close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Ак Орда

код для вставки
Сыныбы: 10 «А»
Пәні: Қазақстан тарихы.
Пән мұғалімі: Амиралиева Гулзагира.
Күні: 14.12.2017 ж.
Сабақтың тақырыбы: Ақ Орда
Сабақтың мақсаты: Ақ Орда мемлекетінің құрылуы, оның саяси жағдайы мен
этникалық құрамын түсінеді.
Сабақтың міндеттері:
 Жеке және топпен жұмыс жасайды.
 Ақ Орданың Қазақ хандығының құрылу барысындағы маңызды мемлекет болғанын
түсінеді.
 Отанын тарихын сүйетін, сыйлайтын азаматтар тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: білім мен білікті тексеру сабағы
Сабақтың әдісі: интербелсенді
Сабақтың типі: жаңа сабақ
Сабаққа қажетті көрнекіліктер: слайд, дүниежүзінің саяси картасы.
Сабаққа қажетті құралдар: интерактивті тақта, маркер, қағаздар.
Пәнаралық байланыс: қоғамтану, дүниежүзі тарихы.
Күтілетін нәтиже:
 Оқушылардың жауапкершілігі артады
 Өз ойларын еркін, сауатты жеткізе алады
 Бір-бірінің пікірін құрметтейтін орта қалыптасады
Топтастыру: Сан арқылы топқа бөлінеді
Сабақ барысы:
Үй тапсырмасын сұрау: «Зымыран сұрақтар», «Термин сыры», картамен жұмыс.
1. Алтын Орданың өмір сүрген уақыт? ХІІІ ғ ортасы – ХV ғ ортасы.
2. Жошы ханның екі ірі мемлекетті құрған ұлдары? Батый хан Алтын Орда, Орда Ежен
Ақ Орда.
3. Алтын Орда тұрғындарының этникалық атауы? Қыпшақтар
4. Алтын Орда қай ұлыстың орнына құрылды? Жошы
5. Батыйдың билік құрған жылдыры? 1227-1255 жылдары
6. Моңғол әскерлерінің Шығыс Еуропаға жорығын басқарды? Батый
7. Алтын Орда құрылған жыл? 1243 ж
8. Алтын орданың орталықтары? Бірінші орталығы Сарай Бату, кейін Сарай-Берке
9. Батый ханның әділдігі туралы дерек қалдырған? Парсы тарихшысы Жувейни
10. Алтын Ордада исламды мемлекеттік дін деп қай жылы жариялады? 1312 ж Өзбек хан
11. Өзбек ханның билік құрған жылдары? 1312-1342 ж.ж.
12. Алтын Орда саяси және экономикалық жағынан қай ханның тұсында жақсы дамыды?
Берке, Өзбек
13. Моңғолдар Алтын Ордада толығымен түркіленді? ХІVғ
14. 1342-1357 жылдары Алтын Орда билеушісі? Жәнібек хан
15. Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» кезеңі? 1357-1380 ж.ж. 20-дан астам адам хан боды.
16. Алтын Орда кімнің жорығына кейін біржолата әлсіреді? Әмір Темірдің
17. Алтын орданың ыдырауы нәтижесінде пайда болған мемлкетер?
Ақ Орда, Ноғай Ордасы, Сібір, Қазан, Қырым, Астрахан хандықтары.
«Термин сыры»
Хан, беклербек, мәліктер, басқақтар, даруғалар, уәзір, диуан, білікшілер
Картадан
Жошы ұлысы, Шағатай үлесіне, Үгедей үлесі, Алтын Орданың территориясы
Жошы ұлысы – Ертістен Батысқа қарай Кавказ тауларына дейін «монғол атының тұяғы тиген»
жерлер Жетісудың батыс бөлігімен қоса алғанда бүкіл Шығыс Дешті Қыпшақ жерінде
бұрынғы Қыпшақ конфедерациясы негізінде құрылды.
Екінші ұлы Шағатай үлесіне – оңтүстік және Оңтүстік Шығыс Қазақстан, Жетісу өлкесі,
Мауереннахр, Қашқария тиеді.
Үшінші ұлы Үгедей үлесі – Жетісудың солтүстік шығыс бөлігі (Іле, Тарбағатай өңірі)
берілді.
Ата жұртын кенже ұлы Толыға берді.
Алтын Орданың территориясын - Алтай тауынан Дунай өзеніне дейін
Жаңа сабақ барысы:
Кезең
Білу
Сабақ бөлімдерінің
мақсаты
Тақырыпты ашу үшін
«Ақ Орда» суреті
көрсетіледі
Оқушы жұмысы
Бұл суреттен біз бүгін
Жеке жұмыс.
қандай тақырыпты
Топпен жұмыс.
ашамыз?
Осы сұраққа байланысты
анықтама берейік.
Сабақтың
әдісі
«Миға
шабуыл»
Оқушыларға үш түрлі
мәтін таратып беремін
І топ
Ақ Орданың дербестікке
ие болуы
ІІ топ
Жер аумағы және
этникалық құрамы
ІІІ топ
Ішкі және сыртқы
саясаты
Жеке жұмыс.
Топпен жұмыс.
Берілген тақырып
бойынша оқушылар
түсінгенін саралап
айтады.
Жигсо
Ақ Орда мемлекеті
қайдан пайда болды?
Ақ Орданың этникалық
құрамы қандай?
Ақ Орданың территориясы, өмір сүрген ғасыр?
І топ
Картамен
жұмыс
Кластер
Картамен
жұмыс
Талдау
Ақ Орда мемлекетінің
басқа тақырыптарын
меңгеру
Келесі қадам «Отбасы»
тобынан «жұмысшы»
тобына барып топ
ішіндегі жақсы түсінген
бала түсіндіреді.
Жинақтау
(синтез)
Ресурстар бойынша
әдістер арқылы
қорытынды жиынтық
Ойларыңызды жинақтау
үшін үш топқа үш түрлі
тапсырма беріледі.
Әр топтан екі жақсы
түсінген бала, басқа
топқа «жұмысшы»
тобына барып өз
тақырыптарын
түсіндіреді.
I, II, III топқа
I. «Фишбоун»
II. «Озат бестік»
Түсіну
Ақ Орда мемлекетіне
қатысты ресурстар
беріледі сол тақырыпты
оқып түсінеді
Мұғалімнің іс-әрекеті.
Қолдану
ІІ топ
ІІІ топ
Жигсо
«Фишбоун»
«Озат
бестік»
ой айтылады.
I. «Фишбоун» Ақ
Орданың құрылуында
Қазақстан үшін жақсы
жақтары және Ақ
Орданың құлдырау
себептері?
II. «РАФТ» рөл,
аудитория, формат,
тақырып бойынша рөлге
ену.
III. «Озат бестік» топтар
Ақ Ордаға қатысты ең
ерекше бес нәрсені айту
керек
1. «Ақ» атауы түркі
тайпалары үшін нені
білдірді?
2. Ақ Орданың өмір
сүрген ғасыры?
3. Ақ Орданы құрған
кім?
4. Ақ Орданың
орталығы?
5. Ақ орданың
территориясы?
6. Ақ Орданы не
себептен алғашқы
қазақ мемлкеті деп
атайды?
«Кубик» арқылы
оқушылар бір-біріне
сұрақтар қояды.
Бағалау
Оқушылар өзін-өзі
бағалау мақсаты.
«321» рефлексия ретінде
қолданылады.
321» стратегиясы
Бүгінгі сабақта есте
қалған 3 нәрсені
жазыңыз
Сабақ барысында
естіген 2 маңызды ұғым
жазыңыз
Талқылау барысындағы
туындаған 1 сұрақ
жазыңыз
III. «РАФТ»
«Жылдарды жатқа»
топтардың
барлығына сұрақ
қойылады.
«РАФТ»
«Жылдарды
жатқа»
Оқушылар өзара
сұрақ алмасады
Жеке жұмыс
«Кубизм»
«321» әдісі
№
І топ. Бағалау парағы
Үй
Аты -жөні
тапсырмасына
жауабы
2 балл
Мәтінді
игеру
2 балл
Картамен
жұмыс
1 балл
Тақырыптың
баяндалуы
2
Топтағы
ынтымақта
стық ахуал
1 балл
Мәтінді
игеру
2 балл
Картамен
жұмыс
1 балл
Тақырыптың
баяндалуы
2
Топтағы
ынтымақтастық ахуал
1 балл
Мәтінді
игеру
2 балл
Клас
тер
1
балл
Фишбоун
2 балл
балл
1
2
3
4
5
6
7
№
ІІІ топ.
Бағалау парағы
Үй
Аты -жөні
тапсырмасына
жауабы
2 балл
«РАФТ»
2 балл
балл
1
2
3
4
5
6
7
№
1
2
3
4
5
6
7
ІІ топ. Бағалау парағы
Үй
Аты -жөні
тапсырмасына
жауабы
2 балл
Тақырыпты
ң
баяндалуы
2
Топтағы
ынтымақтас
тық ахуал
2 балл
«Озат бестік»
2 балл
балл
Ақ Орданың дербестікке ие болуы
Алтын Орданың күйреуімен монғолдардың қол астында болып келген көптеген ұлыстар мен
елдер дербес тәуелсіз мемлекеттер қатарына шықты. Осындай тәуелсіздікке ие болып
Қазақстан жерінде жергілікті этникалық негізде пайда болған ірі мемлекет - Ақ Орда хандығы.
Бату Шығыс Еуропаға жасаған жорығынан оралған соң өз ұлысын әке ордасынан бөліп алды.
Өз ордасының батыс шекарасын Жайықпен шектеп, одан шығысқа қарайғы жерлер ағасы
Орда Ежен билігіне өтті. Ақ Орда мемлекеті ХІІІ- ХV ғасырдың басына дейін мемлекет болып
қалыптасты. Ақ Орданың негізін қалаған да осы Орда Ежен. ХІV ғасырдың екінші ширегінен
бастап Алтын Орданың Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында – Ақ Орда мемлекеті оқшаулана
бастады. Бұрынғы Қыпшақ хандығының жері Ақ Орданың негізгі аумағын құрды. «Ақ»
ұғымы ежелгі түрік және моңғол ұғымында «еркін, азат, дербес» мағанасын білдіреді. Рашид
ад-дин: «кімде-кім Орда ұрпағынан келіп, Батый ұрпақтарының орнына хан болып
отырмайтын, өйткені олар бір- бірінен алыста болды және әрқайсысы өз ұлысының жеке
билеушілері саналды», - деп көрсетеді. Ақ Орда алғаш құрылған кезде Алтын Ордаға
формальды түрде тәуелді иелік болып есептелді, ал іс жүзінде өз алдына тәуелсіз саясат
жүргізіп отырды.
Ақ Орданың дербестікке ие болуы
Алтын Орданың күйреуімен монғолдардың қол астында болып келген көптеген ұлыстар мен
елдер дербес тәуелсіз мемлекеттер қатарына шықты. Осындай тәуелсіздікке ие болып
Қазақстан жерінде жергілікті этникалық негізде пайда болған ірі мемлекет - Ақ Орда хандығы.
Бату Шығыс Еуропаға жасаған жорығынан оралған соң өз ұлысын әке ордасынан бөліп алды.
Өз ордасының батыс шекарасын Жайықпен шектеп, одан шығысқа қарайғы жерлер ағасы
Орда Ежен билігіне өтті. Ақ Орда мемлекеті ХІІІ- ХV ғасырдың басына дейін мемлекет болып
қалыптасты. Ақ Орданың негізін қалаған да осы Орда Ежен. ХІV ғасырдың екінші ширегінен
бастап Алтын Орданың Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында – Ақ Орда мемлекеті оқшаулана
бастады. Бұрынғы Қыпшақ хандығының жері Ақ Орданың негізгі аумағын құрды. «Ақ»
ұғымы ежелгі түрік және моңғол ұғымында «еркін, азат, дербес» мағанасын білдіреді. Рашид
ад-дин: «кімде-кім Орда ұрпағынан келіп, Батый ұрпақтарының орнына хан болып
отырмайтын, өйткені олар бір- бірінен алыста болды және әрқайсысы өз ұлысының жеке
билеушілері саналды», - деп көрсетеді. Ақ Орда алғаш құрылған кезде Алтын Ордаға
формальды түрде тәуелді иелік болып есептелді, ал іс жүзінде өз алдына тәуелсіз саясат
жүргізіп отырды.
Ақ Орданың дербестікке ие болуы
Алтын Орданың күйреуімен монғолдардың қол астында болып келген көптеген ұлыстар мен
елдер дербес тәуелсіз мемлекеттер қатарына шықты. Осындай тәуелсіздікке ие болып
Қазақстан жерінде жергілікті этникалық негізде пайда болған ірі мемлекет - Ақ Орда хандығы.
Бату Шығыс Еуропаға жасаған жорығынан оралған соң өз ұлысын әке ордасынан бөліп алды.
Өз ордасының батыс шекарасын Жайықпен шектеп, одан шығысқа қарайғы жерлер ағасы
Орда Ежен билігіне өтті. Ақ Орда мемлекеті ХІІІ- ХV ғасырдың басына дейін мемлекет болып
қалыптасты. Ақ Орданың негізін қалаған да осы Орда Ежен. ХІV ғасырдың екінші ширегінен
бастап Алтын Орданың Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында – Ақ Орда мемлекеті оқшаулана
бастады. Бұрынғы Қыпшақ хандығының жері Ақ Орданың негізгі аумағын құрды. «Ақ»
ұғымы ежелгі түрік және моңғол ұғымында «еркін, азат, дербес» мағанасын білдіреді. Рашид
ад-дин: «кімде-кім Орда ұрпағынан келіп, Батый ұрпақтарының орнына хан болып
отырмайтын, өйткені олар бір- бірінен алыста болды және әрқайсысы өз ұлысының жеке
билеушілері саналды», - деп көрсетеді. Ақ Орда алғаш құрылған кезде Алтын Ордаға
формальды түрде тәуелді иелік болып есептелді, ал іс жүзінде өз алдына тәуелсіз саясат
жүргізіп отырды.
Жер аумағы және этникалық құрамы
Ақ Орданың шекарасы батыста Жайық өзенінен шығыста Ертіске, солтүстікте Батыс-Сібір
ойпатынан Сырдың орта шеніне дейін созылып жатты. Қазіргі Қазақстан аумағының көлемді
бөлігін 60-65 % қамтыды. Ақ Орданың негізгі халқы ерте заманнан осында мекендеген түркі
қыпшақ, қаңлы, найман, арғын, үйсін, жалайыр, үйсіндер тайпалар, сондай-ақ Алтайдан қоныс
аударған наймандар, қоңыраттар, керейттер, қарлұқтар болды.
Қазақ мемлекетінің алғашқы қарулы қолы «Алаш мыңдығы» Орыс ханның тұсында құрылды.
Мыңдықтар ақ, қара ту ұстап, «Алаш» деп ұрандап жауға шапты, ел, жерінің тұтастығын
жанкештілікпен қорғады. Ақ Орданың хан ордасы Сығанақта бой көтеріп, қазақтың алғашқы
әскері Алаш мыңдығы осында жасақталды.
Ақ Орда дәуірінде Шыңғыс хан әулетінен тараған және әлдеқешен қазақ болып кеткен қазақ
хандары әулеті (Орыс ханан Кенесарыға дейін) қалыптасты.
Ақ Орда дәуірінде Алаш ұраны ел ұранына айналып, қазақтың бірлігін дәріптейтін
мемлекеттік идеология деңгейі көтерілді. Алтын Орда, Ақ Орда дәуірінде қыпшақ-қазақ тілі
мемлекеттік жазба тілге айналды.
Ақ Орданы билеген Орда Еженнің ордасы алғашында Ертіс алқабында Алакөл маңында, яғни
әкесі Жошы ханның алғашқы қоныстарында болды. Ақ Орда хандарының кестесіне сүйенсек
онда он бір хан билік құрған. Оларды билеген уақытына қарай мынадай ретпен тізеді:
 Орда Ежен
 Шымтай
 Күнқыран
 Орыс хан
 Қоныш
 Қойыршақ
 Баян
 Барақ
 Сасы-Бұқа
 Ерзен
 Мүбарак
Жер аумағы және этникалық құрамы
Ақ Орданың шекарасы батыста Жайық өзенінен шығыста Ертіске, солтүстікте Батыс-Сібір
ойпатынан Сырдың орта шеніне дейін созылып жатты. Қазіргі Қазақстан аумағының көлемді
бөлігін 60-65 % қамтыды. Ақ Орданың негізгі халқы ерте заманнан осында мекендеген түркі
қыпшақ, қаңлы, найман, арғын, үйсін, жалайыр, үйсіндер тайпалар, сондай-ақ Алтайдан қоныс
аударған наймандар, қоңыраттар, керейттер, қарлұқтар болды.
Қазақ мемлекетінің алғашқы қарулы қолы «Алаш мыңдығы» Орыс ханның тұсында құрылды.
Мыңдықтар ақ, қара ту ұстап, «Алаш» деп ұрандап жауға шапты, ел, жерінің тұтастығын
жанкештілікпен қорғады. Ақ Орданың хан ордасы Сығанақта бой көтеріп, қазақтың алғашқы
әскері Алаш мыңдығы осында жасақталды.
Ақ Орда дәуірінде Шыңғыс хан әулетінен тараған және әлдеқешен қазақ болып кеткен қазақ
хандары әулеті (Орыс ханан Кенесарыға дейін) қалыптасты.
Ақ Орда дәуірінде Алаш ұраны ел ұранына айналып, қазақтың бірлігін дәріптейтін
мемлекеттік идеология деңгейі көтерілді. Алтын Орда, Ақ Орда дәуірінде қыпшақ-қазақ тілі
мемлекеттік жазба тілге айналды. Ақ Орданы билеген Орда Еженнің ордасы алғашында Ертіс
алқабында Алакөл маңында, яғни әкесі Жошы ханның алғашқы қоныстарында болды. Ақ
Орда хандарының кестесіне сүйенсек онда он бір хан билік құрған. Оларды билеген уақытына
қарай мынадай ретпен тізеді:
 Орда Ежен
 Мүбарак
 Күнқыран
 Шымтай
 Қоныш
 Орыс хан
 Баян
 Қойыршақ
 Сасы-Бұқа
 Барақ
 Ерзен
Ішкі және сыртқы саясаты.
«Орда Ежен сол қанатты басқарып Ертіс бойында қалды. Ол мұрагерлік құқығы бойынша 1
мың қол алды. Бұл үлкен үй Ақ Орда еді», -деп жазды Л.Н. Гумилев
Ақ Орданың әскери-саяси күшінің шырқау шегіне жетіп күшейген мезгілі Жошы ханның ұлы
Орда Еженнің жетінші ұрпағы Орыс ханның тұсында 1361 жылы тәуелсіз мемлекет болды.
Ерзен мен Мүбарак хандар тұсында Ақ Орда Алтын Ордадан оқшаулана бастады. Мүбарак
хан 1327-1328 жылдары өз атынан Сығанақ қаласында теңге соқтырған. 1361-1376 жылдары
Ақ Орданың билеушісі болған Орыс хан өз жағдайын біраз күшейтіп, тәуелсіз мемлкетке
айналды, енді Алтын Орда тағына отыруға күш салды. 1368-1369 жылдары өз атынан Сығанақ
қаласында теңге соқтырады. Сөйтіп, 1374-1375 жылдары Еділ бойымен жорыққа шыққан ол
Сарайды өзіне қаратып, Хажы-Тарханды (Астраханды) қоршауға алды. Кама бұлғаларының
жерін бағындырды. Бірақ Орыс ханның үстемдігі ұзаққа созылмай, 1376 жылы ол Еділ
бойынан кетіп, Алтын Ордадағы билікті Мамайға беруге мәжбүр болды. 1377 жылы Орыс хан
қайтыс болып, Ақ Орда иелігі оның баласы Темір Мәлікке көшкенді. Тоқтамыс Орта Азия
әміршісі Ақсақ Темірге сүйеніп, Темір Мәліктің әскерін талқандайды, сөйтіп 1379 жылы өзін
Ақ Орданың ханы деп жариялады.
Темірдің басқыншылық соғыстарының нәтижесінде және ішкі талас-тартыстан Х1Vғ. соңы –
ХV ғ. бас кезінде Ақ Орда да әлсіреді. Барақ хан ішкі талас-тартыстар мен сыртқы
шабуылдарды тоқтата алмады. 1428 жылы Барақтың өлімінен кейін шайбаниліктер бас көтере
бастады Әбілқайыр хан XΥ ғ. ортасында Ақ Орданың біраз жерлерін басып алды. Биліктен
айырылған Орыс хан ұрпақтары оңтүстікке, Сыр бойына қарай ығысты. 1446 жылы
Әбілқайыр Ақ Орданың астанасы болған Сығанақты басып алды. Орыс ханның ұрпақтары
Әбілқайыр билігіне қарсы күрес жүргізуі нәтижесінде Ақ Орда атауының «Қазақ хандығы»
атауы 1465 жылы қайта жаңғырды.
Ішкі және сыртқы саясаты.
«Орда Ежен сол қанатты басқарып Ертіс бойында қалды. Ол мұрагерлік құқығы бойынша 1
мың қол алды. Бұл үлкен үй Ақ Орда еді», -деп жазды Л.Н. Гумилев
Ақ Орданың әскери-саяси күшінің шырқау шегіне жетіп күшейген мезгілі Жошы ханның ұлы
Орда Еженнің жетінші ұрпағы Орыс ханның тұсында 1361 жылы тәуелсіз мемлекет болды.
Ерзен мен Мүбарак хандар тұсында Ақ Орда Алтын Ордадан оқшаулана бастады. Мүбарак
хан 1327-1328 жылдары өз атынан Сығанақ қаласында теңге соқтырған. 1361-1376 жылдары
Ақ Орданың билеушісі болған Орыс хан өз жағдайын біраз күшейтіп, тәуелсіз мемлкетке
айналды, енді Алтын Орда тағына отыруға күш салды. 1368-1369 жылдары өз атынан Сығанақ
қаласында теңге соқтырады. Сөйтіп, 1374-1375 жылдары Еділ бойымен жорыққа шыққан ол
Сарайды өзіне қаратып, Хажы-Тарханды (Астраханды) қоршауға алды. Кама бұлғаларының
жерін бағындырды. Бірақ Орыс ханның үстемдігі ұзаққа созылмай, 1376 жылы ол Еділ
бойынан кетіп, Алтын Ордадағы билікті Мамайға беруге мәжбүр болды. 1377 жылы Орыс хан
қайтыс болып, Ақ Орда иелігі оның баласы Темір Мәлікке көшкенді. Тоқтамыс Орта Азия
әміршісі Ақсақ Темірге сүйеніп, Темір Мәліктің әскерін талқандайды, сөйтіп 1379 жылы өзін
Ақ Орданың ханы деп жариялады.
Темірдің басқыншылық соғыстарының нәтижесінде және ішкі талас-тартыстан Х1Vғ. соңы –
ХV ғ. бас кезінде Ақ Орда да әлсіреді. Барақ хан ішкі талас-тартыстар мен сыртқы
шабуылдарды тоқтата алмады. 1428 жылы Барақтың өлімінен кейін шайбаниліктер бас көтере
бастады Әбілқайыр хан XΥ ғ. ортасында Ақ Орданың біраз жерлерін басып алды. Биліктен
айырылған Орыс хан ұрпақтары оңтүстікке, Сыр бойына қарай ығысты. 1446 жылы
Әбілқайыр Ақ Орданың астанасы болған Сығанақты басып алды. Орыс ханның ұрпақтары
Әбілқайыр билігіне қарсы күрес жүргізуі нәтижесінде Ақ Орда атауының «Қазақ хандығы»
атауы 1465 жылы қайта жаңғырды.
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
5
Размер файла
264 Кб
Теги
орда
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа