close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Шакарим

код для вставки
Шәкәрім лирикасындағы адамгершілік мәселелері
Шәкәрім Құдайбердіұлы 1858 жылы Семей облысының Абай ауданынының Шыңғыстау бөктерінде
туған. Әкесінен жеті жасынан жетім қалды десек те, атақты Құнанбай қажының ерке немересі,
ақылы мен білімі дария Абайдай ағасы бар бала Шәкәрім материалдық жағынан да, рухани
жағынан жоқшылық пен жетімдік көрмейді. Бойында табиғи таланты, ақындық дарыны бар
Шәкәрімнің өмірдегі ұстазы, мектебі, университеті – Абай болды. Ұстазының «Ғылым таппай
мақтанба, пайда ойлама, ар ойла, талап қыл артық білуге, артық ғылым кітапта, ерінбей оқып
көруге» – деген өсиетін бойына сіңіріп, санасына тоқып өскен Шәкәрім ғылым-білім жолында бар
өмірін сарп етті. Жеті жасынан өлең шығара бастаған дарынды бала жасы он бестен асқанда,
ақылы кемелденіп, ой өрісі тереңдеп өсе бастайды, ғылым жолына қарай ойысып, ақындық өнерін
де жарыққа шығара бастайды. Түрік, араб, парсы, шағатай және орыс тілдерін жетік меңгерген
ақынның бойынан әлем мәдениетінің озық үлгілерінің көбін оқығанын байқауға болады.
«Шәкәрімнің өмірі - өлеңінде» деп ғалым абайтанушы, шәкәрімтанушы, мұхтартанушы Қайым
Мұхамедханұлы айтқандай, «Мұтылғанның өмірі» деген ғұмырбаяндық дастанына шолу жасасақ,
оның бар-өмірін танып білеміз. Ақын: «Он жасыма келген соң, домбыра, гармонь білген соң,
мылтық атып жүрген соң, аңшы боп түстім азапқа» дейді. Жасы он бестен асқанда, ақылы
кемелденіп, ой өрісі тереңдеп өсе бастаған Шәкәрім ғылым жолына ойысып, ақындық өнерін де
жарыққа шығара бастайды. Ақындық өнер жолына түскенде он тоғыз жасында жазған өлеңі
көбінесе жастарға арналған.
Кел жастар, біз бір түрлі жол табалық,
Арам айда, зорлықсыз мал табалық,
Өтпес өмір, таусылмас мал берелік,
Бірбілімдіданышпанжантабалық…
деп, жастардыАбайданүлгі-өнегеалып, тәлімалуғашақырады. «Жиырмадан өткенде, азғана ғылым
оқыдым, Алғыздым кітап шеттен де, көңілге біраз тоқыдым деген ақынның жиырма жасында жазған
өлеңдері көбіне жастық, махаббат өлеңдері болды. Ол алғашқы жинағы «Қазақ айнасындағы»
(1912) өлеңдері қамтитын тақырыптың бастысы – адам тағдыры, адам өмірінің мәні, адамгершілік
тәрізді философиялық ой-таным. Жанға, тәнге, көңілге, өлім мен өмірге байланысты өлеңдер
(«Өзіме», «Өмір», «Талап пен ақыл», «Адамшылық», «Адам немен», т.б.) Шәкәрім поэзиясының
желісі. Өлеңдерінде ой-тереңдігі, ақындық танымның кеңдігі көзге айқын шалынады. «Жиырма мен
қырықтың арасы: жас өмірдің сарасы, бос өткенін қарашы»,-деп налиды. «Туған елім надан бұл»
деп қапалана отырып, өз мінін ашық айтып аяусыз сынайды. Яғни, бұл кезде Шәкәрім Құнанбай
әулетінің дәстүрімен болыстыққа сайланады. Шәкәрім өзінің жазған өмірбаянында ойлаған ойын,
сезім-сырын, наным-танымын, істеген ісін, қысқасы, бар шынын – жасырмай да асырмай, қалқысыз
көңілмен айқындап, ашық айтады. Міне, сонау қиын-қыстау тар заманда дүниеге келген, арнаулы
білімі жоқ ақынның адам ретінде, азамат ретінде қалыптасқан қабілетіне, табиғат бойына аямай
берген талатының тереңдігі мен данышпандығына тәнті боласыз.
Шәкәрім – философ. Ол тек қазақ халқының ғана емес, барлық туыстас түркі халықтарының, тіпті
барлық Шығыс мәдениетінің, одан қалды орыс халқымен барлық Еуропа елдерінің философиялық
ой-танымдарын зерлеп, өз халқының ұлттық дәстүріне негіздей отырып, жетілдіріп, философиялық
ойымызды, дүниетанымымызды әрі қарай дамыта түскен ойшыл. Ақын «Көп білімім жоқ бойымда,
шын мақтан жоқ ойымда, кеш сөзімнің кемдігін»,-деп өзінің білімінің аздығына кешірім сұрайды.
Дегенмен, ойшылдың өз бетімен ізденіп, қол жеткен білімі аз болмаған. Әдебиет, өнер жағын
былай қойғанда, дүние жүзіне аты әйгілі философтардың біразын оқығаны байқалады. Мысалы,
ХІХ ғасырдың екінші жартысында бүкіл Еуропаға кеңінен тараған неміс философы Шопенгауэрді
оқып, оның пессимистігін сынап, өз ойын айтады:
- Шопенгауэрдің дүние – дозақ, бұл дүниеде тыныш өмір сүруге болмайды дегені дұрыс емес, - дей
келе: дүние – дозақ емес, бейіс, бейісті дозақ етіп отырған адам баласының, үcтем таптың
зорлығы, өзімшілдік күш қаруы, қасқырлығы. Егер адам баласы бір-біріне зорлық жасамай, барлық
адам бір-біріне бір бауырдай болып, өнер-білімімен, таза еңбекпен табиғаттың байлығынан
пайдаланып отырса, дүние бейіс болуында сөз жоқ. Мұны сезбей, Шопенгауэр адасқан, - дейді.
Әлемнің інжу-маржандары: Аристотель, Ибн-Сина, Ұлықбек, Кант, Платон, Сократ, Әбунасыр
сияқты философтарының еңбектерін оқып, зерттеген Шәкәрімнің философиялық ой-танымына
таңданбасқа болмайды. Шәкәрімнің көп өлеңдерінде адамның көңіл-күйі, ішкі сезім әсерлерін
сипаттайтын философиялық тақырыптар елеулі орын алған. Шәкәрімнің өмірі мен
шығармашылығы - өте күрделі құбылыс. Шәкәрім еңбектері - өмір мен қоғамның қыр-сырын саласала етіп мазмұндық баяндауда да, сол мазмұнға философиялық,
ғылыми мән беруде де, мазмұн мен бірлігін көркемдік тұрғыда өрнектеуде де көп жүйелі, терең
мағыналы туындылар. танытатын өлеңдерді де көптеп жазды. Оларда азаматтық сарын басым
болып келеді. «Қазағым», «Қазақ», «Тағы сорлы қазақ», «Партия адамдары», «Бостандық туы
жарқырап», «Бостандық таңы атты» өлеңдерінде ой тереңдігі арқылы замана шындығын ашудағы
ізденістері байқалады. Ғылымның түпкі атасы – Таза ақыл мен ойлану дейді.
Шәкәрім кітаптан жан деген не? Дін деген не? Барша ғалам қалай жаралған? деген сияқты
сұрақтарға жауап іздеген. Адамдардың өмірдегі қарым-қатынасы, ақыл-парасаты, ой тазалығы
адамның уайым-қайғыға бой алдырмай, саналы түрде өмір сүруіне бағыт жасайтынын айтады.
Сыр айтайын мен сізге, Әр түрлі жай бар басымда. Елімнен кеттім елсізге, елуден асқан жасымда,
-деген ақын ой қуып елсіздегі Саятқорасына кеткен ақынды сол кездегі солақай саясаттың
адамдары оның бұл жалғыздығына күдіктеніп, «бандамен байланысы бар, қажының баласы» деп
ақыры мерт қылады, сөйткен асыл ағамыздың денесі отыз жыл бойы құрқұдықта жаты. Бұл тарихта
кешірілмейтін күнә.
Шәкәрім – тарихшы. Абайдың ақыл-кеңесімен ақын шежіре жазды. Шығыс, Батыс классиктерінің
шығармашылығын жете танып, мұсылмандық ілім-білімді де еркін меңгерген. Түркі халықтарының
тарихын терең білетін, діни, тарихи тақырыптарға «Мұсылмандық шарты», «Түрік, қырғыз, қазақ
һәм ханылар шежіресі», «Үш анық» еңбектер жазған ғұлама ғалым. Шежіре кітабының кіріспесінде
Шаһкәрім былай дейді: «Қазақтың түпкі атасының жайын білмек болып, көп уақыттан бері сол
туралы естіген-білгенімді жазып алып, әр түрлі жұрттың шежіре кітаптарын оқыдым» дейді.Оқыған
кітаптары түрік-араб шежірелері: Табари. Түрік, араб шежірелері: «Тарих ғумуми», «Тарих
ғұсмани», Нәжип Ғасымбектің «Түрік тарихы», Әбілғазы Баһадүр ханның жазған «Шежіре түрік»,
Ж.Баласағұнның «Құтадғу білік», Радловтың «Ұйғыр туралы шежіресі», Аристовтың «Түрік нәсілі
туралы» шежіресі, «Орхон жазбалары» және әр түрлі кітаптардан алынған сөздер. Орыс-тарихшы
ғалымдарынан: Березин, Левшин, Сапсский, Маевскийлерді оқыды. Шаһкәрім осылай шығыс және
орыс ғалымдарының еңбектерін оқып, қазақ халқының аңыз-әңгімелерін зерттеп, ондағы
уақиғаларды тарихи шығармалармен салыстыра отырып барып өз еңбегінде пайдаланды. Сөйтіп,
Шәкәрім он тоғыз жасынан бастап, қазақ шежіресін жазуға кірісті. «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар
шежіресі» осындай ізденістерден кейін 1911 жылы Орынборда шықты. Мұнда тарих, әдебиет, тіл
және этнография жайында, тарихи тұлғалар туралы және басқа да әлеуметтік-тарихи мағлұматтар
мол. Сонымен, шежіре Шәкәрімнің тұңғыш жарық көрген салиқалы еңбегі. Бұл шығарма қазақ
халқының тарихын дұрыс баяндау және қазақтың түп атасын анықтап беру мәселесінде ешқашан
тарихи мән-мағынасын жоймайтын құнды мұра болып қалды. «Шәкәрімнің басқа шығармаларын
түсіну үшін ең алдымен шежірені оқу керек» дейді ғалым Қайым Мұхамедханұлы.
Шәкәрім аудармашы. Көп тілді білгеннің арқасында шығыс және орыс классиктерінің
шығармаларын түпнұсқасы бойынша қазақ тіліне еркін аударған. Әзірбайжанның ұлы ақыны
Мұхаммед Физулидің «Ләйлі-Мәжнүн» поэмасы (1907 ж.), орыстың ұлы ақыны А.С.Пушкиннің
«Дубровский» атты повесін «Дубровский әңгімесі» (1908 ж.) деген атпен, «Метель» әңгімесін
«Боран» деген атпен (1936 ж.) өлең түрінде аударды. Орыс жазушысы Лев Толстойды ерекше
бағалап, құрмет тұтқан. Оның бірнеше шығармаларын аударды: «Асархадон патша», «Үш сауал»
әңгімелерін аударды. Оны да өзіне ұстаз санап, хат жазысып, өзіне ақыл кеңес сұрағанын ақынның
баласы Ақат та, өлеңдері де айғақтайды. «Жасымнан жетік білдім түрік тілін» деген Шәкәрім араб,
парсы, түрік, шағатай, орыс тілін жетік білгеннің арқасында шығыс және орыс классиктерінің
шығармаларын түпнұсқасы бойынша қазақ тіліне еркін аударған. Аударма мәселесі туралы
ақынның өзі былай дейді: «Ақын, жазушы өзінің төл тумасына жауаптылықпен қарайтыны сөзсіз. Ал
біреудің шығармасын аудару – одан да жауапты нәрсе. Бұған өте шеберлік керек».
Шәкәрім –сазгер. Сегіз қырлы, бір сырлы Шәкәрім ойлы өлеңдеріне ән де жазған өнерлі сазгер
болды. Бұл ақынның керемет өзгешелігі, талант дәрежесінің биіктігі. Ол ән жазумен қатар күй де
шығарған. Ақын «Бозторғай» деген күйінің шығу тарихын да таңсәрідегі табиғат көрінісімен
байланысты туғанын айтады. Ел жайлауға шыққанда, таң атып келе жатқан мезгілде аспанда
сайраған бозторғайдың әдемі үніне елтіп, әсер алғаннан кейін туған күй. Шәкәрім әндерінің көпшілі
20-40 жастың аралығында туған. Сондықтан оларды жастық әндері деп аңғарсақ та,
философиялық ой-тұжырымдарға жетелейді. «Анадан алғаш туғанда» әнінде филососфиялық
толғамға толы адам өмірінің бар болмысын айқындап, толғамға толы әні адам өмірінің бар
болмысын айқындап, қысқа ғұмырдағы пендешіліктің бет-болмысын әшкерелей отырып, кісілікке,
парасаттылыққа шақырады. «Кәрілік туралы», «Жапанда жалғыз жаттым елден безіп», «Сұраған
жанға сәлім айт» атты әндері адам өміріндегі мың алуан құбылыстарын, мінез-құлықтарын, кісілікке
үндейтін жастық, махаббат сезімдерін дәріптейді. Семейлік сазгер, журналист Арғынбек
Ахметжанов ширек ғасыр Шәкәрімұлы Ахатпен дос бола жүріп қажы әндерінің шығу тарихы туралы
жазған еңбектері бар. Ол Шәкәрімнің көптеген әндерін өз аузынан естіп, магнитафон таспасына
түсіріп алды. Нотаға түсірген. Арғынбек Ахметжановтың айтуынша ақынның 30-ға жуық әні бар
көрінеді. Ақын өмірінің дәм-тұзы таусылғанын сезгендей өмірінің соңғы жылдары «Қош жұртым»
деген өлеңін жазған. Шәкәрім әндерін лекция-концерт арқылы бүкіл Қазақстанға насихаттаған әнші,
домбырашы Мәдениет қайраткері Келденбай Өлмесековтің еңбегі өлшеусіз.
Міне, бүкіл адамды кемелдікке жеткізу идеялары туралы ұстазы Абайдан бастау алған Шәкәрім әдебиеттің көптеген жанрларында туындылар жасаған қаламгер. Шығармашылығының басты
тақырыбы сол кездегі қазақ қоғамының бар саласын қамтыған. Ол әсіресе, Абай үлгісін шашуда
елеулі еңбек етті. Сондықтан Абай дәстүріндегі көркемдігі жоғары, мазмұн, түр жағынан сонылығы
басым, үлкен қоғамдық-әлеуметтік мәні бар лирикалар туғызды. Абай ұстанған ағартушылық,
гуманистік көзқарасты қатты қолдады. Ол қазақ әдебиетінде Абай қалыптастырған реалистік
дәстүрдің алғашқы дамытушыларының бірі болды. Өзі өмір сүрген ортаның қоғамдық-саяси және
әлеуметтік сыр-сипаттарын көре білуде, халыққа жол көрсетуде Абай бағытын, ұлы ағартушы ақын
дәстүрін ұстанды. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті тарихында
Абайдан кейінгі ұлы ақынымыз – Шәкәрім өзінің жарты ғасырдан астам шығармашылық жолында
мол әдеби мұра қалдырды. Оның өлеңдері мен поэмалары, прозалық шығармалары мен
публицистикалық мақалалары, жұмбақтары мен мысалдары, философиялық ой пайымдары, түрлі
тілдерден тәржімалаған туындылары қазақ әдебиетінің тарихына қосылған баға жетпес асыл
қазына болып табылады. Ақынның осындай табиғи талантының түп-тамырының тереңдігі, жанжақты, сан қырлы қабілет иесінің
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
2
Размер файла
21 Кб
Теги
шакарим
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа