожаҳои калидӣ:Туғрал, воҳидҳои фразеологӣ, ибораҳои рехта, таъбирҳои халқӣ, воҳидҳои рехта
Нақибхон Туѓрали Ањрорї аз суханварони номии тољик буда, тавонистааст дар ашъори
гаронмояаш на танњо забони адибони барљастаи форсу тољикро моњирона корбаст намояд, балки
урфу одати халқ, забони зинда, фарњанги мардумро ба хубӣ дарк карда, бањри ҷилову ғановати
суханаш аз онњо њунармандона истифода кунад. Соҳиби заковати баланду завќу салиќаи бемонанд
ва дасти ќавї доштани шоирро дар корбандї аз забони зиндаи халќ бисѐре аз муњаќќиќон таъкид
кардаанд. Аз љумла, профессор А. Њасанов дар хусуси иртиботи забони шоир бо гўишњои имрўзи
тољикї изњори андеша намуда, дар мисоли вожаи “мурдан”, ки бо 13 ибораи рехтаи феълї ифода
кардааст, роиљ будани воњидњои рехтаи забон дар байни мардуми тољикро нишон додааст.
Мавсуф дар асоси баррасии чанд шавоњиди дигар ба чунин натиља расидааст: “Сарчашмаи
ѓаномандии забони ашъори Туѓрал танњо осори классикон набуда, балки ў ба забони зиндаи
мардум низ таваљљуњи хосса доштааст. Ин аст, ки дар ашъораш вожаву ифодањои гўишї ба услуби
ба шоир хос мавриди истифода ќарор гирифтаанд” (1, 234).
Дар ѓазалњои Наќибхон Туѓрал аксар маврид воњидњои рехта ва таъбирњои халќї барљастагии
маънову мазмун, хушоњангї ва муассирии фикрро таъмин кардаанд. Воҳидҳои фразеологии
мавриди истифодаи Туѓрали Ањрорӣ гоҳе дар шаклу намуди маъмулӣ ва баъзан дар қолабҳои
сохтаи худи шоир ба назар меоянд.Аз ҷумла, бо вожаи “забон” зиѐда аз 25 воњиди рехта ба
мушоњида мерасад: вирди забон намудан (5, 46), теѓи забон (5, 59,225), гуфтори забонї (5, 72),
забони хома (5, 82), захми забон (5, 82), забони шона (5, 83), забони сано (5,463), забони мори гесў
(5, 111), забон лол будан (5, 129), забони ќалам (5, 129), забони бода (5, 169), забони сурат (5, 223),
забони шўъла (5, 319), аз њайрат забон њамчун савсан шудан (5, 228), мўњри хомўшї зери забон
доштан (5, 326), њамзабон шудан (5, 420), бар забон овардан (5, 424), сад забон доштан (5, 440), бар
забон љорї шудан (5, 447), ширинзабон будан (5, 449), назм калиди забон будан (5, 452), забон
кушодан (5, 455), хамўширо забон додан (5, 489):
Туғрал, шуда то тӯтии табъи ту шакаррез,
Дар мадҳи забони ту забони ҳама лол аст (5, 129).
Нест ҷорӣ бар забони душманат
Рӯзу шаб ғайр аз нидои «ал-амон!» (5, 447).
Маънои ба забон омадан, забон кушодан бо ибораи «хамўширо забон додан» ифода карда
шудааст:
Хамӯширо забон додам, адабро беибо кардам,
Ба ҷонон, ҳар чӣ бодо, бод, арзи муддао кардам! (5, 489).
Дар ѓазалиѐти шоир воҳидҳои фразеологии муродиф, ки ба ҳамдигар аз лиҳози доираи
истеъмол наздикмаъно ва ѐ баробар буда, мафњуми ифодашавандаро аз љињатҳои гуногун шарњу
эзоњ медињанд, фаровон ба кор рафтаанд. Маънои ѓамгиниву озурдагї бо воњидњои рехтаи дил
шикастан (5, 177,355), дар ѓам сўхтан (5, 249), синаи садчок (5, 259), хун хўрдан(5, 347), љома
даридан(5, 347), гиребон чок сохтан (5, 369), аз чоки гиребон нола сар задан (5, 349), ахгар шудан
(5, 350), хокро зи дида об задан (5, 363), аз дил оташ афрўхтан (5, 364), љома бар тан даридан (5,
381), доѓи дил (5, 381), дил ѓарќи хун будан (5, 389), хонаи дил хароб будан (5, 395), рўзгор сиѐњ
будан (5, 395), љигар кабоб будан (5, 395), аз дил бўйи кабоб омадан (5, 409) баѐн гаштааст.
Воњидњои рехтаро шоир дар шаклњои гуногун, масалан, љон кандан (5, 163), сарсабз шудан (5,
163), доман аз даст додан (5, 174), даст кашидан (5, 193, 237), чашм афтодан (5, 217), дил пур шудан
(5, 217), љон фидо шудан (5, 253), домангир гаштан (5, 260), домани васл гирифтан (5, 260), гули
бехор (5, 344), занљирбарпо гаштан (5, 348), бепо гаштан (5, 348), њалќа бар дар задан (5, 359),
ниќоб аз рух андохтан (5, 361), љон супурдан (5, 363), худро хок сохтан (5, 369), нимнигоњ кардан
(5, 372), њуш аз сар бурдан (5, 377), сар дар пой афкандан (5, 385), ќад дуто гаштан (5, 177), њуш аз
сар рафтан ва ѓ. барои нишонрас ва равшан ифода гаштани маќсади хеш истифода намудааст:
196
НОМАИ ДОНИШГОЊ УЧЁНЫЕ ЗАПИСКИ SCIENTIFIC NOTES
МАИ ДОНИШГОЊ УЧЁНЫЕ ЗАПИСКИ SCIENTIFIC NOTES
№3(48) 2016
№ 3(48) 2016
Оҳ, аз он рӯзе, ки гардидам ман аз васли ту дур,
Ҳушам аз cap рафту тоқат аз дилу аз дида нур (5, 259).
Семантикаи рехтаҳои фразеологии ашъори мавриди назар аз ҷиҳати ифодаи маъно, асосан, ба
забони гуфтугӯии имрӯз мувофиқат менамоянд. Масалан: “аз по афтодан” (5, 329) ва “гул-гул
шукуфтан” (5, 347) пухта гаштан (5, 122) айнан дар њамин шакл имрӯз дар муњовараи мардум
истеъмол мешавад:
Дари хомӣ кушо, то пухта гардӣ,
Калиди қуфли таҳқиқаш маҷоз аст (5, 122).
Ё худ дасткӯтоҳ будан ба маънои оҷизиву бенавоӣ:
Туғрал, аз домони ӯ то дасти мо кӯтоҳ шуд,
Ашки ҳасрат мечакад ҳар лаҳза аз мижгони мо (5, 81).
Таркиби «як сари мўй» дар як байт ба ду маъно аслї ва маљозї (њељ чиз) омонимро ташкил
карда, такрори секаратаи он барои хушоњангии байт мусоидат намудааст.
Ҳар сари мӯ бар танам монанди ханҷар мешавад.
Гар сари мӯе диламро ҷуз сари он мӯ гузашт (5, 158).
Ҳунармандии шоир дар истифодаи воҳидҳои фразеологӣ аз он низ зоҳир мешавад, ки гоҳе бо
илова кардани чанд унсури грамматикӣ маънои хилофӣ сохта шудааст. Дар намунаи зер ду ибораи
рехтаи феълї бо вожаи «љон» (“љон аз тан бурун омадан” ва “љон дамидан”), ки маънои муќобил
доранд, ба назар мерасад:
Равӣ дур аз барам, ҷон аз танам ояд бурун он дам,
Биѐ, то ҷон дамад дар тан зи тарзи омаданҳоят (5, 162).
Зимни мутолиаи девони шоир байтњои зиѐдеро ба мушоњида гирифтем, ки ду воњидњои
фразеологї истифода шудааст. Масалан:
Раҳи ишқ аст, аз дил даст мебояд туро шустан,
Ки ѐди сӯзани мижгони ӯ хоре ба по дорад (5, 177).
Ба сад умед, ки бигрифтӣ домани васлаш,
Мадеҳ зи даст, ту коре куну ба пояш мир! (5, 260).
Туѓрал воњидњои фразеологии забони тољикиро на танњо ба меъѐрњои дастурии забони адабии
тољик мутобиќ гардондааст, инчунин онњоро мувофиќи талаботи маќсадњои тасвир њам таѓйир
додааст. Ин таѓйирот ба тариќи зерин сурат гирифтааст:
а) иваз кардани яке аз љузъњои воњиди фразеологї. Масалан, дар забони тољикї ибораи “меваи
обдор” ба маънои аслї ва ѐ сухани обдор ба маънои “фасењ, равон, пуртаъсир, маънидор” (9, 8)
маъмул буда, шоир бо калимаи мазкур ибораи нави “њусни обдор”-ро барои ифодаи зебоии
мањбуба сохтааст:
Аз латофатҳои ҳусни обдори ӯ мапурс,
Мавҷи гавҳар аз ҳадиси васфи он рӯ мечакад (5, 201).
Ба љойи «дил фигор гаштан» љигар афгор кардан:
Бинамо рухи чу моҳат, ки зи дил барад қарорам,
Бикушо зи ғамза тире, ки ҷигар кунад фигорам (5, 363).
б) такмили таркиби воњидњои фразеологї, яъне калимаву иборањои нав њамроњ карда шудаанд,
аз љумла, «љон ба каф гирифтан» (фидокорї намудан)-ро ба шакли «наќди љони худ ба каф
гирифтан» истифода кардааст:
Аз он рӯзе, ки савдои хаѐлаш бар сарам омад,
Ба бозори муҳаббат нақди ҷони худ ба каф дорам (5, 361).
Ибораи «хуни дил хўрдан» ба шакли «аз хуни дил ифтор кардан» ба кор гирифта шудааст, ки
хеле тоза ва устодона ба назар мерасад:
Ҳилоли абруяш иди Сиѐм омад ба чашми ман,
Ки то аз хуни дил кардам тамом имрӯз ифторам (5, 361).
Ибораи рехтаи “бехуд гардондан” дар “Фарҳанги ибораҳои рехта” ба маънои “аз ҳол рафтан,
беҳуш шудан” шарҳ ѐфта, (6, 105) вале дар ФТЗТ маънои маҷозии он “мағрур шудан”, ки бо ҳамин
маъно дар забони гуфтугӯӣ ба кор меравад (8, 194) низ илова гаштааст. Дар ашъори Туѓрал њар ду
маънои ибораи мазкур ба мушоҳида мерасад:
197
НОМАИ ДОНИШГОЊ УЧЁНЫЕ ЗАПИСКИ SCIENTIFIC NOTES
МАИ ДОНИШГОЊ УЧЁНЫЕ ЗАПИСКИ SCIENTIFIC NOTES
№3(48) 2016
№ 3(48) 2016
Равам ҳар дам ба ѐди оташи рухсорааш аз худ,
Шикасти ранги ман оҳанги парвози шарар дорад (5, 178).
Он қадар ман дар хаѐли шавқат аз худ рафтаам,
Бо хаданги нози ту санги нишон хоҳам шудан! (5, 402).
Шоир аз унсурњои маљозї ва образноки дорои маъноњои пуробуранги бадеї, ки дар шакли
нисбатан тафсилї, яъне зарбулмасалу маќолњо низ истифода кардааст:
Бунафши рози ғамат шуд натиҷа мӯи сафед,
Нарафта аз даҳани ӯ ҳанӯз бӯи шир (5, 260).
Аз баррасии ашъори Туѓрали Ањрорӣ метавон ба чунин натиҷа расид, ки ифодаи образҳои
бадеӣ, фикрҳои пандомез ва ҳиссиѐти муассири шоир тавассути корбасти ҳунармандонаи
воњидҳои фразеологии маъмулӣ ва худсохти суханвар ба даст омада, осори шоирро ба забони халќ
наздик гардонидааст. Огоњии шоир аз нозукињои забони модарї ва захирањои луѓавии он аз
истифодаи мавридшиносонаи воњидњои фразеологї ва ифодањои худсохти рехта зоњир мегардад.
Аз љињати маънӣ барои хонандаи имрӯз воњидњои рехтаи девони шоир мафҳуму дастрас буда, бо
ҳамон шаклу қолаб ѐ худ баъзе тағйироти ҷузъӣ роиљу мустаъмал мебошанд.
ПАЙНАВИШТ:
1. Маҷидов, Ҳ. Фразеологияи забони ҳозираи тоҷик/ Ҳ. Маҷидов.- Душанбе, 1981.- 104 с.
2. Муҳаммадиев, М. Лексикаи забони адабии тоҷик/ М. Муҳаммадиев, Ю.Нурмуҳаммадов,
Ҳ.Талбакова.- Душанбе, 1997.- 189 с.
3. Туѓрал, Ањрорї. Мунтахаботи ашъор /Ањрорї Т.–Душанбе: Ирфон, 1964.–320 с.
4. Туѓрал,Ањрорї. Навойи кибриѐ. Куллиѐти ашъор/Ањрорї Т.–Душанбе:Адиб, 2014.– 440 с.
5. Фарҳанги ибораҳои рехта. Душанбе, 1964. – 952 с.- 1 ҷ.
6. Фарҳанги ибораҳои рехта. Душанбе, 1964. – 840 с.- 2 ҷ.
7. Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ. Душанбе, 2008. – 850 с. - 1 ҷ.
8. Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ. Душанбе, 2008. – 945 с. - 2 ҷ.
9. Њасанов А. Наќибхон Туѓрал - Гавњари бањри сухан/ А.Њасанов// Маводи њамоиши илмии
«Наќибхон Туѓрал ва муњити адабиву илмии нимаи дувуми асри Х1Х ва ибтидои асри ХХ». –
Хуљанд : Меърољ, 2015.–278с.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
REFERENCES:
Majidov, H.The phraseology of modern Tajik language/H.Majidov.–Dushanbe, 1981.-104 p.
Muhammadiev,
M.
The
lexicon
of
modern
Tajik
language/
M.Muhammadiev,
Yu.Nurmuhammadov,H .Talbakov.-Dushanbe, 1977.-189 p.
Tughral, Ahrori. Selected Poems/ Ahrori T.- Dushanbe, 1964.- 320 p.
Tughral,Ahrori. Navoii kibriyo. Complex of poetry/, Ahrori T. – Dushanbe: Аdib, 2014. - 440 p.
The dictionary of set expressions. Dushanbe, 1964.-952p. - v.1.
The dictionary of set expressions. Dushanbe, 1964.-840p. - v.2.
The explanatory dictionary of Tajik language. Dushanbe, 2008. -850 p.-1.v.
The explanatory dictionary of Tajik language. Dushanbe, 2008. -945 p. -2.v.
Hasanov, A. Nakibhon Tugral- Sea pearls literature/A.Hasanov//Proceedings of the conference "
Nakibhon Tugral scientific and literary circles in the half of the 19th and early 20th centuries.".Khujand Me,roj, 2015.- 278 p.
Некоторые замечания
о фразеологических единицах поэзии Туграла
Ключевые слова: Туграл, фразеологические единицы, устойчивые обороты и словосочетания.
Статья посвящена исследованию фразеологических единиц стихотворений таджикского поэта
конца Х1Х и начала ХХ века Туграла Ахрори. На основе всестороннего изучения и анализа
рассматриваемого вопроса автор статьи выявляет, что Туграл талантливо применил в своих
стихотворениях не только язык выдающихся персидско-таджикских литераторов, но и прекрасно
освоив традиции и обычаи народа, его живой язык и культуру, использовал их с целью
обогащения своей речи. Отмечается, что в газелях Накибхана Туграла во многих случаях
народные выражения и устойчивые обороты обеспечивают выразительность смысла и содержания,
мелодичность слов и глубину мыслей. Доказывается, что фразеологические единицы,
198
НОМАИ ДОНИШГОЊ УЧЁНЫЕ ЗАПИСКИ SCIENTIFIC NOTES
№3(48) 2016
МАИ ДОНИШГОЊ УЧЁНЫЕ ЗАПИСКИ SCIENTIFIC NOTES № 3(48) 2016
использованные Тугралом, иногда приводятся в общеупотребительной форме, а в некоторых
случаях сконструированы самим поэтом.
Автор приходит к выводу, что осведомленность Туграла о тонкостях родного языка и
богатство его словарного запаса проявляется в уместном использовании фразеологических
единиц, а также устойчивых оборотов, созданных самим поэтом. С точки зрения смысла для
сегодняшнего читателя фразеологические обороты и словосочетания дивана Туграла являются
понятными и доступными, они распространены и употребляются в той же форме или с
некоторыми незначительными изменениями.
Some Notes in Regard to Phraseological
Units in Tugral`s Poetry
Key words: Tugral, phraseological units, stable locutions and word-combinations
The article dwells on the analysis related to the phraseological units of the poems belonging to the
Tajik poet Tugral Ahrori referring to the end of the XIX-th and the beginning of the XX-th centuries.
Designing on the premise of comprehensive analysis and study of the issue in question the author elicits
that Tugral applied in his poetry not only the language of outstanding Persian-Tajik men-of-letters, but
having assimilates well the traditions and customs of the people its alive language and culture to the full
length and he resorted to them with the aim of enrichment of his own speech. It is noted that in
Naqibkhon Tugal`s gazels people`s expressions and stable locutions provide the expressiveness of sense
and context, tuneful melodies of words and profundity of ideas in most cases. The author of the article
asserts that the phraseological units used by Tugral sometimes are delivered in common usage form, but
in certain cases the elements explored are constructed by the author himself.
The author of the article comes to the conclusion that Tugral`s possession of the information
concerned with the mother-tongue fineness and its basic word stock is evinced in appropriate usage of
phraseological units, as well as stable locutions created by the author himself. From the viewpoint of sense
for today`s readers phraseological locutions and word-combinations of Tugral`s divan (collection of
compositions) are clear and understandable being spread and used in one and the same form or with some
insignificant changes.
Маълумот дар бораи муаллиф:
Рањматов Шўњрат Ањмадљонович, номзади илмњои филологї, дотсенти кафедраи забони
тољикии Донишгоњи давлатии Хуљанд ба номи академик Б.Ѓафуров (Љумњурии Тољикистон,
ш. Хуљанд), E-mail: uchzaphgu@mail.ru
Сведения об авторе:
Рахматов Шухрат Ахмаджонович, кандидат филологических наук, доцент кафедры
таджикского языка Худжандского государтвенного университета имени академика
Б.Гафурова (Республика Таджикистан, г.Худжанд), E-mail: uchzaphgu@mail.ru
Information about the author:
Rahmatov Shuhrat Ahmadjonovich, сandidate of in Philology, Associate Professor of Tajik
Language Department, Khujand State University named after B.Gafurov (Republic of Tajikistan,
Khujand), E-mail: uchzaphgu@mail.ru
199
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
4
Размер файла
1 234 Кб
Теги
unit, note, tugrai, pdf, phraseological, poetry, regard
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа