close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Abdunabi Boyqo'ziyev. So'zim mening, o'zim mening (Kirill va Lotincha)

код для вставкиСкачать
TILIM, ONAMNING TILI... Dunyoda qancha ko‘p odam foydalansa, shuncha ko‘payadigan yagona boylik bor. Bu – tildir. (O‘zbek tilining “Qizil kitobi”ga) Ba’zan tilimiz kambag‘allashib ketdi, degan gap quloqqa chalinib qoladi. Nahotki, xalqni xalq,
www.kh-davron.uz
Абдунаби БОЙҚЎЗИЕВ
СЎЗИМ МЕНИНГ, ЎЗИМ МЕНИНГ!
(Нураётган қадриятлар ҳақида)
XURSHID DAVRON KUTUBXONASI
ТОШКЕНТ – 2017
1
АННОТАЦИЯ
Сўз ҳам аразлайди
Йўқлаб турмасанг,
Бошин олиб кетар хотирларингдан.
Хаёл сўқмоқлари ўчар, юрмасанг,
Из ҳам қолдирмайин ботинларингда.
Бир сўз ўчса нима, дема, оғайни,
Ўша бир сўз сенинг тилинг – сўзингдир.
Бир сўз ўчса нима, дема, оғайни,
Шу сўз балки мендир, балки ўзингдир!
09.11.2017
2
ТИЛИМ, ОНАМНИНГ ТИЛИ...
Дунёда қанча кўп одам фойдаланса, шунча
кўпаядиган ягона бойлик бор. Бу – тилдир.
(Ўзбек тилининг “Қизил китоби”га)
Баъзан тилимиз камбағаллашиб кетди, деган гап қулоққа чалиниб
қолади. Наҳотки, халқни халқ, миллатни миллат қилиб турган она тилимиздан
путур кетаётган бўлса! Тил – миллатнинг қалби, деган эди Жан Жак Руссо.
Демак, тилнинг қашшоқлашиши миллат маънавияти ночорлашаётганидан
даракдир. Йўқликка юз тутган тиллар, халқлар, элатлар камми тарихда!
Олимлар ҳар ўн тўрт кунда битта шева унутилаётганидан бонг
уришяпти. Дарҳақиқат, кейинги пайтларда, Андижонга борсам, узоғи билан
қирқ-эллик йил нари-берисида қишлоғимиз аҳли лабзида бўлган талай сўз ва
иборалар бугун истеъмолдан тушиб, қатор урф одатлар, ўйинларимиз
таомилдан чиқиб, ажойиб айтимларимиз унутилаётганини сеза бошладим! Бу
хотиранинг сусайиши эмас, яна ўша, маънавиятнинг нураши билан боғлиқ
ҳодиса, дегим келади.
Тўғри, қуйида биз изоҳ берган сўзларнинг барчасини ҳам унутилди,
деб айта олмасмиз. Чунки уларнинг кўпи ҳали истеъмолда. Аммо улар яна
йигирма-ўттиз йилдан кейин ҳам шундай бўлиб қолармикин? Гап, шунда!..
Балки унутилган айрим сўз, айниқса, бидъат ирим-сиримлар учун
қайғуришнинг хожати йўқдир. Эҳтимол, уларнинг унут бўлгани мақбулдир.
Бироқ ана шу сўз ва ирим-сиримлар ўтмишнинг қайсидир даврида халқимиз
турмуш тарзи, маданияти, маънавиятини белгилаган омиллар бўлганлигини
унутмаслигимиз керак. Шу маънода, уларни хотирдан сидириб ташлашга
ҳаққимиз йўқ!
Нураш кўлами биз улғайган ўттиз-қирқ хонадонли Тешикмозор
қишлоғида шунча бўлса, уни мамлакат миқёсига чақсак салмоқлигина китоб
бўлар экан, деб қўяман. Аслида, тафаккуримизнинг тил ва маънавият билан
боғлиқ гавҳари хира тортаётгани бор гапку-я!..
Сўнгги мулоҳаза: қуйида китобхон эътиборига ҳавола қилган сўз ва
ибораларимизнинг аксарияти классик адабиётимизда, халқ оғзаки ижоди,
замонавий асарларда ҳам кенг кўламда қўлланилгани ҳолда ўзбек тилининг
изоҳли луғатларига киритилмай, изоҳланмай қолиб кетган.
Келинг, биздан тобора узоқлашаётган сўзларимиз, қадриятларимиздан
айримларини ёдимизда тиклашга ҳаракат қилайлик!
Муллиф
3
УНУТИЛАЁТГАН, ХИРА ТОРТИБ БОРАЁТГАН СЎЗ ВА
ШЕВАЛАРИМИЗ
Адрамон чопиқ – экин эгатини ўтдан тозалаб, хўмлаб чопиш ўрнига, у
ер-бу ерига номига кетмон теккизиб, ишни наридан бери бажарадиган,
шошқалоқ деҳқоннинг юмушига бериладиган салбий баҳо. Эҳтимол, ўтмишда,
чопиқни шу қабил, қўл учида бажарадиган Абдураҳмон исмли одам ҳам
бўлгандир, балки. (Абдунабининг чопган эгатини кўздан кечириб чиқ, адрамон
чопиқ қилиб кетган бўлса, қайтадан чопсин!)
Айнима – айниган, ёмон, бузуқ, ахлоққа зид сўз. (1. Абдумутал акасини
айнима сўзлар билан бўралатиб сўкиб ташлади. 2. Ҳадеб айнийверма, болам!)
Айтувчи – яқин-яқинларгача пиёда ёки уловда, қишлоқма-қишлоқ, тўй
қилаётган одамнинг исми ва манзилини бор овозда жар солиб, элни ёппасига
ошга чорлаб чиқувчи шахс. Айтувчиларни танлашда овозининг баландлиги,
тиниқ ва ёқимлилиги, чорлаш усулининг ўзига хослигига алоҳида эътибор
қаратилган. Таниқли адабиётшунос олим Ҳалим Каримнинг таъкидлашича,
Андижон шаҳрида бундай одамларни “Бақироқ” деганлар. “Бор, бақироқни
чақириб кел, тўйга айтиладиган вақт бўлди”, дейишгани кечагидай ёдимда,
дея ҳотирлайди у.
Арчма – гуручнинг обжувозда эмас, электр тегирмонда оқлангани.
(Обжувоз ёки келида туйилган гуручнинг оши, “калтак еган”и учун, мулойим
ва ширинроқ чиқади, дейди билган одамлар.)
Аспол – асфалт сўзининг маҳаллийлашгани. Қишлоқларда катта трасса
йўлларини аспол йўл ҳам дейдилар. (Аспол йўл.)
Аталахўр – гўштга қурби етмай, куни ун ош – аталага қолган, камбағал
киши ёки оиланинг аҳволига бериладиган таъриф. Қахатчилик, очарчилик
йилларида атала аҳолини ёппа қирғиндан сақлаб қолган таом бўлган. Шу боис,
бу таом, камбағаллик, чорасизликнинг таоми сифатида одамлар ёдида қолган.
Аслида, масаллиғи жойиди бўлса, атала ҳам шохона таомку-я! (Қўйливойнинг
қўли юқалигидан, оиласи анчадан буён аталахўрликка ўтиб қолган.)
Ахтачи – сўқимга боқиладиган хайвонларни бичиб берувчи мутахассис,
қассоб. (Абдусаттор новвосчасини ахтачига олиб бориб бичиртириб келди.)
4
Ағача – туркча оғоч – ёғоч сўзига “а” қўшимчаси қўшилиб ясалган
атама. Тиланчиликдан воз кечиб, ўтроқлашгач, қишлоқма-қишлоқ юриб,
маҳаллий аҳолининг тол ва бошқа дарахтларидан саватнусха нарсалар тўқиб
сотиб тирикчилик қилувчи лўли аёлларнинг номи. (Хотин, кўчамизга ағачалар
кепти. Севат-певат тўқиттириб олсанг бўларди.)
Бабаш – бабажиш, яъни кичик, энг кичкина. (Бабаш қизим келин бўлиб
қўшнимизга тушган.)
Бабачак – қўзичоқ. (Болажоним, қара, қўйимиз сенга бабачак туғиб
қўйибди!)
Балиш – думли қўй. (Колхоз майиб-мажруҳ, ўпкасини совуққа олдирган
балиш қўйларини, кузги даромаддан тўлаш шарти билан, аъзоларга тарқатиб
берди. Кўпи йўталиб-сўталиб, одамларнинг қўрасида ўлди.)
Бича – опа, опача. (Ҳафизахон менинг катта бичам бўлади.)
Бувак – чақалоқ. (Тожихон касал бувагини бағрига босиб, Ориф
духтирга олиб кетаётган экан.)
Бучок – ўрисча сўз. Чекиб ташлаб кетилган попирос қолдиғи.
(Попирисга пул тополмай қолсак, асфальт йўлга чиқишиб, шафёрлар чала
чекиб ирғитиб кетган бучокларни териб хуморбости қилардик.)
Бурамақанд – беодоблик қилган боланинг қулоғи ёки танасининг бирон
ерига онаси томонидан бураб бериладиган жазо. (Онамиз қуйруғмизни бир
бураб қўйиб юборсалар,этимиз жойига келгунча, ўзимизни ўн чақирим нарида
кўрар эдик.)
Бўгаллатиб – коса ёки идишга ўта тўлдириб, оғзи-бурнидан тошириб
қуйиш ёҳуд солиш. (Шўрвани бўгаллатмай, кичикроқ косаларга оз-оздан
қуйсин!)
Бўқлик ўчоқ – серфарзанд, топганини учма-уч етказиб, қийинчилик
билан аранг кун кечираётган оила. (Бўташалининг фарзандлари кўпайиб,
бўқлик ўчоқ бўлиб қолди.)
Бўқон – семиз, қорни мешдай одам. (Шумтакалар Мусо бўқоннинг
орқасидан, қоринларини шиширишиб, эрмаклаб боришарди.)
Бўқанса – семириб кетган ёш қиз ёки жувон. (Қумрихоннинг ёлғиз,
битта қизи бор –ўлгудай тантиқ, бунинг устига, бўқанса.)
5
Бўғалтир – бухгалтер сўзининг бузилган талаффузи. (Илгариги бош
бўғалтирлар бугун бош ҳисобчилар, деб айтиляпти.)
Ваъж – юк, мол-мулк, бойлик, сармоя, баъзи ўринларда эса ақл ва илм
маъноларини ҳам англатиб келади. (Бошингдаги ваъжинг қанчаю,
ҳамёнингдаги ваъжинг қанчалигини, нималарга қодирлигингни ахмоқдан
сўрасак ҳам айтиб беради.)
Гадик – ўзи кичкина, қилган ишлари ҳам майда ва номуносиб, феъли
қусурларга тўла кимса таърифи. (Ҳей, менга қара, қилган ишларинг билан
Усмон гадикнинг ўзгинаси бўляпсан, қоляпсан!)
Гажир – тиришқоқ, йиқилса ҳам қайта қад ростлаб майдонга чиқиб
келаверадиган, жисман толиқса-да, руҳан сира тушкунликка тушмайдиган
қайсар, жангари одам. (Худойқулнинг кенжа ўғли ўлгудай гажир чиқди.)
Гардкам – озгина кам, сал кам, жичча кам. Бу сўзни, қиморбозлар ошиқ
отаётганда омад чақирувчи сўз сифатида, беихтиёр кўкрагига кафтлари билан
уриб, “Бор, таваккал” маъносида ҳам қўллайдилар. Қимор ўйини батамом
йўқолмаган бўлса ҳам, бугун “гардкам” сўзи айтарли қўлланилмайди. (Мана,
омад, бизга келди, гардкам!)
Гежга – елканинг бўйин аралаш қисми. (Шукур чолнинг гежгаси
қотадиган бўлиб қолди.)
Гиз – озор, ситам, қақшаш. (Шундай совуқда болани дўконга жўнатиб
гизиллатма!)
Гирив – мақсад билан қасднинг ўртасидаги маънони англатувчи сўз. (У
бирон нарсанинг гиривида келди-ёв!)
Гуппи – пахтани қалин солиб қавилган, беўхшовроқ чопон ёки нимча.
(Яхшиям, шу гуппини кийиб олган эканман, бўлмаса, совуқда таррак бўлиб
қотиб қолардим.)
Дастурхончи – тўй ва маросимларда товонхона тасарруфи юкланган аёл
ёки эркак. Бошқа ўринда, катта издиҳомларда ўртага ёзилган дастурхон устида
бемалол юриб, ноз-неъматларни жойлаштириш ва тарқатиб бериш ваколати
берилган одам. (Ёрқинбой дастурхончи калишини даҳлизга ечиб, бир даста
нон ва қатлама таҳланган патнисни кўтарганча, бисмилло, дея дастурхонни
босиб, тўрга йўналди.)
6
Даҳана – томорқа ёки экин майдонига очилган сувнинг катта ариқ
билан туташган жойи. 1981 йилги “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”да “Экинга
сув қўйиш учун қилинган жой”, деб нотўғри изоҳланган. (Қулупнай пайкали
пуштасигача ийибди, даҳанани беркитсак ҳам бўлади.)
Дуварак – мевали дарахтнинг иккинчи бор гуллаб, туккан меваси.
Қариганда кўрилган фарзанд маъносида ҳам ишлатилади. (Бу бола Ўсмат чол
билан Хосият холанинг дувараги.)
Дудама – иккала дами ҳам кесадиган пичоқ. Рамзий маъноси, икки
юзлама, бир пайтнинг ўзида, ҳар икки томонга ҳам хизмат қиладиган кимса.
(Самиғ дудамадан эҳтиёт бўласан. Бир томонингни ҳотиржам қилиб,
иккинчи томонингдан чакса этингни кесиб олганини билмай қоласан.)
Душа – ўрисча “душа” (кўнгил) сўзининг ўзлашгани бўлса керак.
Кўнгли юмшоқ, одамохун одамларнинг исмига қўшиб айтиладиган лақаб.
(Эркин душа билан гаплашсанг, кўнглинг яйрайди.)
Дўлтақўзи – лаллайган, лавоқ. (Ҳў, дўлтақўзи, лапашанглигинг билан
бутун синфни ортга тортаётганингни биласанми?)
Дўхти қурсин – афти қурсин, башараси қурсин. (Дўхтинг қурсин! Ўн йил
кўрмасам, кеча кўргандайман, сени.)
Енгмиш – ҳақиқатни исботлансанг ҳам тан бермайдиган, қайсар одам.
(Ўлгудай енгмиш, айбига иқрор қилсанг ҳам, меники маъқул, деб тураверади!)
Ёлвир – ёлвираш, чақнаш, кўзнинг ич-ичидан қувониб, чарақлаб
боқиши. Тўртлик:
(Тўрига чиқ, ёнимга,
Дегайсиз ёлвир боқиб.
Меҳрингиз дарёсида
Кетарман сувдай оқиб.)
Жижи – бувак, чақалоқ. (Ўктамхон жижисини уч кундаёқ бешикка
солиб олди.)
Жиппанг – ҳали у, ҳали бу деб ўзини у ёқдан бу ёққа ураверадиган,
тутуруқсиз, бесабр, беҳаловат кимса. (Тўғри гапни айтса, жиппанглайсан.
Эркак дегани бунақа енгил бўлмайди, йигит!)
7
Жичча – озгина, салгина. Мажозий маънода ишлатилганда эса мутлақо
тескари маънони англатиб келади. (Мас; Эркин душа тепган тўп дарвозага
киришига жичча қолди. Ёки; Сизнинг бундай давраларда сўз айтишингизга
жичча эртароқмикин?!)
Жонимотим – жон куйдириб, ғайрат билан, юракдан чиқариб. (Болалар,
сал жонимотимроқ ҳаракат қилсак, ишни эртароқ тугатиб, дам олардик.)
Жони порт – бирор иш ёки нарсанинг ташвишида йўл, чора излаб,
безовталаниб турган одам ҳолати. (Сабохон чақалоғини беланчакка солиб
чиққан эди. Аллақачон уйғониб, биғиллаб қолдиёв, деган ҳавотирда,
Ҳидоятхоннинг дийдиёси тугашини жони порт бўлиб кутарди.)
Зиндалак – ўлдирувчи яра. Тили заҳар, сўзи аччиқ одам. Авлод шаънига
тушган доғ, яра, маъносида ҳам ишлатилади. (Ҳей зиндалак, кўринган одамни
чақиб олавермай, тилингни тийгин! Касрингдан элда ёмонотлиғ бўлиб
қоляпмиз!)
Зўрим – кучлигим, қўрқмасим, қайтмасим, ботирим, алпомишим, кураги
ерга тегмасим сифатларини англатиб келади. Ана шундай сифатларга эга
йигитларни одамлар эркалатиб, Зўрим, деб алқайдилар. (Метрикада исми
Абдуҳаким деб ёзилган бўлса-да, негадир ҳамма уни Зўрим деб чақирарди.)
Зўпидин – қўрс, қўпол, зўравон. (Боламга яна бир марта зўпидинчилик
қилсанг, оёғингни синдираман!)
Ижжай – бўлар-бўлмасга илжаяверадиган, ёки юзи доим кулиб
тургандай таассурот қолдирадиган киши номига қўшиб айтиладиган
сифат. (Самиғ ака қачон қарасанг, ижжайгани ижжайган.)
Изақ – узоқ, олис, кўп йил илгариги ёки кейинги бўладиган воқеаҳодисага нисбатан вақт тушунчаси. (Кўришмаганимизга ҳам изоғ йиллар
бўлди.)
Ирақ – жудаям узоқ, ҳаддан ташқари олис, маъносида ишлатилади.
(Тошпўлат биздан жудаям ирағлаб кетди.)
Ирик – йирик, катта, қўпол, дағал. Ҳазрат Навоий ҳам истефода этган бу
сўзимиз ўзбек тилининг луғатларига кирмай ҳам қолган. (Қўқон гилози оддий
гилозларга қараганда ирикроқ бўлади.)
8
Ироқи дўппи – бизнинг ёшлигимизда қиз-жувонларимиз суйиб кийган
гулдор дўппининг номи. (Келинга атаб бир кийимлик саккиз тепки атлас
билан ироқи дўппи олишимиз керак.)
Ироқи совун – ёқимли ҳид таратадиган атир совунларни одамлар ироқи
совун деб ҳам аташган. (Хўжайин, бозорга борсангиз, бир иккита ироқи совун
ҳам ола келинг!)
Итамак – тарбияси, хулқи, одоби ёмон оилаларнинг фарзандларига
нисбатан ишлатиладиган маломат баҳо. (Тўйда одамларни Облоқулнинг
итамаклари тоза безор қилди.)
Итиринжи – иприсқи, тартибсиз, саранжом-саришта эмас. (Узрохоннинг
ҳовлиси қачон қараманг, итиринжиси чиқиб ётади.)
Иттик – йирик, пеш, ғолиб, баъзи ўринларда ўткир, равон маъноларини
ҳам англатиб келади. (Кўзинг иттик, мана бу игнага ип ўтказиб бергин.)
Ичагидан қариган – ўзини катта одам фахмлаб сўзловчи, кексақори
болакай. (Вой ғиртмаг-ей, кексақориланишидан ичагидан қариган экан!)
Канда – ариқдан катта, каналдан кичикроқ сув. (Юр, кандага бориб,
бир-икки марта калла ташлаб келамиз.)
Каранда – кийиниш, юриш-туриш, ўзига хос муомиласи ва тутумлари
билан бошқалардан кескин фарқланиб турадиган одам. (Гапга Музроп каранда
қўшилди-ю, даврадан файз кетди.)
Катта – ота ёки онанинг отаси, бобо. (Чопиб бориб, каттангдан хабар
олиб кел, хурсанд бўлади.)
Каски – оғзи шалақ, сўконғғир кимса. (Ўзи беғубор одам, фақат, оғзи
сал каскироқ-да.)
Келинбу – келин буви. Қиз боланинг келинойисига ўзини яқин тутиб, ўз
онамдай, бибимдайсиз, дегандай эҳтиромли мурожаати. (Келинбу, дам олиш
кунлари тоққа оп чиқиб ўйнатиб келинг, деб акамга айтайми?)
Кесак қисган – бўйи ўсмай, рангпарланиб юрадиган нимжон бола
таърифи. (Кесак қисган боласини арзанда қилиб, бино қўяди-ей!)
Кузир – зўравон, қўрқмас, тўда етакчиси. (Козимжон, нафақат бизнинг,
балки, қўшни қишлоқлик болаларининг ҳам кузири эди.)
9
Кулала – бола суннат қилингач, хаёлидан қўрқувни ҳайдаш, оғриқ
ҳиссидан чалғитиш мақсадида яқинлари томонидан айтиладиган сўз. (Ана
энди, ўғлимиз ка-атта йигит бўлди. Кулалў-ў!)
Кускаса – ташвиш, даҳмаза, бир ишнинг орқасидан чиқадиган гап-сўз.
(Тўғри, бу масаланинг озгина кускасаси ҳам бор.)
Кўкайим кесилди – камситилиш, сазанинг ўлиши, кишининг беҳурмат
қилиниши. (Кексайганингда, ҳадеб кўкайинг кесилаверса, алам қиларкан!)
Кўтагарава – отга қўшиладиган тўрт ғилдиракли арава. Кўтак – русча
“коток” сўзининг бузилгани. (Чопиқчи қиз-жувонлар кечқурун Эргашалининг
кўтагаравасида қайтишади.)
Кўтарам – қўйларнинг очликдан силласи қуриб, кетини кўтаролмай,
ётиб қолиши. Касаллик. (Колхоз аъзоларига сотилган қўйларнинг ўпкаси касал
экан. Жониворлар, бечора одамларнинг қўрасида, кўтарам бўлиб ўлди.)
Кўтаримчи – пахта мавсумида аёллар терган пахтасини торозига элтиб
берувчи киши. (Бақувватроқ эркаклардан кўтаримчиликка қўйиш керак.)
Кўтариб олган – жувоннинг ҳомиладорлигини болалардан сир тутиш
маъносида қўлланадиган ибора. (Ҳалимахонни қайта куёвга узатмоқчийдик,
яқинда билсак, биринчисидан кўтариб олган экан.)
Кўхлик – буваклар учун мослаб, орасига сувқоғоз солиб махсус
тикилган мато, мослама, “памперс”. (Холисхон гўдагининг безовталанишидан
кўхлигини ҳўл қилиб қўйганини пайқади.)
Лаванг – ғайратсиз, данггаса. (Тезроқ қимирласангчи, ҳў, лаванг!
Лаган – раҳбарлар оғзидан чиққанини маъқуллаб турадиган ялтоқи
одам, лаганбардор. (Даврон бува раиснинг лагани, қайси куйни чалса,
ўша мақомга йўрғалайди.)
Лайлим – уйдаги иш ва юмишларни унутиб, кўча-кўй, теварак атрофда
лайлиб юраверадиган қиз ёки жувон. (Анор лайлимга, ҳовли-ҳаятни супуриб
қўйгин, девдим, овози Ойимхонникидан келяпти. Қачон чиқиб кетақолдийкин?)
Ловақ – лавоқ, бўшанг, хом семиз. (Сен ловақни деб, бу гал ҳам арқон
тортишда енгилдик.)
10
Лўм-лўм – ўта семиз, билқиллаб ёғ босиб, юрганда ҳалпилаб, хансираб
қоладиган одам. (Жўра лўм-лўм ўтиб кетяпти, тўхтаб туринг, деб айтайми,
дадаси?)
Лўғит – суяксиз, лахм гўшт. (Чучвара, манти учун лўғит гўшт яхши.)
Мажик – ривожланмай, ўсмай қолган. (Говмушнинг бу йилги бузоғи
сутга тўймаганиданми, мажикроқ бўпқолди.)
Майлам – хайриҳоҳлик, мойиллик, ўзини кимгадир яқин тутиш. (Гарчи,
тилида уни деб турса-да, дилида менга майламлиги билиниб турарди.)
Маккиллаш – жағи тинмай кавшаниш, тўхтамай емиш емоқ. (Қачон
қараманг, қўйдай, маккиллайди.)
Маллаш – юз ранги, сочлари оқ сариқдан келган бола. (Отам укамиз
Абдуғаппорни эркалатиб, Маллаш, деб чақирар эди.)
Машшақ – чолғувчи. Тўйларда хизмат кўрсатадиган созанда. Бир
пайтлар, тўйларга машшоқларни таклиф этиш ҳам мартаба ҳисобланган. Бунга
қурби етганлар ҳақида“Фалончи, машшақ солиб тўй қилди” деган овозалар
тарқалган.
Мижиқи – майдагап, сўзининг тутуруғи йўқ, ҳар балони
алжирайверадиган кимса. (Одам дегани, шунақаям мижиқи бўладими, а?)
Минқи – овози димоғига тиқилиб, пинғланиб гапирадиган одам.
(Телевизорда минқи овозлар кўпайиб кетди.)
Мироб – ариқ сувини расамади билан адолатли тақсимланишини
назорат қилувчи бошлиқ. Ҳар бир даҳанинг ўз мироби бўлган. (Жонобод халқи
миробни ур калтак, сур калтак қилиб ташлашибди.)
Миянғи – минғирлаб одамнинг ғашига тегадиган, бефаросат, беҳосият
кимса. (Ҳашарга Умар миянғини айтманглар, минғир-минғир қилиб, ҳаммани
ишдан қўяди.)
Мегажин – урғочи чўчқа. Эл тасаввурида, кўринган эркакни ўз қучоғига
менгзайдиган, эрдан чиқиб, эрга тегишни ор билмайдиган, бировларнинг мен
билан неча пуллик иши бор, деган ақидада ахлоқсиз ҳаёт кечирадиган, енгил
табиат аёл. (Заҳро мегажин ўралашиб қолди, қай бир муштипарнинг уйи куйди
экан-а?)
11
Модалиб – тақалиб, қадалиб, тирғалиб туриб олиш. (Иккита одамнинг
овози чиққан жойга қулоғини динг қилиб, модалиб келиб олиши ёмон-да, бу
суллохнинг.)
Мосовсираб – довдираб, уйқусираб, калавланиб, йўлни зўрға топиб
юриш. (Қулмат кўр, тўйга чақиришмаса ҳам, мосовсираб келаверади.)
Нагонда – аҳёнда, баъзи-баъзида, ногаҳонда. (Эшмонқул уруғларини
излаб, нагонда бир келиб қолади.)
Нафси чуккиллаш – одамнинг бирон емак ёки таомни кўрганда, чидаб
бўлмас даражада истеъмол қилгиси келиши. (Қўшни столда музқаймоқ еб
ўтирган одамларни кўриб унинг ҳам нафси чуккиллаб кетди.)
Нушқут – нишхўрд. Хайвон емай қолдирган ўт, ҳашак, чиқинди. (Ўтган
бозор сотиб олган сигиримиз хўра чиқди. Охурига нима солсанг нушқут
чиқармайди.)
Озиқти – тунда одамни адаштириб кетадиган ажинанинг яна бир номи.
(Қоронғига қолсанг, Боймирза буванинг тутзоридан юрмагин, озиқтилари
бор.)
Ойпаб – овқатни шошилиб, ошалаб ейиш. (Маткарим олдига қўйилган
ошни, манзират қилишларини ҳам кутмай, ойпаб қолди-я!)
Олашақшақ – ҳаёлига келганини шанғилайдиган аёл. (Оғзинга
келганини олашақшақдай шаққилладинг, мана натижаси! Энди чидайсан.)
Онтиб – довдираб, тентираб, адашиб, улоқиб (Кенжатош опа, ҳар
замонда, онамизни қора тортиб, онтиб келиб қоларди.)
Онтихўр – қасамхўр, қасам ичишдан қўрқмайдиган кимса. Қасамга
қараганда онт сўзининг салбий маъноси кучлироқ. Қасамхўрнинг ёмон
одатини янада бўрттириш керак бўлса, қасамхўр, дейиш ўрнига онтхўр деб
янийдилар. (Бу хунасанинг, онтхўрлик қилмаган куни хотини талоқ бўлади!)
Орашон – овқатнинг шарақлаб қайнаши. (Шўрванинг оловини
баландлатиб юбор, бир орашон қайнаб кетсин.)
Откелдисига олиб – бирон ишни алам-аччиқ устида, зарда билан,
12
орқа-олдига қарамай, чанг-тўзолон билан башлаб юбориш. (Одамларнинг
ғайратсизлигидан зардаси қанаган Одил табелчи шудгорни откелдисига олиб,
чопа кетди.)
Отоёқ – меҳмон кузар асносида, отига миниб олгандан кейин ҳам,
зўрлаб бирон нарса едириш ёки ичириш. Ҳозир бу одат замонавийлашиб,
“капот устида”га айланди. (Маданиятга меҳмонга борган эдик, тоза меҳмон
қилишди. Камига отаёқ қилиб ичибмиз. Уйга, зўрға етиб келдик.)
Отхона – отхона, молхона, қўйхона, товуқхона алоҳида-алоҳида
тушунчалардир. Бу хайвонлар ҳеч қачон аралаш сақланмаган. Ҳозир отлар
камайиб кетди. (Отхона тушунчасидан, фақат, атама сақланиб қолди, деса
ҳам бўлаверади.)
Пакаш – пакана, бўйи паст, ўсмай қолган бола. (Яхшилаб овқатланиб
юрмасангиз, Зуҳур гадикка ўхшаб пакаш бўп қоласиз.)
Панғвош – ақли ғовлаган, мияси пўла, қовоқбош (Пангвош бўлмасанг,
шу ишинг яхшимас, деганда, тушунган бўлардинг!)
Паранг – кийиниш, юриш-туриш ва бошқа сифатлари билан кескин
ажралиб турадиган одам. (Қандил паранг эгнидаги кийимлари, қишлоқнинг
биронта одамида йўқлигидан ич-ичидан ғурурланиб борарди.)
Пинна – қизғанчиқ, хасис, ичи қора, фитна. (У болаларига, уйдаги нарса
чириса чириб кетсин, зинҳор бировга берманглар, деб уқтирарди.)
Пинғ – димоғида пинғиллаб, қийналиб гапирадиган одам исмига
қўшимча сифат. (Асад пинғ кириб келганини кўриб аёллар ўзларини ичкарига
олишди.)
Пирамон – шифт, томнинг харисига икки томондан ташланган
тўсинларнинг туташган баланд қисми. (Тожихон, бандида новдаси билан кесиб
олинган анор ва беҳилардан бир неча тоғорасини шингил қилиб боғлаб,
пирамонга қоқилган михларга илиб чиқди.)
Писка – узоқ шарқ халқлариники сингари қисиқ кўзли кишиларга
нисбатан ишлатиладиган сифат. (Акбар буванинг кўзлари писка бўлса ҳам,
тикилса ўзингни йўқотиб қўясан.)
Печдастурхон – кузаётган меҳмоннинг иззати учун чорси ёки қийиқчага
тугиб бериладиган насиба. (Ҳушёр туринглар, совға-саломи билан келганлар
печдастурхонсиз кетмасин!)
13
Позмон –афтодаҳол, хафаҳол, тушкун, паришонҳол. (Позмонсан,
нимадан хафасан?)
Полпис – ивирсиқ, таъби хира, бефаросатроқ аёл. (Ҳуй полпис, тур
ўрнингдан, ялпайиб ўтиришингни қара, уялмай!)
Посат – фасод, ичи қора, доим ёмон ўйларни ўйлаб юрадиган кимса.
(Мўйдин посат бор экан, интипоғлик ҳақида гапириб овора бўлма.)
Посон – ясан-тусансиз кўчага чиқмайдиган, доим ўзига оро бериб,
ҳушбўй нарсалар сепиб юрувчи эркак. (Кўчадан Қандил посон ўтса, ҳамма
ёқни атир ҳиди тутиб кетади.)
Прча – Пирча сўзининг бузилган формаси. Кичик пир, доҳийча
маъносида. Гапи катта, гавдаси кичкина, ўзини ҳаммадан юқори қўювчи,
ҳамма нарсани биламан деб ўйловчи, иззатталаб кимса исмига тиркаладиган
лақаб. (Абдуназар прча бор жойда ҳар қандай уламо оғзига талқон солиб
туради.)
Пўссиқ – жон койитмайдиган ялқов аёл ёки қиз таърифи. (Мунира
пўссиқ кетини кўтаргунча, кун ботади.)
Ров – жадал, бирров, остонадан хатламай кўриб ўтиш. (Устозни
остонасидан бўлса ҳам, ров кўриб ўтмасак бўлмайди.)
Сариғ машак – сариғдан келган, жаҳли бурнининг учида турадиган, сал
нарсага аччиғланадиган одам. (Абсатторни бекорга сариқ машак демайдилар.
Сал гап учирсанг, ёқангдан олади.)
Сийдиги сирқираган – кучли истак, талпиниш, юрак-юракдан хоҳлаш,
соғиниш. (Шу бола деса, сийдигинг сирқиради! Ана энди, “ҳузурини” кўравер!)
Синиқчи – синган суяк, чиққан бўғим, лат еган аъзоларни халқона
усулда даволайдиган маҳаллий табиб. (Ҳабибуллонинг қўли билагидан чўрт
синиб, осилиб қолувди. Синиқчига олиб бориб, тахтакачлатиб келдик.)
Сирқов – одамни сил қиладиган даражада инжиқ, ичи тор кимса.
(Дўстинг сирқов бўлса, дўзах ёнингда.)
Сомтираб – тентираб, довдираб, адашиб. (Бу ёқларда сомтираб, нима
қилиб юрибдийкин?)
Сорвозори – амали, мавқейидан фойдаланиб, қадрини ўтказувчи,
14
каттазанг кимса. (Вой, сорвозори-ей, ялиндим-ёлвордим, ўзини торозига
солиб, миқ этмайди-я!)
Суволғич – яқин-яқинларгача аҳоли ариқлардан сув ичган. Биноларни
ҳам сув ёқалатиб қуришган. Чиқаверишга, челакни ботириб сув олиш учун
мослаб, “суволғич”лар қурганлар. Зиналарини ёғоч ёки толходалар билан
мустаҳкамлашган. Айримлар сувга чиққан заифаларни номаҳрамлардан
ихоталаш маъносида мато билан ўраб ҳам қўйганлар. (Темирвой суволғичини
жуда қулай қилиб қурибди!)
Суқ – биров нима еса, оғзидан суви келиб, тамшаниб, суқланиб тикилиб
касал қилиб қўядиган кимса. (Олдида ахлат есанг ҳам суқи киради.)
Сўкир – аёллик назокатини йўқотган, эркакшодалашиб кетган аёл.
(Қаерда мажлис деса, Майрам сўкир биринчи бўлиб етиб боради.)
Сўлтамат – гавдаси катта лекин ўлардай ялқов, ғайратсиз, одамларга
зиғирча нафи тегмайдиган, ишёқмас кимса. (Ҳў, сўлтамат, ишламаганинга
яраша, қолганларга халақит бермай тур, ярамас!)
Сўм – хаёли паришонлик, кайфиятсизлик, тушкун ҳолат. (Сенга нима
бўлди? Сўм бўлиб қолдинг?)
Сўм – суяксиз, лўғит гўшт. Кўчма маънода эса, инсоннинг бўшашиб,
шалвираб қолган ҳолати. (Сўм гўштга ўхшаб, мунча шалвирадинг-а?)
Сўқим – ҳеч иш қилмай, хўкиздай еб-ичиб ётаверадиган, ўлардай
дангаса, одамнинг сифати. (Сен болани сўқим десам ҳақим кетади. Сўқимнинг
ҳеч бўлмаса, тезагини ёқамиз. Сендан ўша сўқимчалик фойда йўқ!)
Тавирка қилиб – бўлар-бўлмас гапни мартаба қилиб кўтариб юриш.
(Ҳамма гапни тавирка қилиб, энангизникига кўтариб бораверманг, қизим!)
Тайғоқ – лой-ботқоқликдан иборат, сирпанчиқ, чакалакзор жой.
Раҳматли шоир Муҳаммад Юсуф бир гал менга “тайга” ҳам, аслида, туркча
тушунча, рус тилига тойғоқ сўзидан ўзлашиб ўтган, дегани ёдимда.
Талтай – сийлаб, иззат-хурматини жойига қўйсанг, талтайиб, ўзини
сендан юқори фаҳмлаб юрадиган кимса. (Ҳасан талтай билан қучоқлашиб
кўришай, десанг, ўмганида ўдалантиради.)
15
Таррак – бодрингнинг узун, беўхшов, бемаза тури. Ҳозир, деярли
экилмай қўйган. Шу боис, одамлар унинг туси ва тузилишини ҳам эсларидан
чиқаришган. Ёмонотлиғ бўлиб, номигина қолган. (Нурилтойнинг гапи-сўзида
тарракча маза йўқ.)
Тасрайиб – безрайиб, бақрайиб туриб олиш. (Бетини қалин қилиб,
тасрайиб туришидан, ҳийлача бор, бу мегажин!)
Ташлаш – андижонликлар бирон ўқув юртига ҳужжат топширишни шу
сўз билан ифодалайдилар. (Бу йил, пединститутга ташлаб кўраман.)
Тепди – сирли қилиб, “қоғозга ўраб айтилган гап”ни дабдурустдан
тушунмаган кишининг устидан кулиш учун ишлатиладиган ибора. (Бунақа
гапларнинг унинг миясига тепишига беш-олти қовун пишиғи бор.)
Товоқ –иш буюрсанг малолланиб қўзғаладиган эрка, ялқов, тантиқ қиз
ёки жувон номига қўшимча сифат. (Бу – отасининг товоғи-да!)
Тонтиқ – тантиқ, валақлаган. (Гап деб, ҳар балони тонтийверма!)
Тумшай – доим қовоғи солиқ, ўзича ҳаммадан хафаланиб, гина қилиб
юрадиган одам. (Насиб тумшайни ҳам тўйга айтиб қўй, бўлмаса, тўқими
овиб қолади.)
Тутантириқ – ўт олдириш учун ингичкалаб ёрилган ўтин – пайраҳа,
хас-ҳашак ёки қоғоз. (Ҳаким танти кулда йилтираган чўғ устига
тутантириқ ташлаб, ўт олдирди.)
Тутимсақ – ўз ҳолича, турли ўйин ва юмушларни ўйлаб топиб,
куйманиб юрадиган бола. (Шу болангиз, бирам тутумсақ чиқипти-ей!)
Тўнғ – қўпол, қўрс, феъли оғир, очиқ юз билан гаплашмайдиган, сўзини
ётиғи билан тушунтиришни билмайдиган кимса. (Нўмон тўнғнинг оғзидан
бинойидай гап ҳам зилдай оғир ботадиган бўлиб чиқади.)
Тўғатмай – менсимай, назарга илмай, эътибор бермай, гўё кўрмагандай,
сезмагандай, беписандлик билан маъноларини англатиб келади. (Бу бола
амалдор бўлди-ю, ҳеч кимни тўғатмай қўйди.)
Уммай-жуммай – ғайрат-шижоат билан, уюшиб. (Уммай-жуммай
ҳаракат қилсак, ўримни шомгача тугатамиз.)
16
Упчик – чақалоқ сўрғичи. (Хамир қориб олгунимча, укангнинг оғзига
упчик солиб овунтириб тур, қизим.)
Ушуг – қаҳратон совуғи. (Аҳмадали қулоғини ушукка олдирибди.)
Харжейчилик – жиддий гапнинг ҳазил-мазакка айлантирилиши. (Билиб
қўй, бу жиддий масала. Ҳазил-мазак қиладиган иш эмас!)
Хилма-хитей – бўлар-бўлмас, арзимас, яроқсиз, сифатсиз нарса, деган
маънони англатадиган ибора. Хитей сўзини “хитой” деб оладиган бўлсак, гап
хитойда ишлаб чиқарилган арзон ва сифатсиз моллар ҳақида кетаётгани
ойдинлашади. (Бир хафта кийиб-кийилмай титилиб кетадиган, хилма-хитей
кийимлар кўпайиб кетди,.)
Хонасалат – “хонасаллот” нинг бузилгани. Уйинг куйгур, яшшамагур,
адойи тамом бўлгур, бадбахт, бахти қаро маъноларини ташийди. (Вой
хонасалатей, едириб-ичириб, катта қилиб қўйганимнинг жаззасими бу!)
Хопитиш – чўмилиш. (Юринглар, болалар, кандада хопитиб келамиз.)
Худобезори – қилмишлари билан ҳаммани безор қилган кимса.
(Абдусамининг ўртанча ўғли жуда беҳосият, худобезори бола бўлди.)
Чайнамашиминг – хўрозқант, шимиладиган ширинлик. (Эслик бўлиб
юрсанг, бозордан чайнамашиминг опкеббераман.)
Чакса – тахминий кичик ўлчов, бир ҳовуч, бир сиқим. (Оғзингдан гап
чиқмай, чакса этингни узиб олади.)
Чиноқчи – теримчилар ортидан пахтани чаноқда қолдирмай, тоза
терилишини назорат қиладиган шахс. (Чиноқчиликка Маҳмуд бувадан бошқа
одам ярамайди.)
Читтак – қатъий фикри йўқ, у шохдан бу шохга сакраб, ким нима деса
маъқуллаб кетаверадиган, тутуруқсиз кимса. (Ҳасан читтакка ўхшашдан,
читтак ҳам ор қилади.)
Чиппай – идишга бирон нарсанинг тўлдириб солинган ҳолати. (Бу йилги
шолини қанор қопларга чиппай қилиб, омборхонага саранжомладик.)
Чичанг – гап кўтармайдиган, салгина ҳазилга ирғишлаб, аччиғи чиқиб
кетадиган одам. (Усубалига ҳазил қилсанг, чичанглаб кетади!)
17
Чалиб чиқиш – бирон жойни зудлик билан супуриб қўйиш. (Табассум,
акангнинг ўртоқлари келаётган экан, ховлини тезда чалиб чиқ, қизим?!)
Човаланиш – жаҳл ёки зарда билан, ўз-ўзича нималарнидир жавраш.
(Оқойим хола човаланиб Оламайдон томонга кетаётган экан, тинчликмикин
ишқилиб?)
Чулдирвақа – тили чиқмаган, бир нарсаларни чулдирайверадиган бола.
(Қишлоғимиздаги ҳар бир хонадоннинг бир нечтадан чулдирвақаси бор.)
Чўкар – дарахт ёки ўсимликнинг кесиб ёҳуд ўриб олинганидан кейин
ерда қолган, пойафзални тешиб, оёққа санчилиши мумкин бўлган қисми.
(Комбайндан тўкилган сўталарни тераман деб маккапояга борувдим, чўкар
кириб, ковушимни тешди. Оёғимни худо сақлади.)
Чўччай – лаби чўччайган ёки лабини атайин чўччайтириб гапиришга
ишқибоз қиз ёҳуд жувон. (Роби чўччайга айт, иршанглаб, меҳмонларнинг
олдида ўралашмасин!)
Шатир – қўрқмай, дадил. (Жаббор полвон зарур пайтда орият учун,
шатир майдонга тушадиган дов йигитларнинг бошини қовуштира
оладиган сардор ҳам эди.)
Шилғиб – шувиллаб, шунғиб, шитоб, силлиқ сингари маъноларни ҳам
англатиб келади. (Жасад қабрга бу лаҳзани кўпдан буён кутгандай, шилғиб
кириб кетди.)
Шингил – наша чекиб ёки кўкнори ичиб доим ширакайф бўлиб
юрадиган, беозор банги одамнинг номига қўшиб айтиладиган лақаб. (Аъбар
(Акбар) шингил улфат излаб, Оламайдон томонларга қараб ўтиб кетди.)
Шихмола – шудгорни текислаб, кесакларни учун тракторга
тиркаладиган махсус мослама. (Шудгорга шихмола солиб яна бир
текиславормасак, суғорганда кўллаб қолади.)
Шихт – афт, ангор, башара. (Шихтингга қара, олабўжи бўп қопсан!)
Шамол – топширилган иш, юкланган вазифани жуда тез ҳаракат қилиб
уддалайдиган, ўта чаққон, ғайратли одам сифати. (Абдушга иш буюрсанг,
қачон бажарганини билмай қоласан. Шамол, шамол дейсан!)
Шол –юпқа рўмол ёки оддий ипдан тўқилган шолча гилам. (Уч оғайни
ариқнинг бўйига шол ташлаб, хуфтонгача суҳбатлашиб ўтиришди.)
18
Шпиндел – бўйи паст, бирон нарса қисгандай ўсмай қолган одам.(Назар
шпинделни ҳам рўйхатга тиркаб қўяверинглар, асқотиб қолиши мумкин.)
Шумтираб – бирон азоб ёҳуд воқеа-ҳодиса таъсирида ўзини йўқотиб,
ночор аҳволга тушиб қолган одамнинг ҳолати. (Совуқдан-аъзойи бадани
титраб қақшаётган девона, садақа қилармикин, деган ўйда, ўтган ҳар бир
одамга жовдираб боқарди.)
Шўқатой – тинчимайдиган шўх, тутимсақ бола. (Болангиз шўқатойгина
экан. Қўлидан ушланг, кор ҳол чиқариб ўтирмасин, тағин!)
Эгов – тергаб, асабга тегиб, безор қиладиган кимса. Айримлар бу сўзни
аёлларга нисбатан ишлатадилар. (Уйда хотин, ишхонада бошлиқ эгов.)
Этак – ховли томон, томорқанинг охири. (Уйнинг этаги шолипоя.)
Эмача(г)к – қадр-қиммат, ўмган, кўқрак ва яна бир қанча сўзлар
маъносини ифодалаб келадиган тушунча. (Эмачаги узилиб, укаларининг олдига
кўп борди.)
Эшма – бўлар-бўлмасга нозланаверадиган қиз ёки аёл. (Анави, эшма
опанг эшилиб, ҳозиргина келиб кетди.)
Юкли – хомиладор жувонни юкли ҳам дейишган. (Мунисхон ўғлини
уйлаганига беш ойгина бўлувди, келини юкли экан.)
Ялатма – экиннинг томирига еткизиб-еткизмай, югуртириб суғориш.
(Кўтармага яна бир марта ялатма сув тараб, сергигач, теримга тушилса
ҳам бўлади.)
Ялақ – нопок кимсалар хизматини қиладиган, беор, ҳамиятсиз кимса.
(Анови сўлтамат, Пиримбойнинг ялоғига айланиб қолди.)
Ялли – кўчама-кўча, маҳаллама-маҳалла, бозор ва гузарларда матал,
ҳикматли сўз, ғазал ва қўшиқлар айтиб юрадиган ҳислатли инсонлар исмига
тиркаладиган қўшимча ном (Астағфурулло! Усмон ялли кеча ўзининг
жанозасига ўзи одам айтиб юрувди. Бугун тонг саҳарда қазо қилибди!)
Ўмалаб – ўрмалаб, эмаклаб, ербағирлаб, судралиб, ётиб юриш. (У
ўмалаб, қирга чиқиб олди.)
19
Ўтириш – кўнгли яқинлар, жигарларнинг йиғилиши, гап-гаштак.
(Келаётган шу шанбада, дўстлар билан ўтиришимиз бор.)
Ўғиз – сигир туққач, илк соғиб олинадиган сут. Тўғриси, “оғиз сути”.
Уни, одатда, гавмушимиз туғди, энди сизлар ҳам оқлиққа зор бўлмайсизлар,
деган маънода, қўни-қўшниларга ҳам тарқатишади. (Қўшнимиз ўғиз сути
чиқарибди, дуо қилиб ичиб олинглар.)
Ўян – ҳар бир гапдан қинғирлик, қилинган ишдан камчилик, қусур
топиш. (У пирмаматининг ишидан ҳам ўян топади.)
Қадақчи – чегачи. Илгари идиш-товоқ кам бўлган. Синса, учса,
ҳозиргидай, ахлатга ташланмас, чегачига элтиб, қодоқлатиб ишлатилаверарди.
(Бугун қадақчи ҳам, идишини чегалатадиганлар ҳам қолмади.)
Қайрақи – қийинчилик кўравериб пишиб кетган, муштлашавериб
калтак таъсир қилмайдиган бўлиб қолган одам ёҳуд жонивор. Кўмилмаса ҳам
совуқ урмайдиган мевали дарахт, ўсимлик. (Бизда токлар қишда кўмилмайди,
қайрақи бўлиб кетган.)
Қаҳвош – ўз билганидан қолмайдиган, қақажон, қайсар қиз. (Вой,
қаҳвош-ей, ўз билганича иш тутибди-да!)
Қора тортиш – яқин олиш, йўқлаш, мадад сўраш, қариндошлик,
кўнгиляқинлик туйғуларини англатадиган ибора.
(Нафинг тегиб турса
Жонсан, жигарсан,
Ҳар касга ғойибдан етган атосан.
Нафинг тегмай қолса, юзинг қародир.
Қатордан хатосан – ҳассан, гадосан!
Қора тортиб борсанг ўзин тортарлар,
Қора тортганларинг мотамсародир.
Ё, Худо,
Бунчалар бебақо, оқибатларинг!)
Қоқас – кўздан пана, назардан нари. (Комилжон доннинг бир қисмини
уруғликка деб оғилхонанинг кўздан қоқасроқ жойига яшириб ташлади.)
Қоқитма – кесатиқ гап. Бир гапни бир одамга ёки кўпчиликка айтиб,
бир одамни яниш. (Бир одамлар қачонлардир тиклаган байроқларим ҳамон
ҳилпираб турибди, деб ўйлайди.)
20
Қуйқи – қайғурган, куйинган одам бўлиб, уни унга, буни бунга
чақимчилаб юрувчи аёл. (Холнисанинг қуйқилиги, ака-укаларни юз кўрмас,
бегона қилиб ташлади.)
Қумортқи – ўта аччиқ қилиб дамланган чой. Чидаб бўлмайдиган
даражада кўп қалампир солинган овқат. (Кечаги шўрва қумортқи бўлиб
кетибди. Қалампирни камроқ солинг, келин!)
Қум-турпоқ бўлиб – тўғриси, қум-тупроқ бўлиб. Бирон ишни,
қимирлаганки жон бор, барча бир ёқадан бош чиқариб бажариши. (Қумтурпоқ ёпишсак, бу ишни икки соатга қолмай бажариб қўямиз.)
Қурухчўп – қуруқ чўп маъносида. Собиқ иттифоқ компартияси
марказкоми раҳбари Н. С. Хрушчевнинг лақаби. (Қурухчўпнинг гапи билан
маккага зўр бериб, мамлакатнинг куни зоғорага қолди.)
Қўли ю(п)қа – камбағал, тирикчилиги зўрға ўтадиган шахс.
(Қишлоқнинг аксарият оилалари қўли ю(п)қалигидан гўшт емай қўйди.)
Қўнқавой – одамлар билан чиқишиб, эл бўлиб кетмайдиган, ажабтавур
қилиқ ва қарашлари билан элдан ажралиб қолган кимса. (Анави, қўнқавойга ҳам
иш-пиш буюринглар, зора одамохун бўлиб кетса.)
Ғиртмак – катта одамдай, ёшига мос тушмайдиган гап ва ҳаракатлар
қиладиган бола. (Ҳе, тур-е, ғиртмак! Менга ақл бўлмаган сен қолувдинг!)
Ғўрагил – ночор, юпун, абгор. (Сойибжон сефарзанд. Емоқ-ичмоғи ҳам
жуда ғўрагил-да!)
Ҳайпаранжи – паранжисини бошига ташлаб уйма-уй, кўчама-кўча
кезиб юришга одатланган бесаранжом аёл таърифи. (Ҳайринисонинг бир кунда
ҳайпаранжи бўлиб бормаган жойи қолмайди.)
Ҳежим (каш) – бўлар-бўлмасга ҳиринглайверадиган йигит ёки эркак.
(Ҳежимларга ўхшаб ҳиринглайвема!)
Ҳуй – аёлларнинг хожаси ёки бирон кишининг исмини атаб чақиришга
шариат ёки шароит йўл қўймайдиган ҳолатдаги мурожаати. (Ҳуй, кўйлагингиз
кир бўлибди, ечиб беринг, ювиб қўяман.)
ШЎРО ТУЗУМИ БИЛАН КИРИБ КЕЛГАН, АЙНИ КУНЛАРДА
ИСТЕЪМОЛДАН ТУШИБ ҚОЛАЁТГАН СЎЗЛАР,
УРФ-ОДАТЛАР
21
Агарат – русча “огород” яъни “томорқа” сўзидан олинган тушунча.
(Калхозчиларнинг агаратларини ҳам суғориб олишларига имкон бериш керак.)
Агитатор – Шўронинг ютуқ ва афзалликларини ташвиқ қилувчи
ижтимоий фаол киши. (Комсомоллар орасидан ташвиқотчиликка қобилияти
борларини аниқлаб, рўйхат тузиб олинглар.)
Агитпоезд – тарғибот-ташвиқот мақсадида илм, фан, маданият ва санъат
ахлидан тузилган гурухни худудма-худуд олиб юриш учун ташкил этиладиган
махсус поезд. (Агитпоездда Водҳани кезиб, куни кеча қайтдик.)
Аҳтип – русча “актив” сўзининг ўзбекчалашгани. Шўро сиёсатини
қўлловчи ижтимоий фаол одам, раҳбар. (Мўмин салла, одам танимайдиган
даражада аҳтиплашиб кетди.)
Апталапка – ўрисча “авто лавка” сўзининг бузилгани. Олис қишлоқлар,
чўл ва саҳро, тоғу тошларда ишлаб, истиқомат қиладиганлар учун кундалик
истемол товарларини элтиб сотадиган авто дўкон. (Апталапкада рўзғор учун
керак бўладиган ҳамма нарса келади.)
Баришна – русийзабон қиз-жувонларнинг ерлик аҳоли ўртасида урф
бўлган умумий номи. Баришня. (Совхоз идорасидаги барча ишларда, асосан,
баришналар ишлашаркан.)
Бахча – колхозчи аёлларининг гўдаклари учун, арқон беланчаклар
тортиб ташкил этиладиган вақтинчалик боғча. Уқувли, бир-икки жувон “бахча
опа” қилиб тайинланган. Улар гўдакларга қараш билан бирга, навбати билан,
пахтазорда ишлаётган оналарига олиб бориб, эмиздириб келишган. (Бахча
опаликка Ўктамхон билан Заврахон дуруст. Барчага баробар муносабатда
бўлишади.)
Бахчопа – демак, далада ташкил этилган болалар боғчасига жавобгар
аёл. (Бахчопаликни ҳамма аёллар ҳам эплайвермайди.)
Водовоз – далада ишлаётганларга сув элтиб, чанқоғини қондириш учун
ажратилган шахс. Олис яйловлардаги чорва ва чорвадорлар учун машинада
сув етказиб берувчи ҳайдовчиларга нисбатан ҳам шу атама қўлланган.
(Даштдаги чорвага бу йил Маташбой бува билан Павлик амаки водовозлик
қилишаркан.)
Ворох – ворохо очистител (кўсак чувувчи) машинанинг қисқартирилган
номи. (Ҳашарчилар терган кўсаклар пешма-пеш ворохдан чиқарилиб, пунктга
22
топшириляпти.)
Грой – русча “герой” (қаҳрамон) сўзининг ўзбеча талаффузи. (Раисимиз
Абдусамад бува шу йил кузда грой бўлади.)
Дорихона – колхоз-совхозларда минерал ўғитлар сақланадиган бино.
(Бориб, дорихонадан аммафос олиб келинглар.)
Духтир – шифокор, доктор сўзларининг маҳаллийлашган кўриниши.
(Боланинг истимаси тушмаяпти, духтирга олиб чиқмасак бўлмайди шекилли.)
Жомо – “жамоа” сўзининг жайдари талаффузи. Қишлоқ кенгаши раиси
маъносини беради. (Тошхон жомо айтса, колхоз раиси ҳам йўқ демайди.)
Занг – шийпондан туриб колхозчиларни тушликка чорлаш учун дарахт ё
бирон мосламага илиб қўйиладиган темир. Темирни темирга урилса, садоси
олисларга кетади. (Турғунбой бува чопиқчиларни тушликка чорлаб, занг урди.)
Звенавой – звено бошлиғи. Ғўзага сув таровчилар устидан тайинланган,
номи бору ўрни йўқ лавозим. (Каримбердининг вазифаси колхознинг темир
дафтарида звенавой деб ёзилади.)
Калхоз – русча “коллективое хозяйства” (жамоа хўжалиги) нинг
қисқартирилгани. (Раис калхозни шахсий агаратим деб ўйлайди, чоғи.)
Камсамўл – комсамол сўзининг ўзбекчалаштирилгани. Коммунистик
ёшлар ташкилотининг аъзоси. Шўро сиёсатига фидойи ёш йигит ёки қиз.
(Оманбойнинг ўғли кеча камсамўлга кириб келибди.)
Капаратип – дўкон маъносида. “кооператив” сўзининг ўзлаштирилган
формаси. (Болам, чоп, капаратипга чиқиб, ярим кило печак қант олиб кел.)
Карнай – колхоз идораси ёки марказдан туриб эшиттиришлар олиб
борадиган, асосан, тегишли худуднинг кундалик янгиликлари эълон қилиб
бориладиган маҳаллий радио тармоғи. “Узель” ҳам дейилган. Хонадонларга,
бригада шийпонларига карнайлари ўрнатилган. Маҳаллий ахборотлардан
ташқари вақтларда пойтахт радиодастурларига улаб қўйилган. (Эълон! Ҳозир,
хўжалигимиз раиси, ҳаммамиз учун ҳурматли фалончи пистончиевичнинг
колхозчиларга мурожаатини тинглайсиз!)
Кастир – кассир сўзининг бўзилгани. (Кастир ойлик тарқатяпти,
пулингларни олинглар!)
23
Киночи – маҳсус мослаштирилган машиналарда юриб фильмлар
намойиш этадиган кино механикларнинг аҳоли ўртасидаги номи. (Киночи янги
шекилли, лентанинг узилган жойлари кўпайиб кетибди.)
Комсомол тўй – ўтган асрнинг 30-40 йилларида хотин-қизларнинг
юзини очиш жараёнини тезлаштириш мақсадида никоҳ тўйларида келинкуёвларни столга чиқариш таомилга киритилган. Бундай тўйлар “комсомолча
тўй” деб аталган. (Эсон махсум бувадай имон-эътиқодли одам ҳам, иккита
ўғлига комсомол тўй қилиб, келин-куёвларни истолга чиқарди.)
Красинчи – бочкали аравада аҳолига керосин мойини тарқатиб ёки
сотиб юрувчи одам.(Қўшни, красинчи ўтса, бизнинг идишимизга ҳам қуйдириб
қолинг!)
Михайлик – русча “механик” сўзининг ўзлашгани. (Имомназар ака
участка тракторчиларига михайлик бўпти.)
Начейлик – бошлиқ. Русча, начальник сўзидан олинган тушунча. (Кеча
совхоз директори келиб, бўлимимиз начейлигини ишдан бўшатди.)
Омборчи – хўжаликнинг игнадан тортиб дон-дунигача сақланадиган
омбори мутасаддиси. (Омонбой омборчи бўлганидан кўпчилик хурсанд. Ҳар
ҳолда, инсофли одам.)
Падборчи – кўчаларда тўкилиб қолган пахталарни териб, юрувчи одам.
(Оқ-олтиннинг бир мисқолини ҳам ерда қолдирмай, йиғиштириб, давлатга
топширамиз!)
Перма – ферма мудири маъносида. (Абдусаттор колхоз пермалигини
орзу қилиб оламдан ўтиб кетди.)
Партком – колхоз, совхоз, турли муассаса ва ташкилотларда раҳбар ва
унинг ўрибосаридан кейинги лавозим. Ғоявий-cиёсий масалалар муҳокамаси
пайтида ҳал қилувчи овозга эга “фигура”, деса ҳам бўларди. (Раънохонимиз
колхоз парткомлигига сайланибди.)
Пилон – план, яъни, режа. (Бу ишда, пилонлаштириш пайтидаёқ хатога
йўл қўйган эдик.)
Половой стан – дала шийпони, қўналға маъносида. (Совхознинг пилла
бригадирлари бугун Ёқуб начейликнинг полевой станида йиғилишади.)
24
Половот – ўрисча “полевод” (мироб) атамасининг маҳаллий тилдаги
кўриниши. (Сувни тежаб-тергаб тарамасанг, Ёрмат половотдан балога
қоламиз.)
Полотирка – иккинчи жаҳон урушидан илгари чиққан, “полотёрка”
номи билан халқ хўжалигида кенг қўлланилган юк машинасининг аҳоли
ўртасидаги номи. (Раисимиз, хўжаликни, ҳар куни бир марта, полотиркада
айланиб чиқади.)
Пот-пот(чи) – 20 асрнинг биринчи ярмида ишлаб чиқарилган, потпотлаб овоз чиқарадиган, ихчам тракторнинг ҳайдочиси. Овозига қараб, ўзини
“пот-пот”, ҳайдовчисини “пот-потчи” деб аташган. (Эрали кўтагаравасини,
қаердандир, бузуқ пот-потга алмаштириб келибди. Тузатиб ололса, ўзи
ҳайдар экан.)
Пропогандист – тарғиботчи. (Тошкентдан хотин-қизлари фаоллигини
ошириш бўйича сиёсий тарғибот гурухи келар экан.)
Салти сувой – турмушга чиқмаган, чиққан бўлса ҳам, ҳали фарзанд
кўрмаган колхозчи қиз ёки жувон – яъни “салт” маъносида. Уларни далада
эмизикли аёлларга нисбатан кўпроқ, шом қоронғусигача олиб қолиб ишлатиш
мумкин бўлган. Шунинг учун колхоз раҳбарлари уларни “свой” (ўрисча сўз),
яъни “ўзимизники” деб аташган. (Салти сувойларни олиб кетиш учун шомга
яқин машина келади.)
Симпилис – кўсакни ёриб, ситиб олинган хўл пахтани қуритадиган цех.
Ўтган асрнинг 30-40 йилларида қишлоқларимизда пайдо бўлган бундай
қурилмаларни одамлар, “симпилис” деб аташарди. (Одил табелчи, тонг
саҳарда, одамлар кечаси билан чувиган жиққа хўл пахтани уйма-уй юриб,
тортиб олиб, прицепга жойлаб, симпилисга топширар эди.)
Совхоз – “советская хояйство” (совет хўжалиги) сўзининг қисқаргани.
Совхозлар меҳнатга муносабат, ҳақ тўлаш бўйича нисбатан янгича, илғорроқ
усули эди, деса ҳам бўлади. Бундай хўжаликлар одатда, русийзабонлар кўпроқ
жойлашган худудларда ташкил этиларди. Совхознинг колхозларга нисбатан
айрим имтиёз ва эркинликларга эгалиги яққол сезилиб турарди. (Биласан-ку,
8-совхоз пилонини бажармагунча, биронта колхоз ғалаба рапортини беришга
ботинолмайди.)
Табилчи – тўғриси, табелчи. Колхозлар бажарган дала ишларининг
ҳисоб-китобини олиб борувчи кичик амалдор. (Адҳамжоннинг бичими кичик
бўлгани билан ҳисоб-китоби анча пухта экан.)
25
Узел – аҳолини кундалик янгиликлардан хабардор қилиб туриш учун
сим орқали тортилган маҳаллий радио тармоғи. (Нормани бажармасак,
кечқурун ялқов теримчилар қаторида отимизни узелдан овоза қилишади.)
Хашак ўрди – чорвага ем-хашак ғамлаш учун хашар йўли билан
уюштириладиган кампания. (Бригадамиздан бешта йигит хашак ўримига
бориши керак. Ихтиёри билан отилиб чиқадиганлар борми?)
Хийтр – русча “хитрий” сўзининг ўзбекча талаффузи. (Ҳа, хийтр,
кўзимизни шомғалат қилиб алдаб кетмоқчисан-а?!)
Хосилат – хосилот – агроном. (Хосилотликка Ҳафизқорини тавсия
қилдик, нима дейсизлар?)
Чайка – тармоқдан симга улаб ишлатиладиган радиокарнай. (Бу, чайка
дегани, эрталаб бешдан, тунги учгача тинмай гапираркан.)
Шапка – шўронинг илк арбоблари орасида шапка кийиб юриш урфга
кирган эди. Кейинчалик, уларга таассуб қилиб маҳаллий раҳбарлар ҳам шапка
кийиб юришни одат қилган. Бора-бора шўропарастлигини намойиш қилиш
учун шапка кийиб юрадиган одамлар ҳам пайдо бўлган. Уларнинг отига халқ
“шапка” сўзини қўшиб эслаган. (Биринчи шапка кийганлардан бўламиз, деб
ашаддий қизиллардан эканини писанда қилувчилар ҳам учраб турган.)
Қимизатр – ўсимликларни ҳашоратлардан ҳимоя қилувчи лаборатория
мудири. Агроном-химизатор атамасининг маҳаллийлаштирилган формаси.
(Абдуллажонни институтни битириб келиши билан, колхозга қимизатор
қилиб тайинлашди.)
Қулип – клуб сўзининг бузилган формаси. (Бир пайтлар довруғи довон
ошган колхознинг қулупи бугун хувиллаб ётибди.)
Култивасса – ўрисча “култивация” сўзининг маҳаллийлашгани. Ғўзага
махсус ишлов берувчи мослама. (Қумнинг ери етилибди, култивасса солмасак,
қотиб қолади.)
Қизил карвон – колхоз-совхозлар етиштирилган, ишлаб чиқарилган
қишлоқ хўжалик ва саноат махсулотларини транспорт воситаларига ортиб,
тантанавор олиб ўтиш ёки ана шу махсулотларга эҳтиёжи кучли регионларга
совға сифатида юбориш. (Россиянинг Калининград вилоятига туманимиз
мева-чеваларидан қизил карвон жўнатишимиз керак экан.)
26
Қуртхона – ипак қурти уруғини очирадиган махсус лабаротория. Ипак
қурти марказлашган ҳолда боқиладиган жой ҳам қуртхона дейилган. (Ҳарорат
бир меъёрда ушланмаса, қуртхонада иш пачава, деяверинг!)
Қўтир – русча, “хутор” сўзининг тилимизга мослашган кўриниши.
Шароити ночор аҳоли пункти, деса ҳам бўлади. Шунданми, одамлар оғзида
“Дунёйи қўтир, чидасанг ўтир. Чидамасанг, кўтар кўрпани, бўшат капани!”,
деган маталнамо гаплар ҳам юрган.
Қайрақи – дон ёки ўсимликларнинг маҳаллий шароитда синовдан ўтган
навлари. (Ҳориждан келган буғдой уруғи иссиғимизга дош бермади. Қайрақи
навлардан сепаверайлик.)
Қизил бурчак – дала шийпони, чойхона ва бошқа жойларда шўро
сиёсатини ташвиқ қилувчи сурат ва лавҳалар билан жиҳозланган алоҳида жой.
(Райком бува кеча мажлисда, қизил бурчак ташкил қилинмаган биронта жой
топсам, партиядан ўчираман, деб раисларни тоза ғадавлади.)
УРФДАН ЧИҚҚАН ЁКИ ЧИҚАЁТГАН АНЪАНАЛАР
Ариқ чопди – болалик пайтларимизда ҳамал келиб, қорлар эрий
бошлаши билан ариқлар чопилиб, тозалашга тушиларди. Бу – қиш кузаб,
баҳор келганидан, дала ишларига қизғин киришиш фурсати етганидан дарак
берувчи амаллардан эҳисобланар эди. Бу қўзғалишни биз болалар ҳам яйраб,
қарши олардик. Оналаримиз патнисга солиб берган нон, чой, туршак, қандқурсларни бажонидил ариқ тозаловчиларга элтиб, еб-ичиб олишларини
қувониб кузатардик. Бугун қишлоқларимизда тозаланадиган ариқлар ҳам
қолмаётгани кишини ташвишга солади.
Дор тўй – суннат тўйларида дорбозларни чорлаб, катта томошалар
билан тўй бериш анъанаси ҳам бўлар эди. Ҳозир бу анъана барҳам топди.
Келин совға – янги келинчакларнинг куёвнинг ука-сингиллари,
жиянларига ўзи тўқиб ёки тикиб олиб келган нарсаларидан совға қилиши ҳам
урфда бўлган. Бу нарсалар келиннинг тўқиш, бичиш-тикиш бўйича диди,
малака ва маҳоратини ҳам намойиш қилган.
Келин тўсди – келин кетаётган транспорт йўлини ҳамқишлоқ бўз
болалар томонидан, “бермаймиз”, “ўтказмаймиз” деган маънода тўсиб, туриб
олиш одати ҳам бўлган. Амма-холалар уларга эсдалик сифатида ҳадялар
беришгач, йўл очилган.
27
Куёв оши – куёвнинг тўйдан кейин гўшангадан юзи ёруғ бўлиб чиқиши
муносабати билан ош дамлаб жўраларини чорлаши.
Куёв чақирди – қайнотанинг куёвни чорлаб олиш маросими. Бу одатга
бир пайтлар ўта жиддий таомил сифатида қаралган. Куёв то чақирилмагунича,
қайнота билан кўришиши, саломлашиши, бир даврада ўтириши, маросимларда
бирга иштирок этиши номатлуб ҳисобланган.
Хатлашиш – илгари яқинлар бир-бирининг ҳолидан ҳабардор бўлиб,
хатлашиб туриши ёзилмаган маънавий зарурат эди, десам бугунги ёшлар
ишонишармикин? Почта қутиларига конвертлар сиғмай кетарди. Бугун почта
қутилари кераксиз нарсага, мактуб битиш кулгили воқеага айланиб қолмоқда.
Бир пайтлар ушбу оғриқли манзарага бағишлаб шеър ҳам битган эдик.
ШЕЪРИЙ МАКТУБ
Нечундир,
Хат ёзмай қўйди, одамлар,
Қулфи диллар қурбон СМСларга.
Почта қутилари мактубларга зор,
Хатларида ҳам сўз йўқ юракни ёзар.
Бугун севишганлар йиғларин ёзмас,
Конвертларда рашкин ашклар изи йўқ,
Ишқномалар юрак зарблари эмас,
Рақамли лисонга эврилган йўриқ.
Ҳа, бугун мактублар таомилдамас,
Хат ёзсанг, ажабо, ажаблангайлар.
Зеро, хат – битилган онларга либос,
Кийса тўзмас, хатто ойлар ва йиллар.
Аскар тоға номин хатлаб кунда бир,
Уч бор ўпиб, сакраб почта қутига.
Бўйи етмай қолса йиғлаворгудек,
Қизалоқлар бугун қайда қолдийкан?
Ҳаво ўша-ўша, наво ҳам ўша,
Эътиқодда эврилиш йўқ, кўнгил тўқ.
Жаҳонга-ку, таниляпмиз, нечун бу элнинг
Дунёни лол қолдирган ҳув меҳри йўқ?!
Ҳув меҳри йўқ,
28
ҳув меҳр йўқ,
ув-в, меҳр йўқ!..
Нон ёпди – меҳмонни қуруқ қайтармаслик, совға билан келганларни
алоҳида печдастурхон билан кузатиш расмда бўлган. Дастурхонга дуо
ўқилгач, ноз-неъматларни бўлиб, қийиқчаларга тугиб бериб юбориш таомилда
эди. Шунданми, ҳар бир тўйда уч-тўрт қоплаб ун ёпилган. У пайтларда
ҳозиргидай, ҳар маҳаллада икки-учталаб новвойхоналар бўлмаган. Транспорт
қахат. Бунча унни бошқа жойда ёптириб келиш жуда қийин кечган. Шунинг
учун, тўй бошлаган ҳар бир одам алоҳида, тўй тандир қуришга мажбур бўлган.
Нон тишлатиш – Шўро даврида ҳарбий хизмат икки, уч йиллаб давом
этган. Хизматга чақирилиш эл кўзида қувончли воқеа сифатида талқин этилсада, аслида, ноҳуш изтироблар билан кечадиган воқеа эди. Чунки, эндигина
мактабни битирган бўз йигит ота-онаси, жигарлари, она юртидан минглаб
километр наридаги иқлими, турмуш тарзи, тили ва муҳити мутлақо номаълум
ўлкаларга олиб бориб ташланган. Бориб тушар жойнинг сир тутилиши,
инсонга аристонлардай муносабат кўнгилсиз жараён эди. Жигаргўшасининг
қаёққа олиб кетилаётганини, бошига не савдолар тушишини билмаган ота-она
юртдан ризқи узилмасин, деган ниятда, фарзандининг оғзига нон тутиб,
тишлатиб қолган. Нон, то, йигит қайтгунча, уйнинг меҳробида илиғлик
турган. Бирон кор ҳол бўлиб, аскар қайтмаса, бу кемтик нон ёдгорлик
сифатида армон рамзига айланган.
Ота кўрди – қиз узатилгач, отанинг йўқлаб бориши. Бу маросимга ҳар
икки томон алоҳида тайёрарлик кўрган. Айниқса, қиз бола, отасининг, йўқлаб
келадиган кунини, катта байрам сифатида, интизор бўлиб кутган.
Ошатиш – илгарилари ошхўрлик мусобақалари ҳам ташкил қилинган.
Пок-покиза қилиб, чой қуйиб ичиб қўйилган лаган ғолиб ҳисобланган. Ортда
қолганлар ҳам, ютқизмаслик учун таомни бир-бирига мажбурлаб бўлса ҳам,
ошатиб тугатишган. Чунки, ёмондан ёртиқ қилган гуруҳ кейинги ош хомини
кўтариши расм бўлган.
Полвонқоп – ўтган асрнинг ўрталарида ҳам аксарият қишлоқларда янги
уйлар томи ҳашар қилиб тупроқ билан ёпиларди. Ҳашар сўнгида “полвонқоп”
мусобақаси ҳам бўлган. Уй эгасининг соврини (қийиқча, белбоғ, кўйлак ёки
дўппи) ғолибга – қопдаги энг кўп тупроқни қия нарвондан йиқилмай томга
олиб чиқиб тўккан йигитга насиб этган.
Сеп ёйди – тўй арафасида келиннинг опа-сингиллари, дугоналари
куёвнинг уйига бориб, гўшангага ажратилган хона деворларига дор тортиб,
қизнинг барча сепларини ёйиб чиқишган. Бу маросим сеп ёйди деб аталган.
29
Сўқим сўйди – тўй бошлашдан олдин аталган жонлиқ сўйиладиган кун.
Бу маросим ҳам кичикроқ тадбир сифатида, ёши улуғлар иштирокида, дуойи
фотиҳа билан амалга оширилган.
Тандир қурди – тўй тандир қуришдан бошланарди. Ҳашар йўли билан
қурилган катта тандир бир кеча-кундуз тинимсиз ўт ёқиб, тобга келтирилган.
Ёнидан, хамир қориш, зувала қилиш, ёйиб чекиш учун маҳсус жиҳозлар ҳам
ясалган. Тандир қуриш ўзига яраша машаққатли жараён ҳисобланган. Ёдимда,
жонободлик бир одамнинг тўй тандири қуриб битказилгач, қулаб тушган эди.
Тандирни беталофат қуриб, биринчи нонни чиқариб олиш ҳам ҳушхабар
сифатида қабул қилинган. Чунки энди баралла, тўй бошланди, деб айтса ҳам
бўларди-да!
Уй кўрди – келин томоннинг икки ёшга аталган уйи ёки хонасини
кўздан кечириб, сеп ва жиҳоларни қай тартибда тузаб, ўрнатиш тартибини
чамалаш мақсадида, куёвникига боришлари “уй кўрди” деб айталган.
Улоқ тўй – от зотига ишқибоз кишилар тўй қилса, узоқ-яқиндан
чавандозларни чорлаб, улоқ, яъни кўпкари ҳам ташкил этганлар. Бундайлар
ҳақида, “улоқ чиқариб тўй қипти” деган овозалар тарқалган.
Холадим – хоҳладим сўзининг бузилгани. Қиз билан йигитнинг
унаштиришдан олдинги учрашуви. (Салимахоннинг қизини эртага бўлажак
куёв бола билан холадимга олиб чиқишаркан.)
Ўкил ота – вакил ота иборасининг бузилган формаси. Икки ёшнинг
тинч-тотув, интипоқ турмуш қуриб кетишларига монелик қиладиган тўсиқ ва
тушунмовчиликларни бартараф этишда ёрдам ва маслаҳат беришлари учун,
қариндошлар орасидан сайланадиган вакиллар. Икки ёш уларга худди отаоналаридай иззат-икромда бўлишган. Қийинчиликка дуч келсалар, дастлаб,
ота-оналарига эмас, айнан, вакил ота ёки унинг аёлига мурожаат қилишган.
Муаммо кўчага чиқмай, ими-жимида ҳал бўлган.
Ўт ёқди – келинни гуриллатиб олов ёқиб кутиб олиш никоҳ
тўйларимизга алоҳида файз киритувчи анъаналаримиздан эди. Бу ажойиб
манзара янги пайдо бўлаётган оиланинг бахтли, унутилмас онларини узоқ
йиллар эсда қолишига хизмат қилган. “Андижонда ўт ёқсам, Ўшда тутун, Бу
дунёда бормикин, бағри бутун?” деган ёр-ёрлар бўларди.
Қулоқ тишлатиш – қадим урф-одатларимиздан. Таомилга кўра, бирбирларига хавас қилган хонадонлар, яқинлашиб, қариндош-уруғ бўлиб кетиш
орзусида, ўғлига янги туғилган қизнинг қулоғини тишлатиб қўйган. Ақидага
30
шу қадар жиддий қаралганки, энди икки хонадон бир-бирларига қуда-анда
мақомида иззат-хурмат кўрсатиб яшаганлар.
ЎЙНАМАЙ ҚЎЙГАН ЎЙИНЛАРИМИЗ
Бешқарсак – бўз йигитларнинг баравар қарсак чалиб, қўшиқ куйлаб,
рақсга тушиб амалга оширадиган хурсандчилик ўйини.
Арқон тортиш – тенг бўлиниб, арқон тортиб куч синашиш. Бу ўйин
тамом унутилди, деб бўлмас. Аммо, илгаригидай, ҳар бир тўй ёки маросимда
албатта мурожаат қилинади, деб ҳам айтолмаймиз.
Дор ўйин – ерга дор расмини чизиб, унинг устидан гўё, дорбозлардай
маҳорат билан юриб, гапириб, ҳар хил ҳунарлар кўсатиш машқи.
Ёғоч от – ёшлигимизда енгил машина колхоз раиси-ю, райком бобода
бўлар бошқа амалдорлар, асосан, отда юришарди. От минганлар кўзимизга
бахтли ва қудратли шахслар бўлиб кўринишарди. Отлиқ одамларни эртак ва
ривоятлардаги жасур қаҳрамонларга менгзардик. Шу боис, болалар чўпни от
қилиб чопар, хатто гуруҳ-гуруҳ бўлиб ўзимизча пойга, улоқ – кўпкарилар
уюштирар эдик. Ҳозирги кунда ёғоч от минган болани учратиш ҳам маҳол.
Кураш – ўтган асрнинг эллигинчи йилларида ҳам ҳар бир тўйда ош
тортишдан олдин, албатта, белбоғли кураш ташкил қилинар, баҳонада полвон
йигитлар ўз кучлари ва маҳоратларини эл олдида назардан ўтказишар, шу
тариқа, туман, вилоят миқёсидаги катта мусобақаларга кимлар иштирок эта
олиши аниқлаб олинарди.
Ланка – ҳайвон терисининг жундор еридан тангадай думалоқ қилиб
кесиб, остига қўрғошин ёпиштириб, пойафзалнинг ички юзаси билан ерга
туширмай ким кўп тепиш ўйини.
Лопта – асосан, қиз болалар икки томонда туриб олишиб, ўртадаги
дугонасини тўп билан уриб сафдан чиқариш ёки ўзларига қўшиб олишда
тезлик, чаққонлик кўрсатиш мусобақаси. Гарчи бу ўйин ҳозир ҳам онда-сонда
ўйналса-да, лопта дейилмайди.
Ёнғоқ ўйин – ўтган аср 50-йилларининг ўйини. Қишлоқларга электр
етиб бормаган, радио, телевизор йўқ. Кап-катта одамлар ҳам, зерикканидан,
болаларга қўшилиб, ёнғоқ уриштириб юраверишган. Ёнғоқ ўйинининг ҳам бир
қанча турлари бўларди. Қизиққанлар, махсус қўлланмалардан қараб, билиб
олишлари мумкин.
31
Мушкетди – ўйини, мушкетди деб айтилса-да, мушт ёки шапалоқ
ишлатилмайди. Тартиби – бирон сўз ёки содир этилган нохуш ходисани бирон
киши билан алоқадор қилиб гап тарқатилади ва ўша “гуноҳкор”нинг ҳолати
кузатилиб “завқ олинади”. Бу ўйин билан кишиларнинг ҳар хил ҳазил-ҳузул,
мутойиба ёки нохуш гап сўзларга чидами, сабр-тоқати синалган. Жараён бир
маъромга етганда, бу мушкетди ўйини эканлиги эълон қилиниб, ноқулай
вазиятдан чиқилган.
Оқ теракми, кўк терак – болалар икки томонга бўлиниб, қўл ушлашиб
туриб олишиб, навбати билан “Оқ теракми, кўк терак, биздан сизга ким
керак?” деб сўрайди. “Сиздан бизга фалончи керак!” дейилса, сўралган одам
қарши томонга қараб чопади. У қўллар занжирини узиб, ўтиб кета олса, бир
одамни олиб ортига қайтади. Ўтолмаса, рақибларга ўлжа бўлиб қолади. Шу
йўсинда ғолиб томон аниқланади.
Оқизоқ – тандирдан янги узилган гижда нонни ариққа отиб, кўприкдан
тутиб олиб ейиш. Ҳозир, қишлоқларда нон оқизиб еса бўладиган тоза сувли
ариқлар жуда кам қолди.
Порсим-порс – лойнинг ўртасини чуқур, кирғоқларини бўрттириб ерга
уриб порсиллатиш ўйини. Ёдингизда бўлса, Қодирийнинг “Меҳробдан чаён”
асари асосида ишланган фильмда Раъно шу ўйинни болалар билан ўйнаб
ўтиргани жуда яхши акс эттирилган.
Топишмоқ – топишмоқ, албатта, тамом унутилди, деёлмаймиз. Лекин
бу ажойиб ўйин, бир пайтлардагидай, ҳар бир хонадонда ҳар куни айтилади,
деб ҳам айтолмаймиз. Шундай экан, уни ҳам унутилаёган қадриятлар қаторига
қўшсак бўлаверади.
Тухум уриштириш – анъанаси йилда икки бор – хайит кунларида
урф бўлган. Биз бу ажойиб тонгларни тухумларимизни турфа рангларга бўяб,
интизорлик билан кутардик. Атторлар ясама ёғоч тухумлар ҳам сотишарди.
Бундай тухумлари билан кўпчиликнинг тухумини синдириб, ютиб оладиган
ғирром болалар қиёфаси ҳам одамнинг ёдида бир умр сақланиб қоларкан.
Тўмиқ – хайвон суякчалари орасидаги кичик бир узв, суякча. Асосан,
икки киши бирон қимматбаҳо нарсадан шартлашиб, маълум муддат ичида
сўралганда ўша суяки кўрсатишга келишиб олинади. Кўрсатиш у ёки бу шахс
томонидан бир марта талаб қилинади. Кўрсата олмаган, ютқизади. Тўмиқчани
ҳафта, ой, баъзан бир йилгача ёнда олиб юришга тўғри келади.
32
Тўптош – қизчаларнинг данак ҳажмидаги бир нечта тошни навбати
билан ердан олиб, қўлининг орқа ва олди билан отиб-илиб, эпчиллик, назокат
ва маҳорат кўрсатиш ўйини.
Ур шапалоқ – бир киши ўртага чиқиб, бир кафтини қулоғига,
иккинчисини қўлтиғидан ташқарига қаратиб очиб туради. Орқадаги одамлар
баравар шапалоқ отгандай, ҳая-ҳаялайди. Лекин шапалоққа фақат битта одам
зарба беради. Зарбанинг кучига қараб, урган одамни топиш лозим. Ўртада
калтак ейиш урган одамнинг исми тўғри топмагунча давом этади.
Уччаноқ – кўсак тўрт, беш чаноқдан иборат бўлишини биламиз. Ондасонда уч чаноқлиси ҳам учраб қолади. Ўйин тартиби, ана шу, кам учрайдиган
уччаноқни рақибининг қўлига билдирмай тутқазиб, доғда қолдириш ва
келишилган нарсани ютиб олишдан иборат. Бу ўйин кўпроқ пахта терими
даврида қизийди.
Қулоқ чўзма – ўртага ташланган нарса (асосан, танга) ни илиб олиб
қочаётган одамга етиб, қулоғидан чўзиб, ўлжадан воз кечишга мажбурлаш
мусобақаси. Бу ўйин болаларда чаққонлик, оғриққа чидамлилик, бардошни
шакллантиради, деб ҳисобланган.
Ўйладим – киши бирон нарсани хаёл қилиб туси, сифати ва белгилари
ҳақида сўзлайди. Қолганлар тусмоллаб, уни топади. Бу ўйин узун ва қоронғи
кечаларда, ухлаш олдидан ўйналган.
Холакам – қизчаларнинг уйга меҳмон келса, ўзини қандай тутиб,
қандай кутиб олиш одобининг қай даражада ўзлаштирганлигини намойиш
қиладиган ўйини. Меҳмонни муносиб кутиб олиш мусобақаси, деса ҳам
бўлади.
Чиллак – ёғоч даста билан ерда ётган кичкина чиллак новдани товлаб,
ҳавога кўтариб уриб, узоққа кетказиш. Асосан, ўғил болалар ўйнайди.
Эшак минди – энгашиб турган одам устидан эпчиллик билан сакраш.
Ўтолмаганлар энгашганлар қаторига қўшилиб бораверади. Саф узайган сари
ўйин завқи ва машаққати ошиб боради. Энг узун сафдан сакраб ўтган киши
ғолиб бўлади.
Яшин-топалоқ – шериклар яширинган жойларини яшин тезлигида
топиб бориш. Ўйиннинг бекинмачоқдан фарқи йўқ. Фақат, тунда ўйналгани
учун яшин-топалоқ деб айтилади.
33
Ҳакалакам – бир оёқда ҳакалаб ким ўзоққа бориш ёки айланиб турган
арғамчидан ким кўп сакраш ўйини. Ялпоқ тошни катаклар орасида ҳакалаб,
беҳато тепиб ўйнаш усули ҳам бор.
Ҳалинчак – баланд дарахт шохига арқон ташлаб учиш. Негадир,
кўкламда, дов-дарахтлар қийғос гуллаган баҳор фаслида авж олади. Ёз кузаган
сари дарахтларга илинган арқонлар, негадир, шавқсиз нарсага айланиб боради.
ТАОМИЛДАН ТУШИБ ҚОЛАЁТГАН ИРИМ-СИРИМ,
УРФ-ОДАТЛАР
Атаб кўтариш – азиз-авлиёлар, муқаддас қадамжоларга атаб, бағишлаб
“кўтариб” олиб қўйилган емак ёки махсулот. Бу нарсаларни энди истеъмол
қилиш, фойдаланиш яхшилик келтирмайди, деб ҳисобланган. Шунинг учун
уларни ҳақдор деб ҳисобланган одам ёки жойларга тезроқ элтиб бериб,
“юк”дан ҳалос бўлишга ошиқилган.
Даршана – тўғриси, дарвешона. Элнинг баҳоли қудрат эҳсонини йиғиб,
таомлар пишириб, табиий офат, оғир касаллик, бало-қазоларини бартараф
этишини сўраб, худога оммавий илтижолар қилиш йўли билан ўтказиладиган
маросим.
Кинначилик – назар теккан, суқланган, кўзланганда дуо ўқиб, дам
солиб дарддан ҳалос этадиган азойимхоннинг касби.
Кокил қўйиш – бирон муқаддас қадамжо ёки азиз-авлиёнинг номини
атаб, боланинг бошига кокил қўйиш ақидаси ҳам бўлган. Фурсат етгач, кокил
ана шу қадамжога элтиб кестирилган. Кўплар, ўзлари орзу қилган бирон
жойни зиёрат қилиш орзусида ҳам шундай қилганлар. Биз томонларнинг
одамлари кокилни, кўпроқ, Ўш пирим, Арслонбоб ота, ҳазрати Шоҳимардон
томонларга аташади.
Олос-олос – ётиб қолган, суқ ё кинна кирган, кўз теккан кишилар
дардини махсус олов-машъала билан қувиб, поклаш амали.
Оғзига тупуртириш – ҳавас қилинган киши ёки шахсга ўхшаб юрсин,
деган ниятда ёш боласининг оғзига тупуртириш одати.
Тептириш – тепки касалидан бўйни шишиб кетган беморни кўп болали
ёки эгиз туққан жувонларнинг остонасига олиб бориб, тептириш ирими.
Хайитлик – катта ёшдаги мусулмонларнинг хайит номозини адо этгач,
ўз яқинлари, ночор, мухтож кишилар ва хонадонларга улашадиган ҳайр34
садақаси.
ДАСТУРХОНИМИЗДАН БЕГОНАЛАШГАН ТАОМЛАР
Ардоб – қолган-қутган дон-дун, сабзавотларни солиб пиширилган,
ёғсиз, гўштсиз суюқ овқат.
Зоғора нон – маккажўхори унидан ёпилган нон.
Кўмач – қийинчилик, чорасизликнинг овқати. Картошка ёки бошқа
полиз махсулотларининг чўққа кўмиб пиширилгани. Хамирни ҳам шундай
усулда пишириб нон ўрнида истеъмол қилинган.
Лочира – юпқа нон. Афсус, қандай пиширилишини кузатмаганмиз.
Сур гўшт – ўтган асрнинг 40-50 йилларида ҳам музлатгич анқонинг
уруғи эди. Одамлар гўштни қовуриб ёққа бостириб ёки очиқ ҳавода илиб
қуритиб, сур гўшт қилиб сақлашарди. Сур гўштдан тайёрланган таомнинг
таъми ва мазаси ҳам жуда ўзгача бўлган.
Умоч – Аёллар Бибисешанба деб атайдиган диний маросимда
тайёрланадиган аталасимон ун оши. Фақат аёллар истеъмол қилади. Ўғил
болалар ва эркакларнинг ичиши уят ва номатлуб ҳисобланган. Менга ҳам
қуйиб беринг, деб нафсимиз чуккиллайверса, эналаримиз, “Ичсанг, катта
бўлганингда соқол чиқмай қолади”, деб қўрқитишар эди.
Чайнамашиминг – “борборис”, “ялпиз” сингари шимиб истемол
қилинадиган ширинликнинг маҳаллий қандолатчиликдаги бир тури.
Чалпак – хамирни ёйиб қозонда пишириладиган ноннинг чўзмасимон
тури.
Чевати – кўптирилмаган хамирни юпқа ёйиб, юзига ярим ой шаклида
қошиқ билан чекиб, қизиб турган қозонга ёпиб пиширилгани. Бу ҳам фақат
“бибисешанба” маросимида пишириладиган нон бўлиб, эркакларнинг ейиши
беҳосият ҳисобланган.
Чўзма – фақат хамирнинг ўзини қўл билан чўзиб ёки ёйиб, қозонда
айлантириб пиширилгани.
Ширмон нон – маккажўхори ва буғдой унидан ёпиладиган патир нон.
Қоқурум – озгина қатиқ ё сузмани суюлтириб, қалампир, туз, мурч ва
35
зираворлар солиб, пиёз тўғраб, устидан қайноқ сув қуйиб, шамоллашганда
хўплаб-хўплаб ичиладиган хом таом. Терлатади.
Қўғирмоч – оқшоқнинг қозонга ёғ суртиб, қизартириб қовурилгани.
Шундай ейиш ҳам мумкин. Талқон қилиб танаввул қилса ҳам бўлади. Сутга
бўктирилгани одамни ниҳоятда тўқ тутади.
Ёвғон хўрда – қайнаган сувга картошка, пиёз тўғраб, гуруч солиб,
тузини ростлаб, қуюлгунча қайнатилади. Косага сузилгач, устига қатиқ ёки
сузма солиб, зираворлар сепилса, хўриллатиб ичиладиган ниҳоятда ҳушхўр
таом бўлади.
Хўрозқант – чайнамашимингнинг махсус қолипларда, турли парранда
ва хайвонлар шаклига солиб қуйиб чиқилган тури.
ХОТИРЛАРДАН ЎЧАЁЗГАН АЙТИМЛАРИМИЗ
Айтишув – янишув, деса ҳам бўлади. Айтишув икки хил бўлган: қизлар
билан қизлар ёки қизлар билан йигитлар ўртасидаги айтишувлар.
Ўз ижодимиздан мисол:
Қиз:
Бунча сарин елмаса, Марғилонсой шамоли,
Андижонга талпина ҳилпирайди рўмолим.
Йигит:
Рўмолининг ройиши биз томонга тушибди,
Наҳот, яхшилар иши, биз ёмонга тушибди!
Қиз:
Бўйларингни кўрсат ёр, алак тўнлар бичойин,
Қийиқ бойлаш баҳона, белларингдан қучайин.
Йигит:
Белимга белбоғ тиккан, қўлларидан айланай,
Белбоғ баҳона, ҳийла – ўйларидан айланай.
Қиз:
Кўчамизда тентирар, Андижоннинг шамоли,
Мен ёмонман, демагил, мен ёмонман, Ёмоним!
Йигит:
Куйдирмажон сўз айтиб, куйдирдинга, парирў,
Агар сен ёмон бўлсанг, бу дунёда яхши йўқ.
Жўрликда:
36
Агар биз ёмон бўлсак, бу дунёда яхши йўқ.
Қиз:
Марғилонда тентирар, Андижоннинг шамоли,
Унга майлам ҳилпирар, бошимдаги рўмолим.
Йигит:
Кўк шойидан рўмолинг Андижонча бойлансин,
Бизнинг бору йўғимиз, Марғилондан айлансин!
Алла – яқин-яқинларгача ҳам гўдаклар оналари тилидан аллалар эшитиб
улғаярди. Хатто, дала боғчасида қолдирилган бегона бегона жувонлардан ҳам
алла айтиш талаб қилинарди. Бугун оналаримиз алла аймай қўйдилар. Нафақат
айтмай, балки, алла сўзининг ўзини ҳам тилга олмай қўйдилар. Келажагидан
умиди бор ҳар миллатни бу ҳолдан ташвишланиши керак.
Раҳматлик онамиз – Тожихон хожи аянинг бизга алла сифатида айтган
нолаларидан айрим сатрларни эсга оламиз:
Ухла қўзим оппоғим, алла,
Қизил гулнинг япроғи, алла.
Қизил гулдай бағри қон, алла,
Онанг сенга садоға, алла.
Ўзимнинг гул боғимсан, алла,
Суянганим, тоғимсан, алла.
Қоп қаронғи тунларим, алла,
Ёритган чироғимсан, алла.
Болагинам – бозорим, алла,
Ғуборимни ёзорим, алла.
Кўзларинг юм ухлайқол, алла,
Ором ол, беозорим, алла.
Рўмолим оқ шойидан, алла,
Бошимга дол қилойин, алла.
Ухла, саҳар дийдоринг, алла,
Худойимдан тилойин, алла.
Боғимда бир гул-ғунчам, алла,
Ухласин-о, тўйгунча, алла.
Воҳай бола – бу ҳам айтишувнинг бир тури бўлиб, қайсидир маънода,
янишув мусобақаси деса ҳам бўлади. Воҳай бола, ўтган асрнинг 60-70
йилларигача, Водий ёшлари орасида анча кенг тарқалган эди.
37
Мисол:
Оқ волганинг эшиги, воҳай бола,
Очилса ёпилмайди, воҳай бола.
Жонободнинг қизлари, воҳай бола,
Червонга сотилмайди, воҳай бола.
Айтишув томонларнинг таланти, сўз бойиги ва ҳозиржавоблигидан
келиб чиқиб, то, ғолиб аниқланмагунча давом этади.
Ёр-ёр – никоҳ тўйларимизнинг асосий қўшиғи. Ўтган асрнинг
олтмишинчи йиллари никоҳ тўйларида ҳам ёр-ёрларни қизлар алоҳида,
йигитлар алоҳида жўр бўлишиб айтишарди. Айниқса, йигитларнинг қарсак
чалиб, гуриллаб ёр-ёр айтиб тўйхонага кириб келишлари никоҳ кечасига бир
бошқача руҳ бағишлар эди.
Мисол:
Ҳай-ҳай ўлан, жон ўлан, ўланчи қиз,
Ёр-ёра, ўланчи қиз,
Ваъдасида турмаган, ёлғончи қиз,
Ёр-ёра, ёлғончи қиз.
Толада тойчоқ кишнайди, от бўлдим деб,
Ёр-ёра, от бўлдим деб,
Уйда келин йиғлайди, ёт бўлдим деб,
Ёр-ёра, ёт бўлдим деб.
Йиғлама қиз, йиғлама, тўй сеники,
Ёр-ёра, тўй сеники,
Остонаси тиллодан уй сеники,
Ёр-ёра, уй сеники.
Андижонда ўт ёқса, Ўшда тутун,
Ёр-ёра, Ўшда тутун,
Бу дунёда бормикин, бағри бутун,
Ёр-ёра, бағри бутун.
Бу дунёда бор бўлса, бағри бутун,
Ёр-ёра, бағри бутун.
Кулдан ўчоқ ясайман, гулдан ўтин,
Ёр-ёра, гулдан ўтин.
Бугунги тўйларда, қиз-жувонларимиз куйиб-ёниб куйлайдиган ёр-ёрлар
деярли, қулоққа чалинмай қолди. Бўз йигитларнинг дўппи ва мисриш тўн
кийган куёв болани қуршаб олиб, ёр-ёр билан тўйхоналарга кириб келишлари
38
ўтган асрнинг 50-60 йилларида қолиб кетди.
Рамазон – Болаларнинг рамазон айтишлари ҳам, таомилдан чиқди,
ҳисоб. Ҳар қалай, ушбу мулаҳазалар битилаётган пайтда, рўзайи-рамазоннинг
ўн тўққизинчи куни (14.06.2017) эди. Ўтган ўн тўққиз куни мобайнида
маҳалламиз болаларининг рамазон айтганини эшитмадик. Ўн беш-йигирма
йиллар илгари шаҳарлик болаларларга хос, “Ўчоғда кул, кармонда пул,
Чиқарақолинг юз сўм пул” сингари чучмалроқ бўлса ҳам рамазон айтиб,
келувчилар бўларди. Ҳозир, шу ҳам йўқ. Биз рўза ойининг ҳар бир оқшомини
ажойиб рамазон қўшиқлари билан музайян қилиб ўтказар эдик. Яъни:
Рамазон ё рамазон,
Муҳаммад умматига майрамазон.
Рамазон айтиб келдик эшигингизга,
Худойим ўғил берсин бешигингизга.
Рамазон айтганчилар, қайтганчилар,
Отини гул шохига арғамчилар.
Макканинг бурчагида тоши қора,
Худойим ҳур қиз берсин, қоши қора.
Рамазон ё рамазон,
Муҳаммад умматига майрамазон.
Деворнинг кавагида писта пўчоқ,
Худойим ўғил берсин тилла чўчоқ...
Чистон – мазмунига бирон сир, маъно ечими яширилган ривоят, ўлан,
матал ёки шеър.
Ўз ижодимиздан мисол:
Тақдир бизга
Бир жуфтгина ато этганди.
Ақлимиз кирмасидан тўртта бўлволди...
Бора-бора, тенг ярмига озайиб,
Бир кун тўсатдан
Учтага дўнди ва... кўринмай қолди!..
(Оёқ, қўл ва ҳасса излари.
Ўлан – тўй, гап-гаштак ва хурсандчилик маросимларида, юрт, ватан,
39
миллат шаъни-шавкати, инсон ор-номуси, қадр-қиммати, давр руҳи ва ишқмуҳаббат тараннимига бағишланган, гоҳида кўпчилик жўровоз бўлиб, қарсак
чалиб куйланадиган қўшиқлар.
Ўз ижодимиздан шеър:
Бир киши: Кўзи чарослигин кўзга
Жўрликда: Илмайди, во, илмайди!
Бир киши: Қоши қалам бўлганлигин
Жўрликда: Билмайди, во, билмайди!
Бир киши: Икки юзи оташинда
Икки зулфи жизғанак,
Ики тим кўз нечук парво
Жўрликда: Қилмайди, во, қилмайди!
Бир киши: Санги мужгон, ина киприк,
Ҳаволанди кибру қабоғ,
Шу боисми, бирон қалбни
Жўрликда: Тилмайди, во, тилмайди!
Бир киши: Интизор, ишқ диёридан
Ҳору увол ўтди-кетди,
Жўрликда: Деса, шояд: бунда нетди,
Бир дайди, во, бир дайди?
Ялла – кўпчилик, жўровоз бўлиб, баланд овозда айтадиган қўшиқлар.
Масалан:
Жўрабоши: Яллама ёрим, алла, яллолашайлик,
Яллолашайлик.
Жўралар:
Тўрттами-бешта бўлволиб, ҳасратлошайлик.
Жўрабоши: Яллама ёрим, алла, яллолашайлик,
Яллолашайлик.
Жўралар:
Қирларга шол солволиб, қаймоқлашайлик.
40
Жўрабоши: Яллама ёрим, алла, яллолашайлик,
Яллолашайлик.
Жўралар:
Қирга қозон осволиб, қаймоқлашайлик.
Эслатма: айтимларимизнинг изоҳи турли жойларда турлича бўлиши
ҳам мумкин. Ҳар ҳолда, бизнинг Тешикмозор ҳамда теварак атроф қишлоқлар
кишилари тасаввурида бу тушунча таҳминан, биз келтирган таърифга яқинроқ
эканлигини таъкидлаб ўтишимиз керак.
Айтимларнинг алоҳида белгиларидан яна бири, уларнинг ҳалқ оғзаки
ижоди билан уйғунлигидир. Шу боис, уларга ижодий ёндашиб, тасаввур ҳамда
иқтидоримиздан келиб чиққан ҳолда, куйлашни хумордан чиққунча давом
эттириш мумкин бўлади.
2016 йил июль – 2017 йил июль
41
Abdunabi BOYQO‘ZIYEV
SO‘ZIM MЕNING, O‘ZIM MЕNING!
(Nurayotgan qadriyatlar haqida)
TOSHKЕNT – 2017
ANNOTATSIYA
So‘z ham arazlaydi
Yo‘qlab turmasang,
Boshin olib ketar xotirlaringdan.
Xayol so‘qmoqlari o‘char, yurmasang,
Iz ham qoldirmayin botinlaringda.
Bir so‘z o‘chsa nima, dema, og‘ayni,
O‘sha bir so‘z sening tiling – so‘zingdir.
Bir so‘z o‘chsa nima, dema, og‘ayni,
Shu so‘z balki mendir, balki o‘zingdir!
09.11.2017
TILIM, ONAMNING TILI...
Dunyoda qancha ko‘p odam foydalansa, shuncha
ko‘payadigan yagona boylik bor. Bu – tildir.
(O‘zbek tilining “Qizil kitobi”ga)
Ba’zan tilimiz kambag‘allashib ketdi, degan gap quloqqa chalinib qoladi. Nahotki, xalqni xalq,
millatni millat qilib turgan ona tilimizdan putur ketayotgan bo‘lsa! Til – millatning qalbi, degan edi
Jan Jak Russo. Demak, tilning qashshoqlashishi millat ma’naviyati nochorlashayotganidan
darakdir. Yo‘qlikka yuz tutgan tillar, xalqlar, elatlar kammi tarixda!
Olimlar har o‘n to‘rt kunda bitta sheva unutilayotganidan bong urishyapti. Darhaqiqat, keyingi
paytlarda, Andijonga borsam, uzog‘i bilan qirq-ellik yil nari-berisida qishlog‘imiz ahli labzida
bo‘lgan talay so‘z va iboralar bugun iste’moldan tushib, qator urf odatlar, o‘yinlarimiz taomildan
chiqib, ajoyib aytimlarimiz unutilayotganini seza boshladim! Bu xotiraning susayishi emas, yana
o‘sha, ma’naviyatning nurashi bilan bog‘liq hodisa, degim keladi.
To‘g‘ri, quyida biz izoh bergan so‘zlarning barchasini ham unutildi, deb ayta olmasmiz. Chunki
ularning ko‘pi hali iste’molda. Ammo ular yana yigirma-o‘ttiz yildan keyin ham shunday bo‘lib
qolarmikin? Gap, shunda!..
Balki unutilgan ayrim so‘z, ayniqsa, bid’at irim-sirimlar uchun qayg‘urishning xojati yo‘qdir.
Ehtimol, ularning unut bo‘lgani maqbuldir. Biroq ana shu so‘z va irim-sirimlar o‘tmishning qaysidir
davrida xalqimiz turmush tarzi, madaniyati, ma’naviyatini belgilagan omillar bo‘lganligini
unutmasligimiz kerak. Shu ma’noda, ularni xotirdan sidirib tashlashga haqqimiz yo‘q!
Nurash ko‘lami biz ulg‘aygan o‘ttiz-qirq xonadonli Teshikmozor qishlog‘ida shuncha bo‘lsa, uni
mamlakat miqyosiga chaqsak salmoqligina kitob bo‘lar ekan, deb qo‘yaman. Aslida,
tafakkurimizning til va ma’naviyat bilan bog‘liq gavhari xira tortayotgani bor gapku-ya!..
42
So‘nggi mulohaza: quyida kitobxon e’tiboriga havola qilgan so‘z va iboralarimizning aksariyati
klassik adabiyotimizda, xalq og‘zaki ijodi, zamonaviy asarlarda ham keng ko‘lamda qo‘llanilgani
holda o‘zbek tilining izohli lug‘atlariga kiritilmay, izohlanmay qolib ketgan.
Keling, bizdan tobora uzoqlashayotgan so‘zlarimiz, qadriyatlarimizdan ayrimlarini yodimizda
tiklashga harakat qilaylik!
Mullif
UNUTILAYOTGAN, XIRA TORTIB BORAYOTGAN SO‘Z VA
ShЕVALARIMIZ
Adramon chopiq – ekin egatini o‘tdan tozalab, xo‘mlab chopish o‘rniga, u yer-bu yeriga nomiga
ketmon tekkizib, ishni naridan beri bajaradigan, shoshqaloq dehqonning yumushiga beriladigan
salbiy baho. Ehtimol, o‘tmishda, chopiqni shu qabil, qo‘l uchida bajaradigan Abdurahmon ismli
odam ham bo‘lgandir, balki. (Abdunabining chopgan egatini ko‘zdan kechirib chiq, adramon
chopiq qilib ketgan bo‘lsa, qaytadan chopsin!)
Aynima – aynigan, yomon, buzuq, axloqqa zid so‘z. (1. Abdumutal akasini aynima so‘zlar bilan
bo‘ralatib so‘kib tashladi. 2. Hadeb ayniyverma, bolam!)
Aytuvchi – yaqin-yaqinlargacha piyoda yoki ulovda, qishloqma-qishloq, to‘y qilayotgan odamning
ismi va manzilini bor ovozda jar solib, elni yoppasiga oshga chorlab chiquvchi shaxs. Aytuvchilarni
tanlashda ovozining balandligi, tiniq va yoqimliligi, chorlash usulining o‘ziga xosligiga alohida
e’tibor qaratilgan. Taniqli adabiyotshunos olim Halim Karimning ta’kidlashicha, Andijon shahrida
bunday odamlarni “Baqiroq” deganlar. “Bor, baqiroqni chaqirib kel, to‘yga aytiladigan vaqt
bo‘ldi”, deyishgani kechagiday yodimda, deya hotirlaydi u.
Archma – guruchning objuvozda emas, elektr tegirmonda oqlangani. (Objuvoz yoki kelida
tuyilgan guruchning oshi, “kaltak yegan”i uchun, muloyim va shirinroq chiqadi, deydi bilgan
odamlar.)
Aspol – asfalt so‘zining mahalliylashgani. Qishloqlarda katta trassa yo‘llarini aspol yo‘l ham
deydilar. (Aspol yo‘l.)
Atalaxo‘r – go‘shtga qurbi yetmay, kuni un osh – atalaga qolgan, kambag‘al kishi yoki oilaning
ahvoliga beriladigan ta’rif. Qaxatchilik, ocharchilik yillarida atala aholini yoppa qirg‘indan saqlab
qolgan taom bo‘lgan. Shu bois, bu taom, kambag‘allik, chorasizlikning taomi sifatida odamlar
yodida qolgan. Aslida, masallig‘i joyidi bo‘lsa, atala ham shoxona taomku-ya! (Qo‘ylivoyning qo‘li
yuqaligidan, oilasi anchadan buyon atalaxo‘rlikka o‘tib qolgan.)
Axtachi – so‘qimga boqiladigan xayvonlarni bichib beruvchi mutaxassis, qassob. (Abdusattor
novvoschasini axtachiga olib borib bichirtirib keldi.)
Ag‘acha – turkcha og‘och – yog‘och so‘ziga “a” qo‘shimchasi qo‘shilib yasalgan atama.
Tilanchilikdan voz kechib, o‘troqlashgach, qishloqma-qishloq yurib, mahalliy aholining tol va
boshqa daraxtlaridan savatnusxa narsalar to‘qib sotib tirikchilik qiluvchi lo‘li ayollarning
nomi. (Xotin, ko‘chamizga ag‘achalar kepti. Sevat-pevat to‘qittirib olsang bo‘lardi.)
43
Babash – babajish, ya’ni kichik, eng kichkina. (Babash qizim kelin bo‘lib qo‘shnimizga tushgan.)
Babachak – qo‘zichoq. (Bolajonim, qara, qo‘yimiz senga babachak tug‘ib qo‘yibdi!)
Balish – dumli qo‘y. (Kolxoz mayib-majruh, o‘pkasini sovuqqa oldirgan balish qo‘ylarini, kuzgi
daromaddan to‘lash sharti bilan, a’zolarga tarqatib berdi. Ko‘pi yo‘talib-so‘talib, odamlarning
qo‘rasida o‘ldi.)
Bicha – opa, opacha. (Hafizaxon mening katta bicham bo‘ladi.)
Buvak – chaqaloq. (Tojixon kasal buvagini bag‘riga bosib, Orif duxtirga olib ketayotgan ekan.)
Buchok – o‘rischa so‘z. Chekib tashlab ketilgan popiros qoldig‘i. (Popirisga pul topolmay qolsak,
asfalt yo‘lga chiqishib, shafyorlar chala chekib irg‘itib ketgan buchoklarni terib xumorbosti
qilardik.)
Buramaqand – beodoblik qilgan bolaning qulog‘i yoki tanasining biron yeriga onasi tomonidan
burab beriladigan jazo. (Onamiz quyrug‘mizni bir burab qo‘yib yuborsalar,etimiz joyiga
kelguncha, o‘zimizni o‘n chaqirim narida ko‘rar edik.)
Bo‘gallatib – kosa yoki idishga o‘ta to‘ldirib, og‘zi-burnidan toshirib quyish yohud solish.
(Sho‘rvani bo‘gallatmay, kichikroq kosalarga oz-ozdan quysin!)
Bo‘qlik o‘choq – serfarzand, topganini uchma-uch yetkazib, qiyinchilik
bilan arang kun kechirayotgan oila. (Bo‘tashalining farzandlari ko‘payib, bo‘qlik o‘choq bo‘lib
qoldi.)
Bo‘qon – semiz, qorni meshday odam. (Shumtakalar Muso bo‘qonning orqasidan, qorinlarini
shishirishib, ermaklab borishardi.)
Bo‘qansa – semirib ketgan yosh qiz yoki juvon. (Qumrixonning yolg‘iz, bitta qizi bor –o‘lguday
tantiq, buning ustiga, bo‘qansa.)
Bo‘g‘altir – buxgalter so‘zining buzilgan talaffuzi. (Ilgarigi bosh bo‘g‘altirlar bugun bosh
hisobchilar, deb aytilyapti.)
Va’j – yuk, mol-mulk, boylik, sarmoya, ba’zi o‘rinlarda esa aql va ilm
ma’nolarini ham anglatib keladi. (Boshingdagi va’jing qanchayu, hamyoningdagi va’jing
qanchaligini, nimalarga qodirligingni axmoqdan so‘rasak ham aytib beradi.)
Gadik – o‘zi kichkina, qilgan ishlari ham mayda va nomunosib, fe’li qusurlarga to‘la kimsa
ta’rifi. (Hey, menga qara, qilgan ishlaring bilan Usmon gadikning o‘zginasi bo‘lyapsan,
qolyapsan!)
Gajir – tirishqoq, yiqilsa ham qayta qad rostlab maydonga chiqib kelaveradigan, jisman toliqsada, ruhan sira tushkunlikka tushmaydigan qaysar, jangari odam. (Xudoyqulning kenja o‘g‘li
o‘lguday gajir chiqdi.)
Gardkam – ozgina kam, sal kam, jichcha kam. Bu so‘zni, qimorbozlar oshiq otayotganda omad
chaqiruvchi so‘z sifatida, beixtiyor ko‘kragiga kaftlari bilan urib, “Bor, tavakkal” ma’nosida ham
qo‘llaydilar. Qimor o‘yini batamom yo‘qolmagan bo‘lsa ham, bugun “gardkam” so‘zi aytarli
qo‘llanilmaydi. (Mana, omad, bizga keldi, gardkam!)
Gejga – yelkaning bo‘yin aralash qismi. (Shukur cholning gejgasi qotadigan bo‘lib qoldi.)
Giz – ozor, sitam, qaqshash. (Shunday sovuqda bolani do‘konga jo‘natib gizillatma!)
Giriv – maqsad bilan qasdning o‘rtasidagi ma’noni anglatuvchi so‘z. (U biron narsaning girivida
keldi-yov!)
Guppi – paxtani qalin solib qavilgan, beo‘xshovroq chopon yoki nimcha. (Yaxshiyam, shu guppini
kiyib olgan ekanman, bo‘lmasa, sovuqda tarrak bo‘lib qotib qolardim.)
Dasturxonchi – to‘y va marosimlarda tovonxona tasarrufi yuklangan ayol yoki erkak. Boshqa
o‘rinda, katta izdihomlarda o‘rtaga yozilgan dasturxon ustida bemalol yurib, noz-ne’matlarni
joylashtirish va tarqatib berish vakolati berilgan odam. (Yorqinboy dasturxonchi kalishini dahlizga
44
yechib, bir dasta non va qatlama tahlangan patnisni ko‘targancha, bismillo, deya dasturxonni
bosib, to‘rga yo‘naldi.)
Dahana – tomorqa yoki ekin maydoniga ochilgan suvning katta ariq
bilan tutashgan joyi. 1981 yilgi “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da “Ekinga
suv qo‘yish uchun qilingan joy”, deb noto‘g‘ri izohlangan. (Qulupnay paykali
pushtasigacha iyibdi, dahanani berkitsak ham bo‘ladi.)
Duvarak – mevali daraxtning ikkinchi bor gullab, tukkan mevasi.
Qariganda ko‘rilgan farzand ma’nosida ham ishlatiladi. (Bu bola O‘smat chol
bilan Xosiyat xolaning duvaragi.)
Dudama – ikkala dami ham kesadigan pichoq. Ramziy ma’nosi, ikki
yuzlama, bir paytning o‘zida, har ikki tomonga ham xizmat qiladigan kimsa. (Samig‘ dudamadan
ehtiyot bo‘lasan. Bir tomoningni hotirjam qilib, ikkinchi tomoningdan chaksa etingni kesib
olganini bilmay qolasan.)
Dusha – o‘rischa “dusha” (ko‘ngil) so‘zining o‘zlashgani bo‘lsa kerak. Ko‘ngli yumshoq, odamoxun
odamlarning ismiga qo‘shib aytiladigan laqab. (Erkin dusha bilan gaplashsang, ko‘ngling
yayraydi.)
Do‘ltaqo‘zi – lallaygan, lavoq. (Ho‘, do‘ltaqo‘zi, lapashangliging bilan butun sinfni ortga
tortayotganingni bilasanmi?)
Do‘xti qursin – afti qursin, basharasi qursin. (Do‘xting qursin! O‘n yil ko‘rmasam, kecha
ko‘rgandayman, seni.)
Yengmish – haqiqatni isbotlansang ham tan bermaydigan, qaysar odam. (O‘lguday yengmish,
aybiga iqror qilsang ham, meniki ma’qul, deb turaveradi!)
Yolvir – yolvirash, chaqnash, ko‘zning ich-ichidan quvonib, charaqlab boqishi. To‘rtlik:
(To‘riga chiq, yonimga,
Degaysiz yolvir boqib.
Mehringiz daryosida
Ketarman suvday oqib.)
Jiji – buvak, chaqaloq. (O‘ktamxon jijisini uch kundayoq beshikka solib oldi.)
Jippang – hali u, hali bu deb o‘zini u yoqdan bu yoqqa uraveradigan, tuturuqsiz, besabr,
behalovat kimsa. (To‘g‘ri gapni aytsa, jippanglaysan. Erkak degani bunaqa yengil bo‘lmaydi,
yigit!)
Jichcha – ozgina, salgina. Majoziy ma’noda ishlatilganda esa mutlaqo teskari ma’noni anglatib
keladi. (Mas; Erkin dusha tepgan to‘p darvozaga kirishiga jichcha qoldi. Yoki; Sizning bunday
davralarda so‘z aytishingizga jichcha ertaroqmikin?!)
Jonimotim – jon kuydirib, g‘ayrat bilan, yurakdan chiqarib. (Bolalar, sal jonimotimroq harakat
qilsak, ishni ertaroq tugatib, dam olardik.)
Joni port – biror ish yoki narsaning tashvishida yo‘l, chora izlab,
bezovtalanib turgan odam holati. (Saboxon chaqalog‘ini belanchakka solib chiqqan edi.
Allaqachon uyg‘onib, big‘illab qoldiyov, degan havotirda, Hidoyatxonning diydiyosi tugashini joni
port bo‘lib kutardi.)
Zindalak – o‘ldiruvchi yara. Tili zahar, so‘zi achchiq odam. Avlod sha’niga
tushgan dog‘, yara, ma’nosida ham ishlatiladi. (Hey zindalak, ko‘ringan odamni chaqib olavermay,
tilingni tiygin! Kasringdan elda yomonotlig‘ bo‘lib qolyapmiz!)
Zo‘rim – kuchligim, qo‘rqmasim, qaytmasim, botirim, alpomishim, kuragi yerga tegmasim
sifatlarini anglatib keladi. Ana shunday sifatlarga ega yigitlarni odamlar erkalatib, Zo‘rim, deb
45
alqaydilar. (Metrikada ismi Abduhakim deb yozilgan bo‘lsa-da, negadir hamma uni Zo‘rim deb
chaqirardi.)
Zo‘pidin – qo‘rs, qo‘pol, zo‘ravon. (Bolamga yana bir marta zo‘pidinchilik qilsang, oyog‘ingni
sindiraman!)
Ijjay – bo‘lar-bo‘lmasga iljayaveradigan, yoki yuzi doim kulib turganday taassurot qoldiradigan
kishi nomiga qo‘shib aytiladigan
sifat. (Samig‘ aka qachon qarasang, ijjaygani ijjaygan.)
Izaq – uzoq, olis, ko‘p yil ilgarigi yoki keyingi bo‘ladigan voqea-hodisaga nisbatan vaqt
tushunchasi. (Ko‘rishmaganimizga ham izog‘ yillar bo‘ldi.)
Iraq – judayam uzoq, haddan tashqari olis, ma’nosida ishlatiladi. (Toshpo‘lat bizdan judayam
irag‘lab ketdi.)
Irik – yirik, katta, qo‘pol, dag‘al. Hazrat Navoiy ham istefoda etgan bu so‘zimiz o‘zbek tilining
lug‘atlariga kirmay ham qolgan. (Qo‘qon gilozi oddiy gilozlarga qaraganda irikroq bo‘ladi.)
Iroqi do‘ppi – bizning yoshligimizda qiz-juvonlarimiz suyib kiygan guldor do‘ppining
nomi. (Kelinga atab bir kiyimlik sakkiz tepki atlas bilan iroqi do‘ppi olishimiz kerak.)
Iroqi sovun – yoqimli hid taratadigan atir sovunlarni odamlar iroqi sovun deb ham
atashgan. (Xo‘jayin, bozorga borsangiz, bir ikkita iroqi sovun ham ola keling!)
Itamak – tarbiyasi, xulqi, odobi yomon oilalarning farzandlariga nisbatan ishlatiladigan malomat
baho. (To‘yda odamlarni Obloqulning itamaklari toza bezor qildi.)
Itirinji – iprisqi, tartibsiz, saranjom-sarishta emas. (Uzroxonning hovlisi qachon qaramang,
itirinjisi chiqib yotadi.)
Ittik – yirik, pesh, g‘olib, ba’zi o‘rinlarda o‘tkir, ravon ma’nolarini ham anglatib keladi. (Ko‘zing
ittik, mana bu ignaga ip o‘tkazib bergin.)
Ichagidan qarigan – o‘zini katta odam faxmlab so‘zlovchi, keksaqori bolakay. (Voy g‘irtmag-yey,
keksaqorilanishidan ichagidan qarigan ekan!)
Kanda – ariqdan katta, kanaldan kichikroq suv. (Yur, kandaga borib, bir-ikki marta kalla tashlab
kelamiz.)
Karanda – kiyinish, yurish-turish, o‘ziga xos muomilasi va tutumlari bilan boshqalardan keskin
farqlanib turadigan odam. (Gapga Muzrop karanda
qo‘shildi-yu, davradan fayz ketdi.)
Katta – ota yoki onaning otasi, bobo. (Chopib borib, kattangdan xabar olib kel, xursand bo‘ladi.)
Kaski – og‘zi shalaq, so‘kong‘g‘ir kimsa. (O‘zi beg‘ubor odam, faqat, og‘zi sal kaskiroq-da.)
Kelinbu – kelin buvi. Qiz bolaning kelinoyisiga o‘zini yaqin tutib, o‘z onamday, bibimdaysiz,
deganday ehtiromli murojaati. (Kelinbu, dam olish kunlari toqqa op chiqib o‘ynatib keling, deb
akamga aytaymi?)
Kesak qisgan – bo‘yi o‘smay, rangparlanib yuradigan nimjon bola ta’rifi. (Kesak qisgan bolasini
arzanda qilib, bino qo‘yadi-yey!)
Kuzir – zo‘ravon, qo‘rqmas, to‘da yetakchisi. (Kozimjon, nafaqat bizning, balki, qo‘shni qishloqlik
bolalarining ham kuziri edi.)
Kulala – bola sunnat qilingach, xayolidan qo‘rquvni haydash, og‘riq hissidan chalg‘itish maqsadida
yaqinlari tomonidan aytiladigan so‘z. (Ana endi, o‘g‘limiz ka-atta yigit bo‘ldi. Kulalo‘-o‘!)
Kuskasa – tashvish, dahmaza, bir ishning orqasidan chiqadigan gap-so‘z. (To‘g‘ri, bu masalaning
ozgina kuskasasi ham bor.)
Ko‘kayim kesildi – kamsitilish, sazaning o‘lishi, kishining behurmat qilinishi. (Keksayganingda,
hadeb ko‘kaying kesilaversa, alam qilarkan!)
Ko‘tagarava – otga qo‘shiladigan to‘rt g‘ildirakli arava. Ko‘tak – ruscha “kotok” so‘zining
buzilgani. (Chopiqchi qiz-juvonlar kechqurun Ergashalining
46
ko‘tagaravasida qaytishadi.)
Ko‘taram – qo‘ylarning ochlikdan sillasi qurib, ketini ko‘tarolmay, yotib qolishi. Kasallik. (Kolxoz
a’zolariga sotilgan qo‘ylarning o‘pkasi kasal ekan. Jonivorlar, bechora odamlarning qo‘rasida,
ko‘taram bo‘lib o‘ldi.)
Ko‘tarimchi – paxta mavsumida ayollar tergan paxtasini toroziga eltib
beruvchi kishi. (Baquvvatroq erkaklardan ko‘tarimchilikka qo‘yish kerak.)
Ko‘tarib olgan – juvonning homiladorligini bolalardan sir tutish
ma’nosida qo‘llanadigan ibora. (Halimaxonni qayta kuyovga uzatmoqchiydik,
yaqinda bilsak, birinchisidan ko‘tarib olgan ekan.)
Ko‘xlik – buvaklar uchun moslab, orasiga suvqog‘oz solib maxsus tikilgan mato, moslama,
“pampers”. (Xolisxon go‘dagining bezovtalanishidan
ko‘xligini ho‘l qilib qo‘yganini payqadi.)
Lavang – g‘ayratsiz, danggasa. (Tezroq qimirlasangchi, ho‘, lavang!
Lagan – rahbarlar og‘zidan chiqqanini ma’qullab turadigan yaltoqi
odam, laganbardor. (Davron buva raisning lagani, qaysi kuyni chalsa,
o‘sha maqomga yo‘rg‘alaydi.)
Laylim – uydagi ish va yumishlarni unutib, ko‘cha-ko‘y, tevarak atrofda laylib yuraveradigan qiz
yoki juvon. (Anor laylimga, hovli-hayatni supurib qo‘ygin, devdim, ovozi Oyimxonnikidan kelyapti.
Qachon chiqib ketaqoldiykin?)
Lovaq – lavoq, bo‘shang, xom semiz. (Sen lovaqni deb, bu gal ham arqon tortishda yengildik.)
Lo‘m-lo‘m – o‘ta semiz, bilqillab yog‘ bosib, yurganda halpilab, xansirab qoladigan odam. (Jo‘ra
lo‘m-lo‘m o‘tib ketyapti, to‘xtab turing, deb aytaymi, dadasi?)
Lo‘g‘it – suyaksiz, laxm go‘sht. (Chuchvara, manti uchun lo‘g‘it go‘sht yaxshi.)
Majik – rivojlanmay, o‘smay qolgan. (Govmushning bu yilgi buzog‘i sutga to‘ymaganidanmi,
majikroq bo‘pqoldi.)
Maylam – xayrihohlik, moyillik, o‘zini kimgadir yaqin tutish. (Garchi, tilida uni deb tursa-da, dilida
menga maylamligi bilinib turardi.)
Makkillash – jag‘i tinmay kavshanish, to‘xtamay yemish yemoq. (Qachon
qaramang, qo‘yday, makkillaydi.)
Mallash – yuz rangi, sochlari oq sariqdan kelgan bola. (Otam ukamiz Abdug‘apporni erkalatib,
Mallash, deb chaqirar edi.)
Mashshaq – cholg‘uvchi. To‘ylarda xizmat ko‘rsatadigan sozanda. Bir paytlar, to‘ylarga
mashshoqlarni taklif etish ham martaba hisoblangan. Bunga qurbi yetganlar haqida“Falonchi,
mashshaq solib to‘y qildi” degan ovozalar tarqalgan.
Mijiqi – maydagap, so‘zining tuturug‘i yo‘q, har baloni aljirayveradigan kimsa. (Odam degani,
shunaqayam mijiqi bo‘ladimi, a?)
Minqi – ovozi dimog‘iga tiqilib, ping‘lanib gapiradigan odam.
(Televizorda minqi ovozlar ko‘payib ketdi.)
Mirob – ariq suvini rasamadi bilan adolatli taqsimlanishini
nazorat qiluvchi boshliq. Har bir dahaning o‘z mirobi bo‘lgan. (Jonobod xalqi
mirobni ur kaltak, sur kaltak qilib tashlashibdi.)
Miyang‘i – ming‘irlab odamning g‘ashiga tegadigan, befarosat, behosiyat kimsa. (Hasharga Umar
miyang‘ini aytmanglar, ming‘ir-ming‘ir qilib, hammani
ishdan qo‘yadi.)
Megajin – urg‘ochi cho‘chqa. El tasavvurida, ko‘ringan erkakni o‘z quchog‘iga mengzaydigan,
erdan chiqib, erga tegishni or bilmaydigan, birovlarning men bilan necha pullik ishi bor, degan
47
aqidada axloqsiz hayot kechiradigan, yengil tabiat ayol. (Zahro megajin o‘ralashib qoldi, qay bir
mushtiparning uyi kuydi ekan-a?)
Modalib – taqalib, qadalib, tirg‘alib turib olish. (Ikkita odamning ovozi chiqqan joyga qulog‘ini
ding qilib, modalib kelib olishi yomon-da, bu
sulloxning.)
Mosovsirab – dovdirab, uyqusirab, kalavlanib, yo‘lni zo‘rg‘a topib yurish. (Qulmat ko‘r, to‘yga
chaqirishmasa ham, mosovsirab kelaveradi.)
Nagonda – ahyonda, ba’zi-ba’zida, nogahonda. (Eshmonqul urug‘larini izlab, nagonda bir kelib
qoladi.)
Nafsi chukkillash – odamning biron yemak yoki taomni ko‘rganda, chidab bo‘lmas darajada
iste’mol qilgisi kelishi. (Qo‘shni stolda muzqaymoq yeb o‘tirgan odamlarni ko‘rib uning ham nafsi
chukkillab ketdi.)
Nushqut – nishxo‘rd. Xayvon yemay qoldirgan o‘t, hashak, chiqindi. (O‘tgan bozor sotib olgan
sigirimiz xo‘ra chiqdi. Oxuriga nima solsang nushqut chiqarmaydi.)
Oziqti – tunda odamni adashtirib ketadigan ajinaning yana bir nomi. (Qorong‘iga qolsang,
Boymirza buvaning tutzoridan yurmagin, oziqtilari bor.)
Oypab – ovqatni shoshilib, oshalab yeyish. (Matkarim oldiga qo‘yilgan oshni, manzirat qilishlarini
ham kutmay, oypab qoldi-ya!)
Olashaqshaq – hayoliga kelganini shang‘ilaydigan ayol. (Og‘zinga kelganini olashaqshaqday
shaqqillading, mana natijasi! Endi chidaysan.)
Ontib – dovdirab, tentirab, adashib, uloqib (Kenjatosh opa, har zamonda, onamizni qora tortib,
ontib kelib qolardi.)
Ontixo‘r – qasamxo‘r, qasam ichishdan qo‘rqmaydigan kimsa. Qasamga qaraganda ont so‘zining
salbiy ma’nosi kuchliroq. Qasamxo‘rning yomon
odatini yanada bo‘rttirish kerak bo‘lsa, qasamxo‘r, deyish o‘rniga ontxo‘r deb
yaniydilar. (Bu xunasaning, ontxo‘rlik qilmagan kuni xotini taloq bo‘ladi!)
Orashon – ovqatning sharaqlab qaynashi. (Sho‘rvaning olovini
balandlatib yubor, bir orashon qaynab ketsin.)
Otkeldisiga olib – biron ishni alam-achchiq ustida, zarda bilan,
orqa-oldiga qaramay, chang-to‘zolon bilan bashlab yuborish. (Odamlarning g‘ayratsizligidan
zardasi qanagan Odil tabelchi shudgorni otkeldisiga olib, chopa ketdi.)
Otoyoq – mehmon kuzar asnosida, otiga minib olgandan keyin ham, zo‘rlab biron narsa yedirish
yoki ichirish. Hozir bu odat zamonaviylashib, “kapot ustida”ga aylandi. (Madaniyatga mehmonga
borgan edik, toza mehmon
qilishdi. Kamiga otayoq qilib ichibmiz. Uyga, zo‘rg‘a yetib keldik.)
Otxona – otxona, molxona, qo‘yxona, tovuqxona alohida-alohida tushunchalardir. Bu xayvonlar
hech qachon aralash saqlanmagan. Hozir otlar kamayib ketdi. (Otxona tushunchasidan, faqat,
atama saqlanib qoldi, desa ham bo‘laveradi.)
Pakash – pakana, bo‘yi past, o‘smay qolgan bola. (Yaxshilab ovqatlanib yurmasangiz, Zuhur
gadikka o‘xshab pakash bo‘p qolasiz.)
Pang‘vosh – aqli g‘ovlagan, miyasi po‘la, qovoqbosh (Pangvosh bo‘lmasang, shu ishing
yaxshimas, deganda, tushungan bo‘larding!)
Parang – kiyinish, yurish-turish va boshqa sifatlari bilan keskin ajralib turadigan odam. (Qandil
parang egnidagi kiyimlari, qishloqning bironta odamida yo‘qligidan ich-ichidan g‘ururlanib
borardi.)
Pinna – qizg‘anchiq, xasis, ichi qora, fitna. (U bolalariga, uydagi narsa chirisa chirib ketsin, zinhor
birovga bermanglar, deb uqtirardi.)
48
Ping‘ – dimog‘ida ping‘illab, qiynalib gapiradigan odam ismiga qo‘shimcha sifat. (Asad ping‘ kirib
kelganini ko‘rib ayollar o‘zlarini ichkariga olishdi.)
Piramon – shift, tomning xarisiga ikki tomondan tashlangan to‘sinlarning tutashgan baland
qismi. (Tojixon, bandida novdasi bilan kesib olingan anor va behilardan bir necha tog‘orasini
shingil qilib bog‘lab, piramonga qoqilgan mixlarga ilib chiqdi.)
Piska – uzoq sharq xalqlariniki singari qisiq ko‘zli kishilarga
nisbatan ishlatiladigan sifat. (Akbar buvaning ko‘zlari piska bo‘lsa ham,
tikilsa o‘zingni yo‘qotib qo‘yasan.)
Pechdasturxon – kuzayotgan mehmonning izzati uchun chorsi yoki qiyiqchaga
tugib beriladigan nasiba. (Hushyor turinglar, sovg‘a-salomi bilan kelganlar pechdasturxonsiz
ketmasin!)
Pozmon –aftodahol, xafahol, tushkun, parishonhol. (Pozmonsan, nimadan xafasan?)
Polpis – ivirsiq, ta’bi xira, befarosatroq ayol. (Huy polpis, tur o‘rningdan, yalpayib o‘tirishingni
qara, uyalmay!)
Posat – fasod, ichi qora, doim yomon o‘ylarni o‘ylab yuradigan kimsa.
(Mo‘ydin posat bor ekan, intipog‘lik haqida gapirib ovora bo‘lma.)
Poson – yasan-tusansiz ko‘chaga chiqmaydigan, doim o‘ziga oro berib, hushbo‘y narsalar sepib
yuruvchi erkak. (Ko‘chadan Qandil poson o‘tsa, hamma yoqni atir hidi tutib ketadi.)
Prcha – Pircha so‘zining buzilgan formasi. Kichik pir, dohiycha ma’nosida. Gapi katta, gavdasi
kichkina, o‘zini hammadan yuqori qo‘yuvchi, hamma narsani bilaman deb o‘ylovchi, izzattalab
kimsa ismiga tirkaladigan laqab. (Abdunazar prcha bor joyda har qanday ulamo og‘ziga talqon
solib turadi.)
Po‘ssiq – jon koyitmaydigan yalqov ayol yoki qiz ta’rifi. (Munira
po‘ssiq ketini ko‘targuncha, kun botadi.)
Rov – jadal, birrov, ostonadan xatlamay ko‘rib o‘tish. (Ustozni ostonasidan bo‘lsa ham, rov ko‘rib
o‘tmasak bo‘lmaydi.)
Sarig‘ mashak – sarig‘dan kelgan, jahli burnining uchida turadigan, sal narsaga achchig‘lanadigan
odam. (Absattorni bekorga sariq mashak demaydilar. Sal gap uchirsang, yoqangdan oladi.)
Siydigi sirqiragan – kuchli istak, talpinish, yurak-yurakdan xohlash, sog‘inish. (Shu bola desa,
siydiging sirqiradi! Ana endi, “huzurini” ko‘raver!)
Siniqchi – singan suyak, chiqqan bo‘g‘im, lat yegan a’zolarni xalqona usulda davolaydigan
mahalliy tabib. (Habibulloning qo‘li bilagidan cho‘rt sinib, osilib qoluvdi. Siniqchiga olib borib,
taxtakachlatib keldik.)
Sirqov – odamni sil qiladigan darajada injiq, ichi tor kimsa. (Do‘sting sirqov bo‘lsa, do‘zax
yoningda.)
Somtirab – tentirab, dovdirab, adashib. (Bu yoqlarda somtirab, nima qilib yuribdiykin?)
Sorvozori – amali, mavqeyidan foydalanib, qadrini o‘tkazuvchi,
kattazang kimsa. (Voy, sorvozori-yey, yalindim-yolvordim, o‘zini toroziga
solib, miq etmaydi-ya!)
Suvolg‘ich – yaqin-yaqinlargacha aholi ariqlardan suv ichgan. Binolarni
ham suv yoqalatib qurishgan. Chiqaverishga, chelakni botirib suv olish uchun moslab,
“suvolg‘ich”lar qurganlar. Zinalarini yog‘och yoki tolxodalar bilan mustahkamlashgan. Ayrimlar
suvga chiqqan zaifalarni nomahramlardan ixotalash ma’nosida mato bilan o‘rab ham
qo‘yganlar. (Temirvoy suvolg‘ichini juda qulay qilib quribdi!)
Suq – birov nima yesa, og‘zidan suvi kelib, tamshanib, suqlanib tikilib kasal qilib qo‘yadigan
kimsa. (Oldida axlat yesang ham suqi kiradi.)
49
So‘kir – ayollik nazokatini yo‘qotgan, erkakshodalashib ketgan ayol. (Qayerda majlis desa,
Mayram so‘kir birinchi bo‘lib yetib boradi.)
So‘ltamat – gavdasi katta lekin o‘larday yalqov, g‘ayratsiz, odamlarga zig‘ircha nafi tegmaydigan,
ishyoqmas kimsa. (Ho‘, so‘ltamat, ishlamaganinga
yarasha, qolganlarga xalaqit bermay tur, yaramas!)
So‘m – xayoli parishonlik, kayfiyatsizlik, tushkun holat. (Senga nima bo‘ldi? So‘m bo‘lib qolding?)
So‘m – suyaksiz, lo‘g‘it go‘sht. Ko‘chma ma’noda esa, insonning bo‘shashib,
shalvirab qolgan holati. (So‘m go‘shtga o‘xshab, muncha shalvirading-a?)
So‘qim – hech ish qilmay, xo‘kizday yeb-ichib yotaveradigan, o‘larday dangasa, odamning
sifati. (Sen bolani so‘qim desam haqim ketadi. So‘qimning hech bo‘lmasa, tezagini yoqamiz.
Sendan o‘sha so‘qimchalik foyda yo‘q!)
Tavirka qilib – bo‘lar-bo‘lmas gapni martaba qilib ko‘tarib yurish. (Hamma gapni tavirka qilib,
enangiznikiga ko‘tarib boravermang, qizim!)
Tayg‘oq – loy-botqoqlikdan iborat, sirpanchiq, chakalakzor joy. Rahmatli shoir Muhammad Yusuf
bir gal menga “tayga” ham, aslida, turkcha tushuncha, rus tiliga toyg‘oq so‘zidan o‘zlashib o‘tgan,
degani yodimda.
Taltay – siylab, izzat-xurmatini joyiga qo‘ysang, taltayib, o‘zini sendan yuqori fahmlab yuradigan
kimsa. (Hasan taltay bilan quchoqlashib ko‘rishay, desang, o‘mganida o‘dalantiradi.)
Tarrak – bodringning uzun, beo‘xshov, bemaza turi. Hozir, deyarli ekilmay qo‘ygan. Shu bois,
odamlar uning tusi va tuzilishini ham eslaridan chiqarishgan. Yomonotlig‘ bo‘lib, nomigina
qolgan. (Nuriltoyning gapi-so‘zida tarrakcha maza yo‘q.)
Tasrayib – bezrayib, baqrayib turib olish. (Betini qalin qilib,
tasrayib turishidan, hiylacha bor, bu megajin!)
Tashlash – andijonliklar biron o‘quv yurtiga hujjat topshirishni shu so‘z bilan ifodalaydilar. (Bu yil,
pedinstitutga tashlab ko‘raman.)
Tepdi – sirli qilib, “qog‘ozga o‘rab aytilgan gap”ni dabdurustdan tushunmagan kishining ustidan
kulish uchun ishlatiladigan ibora. (Bunaqa gaplarning uning miyasiga tepishiga besh-olti qovun
pishig‘i bor.)
Tovoq –ish buyursang malollanib qo‘zg‘aladigan erka, yalqov, tantiq qiz yoki juvon nomiga
qo‘shimcha sifat. (Bu – otasining tovog‘i-da!)
Tontiq – tantiq, valaqlagan. (Gap deb, har baloni tontiyverma!)
Tumshay – doim qovog‘i soliq, o‘zicha hammadan xafalanib, gina qilib yuradigan odam. (Nasib
tumshayni ham to‘yga aytib qo‘y, bo‘lmasa, to‘qimi ovib qoladi.)
Tutantiriq – o‘t oldirish uchun ingichkalab yorilgan o‘tin – payraha,
xas-hashak yoki qog‘oz. (Hakim tanti kulda yiltiragan cho‘g‘ ustiga
tutantiriq tashlab, o‘t oldirdi.)
Tutimsaq – o‘z holicha, turli o‘yin va yumushlarni o‘ylab topib,
kuymanib yuradigan bola. (Shu bolangiz, biram tutumsaq chiqipti-yey!)
To‘ng‘ – qo‘pol, qo‘rs, fe’li og‘ir, ochiq yuz bilan gaplashmaydigan, so‘zini yotig‘i bilan
tushuntirishni bilmaydigan kimsa. (No‘mon to‘ng‘ning og‘zidan binoyiday gap ham zilday og‘ir
botadigan bo‘lib chiqadi.)
To‘g‘atmay – mensimay, nazarga ilmay, e’tibor bermay, go‘yo ko‘rmaganday, sezmaganday,
bepisandlik bilan ma’nolarini anglatib keladi. (Bu bola amaldor bo‘ldi-yu, hech kimni to‘g‘atmay
qo‘ydi.)
Ummay-jummay – g‘ayrat-shijoat bilan, uyushib. (Ummay-jummay harakat qilsak, o‘rimni
shomgacha tugatamiz.)
50
Upchik – chaqaloq so‘rg‘ichi. (Xamir qorib olgunimcha, ukangning og‘ziga upchik solib ovuntirib
tur, qizim.)
Ushug – qahraton sovug‘i. (Ahmadali qulog‘ini ushukka oldiribdi.)
Xarjeychilik – jiddiy gapning hazil-mazakka aylantirilishi. (Bilib qo‘y, bu jiddiy masala. Hazil-mazak
qiladigan ish emas!)
Xilma-xitey – bo‘lar-bo‘lmas, arzimas, yaroqsiz, sifatsiz narsa, degan
ma’noni anglatadigan ibora. Xitey so‘zini “xitoy” deb oladigan bo‘lsak, gap xitoyda ishlab
chiqarilgan arzon va sifatsiz mollar haqida ketayotgani oydinlashadi. (Bir xafta kiyib-kiyilmay
titilib ketadigan, xilma-xitey kiyimlar ko‘payib ketdi,.)
Xonasalat – “xonasallot” ning buzilgani. Uying kuygur, yashshamagur, adoyi tamom bo‘lgur,
badbaxt, baxti qaro ma’nolarini tashiydi. (Voy xonasalatey, yedirib-ichirib, katta qilib
qo‘yganimning jazzasimi bu!)
Xopitish – cho‘milish. (Yuringlar, bolalar, kandada xopitib kelamiz.)
Xudobezori – qilmishlari bilan hammani bezor qilgan kimsa.
(Abdusamining o‘rtancha o‘g‘li juda behosiyat, xudobezori bola bo‘ldi.)
Chaynamashiming – xo‘rozqant, shimiladigan shirinlik. (Eslik bo‘lib yursang, bozordan
chaynamashiming opkebberaman.)
Chaksa – taxminiy kichik o‘lchov, bir hovuch, bir siqim. (Og‘zingdan gap chiqmay, chaksa etingni
uzib oladi.)
Chinoqchi – terimchilar ortidan paxtani chanoqda qoldirmay, toza terilishini nazorat qiladigan
shaxs. (Chinoqchilikka Mahmud buvadan boshqa odam yaramaydi.)
Chittak – qat’iy fikri yo‘q, u shoxdan bu shoxga sakrab, kim nima desa ma’qullab ketaveradigan,
tuturuqsiz kimsa. (Hasan chittakka o‘xshashdan,
chittak ham or qiladi.)
Chippay – idishga biron narsaning to‘ldirib solingan holati. (Bu yilgi sholini qanor qoplarga
chippay qilib, omborxonaga saranjomladik.)
Chichang – gap ko‘tarmaydigan, salgina hazilga irg‘ishlab, achchig‘i chiqib ketadigan
odam. (Usubaliga hazil qilsang, chichanglab ketadi!)
Chalib chiqish – biron joyni zudlik bilan supurib qo‘yish. (Tabassum, akangning o‘rtoqlari
kelayotgan ekan, xovlini tezda chalib chiq, qizim?!)
Chovalanish – jahl yoki zarda bilan, o‘z-o‘zicha nimalarnidir javrash. (Oqoyim xola chovalanib
Olamaydon tomonga ketayotgan ekan, tinchlikmikin ishqilib?)
Chuldirvaqa – tili chiqmagan, bir narsalarni chuldirayveradigan bola. (Qishlog‘imizdagi har bir
xonadonning bir nechtadan chuldirvaqasi bor.)
Cho‘kar – daraxt yoki o‘simlikning kesib yohud o‘rib olinganidan keyin yerda qolgan, poyafzalni
teshib, oyoqqa sanchilishi mumkin bo‘lgan qismi. (Kombayndan to‘kilgan so‘talarni teraman deb
makkapoyaga boruvdim, cho‘kar kirib, kovushimni teshdi. Oyog‘imni xudo saqladi.)
Cho‘chchay – labi cho‘chchaygan yoki labini atayin cho‘chchaytirib gapirishga ishqiboz qiz yohud
juvon. (Robi cho‘chchayga ayt, irshanglab, mehmonlarning oldida o‘ralashmasin!)
Shatir – qo‘rqmay, dadil. (Jabbor polvon zarur paytda oriyat uchun,
shatir maydonga tushadigan dov yigitlarning boshini qovushtira
oladigan sardor ham edi.)
Shilg‘ib – shuvillab, shung‘ib, shitob, silliq singari ma’nolarni ham
anglatib keladi. (Jasad qabrga bu lahzani ko‘pdan buyon kutganday, shilg‘ib
kirib ketdi.)
51
Shingil – nasha chekib yoki ko‘knori ichib doim shirakayf bo‘lib yuradigan, beozor bangi
odamning nomiga qo‘shib aytiladigan laqab. (A’bar (Akbar) shingil ulfat izlab, Olamaydon
tomonlarga qarab o‘tib ketdi.)
Shixmola – shudgorni tekislab, kesaklarni uchun traktorga tirkaladigan maxsus
moslama. (Shudgorga shixmola solib yana bir tekislavormasak, sug‘organda ko‘llab qoladi.)
Shixt – aft, angor, bashara. (Shixtingga qara, olabo‘ji bo‘p qopsan!)
Shamol – topshirilgan ish, yuklangan vazifani juda tez harakat qilib uddalaydigan, o‘ta chaqqon,
g‘ayratli odam sifati. (Abdushga ish buyursang, qachon bajarganini bilmay qolasan. Shamol,
shamol deysan!)
Shol –yupqa ro‘mol yoki oddiy ipdan to‘qilgan sholcha gilam. (Uch og‘ayni ariqning bo‘yiga shol
tashlab, xuftongacha suhbatlashib o‘tirishdi.)
Shpindel – bo‘yi past, biron narsa qisganday o‘smay qolgan odam.(Nazar shpindelni ham
ro‘yxatga tirkab qo‘
Автор
kh.davron
Документ
Категория
Лингвистика
Просмотров
11
Размер файла
1 778 Кб
Теги
O'zbek tili, Abdunabi Boyqo'ziyev, Ona tili
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа