close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Назир Кулбахтин. Канзафар Усаев Бахтияр Канкаев - предводители крестьянской войны 1773-1775

код для вставкиСкачать
ТАРИХ
ИСТОРИЯ
Нњзир ЄОЛБАХТИН,
тарих фњндњре докторы
1773—1775 ЙЫЛДАРЃАЂЫ
КРЊЇТИЊНДЊР ЉУЂЫШЫ
ЮЛБАШСЫЛАРЫ
ЄЊНЗЊФЊР ЉЊМ БЊХТЕЙЊР
Баш кјтњрејселњр армияљыныѕ Іфі ійњѓе мишњрѓњренњн ике баш полковнигы булђан. Уларѓы милли тамырѓары ђына тјгел, ихтилал эшмњкњрлегендњге оєшаш љыѓаттары ла берлњштерњ. Улар беренселњр иїњбендњ
Берда јѓњгенњ килњ. Кинйњ ризалыђынан «батшађа» кјренњ, уныѕ єулынан
юђары чиндар ала (Єњнзњфњр — полковник, Бњхтейњр — тњјѓњ поход старшинаљы) љњм Пугачевтыѕ манифесы менњн тіньяє Башєортостанђа, был
тібњктеѕ кјп миллњтле халєын баш кјтњрејселњр армияљына йњлеп итеј,
ихтилалды яѕы билњмњлњргњ таратыу ісін ебњрелњ. Улар баш кјтњрејселњр хњрњкњтенеѕ љњлњтле ойоштороусылары була, тотош халыєты ихтилалђа йњлеп итеј љњм азат ителгњн билњмњлњрѓњ тыныс тормошто аяєєа
баїтырыу оїталыђын јѓлњштерњ. Шуныѕ менњн бергњ улар полководец
сифаттарына эйњ булмай. Кјп љандађы бњрелештњрѓеѕ берељендњ генњ лњ
улар ѓур еѕејгњ ілгњшмњй, хњрби ойоштороу талантын кјрљњтмњй.
Њммњ уларѓыѕ азатлыє кірњшендњ, тормош юлында шњхси айырмалыєтары ла кјп. Њгњр Єњнзњфњрѓеѕ милли сыђышы љњм йњшњгњн урыны асыє
билдњле булља, Бњхтейњрѓеѕ ниндњй этносєа єарауы хњѓергњ тиклем бњхњстњр
тыуѓыра. Єњнзњфњр јѓенеѕ кірњштњштњре менњн, уларѓыѕ миллњтенњ љњм
диненњ, дњрњжњљенњ љњм вазифаљына єарамай, љыйышып, дуї, татыу йњшњј
оїталыђына эйњ булђан. Бњхтейњр иљњ, кирељенсњ, ђауђасы, барыљы менњн
ыѓђыш, талаш тыуѓырыусы. Бњхтейњр иѕ киїкен мњлдњ отрядын ташлап,
билдњљеѓ йјнњлештњ китеп юђала љњм уныѕ артабанђы яѓмышы билдњле
тјгел. Єњнзњфњр њсир тішњ, ђазаплауѓарђа батырѓарса тјѓњ, тамуєты јтеп
сыђа, 29 йыл каторга золомон кисерњ љњм 66 йњшендњ тыуђан иленњн алыїта, єартайђан тотєон хњлендњ яєты донъя менњн хушлаша.
Был очерктыѕ маєсаты — тарихи ђњѓеллекте аяєєа баїтырыу љњм
мишњр халєыныѕ бійік улдарыныѕ береље, 1773—1775 йылдарѓађы
Крњїтињндњр љуђышыныѕ кјренекле етњксеље Єњнзњфњр Усаевтыѕ яєты
исемен килњље быуындарђа єайтарып биреј. Бер јк ваєытта автор шулай
ує киѕ танылђан Бњхтейњр Єанєаевтыѕ ниндњй миллњткњ єарауын, дійім
халыє кірњшенњ индергњн ілішін љњм урынын асыєлап китергњ уйлай.
18
Єњнзњфњр Усаев
Баш кјтњрејселњр армияљы полковнигы Єњнзњфњр Усаев Боѓаяѓ
ауылыныѕ (хњѓер Єырмыїєалы районында) сотнигы сифатында старшина Ишміхњмњт Сілњймњнов командаљында хеѓмњт иткњн.1 Ауылдаштары уны «мулла» тип атађан, сінки ул заманына кјрњ белемле кеше
булђан — тірки љњм рус телдњрендњ уєыђан љњм яѓђан.
Пугачев Ырымбурѓы єамап алђас, губернатор Рейнсдорп указы буйынса
башєорттарѓы љњм мишњрѓњрѓе язалау командаларына йыя башлайѓар.
Єњнзњфњрѓе лњ яллайѓар љњм старшина Ишміхњмњт Сілњймњнов командаљында Ырымбурђа оѓаталар. Њммњ Стњрлетамає пристаненњ барып етмњїтњн ул єаса.2 Ійгњ єайтєас, Єњнзњфњр старшина Йњђњфњр
Кісікњев љњм Боѓаяѓ ауылынан тађы алты мишњр менњн бергњлњшеп
Бердађа юлланалар. Бердађа улар 1773 йылдыѕ ноябрендњ килеп етњлњр.
Ырымбур янында Єњнзњфњр бер ай самаљы тора. Тњфтишсегњ яуап
биргњндњ ул Ырымбур эргњљендњге бњрелештњрѓњ єатнашєанын, шуныѕ
ісін «полковник чины бирелејен» таный.3 Љуѕынан, Єазан Йњшерен
комиссияљында, ул киѕерњк мњђлјмњт бирњ. Пугачев менњн њѕгњмњлњшкњндњн љуѕ, башєорт ђњскњре старшинаљы Кинйњ Арыїланов саєыртыла, «батша» килгњн кешелњрѓе Кинйњнеѕ командаљына алырђа
љњм уђа њйтмњйенсњ бер єайѓа ла ебњрмњїкњ єуша; шулай ул бер ай
самаљы Бердала башєорт старшинаљы янында писарь вазифаљында хеѓмњт
итњ, Ырымбур янындађы алыштарѓа єатнаша љњм тырышлыђы ісін
полковник чины ала.4
Декабрь башында 8 кешелек ѓур булмађан отряд менњн полковник
Єњнзњфњрѓе Пугачев «Іфі ійњѓенњ халыєты єотортоу, янына халыє
тіркімін йыйыу љњм Пугачевтыѕ ысын Петр Федорович икњненњ
ышандырыу» ісін ігітлњргњ ебњрњ.5 Тимњк, Єњнзњфњр иѕ тњјге Пугачев эмиссарѓары иїњбендњ ихтилал билњмњлњрен киѕњйтеј іїтіндњ эшлњргњ
тейеш булђан. Ул тіньяє Башєортостанђа, тау заводтары тупланђан
тібњккњ йјнњлгњн. Халыє ихтилалын ойоштороусыныѕ сађыу таланты
шунда асыла.
1773 йылдыѕ декабрендњ Осокиндарѓыѕ Јрген заводы аша јткњндњ
ул Богородское ауылында отставкалађы аєљає љалдатты осрата љњм
јѓенеѕ отрядына ала. Тњјге кіндњрѓњн јк был љалдат ђњѓњттњн тыш
етњкселек љњлњттњрен кјрљњтњ љњм ђњжњп оїта хњрби командир булып
сыђа. Єњнзњфњр уђа 25 кешелек отряд бјлеп бирњ љњм јѓаллы хњрњкњт
итергњ єуша. Ул Екатеринбург тау ведомствољы районына юллана.
Бик тиѓѓњн бер завод артынан икенсељен љіжјм итеп алђан Пугачев
полковнигы љњм атаман Иван Белобородовтыѕ етњкселегендњге баш
кјтњрејселњр корпусыныѕ яѕђырауыєлы еѕејѓњре тураљындађы хњбњр
љњм дан бітњ Урал буйлап тарала. Был Єњнзњфњр јѓаллы кірњшергњ
фатихаљын биргњн отставкалађы аєљає љалдат булып сыђа. Шулай итеп,
19
Крњїтињндњр љуђышыныѕ иѕ танылђан полководецтарыныѕ береље Белобородовты Єњнзњфњр «асєан».
Тіньяє Башєортостанђа килгњс, Єњнзњфњр кјп миллњтле тібњк халєын баш кјтњрејселњр отрядтарына туплау буйынса њјѓем эшмњкњрлек йњйелдерњ. Башєорт етњкселњре Батырєай Иткинин, Њбдей Абдулов, Бњхтейњр Єанєаев, Ишмњн Этєолов љ.б. уныѕ арєаѓаштары була.
Улар Кіѕгіргњ яу њѓерлњй башлай. 1774 йылдыѕ 9 ђинуарында тњјге
љіжјм яљала. 12 ђинуарѓа Красноуфимск єњлђњљенњ 800 кешелек сиреје менњн Салауат килњ љњм тіньяє Башєортостандађы ихтилалђа етњкселек итњ башлай. Бер аѓ ваєыттан љуѕ бында Табын казагы, баш кјтњрејселњр армияљы бригадиры И.С.Кузнецов килњ. Документтарѓан кјренејенсњ, Кузнецов, Салауат љњм Єњнзњфњр араљында јѓ-ара ихтирамлы
мінњсњбњт урынлаша. Красноуфимск—Кіѕгір тібњгендњ баш кјтњрејселњрѓеѕ дійім љаны 4 меѕ кешегњ етњ. 1 меѕ самаљы рус миллњтле
баш кјтњрејселњрен Кузнецов јѓенњ ала, њ 3 меѕдњн ашыу башєорт,
мишњр, татар баш кјтњрејселњрен Салауатєа бирњ. Єњнзњфњр шулай
йњш полководецтыѕ отрядына элњгњ. 19 ђинуарѓа улар бергњлњп Кіѕгір
гарнизонына індњмњ яѓа љњм казак И.Дружининды шул індњмњ менњн
ігітлњргњ тип єалађа ебњрњлњр. Єњнзњфњр шулай ує 23 љњм 24 ђинуарѓа Салауат Кіѕгіргњ ойошторђан љіжјмдњрѓњ єатнаша. Салауат яраланып, ійінњ дауаланырђа єайтып киткњс, Кузнецов Єњнзњфњрѓе єулђа
ала љњм, быђаулап, Чесноковкађа оѓата. Єњнзњфњрѓе завод єаѓнаљын
тартып алыуѓа, сиркњј єыѕђырауѓарын алдырыуѓа љњм Ачит єњлђњље
коменданты капитан Воиновты язалауѓа ђњйеплњйѓњр. Єњнзњфњр Пугачев эмиссары була, тіньяє Башєортостанда хњрњкњт итеј ісін полковник чинын љњм манифесты уђа «батша» јѓе бирњ. Шуђа Зарубин уны
хікім итњ алмай љњм Бердађа оѓата. Бердала Пугачев Єњнзњфњрѓе барлыє
ђњйеплњјѓњрѓњн азат итњ лњ яѕынан тіньяє Башєортостанђа ебњрњ. Был
юлы Єњнзњфњр ѓур ђњскњр туплап, атаман Белобородовєа ярѓамђа барырђа тейеш була. Уны 7 кеше оѓата бара.6
Белобородовєа барђанда Єњнзњфњр 24 марттан 25-енњ єаршы тіндњ
Чесноковка ауылында, Зарубин штабында туєтай. Был тінді Зарубиндыѕ баш кјтњрејселњр армияљы менњн подполковник И.И.Михельсондыѕ корпусы љуђыша. Зарубин еѕелејгњ осрай, уныѕ армияљы ює ителњ,
јѓе њсир тішњ. Комиссияла Єњнзњфњр был алыш ваєытында єасып
киткњнен, ике аѓна ауылдарѓа йњшеренгњнен, «бурѓар тіркімдњре менњн
бњйлњнеш тотмађанын» хњбњр итњ.7
Њммњ уныѕ ауылдаштары, мишњр старшиналары Мієсин Њбдесњлњмов менњн Ишміхњмњт Сілњймњнов губернатор Рейнсдорпєа, Чесноковка янындађы алышта Єњнзњфњр њсир тішњ, лњкин «башєа фетнњселњргњ љњм хыянатсыларђа єушылмау шарты менњн» азат ителњ, тип
рапорт бирњ. Информаторѓар уныѕ Боѓаяѓђа єайтыр алдынан 15 кін
єайѓа йірігњнен белмњй.8 Єазан Йњшерен комиссияљында Єњнзњфњр
љуђышта єатнашыуын, єулђа алыныуын, њммњ Михельсондыѕ уны
20
ебњрејен, уны мишњр старшинаљы Солтан-Моратовтыѕ яєлап сыђыуын
таный.9
Њ был ваєытта Єњнзњфњр Бердађа Пугачев эргњљенњ ашыђа љњм улар
Тіп ђњскњр генерал Голицын корпусы менњн Татищев єњлђњље янында
яуђа ингњндњн љуѕ осрашєандыр, мођайын. Пугачев полковниктары
Т.Падуров менњн М.Горшков кјрљњтмњлњрендњ Пугачевтыѕ Татищев
єњлђњље янында еѕелгњндњн љуѕ Кинйњ менњн Єњнзњфњрѓеѕ књѕњше
буйынса Башєортостанђа китергњ йыйынђанлыђы њйтелњ. Пугачев Зарубин менњн єушылыу ісін Чесноковкађа барырђа нињтлњй.10 Њммњ
бер нисњ кін Ташлыла булђандан љуѕ єырєа ђына Башєортостандыѕ
Урал аръяђына юллана. Зарубиндыѕ Іфі эргњљендњ еѕелејен Єњнзњфњрѓеѕ
хњбњр итеје маршрутты киїкен јѓгњртејѓеѕ сњбњбе булыуы ихтимал.
Пугачев Урал аръяђына юлланђанда Єњнзњфњрѓе Башєортостандыѕ
јѓњгенњ халыєты ихтилалђа кјтњреј ісін ебњрњ. Мієсин менњн Ишміхњмњттеѕ њйтејенсњ, ул апрель урталарында тыуђан ерѓњрендњ кјренњ
љњм, генерал Фрейман ісін, тип, уларѓыѕ 500 кешелек команда бирејен талап итњ. «Тођро» старшиналар Єњнзњфњргњ єаршы ниндњй сара
єулланырђа белмњй љњм губернаторѓан књѕњш љорай. Рейнсдорп
Єњнзњфњрѓеѕ 200 кешелек отряды менњн яуызлыєтар єылып йіріје
хаєында Іфі провинцияљы канцелярияљына хњбњр итеп, «уны, Єњнзњфњрѓе
тођро мишњр љњм башєа старшиналарѓан тоттороп, єаты єарауылда
тотоуѓы љњм тотєас та јѓенњ рапорт бирејѓе» талап итњ.11
Єњнзњфњрѓе Мієсин менњн Ишміхњмњт тотоп ала. Уны, колодкалар
кейѓертеп, Іфігњ алып китњлњр. Њммњ барып етергњ оѓає єалмаїтан,
бер сыуаш ауылында ул колодкаларын сисеп ташлап єаса.12 28 майѓа
Ишле ауылы татарѓары Іфі провинцияљы канцелярияљына уларѓыѕ
ауылына Єњнзњфњрѓеѕ килгњнен љњм љњр ихатанан яуђа берњр кеше
алыуын хњбњр итњ.13 Яѕы отряд йыйыу тібњге итеп Єњнзњфњр јѓенеѕ
тыуђан Дыуан-Табын олоїон љайлай. 5 июндњ ул Пугачевєа яѕы отряд
алып килњ. Шунда, Њй йылђаљында, Пугачев уђа бригадир чинын бирњ,
њ Хњрби коллегия Пугачев індњмњљен халыєєа иђлан итеј тураљында
Указ тапшыра.14
Ошо ваєиђанан љуѕ Єњнзњфњр Нуђай даруђаљына њйлњнеп килњ љњм
Єаранай, Єасєын, Єанбулат, Єотлогилде љњм Љелњјљен менњн бергњ
Іфігњ яу менњн барыу ісін єатнаш отрядєа кешелњр туплай башлай.
Ул Нуђай даруђаљы баш кјтњрејселњренеѕ иѕ ѓур етњкселњренеѕ берељенњ њйлњнњ. Єазан Йњшерен комиссияљы начальнигы генерал П.С.Потемкин Екатерина Икенсегњ ебњргњн белдермњљендњ Єњнзњфњрѓе «Пугачевтыѕ иѕ тіп енњйњттњше» тип атай.15
1774 йылдыѕ 20 июнь тирњљендњ Єњнзњфњр йњнњ Пугачев Ставкаљына килњ. Пугачев јѓе был ваєытта Уса янында љуђыша. Єњнзњфњр
Пугачевєа Башєортостандађы ваєиђалар тураљында тулы мњђлјмњт
тапшыра. Пугачев уђа 50 љум аєса бирњ.16 23 июндњ Єњнзњфњр, Пугачев Індњмњљен љњм Хњрби коллегия грамотаљын алып, 4 казак оѓатыуында Іфігњ юллана.17 Яуап тотєанда был хаєта асыєтан-асыє љійлњй:
21
«Њ љуѕынан Пугачевтан јѓ телњгем буйынса тыныс йњшњгњн халыєты
єотортоу љњм тіркімдњргњ туплау ісін Башєортостанђа киттем... Љњм,
тіркім йыйђас, Іфігњ љіжјм итергњ љњм Рњсњй ђњскњрѓњрен єыйратырђа телњнем».18 Єњнзњфњр Пугачевтыѕ Єазанђа барышлай башєорт полковниктары тіркімінњ Башєортостанђа єайтырђа љњм, халыєты ихтилалђа кјтњреп, шуныѕ менњн Тіп ђњскњрѓеѕ аръергардын тњьмин итергњ
єушыуын да асып љала.19
Башєортостанђа єайтєас, Єњнзњфњр Ыє љњм Дим йылђалары бассейндарында отряд йыя башлай, 400 яугирѓы туплай, Нуђай даруђаљыныѕ
башєорт етњкселњре менњн бњйлњнеш булдыра љњм Іфігњ яу сабырђа
њѓерлњнњ. 24 июлдњ Іфі провинцияљы канцелярияљы генерал Голицынђа рапорт ебњреп, был етњкселњр, 1000 кешене йыйып, «Ађиѓел менњн
Ашєаѓар йылђалары араљындађы далала торалар, Іршњк љњм Дим
йылђалары араљында йњшњјселњрѓе єыйратырђа йыйыналар, тиѓњр»,20
тип хњбњр итњ. Шул ує кінді старшина Ишміхњмњт Сілњймњнов Іфі
провинцияљы канцелярияљына: ”Єњнзњфњр иртњгњ Боѓаяѓ ауылына барырђа йыйына, тип ишетелњ», тигњн хњбњр тапшыра.21
Єњнзњфњр Іфігњ яу ойоштора алмай. 4 августа Ярмолкино ауылы
янында уны «тођро» башєорт старшинаљы Єыѓрас њсир итњ. Љорау
алђанда Єњнзњфњр уны башєорт старшинаљы Єыѓрастыѕ Єњнзњфњр янында
јѓ телњге менњн йірігњн іс мишњр кешеље ярѓамында тотоп алыуын
хњбњр итњ.22 Шулай итеп, ул хыянат єорбаны була. Њммњ Єыѓрастыѕ
Іфі провинцияљы канцелярияљына 31 августа биргњн рапортында
Єњнзњфњрѓеѕ алыш мњлендњ њсир ителеје њйтелгњн. Уныѕ командаљында старшиналар Ибраш Ураѓбахтин, Єунаєєол Атъетњров љ.б. љуђышєан, лњкин улар «Єњнзњфњр бурѓы тотєанда єасєан».23 Тњјге тапєыр
Єњнзњфњрѓњн 4 августа Бігілмњлњ, полковник Н.Н.Кожиндыѕ поход
канцелярияљында љорау алалар. Протокол материалдарынан кјренејенсњ,
ул јѓен ышаныслы тота, бирелгњн љорауѓарђа аныє яуаптар бирњ.
Яуаптарында єурєыу, јкенеј, ярамљаєланыу, нисек кенњ булља ла йњнен
љаєлап алып єалырђа тырышыуѓыѕ эѓе лњ булмай. Шуђа єарамаїтан,
айырым осраєтарѓа єайљы бер эштњрен љњм љуђыш хњрњкњттњрен оїта
йњшереп алып єала белгњн.
Бігілмњнњн Єњнзњфњрѓе Єазан Йњшерен комиссияљына алып килњлњр
љњм туєтауљыѓ язалап љорау алалар.24 Єазандан Мњскњјгњ, Сенаттыѕ
Йњшерен экспедицияљына, Екатерина Икенсенеѕ иѕ яуыз язалаусыљы
С.Шешковский єарамађына оѓатыла. Сенат пугачевсыларѓы ике тіркімгњ
бјлеп билдњлњй. Беренсе тіркімгњ — Пугачев љњм уныѕ иѕ яєын
кірњштњше А.Перфильев, икенсе тіркімгњ 8 кеше єарай, Єњнзњфњр ѓњ
шул иїњптњ була. 1774 йылдыѕ 31 декабрендњ Сенаттыѕ хікім ителгњндњргњ язалау сараларын билдњлњјсе указы сыђа: Пугачев менњн Перфильевтыѕ аяє-єулдарын љњм башын киїергњ, И.Зарубиндыѕ Іфілњ башын
киїергњ. М.Шигаевты, Т.Падуровты љњм В.Торновты аїырђа, љигеѓ
пугачевсыны єамсы менњн љуєтырырђа љњм мњѕгелеккњ каторгађа
љіріргњ.25 Љуѕђылары иїњбендњ Єњнзњфњр ѓњ була.
22
1775 йылдыѕ 10 ђинуарында Мњскњјѓеѕ Болотный майѓанында (Лобное
место) Пугачевты язалайѓар. Майѓан халыє менњн шыђрым тула. Ялђан батшаны нисек язалауѓарын єарау ісін Єазандан Єаранайѓы килтерњлњр, тотєон пугачевсыларѓы тірмњнњн алып сыђалар. Шулай итеп,
властар јѓѓњре кірњштњштњренњ Пугачевты љуѕђы юлђа оѓатыуѓы ойоштора.
1775 йылдыѕ 11 ђинуарында мњѕгелек каторгађа хікім ителгњн
пугачевсыларѓы Мњскњјѓњн алып сыђып, алыї Балтийский (Палдиски)
портына оѓаталар. Улар йњмђеље 8 кеше була: Єњнзњфњр Усаев, И.Почиталин, М.Горшков, И.Ульянов, Д.Караваев, А.Долгополов, Г.Закладнов љњм В.Плотников. Закладнов менњн Плотников юлда вафат була,
уларѓы Ревель (хњѓер Таллинн) єалаљында ерлњйѓњр. Єалђан 6 пугачевсы мњѕгелек каторга урынына барып етњ.26 1775 йылдыѕ 29 ноябрендњ уларђа Салауат менњн Юлай єушыла. Єњнзњфњр њсир ителгњс,
уныѕ ауылдашы, мишњр старшинаљы Мієсин Њбдесњлњмов Іфі провинцияљы канцелярияљына мірњжњђњт итеп, уныѕ йортон љњм хужалыђын јѓенњ алырђа ріхсњт љорай, сінки Єњнзњфњр 1774 йылдыѕ йњйендњ
Мієсиндеѕ љњм уныѕ энеље Йњмђурѓыѕ хужалыђын білгінліккњ тішіргњн
була.27
Єњнзњфњр менњн Салауат Ырымбур эргњљендњ Кинйњнеѕ башєорт
полкында бергњ хеѓмњт итњлњр, Ырымбурђа бергњ љіжјм ойошторалар
љњм дошман яуын кире єађалар, бергњ хњрби етњкселњр булып ілгірњлњр.
1774 йылдыѕ башында Красноуфимск—Кіѕгір баш кјтњреј тібњгендњ
яѓмыш уларѓы тађы бер тапєыр осраштыра, улар бергњлњп Кіѕгірѓі
љіжјмгњ тотоуѓы ойоштора. Уларѓыѕ 1774 йылдыѕ йњйендњ Њй йылђаљындађы Пугачев ставкаљында љњм Уса єалаљы янында осрашыуѓары
ла ихтимал. Ісінсі тапєыр улар Рогервикта осраша љњм мњѕгегњ бергњ
єала.
1800 йылдыѕ 26 сентябрендњ башєорт халєыныѕ легендар улы
Салауат яєты донъя менњн хушлаша. Мосолман йолаљы буйынса, уныѕ
баш осонда диндњше љњм фекерѓњше, кірњш буйынса арєаѓашы
Єњнзњфњрѓеѕ кіні-тіні дођа уєып ултырыуын кјѓ алдына килтереје
єыйын тјгел. Сінки ул белемле мосолман булђан, уны тиккњ генњ
«мулла» тип атамађандар бит. Єњнзњфњр башєорт халєыныѕ милли
батырын љуѕђы юлђа оѓатєан. Шуныѕ ісін генњ лњ башєорт халєы,
Салауат вариїтары Єњнзњфњрѓеѕ яєты исемен кјѕелендњ мњѕге љаєларђа тейеш.
Єњнзњфњр 1804 йылдыѕ 10 июлендњ был донъяны єалдырып китњ.
Љуѕђы минуттарын япа-яѕђыѓы јткњрњ. Был ваєытєа пугачевсыларѓыѕ
барыљы ла јлеп біткњн љњм иѕ љуѕђыљы булып Рогервик єњлђњљендњ
Єњнзњфњр єалђан була. Ул 29 йыл каторга ђазаптарын кисерњ. Ул
туђан халєыныѕ азатлыђы љњм бњхете ісін, Башєортостандыѕ барлыє
иѓелгњн халыєтарыныѕ яєты килњсњге ісін кірњштњге рухы кејек,
єоростай сыныєєан була.
23
Бњхтейњр Єанєаев
Бњхтейњр Єанєаев 1773—1775 йылдарѓађы Крњїтињндњр љуђышында
иѕ сађыу љњм иѕ јѓенсњлекле шњхестњрѓеѕ береље булђан. Уныѕ ихтилал барышындађы ђњѓњти булмађан хњрњкњттњре, серле рњјештњ юєєа
сыђыуы љњм артабанђы яѓмышыныѕ билдњљеѓ булыуы ђына тјгел, ниндњй
миллњткњ єарауы ла єыѓыєљындыра. Ике быуаттан ашыу тарихсылар
Бњхтейњрѓеѕ тыуђан ерен асыєлай алмай. Хатта Крњїтињндњр љуђышы
тураљындађы фундаменталь йыйынтыєтарѓа уныѕ тураљында «Єазан ійњѓе
мишњре» тип яѓѓылар.28 Бары тик XX быуаттыѕ 70-се йылдары аѓађында
ђына Єазан тарихсыљы С.Х.Алишев јѓенеѕ хеѓмњттњрендњ Бњхтейњрѓеѕ
Себер даруђаљыныѕ Аєа ауылы кешеље икњнлеген асыєланы.29 Ошо
мњђлјмњттњргњ таянып, Б.С.Дњјлњтбаев ышаныслы рњјештњ Бњхтейњрѓеѕ
Мњсетле районыныѕ Оло Аєа ауылы мишњре икњнлеген иїбат итњ.30
Љаєланып єалђан сыђанаєтарѓа Бњхтейњрѓеѕ милли сыђышы јтњ
єаршылыєлы кјрљњтелгњн. Е.И.Пугачевтыѕ љњм Хњрби коллегияныѕ
манифестарында љњм указдарында ул «мишњр полковнигы»31 тип атала. Єазан Йњшерен комиссияљында љорау алђанда мари Иѓебай Акбаев та Бњхтейњрѓе мишњр полковнигы тип атай.32 Бер тіркім кірњштњштњре
Бњхтейњрѓе башєорт тип таныђан. Салауат Мњскњјѓњ Йњшерен экспедицияђа хњбњр итејенсњ, 1773 йылдыѕ декабрендњ уныѕ артынан ебњрелгњн кешелњр «... Красноуфимск єњлђњљен єамауђа алыусы башєорттар Грязнов полковник тип иђлан иткњн Собханђол менњн Бњхтейњр
була».33 Іфі ійњѓе Єаршы ауылы татары, Бњхтейњрѓеѕ поход канцелярияљы писары Њбјбњкер Клњнсев тњфтишсегњ уны «башєорт Бњхтейњр
Канкендеев» тип атай.34 Баш кјтњрејселњр армияљы атаманы Алладин
Биктуђанов, Абдулла Мњжитов, Імітбай Абдрахманов, Раєай Ђњлиев,
Юмаєай Асєаров, Оси Буртюков, мариѓар Иштубай Ишбулатов менњн
Кенњз Тоємурзин да Бњхтейњрѓе башєорт тип таныђан.35
Бњхтейњрѓеѕ миллњте тураљындађы єаршылыєлы информация Аєа
ауылыныѕ (Оло Аєа, Большая Ока) ул ваєытта кјп миллњтле булыуы
менњн аѕлатыла. Б.С.Дњјлњтбаевтыѕ иїњплњјенсњ, 1802 йылда Оло Аєала
йњмђеље 660 кеше, шул иїњптњн 17 башєорт, 517 мишњр, 127 типтњр
йњшњгњн.36 Бњхтейњр ошо ауылдыѕ аїаба башєорто йњки типтњре булыуы мімкин. Нисек кенњ булмаљын, Пугачевтыѕ, Хњрби коллегия
ађзаларыныѕ мњђлјмњттњре Бњхтейњр менњн иѕгњ-иѕ терњшеп љуђышєан, кјп айѓар буйына тыђыѓ аралашєан башєорттар менњн татарѓарѓыѕ раїлауѓарына єарађанда аѓырає ышандыра.
Крњїтињндњр љуђышы башланђанда Бњхтейњр урта йњштњрѓњ булђан.
1765 йылда мулла Бњхтейњр Єанєаев Аєа кешелњренеѕ јѓ ерѓњренњ
типтњрѓњрѓе индереје тураљында килешеј тіѓіјѓњ єатнашєан.37 Бындай
килешејѓе аїаба башєорттар ђына тіѓій алђан. Б.С.Дњјлњтбаев фараз
итејенсњ, 1765 йылдађы документта осрађан Бњхтейњр Єанєаев менњн
ихтилалда єатнашыусы бер јк кеше. Был фекер діріїкњ тура килњ.
Дійім белемљеѓлек шарттарында Бњхтейњрѓеѕ тірки љњм рус грамота24
љын белеје лњ шул фекерѓе раїлай: Оло Аєа ауылынан Бњхтейњр мулла
љњм 1773—1775 йылдарѓађы Крњїтињндњр љуђышыныѕ баш кјтњрејселњр армияљы полковнигы Бњхтейњр Єанєаев бер јк кеше. Єошсо
олоїо башєорттары ер аїабалары булып єалђан љам уларѓыѕ вњкилдњре генњ типтњрѓњрѓе индереј тураљындађы килешеј тіѓіјѓњ єатнашєан. Њммњ документ «Іфі ійњѓе Себер даруђаљы Аєа ауылынан старшина Солтанморат (Янышев) командаљы, беѓ, мишњрѓњр» тип башланып китњ, њ љайланма вњкилдњр исемлегенњ «љайланма башєорт Иѓелбай Шјлгњнов» (курсив беѓѓеке. — Н.Є.) етњкселек итњ.38 Исемлек љайланма кешелњр араљындађы берѓњн-бер белемле башєорт муллаљы
Бњхтейњр Єанєаевтыѕ исеме менњн тамамланыуы ихтимал.
1773 йылдыѕ ноябрь аѓаєтарында Себер даруђаљы Єошсо олоїоноѕ
Аєа ауылы кешеље Бњхтейњр Єанєаев ауылдашы Њбделкњрим Кјїњкњев
менњн бергњ Берда биїтњљенњ, Пугачев ставкаљына килњ. Кинйњ штабында бер нисњ кін булђандан љњм «батша» аудиенцияљына ирешкњндњн
љуѕ, Бњхтейњр — полк старшинаљы, њ Ђњбделкњрим полктыѕ йіѓ башлыђы чинын ала. Бњхтейњр менњн Ђњбделкњримдеѕ килеје Пугачев эмиссарѓарына «полковник» чиндарын љњм Пугачев індњмњлњрен биреп, Башєортостандыѕ тірлі райондарына ебњреј ваєытына тура килњ: Єасєын
— Іфігњ, Грязнов — Иїњт провинцияљына, Єњнзњфњр — Кіѕгіргњ,
Салауат — Себер даруђаљына, Єаранай Минзњлњгњ юллана.
Бњхтейњрѓеѕ ошо беренсе эмиссарѓар иїњбендњ булыуы ла ихтимал.
Пугачев індњмњље уны 1773 йылдыѕ 3 декабрендњ Воскресенск заводында ує єыуып етњ.39 «Е.И.Пугачев ставкаљыныѕ, баш кјтњрејсе
властарѓыѕ љњм учреждениеларѓыѕ документтары» йыйынтыђын тіѓіјселњр
был мњђлјмњттеѕ донъя кјреј ваєытын аныє билдњлњмњгњн. Ул Зарубиндыѕ указын Бњхтейњргњ 1773 йылдыѕ 3 декабрендњ биреј ваєытына єарап иїњплњнњ. Тимњк, ваєиђалар тјбњндњге тњртиптњ барђан: Бњхтейњр
тіньяє Башєортостанђа тібњктеѕ кјп миллњтле халєын ихтилалђа кјтњреј
ісін ебњрелгњн, њммњ баш кјтњреј јѓњге ни сњбњптњндер уны документтар
менњн тњьмин итмњгњн. Бњлки, Пугачев Ставкаљы ундай системаны
љуѕынан эшкњ индергњндер. Тњђњйенлњнгњн районђа барђан юлында
Бњхтейњр Воскресенск заводына, Зарубинђа инеп сыђа, ул Пугачевтыѕ
планы буйынса Башєортостан территорияљында баш кјтњрејселњр
хњрњкњтенњ етњкселек итергњ љњм Бњхтейњр љуѕынан уђа єушылырђа
тейеш була. Бында, 3 декабрѓњн дњ љуѕђа єалмайынса, уны Пугачевтыѕ исемле індњмњље менњн атсабар єыуып етњ. Індњмњ иїке тірки
телендњ яѓылђан. 1774 йылдыѕ июлендњ Хњрби коллегия ађзалары уђа:
«Был манифест полк старшинаљы Бњхтейњр Єанєай улына, полктыѕ
йіѓ башлыђы Ђњбделкњрим Кјїњкњй улына бирелде»40 тигњн іїтњмњ
индергњн. Манифест дійімлњштерелгњн йікмњткегњ эйњ, ул Петр Федорович батшађа хеѓмњт итергњ саєыра, барыљына «ер, љыу, балыє
тотоу, бесњнлек, љірінті ер, урман, дары, аєса, єурђаш, икмњк, тоѓ
љ.б.» вњђњѓњ итњ, буйљонмађан баяр, генерал, майор, капитандарѓыѕ
љ.б. «башын киїергњ, имениељын тартып алырђа» саєыра.41 Воскре25
сенск заводында Зарубин менњн Антипов Бњхтейњргњ яѕы указ бирњ,
уныѕ хњрби хњлен љњм бурыстарын аныєлай. Бњхтейњр «...љњр ике йорттан
берњр кешене, башєорт, мишњр, татар, сирмеш љњм рустарѓы, кем
булыуына єарамай», хеѓмњткњ алырђа тейеш.42 Баш кјтњрејселњр отряды јѓен барлыє књрњк-ярає менњн тњьмин итергњ бурыслы. Быныѕ
ісін Бњхтейњргњ «туптарѓы, пуляларѓы, фузеяларѓы љ.б. єоралды, бер
ниндњй иїкњрмњљеѓ ... алырђа» бойорола. Уђа урында киѕ вњкњлњтлектњр
бирелњ: ул «буйљоноусыларѓы јѓе менњн йірітњ, буйљонмађандарѓы буйљондора», «уныѕ, император ђњли йњнњптњренеѕ кјѕелен єырђан љњм
зыян килтергњндњргњ» ігіт-нњсихњттњр уєый, дошманына ташлана љњм
єаршы тора; кем баш тарта, шулар менњн алыша».43
«Петр Федоровичтыѕ» манифесы љњм «граф Захар Чернышевтыѕ»
указы менњн єоралланып, полк старшинаљы дњрњжњљендњ, аныє бурыстар
йікмњп љњм полктыѕ йіѓ башлыђы Ђњбделкњрим Кјїњкњев оѓатыуында
Бњхтейњр 1773 йылдыѕ декабрь уртаљында ійінњ, Себер даруђаљыныѕ
Оло Аєа ауылына єайта љњм иѕ тњјѓњ ауылдаштарын, кјрше мишњр,
башєорт љњм типтњр ауылдары халєын јѓенеѕ баш кјтњрејселњр отрядына туплау ісін њјѓем эшмњкњрлек йњйелдерњ.44 Ул ойошоп килгњн
полкын єорал, аттар, аѓыє-тјлек, мал аѓыђы љњм башєа љуђыш књрњкярађы менњн тњьмин итеј сараларын кјрњ.45
Баш кјтњрејселњр јѓњге єуйђан бурыстарѓы јтњј ісін сираттађы аѓым
— яєындађы заводтарѓы баїып алыу. Уларѓыѕ Аєађа иѕ яєын урынлашєаны И.П.Оскиндыѕ Саранин заводы була. Бњхтейњр Хњрби коллегияђа: «...Саранин заводына дјрт кешене вњкил итеп ебњрѓек», тип
рапорт бирњ. Завод крњїтињндњре Бњхтейњрѓеѕ кешелњрен заводєа ете
саєырым барып етмњїтњн икмњк-тоѓ, «бер туп, ... дары, туєљан іс
йњѓрњ, љигеѓ яєшы фузея, ике яєшы турка, ђњскњри єорал» менњн єаршы
ала.46
Баш кјтњрејселњр отрядына кјп кенњ кешелњрѓе йњлеп итеп љњм
ує-йњйњ, єылыс љњм љіѕгілњр менњн генњ тјгел, туптар љњм атыу єоралы
менњн єоралландырып, Бњхтейњр тіньяє Башєортостан халыєтары ісін
Кіѕгір єалаљы менњн бергњ батша таянысы, феодаль љњм милли иѓејѓеѕ
јѓњге булђан Красноуфимск єњлђњљенњ табан юлђа сыђа. Был јтњ лњ
міљим љњм тњј сираттађы мњсьњлњне Бњхтейњр еѕел љњм уѕышлы хњл
итњ. «Рустар Єыѓылъяр єаласыђынан ун љигеѓ саєырым алыїлыєта беѓѓе
ике туп менњн єаршы килеп алды љњм јѓѓњре менњн алып китте»,47
тип хњбњр итњ ул Хњрби коллегияђа. Шулай итеп, Красноуфимск казактары јѓ телњге менњн баш кјтњрејселњр яђына сыђа. Єњлђњгњ килгњс,
Бњхтейњр 4 тупты, 24 бот дарыны, бихисап йњѓрњ, 6 мискњ шарап љњм
90 тоє тоѓѓо конфискациялай. Байѓарѓыѕ 36 атын, 2 љыйырын тартып
ала љњм армияђа аѓыє-тјлеккњ тапшыра, њ яєшы аттарѓы «батшађа»
єалдыра.48
Б.С.Дњјлњтбаев, Красноуфимск єњлђњљенњ Єњнзњфњр менњн Салауатєа тиклем беренселњр булып Бњхтейњр, Ђњбделкњрим љњм Себер даруђаљы Тјбњлњї олоїоноѕ башєорт старшинаљы Собханђол Килтњков
26
килгњн, тип раїлай.49 Был фекерѓе Салауаттыѕ кјрљњтмњлњре лњ ныђыта. 1775 йылдыѕ 15 февралендњ Сенаттыѕ Йњшерен экспедицияљы
алдында яуап тотєанда ул: «...Грязнов полковниктар тип атађан љњм
љуѕынан Красноуфимск єњлђњљен єамађан башєорттар, Собханђол менњн
Бњхтейњр, Салауатєа бер башєортто, Њјлњзей Љаєєоловты љњм рус
кешељен, поп улы Макар Ивановты ебњрњ, Салауат улар менњн, теге
полковниктар бойороуынса, Красноуфимск єњлђњљенњ яуыздар эргњљенњ
килњ», тип хњбњр итњ.50 1775 йылдыѕ 5 майында Іфі провинцияљы
канцелярияљында љорау алђанда ла Салауат шундай ує мњђлјмњт бирњ.
Пугачев тарафынан Красноуфимск єњлђњљенњ ебњрелгњс, ул яуыз полковниктар Бњхтейњр Єанєаев менњн башєорт старшинаљы Собханђол
Килтњковтыѕ яуыздар тіркімінњ єушыла.51 Салауаттыѕ кірњштњше Раєай
Ђњлиев 1775 йылдыѕ 6 апрелендњ Єазан Йњшерен комиссияљында, Салауат
менњн «Красноуфимск єњлђњљенњ барѓыє, унда артиллерияђа казактар
яллап, башєорт старшиналары Мњјлит, Єњнзњфњр љњм Бњхтейњргњ Кіѕгірѓі
яуларђа ярѓамђа киттек»,52 тип љійлњй. Њммњ Собханђол 1774 йылдыѕ
4 февралендњ Кіѕгір єалаљында љорау алђанда Красноуфимск єњлђњљенњ
Салауат менњн бергњ уныѕ єатнаш отрядында килејен њйтњ.53 Бњхтейњргњ
килгњндњ, ул Пугачев эмиссарѓарынан беренсе булып Красноуфимск
тібњгендњ пњйѓњ була љњм Башєортостандыѕ тіньяђында бітњ халыє
кірњшен ойоштороу ісін єыѓыу эш башлай. Ул старшиналар Алађуѓ
Баєиновтыѕ, йіѓ башлыєтары Ишњлњй Єњѓрњлиевтыѕ љњм Єотошевтыѕ
отрядтарын Красноуфимск казактарыныѕ отрядтары менњн єуша, есаул Григорий Овчинников менњн казак Максим Калашникты єњлђњне
білгінліккњ тішіргњне ісін «сылбырђа» ултырта.54
Тиѓѓњн тіньяє Башєортостанђа Єњнзњфњр Усаев, Салауат Юлаев,
И.С.Кузнецов килњ. Салауат отрядынан ѓур юлбашсылар, баш кјтњрејселњр армияљы полковниктары, Єошсо олоїо старшинаљы Илсеђол
Этєолов љњм шул ує олої башєорто Ишмњн Этєолов, мишњр, Бњхтейњрѓеѕ ауылдашы Љілњймњн Кјїњкњев јїеп сыђа. Бер тіркім йњш, талантлы љњм ђњйрњтле етњксе-полководецтарѓыѕ пњйѓњ булыуы тібњктњ
баш кјтњрејселњр хњрњкњтен дірлњтејсене артєа єыїырыєлай. Артабанђы
ваєиђалар Бњхтейњрѓеѕ оїта ойоштороусы, лњкин уртаса хњрби командир булыуын кјрљњтњ. Йњштњрѓеѕ унан іїтінлік алыуы Бњхтейњрѓеѕ
хњтерен єалдырђандыр, кјрњљеѕ, был уныѕ єалђан ихтилал етњкселњре
менњн йыш низађлашыуыныѕ сњбњбе була. Ул Салауат іїтінњн ошає
яѓып, уны ришјњтселектњ, Бњхтейњр єулђа алђан љњм «сылбырђа ултыртєан» Овчинников менњн Калашниктан «100 љум алып, јѓѓњрен
азат итејѓњ» ђњйеплњй. Йњнњље, был ыѓђышта Бњхтейњрѓњн Пугачев указын
тартып алып, јѓен єарауыл аїтына ултырталар љњм «быђаулап, аїырђа
алып китњлњр». Єурєыуђа тішкњн Бњхтейњр 12 љум аєса тјлњп єотола. Ошаєта ул Хњрби коллегиянан шул аєсаны, аттарын, 8 фузеяны
љњм 2 турканы єайтарып бирејѓе талап итњ.55 Ул Илсеђол Этєоловєа
ла зарлана. Белобородовєа ебњргњн хатында ул, Илсеђол тінін иїереп
ауылђа килде, «халыєты єурєытып, єайљы берѓњрен хікімгњ тартты27
рып, кјптњрѓе єыйырљытты, ...кешелњрѓе кіслњп командаљына алды...»56 ,
тип яѓа. Белобородовєа, Илсеђол Изге Њюповєа кікірттњн дары эшлњргњ
бирмњне, тип тњ рапорт бирњ.57 Љілњймњн Кјїњкњев миѕњ асыу љаєлай
љњм ауылдыѕ љайланма кешелњренњ минеѕ «указым буйынса ылау
бирмњїкњ єуша», тип яѓа.58 Ишмњн Этєоловты Т.Овчинников менњн
М.Калашникты хыянаттары ісін єулђа алырђа телњјѓњ, њммњ љњр берељенњн ике йіѓњр љум аєса алып, азат итејѓњ љњм улар аша љњлњк
булыуѓа ђњйеплњй.59
Даусыл холєона єарамаїтан, Бњхтейњр Красноуфимск—Кіѕгір баш
кјтњрејселњр тібњгенеѕ етњкселњр сафында єала. Ул 23 љњм 24 ђинуарѓа Кіѕгіргњ љіжјм итејѓњ єатнаша, Красноуфимск районында Салауат, И.Кузнецов љњм Єњнзњфњр киткњндњн љуѕ да єала. Бњхтейњр Салауат яраланып ійінњ єайтып киткњндњн љуѕ Красноуфимск эргњљендњге баш кјтњрејселњр отрядтарына етњкселек итејсе Єошсо олоїоноѕ Єыѓылбай ауылы башєорто, полковник Ишмњн Этєоловтыѕ јлеменеѕ берѓњн-бер шаљиты була. Бњхтейњрѓеѕ хњбњр итејенсњ, Ишмњн
1774 йылдыѕ 19 февралендњ секунд-майор Д.О.Гагриндыѕ язалау командаљына єаршы яуѓа љњлњк була.60
1774 йылдыѕ яѓында ла Бњхтейњр кірњште туєтатмай, тіньяє-кінсыђыш
Башєортостанда хњрњкњт итњ. 9 апрелдњ Јрге Єыйђы ауылында ул
Белобородовтыѕ кјрљњтмњљен ала. Унда Белобородовтыѕ 4 апрелдњ
Хњрби коллегиянан «уныѕ ђњли йњнњптњренеѕ корпусын туплау љњм
киѕ таратыу ісін Тіп армияђа ебњрергњ кјп меѕлек рус, башєорт,
сирмеш командаларын туплауѓы» талап итејсе указ алыуы њйтелгњн
була. Шуђа Белобородов Бњхтейњрѓе, атлы љњм єораллы командалар
йыйып, Белобородовєа килтереј шарты менњн, Кіѕгіргњ оѓата.61
Белобородов шунда ує Бњхтейњргњ, йіѓ башлыєтары Њбделкњрим
Кјїњкњевєа љњм Йосоп Юнысовєа, писарь Исмаил Имановєа грамота
яѓып бирњ, унда халыєєа «тракт буйынса алђа љњм кирегњ... љис тотєарлыєљыѓ іс ылау бирергњ» тигњн талап єуйыла.62
Бњхтейњр Белобородов єуйђан бер генњ мњсьњлњне лњ хњл итњ алмай. 17 апрелдњ ул, бітњ ђњйепте был ваєытта Кіѕгір ійњѓе сиктњрендњ хњрњкњт итејсе Илсеђол менњн Љілњймњнгњ ауѓарып, Белобородовєа рапорт яѓа. Йњнњље, Илсеђол баярѓарѓыѕ етенен љњм ыїмалаљын
алыуѓы тыя, дары етештерергњ єамасаулай. Бњхтейњр Кіѕгір ійњѓе буйлап
кешелњр ебњрњ, њммњ уларѓы тыѕламайѓар љњм командаларђа яѓылмайѓар, «Кіѕгірѓњн дошман килњ», тип белдерњлњр. Бњхтейњрѓеѕ ярѓамсылары Илсеђол менњн Љілњймњн отрядынан баш кјтњрејселњрѓе јѓ яђына
њјрњтергњ телњгњндњрѓер, кјрњљеѕ. Шуђа Илсеђол кешелњрѓе ихтыярљыѓлай љњм яуапєа тарттырырђа телњй, њ Љілњймњн љайланма вњкилдњргњ
ылауѓар бирејѓе љњм рус казактарын ебњрејѓе тыя.63
Бњхтейњрѓеѕ рапортына яуап итеп, Белобородов 28 апрелдњге ордеры менњн «урындађы рустарѓы љњм татарѓарѓы» јѓенњ кисектермњйенсњ
ебњрејѓе яѕынан талап итњ, баш тартєан љњр кемде эѓлњп табыу љњм
аїып јлтереј менњн єурєыта. Бњхтейњрѓеѕ јѓенњ Белобородов халыєты
28
йыйып, єарауыл єуйырђа љњм Кіѕгірѓњге дошмандар љіжјменњн сиктњн
тыш љає булырђа књѕњш бирњ.64
1774 йылдыѕ майында ла Бњхтейњр Кіѕгір ійњѓендњ хњрњкњт итњ.
Был хаєта тјбњндњге документтар љійлњй: 4 майѓа йіѓ башы Ишмњт
Мњмњтєолов Бњхтейњргњ уныѕ указын алыуѓарын љњм шуныѕ буйынса
тирњ-яє ауылдарѓа љњм Кіѕгірѓњ эшлњјѓњрен хњбњр итњ. Ишмњт Бњхтейњрѓе
Кіѕгірѓњ язалау кістњренеѕ йњнлњнеје, 16 туптары барлыђы, ошо кіндњрѓњ
Алтин ауылына љіжјм итеп, атаман И.Васевты њсир итејѓњре тураљында иїкњртњ.65
Тіп ђњскњрѓеѕ Башєортостан территорияљына килеје менњн Бњхтейњр
Кіѕгір ійњѓе халєын ихтилалђа йњлеп итеј эшмњкњрлеген єыѓыулата.
Башєорт, татар, мишњр љњм мари хњрби етњкселњренњ, старшина Єаныєай Яшпохтинђа, йіѓ башлыєтары Осип менњн Ишмњт Ишмњмњтовєа, мулла љњм депутат Баєыйђа, йіѓ башлыђы Иман Алладиновєа
Бњхтейњр «батшаныѕ» уѕыштары хаєында хњбњр итњ. Тіп ђњскњрѓеѕ
ысынында Башєортостандыѕ Урал аръяђында хњрњкњт итејенњн тыш,
Бњхтейњр халыєты ихтилалђа ылыєтырыу маєсатында башєа љыймаїлыє ваєиђалар тураљында яѓа: баш кјтњрејселњрѓеѕ Ырымбурѓы алыуы
љњм Кинйњне губернатор итеп тњђњйенлњје, тірки халыєтарыныѕ Мњскњјѓе
єамауы, 10 меѕ єаѓаєтыѕ Пугачевєа єушылыуы љњм јѓѓњре менњн армияђа
таратыу ісін біткіљіѓ ат, љыйыр, љарыє килтереје љ.б.66
1774 йылдыѕ йњйендњ, Пугачев Тіп ђњскњре менњн тіньяє Башєортостан
буйлап килгњндњ, Бњхтейњрѓеѕ ойоштороусы љњлњте айырыуса ныє асыла.
Был ваєытта бітњ документтарѓа ла ул «полковник» тип атала. 13
июндњ Осокиндарѓыѕ Јрген заводы эргњљендњ баш кјтњрејселњр лагерында «Петр Ісінсі» — Пугачевтыѕ Бњхтейњр Єанєаевєа љњм Йњрміхњмњт Єњѓермњтовєа исемле указы тіѓілњ. Был указ Бњхтейњрѓеѕ
«рус љњм башєорт ђњскњрен йыйыу ісін бойороє» ебњрергњ љорауына
Пугачевтыѕ яуабы була. Унда «полковник Єанєаевтыѕ љњм старшина
Єњѓермњтовтыѕ Ѓур армияђа рус љњм башєорт ђњскњрен йыйырђа нисек тњ тырышыуы љњм яуыздарђа єаршы тороп, беѓѓеѕ батшалыєєа
буйљонмаусыларѓы ює итеје» талап ителгњн.67 Указды есаул Сњлих
Наурузов алып барып еткерњ, уђа «старшина Бњхтейњр Єанєаев менњн
уныѕ иптњштњренњ» тібњлгњн ђњли йњнњптњренеѕ юл грамотаљы бирелњ.68
Эйе, есаул Сњлих Наурузов Пугачев указын Бњхтейњргњ тапшыра,
сінки ул указ башєа документтар менњн бергњ уныѕ отряды 1774
йылдыѕ 27 июлендњ Зюрей ауылы эргњљендњ єыйратылђандан љуѕ
Бњхтейњрѓеѕ язалаусылар єулына элњккњн поход канцелярияљында табыла. «Батша» указын алђас, Бњхтейњр бер юлы Бірі љњм Кама буйы
райондарында кјп миллњтле халыєты ихтилалђа йњлеп итеј ісін киѕ
эшмњкњрлек йњйелдерњ.
Бњхтейњрѓеѕ поход канцелярияљын ентекле ійрњнеј уныѕ љуђыш
хњрњкњттњрен кјѓњтергњ љњм 1774 йылдыѕ йњйендњ тіньяє-кінбайыш
Башєортостандађы дійім ихтилал кјренешен аяєєа баїтырырђа ярѓам
итњ.
29
1774 йылдыѕ йњйендњге сыуалыштарѓа љњм мњшњєњттњр эсендњ
Бњхтейњр халыєты ихтилалђа кјтњрејѓе, яѕынан-яѕы отрядтар ойоштороуѓы тњјге сираттађы бурысы тип иїњплњгњн. 1774 йылдыѕ 22 июнендњ
Бњхтейњр, Пугачевтыѕ 13 июндњге указына таянып, Уса даруђаљы Уран
олоїо старшиналары Айыт Сњйетов, Ишкин Ураѓов љњм Федоска
Йњнбаєтинђа Сарапул яђында љњм Књїлелњ (Сарапулђа єаршы Каманыѕ
љул ярындађы ауыл) ныђынђан дошманђа єаршы торорђа бойороп, фарман
ебњрњ. Быныѕ ісін улар тыныс халыєтан љњр ихатанан берњр кешене,
йортта іс кеше булља — икњјљен баш кјтњрејселњр отрядына алырђа
тейеш була. Отрядтарѓа таѓалыє љњм тњртип љаєларђа, бер кемде єыйырљытмаїєа љњм таламаїєа бойорола.69
Указдар, ордерѓар, кјрљњтмњлњрѓњн тыш, Бњхтейњр тірлі тібњктњргњ
љњм ауылдарђа јѓенеѕ эмиссарѓарын љњм тотош отрядтар ебњргњн.
Њйтњйек, Суслов тирмњненњ халыєты Пугачевєа ант иттереј ісін ул
старшина Зілєњрнњй Йосопов етњкселегендњ 100 кешелек отряд ебњрњ.70
1773—1774 йылдарѓыѕ єышында уныѕ алыштырђыљыѓ ярѓамсыљы
есаул Њбделкњрим Кјїњкњев булља, 1774 йылдыѕ йњйендњ уныѕ єулы
аїтында кірњшејсе љњм уныѕ менњн тыђыѓ эш итејсе бер тіркім ѓур
етњкселњр јїеп сыђа. Ишбулды ауылынан татар полковнигы Йњрміхњмњт
Єњѓермњтов, Гаврила Лихачев љњм Рахманђол Дјслњев, старшиналар
Балтас Сњйетов љњм Абдулла Мостаев, полк писары Њбјбњкер Клњнсев
шулар иїњбенњ инњ. Улар халыєты отрядтарђа туплауѓа, аѓыє-тјлек,
мал аѓыђы љњм єорал менњн тњьмин итејѓњ, халыє йњшњгњн урындарѓы, тіп тракттарѓы љњм Кама, Вятка, башєа йылђалар аша кисеј
урындарын љаєлауѓа, бњхњсле мњсьњлњлњрѓе хњл итејѓњ даими ярѓам
кјрљњтњ.
Йњрміхњмњт Єњѓермњтов июнь айында Бњѓрњш ауылы кешеље Зњбир
Мњйњтмњїов аша поход старшиналары Айыт Сњйетов менњн Исмай
Тјлњкњевєа «тиѓ арала љњр йорттан берњр кешене атєа атландырып»
баш кјтњрејселњрѓеѕ тіп кістњренњ єушылыу ісін ебњрејѓе талап итеп,
фарман ебњрњ. Отряд јѓен «икмњк љњм ярма» менњн тњьмин итергњ
тейеш була.71 Бњхтейњр хњрњкњткњ ойошєанлыє љыѓаттарын бирергњ
тырышєан, был реестрѓар, ведомостар, ихтилалсыларѓыѕ исемлектњрен тіѓіјѓњ, хеѓмњт хаєы тјлњјѓњ сађылђан.72
Баш кјтњрејселњр отрядтарын аѓыє-тјлек љњм мал аѓыђы менњн тњьмин
итеј ісін кјп кіс талап ителгњн. Бњхтейњр был бурысты хњл итејѓе
хњстњрлњгњн. Поход старшинаљы Балтас Сњйетовєа ебњргњн бойорођонда ул Туєтар кисејен яєындађы Бикмњт, Туєрає, Аяє, Бњѓрњк ауылдары иїњбенњ кисектермњй тњьмин итергњ єуша. Ара йыраєлыђын иїњпкњ
алып, Бњхтейњр мњсьњлњне урындађы халыє иїњбенњ хњл итејѓе љњм
«љњр биш йорттан бер љарыє бирејѓе» талап итњ.73 Отрядтарѓы єорал,
аѓыє-тјлек, дары, мал, аттар менњн тњьмин итеј урындарыныѕ береље
итеп Бњхтейњр Шомбот араєы єыуыу заводын файѓаланђан.74 Уныѕ
бойороєтарын јтњјѓњн баш тартыу осраєтарында ул «єалмыєтарђа љњм
башєорттарђа заводты яндырырђа єушабыѓ» тип єурєытєан.75 Бер билетта
30
уныѕ отрядєа 15 казак ебњрејѓе талап итеје кјрљњтелњ.76 Отрядтан
сыђарылђан 5 завод эшсеље ійгњ єайтып, заводтан баяр малын — ике
йіѓ љарыє, љыйыр булља, барыљын да алып, бітњ аттарѓы — килтерергњ тейеш була.77 Икенсе осраєта писарь Федор Игнатов Шомбот
заводынан 125 љарыє, 10 єыїєа љіѕгі, 4 єылыс, 2 мискњ араєы алыу
хаєында документ тіѓігњн.78 Отрядтарѓыѕ резервтарын трофейѓар ѓа
тулыландырђан. Быђа, атап њйткњндњ, дозорѓыѕ йіѓ башлыђы Яков
Ивановтыѕ дошман љалдатын њсир итеје љњм уныѕ аттарын тартып
алыуы тураљындађы рапорты шаљит.79
Баш кјтњрејселњр лагерында љњм азат ителгњн территорияла Бњхтейњр
бњхњсле мњсьњлњлњрѓе хњл итергњ, баш кјтњрејселњр менњн урындађы
халыє арљындађы мінњсњбњттњрѓе кійлњргњ тырышєан, халыєты талауђа
єаршы саралар кјргњн.80 Єайљы саєта халыє Бњхтейњргњ ярѓам љорап
мірњжњђњт иткњн. Мњїњлњн, баш кјтњрејселњрѓеѕ командирѓары Йњрміхњмњт Єњѓермњтов, Ишкин Сњйетов, Йомай љњм Њмир Карачевтар
язалаусыларѓыѕ Бикмњт ауылы кешелњренеѕ аттарын, єоралын љњм
мілкњтен тартып алыуына зарланђан.81
Ойошторђан отрядтарѓы Бњхтейњр Тіп ђњскњрѓе тулыландырыу ісін
ебњреп торђан.82 Пугачевтыѕ Єазанђа 20 меѕлек ђњскњр менњн яєынлашыуында, љис шикљеѓ, Бњхтейњрѓеѕ љњм уныѕ кірњштњштњренеѕ дњ тырышлыђы бар. Урындађы кјп отрядтар дошманђа єаршы тора, тракттарѓы љаєлай, язалау командаларыныѕ хњрњкњтен кјѓњтњ љњм был хаєта бер-берељенњ, Бњхтейњргњ љњм Хњрби коллегияђа даими хњбњр итеп
тора.83
Бњхтейњр башєа тібњктњрѓњге ихтилал етњкселњре менњн киѕ бњйлњнеш
тота. Уларѓыѕ кјбеље ярѓамђа командалар ебњрејен љорап мірњжњђњт
итњ. Йыш єына Бњхтейњр јѓе лњ башєа командирѓарѓан ярѓам љорай.
Атаман Њѓил Бигњшев менњн полковник Арыїлан Ранђолов уныѕ Бірі
янына љњм Њѕгњсњк араєы єыуыу заводына єораллы отрядтар ебњрејен
кјп тапєырѓар талап итњ.84 Белобородов, командалар йыйып, Пугачев
єарамађына ебњрергњ бойора.85 Башєорт полковнигы Њбделйњлил Ырыїєолов менњн атаман Алладин Биктуђанов Кіѕгір районында язалаусылар менњн кірњштњ ярѓам љорай.86 Шулай итеп, 1774 йылдыѕ йњйендњ
Бњхтейњр тіньяє-кінбайыш Башєортостанда баш кјтњрејселњр отрядтарын урынлаштырыу, кјсереп йірітіј љњм йјнњлтеј буйынса диспетчер вазифаљын башєара. Тарєау хњрњкњтте ойоштороуѓа уныѕ хеѓмњте
ѓур.
1774 йылдыѕ йњйендњ Бњхтейњр айырыуса міљим тракттарѓы љњм
Кама, Волга, Ађиѓел љ.б. йылђалар аша сыђыу урындарын кјѓњтејѓњ
тотоуѓа ѓур хеѓмњт кјрљњтњ.87 Кисејѓе љаєлауѓы ойоштороу структураљы уныѕ 1774 йылдыѕ 21 июлендњ Хњрби коллегияђа ебњргњн рапортында яєшы сађыла: Бњхтейњр «... Кама менњн Вяткалађы љњр кисејѓњ
оло єарауыл єуйылђан» тип хњбњр итњ. Рапортта Камалађы Сокольск
кисејенњ язалау командаљыныѕ яєынлашыуы, њммњ «беѓѓеѕ єарауылдарѓыѕ уларѓы был яєєа јткњрмњјѓњре» хаєында њйтелгњн. Шул ує
31
рапортта юлдарѓа дошман командаларын кјѓњтејсе пикеттар љњм дозорѓар єуйылыуы, тірлі урындарѓа йыйылђан армиянан тірлі єорал
менњн 50—100 кешелек єарауылдар єуйылыуы хњбњр ителњ.88
Бњхтейњр кисејѓњрѓе шњхси кјѓњтеј аїтында тоторђа тырышєан. Йіѓ
башлыђы А.Федоровєа љњм Кама, Вятка йылђалары буйында йњшњгњн
ауылдар халєына ебњрњгњн бойорођонда ул: «Был яєєа ла, ул яєєа ла
дошман командаларын сыђармаїєа! Єаты иїкњртњм: кем дошмандыѕ
єайѓан килејен ишетњ, шунда ує ашыђыс рњјештњ миѕњ почта аша
еткерљен», тип яѓа.89 Был эштњ уђа Њбделйњлил Ырыїєолов, Њѓил Бигњшев, Балтас Сњйетов, Абдулла Туєтаров љњм башєа етњкселњр ярѓам
итњ.
Кисејѓњрѓе љаєлау урындађы халыєєа йікмњтелњ. Бњхтейњр крњїтињндњр
араљынан йіѓ башлыђы йњ есаул љайлай, йњки јѓ кешељен ебњрњ. Ул
кисејѓе тњјлек њйлњнњљенњ кјѓњтејѓњ тотоуѓы ойоштора, јѓенеѕ командаљын аѓыє-тјлек, аттар љњм єорал менњн тњьмин итејѓе хњстњрлњй.
Кисејѓњрѓе йњки тракттарѓы љаєларђа тейеш булђан ауыл љалым тјлњјѓњн
азат ителњ.
Шулай итеп, халыєты ихтилалђа кјтњреј, азат ителгњн территорияла идаралыєты љњм кјѓњтејѓе ойоштороу эшмњкњрлеге менњн Бњхтейњр
Пугачев љњм уныѕ Тіп ђњскњре тіньяє-кінбайыш Башєортостан буйлап Усанан Єазанђа иркен хњрњкњт итљен ісін тыныс коридор булдыра. Пугачев Єазанђа юл тотєанда тіньяє-кінбайыш Башєортостандыѕ
баш кјтњрејселњр отрядтары уныѕ Тіп ђњскњренњ єушылырђа ынтыла.
Уларѓыѕ кјбеље Єазанђа йјнњлњ. Бњхтейњр ѓњ Пугачевєа єушылырђа
тырыша. Ул јѓенеѕ отряды менњн Урта Кама буйынан Єазан ійњѓенеѕ
Њр љњм Зюрей даруђалары билњмњлњренњ кјсњ. Уныѕ отрядтарыныѕ
авангардтары Єазан эргњљенњ барып етњ.
Єазанды алђас, июль уртаљында Пугачев ихтилал етњкселњренњ
Михельсондыѕ язалау корпусы менњн яуђа инеј ісін кістњрѓе бер
урынђа туплауѓы талап итеп фарман ебњрњ.90 Был указ ихтилал
ђњскњрѓњренњ љњм уларѓыѕ командирѓарына Єазанђа яу ойоштороу ісін
ѓур этњргес кіс булђан. Бергњ љуђышєа инеј ісін кістњрѓе берлњштереј буйынса полковник Гаврила Лихачев Бњхтейњргњ, Бњхтейњр, јѓ
сиратында, Лихачевєа мірњжњђњт итњ.91 Кама буйына Єаранай Моратов отрядыныѕ килеј хњбњрен улар єыуанып єаршылай. Бњхтейњр менњн
Лихачев Єаранайђа ла берлњшергњ љњм бергњ Єазанђа Пугачевєа барып єушылырђа саєырып мірњжњђњт итњлњр.92
Њммњ тіньяє-кінбайыш Башєортостандыѕ кјп хњрби етњкселњренњ
Пугачевтыѕ Тіп ђњскњренњ єушылыу насип булмай. Бњхтейњр ѓњ Пугачев менњн берлњшњ алмай. Ул халыєты баш кјтњрејселњр отрядтарына йыйыуѓы, тракттарѓы љњм Кама менњн Вятка кисејѓњрен кјѓњтејѓњ
тотоуѓы дауам итњ.93 Был ваєытта Йњрміхњмњт Єњѓермњтов менњн Гаврила
Лихачев, старшина Абдулла Мостаев Бњхтейњрѓеѕ яєын љњм ышаныслы арєаѓаштары була. Пугачевтыѕ Волга аръяђына сыђыуы менњн
Михельсондыѕ язалау отряды Тіп ђњскњрѓе эѓњрлеклњп китњ. Башєортостан
32
љњм Єазан губернаљы территорияљын хікјмњт ђњскњрѓњре баїып ала.
Бњхтейњр љњм уныѕ кірњштњштњре хњрњкњт иткњн тібњктњ полковниктар С.Б.Неклюдов, А.Ф.Обернибесов, М.Н.Кожин љњм Ю.Б.Бибиковтыѕ язалау корпустары, майорѓар В.Меллин, В.Юшков љ.б. отрядтары
єыѓырып йірій. Бњхтейњрѓеѕ, Лихачевтыѕ, Мостаевтыѕ сирејѓњре оѓайлы
ђына ваєыт эсендњ язалау кістњренњ уѕышлы єаршы тора ала. Њммњ
Крњїтињндњр љуђышыныѕ ахыры яєынлашып килњ. Кірњште артабан да
дауам итеј торђан љайын ауырлаша, ѓур кісіргњнешлек талап итњ,
юлбашсылар міхитенњ єырєыулыє индерњ.
23 июлдњ Лихачев, язалау командаљыныѕ яєынлашыуына бњйле,
Бњхтейњргњ Меретњк ауылына ярѓамђа єораллы отряд ебњрејен љорап
яѓа.94 Ул язалау командаљы 22 июлдњ кисен Балыєлы биїтњљенњн Зюрей
даруђаљына полковник Неклюдов корпусынан ебњрелгњн разведка отряды була.95 Был хаєта Бњхтейњр ѓњ белњ. Шул ує кінді, йњђни 23
июлдњ, ул Лихачевєа Меретњк ауылын љњм уныѕ њйлњнњ-тирњљен язалаусыларѓан јѓ кістњре менњн яєларђа бойороп фарман ебњрњ. Јѓенеѕ
кірњштњшен ул, яєында ђына «батшаныѕ» 20 меѕлек армияљы тора,
тип кеше ышанмаїлыє хњбњр менњн тынысландырырђа єарар итњ. Ул
саєта Бњхтейњр јѓе 2 меѕлек сиреје менњн Зюрей ауылында ныђына.96
24 июлдњ Лихачев Бњхтейњрѓеѕ Меретњк ауылына килејен љњм
берлњштерелгњн кістњр менњн полковник Неклюдовтыѕ деташаменттары урынлашєан Балыєлы биїтњљенњ љіжјм итејѓе љорап, рапорттар
љњм хаттар яуѓыра.97 Лњкин Бњхтейњр Лихачев менњн єушылырђа ашыємай,
есаул У.Ивановєа љњм йіѓ башлыђы И.Михайловєа, баш кјтњрејселњр
отряды командиры Г.Сабаевєа командалар туплауѓы, Кама кисејен
љаєлауѓы талап итеп бойороєтар ебњрњ.98
Ул арала Лихачев Балыєлы биїтњљенњн 15 саєырым алыїлыєта ятєан
Байтирњк ауылында ныђына љњм Бњхтейњрѓе ярѓамђа саєырыуын дауам
итњ.99 Ул 400 кешелек отряд башында тора. Єаранай отряды менњн
берлњшеј іміті лњ аєланмай.100 Ауыр хњлдњн љуѕђы сиккњ еткерелгњн
Лихачев 25 июлдњ, Бњхтейњрѓе бергњ кірњшејѓњн баш тартыуѓа ђњйеплњп,
љуѕђы рапорт ебњрњ. Шул ує кінді, 25 июлдњ, Байтирњк ауылы янында Неклюдов корпусы менњн алышта Лихачев отряды еѕелњ, командир јѓе іс арєаѓашы менњн Вяткађа єаса.101 Шулай итеп, баш кјтњрејселњрѓеѕ њѓерлекле хњрби отрядтарыныѕ береље юєєа сыђа, њ Бњхтейњр
ышаныслы љњм булдыєлы кірњштњшенњн яѓа.
Бынан алдарає полковник Абдулла Мостаев та шундай ує яѓмышєа дусар була. Яѕы отрядтар йыйыу љњм Кама аша Шуран кисејен
љаєлау ісін ебњрелеп, ул Бњхтейњрѓеѕ тіп кістњренњн айырыла, љуѕђы
рапортында ул Бњхтейњргњ тњјѓњ 20, љуѕынан тађы 110 кеше йыйып
ебњрејен хњбњр итњ. Њммњ артабан уныѕ хњле єырєыулаша. Кјпселек
халыє июнь башында ує Пугачевтыѕ Тіп ђњскњренњ алынђан була.
Уларѓыѕ байтађы љњлњк була йњки њсир ителњ, йњ яралы љњм ауырыу
хњлендњ ійѓњренњ єайтарыла. Йіѓ башлыђы Њѓљњм менњн Хњмит муллађа команда йыйырђа єушыла, лњкин улар ауырыђан булып сыђа.
33
«Њ ул икњјѓњн башєа беѓ бара алмайбыѓ», — тип яѓа Абдулла Бњхтейњргњ
љуѕђы рапортында.102 14 июлдњ секунд-майор В.Меллиндыѕ язалау
командаљы менњн љуђышта Абдулла еѕелњ.103
Бњхтейњрѓеѕ кірњштњштњре араљынан иѕ љуѕђы ѓур етњкселњрѓњн
полковник Йњрміхњмњт Єњѓермњтов єала. Љуѕђы документтарѓа ул јѓен
«баш полковник» тип атай. Бњхтейњргњ ебњргњн мњђлјмњттњренеѕ берељендњ Йњрміхњмњт Ађирѓе ауылына дошман килејен љњм уны яндырырђа
йыйыныуын хњбњр итњ. «Беѓ дошманђа єаршы торорђа њѓерлњндек», —
тип яѓа Йњрміхњмњт љњм Бњхтейњрѓеѕ «хатты алђас та њѓерлњнеп сыђыуын» јтенњ. Њммњ был осраєта ла Бњхтейњр індњшмњй љњм Йњрміхњмњткњ ярѓамђа ашыємай. Был алышта Йњрміхњмњт уѕышљыѓлыєєа
осрай љњм єалђан яугирѓары менњн Салауат, Њбделйњлил Ырыїєолов,
Байкей Тойкиев, Алладин Биктуђанов, Арыїлан Ранђолов отрядтары
хњрњкњт иткњн Уса даруђаљы сиктњренњ сигенњ.104 27 июлдњ Зюрей ауылы
янында Бњхтейњрѓеѕ 2 меѕлек отряды єыйратыла. Бњхтейњр јѓе Кама
яны урмандарында эѓ юйѓыра.105 Уныѕ тођро кірњштњштњре, писарѓар
Алексей Поторчинов менњн Њбјбњкер Клњнсев њсир ителњ, љуѕђыљына
Єазан Йњшерен комиссияљы шундай хікім сыђара: «Халыєєа мірњжњђњт
яѓђан єулын, аѓає башын киїергњ».106
Батша властары Бњхтейњрѓе оѓає љњм љіѓімтњљеѓ эѓлњй. 18 ноябрѓњ
генерал И.С.Потемкин Єазан Йњшерен комиссияљына биргњн бойорођонда «баш фетнњселњрѓе, мњїњлњн, Кинйњне, Салауатты, Илсеђолдо љњм
Єанєаевты комиссияђа килтерергњ», тип иїкњртњ.107 Њммњ властар Бњхтейњрѓе таба ла, хікімгњ тарттыра ла алмай. Документтар менњн шыђырым тулы поход канцелярияљын єалдырып, ул юєєа сыђа.
Бњхтейњрѓеѕ баш кјтњреј эшмњкњрлеген кјѓаллау шуны кјрљњтњ. Ул
оѓайлы ваєыт эсендњ — 1773 йылдыѕ декабрь башынан 1774 йылдыѕ
июль аѓађына тиклем тіньяє-кінсыђыш љњм тіньяє-кінбайыш Башєортостанда баш кјтњреј хњрњкњтен ойоштороуѓыѕ ђњѓњттњн тыш оїтаљы
булђан. Бњхтейњр башєаларѓан айырылып торђан, єатмарлы холоєло,
тынышмаусан кеше булђан. Ихтилал ісін иѕ киїкен мњлдњ кірњштњштњре
менњн ђауђа єуптарђан, тњјњккњл хњл итер мњлдњ індњшмњй єалђан
љњм, кирељенсњ, иѕ єулай булмађан ваєытта уйламађан єарарѓарђа килгњн.
Лихачев менњн Йњрміхњмњт уны хаттарђа яуап бирмњгњне љњм отрядтары менњн єушылырђа бармађаны, яуапљыѓлыђы ісін тњнєитлњгњн. Њѓел
Бигњшев менњн Алладин Биктуђанов Бњхтейњрѓе 1774 йылдыѕ июнендњ,
башєа етњкселњр менњн килешмњйенсњ, уларѓы Бірі эргњљендњ ташлап, Сарапул яђына китејѓњ ђњйеплњй. Халыєты ихтилалђа кјтњрејѓњ
ѓур тњжрибњ туплауына љњм оїталыє, сослоє кјрљњтејенњ єарамаїтан,
Бњхтейњр уртаса ђына хњрби командир булђан. Діріїірњге, ул јѓаллы
бер генњ ѓур яуђа ла инмњгњн.
Шуђа єарамаїтан, Бњхтейњр Єанєаев Крњїтињндњр љуђышы тарихында ѓур урын тота. 1773 йылдыѕ декабрендњ Себер даруђаљы башєорттарын, мишњрѓњрен, мариѓарын ихтилалђа йњлеп итејѓњ уныѕ хеѓмњте
ѓур. 1774 йылдыѕ йњйендњ тіньяє-кінбайыш Башєортостан халєын яуђа
34
њѓерлњп, њ Пугачев Єазанђа юлланђас, уђа ябырыласає бихисап язалау
кістњрен албырђатыу ісін «икенсе фронт» асып, баљалап бітіргіљіѓ
эш кјрљњтњ.
Бњхтейњр тыуђан ерен социаль љњм милли иѓејѓњн єотєарыу ісін
ђњѓел кірњшњ. Ул кјп тапєырѓар яѕылышєан, њммњ хњленњн килгњнсњ
љњм булдыра алђанса љуђышєан. Шуђа кјрњ халыє кјѕелендњ љњм
йірњгендњ ул лайыєлы урын алђан.
ИЇКЊРМЊЛЊР:
Крестьянская война. 220-се б.
Шунда ує. 401-се б.
3
Шунда ує. 220-се б.
4
РГАДА. Ф. 512. Ч. Л. 597 и об.
5
Шунда ує. Л. 597 об.
6
Крестьянская война. 359-сы б.
7
Крестьянская война. 221-се б.
8
РГАДА. Ф. 1100. Д. 9. Л. 53.
9
Шунда ує. Ф. 6. Д. 512. Ч. 2. Л. 599.
10
Шунда ує. Ф. 6. Д. 508. Ч. 2. Л. 32; РГВИА. Ф. ВУА. Д.143. Л.
205 об.; Дубровин Н.Ф. Пугачев и его сообщники. Т.2. 382-се б.; Усманов
А.Н. Кинзя Арсланов — выдающийся сподвижник Пугачева // Исторические записки. Т.71. М.; 1962. 127-се б.
11
РГАДА. Ф. 1100. Д.9.Л.53 об.
12
Шунда ує.
13
РГАДА. Ф. 6. Д.592. Л.576 об.
14
Крестьянская война. 176-сы б.
15
Шунда ує. 225-се б.
16
Шунда ує. 221-се б.
17
Шунда ує. 198, 400-се б.
18
Шунда ує. 221-се б.
19
Шунда ує. 222-се б.
20
Крестьянская война. 215-се б.
21
РГВИА. Ф. 20. Д. 1240. Л. 519 и об.
22
Крестьянская война. 221-се б.
23
Шунда ує. 226-сы б.
24
РГАДА. Ф. 6. Д.507. Ч.3. Л.27; Д. 512. Ч.1. Л. 314; Ч. 2. Л. 596599 об.
25
Шунда ує. Ф.6. Д.507. Ч.3. Л.221, 225.
26
Крестьянская война в России. Т. III 429-сы б.
27
РГАДА. Ф.6. Д. 593. Л. 285 об.
1
2
35
Крестьянская война. 371-се б.; Документы Ставки. 443-сі б.
Алишев С.Х. Документы свидетельствуют //Єызыл таѕ. 2 март,
1977 й.
30
Давлетбаев Б.С. Большая Ока. История села. Іфі, 1992. 33-сі б.
31
Документы Ставки. 44-се б.
32
РГАДА. Ф.6. Д. 507. Ч.6. Л. 241. Њммњ Єазан Йњшерен комиссияљы
протоколдарынан кјсермњлњ ул Бњхтейњрѓе башєорт тип атай. Єарађыѓ: РГАДА.
Ф.6. Д. 507. Ч. 10. Л. 65.
33
Крестьянская война. 301-се б.
34
РГАДА. Ф.6. Д. 507. Ч. 4. Л. 220.
35
РГАДА. Ф.6. Д. 507. Ч. 4. Л. 203 об.; 216, 217-218 об., 219 об. 298
об. — 299, 337 об., 557 об. — 558.
36
Давлетбаев Б.С. Кјрљ. хеѓм. 19-сы б.
37
Шунда ує. 20-се б.
38
Давлетбаев Б.С. Кјрљ. хеѓм. 19-сы б.
39
Документы Ставки. 37-38-се б.
40
Документы Ставки. 38, 383-сі бб.
41
Шунда ує. 37-се б.
42
Шунда ує. 125-се б.
43
Шунда ує. 125-126-сы бб.
44
Бњхтейњрѓеѕ тњјге кіндњрѓњге эшмњкњрлеге Салауат іїтінњн яѓђан
ошађында ентекле љјрњтлњнгњн. Єарађыѓ: Документы Ставки. 311-312-се бб.
45
Воззвания и переписка вожаков. 107-108-се бб.
46
Шунда ує. 107-108, 107-се бб.
47
Шунда ує. 107-се бб.
48
Шунда ує. 107-108-се бб.
49
Давлетбаев Б.С. Кјрљ. хеѓм. 34-се б.
50
Крестьянская война. 301-се б.
51
Шунда ує. 318-се б.
52
Шунда ує. 311-се б.
53
Шунда ує. 91-се б.
54
Документы Ставки. 311-се б.
55
Шунда ує. 311-312-се бб.
56
Шунда ує. 293-сі б.
57
Шунда ує. 312-се б.
58
Шунда ує. 311-се б.
59
Шунда ує. 312-се б.
60
Документы Ставки. 290-291-се бб.
61
Шунда ує. 290-291-се бб.
62
Шунда ує. 291-се б.
63
Шунда ує. 312-се б.
64
Шунда ує. 293-сі б.
65
Документы Ставки. 313-314-се бб.
66
Шунда ує. 314-се б.
28
29
36
Шунда ує. 44, 387-се б.; Крестьянская война. 188, 388-се бб.
Шунда ує. 70, 397-398-се бб.
69
Документы Ставки. 315-316-сы бб.
70
Шунда ує. 315-316-сы бб.
71
Шунда ує. 324-се б.
72
Шунда ує. 302-303, 327-330, 350-352-се бб.
73
Шунда ує. 327-330, 350-352-се бб.
74
Шунда ує. 325-327, 337-се бб.
75
Шунда ує. 326-сы б.
76
Шунда ує.
77
Шунда ує. 337-се б.
78
Шунда ує. 340-сы б.
79
Шунда ує. 349-сы б.
80
Шунда ує. 320, 321, 325, 330, 331, 337, 338, 340, 350-се бб.
81
Шунда ує. 321-се б.
82
Шунда ує. 317, 325-се бб.
83
Шунда ує. 331-333-сі бб.
84
Шунда ує. 315-317, 322-327-се бб.
85
Шунда ує. 290, 291, 293, 312-315-се бб.
86
Шунда ує. 318, 320, 322, 323-сі бб.
87
Шунда ує. 319, 322, 323, 330, 331, 341, 424-се бб.
88
Шунда ує. 341-се б.
89
Шунда ує. 330, 331-се бб.
90
Шунда ує. 334-335, 447-се бб.
91
Шунда ує. 334, 335, 338, 339-сы бб.
92
Шунда ує. 336, 342-343-сі бб.
93
Шунда ує. 326-332, 340-342, 346, 347-се бб.
94
Документы Ставки. 343-сі бб.
95
РГВИА. Ф. 20. Д. 1240. Л. 437-439.
96
Документы Ставки. 344-се б.
97
Шунда ує. 344-345-се бб.
98
Шунда ує. 346-347-се бб.
99
РГВИА. Ф. 20. Д. 1240. 475; Ф. 6. Д. 416. Ч. 2. Л. 135-136 об.;
Документы Ставки. 344-345-се бб.
100
Документы Ставки. 346-сы б.
101
РГВИА. Ф. 20. Д. 1240. Л. 475.
102
РГАДА. Ф. 6. Д. 416. Ч. 1. Л. 163; Пугачевщина. Т. 1. Док. 111;
Документы Ставки. 347-348-се бб.
103
Документы Ставки. 446-сы б.
104
Крестьянская война в России. Т. III. 280-се б.; Гвоздикова И.М.
Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны. 436-437-се бб.
105
Документы Ставки. 382-се б.
106
РГАДА. Ф. 6. Д. 467. Ч. 6. Л. 246.
107
Крестьянская война. 263-264-се бб.
67
68
37
ы Мієсин Њбдесњлњмов Іфі провинцияљы канцелярияљына мірњжњђњт итеп, уныѕ йортон љњм хужалыђын јѓенњ алырђа ріхсњт љорай, сінки Єњнзњфњр 1774 йылдыѕ йњйендњ
Мієсиндеѕ љњм уныѕ энеље Йњмђурѓыѕ хужалыђын білгінліккњ тішіргњн
була.27
Єњнзњфњр менњн Салауат Ырымбур эргњљендњ Кинйњнеѕ башєорт
полкында бергњ хеѓмњт итњлњр, Ырымбурђа бергњ љіжјм ойошторалар
љњм дошман яуын кире єађалар, бергњ хњрби етњкселњр булып ілгірњлњр.
1774 йылдыѕ башында Красноуфимск—Кіѕгір баш кјтњреј тібњгендњ
яѓмыш уларѓы тађы бер тапєыр осраштыра, улар бергњлњп Кіѕгірѓі
љіжјмгњ тотоуѓы ойоштора. Уларѓыѕ 1774 йылдыѕ йњйендњ Њй йылђаљындађы Пугачев ставкаљында љњм Уса єалаљы янында осрашыуѓары
ла ихтимал. Ісінсі тапєыр улар Рогервикта осраша љњм мњѕгегњ бергњ
єала.
1800 йылдыѕ 26 сентябрендњ башєорт халєыныѕ легендар улы
Салауат яєты донъя менњн хушлаша. Мосолман йолаљы буйынса, уныѕ
баш осонда диндњше љњм фекерѓњше, кірњш буйынса арєаѓашы
Єњнзњфњрѓеѕ кіні-тіні дођа уєып ултырыуын кјѓ алдына килтереје
єыйын тјгел. Сінки ул белемле мосолман булђан, уны тиккњ генњ
«мулла» тип атамађандар бит. Єњнзњфњр башєорт халєыныѕ милли
батырын љуѕђы юлђа оѓатєан. Шуныѕ ісін генњ лњ башєорт халєы,
Салауат вариїтары Єњнзњфњрѓеѕ яєты исемен кјѕелендњ мњѕге љаєларђа тейеш.
Єњнзњфњр 1804 йылдыѕ 10 июлендњ был донъяны єалдырып китњ.
Љуѕђы минуттарын япа-яѕђыѓы јткњрњ. Был ваєытєа пугачевсыларѓыѕ
барыљы ла јлеп біткњн љњм иѕ љуѕђыљы булып Рогервик єњлђњљендњ
Єњнзњфњр єалђан була. Ул 29 йыл каторга ђазаптарын кисерњ. Ул
туђан халєыныѕ азатлыђы љњм бњхете ісін, Башєортостандыѕ барлыє
иѓелгњн халыєтарыныѕ яєты килњсњге ісін кірњштњге рухы кејек,
єоростай сыныєєан була.
23
Бњхтейњр Єанєаев
Бњхтейњр Єанєаев 1773—1775 йылдарѓађы Крњїтињндњр љуђышында
иѕ сађыу љњм иѕ јѓенсњлекле шњхестњрѓеѕ береље булђан. Уныѕ ихтилал барышындађы ђњѓњти булмађан хњрњкњттњре, серле рњјештњ юєєа
сыђыуы љњм артабанђы яѓмышыныѕ билдњљеѓ булыуы ђына тјгел, ниндњй
миллњткњ єарауы ла єыѓыєљындыра. Ике быуаттан ашыу тарихсылар
Бњхтейњрѓеѕ тыуђан ерен асыєлай алмай. Хатта Крњїтињндњр љуђышы
тураљындађы фундаменталь йыйынтыєтарѓа уныѕ тураљында «Єазан ійњѓе
мишњре» тип яѓѓылар.28 Бары тик XX быуаттыѕ 70-се йылдары аѓађында
ђына Єазан тарихсыљы С.Х.Алишев јѓенеѕ хеѓмњттњрендњ Бњхтейњрѓеѕ
Себер даруђаљыныѕ Аєа ауылы кешеље икњнлеген асыєланы.29 Ошо
мњђлјмњттњргњ таянып, Б.С.Дњјлњтбаев ышаныслы рњјештњ Бњхтейњрѓеѕ
Мњсетле районыныѕ Оло Аєа ауылы мишњре икњнлеген иїбат итњ.30
Љаєланып єалђан сыђанаєтарѓа Бњхтейњрѓеѕ милли сыђышы јтњ
єаршылыєлы кјрљњтелгњн. Е.И.Пугачевтыѕ љњм Хњрби коллегияныѕ
манифестарында љњм указдарында ул «мишњр полковнигы»31 тип атала. Єазан Йњшерен комиссияљында љорау алђанда мари Иѓебай Акбаев та Бњхтейњрѓе мишњр полковнигы тип атай.32 Бер тіркім кірњштњштњре
Бњхтейњрѓе башєорт тип таныђан. Салауат Мњскњјѓњ Йњшерен экспедицияђа хњбњр итејенсњ, 1773 йылдыѕ декабрендњ уныѕ артынан ебњрелгњн кешелњр «... Красноуфимск єњлђњљен єамауђа алыусы башєорттар Грязнов полковник тип иђлан иткњн Собханђол менњн Бњхтейњр
була».33 Іфі ійњѓе Єаршы ауылы татары, Бњхтейњрѓеѕ поход канцелярияљы писары Њбјбњкер Клњнсев тњфтишсегњ уны «башєорт Бњхтейњр
Канкендеев» тип атай.34 Баш кјтњрејселњр армияљы атаманы Алладин
Биктуђанов, Абдулла Мњжитов, Імітбай Абдрахманов, Раєай Ђњлиев,
Юмаєай Асєаров, Оси Буртюков, мариѓар Иштубай Ишбулатов менњн
Кенњз Тоємурзин да Бњхтейњрѓе башєорт тип таныђан.35
Бњхтейњрѓеѕ миллњте тураљындађы єаршылыєлы информация Аєа
ауылыныѕ (Оло Аєа, Большая Ока) ул ваєытта кјп миллњтле булыуы
менњн аѕлатыла. Б.С.Дњјлњтбаевтыѕ иїњплњјенсњ, 1802 йылда Оло Аєала
йњмђеље 660 кеше, шул иїњптњн 17 башєорт, 517 мишњр, 127 типтњр
йњшњгњн.36 Бњхтейњр ошо ауылдыѕ аїаба башєорто йњки типтњре булыуы мімкин. Нисек кенњ булмаљын, Пугачевтыѕ, Хњрби коллегия
ађзаларыныѕ мњђлјмњттњре Бњхтейњр менњн иѕгњ-иѕ терњшеп љуђышєан, кјп айѓар буйына тыђыѓ аралашєан башєорттар менњн татарѓарѓыѕ раїлауѓарына єарађанда аѓырає ышандыра.
Крњїтињндњр љуђышы башланђанда Бњхтейњр урта йњштњрѓњ булђан.
1765 йылда мулла Бњхтейњр Єанєаев Аєа кешелњренеѕ јѓ ерѓњренњ
типтњрѓњрѓе индереје тураљында килешеј тіѓіјѓњ єатнашєан.37 Бындай
килешејѓе аїаба башєорттар ђына тіѓій алђан. Б.С.Дњјлњтбаев фараз
итејенсњ, 1765 йылдађы документта осрађан Бњхтейњр Єанєаев менњн
ихтилалда єатнашыусы бер јк кеше. Был фекер діріїкњ тура килњ.
Дійім белемљеѓлек шарттарында Бњхтейњрѓеѕ тірки љњм рус грамота24
љын белеје лњ шул фекерѓе раїлай: Оло Аєа ауылынан Бњхтейњр мулла
љњм 1773—1775 йылдарѓађы Крњїтињндњр љуђышыныѕ баш кјтњрејселњр армияљы полковнигы Бњхтейњр Єанєаев бер јк кеше. Єошсо
олоїо башєорттары ер аїабалары булып єалђан љам уларѓыѕ вњкилдњре генњ типтњрѓњрѓе индереј тураљындађы килешеј тіѓіјѓњ єатнашєан. Њммњ документ «Іфі ійњѓе Себер даруђаљы Аєа ауылынан старшина Солтанморат (Янышев) командаљы, беѓ, мишњрѓњр» тип башланып китњ, њ љайланма вњкилдњр исемлегенњ «љайланма башєорт Иѓелбай Шјлгњнов» (курсив беѓѓеке. — Н.Є.) етњкселек итњ.38 Исемлек љайланма кешелњр араљындађы берѓњн-бер белемле башєорт муллаљы
Бњхтейњр Єанєаевтыѕ исеме менњн тамамланыуы ихтимал.
1773 йылдыѕ ноябрь аѓаєтарында Себер даруђаљы Єошсо олоїоноѕ
Аєа ауылы кешеље Бњхтейњр Єанєаев ауылдашы Њбделкњрим Кјїњкњев
менњн бергњ Берда биїтњљенњ, Пугачев ставкаљына килњ. Кинйњ штабында бер нисњ кін булђандан љњм «батша» аудиенцияљына ирешкњндњн
љуѕ, Бњхтейњр — полк старшинаљы, њ Ђњбделкњрим полктыѕ йіѓ башлыђы чинын ала. Бњхтейњр менњн Ђњбделкњримдеѕ килеје Пугачев эмиссарѓарына «полковник» чиндарын љњм Пугачев індњмњлњрен биреп, Башєортостандыѕ тірлі райондарына ебњреј ваєытына тура килњ: Єасєын
— Іфігњ, Грязнов — Иїњт провинцияљына, Єњнзњфњр — Кіѕгіргњ,
Салауат — Себер даруђаљына, Єаранай Минзњлњгњ юллана.
Бњхтейњрѓеѕ ошо беренсе эмиссарѓар иїњбендњ булыуы ла ихтимал.
Пугачев індњмњље уны 1773 йылдыѕ 3 декабрендњ Воскресенск заводында ує єыуып етњ.39 «Е.И.Пугачев ставкаљыныѕ, баш кјтњрејсе
властарѓыѕ љњм учреждениеларѓыѕ документтары» йыйынтыђын тіѓіјселњр
был мњђлјмњттеѕ донъя кјреј ваєытын аныє билдњлњмњгњн. Ул Зарубиндыѕ указын Бњхтейњргњ 1773 йылдыѕ 3 декабрендњ биреј ваєытына єарап иїњплњнњ. Тимњк, ваєиђалар тјбњндњге тњртиптњ барђан: Бњхтейњр
тіньяє Башєортостанђа тібњктеѕ кјп миллњтле халєын ихтилалђа кјтњреј
ісін ебњрелгњн, њммњ баш кјтњреј јѓњге ни сњбњптњндер уны документтар
менњн тњьмин итмњгњн. Бњлки, Пугачев Ставкаљы ундай системаны
љуѕынан эшкњ индергњндер. Тњђњйенлњнгњн районђа барђан юлында
Бњхтейњр Воскресенск заводына, Зарубинђа инеп сыђа, ул Пугачевтыѕ
планы буйынса Башєортостан территорияљында баш кјтњрејселњр
хњрњкњтенњ етњкселек итергњ љњм Бњхтейњр љуѕынан уђа єушылырђа
тейеш була. Бында, 3 декабрѓњн дњ љуѕђа єалмайынса, уны Пугачевтыѕ исемле індњмњље менњн атсабар єыуып етњ. Індњмњ иїке тірки
телендњ яѓылђан. 1774 йылдыѕ июлендњ Хњрби коллегия ађзалары уђа:
«Был манифест полк старшинаљы Бњхтейњр Єанєай улына, полктыѕ
йіѓ башлыђы Ђњбделкњрим Кјїњкњй улына бирелде»40 тигњн іїтњмњ
индергњн. Манифест дійімлњштерелгњн йікмњткегњ эйњ, ул Петр Федорович батшађа хеѓмњт итергњ саєыра, барыљына «ер, љыу, балыє
тотоу, бесњнлек, љірінті ер, урман, дары, аєса, єурђаш, икмњк, тоѓ
љ.б.» вњђњѓњ итњ, буйљонмађан баяр, генерал, майор, капитандарѓыѕ
љ.б. «башын киїергњ, имениељын тартып алырђа» саєыра.41 Воскре25
сенск заводында Зарубин менњн Антипов Бњхтейњргњ яѕы указ бирњ,
уныѕ хњрби хњлен љњм бурыстарын аныєлай. Бњхтейњр «...љњр ике йорттан
берњр кешене, башєорт, мишњр, татар, сирмеш љњм рустарѓы, кем
булыуына єарамай», хеѓмњткњ алырђа тейеш.42 Баш кјтњрејселњр отряды јѓен барлыє књрњк-ярає менњн тњьмин итергњ бурыслы. Быныѕ
ісін Бњхтейњргњ «туптарѓы, пуляларѓы, фузеяларѓы љ.б. єоралды, бер
ниндњй иїкњрмњљеѓ ... алырђа» бойорола. Уђа урында киѕ вњкњлњтлектњр
бирелњ: ул «буйљоноусыларѓы јѓе менњн йірітњ, буйљонмађандарѓы буйљондора», «уныѕ, император ђњли йњнњптњренеѕ кјѕелен єырђан љњм
зыян килтергњндњргњ» ігіт-нњсихњттњр уєый, дошманына ташлана љњм
єаршы тора; кем баш тарта, шулар менњн алыша».43
«Петр Федоровичтыѕ» манифесы љњм «граф Захар Чернышевтыѕ»
указы менњн єоралланып, полк старшинаљы дњрњжњљендњ, аныє бурыстар
йікмњп љњм полктыѕ йіѓ башлыђы Ђњбделкњрим Кјїњкњев оѓатыуында
Бњхтейњр 1773 йылдыѕ декабрь уртаљында ійінњ, Себер даруђаљыныѕ
Оло Аєа ауылына єайта љњм иѕ тњјѓњ ауылдаштарын, кјрше мишњр,
башєорт љњм типтњр ауылдары халєын јѓенеѕ баш кјтњрејселњр отрядына туплау ісін њјѓем эшмњкњрлек йњйелдерњ.44 Ул ойошоп килгњн
полкын єорал, аттар, аѓыє-тјлек, мал аѓыђы љњм башєа љуђыш књрњкярађы менњн тњьмин итеј сараларын кјрњ.45
Баш кјтњрејселњр јѓњге єуйђан бурыстарѓы јтњј ісін сираттађы аѓым
— яєындађы заводтарѓы баїып алыу. Уларѓыѕ Аєађа иѕ яєын урынлашєаны И.П.Оскиндыѕ Саранин заводы була. Бњхтейњр Хњрби коллегияђа: «...Саранин заводына дјрт кешене вњкил итеп ебњрѓек», тип
рапорт бирњ. Завод крњїтињндњре Бњхтейњрѓеѕ кешелњрен заводєа ете
саєырым барып етмњїтњн икмњк-тоѓ, «бер туп, ... дары, туєљан іс
йњѓрњ, љигеѓ яєшы фузея, ике яєшы турка, ђњскњри єорал» менњн єаршы
ала.46
Баш кјтњрејселњр отрядына кјп кенњ кешелњрѓе йњлеп итеп љњм
ує-йњйњ, єылыс љњм љіѕгілњр менњн генњ тјгел, туптар љњм атыу єоралы
менњн єоралландырып, Бњхтейњр тіньяє Башєортостан халыєтары ісін
Кіѕгір єалаљы менњн бергњ батша таянысы, феодаль љњм милли иѓејѓеѕ
јѓњге булђан Красноуфимск єњлђњљенњ табан юлђа сыђа. Был јтњ лњ
міљим љњм тњј сираттађы мњсьњлњне Бњхтейњр еѕел љњм уѕышлы хњл
итњ. «Рустар Єыѓылъяр єаласыђынан ун љигеѓ саєырым алыїлыєта беѓѓе
ике туп менњн єаршы килеп алды љњм јѓѓњре менњн алып китте»,47
тип хњбњр итњ ул Хњрби коллегияђа. Шулай итеп, Красноуфимск казактары јѓ телњге менњн баш кјтњрејселњр яђына сыђа. Єњлђњгњ килгњс,
Бњхтейњр 4 тупты, 24 бот дарыны, бихисап йњѓрњ, 6 мискњ шарап љњм
90 тоє тоѓѓо конфискациялай. Байѓарѓыѕ 36 атын, 2 љыйырын тартып
ала љњм армияђа аѓыє-тјлеккњ тапшыра, њ яєшы аттарѓы «батшађа»
єалдыра.48
Б.С.Дњјлњтбаев, Красноуфимск єњлђњљенњ Єњнзњфњр менњн Салауатєа тиклем беренселњр булып Бњхтейњр, Ђњбделкњрим љњм Себер даруђаљы Тјбњлњї олоїоноѕ башєорт старшинаљы Собханђол Килтњков
26
килгњн, тип раїлай.49 Был фекерѓе Салауаттыѕ кјрљњтмњлњре лњ ныђыта. 1775 йылдыѕ 15 февралендњ Сенаттыѕ Йњшерен экспедицияљы
алдында яуап тотєанда ул: «...Грязнов полковниктар тип атађан љњм
љуѕынан Красноуфимск єњлђњљен єамађан башєорттар, Собханђол менњн
Бњхтейњр, Салауатєа бер башєортто, Њјлњзей Љаєєоловты љњм рус
кешељен, поп улы Макар Ивановты ебњрњ, Салауат улар менњн, теге
полковниктар бойороуынса, Красноуфимск єњлђњљенњ яуыздар эргњљенњ
килњ», тип хњбњр итњ.50 1775 йылдыѕ 5 майында Іфі провинцияљы
канцелярияљында љорау алђанда ла Салауат шундай ує мњђлјмњт бирњ.
Пугачев тарафынан Красноуфимск єњлђњљенњ ебњрелгњс, ул яуыз полковниктар Бњхтейњр Єанєаев менњн башєорт старшинаљы Собханђол
Килтњковтыѕ яуыздар тіркімінњ єушыла.51 Салауаттыѕ кірњштњше Раєай
Ђњлиев 1775 йылдыѕ 6 апрелендњ Єазан Йњшерен комиссияљында, Салауат
менњн «Красноуфимск єњлђњљенњ барѓыє, унда артиллерияђа казактар
яллап, башєорт старшиналары Мњјлит, Єњнзњфњр љњм Бњхтейњргњ Кіѕгірѓі
яуларђа ярѓамђа киттек»,52 тип љійлњй. Њммњ Собханђол 1774 йылдыѕ
4 февралендњ Кіѕгір єалаљында љорау алђанда Красноуфимск єњлђњљенњ
Салауат менњн бергњ уныѕ єатнаш отрядында килејен њйтњ.53 Бњхтейњргњ
килгњндњ, ул Пугачев эмиссарѓарынан беренсе булып Красноуфимск
тібњгендњ пњйѓњ була љњм Башєортостандыѕ тіньяђында бітњ халыє
кірњшен ойоштороу ісін єыѓыу эш башлай. Ул старшиналар Алађуѓ
Баєиновтыѕ, йіѓ башлыєтары Ишњлњй Єњѓрњлиевтыѕ љњм Єотошевтыѕ
отрядтарын Красноуфимск казактарыныѕ отрядтары менњн єуша, есаул Григорий Овчинников менњн казак Максим Калашникты єњлђњне
білгінліккњ тішіргњне ісін «сылбырђа» ултырта.54
Тиѓѓњн тіньяє Башєортостанђа Єњнзњфњр Усаев, Салауат Юлаев,
И.С.Кузнецов килњ. Салауат отрядынан ѓур юлбашсылар, баш кјтњрејселњр армияљы полковниктары, Єошсо олоїо старшинаљы Илсеђол
Этєолов љњм шул ує олої башєорто Ишмњн Этєолов, мишњр, Бњхтейњрѓеѕ ауылдашы Љілњймњн Кјїњкњев јїеп сыђа. Бер тіркім йњш, талантлы љњм ђњйрњтле етњксе-полководецтарѓыѕ пњйѓњ булыуы тібњктњ
баш кјтњрејселњр хњрњкњтен дірлњтејсене артєа єыїырыєлай. Артабанђы
ваєиђалар Бњхтейњрѓеѕ оїта ойоштороусы, лњкин уртаса хњрби командир булыуын кјрљњтњ. Йњштњрѓеѕ унан іїтінлік алыуы Бњхтейњрѓеѕ
хњтерен єалдырђандыр, кјрњљеѕ, был уныѕ єалђан ихтилал етњкселњре
менњн йыш низађлашыуыныѕ сњбњбе була. Ул Салауат іїтінњн ошає
яѓып, уны ришјњтселектњ, Бњхтейњр єулђа алђан љњм «сылбырђа ултыртєан» Овчинников менњн Калашниктан «100 љум алып, јѓѓњрен
азат итејѓњ» ђњйеплњй. Йњнњље, был ыѓђышта Бњхтейњрѓњн Пугачев указын
тартып алып, јѓен єарауыл аїтына ултырталар љњм «быђаулап, аїырђа
алып китњлњр». Єурєыуђа тішкњн Бњхтейњр 12 љум аєса тјлњп єотола. Ошаєта ул Хњрби коллегиянан шул аєсаны, аттарын, 8 фузеяны
љњм 2 турканы єайтарып бирејѓе талап итњ.55 Ул Илсеђол Этєоловєа
ла зарлана. Белобородовєа ебњргњн хатында ул, Илсеђол тінін иїереп
ауылђа килде, «халыєты єурєытып, єайљы берѓњрен хікімгњ тартты27
рып, кјптњрѓе єыйырљытты, ...кешелњрѓе кіслњп командаљына алды...»56 ,
тип яѓа. Белобородовєа, Илсеђол Изге Њюповєа кікірттњн дары эшлњргњ
бирмњне, тип тњ рапорт бирњ.57 Љілњймњн Кјїњкњев миѕњ асыу љаєлай
љњм ауылдыѕ љайланма кешелњренњ минеѕ «указым буйынса ылау
бирмњїкњ єуша», тип яѓа.58 Ишмњн Этєоловты Т.Овчинников менњн
М.Калашникты хыянаттары ісін єулђа алырђа телњјѓњ, њммњ љњр берељенњн ике йіѓњр љум аєса алып, азат итејѓњ љњм улар аша љњлњк
булыуѓа ђњйеплњй.59
Даусыл холєона єарамаїтан, Бњхтейњр Красноуфимск—Кіѕгір баш
кјтњрејселњр тібњгенеѕ етњкселњр сафында єала. Ул 23 љњм 24 ђинуарѓа Кіѕгіргњ љіжјм итејѓњ єатнаша, Красноуфимск районында Салауат, И.Кузнецов љњм Єњнзњфњр киткњндњн љуѕ да єала. Бњхтейњр Салауат яраланып ійінњ єайтып киткњндњн љуѕ Красноуфимск эргњљендњге баш кјтњрејселњр отрядтарына етњкселек итејсе Єошсо олоїоноѕ Єыѓылбай ауылы башєорто, полковник Ишмњн Этєоловтыѕ јлеменеѕ берѓњн-бер шаљиты була. Бњхтейњрѓеѕ хњбњр итејенсњ, Ишмњн
1774 йылдыѕ 19 февралендњ секунд-майор Д.О.Гагриндыѕ язалау командаљына єаршы яуѓа љњлњк була.60
1774 йылдыѕ яѓында ла Бњхтейњр кірњште туєтатмай, тіньяє-кінсыђыш
Башєортостанда хњрњкњт итњ. 9 апрелдњ Јрге Єыйђы ауылында ул
Белобородовтыѕ кјрљњтмњљен ала. Унда Белобородовтыѕ 4 апрелдњ
Хњрби коллегиянан «уныѕ ђњли йњнњптњренеѕ корпусын туплау љњм
киѕ таратыу ісін Тіп армияђа ебњрергњ кјп меѕлек рус, башєорт,
сирмеш командаларын туплауѓы» талап итејсе указ алыуы њйтелгњн
була. Шуђа Белобородов Бњхтейњрѓе, атлы љњм єораллы командалар
йыйып, Белобородовєа килтереј шарты менњн, Кіѕгіргњ оѓата.61
Белобородов шунда ує Бњхтейњргњ, йіѓ башлыєтары Њбделкњрим
Кјїњкњевєа љњм Йосоп Юнысовєа, писарь Исмаил Имановєа грамота
яѓып бирњ, унда халыєєа «тракт буйынса алђа љњм кирегњ... љис тотєарлыєљыѓ іс ылау бирергњ» тигњн талап єуйыла.62
Бњхтейњр Белобородов єуйђан бер генњ мњсьњлњне лњ хњл итњ алмай. 17 апрелдњ ул, бітњ ђњйепте был ваєытта Кіѕгір ійњѓе сиктњрендњ хњрњкњт итејсе Илсеђол менњн Љілњймњнгњ ауѓарып, Белобородовєа рапорт яѓа. Йњнњље, Илсеђол баярѓарѓыѕ етенен љњм ыїмалаљын
алыуѓы тыя, дары етештерергњ єамасаулай. Бњхтейњр Кіѕгір ійњѓе буйлап
кешелњр ебњрњ, њммњ уларѓы тыѕламайѓар љњм командаларђа яѓылмайѓар, «Кіѕгірѓњн дошман килњ», тип белдерњлњр. Бњхтейњрѓеѕ ярѓамсылары Илсеђол менњн Љілњймњн отрядынан баш кјтњрејселњрѓе јѓ яђына
њјрњтергњ телњгњндњрѓер, кјрњљеѕ. Шуђа Илсеђол кешелњрѓе ихтыярљыѓлай љњм яуапєа тарттырырђа телњй, њ Љілњймњн љайланма вњкилдњргњ
ылауѓар бирејѓе љњм рус казактарын ебњрејѓе тыя.63
Бњхтейњрѓеѕ рапортына яуап итеп, Белобородов 28 апрелдњге ордеры менњн «урындађы рустарѓы љњм татарѓарѓы» јѓенњ кисектермњйенсњ
ебњрејѓе яѕынан талап итњ, баш тартєан љњр кемде эѓлњп табыу љњм
аїып јлтереј менњн єурєыта. Бњхтейњрѓеѕ јѓенњ Белобородов халыєты
28
йыйып, єарауыл єуйырђа љњм Кіѕгірѓњге дошмандар љіжјменњн сиктњн
тыш љає булырђа књѕњш бирњ.64
1774 йылдыѕ майында ла Бњхтейњр Кіѕгір ійњѓендњ хњрњкњт итњ.
Был хаєта тјбњндњге документтар љійлњй: 4 майѓа йіѓ башы Ишмњт
Мњмњтєолов Бњхтейњргњ уныѕ указын алыуѓарын љњм шуныѕ буйынса
тирњ-яє ауылдарѓа љњм Кіѕгірѓњ эшлњјѓњрен хњбњр итњ. Ишмњт Бњхтейњрѓе
Кіѕгірѓњ язалау кістњренеѕ йњнлњнеје, 16 туптары барлыђы, ошо кіндњрѓњ
Алтин ауылына љіжјм итеп, атаман И.Васевты њсир итејѓњре тураљында иїкњртњ.65
Тіп ђњскњрѓеѕ Башєортостан территорияљына килеје менњн Бњхтейњр
Кіѕгір ійњѓе халєын ихтилалђа йњлеп итеј эшмњкњрлеген єыѓыулата.
Башєорт, татар, мишњр љњм мари хњрби етњкселњренњ, старшина Єаныєай Яшпохтинђа, йіѓ башлыєтары Осип менњн Ишмњт Ишмњмњтовєа, мулла љњм депутат Баєыйђа, йіѓ башлыђы Иман Алладиновєа
Бњхтейњр «батшаныѕ» уѕыштары хаєында хњбњр итњ. Тіп ђњскњрѓеѕ
ысынында Башєортостандыѕ Урал аръяђында хњрњкњт итејенњн тыш,
Бњхтейњр халыєты ихтилалђа ылыєтырыу маєсатында башєа љыймаїлыє ваєиђалар тураљында яѓа: баш кјтњрејселњрѓеѕ Ырымбурѓы алыуы
љњм Кинйњне губернатор итеп тњђњйенлњје, тірки халыєтарыныѕ Мњскњјѓе
єамауы, 10 меѕ єаѓаєтыѕ Пугачевєа єушылыуы љњм јѓѓњре менњн армияђа
таратыу ісін біткіљіѓ ат, љыйыр, љарыє килтереје љ.б.66
1774 йылдыѕ йњйендњ, Пугачев Тіп ђњскњре менњн тіньяє Башєортостан
буйлап килгњндњ, Бњхтейњрѓеѕ ойоштороусы љњлњте айырыуса ныє асыла.
Был ваєытта бітњ документтарѓа ла ул «полковник» тип атала. 13
июндњ Осокиндарѓыѕ Јрген заводы эргњљендњ баш кјтњрејселњр лагерында «Петр Ісінсі» — Пугачевтыѕ Бњхтейњр Єанєаевєа љњм Йњрміхњмњт Єњѓермњтовєа исемле указы тіѓілњ. Был указ Бњхтейњрѓеѕ
«рус љњм башєорт ђњскњрен йыйыу ісін бойороє» ебњрергњ љорауына
Пугачевтыѕ яуабы була. Унда «полковник Єанєаевтыѕ љњм старшина
Єњѓермњтовтыѕ Ѓур армияђа рус љњм башєорт ђњскњрен йыйырђа нисек тњ тырышыуы љњм яуыздарђа єаршы тороп, беѓѓеѕ батшалыєєа
буйљонмаусыларѓы ює итеје» талап ителгњн.67 Указды есаул Сњлих
Наурузов алып барып еткерњ, уђа «старшина Бњхтейњр Єанєаев менњн
уныѕ иптњштњренњ» тібњлгњн ђњли йњнњптњренеѕ юл грамотаљы бирелњ.68
Эйе, есаул Сњлих Наурузов Пугачев указын Бњхтейњргњ тапшыра,
сінки ул указ башєа документтар менњн бергњ уныѕ отряды 1774
йылдыѕ 27 июлендњ Зюрей ауылы эргњљендњ єыйратылђандан љуѕ
Бњхтейњрѓеѕ язалаусылар єулына элњккњн поход канцелярияљында табыла. «Батша» указын алђас, Бњхтейњр бер юлы Бірі љњм Кама буйы
райондарында кјп миллњтле халыєты ихтилалђа йњлеп итеј ісін киѕ
эшмњкњрлек йњйелдерњ.
Бњхтейњрѓеѕ поход канцелярияљын ентекле ійрњнеј уныѕ љуђыш
хњрњкњттњрен кјѓњтергњ љњм 1774 йылдыѕ йњйендњ тіньяє-кінбайыш
Башєортостандађы дійім ихтилал кјренешен аяєєа баїтырырђа ярѓам
итњ.
29
1774 йылдыѕ йњйендњге сыуалыштарѓа љњм мњшњєњттњр эсендњ
Бњхтейњр халыєты ихтилалђа кјтњрејѓе, яѕынан-яѕы отрядтар ойоштороуѓы тњјге сираттађы бурысы тип иїњплњгњн. 1774 йылдыѕ 22 июнендњ
Бњхтейњр, Пугачевтыѕ 13 июндњге указына таянып, Уса даруђаљы Уран
олоїо старшиналары Айыт Сњйетов, Ишкин Ураѓов љњм Федоска
Йњнбаєтинђа Сарапул яђында љњм Књїлелњ (Сарапулђа єаршы Каманыѕ
љул ярындађы ауыл) ныђынђан дошманђа єаршы торорђа бойороп, фарман
ебњрњ. Быныѕ ісін улар тыныс халыєтан љњр ихатанан берњр кешене,
йортта іс кеше булља — икњјљен баш кјтњрејселњр отрядына алырђа
тейеш була. Отрядтарѓа таѓалыє љњм тњртип љаєларђа, бер кемде єыйырљытмаїєа љњм таламаїєа бойорола.69
Указдар, ордерѓар, кјрљњтмњлњрѓњн тыш, Бњхтейњр тірлі тібњктњргњ
љњм ауылдарђа јѓенеѕ эмиссарѓарын љњм тотош отрядтар ебњргњн.
Њйтњйек, Суслов тирмњненњ халыєты Пугачевєа ант иттереј ісін ул
старшина Зілєњрнњй Йосопов етњкселегендњ 100 кешелек отряд ебњрњ.70
1773—1774 йылдарѓыѕ єышында уныѕ алыштырђыљыѓ ярѓамсыљы
есаул Њбделкњрим Кјїњкњев булља, 1774 йылдыѕ йњйендњ уныѕ єулы
аїтында кірњшејсе љњм уныѕ менњн тыђыѓ эш итејсе бер тіркім ѓур
етњкселњр јїеп сыђа. Ишбулды ауылынан татар полковнигы Йњрміхњмњт
Єњѓермњтов, Гаврила Лихачев љњм Рахманђол Дјслњев, старшиналар
Балтас Сњйетов љњм Абдулла Мостаев, полк писары Њбјбњкер Клњнсев
шулар иїњбенњ инњ. Улар халыєты отрядтарђа туплауѓа, аѓыє-тјлек,
мал аѓыђы љњм єорал менњн тњьмин итејѓњ, халыє йњшњгњн урындарѓы, тіп тракттарѓы љњм Кама, Вятка, башєа йылђалар аша кисеј
урындарын љаєлауѓа, бњхњсле мњсьњлњлњрѓе хњл итејѓњ даими ярѓам
кјрљњтњ.
Йњрміхњмњт Єњѓермњтов июнь айында Бњѓрњш ауылы кешеље Зњбир
Мњйњтмњїов аша поход старшиналары Айыт Сњйетов менњн Исмай
Тјлњкњевєа «тиѓ арала љњр йорттан берњр кешене атєа атландырып»
баш кјтњрејселњрѓеѕ тіп кістњренњ єушылыу ісін ебњрејѓе талап итеп,
фарман ебњрњ. Отряд јѓен «икмњк љњм ярма» менњн тњьмин итергњ
тейеш була.71 Бњхтейњр хњрњкњткњ ойошєанлыє љыѓаттарын бирергњ
тырышєан, был реестрѓар, ведомостар, ихтилалсыларѓыѕ исемлектњрен тіѓіјѓњ, хеѓмњт хаєы тјлњјѓњ сађылђан.72
Баш кјтњрејселњр отрядтарын аѓыє-тјлек љњм мал аѓыђы менњн тњьмин
итеј ісін кјп кіс талап ителгњн. Бњхтейњр был бурысты хњл итејѓе
хњстњрлњгњн. Поход старшинаљы Балтас Сњйетовєа ебњргњн бойорођонда ул Туєтар кисејен яєындађы Бикмњт, Туєрає, Аяє, Бњѓрњк ауылдары иїњбенњ кисектермњй тњьмин итергњ єуша. Ара йыраєлыђын иїњпкњ
алып, Бњхтейњр мњсьњлњне урындађы халыє иїњбенњ хњл итејѓе љњм
«љњр биш йорттан бер љарыє бирејѓе» талап итњ.73 Отрядтарѓы єорал,
аѓыє-тјлек, дары, мал, аттар менњн тњьмин итеј урындарыныѕ береље
итеп Бњхтейњр Шомбот араєы єыуыу заводын файѓаланђан.74 Уныѕ
бойороєтарын јтњјѓњн баш тартыу осраєтарында ул «єалмыєтарђа љњм
башєорттарђа заводты яндырырђа єушабыѓ» тип єурєытєан.75 Бер билетта
30
уныѕ отрядєа 15 казак ебњрејѓе талап итеје кјрљњтелњ.76 Отрядтан
сыђарылђан 5 завод эшсеље ійгњ єайтып, заводтан баяр малын — ике
йіѓ љарыє, љыйыр булља, барыљын да алып, бітњ аттарѓы — килтерергњ тейеш була.77 Икенсе осраєта писарь Федор Игнатов Шомбот
заводынан 125 љарыє, 10 єыїєа љіѕгі, 4 єылыс, 2 мискњ араєы алыу
хаєында документ тіѓігњн.78 Отрядтарѓыѕ резервтарын трофейѓар ѓа
тулыландырђан. Быђа, атап њйткњндњ, дозорѓыѕ йіѓ башлыђы Яков
Ивановтыѕ дошман љалдатын њсир итеје љњм уныѕ аттарын тартып
алыуы тураљындађы рапорты шаљит.79
Баш кјтњрејселњр лагерында љњм азат ителгњн территорияла Бњхтейњр
бњхњсле мњсьњлњлњрѓе хњл итергњ, баш кјтњрејселњр менњн урындађы
халыє арљындађы мінњсњбњттњрѓе кійлњргњ тырышєан, халыєты талауђа
єаршы саралар кјргњн.80 Єайљы саєта халыє Бњхтейњргњ ярѓам љорап
мірњжњђњт иткњн. Мњїњлњн, баш кјтњрејселњрѓеѕ командирѓары Йњрміхњмњт Єњѓермњтов, Ишкин Сњйетов, Йомай љњм Њмир Карачевтар
язалаусыларѓыѕ Бикмњт ауылы кешелњренеѕ аттарын, єоралын љњм
мілкњтен тартып алыуына зарланђан.81
Ойошторђан отрядтарѓы Бњхтейњр Тіп ђњскњрѓе тулыландырыу ісін
ебњреп торђан.8
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
10
Размер файла
392 Кб
Теги
кулбахтин, предводитель, война, 1775, крестьянской, 1773, назири, канкаев, бахтияр, канзафар, усаев
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа