close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Оразбаевские чтения 2018

код для вставки
«Қазақстан мен іргелес елдердің тарихи-мәдени мұрасын зерттеудегі заманауи әдістер мен тұрғылар» атты «ІХ Оразбаев оқулары» халықаралық ғылыми-әдістемелік конференция материалдары / жауапты ред. Ғ.Қ. Омаров. – Алматы: Қазақ универ
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ СПОРТ МИНИСТРЛІГІ
МИНИСТЕРСТВО КУЛЬТУРЫ И СПОРТА РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК ОРТАЛЫҚ МУЗЕЙІ
«ТАҢБАЛЫ» ТАРИХИ-МӘДЕНИ ЖӘНЕ ТАБИҒИ МЕМЛЕКЕТТІК ҚОРЫҚ-МУЗЕЙІ
«ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАРИХИ-МӘДЕНИ МҰРАСЫ:
ЗЕРТТЕУ, ТҮСІНДІРУ ЖӘНЕ САҚТАУ МӘСЕЛЕЛЕРІ» атты
«Х Оразбаев оқулары» халықаралық
ғылыми-әдістемелік конференция
МАТЕРИАЛДАРЫ
11-12 мамыр 2018 жыл
PROCEEDINGS
of International Scientific and Methodical Conference
"X Orazbayev Readings"
"HISTORICAL AND CULTURAL HERITAGE OF KAZAKHSTAN:
PROBLEMS OF STUDY, INTERPRETATION AND CONSERVATION"
11-12 May, 2018
МАТЕРИАЛЫ
международной научно-методической конференции
«Х Оразбаевские чтения»
«ИСТОРИКО-КУЛЬТУРНОЕ НАСЛЕДИЕ КАЗАХСТАНА:
ПРОБЛЕМЫ ИЗУЧЕНИЯ, ИНТЕРПРЕТАЦИИ И СОХРАНЕНИЯ»
11-12 мая 2018 г.
Алматы
«Қазақ университеті»
2018
1
Редакция алқасының төрағалары
Ғ.М. Мұтанов – техника ғылымдарының докторы, академик, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық
университетінің ректоры
Әлімбай Нұрсан – Қазақстан Республикасы Мемлекеттік орталық музейінің директоры,
профессор
Редакциялық алқа:
Т.С. Рамазанов – әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ғылыми-инновациялық
жұмысы жөніндегі проректоры, ф.-м.ғ.д., профессор, ҚР ҰҒА корр.-мүшесі;
М.С. Ноғайбаева – әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің тарих, археология және
этнология факультетінің деканы, т.ғ.к., доцент; Ә.Т. Төлеубаев – т.ғ.д., әл-Фараби атындағы
ҚазҰУ-дың профессоры; А. Садуақасұлы – «Таңбалы» тарихи-мәдени және табиғи мемлекеттік
қорық-музейінің директоры; Р.С. Жуматаев – әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың археология,
этнология және музеология кафедрасының аға оқытушысы
Жауапты редактор
Ғ.Қ. Омаров – әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Археология, этнология және музеология
кафедрасының меңгерушісі, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент
Құрастырушы
Р.С. Жуматаев, Б.Б. Бесетаев
«Қазақстан мен іргелес елдердің тарихи-мәдени мұрасын зерттеудегі заманауи әдістер мен
тұрғылар» атты «ІХ Оразбаев оқулары» халықаралық ғылыми-әдістемелік конференция
материалдары / жауапты ред. Ғ.Қ. Омаров. – Алматы: Қазақ университеті, 2018. – 507 б.
ISBN 978-601-04-3393-9
«Х Оразбаев оқулары» халықаралық ғылыми-әдістемелік конференция материалдарының
жинағына Қазақстан және іргелес өңірлердің археологиясы мен этнологиясының, музей ісінің
бүгінгі күнгі өзекті мәселелеріне арналған зерттеулер енген. Материалдар жинағы археологтарға,
этнологтарға, тарихшыларға және қалың көпшілікке арналған.
В сборник материалов международной научно-методической конференции «Х Оразбаевских
чтения» вошли актуальные исследования, посвященные современным проблемам археологии,
этнологии музеологии Казахстана и сопредельных регионов. Материалы сборника предназначены
археологам, этнологам, историкам и широкой общественности.
© Әл-Фараби атындағы Қазақ ҰУ, 2018
ISBN 978-601-04-3393-9
2
ПЛЕНАРЛЫҚ МӘЖІЛІС / ПЛЕНАРНОЕ ЗАСЕДАНИЕ
Толеубаев А.Т., Жуматаев Р.С., Шакенов С.Т.
ШІЛІКТІ ҚОРЫМЫНДАҒЫ №16 ОБАДА ЖҮРГІЗІЛГЕН ҚАЗБА ЖҰМЫСТАРЫ
2016 жылдан бастап Шығыс Қазақстан облысының әкімі Д.К.Ахметовтың бастамасымен аймақта
археологиялық ескерткіштерді зерттеу бойынша арнайы бағдарлама қабылданды. Аталмыш
бағдарламаның аясында Шілікті қорымында кешенді зерттеу жұмыстары жүргізілді. 2016 ж. біз
Шілікті қорымындағы №16 (Сурет 1) обада қазба жасадық.
№16 оба Шілікті және Тасбастау ауылдарының арасында орналсқан. Обаның қазбаға дейінгі
көрінісі дөңгелек пішінде, топырақ қабаттан тұрытын және биіктігі 8,6 м, диаметрі 88 м шамасын екені
анықталды (Сурет 2). Солтүстік-батыс бөлігі әскери атыс ұясын жасау жасау кезінде бұзылуға
ұшыраған. Оба ені 20 м құрайтын, Т бейнелі тілік негізінде қазылды. Солтүстіктен оңтүстікке қарай
бағытталған траншея обаның екі шетін толық қамтыды. Шығыстан батысқа қарай бағытталған келесі
тілік, солтсүтік-оңтүстік траншеяның батыс қабырғасымен түйісті.
Обаның беткі топырақ қабаты арнайы техниканың көмегі пайдаланылып, тәжірибелі
археологтардың жіті қадағалуымен қазылды. Әрбір 0,5 м тереңдікте қазылған сайын, қазбаның едені
толық тазаланып, фотофиксациясы жүргізілді және қазба қабырғасының стратиграфиялық планжоспары түсірілді. Қазба барысында, 1,6 м тереңдіктен ұзындығы 1,7 м болатын тас баған стелла
табылды (Сурет 3). Тас-баған обаның солтүстік-батыс бөлігіне жақын, обаның орталық бөлігінен
шықты. Қазбаны 1,9 м тереңдікке түсіргенде, бірнеше мал сүйектері, 2 асық және ұсақ темір қалдығы
табылды.
Бұл аталған тереңдіктің қабаты негізінен қиыршық тас және құм қабатынан тұрды. Қазба барысында
обаның едені мен қабырға стратиграфиясында тонаушылық белгілі байқалмады. Бірақ, обаның шығыс
бөлігіндегі топырақ қабатымен араласқан ірі тастар шоғыры кездесе бастаған болатын.
Топырақ қабатын 2 м 50 см тереңдікке түсірген сәттен бастап, обаның орталық бөлігінен тас
жабындының беті көріне бастады.
Қазба тереңдігі 2 м 60-70 см жеткенде обаның шым қабаты көрінді. Қазбаны кеңейту барысында,
обаның астындағы тас қабаттыің үсті 1,5-2 м шамасында шым қабатымен толық көмкеріліп жабылғаны
анықталды.
Обаның ортасына үйілген тас үйінді материктен есептегендегі биіктігі 3 м 85 см, ауданы 25 м
шамасында болды. Тас үйінді дөңгелек келгенімен, пішіні тура емес (Сурет 4). Тас үйіндінің солтүстік
беті тегіс, тастардың жаппай көмкеріліп, етегіне қарай ірі және ұсақ тастармен бір қалыпта
жайылуымен ерекшеленеді. Тас үйіндінің оңтүстік беті бірнеше қатар шым мен тастардың бірінің
үстіне бірі қойылған қабырға секілді тармақталуымен ерекшеленеді. Тармақтар тас үйіндінің етегіне
дейін барып, материкке жетіп тоқтаған. Таспен шымды қатар қойып жасаған тармақты қабырғасының
арасы шыммен толтырылған. Қазба барысын кеңейтіп, тас үйіндінің басқа бөліктерін ашу барысында,
мұндай тас пен шым қабаттан тұратын тармақты қабырға, тас үйіндінің басқа да бөліктерінде бар екені
анықталды. Басқа бөліктердегі тас пен шымды қатар қойып жасаған, кейде тек ірі тастардан тұратын
тармақтардың арасы ұсақ тастармен толтырылғандықтан алғашқы қазба барысында басқа тармақтар
байқала қоймаған болатын.
Тас үйіндінің орталық бөлігінде тас кездеспеді. Тас үйіндінің ортасындағы ашық алаңқай өз алдына
екі жекелеген камераға бөлініп тұрды. Ашық алаңқай батыстан шығысқа қарай бағытталып, келесі
өлшемдерге ие болды: СО - 3,15 м, БШ – 4,70 м (Сурет 5, 6).
Тас үйіндінің шығыс бетінің етегінен дромосты бекіткен ағаш бөренелердің қалдығы шықты.
Дромостың тас үйіндіден шығысқа қарай есептегендегі 15 м, ені 2,60 м. Ағаш бөренелер қатты бүлініп,
үгітілген. Ағаш бөренелердің қатты үгітілуінің негізгі себебі ұзақ уақыт сыздың астында жатыуынан
болуы мүмкін.
Тас үйіндінің орталық бөлігіндегі ашық алаңқайды. 1 м 21см тереңдікке дейін қазу барысында,
сүйектен жасалған ілгек табылды. Сүйектен жасалған ілгек барлық жағынан ысылып, жылтыратылған.
Өлшемдері: ұзындығы 3 см, ені 1 см құрайды.
Тас үйіндінің орталық бөлігін әрі қарай тереңдетіп және кеңейтіп қазу барысында, жан-жағын бекіту
үшін салған ағаш бөренелер кездесе бастады. Тас үйіндінің орталық ашық алаңқайының батыс
қабырғасынан үлкен көлемдегі дөңгелек пішінді 7 ағаш бөрене жақсы көзге түсті(сурет 7). Ағаш
бөренелер батыстан шығысқа қарай бағытталған қалпы, шығыс бетіндегі ұшы төмен қарай сынып,
иілген қалпы сақталған. Орталық ашық алаңқайдың солтүстік және оңтүстік беттерінде де басы төмен
3
қарай орталық жерлеу камерасына құлаған ағаш бөренелер кездесті. Біздің ойымызша ағаш
бөренелердің барлығының ортасына қарай сынып құлауының себебі, үстіңгі ауыр тас, шым және
топырақ қабатты көтере алмағаннан болуы мүкін. Ағаш бөренелердің кейбір бөліктері тонаушылардың
әсерінен бұзылған.
Жерлеу камерасының оңтүстік-батыс шетінде, 0-дік нүктеден 53 см төменде адамның мыжылған
күйі сақталған бассүйегі шықты. Бас сүйектің айналасынан қола қыстырғыш пен киімге жабыстырлып
тігілген ұсақ алтын бисерлер шықты.
Жерлеу бөлмесінің солтүстік бөлігін зерттеу барысында тағы бір жерлеу камерасы бар екендігі
анықталды. Толық ашу барысында анықталғандай, ағаш құрылыс шығыстан батысқа қарай
бағытталғаны белгілі болды. Ағаш құрылыстың бетін жапқан тақтайлардың сол кездегі табылған
қалпына қарап, бізге дейін бұзылып ашылғанын анықтадық. Зерттеу барысында ағаш табыт бір-біріне
сына тәрізді ұрып кіргізіліп жасалғаны белгілі болды. Ағаш табыттың бетін жапқан тақтайдың тек екеуі
ғана сақталған. Ағаш табытты толық аршу барысында ұзындығы 230 см, ені 180 см құрайтыны
анықталды. Тақтайлардың ені 5-6 см. Ағаш табыттың ішкі бөлігін тазалау барысында, 0-дік нүктеден
49-50 см төменде бірнеше алтын әшекей бұйымдар шықты. Атап айтқанда, бүркіт, марал, барыс және
қырлы келген кеңірдек тәріздес бұйымдар. Ағаш табыттың ішінде бірнеше адам сүйектері де кездесті.
Оның ішінде сан жілік сүйегі, аяқ саусақтары мен омыртқалар (Сурет 8, 9). Ағаш табыттың оңтүстікшығыс бұрышында бірнеше алтын қапсырмалар үйілген күйі табылды. Ағаш табытты толық тазалау
барысында 0-дік нүктеден 53 см төменде ағаш еден бар екендігі анықталды. Ағаш табыттың едені
қатты бүлініп, шіріген. Ағаш еденнің арасынан көп мөлшерде алтын жәдігерлер табылды. Алтын
жәдігерлердің диаметрелрі 1 мм-ден де аз.
Орталық жерлеу бөлмесі негізгі жердің бетімен бір биіктікте диаметрлері 45-65 см құрайтын ағаш
бөрненелерді қатар қойып жасаған. Жерлеу бөлмесінің қабырғалары екі қатар бөренені ұзыннан қойып
жасалған. жерлеу бөлмесі ағаш үй негізінде шаршы пішінде жасалған. Ішкі ауданы шығыстан батысқа
қарай 5 м 60 см, солтүстіктен оңтүстікке қарай 5 м 72 см құрайды. жерлеу бөлмесі негізінен ағаш
бөренелерді
қиыстырып
жасалған.
Бірақ
ағаш
бөренелер
бір-біріне
нығыздалып
қиыстырылмағандықтан, торкөз секіді кейіпте қалып қойған. Қатар қойылған ағаш бөренелердің
арасын таспен толтырған.
№16 оба да басқа сақ патшаларының обаларын секілді сол заманның өзінде тоналған. Бірақ,
тоналуына қарамастан, обаның ішіндегі жерлеу бөлмесінен са-скиф стилінде жасалған алтын
бұйымдар табылды. Сонымен қатар, ірі алтын бұйымдармен бір өте ұсақ етіп жасалған алтын
ттүйіршіктер де көптеп кездесті.
Алтын жапырақшадан жасалған марал бейнесіндегі бұйым. Алтын бұйымның негізін мүйіздері
түйіскен, бастары екі жаққа қараған маралдың басы құрайды. маралдардың мүйіздері бір-бірен толық
түйісіп, ортақ композициялы пішінді жасай отырып, жайылған талдың бұтағын елестетеді. Жақсы
сақталған алтын бұйымдардың аузы, танауы мен құлағы көгілдір ақық таспен әшекейленген. Мұндай
бұйымның ұқсас түрі С.С.Черниковтың қазбалары мен Бәйгетөбедегі біз жүргізген қазба жұмыстары
барысында табылған болатын (Сурет 10).
Жұқа алтын жапырақшадан жасалған бүркіт-грифон. Бүркіт бейнесі басы төмен қарай оңға және
солға қарай бұрылған кейіпте бейнеленген. Тұмсығы қатты майысқан. Тұмсығының үсті сызылған.
Көздері үлкен, және дөңгелек. Денесінің үстіңгі жағы мен қанаты қатты жөнделіп, дөңестеліп, келіп,
аяқталған. Құс денесінің төменгі жағы мен аяқтары да ерекше иіліп жасалған. Төменгі бөлігі екі аяғы
да дөңгелектене отырып, бірзатты қатты сығымдап ұстаған секілді бейнеге ие. Құйрығы аяқтарының
артынан төмен қарай салбырап орналасқан. Егер алтын бұйымды анықтап қарайтын болсақ, бүркіттің
артынан жабысқан жылан бейнесін көруге болады. жыланның құйрығы бір мезгілде құстың
арқасынамен бірігіп кеткен. Бұл көірініс сақтардың дүниетанымынан мол ақпарат бере алады. Ол,
аспан мен жердің таласы, аспан әлемінің өкілі құс бүркіт пен жер әлемінің өкілі жылан арасындағы
шайқас (Сурет 11).
Бұралып, майысқан, мысық тектес жыртқыш жануар бейнесі сақ-скиф өнерінде жиі кездесетін
бейненің бірі болып табылады(Сурет 12).
№16 обадан табылған тағы бір танымал жәдігер бұл ұзын құбыр тәріздес кеңірдікше. Мұндай
кеңірдекке ұқсас бұйымдар Бәйгетөбе обасынан да табылған болатын (Сурет 13).
Табылған алтын бұйымдардың ішінде ерекше назар аударуға тұратын алтын бұйымдар бұл ұсақ етіп
жасалған алын бисерлер мен алтын қоңыраушалар және сүйектен жасалған ілгек түйме(Сурет 14, 15,
16, 17). Алтын саңыракқұлақ тәрізді қоңыраушалардың астына дөңгелек етіп тігуге арналған ілгек
дәнекерленген. Зергерлік өнердің мұндай өте нәзік түрін жасау, оның ішінде диаметрі 1 мм
шамасындағы бұйымға тағы бір бұйымды дәнекерлеу үшін зергерге микродәнекерлеу арнайы
4
технологиясын меңгеру қажет және асыл айна қажет болады. Бұл табылған жәдігерлер біздің
тарапымыздан зерттелген Бәйгетөбе обасынан табылған алтын бұйымдарды қайталайды.
Сурет 1.Шілікті-1 қорымының топографиялық жоспары.
5
Сурет 2. №16 Оба. Қазбаға дейінгі көрінісі
Сурет 3. Тас баған
6
Сурет 4. Рис. Тас үйіндіні тазалу барысы. (шығыстан қарағанда)
Сурет 5. Тас үйіндінің толық аршылғаннан кейінгі көрінісі
7
Сурет 6. Тас үйіндінің биіктен қарағандағы көрініс
Сурет 7. Орталық ашық алаңқай және ағаш бөренелердің қалдығы
8
Сурет 8. Табыттың еденінен табылған бүркіт
Сурет 9. Алтын бұйымдардың табылу сәті
9
Сурет 10. Марал бейнесіндегі алтын бұйым
Сурет 11. Бүркіт бейнесіндегі алтын бұйым
10
Сурет 12. Бұралған барыс бейнесіндегі алтын бұйым
Сурет 13. Алтын кеңірдекше
11
Сурет 14. Қоңыраушалар
Сурет 15. Сегіз саны тәріздес, саңырауқұлақ тәріздес және қоңыраушла алтын бұйымдар
12
Сурет 16. Түйіршікті бедерленген үшбұрыш алтын бұйымдар
Сурет 17. Сүйектен жасалған ілгек
13
Әлімбай Н.
КӨШПЕЛІ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ БИЛІК ЖҮРГІЗУ (БИДІҢ БИЛІГІ) ҮРДІСІ:
НЕГІЗГІ ҰЙЫМДЫҚ ТҮРЛЕРІ (ИНСТИТУТТАРЫ), ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫ
ЖƏНЕ ЖҮЗЕГЕ АСУ ЖОСЫНЫ
Мәселенің жосығы. 2015 жылы Орталық музейде ұйымдастырылған «VII Оразбаев оқулары» атты
халықаралық ғылыми-тәжірибелік форумда осы жолдардың авторы жасаған арнайы баяндамада
дәстүрлі қазақы ортадағы құқықтық мәдениеттің этникалық мәнді институционалдық ерекшелігіне
арналған зерттеулерде билер сотыда, оның мағыналық жағынан да, институционалдық тұрғыдан да
синоним-эквиваленті болып табылатын халық сотыұғымы да процессуалдық механизмді бейнелейтін
категориялар ретінде қолданылатындығы айтылған еді. Бірақ, аталмыш бұл ұғымдар ХІХ ғасырда
Ресей империясының отаршылдық уытты уысына мықтап түскен қазақ социуміндегі құқықтық жүйеге
сырттан зорлықпен таңылған экзотерминдер ғана. Шынтуайтында, сан алуан деректер корпусы, соның
ішінде, әсіресе, Л.Ф. Баллюзек, Н.И. Гродеков, Д.Я. Самоквасов, Л.А. Словохотов сынды көрнекті орыс
зерттеушілерінің еңбектеріндегі тиісті мәліметтер көшпелі ортадағы құқықтық нормалар мен
принциптерді жүзеге асыратын процессуалдық механизмнің ежелден орныққан төлтума атауының
билік жүргізунемесе бидің билігі екендігін дәйекті дәлелдейді.Сонымен бірге көшпелі ортада осы жұп
синоним-терминдердің орнына кейде билік айту, би кесімі, үкім-кесім, би шешімідеген ұғымдар да
қолданыста болды⃰. Бірақ, сан алуан мəліметтер осы терминдерге қарағанда жоғарыда аталған екі
ұғымның қолданыс аясы әлдеқайда кең және басым болғандығын айғақтайды. Демек, қазақтың
дәстүрлі құқықтық мәдениетінің орыстың отаршылдық саясатының әсерімен айрықша құрылымдық
һәм функционалдық өзгерісінің когнитивтік проекциясы іспеттес билер соты мен халық соты
терминдерін тиістісінше орыс тіліндегі «суд биев» пен «народный суд» ұғымдарының қазақыланған
нұсқалары ретінде ғана қарастырған жөн.
Ұсынылып отырған мақала-баяндамада қазақтың әдет-ғұрыптық (немесе әдеттік) құқығының
бірден бір ұйымдық-процессуалдық компоненті – билік жүргізуүрдісі қарастырылады. Бұл
институтты, төменде сәл таратып айтылатындай, дәстүрлі қазақы ортадағы, ең алдымен,
субьектаралық қатынастар жүйесінде ежелден орныққан дағдылы әлеуметтік нормалар мен
принциптердің (ұстанымдардың) құқықтық функциясын «іске қосу» механизмі десе де болады.
Аталмыш проблеманы зерделеудің алдында билік жүргізу үрдісін құрылымдық және функционалдық
жағынан айғақтайтын һәм айқындайтын төмендегідей төлтума терминдерге қысқаша тоқтала кеткенді
жөн көріп отырмын.
Билік жүргізу (бидің билігі) үрдісіне байланысты төлтума ұғымдардың тарихи және
семантикалық жіктемесі.Осыған орай төменде тиісті когнитивтік бірліктерді олардың әрқайсысының
генезисі, қолданысының тарихи контекстісі, аясы тұрғысынан эндокогнитивтік (ежелден орныққан
өзіндік төлтума) және экзокогнитивтік (сырттан таңылған, сыртқы саяси факторлардың тегеуірінді
әсерімен қалыптасқан, мысалы, жоғарыда айтылған билер соты мен халық соты терминдері сияқты)
категорияларға жіктеу қажет: билер кеңесі, жүгініс, билік жүргізу, бидің билігі, билік, билік айту,
төрелік айту, төрелік жүргізу, би кесімі, іс кесу, қақы / құқы – эндокогнитивтік, яғни көшпелі ортада
ежелден қолданыста болған төлтума ұғымдар. Бұлар әдет-ғұрыптық құқық саласындағы
процессуалдық үрдісті бейнелейді. Семантикалық өрісі жағынан бұл ұғымдар жеке синонимдік желісті
құрайды. Ал, осы желіске кіретін ұғымдардың ішіндеқақы / құқы категория-синоним – субьектілердің
ғана ерік-жігерін, мүддесін білдіреді. Бұл синонимдік категорияның мәні мен функциясы
субьектаралық байланыстар саласында көрінеді. Осы ретте, қақы / құқы көшпелі қауым мүшелерінің
мінез-құлқы, қылығы, іс-әрекеттерінің нормалары мен принциптері ретінде моральдық-этикалық мәнді
парыз һәм қарыз, сондай-ақ, ұят сияқты соционормативтік функция да атқаратын этикалық
категориялармен өзара себеп-салдарлық байланыста болатындығын ерекше екшеп айту керек. Өйткені,
бұл себеп-салдарлық байланыс жүйесі аталмыш категориялардың әрқайсысының, соның ішінде, қақы
/ құқының функциясының механизмі іспеттес.
Сәл таратып айтсақ, аталмыш төлтума ұғымдар мəн-мағыналық жағынан өзара байланысты болып
келеді. Бұл байланыс осы ұғымдардың бір-бірінің қолданыс мəні мен қолданыс аясын пысықтайтын
əрі дəйектейтін семантикалық функция атқарады. Демек, аталмыш мəн-мағыналы байланыс осы
ұғымдардың «эпистемологиялық» функциясын анықтайтын семантикалық бірыңғай өрісін құрайды.
Себебі, бұл ұғымдардың бəрінің қолданыс объектілері мен субъектілері ортақ (құқықтық қатынас, осы
қатынастың субъектілері мен объектілері, оның нормалары мен принциптері һəм процессуалдық
тəртібі (механизмі) жəне т.с.с.).
14
Сондай-ақ, жоғарыда аталған категориялар мен ұғымдардың әрқайсысының толықмәнді
семиотикалық мәртебесі (статусы) тек ол үшін табиғи-тарихи онтологиялық кеңістік болып
табылатын тиісті когнитологиялық құрылымның аясында ғана (экзокогнитивтік немесе
эндокогнитивтік) көрінеді. Мысалы, бидің билігініңдәстүрлі қазақы ортада ежелден орныққан
құқықтық ұғым ретіндегі бар мән-мағынасы, қолданыс ерекшелігі, онтологиялық функциясы тек
эндокогнитивтік құрылымда, яғни төлтума категория-ұғымдармен өзара себеп-салдарлық байланыс
аясында ғана ашылмақ. Өйткені әрбір когнитивтік бірлік өзі кіретін тиісті когнитивтік құрылымдағы
(эндокогнитивтік немесе экзокогнитивтік) басқа да бірліктермен өзара мән-мағыналық байланысты
болып келеді. Бұл байланыс осы бірліктердің әрқайсысының қолданыс мәнін, ерекшелігін һәм
қолданыс аясын пысықтайтын, әрі дәйектейтін семантикалық функция атқарады. Мысал ретінде,
жоғарыда аталған бидің билігімен билер кеңесі (және жүгініс) ұғымдарының арасындағы өзара себепсалдарлық байланысты айтуға болады. Егер билік жүргізу дәстүрлі қазақы ортада «шектен шықты»
деп есептелінген адам жазасының мөлшерін айғақтау және айқындау, тағайындау, әрі орындалу
тәртібін, сондай-ақ осы процессуалдық үдерістің басты ұйымдастырушы субьектісі (субьектілері) –
бидің (билердің) құқықтық-процессуалдық функциясын ашатын ұғым болса, билер кеңесі осы
үдерістің, яғни бидің билігінің ұйымдық формасы немесе ұйымдық болмыс-бітімі екендігін білдіретін
категория болып табылады. Демек, бұл екі ұғымның арасындағы өзара байланыс – олардың
әрқайсысының институционалдық (құқықтық) болмыс-бітімін һәм функциясын дәйектейтін, әрі
пысықтайтын байланыс. Бұл байланысты құрылымдық-функционалдық байланыс ретінде
қарастырған жөн.
Билік жүргізудің (бидің билігі) ұйымдық түрлері (институттары), ұйымдастырылуы жəне
жүзеге асу жосыны.Əртүрлі тарихи, этнографиялық жəне фольклорлық деректер қазақ социумінде
билік жүргізудіңжүгініс жəне билер кеңесі деп аталатын негізгі екі ұйымдық түрлері болғандығын
көрсетеді. Қазақ хандығы дəуірінде билік жүргізудің аталмыш түрлерінен басқа хан билігі деген ең
жоғарғы ұйымдық формасы да болды.Хан билігі терминінің хандық билік деп аталатын синонимі де
қолданыста болған сыңайлы. Хан билігін исі қазақ арасында, жоғарыда айтылғандай, төрелік айту
немесе төрелік жүргізу деп те атады. Сонымен бірге, ханның тиісті құқықтық істің шешімін шығаруға
байланысты атқарған билігінің ел арасында тараған тағы бір атауы – хан байлаған іс. Бірақ, хан
байлаған іс ұғымының өткен шақ əрі императивтік райда берілуіне байланысты оны хан кесімі немесе
хан шешімі мағынасында ғана қабылдауға əсте болмайды. Яғни, бұл ұғымдар синонимдер емес.
Өйткені, хан байлаған іс хан билігі ұғымы сияқты ханның құқықтық үкім-кесім шығару жосынының
ұйымдастырылуын да, тиісті шешімнің қабылдану үрдісін де білдіреді.Хан билігі немесе хан байлаған
іс дəстүрлі қазақы ортада берекесіздік, іріткі туғызуы əбден кəдік шектен шықты немесе шектен
шыққан деп есептелінетін əртүрлі қылмыстық істерді сараптап, тиісті үкім-кесім қабылдайтын
құқықтық институт болды. Оның функциясы əдетте бүкіл елдің ырыс ұстағандары мен игі
жақсыларының аса көрнекті өкілдері – билері, ақсақалдары, батырлары, сондай-ақ, сұлтандар бас
қосатын хан кеңесі арқылы жүзеге асырылып отырылды. Əлбетте, хан билігі (хан байлаған іс) аталмыш
құқықтық функциямен шектелген жоқ. Бұл ұғым хан құзырындағы жоғарыда аталған құқықтық
саладан басқа ел-жұртты басқарудың ежелден орныққан жөн-жосығын да білдіреді. Бұл гəпті көшпелі
қоғамдық құрылымның, соның ішінде, институционалдық жүйенің синкреттік табиғатымен
түсіндірген жөн (классикалық мысал ретінде көшпелі ортада əлеуметтік қатынастың сан алуан
дағдылы нормалары мен принциптерінің əлдебір себептерімен бұрмаланғандығына байланысты
қажетінше құқықтық функция атқара бергендігін, сондықтан да, осы қоғамның құқықтық жүйесінің
өзіндік дербес нормативтік жəне процессуалдық кодификацияланған заңдар жүйесінің, осыған сəйкес,
мамандандырылған жазалау жəне мəжбүрлеу институттары сияқты мемлекеттік ресми рəсімделген
атрибуттарының болмағандығын айтуға болады). Тарихи юриспруденция мен нормативтік
этнологияда (немесе құқық антропологиясы) дəстүрлі қоғамдағы, соның ішінде, көшпелі ортадағы
құқықтың əдеттік құқық (əдет-ғұрыптық құқық) деп аталуы сондықтан.
Хандық биліктің орыс əкімшілігінің тегеуірінді отаршылдық идеологиясы мен практикасының
тікелей əсерімен біржола келмеске кетуімен байланысты, жоғарыда атап айтылғандай билік
жүргізукөшпелі ортадағы сот ретінде функция атқарған бірден-бір институт болып қалды. Рас, хан
билігінің көшпелілердің қоғамдық өміріндегі атқарған өзіндік рөлі мен маңызын ескергендіктен болар,
Ресей империясының отаршылдық əкімшілігі 1806 ж. Кіші жүз қазақтары хандарына билік жүргізу,
яғни, соттың құзырын берді. Ал 1824 ж. «Сібір қырғыздары [қазақтары] туралы Жарғысына» сəйкес
қазақ өлкесінде хандық басқару жүйесінің мүлдем жойылуына байланысты дəл осындай билік жүргізу
құзіреті енді жаңадан қалыптасқан институт – сұлтан-правительдерге берілді. Алайда, қазақ жұртын
сес қатырмай отарлаудың саяси экспериментін жүргізетін объектіге айналдырып жіберген Ресей
15
империясының бұл əрекеті сəтсіз болып шықты. Өйткені, патша əкімшілігі Қазақ хандығы дəуіріндегі
хан билігі мен билік жүргізу құқықтық институттарының арасында сан ғасырдан бері орнаққан
иррархиялық үйлесімділікті елемеді. Сонымен бірге, отаршылдық жағдайда орыс əкімшілігі тарапынан
ғана тағайындалған хандардың, кейінірек сұлтан-правительдердің қолдан жасалған соттық құзіреті
дəстүрлі қазақы ортада ежелден жалғасып келе жатқан билік жүргізу институтының алдында мүлдем
қауқарсыз екендігін парықтай алмады. «Мұнан егер де хан мен би екі бөлініп таразының екі басына
түсе қалса, ел ниеті қашан да би жағына отыратындығы көрінеді», – деген өзінің мағыналы пікірін
Қ.И. Сəтпаев осы жайтқа байланысты айтса керек. Ал көшпелілердің институционалдық қатынасы
жүйесінде жүгініс пен билер кеңесінің ХІХ ғ.-дың 60-шы, кейбір өңірлерде 70-ші жылдарға дейін
сақталып келгендігін сол кезеңдегі осы жайттың тарихи контекстісімен – қазақ социумының əлі де
болса қауқарлы күйде болғандығымен негіздеуге болады. Сонымен бірге, қазақ социумының тыныстіршілігінің осындай күйін қамтамасыз етіп отырған дəстүрлі институттардың бірегейлері, əрине,
билік жүргізудің аталмыш түрлері – жүгініс пен билер кеңесі еді. Өйткені, жүгініс те, билер кеңесі де
көшпелі ортадағы əлеуметтік қатынастың дағдылы нормалары мен принциптерінің үйлесімді
қызметінің ең əлеуетті институционалдық факторлары болды.
Деректер жүгіністің құқықтық құзырының ру-қауым (жетіата) ішінде де, руаралық деңгейде де
жүргендігін, ал билер кеңесінің руаралық жəне жүзаралық (яғни, бүкіл этностық) институционалдық
қатынас жүйесінің ең негізгі құқықтық институты ретінде функция атқарғандығын айғақтайды.
Сондай-ақ, билер кеңесінің ру-қауым ауқымында да тиісті билік жүргізгендігі жөнінде мəлімет
кездеседі. Демек, жүгініс ру-қауымдағы қатынас жүйесінде де, руаралық байланыс саласында да билік
функциясын атқарған қос деңгейлі құрылым болды. Билер кеңесі ру-қауымнан бастап бүкіл ел-жұрт
деңгейінде құқықтық функция атқарды. Расында да, сан алуан деректер, сондай-ақ, билік жүргізудің
қазақ социумының құрылымдық жəне функционалдық табиғатынан туындайтын қисыны (логикасы)
билер кеңесінің: а) ру-қауым; ə) руаралық; б) жүзаралық сынды үш деңгейлік институт болғандығын
көрсетеді (осы ретте тайпа терминінің дәстүрлі қазақы ортада қолданыста болмағандығын қаперге
саламыз. Осыған орай, А.И. Левшин, жоғарыда аталған Н.И. Гродеков, Д.Я. Самоквасов, Л.Ф.
Баллюзек сынды дәстүрлі қазақы ортамен тығыз қарым-қатынаста болған орыс ғалымдары мен басқа
да сан зерттеушілердің еңбектерінде аталмыш тайпа терминінің мүлдем кездеспейтіндігін айтуға
болады. Ал, батыс қазақтарының құлпытас сияқты ескерткіштеріндегі жазуларда кездесетін тайпа
(«тайфа» деген атаумен берілген) термині ру бірлестігіне кіретін таксономиялық бірліктің атауы
ретінде қолданылғандығы ерекше ден қойдырады). Сан алуан мəліметтер, тіпті, жүздердің арасындағы
күрделі деген даулы мəселенің өзін осы жүздердің тиісті руларының өзара келісімі бойынша
ұйымдастырылған билер кеңесі ғана исі қазақ мойынсұнған дағдылы нормалар мен принциптерге
сəйкес, яғни, «ата-баба жолымен» шешіп отырғандығын айғақтайды. Осы ретте, ерекше ден
қойдырар жайт – тараптар тек өз руларының мүддесі тұрғысынан ғана құқықтық қатынасқа түсіп
отырды. Тіпті, жүзаралық деңгейде шақырылған билер кеңесінде де қарастырылғаны белгілі бір рудың
немесе рулардың мүдделеріне кереғар, яғни, руаралық дау-дамай болды. Бірақ, осы ретте «көп
тоқтаған аталы сөз» – тиісті үкім-кесімді үш жүздің төбе билері шығарып отырды. Ал осы үш бидің
ішінде төбе басы деп аталатын құқықтық мəртебе, əдетте, шежірелік жосынмен негізделген аға жолы
немесе аға баласы принципі бойынша Ұлы жүздің төбе биіне тиесілі болды. Бірақ, бұл қисыннан
аталмыш жүзаралық деңгейдегі билер кеңесін басқарып отыру жосыны генеалогиялық категория ағаіні деп келетін шежірелік желіске ғана негізделді деген жаңсақ пікір тумаса керек. Мұндай деңгейдегі
билер кеңесінің діттеген мақсат-мүддесі əлгі руаралық дау-дамайдың тиімді құқықтық шешімін табу
арқылы ел-жұрттың бірлігін қамтамасыз ету еді. Қарастырылып отырған руаралық даулы істің
неғұрлым тиімді үкім-кесімін шығару мақсатында үш жүздің төбе билері өзара келісіп арасынан əлгі
істің мəн-жайына мейлінше қанық биді төбе басы сайлап отырғандықтары сондықтан.
Сонымен, билік жүргізудің жүгініс пен билер кеңесі институттарының арасындағы құрылымдық
жəне функционалдық айырмашылықтары төмендегідей. Ең алдымен осы екі институттың
əрқайсысының құзыретіндегі даулы істердің ауқымы мен күрделілігі əртүрлі болды:
–билер кеңесі қызметінің объектісі кісі өлтіру, ел тонау, қарақшылық, ұрлық-қарлық, жесір дауы,
жер дауы, көші-қон тонау сияқты қазақы орта шектен шықты, шектен шыққан деп бағалаған күрделі
қылмыстық істерден тұрды. Ал жүгіністің функциясы жазаның айып деп аталатын түрлеріне кесілетін
даулы істерді реттеумен шектелді;
– жүгініс пен билер кеңесінің арасында руаралық дау-дамайды қамту жағынан да үлкен
айырмашылықтар болды: билік жүргізудің бірінші түрі тек бір жүздің ішіндегі ғана руаралық
мəселелер деп қарастырған болса, екіншісі
16
– билер кеңесі бір жүздің деңгейіндегі де, жүзаралық қатынастағы да руаралық даулы істерді реттеп
отырды. Мұндай функционалдық айырмашылықты жүгініс пен билер кеңесінің əрқайсысы
қарастыратын даулы істердің жоғарыда айтылға ауқымдылығы һəм күрделілігімен түсіндіруге болады;
– жүгіністің құрамындағы билердің саны билер кеңесіне қарағанда біршама шектеулі болды. Қазан
төңкерісіне дейінгі қазақтың билік жүргізу дəстүрін зерттеген ғалымдар мен орыстың отарлық
əкімшілігі шенеуніктердің еңбектерінде жүгініс пен билер кеңесінің құрамына кірген билердің санына
байланысты əртүрлі пікірлер айтылады. Ш.Ш. Уəлихановтың қазақ өлкесінде патшалық режим
тарапынан жүргізілген сот реформасының отаршылдық идеологиясы мен нəтижесін терең сипаттаған
Ресей əкімшілігіне жолдаған əйгілі жазбасында дəстүрлі қазақы ортада билік жүргізуге қатысатын
билердің санына шектеу болмағандығын ерекше атап көрсетті. Дəл осындай пікір Д.Андре атты орыс
əкімшілігінің қазақ өлкесіндегі ерекше тапсырмалар жөніндегі өкілінің көшпелілердің əдеттік
құқыққа байланысты жинаған материалында да бар. Ал ХІХ ғ.-дың 30-шы жылдарына дейінгі кезеңде
жазылған Д.Я. Самоквасов пен С.Б. Броневскийдің еңбектеріндегі мəлімет бойынша,билік жүргізудің
құрамындағы билердің саны даугердің қалауымен, жауапкердің келісімімен таңдалған бас биді
есептемегенде 6-ға дейін жетті. Сонымен бірге, С.Б. Броневский билердің аталмыш саны қылмыстық
істердің аса күрделігіне байланысты, мысалы, қазақ бекзадаларының біреуі əлдебір себептермен кісі
қолынан қаза тапқан жағдайда, билік жүргізудің құрамындағы билер санының көбейтілетіндігін атап
өтті. Бірақ, осы автор да, жоғарыда аталған басқа зерттеушілердің бірде-біреуі де билік жүргізудің
түрін нақты дəйектемеді. Сондықтан, олардың еңбектерінен жүгініс немесе билер кеңесінің құрамы
жөнінен толықмəнді түсінік алу мүмкін емес. Ресейдің көрнекті зерттеушілерінің бірі Л.А.
Словохотовтың Кіші жүз қазақтарының əдеттік құқығына байланысты жинаған мəліметіне қарағанда
орыс отаршылдығының қазақы ортаға əсері соншалықты дендей қоймаған кезеңде жүгіністің
құрамында 6-7-ге дейін би болса, билер кеңесінің құрамында 8-24 биге дейін болған екен. Дəл осындай
мəліметті Орта жүз қазақтарының құқықтық жүйесін зерттеген Н.И. Красовскийдің еңбегінде де
кездеседі.
Алайда, билер кеңесінің де, жүгіністің де ұйымдастырылуының ежелден орныққан жөн-жосықтары
бірдей болды. Айырмашылықтары – билер кеңесі құрамы жағынан ғана емес, ел-жұрттың тартылуы
тұрғысынан да ауқымды ұйымдастырылды. Билік жүргізудің осы екі түрінің де ұйымдастырылуы ең
алдымен даугердің негізгі биді таңдауына, онымен қарсы жақтың – жауапкердің келісіміне негізделді.
Осындай жолмен таңдалған би тағы да даугер мен жауапкердің өзара келісімімен осы тараптардың əр
жағынан беделді деген билерді билік жүргізуге шақырды. Сөйтіп, билік жүргізудің қажетті құрамы
тегіс жиналған соң əлгі билер өзара кеңесіп, арасынан төбе би мен ара билерді сайлап алатын.Төбе би
болып əдетте алғашқы таңдалған би, қалғандары ара би болып сайланды. Бұл ретте ескерер бір гəп –
даугер мен жауапкердің билерге толық сенуі билік жүргізудің тиімділігінің басты шарттарының бірі
болды. Осыған байланысты қазақтың əдет құқығын зерттеуге елеулі үлес қосқан Ақмола уезінің
статистика комитетінің қызметкері И.А. Козловтың төмендегі мəліметі ерекше ден қойдырады:
Орынбор қазақтарында таңдалған билердің алдына даугер мен жауапкердің қамшыларын
тастайтын ежелден жасап келе жатқан көне əдет кездеседі. Бұл əдет, – автордың қисынды
пікірінше, – əлгі тараптардың билерге кəміл сенетіндіктерін, өздерін билердің құзырына
тапсырғандықтарын əрі олардың қандай да болсын үкім-кесіміне толық мойынсұнатындықтарын
білдіреді. Осы мазмұндас материал Кіші жүз қазақтарының əдеттік құқығының өткендегісі мен оның
орыс отаршылдығының дендеп орныққан кезеңіндегі күйін сол уақыттағы Ресейдің ресми
тарихнамасының идеологиясы тұрғысынан тəпіштеп зерттеген Л.А. Словохотовтың еңбегінде де
берілген. Шынтуайтында, билік жүргізетін билердің алдына қамшы тастау əдеті қазақ өлкесінің
барлық аймақтарына тəн үрдіс еді. Бұл əдет əлгі дау қуушылардың билерге қана емес, билік жүргізу
үрдісін жіті бақылап отырған дүйім жұртқа да берілген идеологиялық əсері үлкен серт іспеттес болды.
Дəстүрлі қазақы ортада би атану айырықша адалдық пен шешендікті, ұйымдастырушылық қабілетті
бек біліктілікті қажет еткен аса тауқыметті үрдіс болды. Өйткені, болашақ би мейлінше объективті əрі
қауқарлы сұрыптау механизмі болып табылатын халық таңдауынан сүрінбей өтуі тиіс еді. Сонда ғана
үміткер тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ жəне сөз ұстаған, яғни, от ауызды, орақ тілді
шешен, сондай-ақ, ел ерткен ер немесе ел ұстасы сынды паремологиялық формулалармен берілген елжұрттың ежелден жасап келе жатқан талғам-талабына əбден сай би деген мəртебеге ие бола алды. Осы
айтылған қадір-қасиеттермен бірге болашақ бидің халықтың ежелден орныққан сан алуан салтын,
ғұрпын, жосын-жоралғыларын əлбетте жөн-жосығын (тарихын) білуі ерекше бағаланатын. Би əкеден
балаға ауысып отыратын лауазым да, атақ та емес, ең алдымен, тума дарын мен жүре дарыған жоғарыда
аталған қасиеттердің бидің сөзінде де, іс-əрекетінде де үйлесім тапқандығын білдіретін категория
болып табылады. Сондықтан да, би – көшпелілердің қайнаған ортасында шыңдалып, халық
17
таңдауымен суырылып шыққан бірегей əлеуметтік тұлға. Дəстүрлі қазақы ортада ата-бабаларынан
бастап би болып келген əулеттер де аз болған жоқ. Ондай əулетті аталмыш ортада шынжыры үзілмеген
шынжырқатар үрім-бұтақ деп аталды.
Билік жүргізу үшін даугердің қалауымен, жауапкердің ықтиярымен есептескен билер əлгі
дауласушы тараптардың бірінің руластары қоныс тепкен аймақтан арнайы ауыл белгіленіп отырды.
Мұндайда əдетте бай ауыл таңдалатын. Билік жүргізу сол ауылдың маңайындағы ең көрікті деген
төбеде өтетін. Сан алуан этнографиялық деректер жүгіністің, əсіресе, билер кеңесінің салтанатты
көрініс болғандығын көрсетеді. Көңіл аударарлық жайт – билік жүргізу үрдісінде қарастырылатын
даулы мəселе неғұрлым күрделі əрі ауқымды болса, осы үрдістің салтанаты да соғұрлым келісті болды.
Төбенің бетіне бір-біріне жалғастырыла төселген кілемдерге, текеметтерге, сырмақтарға жаңа туған
жарты ай тəрізді малдас құрып тізіліп отырған билер, олардың малынып киінген қымбат киімдері,
билердің алдында жүгініп отырған даугер мен жауапкер жəне билік жүргізу үрдісін айырықша
ыждаһаттылықпен баққан жұртшылық, ауыл ішінде билер мен басқа қонақтарға ас əзірлеу қамымен
қарбаласқан əйелдер мен ер адамдар..., расында да, бұл көрініс кімнің де болса, əсіресе, бөтен жұрттан
келіп қалған адамдардың ынтызарын туғызар далалықтарға ғана тəн сұлу сцена еді. Эстетикасы ерекше
бұл сцена, сонымен бірге, көшпелі қазақтың ежелден жасап келе жатқан мəдениетінің«уақытын
аялдатқан» кеңістігінің бар болмысы мен бітімінің жарқын көрінісі десе де болғандай. Мұндай
салтанат билік жүргізуге ерекше қажетті психологиялық ахуал туғызып отырды. Яғни,
қарастырылатын даулы мəселенің «ата-баба жолының» ілкімді қағидаларына сай оңтайлы құқықтық
шешім шығарудың мейлінше əсерлі психологиялық факторы болды. Расында да, билік жүргізудің
осындай салтанатты ұйымдастырылуының түпкі мəн-мақсаты екі рудің арасындағы даулы істің тікелей
субъектілерін əлгі істі насырға шаптырмай, шежірелік жөн-жосықпен негізделген ағайыншылық
принципімен бітістіру, тіпті болмаса, салауат жолымен ымыраға келтіру еді. Əртүрлі деректер сəнсалтанаты келіскен билік жүргізудің ақыры тараптардың билердің үкім-кесіміне ризашылық білдіріп,
бітімге келулерімен аяқталып отырғандығын айғақтайды. Қарсы тараптар əртүрлі себептермен бітімге
келе алмаған жағдайларда да билік жүргізудің осындай салтанатты ұйымдастырылуы олардың бірбіріне қараулық жасап, озбырлыққа баруына психологиялық тұрғыдан мүмкіндік те, мұрша да бермеді.
Əлбетте, дауласушыларды, ең алдымен, екі руды ымыраластырудың бірден-бір жолы, билік
жүргізудің əділетті шешімі болғаны сөзсіз. Бұл үшін əлгі үкім-кесімнің əділдігін жəбірленуші мен
жəбірлеуші ғана емес, осы үрдісті «сырт көз» болып жіті бақылап отыратын рубасылар, ақсақалдар,
батырлар сынды ел-жұрттың игі жақсыларының да даусыз мойындаулары қажет еді. Себебі, билердің
тиісті үкім-кесіміне игі жақсылардың мойынсұнуы, түптеп келгенде, дауға түскен субъектілердің, ең
алдымен, əрине, жəбір көрсетушінің руластарының мойынсұнуы болып табылады. Бұдан аталмыш игі
жақсылардың билер кеңесінің ісіне араласты деген жаңсақ ұғым тумаса керек. Оған билік жүргізудің
ежелден орныққан этикасы да, «процессуалдық-нормативтік» жөн-жосығы да жібермеді. Бірақ, билік
жүргізу үрдісінің өзіндік қисыны тұрғысынан көшпелі ортада «сырт көз» деп есептелінген əлгі игі
жақсылардың осы үрдістің барысын жіті қадағалап отыруының өзі билердің тиісті үкім-кесімінің
«ата-баба жолынан» ауытқымауының тегеуірінді əлеуметтік кепілі əрі факторы болды. Басты гəп, игі
жақсылардың қазақ социуміндегі айырықша беделінде болып отыр. Игі жақсылардың билік жүргізудің
барысын қалтқысыз бақылап отыруын дауласушылар мен оның руластырының əлгі үкім-кесімінің
əділдігінің еш күмəнсіз айғағы ретінде қабылдағандықтары сондықтан. Реті келген соң айта кету керек,
билік жүргізудің салтанатты ұйымдастырылуына игі жақсылар айырықша ықпал жасады. Деректер
олардың билік жүргізудің дəстүр қосқан сəн-салтанатын келістіріп ұйымдастыруына өздерінің малмүлкімен де үлкен үлес қосып отырғандығын айғақтайды. Демек, билік жүргізу үрдісінің
ұйымдастырылуына игі жақсылардың белсенді араласуы осы үрдістің əлеуметтік тиімділігінің
маңызды факторларының бірі əрі көрсеткіші болды. Оларды билік жүргізу үрдісінің белсенді
субъектілерінің бірі ретінде қарастырудың қажеттілігі осында.
Сан алуан тарихи, этнографиялық, фольклорлық деректер, əсіресе, билер кеңесінің дені руаралық,
жүзаралық жəне жалпыэтникалық деңгейде ұйымдастырылған көшпелі ортаның ең ұлы дəстүрі – ас
беру барысында өтіп отырғандығын көрсетеді. Шынтуайтында, көшпелі ортада ешбір ас беру жосыны
билік жүргізусіз (билер кеңесі) өткен де емес. Сондықтан да, билік жүргізуді ас беру үрдісінің ең
маңызды институционалдық компоненті ретінде бағамдаған жөн. Осы қисынның өзі-ақ қазақ
социумының «қолданбалы» моделі іспеттес ас беру жосынының көшпелі ортадағы əлеуметтік
қатынастың барлық салалары мен деңгейлерінің үйлесімділігін қамтамасыз етіп отырған қоғамдық
қауқарын айғақтаса керек.
Сонымен, билік жүргізудің, əсіресе, қоғамдағы аса күрделі руаралық даулы істерді қарастыратын
билер кеңесінің салтанатты күйде ұйымдастырылуын көшпелі ортада руаралық (яғни, қауымаралық)
18
қатынастың үйлесімділігіне айырықша мəн берілгендігімен түсіндіруге болады. Өйткені, «ата-баба
жолының» ең іргелі принциптерінің бірі болып табылатын мұндай үйлесімділік қазақ социумының
ежелгі тіршілік ырғағын қамтамасыз етіп отыратын ерекше қауқарлы институционалдық механизм еді.
Расында да, дəстүрлі қазақы ортада материалдық жəне рухани игілік атаулыны өндіретін бірден-бір
корпоративтік субъектілер – жетіаталық экзогамиялық ру-қауымдардың əрқайсысының дағдылы
тіршілігінің ең басты тірегі əрі факторы, түптеп келгенде, осы руаралық қатынас жүйесі болды. Яғни,
осы руаралық қатынас жүйесінің үйлесімді функциясы əрбір ру-қауымның үйлесімді тыныстіршілігінің себепкері де, салдары да болып табылады. Жүгіністе де, билер кеңесінде де көшпелі
ортадағы ең шиеленісті деңгейдегі даулы мəселенің өзін «қарға тамырлы қазақ» деген шежірелік
жосынмен негізделген принцип бойынша тек билер ғана емес, билік жүргізуге екі тараптан жиналған
жұрт та мүдделі болғандығы сондықтан. Билік жүргізу жосынында қолданылған береке-бітім, жар
болу, қарындас болу, екі рудың арасындағы ушыққан істі де бітістіруге тиісті салауат айту немесе
салауатқа шақыру жəне т.б. сынды этикалық мəнді тəсілдер, шынтуайтында, аталмыш даулы істерді
шешудің құқықтық механизмінің шынайы əдет-ғұрыптық табиғатын да, ерекшелігін де көрсетеді.
Кінәлі және күнәһар деп есептелген жандардың жазасын анықтаудың һәм оларға жаза кесудің
реті мен түрлерінің қысқаша сипаттамасы. Осы ретте ерекше назар аударарлық жайт – даушыларды
береке-бітімге шақыру жəне пəтуаға келтіру, осы арқылы олардың руластарын ымыраластыру үрдісі
жүгіністің немесе билер кеңесінің алдында бұрынырақ жүргізіліп отырды. Ол үшін дауласушы
тараптарға бейтарап үшінші рудың ең беделді деген ақсақалдары, билері, батырлары ара ағайындыққа,
даулы іс өршіген жағдайда, тіпті, сый ағайындыққа жүрді. Ежелден орныққан бұл жосын бойынша ара
ағайындық пен сый ағайындыққа жүргендер əлгі тараптарды береке-бітімге келуге шақырды.
Мұндайда жауапкердің арнайы дайындалған үйінде дауласушы тараптардың игі жақсыларының өздері
алдын-ала сайлаған ең көрнекті өкілдеріне атап мал сойылып, дастархан жайылатын. Л.А.
Словохотовтың материалына қарағанда, ас үстінде ара ағайындыққа немесе сый ағайындыққа
жүргендер əлгі дауға түскендерді «төреге барып, төбеге шықпайық» десіп, даулы істің алдын-ала
есептелінген шығынын жəбірленуші жаққа өтеуді жауапкердің беделді адамдарынан сұрайтын болған.
Сонымен бірге, жəбірленуші тарапқа да «алдыңа келсе атаңның құнын кеш» деген қазақы орта ерекше
дес көретін этикалық қағиданы қадап айтып, қарсы тарапқа кешірім жасауды өтінетін. Осындайда,
дəстүрлі қазақы орта үшін ең қисынды əрі ұрымтал уəждердің бірі «керегеміз ағаш, тегіміз Алаштан
тараған қазақ баласымыз» (кейбір шежірелік нұсқаларда «керегеміз ағаш, ұранымыз Алаш») деген
формула, яғни, шежірелік жосынмен негізделген туыстық қатынастың ең іргелі принципі алға
тартылатын. Сөйтіп, тараптар ымыраға келуге (береке-бітімге, пəтуаласуға) шақырылатын.
Айтылған қисынның жалғасы ретінде айта кетер гəп – деректер аталмыш бітімгершілікке шақыру
жосыны тіпті ауыр қылмыс жасалған жағдайларда да атқарылып отырғандығын айғақтайды. Алайда,
бұл жосын орыс отаршылдығы дендеп орныққанға дейінгі кезеңде көші-қон тонау, əйел затын зорлау,
ауылды тонау, бір рудың мал-мүлкін шауып, алып кету, айуандықпен қасақана кісі өлтіру сияқты
көшпелі ортада кешірім жасалмайтын қылмыстардың субъектілеріне жүрмеді. Олар əдетте билер
кеңесінің үкім-кесімімен өлім жазасына бұйырылып отырылды. Тек, жоғарыда аталған «Сібір
қырғыздары [қазақтары] туралы Жарғы» ережелерінің 1824 ж.-дан бастап жүзеге асырыла бастауына
байланысты, əсіресе, ХІХ ғ.-дың 40-шы жылдарынан кейінгі кезеңде қазақ өлкесінде үдетіле
жүргізілген саяси-əкімшілік, соның ішінде, сот реформаларының нəтижесінде аталмыш жəне басқа да
ауыр қылмыстардың субъектілерін өлім жазасына кесу көп жағдайда құн төлеп өтеу жазасына
алмастырылды.
Жоғарыда айтылғандай, дауласушы тараптарды бітімге шақырып отыру билік жүргізудің де ең
басты құқықтық функцияларының бірі болды. Алайда, əлгі тараптарды береке-бітімге келтіру үшін
билер даулы істің мəн-жайын жəне себеп-салдарын өз қал-қадерінше əбден саралап-сараптап алатын.
Бұл көшпелі ортада билік жүргізудің ертеден орныққан тəртібі еді. Егер, билік жүргізудің қарсаңында
жəне осы үрдістің басында дауға түскен тараптарды ымыраға келтірудің барлық амалдары нəтиже
бермесе, төбе би (төбе басы) жиналғандарға даулы істің мəн-жайын түсіндіріп, ара билермен бірге əлгі
істі сараптап, тиісті үкім-кесім шығару үрдісіне кірісетін.
Қазан төңкерісіне дейінгі əртүрлі этнографиялық мəліметтерге қарағанда, ең алдымен
жəбірленушіге сөз беріліп отырды. Ол өзінің көрген зəбірін, зорлық-зомбылығын жəне жауапкер
тарапынан келген шығынның мөлшерін егжей-тегжейлі баяндап, дəйек ретінде куəлерін алға тартатын.
Одан кейін сөз алған жауапкер де өз дəлелдемелерін келтіріп, бірге келген куəлерінің көргенбілгендеріне жүгінетін. Жоғарыда аталған жəне басқа да деректер тараптардың əрқайсысының
айтқандарын билер де, қоршаған жұртшылық та бөлмей мұқият тыңдағандарын ерекше атап өтеді.
Соңынан екі дауласушы жақтың айтар уəжі аяқталғаннан кейін олардың əрқайсысы жəне куəлікке
19
жүргендер алдымен билердің сұрағына алынатын. Əсіресе, жиналған жұртшылықтың жəбір көруші
мен жауапкерге, əсіресе, олардың əрқайсысының куəлеріне беретін сұрақтары ерекше мол болатын.
Қарсы сұрақ деп аталатын бұл сұрақтың мəн-мақсаты жəбірленуші мен жауапкерді де, олардың
куəлерін де мүмкіндігінше састырып, даулы істің ақиқатын айғақтау еді. Əлбетте, тараптарға сұрақ
билердің ең алдымен төбе бидің (төбе басы) рұқсатымен ғана беріліп отырды. Сөзден жаңылып,
келтірілген айғақтары дəлелді болмаған жəбірленуші жеңіліс тауып жататын. Көшпелі ортада
көпшіліктің алдында сындарлы əрі қисынды да дəйекті айтылған сөздің ерекше бағаланғаны
соншалықты, кейде жəбірленушінің жəне оның көз көрген деген куəлерінің көзілікті айғақтарының өзі
(мысалы, ұрланған малдың ескіре қоймаған ізі немесе малдың терісінің күдікті адамның үйінен
табылуы деген сияқты) есепке алына бермейтін. Дегенмен, жасалған қиянаттың, ұрлық-қарлықтың,
зорлық-зомбылықтың қай түрі болсын жерде жатпайды, «ел құлағы елу» деген емес пе, ерте ме, кеш пе
бəрібір əшкереленетіні айдан анық деген сияқты қисынның құдіретін сөзсіз мойындаған көшпелі
ортада орын алған тəртіпсіздіктер мен қылмыс атаулының дені ашылып, айыптылар əдеттік құқықтың
жосынына сəйкес тиісті жазаға кесіліп отырылды. Оның бер жағында, əсіресе, билік жүргізу үрдісінде
міндетті түрде қолданылатын ант беру əдеті шешуші рөл атқарды. Қазан төңкерісіне дейінгі кезеңде
қазақтың құқықтық мəдениетін зерттеген орыс ғалымдары мен шенеуніктерінің еңбектерінде жан беру
үрдісін билік жүргізудің ең басты қозғаушы күші деп атауы осы жайтқа байланысты болса керек.
Ант беруді дəстүрлі билік жүргізу терминологиясы бойынша жан беру, ал ант берушіні жанға
ұстанған деп атады. Жан беру ұғымы, қазіргі қазақ терминологиясының қалыбымен айтқанда, арын
кепілге салу, ал жанға ұстанған арын кепілге ұстанған кісі дегенді білдіреді (дəстүрлі қазақы ортада
жан ұғымы ар мағынасында да қолданылды). Жан беру жосынын дауға түскендердің куəлері
атқарды. Қазан төңкерісіне дейінгі орыс зерттеушілерінің еңбектерінде жанға беруді дəлелдеу жəне
тазарту (доказательная (подтвердительная) присяга и очистительная присяга) деп жіктеді. Сонымен
бірге Торғай облысының əскери губернаторы Л.Ф. Баллюзектің қазақтың əдет-ғұрыптық құқығы
туралы 1871 ж. жарияланған еңбегінде жан берудің куəгердің анты (свидетельская присяга) деген
үшінші түрі де аталған. Алайда, жан берудің аталмыш автор ұсынған бұл түрі жасанды деп айтуға
əбден болады. Себебі, жоғарыда аталған дəлелдеу жəне тазару деген жан берудің екі түрінде де осы
жосынды, түптеп келгенде, тараптардың куəлері ғана атқарып отырды. Қазан төңкерісіне дейінгі
орыс тарихнамасында айтылатын жанға берудің дəлелдеу мен тазарту деген түрлері болса, біздің
ойымызша, бұлар таза ғылыми жіктеме ғана. Ал көшпелі ортада жан беру үрдісі функционалдық
ерекшелігіне қарай жіктелген емес. Өйткені, билік жүргізудің дəстүрлі іс тəжірибесі мұндай жіктеуге
мұқтаж бола қойған жоқ.
Осы ретте ерекше нақтылауды қажет ететін гəп – билік жүргізу үрдісінде екі жаққа да куəлікке
жүргендерді екі топқа бөліп қарастыру қажет. Бірінші топ – даулы істің көз көрген болып есептелген
куəгерлері екі тарапқа да жақын туыстар болмауы да мүмкін. Олардың, тіпті, басқа рудың немесе
бірнеше рулардың өкілдері болуы да сирек кездескен құбылыс емес еді. Осыған байланысты билік
жүргізудің дəстүрлі жөн-жосығына сəйкес төмендегідей жайт мұқият ескеріліп отырды:
– сұлтан мен қожа сынды ақсүйектер тұқымына жататын əлеуметтік категория өкілдерінің
куəліктері жан беру рəсімінсіз-ақ шынайы айғақ ретінде қабылданды;
– билер, ақсақалдар мен ел-жұрттың арасында кіршіксіз бедел жинаған көрнекті тұлғалар да жан
берген жоқ. Олардың куəліктері де дəлелді қажет етпейтін айғақ болып есептелінді;
– куəлікке жүргендер қарапайым адамдар қатарынан болса, олардың арасынан біреуі ғана куəгер
бола алды. Бірақ, оның берген куəлігінің ақиқатына билер мен жиналған жұртшылықты кəміл сендіру
үшін əлгі куəгердің жақын бір туысы міндетті түрде жан беру рəсімін атқаруы тиіс.
Алайда, деректерге қарағанда, даулы істің шиеленісті өтуіне байланысты тараптардың уəждерінің
растығын немесе жалғандығын дəйектеу мақсатында куəлікке тартылатындардың саны билер
кеңесінің ұйғарымы бойынша өсуі де мүмкін болды. Мысалы, орыс əкімшілігінің ерекше тапсырмалар
жөніндегі өкілі Д’ Андренің Кіші жүз, ішінара Орта жүз қазақтары арасынан 1846 ж. əдет-ғұрыптық
құқыққа байланысты жинаған материалында ойнастық жасаған немесе əйел затын зорлау сияқты аса
күрделі жайттар бойынша істі қарастыру үшін куəгерлердің саны 4 адам болуы қажет екендігі
айтылған.
Жоғарыда айтылғандай, билер мен жұртшылық тарапынан қалың сұрақтың астында қалып, көп
жағдайда тығырыққа тап болған жəбірленуші үшін «жанға медет, көңілге демеу» болған осы жан беру
жосыны болды. Ол, билік жүргізудің ежелден орныққан жөн-жосығына сəйкес билерден жан беруді
сұрады. Бұл жосын теңдік немесе теңдік сұрау деп аталған. Жан беретін адам болып билердің
пəрменімен, жəбірленушінің қалауымен міндетті түрде өзінің жақын туыстарының бірі тағайындалды.
Бұл жан берудің дəлелдеу немесе құптау түрі болып табылады. Жан берудің осы түрін атқару
20
барысында жəбірленушінің тарапынан келтірілген дəлелдемелер билер мен жұртшылыққа дəйексіздеу
немесе мүлдем негізсіз көрінсе, ол жауапкер тарапынан да жан беруді талап етуге құқылы болды.
Осыған орай жəбірленуші жауапкердің жақын туыстарының бірін билердің келісімі бойынша, жан
беретін адам ретінде таңдады. Жан берудің бұл түрі жоғарыда көрсетілгендей,тазартуантына жатты.
Өте-мөте шиеленісті дау-дамайда осындай жан берушіні жəбірленушінің куəлерінің арасынан таңдау
мүмкіндігі жауапкерге де беріліп отырылды. Ескере кетер жайт – əдет-ғұрыптық құқықтың
қағидаларына сəйкес осы куəлер де міндетті түрде жəбірленушінің жақын туыстары болуға тиіс. Осы
ретте билер жəне жиналған жұртшылық жан беретіндердің, яғни, жанға ұстанғандардың тазалығына
ерекше мəн бергендігін атап өту қажет. Ата-баба жолының ұстанымдарына сəйкес жан беруге тек ел
арасында таза əрі беделді адамдарға ғана рұқсат етілетін. Мұндай адамды көшпелі ортада дұрыс адам
деп атаған. Сонымен бірге əйел адамдарды, кəмелет жасқа, яғни, 13-ке толмағандарды (жоғарыда
аталған жəне басқа да орыс зерттеушілерінің еңбектерінде қазақы ортадағы кəмелеттік жастың
мөлшері 14 немесе 15 жас деп те көрсетілген), бөтен жұрттың өкілдерін, ақыл-есі кемтарларды жəне
үй қызметшілері мен жалшыларды жан беруге дəстүр қоспады.
Жоғарыда айтылған қисынға орай төмендегідей түйткіл бір жайт жөнінде айтпай кетпеске
болмайды. Қазан төңкерісіне дейінгі қазақтың əдет-ғұрыптық құқығына байланысты жарияланған
орыс авторларының еңбектерінің кейбіреулерінде көшпелі ортада жан берудің дəлелдеу немесе құптау
түрі ғана жан айғақтың тазасынан деп аталғаны айтылған. Біздіңше, дəстүрлі ортада жан айғақтың
тазасынан деп жан берудің осы екі түрін де атаған сыңайлы. Өйткені, дəлелдеу (құптау) жəне
тазартуанттарын беру рəсімдерінің атқарылу реті, мазмұны жəне «идеологиясы» мүлдем бірдей десе
де болады.
Жан беру жанға ұстанғандар үшін моральдық-психологиялық тұрғыдан мейлінше ауыр жосын
болды. Өйткені, бұл үрдіс бойынша (яғни, көшпелі ортада қалыптасқан дүниенің жаратылысы туралы
концепцияға сəйкес) жанға ұстанғандар жан беру жосыны кезінде əруақтар мен құдайдың сынағынан
өтеді. Олардың куəлігі жалған болса, өздері де, отбасы да міндетті түрде аруақтар мен құдайдың кəріне
ілігіп, бəле-жалаға ұшырайды. Осындай наным-сенімнің тегеуірінді ықпалындағы жан берушілер,
жоғарыда аталған жəне басқа да орыс шенеуніктері мен зерттеушілері ерекше атап өткендей, жалған
куəлікке жүре бермеген. Л.Ф. Баллюзектің жоғарыда аталған еңбегіндегі мəліметке қарағанда жан
берудің төмендегідей түрлері болды:
– жанға ұстанған адам билер мен жиналған жұртшылықтың алдында: «егер өтірік айтсам құдай
атсын, о дүниеде иманым бұйырмасын, бұ дүниеде мал-басымның игілігін көрмей кетейін» деген
сияқты психологиялық əсері мейлінше қуатты ант сөздерін айту керек;
– мылтықтың ұңғысын үнсіз сүюі тиіс;
– ата-бабасының моласын үнсіз үш рет айналып өтуі қажет;
– үйдің ішінде шымылдықпен арнайы қоршалған тұста ақырет киімін киюі тиіс болды.
Əлбетте, билік жүргізу барысында жан берудің аталмыш түрлерінің біреуі ғана таңдалатын.
Билердің құзырында болған мұндай таңдау елдің (ауылдың, рудың, жүздің) шырқын бұзу деп
есептелінген əртүрлі тəртіпсіздіктің немесе шектен шыққандыққа жатқызылатын қылмыстардың
себеп-салдарына тығыз байланысты болды. Кейін исламның қазақ тіршілігі жүйесінде дендеп орныға
бастауына байланысты дəстүрлі билік жүргізу үрдісінде құранмен де жан беру рəсімі қалыптасты.
Жан берудің жоғарыда келтірілген түрлерінің шарттарының қай-қайсысы болсын өзінің көшпелі
ортаның «ата-баба жолын» ұстанған, яғни, құдайдың құдіретіне сөзсіз мойынсұнған, аруақтарға
риясыз табынып өскен адамы үшін айырықша ауыр сын болды. Сондықтан да болар, жанға
ұстанғандарға билердің шешімі бойынша жан беру үшін əжептəуір уақыт та белгіленетін. Л.Ф.
Баллюзектің мəліметіне сүйенсек, мұндай уақыттың мөлшері жан берушінің тұрағының қашықтығына
байланысты болды. Ал біздегі қолда бар деректер бойынша, жан берушіге берілетін мерзім аталмыш
жайтпен қатар даулы істің күрделілігі мен ауқымына қарай да нақтыланды. Л.Ф. Баллюзектің еңбегінде
келтірілген қазақы ортада кең тараған «жан бергенге жай бер» деген мақал айтылған қисынның
мейлінше дəл берілген паремологиялық проекциясы деуге болады.
Жан беру шарттарының бар моральдық-психологиялық ауыртпалығы мен жамандыққа апаруы
кəдік салдарын сезінгендіктен жанға ұстанған кісі өзі куəлендіруі тиіс дауға түскен адамның əлдебір
қараулығын сезіп қалса немесе оның ісінің ақ-қарасына көз жетпесе ант беруден жан садаға деп
аталатын айып-қиыбын төлеп дереу құтылуға тырысатын. Мұндайда, билер кеңесі куəгері жан беруден
бас тартқан адамның өзінен жан беруді талап етті. Бірақ, осындай жайтта да əлгі адамның ар тазалығы
қатаң ескеріліп отырылды. Егер, мұндай əрекеттен еш нəтиже шықпаса, əлгі тарап жеңілген болып
саналып, тиісті жазаға кесілді. Екі тараптан да алынатын жан беру рəсімінің аяқталуы билік жүргізудің
келесі соңғы сатысы даулы істің субъектілерінің дəйектемелерін талқылау жəне тиісті үкім-кесім
21
шығару үрдісінің басталғандығын білдірді. Билік жүргізудің ежелден жалғасқан тəртібіне сəйкес
мұндайда ара билердің əрқайсысы өз пікірлерін ортаға салатын. Айтылған пікірлерді талқылау өте
тартысты жағдайда өтуі осы жосынның ең басты функционалдық ерекшелігі болып табылады.
Шешуші үкім-кесімді ара билермен келісе отырып төбе би шығаратын. Осы ретте тағы бір ерекше
екшеп айтар жайт – билер кеңесінің ұйымдастырылуының институционалдық деңгейі мен құрамы
даулы істің күрделілігі мен ауқымына ғана емес, əлгі істің субъектілерінің əлеуметтік мəртебесіне де
тікелей байланысты болды. Егер, даулы істің субъектілері сұлтан немесе қожа сынды ақсүйектер
категориясынан болса, хан билігі жүріп тұрған кезеңде мұндай істі үш жүздің игі жақсылары мен ырыс
ұстағандарының деңгейінде ең көрнекті өкілдері сұлтандар, билер, рубасылар, батырлар қатысатын
хан кеңесі қарастырып отырды. Кейін, хан билігі əлсіреген заманда мұндай істің үкім-кесімін енді үшжүздің деңгейінде ұйымдастырылған билер кеңесі шығарды. Мысал ретінде жоғарыда аталған автор
Л.Ф. Баллюзектің еңбегінде, ішінара П.Е. Маковецкийдің зерттеуінде сипатталынған қазақ
тарихындағы төтенше оқиғалардың бірін айтуға болады: Орта жүздің батыры Сырымбеттің Кіші
жүздің ханы Əбілқайырды өлтіруіне байланысты үш жүздің төбе билері, көрнекті рубасылары,
ақсақалдары, батырлары бас қосқан кеңейтілген билер кеңесі шақырылды. Кеңесте төбе би болып
əйгілі Төле би сайланды. Əлгі даулы істі талқылау əжептəуір уақытқа созылғанға ұқсайды.
Жоғарыдағы авторлардың еңбектерінде келтірілген аталмыш мəліметтің өрбітілу қисынына
(логикасына) қарағанда, билер кеңесі ханды өлтірген Сырымбет батыр мен оның руластарына шейіт
болған Əбілқайыр ханның баласы Ералы сұлтанның пайдасына деп 7 құн төлеуге үкім-кесім шығарған
(өйткені, қазақтың əдет-ғұрыптық құқығының қағидалары бойынша ханды өлтіргені үшін құныкер мен
оның туыстары қараша халықтың құнынан 7 есе артық құн төлеуі тиіс. Ал қараша халықтың өкілінің
құны 1000 қойға немесе 100 жылқыға немесе 50 түйеге тең болды. Сонда Ералы сұлтан құныкерден
7000 қой немесе 700 жылқы, түйе басына шаққанда 350 түйе алуы тиіс еді). Бірақ, Ералы сұлтан билер
кеңесінен өзіне тиесілі 7 құнның бірінің орнына көшпелі ортада ежелден орныққан «қанға қан»
принципі бойынша Сырымбет батырды өлтіруге мұрсат сұраған тəрізді. Л.Ф. Баллюзек келтірген
мəліметтің қисынына ілессек, билер кеңесі Ералы сұлтанның бұл өтінішін қанағаттандырған сыңайлы.
Сөйтіп, төбе би Төле бидің үкім-кесімімен Ералы сұлтан əкесін марқұм қылған Сырымбет батырды өз
қолымен өлтіріп, үстіне қосымша 2 құн алған соң, қалған 4 құнды кешіріпті. Л.Ф. Баллюзек өзінің осы
сипаттамасын айтылып отырған оқиғаның дəйегі де, дерегі де жеткілікті деп аяқтады.
Шыңғыс ханның істі болған ұрпақтарын жазаға кесуге тек ең жоғарғы əлеуметтік-саяси деңгейдегі
билік жүргізу институттары ғана құқылы болғандығы осы ұлы қағанның билік құрған заманынан
бастау алған жосын сыңайлы. Расында да, хан билігінің дəурені жүріп тұрған кезеңде де, тіпті, осы
биліктің əлсіреген заманында да əлеуметтік-саяси əуселесі əлі де қауқарлы болған Шыңғыс хан
ұрпақтарының дауға түскен істерін, əсіресе, жоғарыда айтылған ханның кісі қолынан қаза
тапқандығына байланысты аса күрделі істі руаралық деңгейдегі билер кеңесінің ғана қарастыруының
институционалдық жəне моральдық-психологиялық мүмкіндігін елестетудің өзі мүмкін емес. Бұл
дəстүрді Қазақстанның аса көрнекті шығыстанушысы В.П. Юдин теориялық тұрғыдан да, деректік
жағынан да қисынды негіздеген шыңғысизм идеологиясы мен практикасының ең басты элементі
ретінде де қарастыруға болады.
Билер кеңесінің, əсіресе, кеңестің төбе биінің билік жүргізу үрдісіндегі шешуші рөлі осы мəселені
арнайы зерделеген қазан төңкерісіне дейінгі орыс зерттеушілерінің еңбектерінде айырықша аталынып
отырылды. Сан алуан құқықтық істерді, əсіресе, кісі өлімі, ұрлық-қарлық, жесір дауы, жер дауы
сияқты шиеленісті мəселелерге байланысты билердің арасындағы даулы айтысты билік жүргізу
дəстүрінде жиі кездесетін жайттардың бірегейі десе де болады. Бидің біліктілігінің де, кісілігінің де,
«сөз ұстаған» шешендігінің де дүйім жұрттың алдында ерекше айғақталынатыны дəл осы сəт болды.
Осы ретте, əсіресе, билік жүргізудің тек дəстүрлі қазақ қоғамына ғана тəн процессуалдық түрі – билер
айтысы болғандығын ерекше атап өткен лəзім. Бұл жосын билік жүргізудің əділ шешім шығаруының
ең ілкімді кепілдерінің бірі болды. Осы кезеңде қазақ өлкесінде мұндай сан көріністің куəсі болған
орыс зерттеушілерінің билер айтысын дəстүрлі қазақы ортадағы билік жүргізудің өзіндік
процессуалдық болмысы əрі артықшылығы екендігін үнемі атап өтулері сондықтан болса керек.
Мысалы, Кіші жүз қазақтарының əдет-ғұрыптық құқығын өз заманының методологиялық талғамына
сəйкес дендеп зерттегендердің бірі Л.А. Словохотов билік жүргізу барысында айтысқа түскен билердің
өздерін ерекше еркін ұстайтындығын, шындықтың шынайы жаршысы болған олардың сұлу сөздері
ағын судай төгіліп жататындығын тамсана суреттеді. Осы автордың айтуынша, қазақ билері даулы
істерге байланысты мəліметтерді өздері жинап жатпаған. Бірақ, олар дауға түскендердің айтқандарын
қалт жібермей өздерінің сан жылғы іс-тəжірибесі мен біліктілігінің тезінен бірден өткізіп,
жұртшылыққа асқақ поэтикалық тілмен, əсерлі эстетикалық нақышпен жеткізуге тиіс болды. Оның
22
үстіне бұл үрдістің билердің өзара айтыс түрінде өтуі, жоғарыда айтылғандай, олардың əрқайсысының
сан жылғы əлеуметтік беделінің халық алдында сынға түсуі еді. Мұндайда, əрине, билердің үкімкесімінің шындық болып шығатындығы көшпелі орта үшін айқын жайт болғандығы сондықтан.
Төменде жазушылық шеберлігімен қатар, қазақ этнографиясына да əрдайым айырықша көңіл бөлген
М.Əуезовтың «Əдебиет тарихы» атты еңбегіндегі билер айтысына арналған бөлімнің тиісті үзіндісін
келтіруді жөн көрдік. Еңбек таза академиялық-ғылыми қалыппен емес, көпшілік əдебиеттің əсерлі
тілімен жазылса да, өзінің тарихи-этнографиялық нақтылығымен де, дəйектілігімен де ден қойдырады.
«Билер айтысының қазірде барлық түрлері жиналып болмағандықтан, екінші бұл түрдегі
айтыстар ерекше көп болғандықтан, бұл күнде түгел жіктеп, бөліп қоюға болмайды. Сондықтан,
қазірде қандай түрлері кездесетінін айтамыз. Бірақ бұл жіктеу уақытша ғана жіктеу жəне ылғи
ішкі мағынасына ғана қарап жасалған жіктер болады. Осы бетпен қарастырғанда билік
айтыстары: бірінші, дау мен билікті қоса айтып, ру жігінің бетімен сөйлейтіндері болады. Мысалы
Бұқар жыраудың Керейге айтқан тақпағы:
«Керей қайда барасың,
Сырдың бойын көбелеп.
Сен қашсаң да мен қойман,
Арғымағым жебелеп.
Енді алдыңнан шығайын,
Жауған күндей себелеп.
Ақ мырзамды өлтірдің,
Ақ сойылмен төбелеп,
Мен арғын деген арыспын,
Азуы кере қарыспын.
Сен – бұзау терісі шөншіксің,
Мен – өгіз терісі талыспын.
Абылай алдында бітіссең
Құдандалы таныспын.
Абылай алдында бітпесең
Атасын білмес алыспын.
Көшің кетер бір жаққа,
Малың кетер бір жаққа,
Көш соңына жете алмай,
Есің шығар сол шақта.
Жар басына қонарсың,
Жарты лашық тігерсің,
Ауызыңнан ас кетер,
Қара көзден жас кетер,
Бұл қылығың қоймасаң
Сонау кеудедегі дулығадан бас кетер».
Екінші, екі бидің əділ билікке таласып айтқан талас сөздері. Мысалы, Ақтайлақ, Солтабай билігі.
Ақтайлақ:
Бай қонысын сұрасаң,
Батпақ сулы даласы.
Қой қонысын сұрасаң,
Кекірелі Жантық шорашы.
Құйсадағы таусылмас,
Қыдырлы байдың сабасы.
Сірə да ұшпақ көрер-ау,
О сыны тапқан анасы, –
деп өзінің кеудесін түртіп:
Сен төрт кісі күмəн ұстатсаң,
Мен тоқсан түйе құн кестім,
Сөзімнің болса расы.
Бүгін керей өлгенде,
Ертең найман өлмей ме,
Өлімді жанның мұрасы, – дейді.
Бұл сөзді Солтабай ұнатпағанда, тағы: Ақтайлақ:
23
Əуелі бағыра ашылса,
Аққу шомар көлдерге.
Туысқаны кімнің көп болса
Үлкен медеу белдерге.
Қырық кез торғын жатыр ғой,
Ақ сандықтың түбінде.
Бəрін айт та бірін айт,
Сұлтанжан-ау, cap қасқа am тұр ғой белдеуде,
– дейді.
Үшінші, арбасып, ырғасып жұмбақпен, тұспалмен айтысатын талас билік, – мысалы, Қараменде
мен Кеңгірбай билігі. Дадан руы Боқты деген кісінің бір ағайынынан, тобықтының мырза деген руы
бір қысырақ ұрлап, қырып алыпты. Қуғыншы келгенде, мырза танып, əлденеше жерде сөз болып, аяғы
Қабекең мен Қарамендеге барып, екеуі біріне-бірі сөзін айтып, арасына қайта-қайта кісі жүріпті.
Нағыз жарыққа түсетін екі куə болмай, ішек-қарын аршыған қатыннан шыққан сөз деп, Жұмағұл
болып жабыла танған соң, күмəнға салайық десе Боқты көнбей, əбден ысқаяқ дауға айналған. Сол
тақырыпты Қабекең Байғара Кенбайды Қарамендеге жұмсардың алдында, сендер Қарамендеге:
«Шын болса желдеген тайы шығар. Өтірік болса қазақтың баяғы жала жапқан жайы шығар. Батыр
айғақ, бай шүгелі болмаған даудың жайы қалай болатынын Қараменде өзі айтсын» – деп айтыңдар.
Сонда Қараменде айтар: «Бұл Қарекеңнің күмəн ал дегені ме, не басқа жүзден келген дау емес. Тым
болмаса өзге орта жүз дауы емес. Қараменде мен Кеңгірбай тобықтының бес тайын таба алмай,
күмəнға салыныпты дегенге жанның бəрі күлмей ме. Онан да Қабекем өзі қақында, не бар, не жоқ
қылсын, мен сөзімді сол кісіге билеттім» дер. Сонда сен ойланғансып отыр да: «Япыр-ай, бұрын да
шатасқан антұрған дау еді. Енді екеуіңнің араңда жүріп, осы бес тай үшін өміріміз өте ме?». Бұл
сөзіңізді айтқанда, Қабекең: «Қараменденің мұнысына рахмет, берді деп жұта салғаным лайық емес
қой, мен өзіне бергенім десе тағы қайта келем бе. Бітімін айтып жіберсеңіз болмай ма. Қабекең сізге
ғой» деңдер. Сонда Қараменде айтар:
«Кеңгірбай бұл сөзді маған біржолата беріп отырған жоқ, онысын сөз қосып, құйрығынан ұстай
беріп, отырғанынан білмеймісің, оның қасында көп жүріп, сырлас болып едің ғой: «Құйрығын ұстап
мал берсе, Қолыма тиді демеңіз, Алақанын жаймай ас берсе, Асатты ғой, демеңіз», – деп, Құттыбай
би айтқан жоқ па. Бұл сөзді мені қыстамай-ақ өзі айтсын, бірақ:
«Қоңырды қағу кімге жөн, Өмірді қағу кімге жөн Осынымды айт», – дер. Сонда сен: «Бұл соңғы
сөзіңді Қабекеңе айтып бармаймын. Мұныңыз Қабекеңнің өзін күмəнға ұстаған болмай ма? де де, ол
сөз айтқанша: «Айтқандайын, баяғыда Қазыбек би Əнет бабаңнан шариғатпен ескі қазақ жолын
үйренемін деп, көшіп келіп, бір жаз үйреніп, күз қайта көшерінде:
«Табан ақыңды айт, бата бер» дегенде, бабаң не деп еді. Соны ұмытып қалыппын, сұрай кел, осы
сөзге не айтса да ұмытпай кел деп еді-ау», – дейді.
Кенбай Қарамендеге келіп, Қабекең сөзін айтса, дəл Қабекемнің айтады дегенін айтыпты.
Үйретінді сөздерге дəл айтқандай шығыпты да: «Соңғы сөзіңді айтпаймын, бабаң Қазыбекке не деп
еді?» дегенде, Қараменде: «Ə» деп тұра қалып: «Мен адасып отыр екенмін ғой. Бұл сөз Кенбайшаның
сөзі емес, Кеңгірбайшаның сөзі екен ғой, жауласқан жатқа айтатын бітімсіз сөзін маған айтқаны
екен ғой:
Көбік ауыз боқты көнбес,
Көк ауру мырза бермес,
Кеңгірбай сөзі бұл болса,
Бұл ара қоныс болмас.
Кеңгірбайға сəлем де, бұл сөзді маған берсе, мен бес тайды салауат қылдым. Ол үлкен болып қоныс
алсын, мен отау болып өpic алайын.
Күндердің күнінде
Көрісерге күн жақсы болсын.
Алыстан іздемесін,
Кезең астындағы кең қақтан табар, –
депті, Əнет бабаң.
Қазақ жолы қанағат,
О да жолдан адаспас,
Қасаңдау емі шариғат,
Оған ешкім таласпас, –
деген екен.
24
Төртінші, дау мен билік тұсында, не жамандап, не мақтап айтатын сөздер. Мысалы
Сабырбайдың Солтабай төреге айтқан өлеңі:
Алдияр біздің ауыл Берікқарада,
Белге соққан жыландай екі арада
Тобықты күнде тиіп жылқы алады,
Иесіз иен елде ерік бола ма.
Шұбарым, арғымағым, арыстаным,
Сөзге бай ауыздыққа алысқаным,
Жасықты жанып-жанып тасқа салған,
Болаттың суын тапқан, данышпаным,
Шұбарым, арғымағым, кермаралым,
Өз заңынша полковник, жандаралым.
Кəпір қаулан болғанда мұсылман аз,
Қайраңдап қазы құрттай жан қаларым.
Шұбарым, арғымағым, жүлде алғаным,
Арқауылдың жонындай күн шалғаным.
Асусыз may, өткелсіз су келгенде,
Құйқылжып құларыңдай жол салғаным.
Шұбарым, арғымағым, сары жілік,
Арғын, найман арасы болды бүлік,
Ежел, тышқан қыстайды Құндыздыны
Иен тұр бабаң қонған қызыл шілік.
Солтеке, сеніменен қай төре тең,
Төрені ақыл, қараны қайратпен жең.
Жалды жылқы, құйрықты қой жемеген,
Хан ием-ай сол мінезің Жайықтан кең.
Сотекем бесбайыстың қарағындай, Əлібек,
Айтақ қыстайды қара құмды-ай,
Қолына отты шала ұстап туған,
Жат бауыр қыла көрме Барағымдай-ай».
Бұл айтыстарда екі жақтың бірдей айтуы шарт емес, затына дау мен талас, тартыс үстінде
шыққан сөздер болғандықтан жалғыз бір-ақ жақтың сөздері өлеңмен айтылған болса да, билер
айтысының мысалына аламыз».
Əлбетте, М.О. Əуезовтың аталмыш еңбегінің осы тұсы атауынан көрініп тұрғандай, əдет-ғұрыптық
құқықтың қисыны тұрғысынан жазылмағандықтан, билер айтысының процессуалдық функциясының
біраз қырларын қамтымайды. Бірақ, жоғарыда айтылғандай, ұлы жазушы ғана емес, аса көрнекті
ғалымның бұл сипаттаулары көшпелі ортадағы билік жүргізудің тарихи-этнографиялық образын
мейлінше дəл бергендігімен құнды. Деректерге қарағанда, кісі өлтіру, əйел затын зорлау, көші-қон
тонау, қарақшылық, біреудің əйелін оның келісімінсіз зорлықпен алып қашып кету жəне басқа да осы
сияқты қазақ қоғамында кешірілмес ауыр күнə болып есептелінген қылмысты істерге қатысты билік
жүргізу айтыс түрінде өтпеген сыңайлы.
Билік жүргізу (бидің билігінің) үрдісінің идеологиялық һәм процессуалдық-нормативтік
мәндідəстүрлі категориялық-ұғымдық негіздемесі. Осы ретте ерекше екшеп айтар жайт – дəстүрлі
қазақы ортаның социумдегі сан алуан тəртіпсіздіктер мен тəртіп бұзушыларды һəм қылмыстар мен
қылмыскерлерді түр-түрге жіктеген ежелден жалғасып келген өзіндік когнитологиялық
классификациясы болды. Осы когнитологиялық классификацияның билік жүргізу үрдісіндегі
қолданыс қисынын түсіну үшін тиісті категориялар, ұғымдар мен атауларды субъектілік,
функционалдық жəне пысықтауыш деп шартты түрде үш топқа жіктеу қажет. Мысал ретінде ұры,
ұрлық немесе ұрлық-қарлық, осылардың мазмұнын жəне жат əрекет ретіндегі салдарын білдіретін ұры
мұндар, ұрының арты ашық, ұрлық түбі қорлық, ұрының беті күйсін деген сияқты жəне осы мəндес
басқа да ұғымдарды айтуға болады. Мұнда ұры қылмысты істің субъектісі, яғни, субъектілік ұғым.
Ұрлық немесе ұрлық-қарлық əлгі қылмыстың болмысын білдіретіндіктен фунционалдық мəнді ұғымдар
болып табылады. Ал паремологиялық формуламен берілген қалған ұғымдар ұры мен ұрлық немесе
ұрлық-қарлықтың ата-баба жолының ұстанымдарына мүлдем жат «шектен шыққан» іс екендігін
білдіретін пысықтауыш мəнді ұғымдар. Сан алуан этнографиялық, əсіресе, фольклорлық деректердің
қисынына қарағанда, билік жүргізудің іс тəжірибесінде осы жəне осы мəндес басқа да категориялар,
ұғымдар мен атаулар көшпелі ортаға тəн өзіндік силлогистік тəсілмен қолданылып отырды. Мысалы,
25
қазіргі ғылыми қисынға салып шамалап айтқанда, ұрлық жасаған адам ұры, сондықтан-да, ол –
осындай жат іс-əрекетімен ата-бабаның жолына қарсы шыққан ұры мұндар, жаман адам деген
сияқты.
Сонымен бірге, жаман іс, жаман адам, нашар адам, қаскүнем, жəдігөй, құлқынының құлы,
қастық, залым, арам сияқты ата-баба жолының этикалық қағидалары бойынша адам баласының
бойындағы ең жағымсыз қасиеттерді білдіретін жалпы мəнді ұғымдар да билік жүргізудің істəжірибесінде қылмыс атаулыға қатысты (соның ішінде, ұрлық немесе ұрлық-қарлыққа да) субъектілік
жəне функционалдық ұғымдарды пысықтайтын функция атқарды. Рас, билік жүргізу тəжірибесі
қоғамдағы «ата-баба жолын» бұзғандар мен бұзушылықтың дəл осындай когнитологиялық
жіктемесіне мұқтаж болған емес. Бірақ, адамдардың бойындағы «ата-баба жолына» мүлдем жат
қасиеттерін, қылықтары мен шектен шыққан деп саналатын қылмыстық істерін білдіретін сан алуан
категориялар, ұғымдар мен атаулар, яғни этнокогнитологиялық бірліктер, сөз жоқ, билік жүргізудің
өзіндік «процессуалдық-нормативтік» матрицасы іспеттес болды.
Сонымен, билер даулы істің ақ-қарасын жоғарыда сипатталған жосын арқылы анықтағаннан кейін
тиісті үкім-кесім шығаруға кірісті. Бұл билердің арасындағы даудың аяқталып, бəрінің пікірі ортақ
шешімге айналғандығын білдірді. Бірақ, төбе бидің тоқтаған шешімі осы үкім-кесімнің негізіне
алынды. Билік жүргізудің дəстүрлі жөн-жосығына сəйкес, үкім-кесімді міндетті түрде төбе би ғана
жариялайтын.
Қазан төңкерісіне дейінгі қазақтың əдет-ғұрыптық құқығын зерттеген орыс ғалымдары мен
шенеуніктердің жарық көрген материалдарында, əсіресе, П.Е. Маковецкий мен Л.А. Словохотовтың
еңбектерінде көшпелі ортада қылмыстық немесе бұзақылық істердің адамнан емес, оны азғырған
шайтаннан, нəпсіден немесе Құдайдың жазмышынан көреді деп дəл айтылған. Яғни, авторлардың
қисыны ден қойдырар пікірінше, қазақтар қылмыс пен бұзақылық атаулыны оны жасаған адамдардың
шайтанға алдануымен немесе нəпсіге берілуімен байланыстырды. Дегенмен, авторлардың аталмыш
гəп қылмыскерлердің жауапкершілігін төмендетеді дегендері болмаса, оны билік жүргізудің үкімкесімінің ежелгі тəсілдері мен қолданатын жазаның мəн-мақсатымен байланыстыра алмады. Расында
да, көшпелілердің дүниенің жаратылысы, соның ішінде, кісілік концепциясы бойынша (мұны
антропологиялық концепция десе де болады), адам баласының бұрынғы, қазіргі жəне болашақтағы
болуы тиіс бүкіл іс-əрекеті Жаратқанның бұйрығымен алдын-ала жазылып қойылады екен.
«Жазмыштан озмыш жоқ» немесе «пешенеңене жазса соны көресің» деген сияқты футурологиялық
мəнді паремологиялық формулалар осындай жайтқа байланысты қалыптасқаны даусыз. Сонымен
бірге, Жаратқанның жарылқауына, аруақтар мен əулие-əнбиелердің қолдауына ие болғандар ғана атабаба жолын ұстануға лайық. Ал жын-шайтан иектегендер – əлгі ата-баба жолынан ауытқығандар.
Демек, адамның жаман іс, жат қылыққа, яғни, қылмыстық іс пен бұзақылыққа барғандығының бірденбір себепкері, – аталмыш орыс зерттеушілері дəл айтқандай, – оны иектеген əлгі жын-шайтандар. Енді,
осы айтылғандар билік жүргізудің үкім-кесімінің мəн-мақсаты мен құқықтық салдарына қатысы
жөнінде. Шынтуайтында, жоғарыда қысқаша да болса сипатталған көшпелілердің кісілік концепциясы
билік жүргізудің кінəлі немесе күнəһар деп есептелінген адамға шығарылған үкім-кесімінің мəнін де,
қолданылған жазасының мақсатын да түсінуге шексіз мүмкіндік береді. Ең алдымен бұл концепция
дəстүрлі қазақы ортада адам кез-келген бұзақылық пен қылмыстық істің неліктен тікелей субъектісі
ретінде саналмағандығының идеологиялық-көзқарастық түсініктемесі əрі құқықтық негіздемесі болып
табылады. Осы концепцияның қисыны тұрғысынан сұмдық атаулының бар гəбі – қылмыс пен
бұзақылық істеген адамда емес, осындай жаман іске апарған оның қаскүнемдігінде, залымдығында,
қанішерлігінде жəне т.с.с., яғни, жын-шайтаннан келген зұлымдық қасиеттерінде. Сондықтан, билік
жүргізу жосынында, түптеп келгенде, жазаға кесілетін жəне кесілген бұзақылықтың тікелей субъектісі
адам емес, ең алдымен оның жаман іс-əрекеті мен осы іс-əрекеттен көрінген ата-баба жолына мүлдем
керағар қасиеттері һəм қылықтары. Тіпті, шектен шыққан деп саналатын қылмыс жасаған адам да
билердің үкімімен ең алдымен осы қылмыстың тікелей субъектілік себепкері, яғни, субъектісі ретінде
емес, жын-шайтан, албасты, марту сияқты зұлымдықтың иелері əбден иектеген азғын ретінде кесіліп
отырды. Осы айтылған уəждің ілкімді дəйегі ретінде көшпелі ортада ауыр қылмыс атаулының
субъектілерінің ортақ атауы қылмыскер емес, құныкер екендігін, бұл атау, түптеп келгенде, кез-келген
қылмыстың, мысалы, кісі өлімінің тікелей себепкері адам еместігін білдіретіндігін айтуға болады.
Өйткені, осы жəне осы құралыптас басқа да қылмысты жайттар, жоғарыда айтылған «жазмыштан
озмыш жоқ» немесе «маңдайыңа не жазса соны көресің» деген футурологиялық парадигмаларға
сəйкес Құдайдың ісі болып табылады (бұл дəстүрлі «түсініктеменің» албасты басты, əруақ атты,
Құдай атты, Құдай қарғады, Шайтан иектеді, шайтанның ісі, нəпсіге ерді, нəпсіқұмар жəне т.с.с.
сияқты басқа да толып жатқан нұсқалары кездеседі). Жоғарыда көшпелі ортада адамды қылмыс немесе
26
тəртіп бұзушылық атаулының тікелей субъектісі ретінде есептеген емес деуіміздің мəнісі осында.
Дəстүрлі билік жүргізу іс-тəжірибесінде жазаның басымен тартатын жаза жəне малымен тартатын
жаза деген екі түрі қолданыста болды. Бірақ, сан алуан тарихи-этнографиялық жəне фольклорлық
деректерде көшпелі ортада қылмыскер (шектен шыққан) немесе бұзақы (жиын бұзған тентек, елдің
шырқын алған тентек жəне т.с.с.) деп саналған адамдарды жазалаудың дəстүрлі жіктемесі жөнінде
зəредей болса да мəлімет жоқтың қасы. Ал əйгілі Саққұлақ бидің ұрпақтары академик С.С. Зимановқа
тапсырған қазақтың əдет-ғұрыптық құқығына байланысты əзірше белгілі бірден-бір жазба ескерткіш
деп есептелінетін қолжазбасында жазаның дəстүрлі жіктемесі қайшылықты берілген. Мысалы,
қолжазбаның «қылмыстарға берілетін жаза» деп аталатын IV-бабында өлім жазасы мен масқаралау
жазасы басымен тартатын жазаның қатарына жатқызылса, үкім деген жеке тараушада өлім жазасы
енді дербес жан жазасы деп көрсетілген. Ал масқаралау, яғни, бетіне күйе жағылып, сиырға немесе
қара есекке теріс мінгізіліп, мойнына құрым ілінген айыпкерді ауылды, кейде, жəбірленушінің өзін
айналдыру рəсімі керісінше жеке ар жазасы ретінде аталған. Бұл мəселеге қазақтың дəстүрлі
құқықтық жүйесіне байланысты арнайы материал жинаған жəне оны зерттеген қазан төңкерісіне
дейінгі орыс шенеуніктері мен ғалымдары да мандымды көңіл бөлмегендігі аңғарылады. Мысалы,
əдет-ғұрыптық құқыққа байланысты ең құнды дерек болып есептелінетін Əз Тəуке ханның Жеті
Жарғысының орыс зерттеушілері Г.Гавердовский, Шүкірəлиев-Спасский, А.И. Левшиннің
нұсқаларында да билік жүргізудің үкім-кесімімен белгіленетін жазаның дəстүрлі қазақы жіктемесі
мүлдем қарастырылмаған. Ал А.И. Левшиннен кейінгі кезеңде жарық көрген қазақтың əдет-ғұрыптық
құқығына байланысты əртүрлі деңгейде жазылған еңбектер мен материалдарда аталмыш мəселенің
кейбір аспектілері «жол-жөнекей» əрі жүйесіз сипатталған.
Советтік кезең мен тəуелсіздік жылдары Қазақстанда жарық көрген еңбектерде дəстүрлі қазақы
ортада қолданылған жаза құн жəне айып деген ежелгі атаулармен екі категорияға жіктелінеді. Оларды
тиістісінше кейде құнмен өтеу жазасы жəне айыппен өтеу жазасы деп те атайды. Сондай-ақ,
аталмыш екі жазаның мал-мүлікпен өтеу немесе мал-мүлікке кесу деген жалпы атауы да кездеседі.
Кейбір зерттеушілердің пікірінше, қазақ өлкесіне орыс отаршылдығы орныға бастауына дейінгі
кезеңнің өзінде-ақ дəстүрлі жазалау жүйесінде құн жазасы қолданыста болмаған. Яғни, құн жазасы –
қазақ жерінде орныға бастаған орыстың саяси-əкімшілік жүйесінің ықпалымен қалыптасқан соны
құқықтық жосын. Біздіңше, бұл – советтік тарихнамада орныққан «Қазақстанның Россияға өз еркімен
қосылуы» деп аталған сол кезеңде зəредей шəк келтірмес бағдарлаушы-бағыттаушы тақырыпконцептің идеологиялық тегеуірінді ықпалымен қалыптасқан көзқарас. Əлбетте, дəстүрлі қазақы
ортада қолданыста болған өлім жазасының жоғарыда айтылған отаршылдық «орыс факторының»
əсерімен билік жүргізудің іс-тəжірибесінен бірте-бірте ығыстырылуын жоққа шығаруға болмас.
Шынтуайтында, көшпелі қазақ социуміне жəне осы құралыптас басқа да əлем халықтарының дəстүрлі
қоғамдық құрылымдарына байланысты сан алуан тарихи, этнографиялық жəне фольклорлық
материалдардың өзара шендестіріле зерттелген қисындары дəстүрлі қазақы ортада (əлбетте, орыс
отаршылдығына дейінгі дəуірде) жазаның кінəлі адамды тиістісінше өлімге кесу жəне айыпқа кесу деп
аталған түрлерімен қатар, құнмен өтеу жазасының немесе құн жазасының да қолданыста
болғандығын көрсетеді. Демек, жазаның соңғы құнмен өтеу түрі де қазақтың дəстүрлі билік жүргізу
іс-тəжірибесінде ежелден орныққан құқықтық жосындардың бірі болып табылады.
Сонымен қатар, жоғарыда аталған орыс зерттеушілері мен шенеуніктерінің материалдарында
көшпелі ортада қылмыс жасаған (мысалы, ұры) немесе бұзақылық іске барған адамдарды (мысалы,
елдің шырқын алған тентек) билер кеңесінің үкім-кесімімен арнай жасалған ұраға қамау, масқаралау,
дүрелеу, ел-жұрттан аластау (етегін кесіп, елден қуу), табанын тілу сияқты жазалау түрлерінің де
қолданыста болғандығы жөнінде үстірттеу болса да мəлімет келтіріледі. Деректерге қарағанда, осы
жаза түрлерінің ішінде, əсіресе, дүрелеу немесе дүре салу жазасы кең қолданыста болғанға ұқсайды.
Осы ретте этнографиялық тұрғыдан ерекше ден қойдырар жайт ретінде тиісті қылмыстық істердің
(көбінесе ұрлық-қарлықтың) жəне бұзақылықтың (жиын бұзған тентектің) субъектілерін дүрелеу
жазасының көшпелі ортада билердің үкім-кесімімен жүзеге асырылатын «қазақы» жəне мұсылмандық
түрлерінің қатар қолданылғандығын айтуға болады. Г.Загряжскийдің еңбегіндегі мəліметке қарағанда,
жазаға кесілген адамға қамшымен дүре салу жұртшылықтың алдында үйден тыс жерде іске асырылып
отырылды. Егер, жазаны мұсылмандық тəртіппен қожа немесе қази тағайындаса, дүре алдын-ала
жатқызылған адамға салынды. Ал билердің үкім-кесімі бойынша, күнəлі деп саналған адамды
белуарына дейін жалаңаштап тұрғызып қойып, арқасына дүре салған. Дүрелеудің осы қазақы түрі
тазғыр деп аталады.
Сонымен, əзірге қолжетімді материалдардың қисынын негізге ала отырып, көшпелі ортада
қылмысты (шектен шыққан) жəне бұзақы деп есептелінген адамдарды жазалаудың түрлерін басымен
27
тарту жазасы мен малымен тарту жазасы деп аталатын екі үлкен категорияға жіктелінді деп айтуға
болады. Басымен тартатын жазаға қылмыс атаулының жəне бұзақы істердің субъектілерінің тікелей
өздері жазаланатындығын білдіретін төмендегідей түрлері жатады:
– өлім жазасы;
– ел-жұрттан аластау («етегін кесіп, елден қуу»)
– қамшымен дүре салу;
– қанға қан, жанға жан принципі бойынша қылмыскер жəбірленуші адамның денесінің мүшелеріне
қандай зақым келтірсе, оған дəл сондай зақым жасалуы тиіс (мысалы, қолын сындырса, қолын,
құлағын кессе, құлағын деген сияқты);
– масқаралау;
– сирек те болса қолданылған табан тілу;
Сонымен қатар, деректер аталмыш жазаның кейбіреулерінің бір-біріне ұласып қолданылғандығын
да айғақтайды. Осыған орай төменде этнографиялық тұрғыдан да, əдет-ғұрыптық құқық жағынан да
аса көрнекі бір жайтты мысал ретінде келтіруге болады: бір рудың (жетіата) ататектерінің шежірелік
желісі жетіатадан əрі аса қоймаған жыныстық қатынасқа түскен қыз бен жігіт ата-баба жолы
бойынша қазақ тіршілігінде орыс отаршылдығының тəртібі орныққанға дейінгі дəуірде билер кеңесінің
үкім-кесімімен міндетті түрде өлім жазасына кесіліп отырды. Осы жазаның орындалуына дейін олар
масқаралау жазасын өтеді: əшкере болған қыздың өрімі шорт кесілді. Бұл үрдіс оның ел-жұрттың
алдында қарабет деген қас масқара атаққа ілінгендігін білдірді. Қарабет атауының жүзіқара деген
синонимдік нұсқасы да кездеседі. Ал жігіттің мініс атының құйрығының құйымшақ тұсынан бастап
шорт кесілуі əлгі жігіттің, бір жағынан, қас масқараға ұшырағандығының, екінші жағынан оның өскен
ортамен, ел-жұртпен байланысының біржола үзілгендігінің айғағы іспеттес болды. Шынтуайтында,
қас масқара болған қыздың бұрымының да, жігіттің мініс атының құйрығының да кесілуі олардың енді
бұ дүниелік емес екендігінің символдық жосынымен білдірілгендігі болса керек.
Жазалаудың келесі малымен тарту жазасы деп аталатын екінші категориясына билер кеңесінің
үкім-кесімімен кінəлі деп табылған субъектілер өздерінің қылмыстарын немесе бұзақылық істерін малмүлікпен өтейтіндігін білдіретін құнжəне айып деп аталатын түрлері кіреді. Осы ретте ескере кетер
жайт – құн жазасының мəні тек кісі өлтіргені үшін қылмыскер тарапынан төленетін мал басымен ғана
шектелмейді. Өйткені, құн жазасына, деректерге қарағанда, үшінші рет ұрлық жасаған баукеспе
аталған ұры да, кісі өлтірген қылмыскерді жасырған немесе оның қашып кетуіне себепкер болған адам
да кесіліп отырылған. Д.Я. Самоквасовтың 1824 жылы Орта жүз қазақтарының арасынан жинаған
мəліметіне қарағанда, əлгі кісі өлтіргенді жасырған немесе оны қашырып жіберген адам билер кеңесінің
үкім-кесімімен кісі өлтірушінің көмекшісі болып есептелініп, кісісі қаза болған тарапқа (руластарына,
туыстарына) төрт түліктен тұратын жалпы саны 100 бас мал, екі тұтқын қалмақ, қосымша екі түйе жəне
екі сауыт мөлшерінде құн төлеуге тиіс болды (дəстүрлі билік жүргізудің іс-тəжірибесі бойынша
көмекші деп аталатын ұры-қарының серігі де ауыр қылмыстың субъектісі болып есептелінді). Билік
жүргізудің үкім-кесімімен өзінің қылмыстық ісін құнмен төлейтін субъектілердің ортақ атауы –
құныкер. Құн жазасын өтеу үрдісіне осы қылмыстық қатынастың тікелей тұлғалық субъектілері ғана
емес, олардың руластары кейде, бір жүздің бүкіл игі жақсылары мен ырыс ұстағандары да
тартылатын. Құнның мөлшері өте мол болғандықтан оны өтеуге қылмыскердің руластары да өз
үлестерін қосатын. Бұл үлестің мөлшері қылмыскердің ру ішіндегі туыстық қатынастар жүйесіндегі
шежірелік мəртебесіне де (мысалы, əлгі қылмыскер ауыл ішінде ерекше сыйлы əулет болып
есептелінетін үлкен үйдің баласы деген сияқты), құн төлейтін руластарының ағайындығының алыс
немесе жақындығына да тығыз байланысты болды. Яғни, құнды ру ішінде бөлісіп төлеудің осындай
жосыны ежелден қалыптасқан туыстық қатынастың ілкімді нормалары жəне принциптері арқылы
ұйымдастырылып отырылды. Құнды өтеуге қатысқан қылмыскердің туған-туыстарының,
руластарының ежелден орныққан ортақ атауы – құндас. Сонымен бірге, құн өзінің дəстүрлі өтеліну
тəртібі мен ретіне байланысты негізгі құн, сүйек құны, өнер құны жəне қара құн деген түрлерге
жіктелінді. Бұлардың функциясы, түптеп келгенде, руаралық қақтығысқа, тіпті осы оқыс жайттың
бүкіл ішкі этникалық шиеленіс пен дағдарысқа ұласуына себепкер болуы əбден мүмкін теріс
факторлардың алдын алу, сөйтіп, руаралық қатынастың ежелгі үйлесімділігін сақтауға бағытталды.
Демек, билік жүргізу іс-тəжірибесіндегі нормативтік-процессуалдық тұрғыдан да, жүзеге асырылуы
тəсілі жағынан да күрделі жосын болып табылатын құн жазасы көшпелі ортада руаралық қатынасты
мəжбүрлеу тəсілімен реттеп отыратын аса маңызды құқықтық функция атқарды.
Малмен тарту жазасының келесі түрі айып жазасына жоғарыда аталған жəне басқа да көшпелі
ортада шектен шыққан деп саналаған ауыр қылмыстан өзге жаман іске барған субъектілер кесіліп
отырылды. Айып жазасының жүзеге асырылу үрдісі құн жазасының атқару жосынымен бірдей десе де
28
болады. Айырмашылығы – айыптың кез-келгені болсын жəбірленушіге жəне оның руластарына
төленуге тиісті мал-мүліктің мөлшері құнға қарағанда əлдеқайда аз болды. Сан алуан деректерде айып
жазасын кіші құн деп те аталатындығы сондықтан. Дəстүрлі қазақы ортада айып жазасының ең ауыры
мал ұрлаудың субъектісіне тағайындалды. Мұндайда əшкере болған ұры мен оның жақтастары
(руластары) жəбірленуші тарапқа үш тоғызға дейін, яғни, төрт түліктен тұратын барлығы 27 мал басын
төлеу жазасына кесілетін. Айып жазасының осы түрінің көшпелі ортада ежелден қалыптасқан атауы –
айбана.Ал ең төменгі айыптың мөлшері бір қой мен бір кез бұл (мата) ғана болды. Мұндай айыптың
«азусыз ат, жиексіз шапан» (кейбір деректерде – жиексіз тон деп те аталынады) деп аталуы
сондықтан. Мұндағы азусыз ат деп отырғаны – қой, жиексіз шапан – бір кез бұл. Аса ірі ұрлық жасаған
ұры мен оның сыбайластары аталған үш тоғыз айыпқа кесілумен қатар, билер кеңесінің ұйғарымымен
бүкіл мал-мүлкінен де айырылу жазасына кесілді. Айыптың бұл түрі шау алу деп аталынды.
Аталмыш құн жазасы мен айып жазасының үрдісінде билік жүргізуді ұйымдастырғандарға жəне
ұйымдастыруға қатысқандарға хандық, бидің билігі, жасауыл ақы, сырт айғаққа – билерге немесе
жəбірленуші тарапқа жасырын куəлік беретін субъектіге (субъектілерге) жəне бет айғақ деп аталатын
ашық куəлікке жүретін субъектіге (субъектілерге) тиесілі сүйінші, сондай-ақ, жасауыл ақы сияқты
арнайы ақылар төленетін.Бұл ақыларды айыптың түрлері ретінде атай береді. Хан билігінің дəурені
жүріп тұрған заманда хандық ақысы ханның ел арасындағы бүкіл этникалық деңгейге ұласқан аса ірі
даулы істі бітістіргені үшін берілетін сыйақының атауы болса керек. Жоғарыда айтылғандай,хан билігі
жойылғаннан кейін бұл ақы енді сұлтандарға тиесілі болды. Осы ретте айта кетер жайт – хандық құн
жазасының кез-келген түрінің жүзеге асырылу үрдісінің қажетті элементі болды. Бірақ, айып
жазасының ең ауқымды əрі күрделісінде ғана төленіп отырылды. Деректерге қарағанда, егер айыпқа
аталған тоғыздың құрамы түйеден басталса, хандыққа деп 1 түйе, əлгі тоғыздың басы жылқы болса –
1 ат аталынды. Бидің билігі ақысы хандықтың жартысына – шамамен құнға немесе айыпқа арналған
мал басының 1/10-не тең болды.Жасауыл ақы – билік жүргізу үрдісіне куəгерлердің немесе күдікті деп
саналған адамдардың тікелей қатысуын қамтамасыз еткені үшін жасауылдың тиісті жазаның өтеуіне
аталған мал басынан алатын ақысының атауы. Оны көт майы немесе ат майы деп те атаған.
Деректерде, жасауыл ақының мөлшері жөніндегі мəлімет əрқалай берілген, яғни, нақты
дəйектелінбеген. Дегенмен, аталмыш мəліметтерді өзара шендестіру жəне салыстырудан туындайтын
қисынға қарағанда, оның орыс отаршылдығына дейінгі мөлшері 1 жылқы мен 1 шапанның шамасында
болған сыңайлы. Қазақ социумі отарлық жүйенің тəртіп-қалыбымен тіршілік құра бастағаннан кейінгі
заманда жасауыл ақының мөлшері 1 қойға дейін төмендеді. Сонымен бірге, жоғарыда айтылған сырт
айғақ пен бет айғақ деп аталатын қылмыстық істің куəгерлеріне берілетін сүйінші ақысы жəбірленуші
тарапынан билік жүргізудің араласуынсыз да, билердің үкім-кесімімен де таайындалды. Куəгерлердің
осы категориясының куəлігі айғақталынса, ол қылмыскердің жазасын өтеуіне аталған мал басының
1/4-не дейін алатын. Ал даулы істің мүлдем аяқталып, тараптардың береке-бітімге келгендігін
айғақтайтын даушыға жіп кесер ақысы əлгі даулы істің ауқымы мен күрделілігіне, сондай-ақ, жазаны
өтеуге аталған мал басының санына да байланысты болды. Бұл ақының мөлшері əдетте 1 қой мен 1
шапаннан аспайтын. Осы құқықтық ғұрып бойынша, даулы істің тікелей тұлға-субъектілері алдын-ала
дайындалған ала жіпті керіп ұстап тұрды. Билердің үкім-кесіміне сəйкес, ол жіптің ортасынан кесу
рəсімін атқару міндетті түрде ел-жұртқа сыйлы адал адамға ғана тапсырылды. Сан алуан тарихиэтнографиялық пен фольклорлық мəліметтер осы рəсімнің хан билігі жүріп тұрған кезеңдерде басқаша
– көшпелі ортада ежелден орныққан жосын бойынша атқарылып отырғандығын айғақтайды. Яғни. əлгі
ала жіп қылмыскердің немесе бұзақының аяғына тұсалып байланатын. Бұл кінəлі адамның (немесе
күнəһардың) билік жүргізудің үкім-кесімі жүзеге асқанға дейін жаман ой, арам пиғылдан арыла
қоймағандығын, кесілген жазасының өтелмегенін білдірсе керек. Ала жіптің билердің жəне елжұрттың алдында кесілуі тараптардың арасындағы даудың енді мүлдем аяқталғандығының символы
болды.
Дəстүрлі билік жүргізу үрдісінде ала жіп кесу рəсіміне дейін тараптардың арасындағы аса даулы
істі бітістіруге (пəтуаға келтіруге) байланысты атқарылатын салауат немесе салауат шақыру деп
аталатын əдет-ғұрыптық институттың орны мен рөлі айырықша болғандығын ерекше атаған лəзім. Бұл
жосынды атқаруға (билер кеңесі арқылы), əсіресе, руаралық деңгейдегі ұзақ уақытқа созылған текетірес
дауды реттеу үрдісіне, жоғарыда айтылғандай, ел-жұрттың (аса қат жағдайда үш жүздің де) бетке ұстар
игі жақсылары мен ырыс ұстағандарының аса көрнекті өкілдері қатысатын. Олардың бүкіл
жұртшылық мойындаған беделі көшпелі ортадағы ушыққан істің өзінің дауға түскен тараптардың
əрқайсысы үшін қолайлы шешімін табуға мүмкіндік беріп отырды.
Алайда, билік жүргізудің үкім-кесімін əлдебір себептермен тиісті жазаға кесілген тараптың
орындамау жайты сирек те болса кездесіп отырды. Мұндайда арнайы қайта шақырылған билер кеңесі
29
жəбірленуші тарапқа көшпелі ортада ежелден жасап келген мəжбүрлеу тəсілі – барымта
ұйымдастыруға рұқсат берді.Ата-бабаның жолы бойынша билер барымталанатын малдың мөлшерін
жəне барымтаның атқарылатын уақытын белгіледі. Əдет-ғұрыптық құқықтың ежелгі жосыны
бойынша, билер кеңесі белгілеген уақыттан бұрын немесе кейін барымта жасауға, əсіресе, аталған
мөлшерден артық мал олжалауға қатаң тыйым салынды. Мұндайда артық мал алу жайты ұрлық-қарлық
деп есептелініп, кінəлі барымташылар, ең алдымен оның басты ұйымдастырушысы əдет-ғұрыптық
құқықтың осы қылмысқа байланысты қағидалары бойынша тиісті жазаға кесілетін. Демек, барымтаны
орыс отаршылдығы орныққанға дейінгі кезеңде дəстүрлі қазақы ортыды руаралық (ру-қауым аралық)
қатынасты мəжбүрлеу тəсілімен реттейтін құқықтық институттардың бірі ретінде қарастыруға болады.
Бұл институттың осындай реттеушілік функциясы Ресей империясының саяси-əкімшілік,
экономикалық жəне территориялық тəртібінің көшпелі ортада орнығуына байланысты мүлдем өзгеріп
кетті. Сөйтіп, барымта қазақ социумінің тіршілік кеңістігінің ерекше тарылуына байланысты, оның
үстіне орыс əкімшілігінің тікелей арандатушылығының нəтижесінде, əсіресе, ХІХ ғ.-дың 70жылдарынан бастап күшейе түскен руаралық қақтығыстың себебіне де, салдарына да айналды.
Барымтаның шынайы институционалдық байыбына бойлай алмаған зерттеушілердің оны зорлықзомбылық құралы ретінде қарастырғандықтары, өкінішке орай, əлі де қарастырып жүргендіктері
сондықтан.
Дəстүрлі əлеуметтік қатынастың дағдылы нормалары мен принциптері – билік жүргізу (бидің
билігі) жосынының идеологиялық əрі концептуалдық негіздемесі. Олардың «іске қосылуының»
құқықтық механизмі.Қазақ социумының тыныс-тіршілігін ұдайы үйлестіріп жəне ұйымдастырып
отыратын институционалдық қатынастар жүйесі болып табылады. Осы ретте ерекше екшеп айтар жайт
– бұл жүйенің салт, əдет-ғұрып, жосын-жоралғы сияқты компоненттерінің басты функциясы, сайып
келгенде, этностың əлеуметтік энергиясын социумдағы қатынастарды нығайта түсуге жұмылдыру
болды. Ол үшін дағдылы нормалар мен принциптердің (ұстанымдардың) ата-бабадан жалғасып келе
жатқан мызғымас тіршілік қағидалары екендігі, олардың жасампаз миссиясы сан алуан салттар, əдетғұрыптар мен жосын-жоралғылардың (мысалы, ас беру жосынының) көпшілікке ежелден үйреншікті
де, аса көрнекі «тілімен» паш етіліп отырылды.
Ал институционалдық қатынастардың жоғарыда айтылған құқықтық мəнді нормалар мен
принциптер деп аталатын элементтерінің функционалдық ерекшелігі сонда, олар көшпелі ортадағы
сан деңгейлі, сан салалы əлеуметтік қатынас жүйесінің қалыпты қызметін субьектаралық
шиеленістерді жазалау, айыпқа кесу, мəжбүрлеу, бітістіру сияқты құқықтық тəсілдермен «жөнге
салу» арқылы қамтамасыз етіп отырды. Яғни, билік жүргізудің ұйымдастырылу жəне оның
шешімінің жүзеге асырылуы үрдісінде дəстүрлі қазақы ортадағы əлеуметтік қатынастың ежелден
дағдылы нормалары мен принциптерінің (ұстанымдардың) институттанған құқықтық болмысы мен
бітімі ерекше көрінді. Расында да, аталмыш дағдылы ұстанымдар қоғамдағы алуан түрлі
субьектаралық кикілжіңдер мен қылмыстық істерді билік жүргізу жолымен шешіп отыру үрдісінің
өзіндік нормативтік-процессуалдық негіздемесі ролін атқарды. Осы қисын тұрғысынан, аталмыш
нормалар мен принциптерді қоғамдық дағдарысқа ұласуы əбден кəдік субьектаралық
шиеленістерді құқықтық жолмен реттеу билік жүргізу) жосынының концептуалдық əрі
идеологиялық матрицасы ретінде де қарастыруға болады. Демек, институционалдық қатынастар
жүйесінің құрылымдық жəне функционалдық əлеуетін (қалыпты қызметін) қамтамасыз етуші
басты механизм – құқықтық мəнге (ахуалды) ие болған нормалар мен принциптер. Түптеп
келгенде, институционалдық қатынастар құрылымының реттеуші негізі (тетігі) осындай құқықтық
мəнді нормалар мен принциптерден тұрады. Əдет-ғұрыптық құқықтың қоғам (қауым) мүшелерін
«ата-баба жолынан» ауытқымауын қамтамасыз ететін, жөнге салып отыратын, реттейтін
айырықша институционалдық қауқары да осында.
Жоғарыда билік жүргізу жосыны көшпелі ортадағы дағдылы нормалар мен принциптердің
институттанған болмысы мен бітімін білдіреді деуіміздің мəнісі мынада: дəстүрлі құқықтың
функциясы əлеуметтік қатынастар жүйесіндегі субьектаралық ахуалдық дағдарыс пен шиеленіс
атаулыны институционалдық-императивтік жолмен (қазақы ортада билік, билік айту, билік жүргізу, іс
кесу деген сияқты əртүрлі аталатын институт арқылы) реттеу болып табылады. Яғни, ахуалдық
құқықтық қатынасқа түскен субьектілердің (тұлғалар, ауыл, рулар, ру-тайпалар жəне т.с.с.) арасындағы
дау-дамай, жанжал, шектен шыққан деп бағаланатын шиеліністің, қылмыс атаулының себеп-салдары,
ауқымы мен зардабына қарай бидің (билердің) билік жүргізуі жəне осындай іс кесуді (шешімді) жүзеге
асыру арқылы. Алайда, əдет-ғұрыптық құқықтың осындай реттеуші («жөнге салу») функциясы
аталмыш дағдылы нормалар мен принциптерді осындай билік жүргізу деп аталатын қоғамдық маңызы
айырықша ахуалдық сəтте «іске қосу» жолымен атқарылып отырды. Яғни, белгілі бір тəртіп
30
бұзушылықтың (мысалы, қонақты дұрыс күтпеу, оны ренжіту) немесе шектен шыққандық деп
есептелетін белгілі бір қылмыстың (мысалы, біреудің малын ұрлау) субьектілеріне билік жүргізуге
негіз болатын қазақы ортадағы тиісті (қажетті) дағдылы нормалар мен принциптер міндетті түрде
басшылыққа алынып отырды. Осы қисынның көрнекі мысалы ретінде жесір дауының кез келген
түрінің көшпелі орта үшін бірден-бір əділ шешімі болып табылатын əмеңгерлік пен мұрагерлік
принциптерін мейлінше қатаң сақтау болғандығын айтуға болады. Жоғарыда дəстүрлі əлеуметтік
қатынастар жүйесіндегі осындай жəне осы құралыптас басқа да кикілжіңдерді билік жүргізу жолымен
реттеу үрдісінде «іске қосылатын» дағдылы ұстанымдарды құқықтық мəнге ие болған нормалар мен
принциптер деп қарастырудың қисыны осында.
Шынтуайтында, көшпелі ортадағы құқықтық қатынастың өзі де ахуалдық сипатта болды. Өйткені,
біріншіден, осы қатынастың субьектілері де (билер кеңесі, би (билер), ақсақалдар кеңесі, ақсақал
(ақсақалдар), рубасы, жүгініс, айыптаушы (айыптаушылар), айыпкер (айыпкерлер) немесе
қылмыскер (қылмыскерлер), құныкер (құныкерлер), куəгерлер, жан беруші (жан берушілер) жəне т.с.с.)
аталмыш ахуалдық сəтте билік жүргізу кезінде) ғана өздерінің тиісті субьектілік құқықтық
функциясын атқарды, яғни, ахуалдық құқықтық қатынасқа түсіп отырды. Екіншіден, субьектілердің
осындай ахуалдық құқықтық байланыстары жоғарыда айтылған ахуалдық үрдісте «іске қосылған»
дағдылы нормалар мен принциптерге негізделді.
Көшпелі ортадағы қоғамдық қатынастың салалары мен деңгейлері қаншалықты болса, билік
жүргізу жосындарының да соншалықты «салалық» түрлері мен деңгейлері болды (мысалы, жесір
дауына, жер дауына, мал мен мүлік дауына, кісі өлтіру, əйел затын зорлау сияқты шектен шыққандық
деп есептелінетін тағы да басқа қылмыстарға, əртүрлі руаралық, ру-тайпааралық шиеленістерге
байланысты тиістісінше өткізілетінбилер кеңесі, жүгініс, ақсақалдар кеңесі деп аталатын «билік
жүргізудің» ұйымдық түрлері мен деңгейлері жəне т.б. Демек, дағдылы ұстанымдардың (нормалар мен
принциптердің) тиістілері қоғамдық қажеттілікке байланысты билік жүргізу кезінде, жоғарыда
айтылғандай, міндетті түрде «іске қосылып» отырды. Яғни, дəстүрлі қазақ социумінде ұдайы болып
тұратын сан деңгейлі, сан алуан құқықтық жосын кезінде дағдылы нормалар мен принциптердің
қажеттілері тиісті құқықтық функция атқарды.
Билік жүргізу үрдісі «іске қосылған» нормалар мен принциптерді ғана емес, осы арқылы басқа да
ұстанымдардың қатаң сақталуын қамтамасыз етті. Демек, билік жүргізу үрдісінде «іске қосылған»
нормалар мен принциптерді көшпелілердің күнделікті тіршілігіндегі өзара себеп-салдарлық
байланыстағы басқа да дағдылы ұстанымдарының қалыпты функциясын қамтамасыз етуші құқықтық
механизм ретінде қарастыруға болады. Олай болса, көшпелі ортадағы дағдылы нормалар мен
принциптерді əдет-ғұрыптық құқықтың процессуалдық-нормативтік негізі əрі концептуалдық
(идеологиялық) негіздемесі ретінде қарастырған лəзім. Айтылғандардан шығатын қорытынды:
– жоғарыда екшеп көрсетілгендей, дəстүрлі қазақы ортадағы əлеуметтік қатынастың дағдылы
нормалары мен принциптерінің билік жүргізу үрдісінің нормативтік-процессуалдық негізі əрі
концептуалдық (идеологиялық) негіздемесі функциясын атқаруы əдет-ғұрыптық құқықтың дербес
институт ретінде қалыптаса қоймағандығын айғақтайды;
– билік жүргізу жəне оның шешімінің («іс кесу») орындалу үрдісін (жазалау, айыпқа кесу,
мəжбүрлеу, бітістіру жəне т.с.с.) əдет-ғұрыптық (дағдылы) нормалар мен принциптердің социумдегі
субьектаралық шиеленіс атаулыны реттеуге бағытталған институционалдық-императивтік функциясы
ретінде қарастырған лəзім. Бұл үрдісті дағдылы ұстанымдардың қоғамдық қажеттілікке байланысты
атқаратын құқықтық функциясын қамтамасыз еткен бірден-бір институционалдық жүйе немесе
субьектаралық шиеленістерді құқықтық жолмен реттеуші функциясының дəстүрлі қазақы ортаға тəн
бірегей институционалдық формасы деп те бағалауға болады.
Сонымен, билік жүргізу жосынының (институтының) түпкі мақсаты дəстүрлі қазақ қоғамының
концептуалдық негіздемесі əрі идеологиясы əрі идеясы болып табылатын «ата-баба жолының», яғни
əлеуметтік қатынастың ежелден жалғасып келе жатқан дағдылы нормалары мен принциптерінің
(ұстанымдарының) қатаң сақталуын қамтамасыз ету болды.
Түйін. Жоғарыда келтірілген əрқилы мəліметтер, осы мəліметтерге негізделіп айтылған
пікірлердің, ой-тұжырымдардың, сондай-ақ, болжамдық мəнді қөзқарастың бірыңғай
орайластырылған қисыны билік жүргізудің дəстүрлі қазақы ортадағы қоғамдық қатынастың
ұстанымдарының құқықтық функциясын социумдегі даулы істерді реттеу қажеттілігіне байланысты
«іске қосып» отыратын бірден-бір институт болғандығын дəлелдейді. Көшпелі қоғам жағдайында
билік жүргізу бүкіл құқықтық жүйенің ең басты институционалдық негізі əрі функционалдық
механизмі болды. Билік жүргізудің көшпелі ортадағы ежелден жалғасқан дəстүрлі ұйымдық
құрылымы мен функционалдық күйі шамамен ХІХ ғ.-дың 50-жылдарының басына дейін сақталынып
31
келді. Осы кезеңнен кейін, əсіресе, аталмыш ғасырдың 60-90-жылдары қазақ өлкесінде Ресей
империясы тарапынан күшпен жүргізілген əкімшілік-саяси реформалар дəстүрлі билік жүргізу
тəртібін түбегейлі өзгертіп жіберді. Осы ретте, ең алдымен, дəстүрлі қазақы ортада билік жүргізу
жүйесінің құрылымдық жəне функционалдық қалпы мен күйін қамтамасыз еткен ең басты əрі бірденбір фактор билердің көшпелілердің өздері таңдайтын ежелгі жосынының жойылғандығын ерекше
екшеп айту қажет. Бұл көшпелі социум үшін зардап-залалы айырықша мол жайт қазақы ортадағы
қоғамдық қатынастың əртүрлі деңгейлері мен салаларының өзара үйлесімділігін қамтамасыз еткен
дəстүрлі институционалдық жүйенің тағы бір аса қауқарлы компоненті – билік жүргізудің өзінің
ежелгі реттеушілік функциясынан мүлдем айырылғандығын айғақтайды. Орыстың отаршылдық
саясатын қазақ өлкесінде жан-жақты, тереңдете əрі үдете жүзеге асыруға бағытталған аталмыш
жылдардағы реформалардың нəтижесінде көшпелі ортадағы даулы істің 300 рубльге дейінгі
есептелінгендері ғана бидің қарауында болды. Осы сомадан жоғарғылары орыс əкімшілігі тарапынан
сайланған болыстық билер соты мен ояздық соттың құзырына өтті. Орныққан жаңа құқықтық жүйе
жəне соттау тəсілдері, түптеп келгенде, көшпелі қоғам үшін мейлінше тосын əрі жат
институционалдық үрдістер болды. Өйткені, бұлар Ресей империясының құқықтық жүйесінің қазақ
өлкесіндегі отаршылдық саясаттың институционалдық құралы ретінде ғана функция атқарды. Осы
ретте ерекше атап өтер жайт – орыс əкімшілігі тарапынан зорлық-зомбылықпен енгізілген билерді
сайлау тəртібі жəне осы билердің кандидатураларының тек орыстың лауазымды шенеуніктерінің
келісімен ғана бекітілуі дəстүрлі қазақы ортада бұрын мүлдем құбылыс парақорлықтың пайда
болуына алып келді. Əлбетте, пара бергендер – билік сайлауына түскен қазақтар, параны алғандар
орыс əкімшілігінің жауапты қызметкерлері болды. Шынтуайтында, қазақ өлкесіндегі орыстың
отаршылдық жүйесін қазақтарды парақорлық сияқты сұмдық қасиетке баулыған өзгеше
институционалдық механизм ретінде де қарастыруға болады.
Аталмыш реформалардың қазақ социумінің табиғаиына мүлдем кереғар екендігін бірден түсінген
Ш.Уəлиханов жəне Абай сынды қазақ зиялыларының бірегей өкілдері қал-қадерінше əлгі
реформаларға қарсылық көрсетті. Тіпті, қазақтың дəстүрлі құқықтық жүйесін арнайы зерттеген В.В.
Григорьев, Л.А. Словохотов, И.И. Крафт сияқты орыс шенеуніктері мен ғалымдары да өздерінің
еңбектерінде жоғарыда аталған реформалардың көшпелі қоғамның мүддесіне мүлдем жат өзгерістер
(мысалы, парақорлық пен əділетсіздік) алып келгендігіне қынжылыс білдірген еді.
Осындай жайтқа байланысты билік жүргізудің жəне оның нормативтік-процессуалдық
қағидаларының орыс отаршылдығының жаңадан қалыптасқан саяси-əкімшілік тəртібіне бейімделген
нұсқаларын қолданысқа енгізуге ХІХ ғ.-дың 80 – 90-жылдары бірталай əрекеттер жасалынды. Ереже
деп аталынған əдет-ғұрыптық заң нормаларының осы нұсқаларын жүйелеп жасақтауға қазақтың əдетғұрпын, салтын, жосын-жоралғысын һəм ежелгі дүниетанымын терең білетін білікті адамдар мен əйгілі
билер жəне орыс əкімшілігінің жергілікті өкілдері қатысты. Бұл Ережелердің ғылыми-танымдық
тағылымы өлшеусіз десек асырып айтқандық болмайды: олардың əрқайсысының нормативтік
құрылымы мен мазмұны ХІХ ғ.-дың екінші жартысындағы қазақ социумінің əлеуметтікэкономикалық, саяси құрылымдарының, əсіресе, институционалдық жүйесінің жаңа отаршылдық
ахуалға бейімделу үрдісін жəне деңгейін мейлінше дəл білдіреді. Сонымен бірге, сан алуан
экономикалық, саяси, мəдени жəне техногендік сыртқы факторлардың тегеуірінді ықпалына түскен
көшпелі қоғамның бұрынғы қауқарынан айырыла бастағандығының да тарихи айғағы болып
табылады.
Мұндай əдет-ғұрыптық құқық ұстанымдарының ереже деп аталған жаңа нұсқаларының
қабылдануын, жоғарыда айтылғандай, ең алдымен қазақ социумінің орыстың отаршылдық жүйесінің
тəртібіне бейімделуінің институционалдық стратегиясының бірі ретінде қарастыруға болады. Алайда,
осы жəне осы құралыптас əдет-ғұрыптық құқық қағидаларының отаршылдық ахуалға бейімделген сан
алуан нұсқаларының қоғамдық іс-тəжірибеде қолданысы қажетті институционалдық механизмнің
қауқарсыздығына байланысты жоғарыда аталған сыртқы факторлардың уытты уысына мықтап түскен
көшпелі қоғамның тағдыр-талайына араша бола алмады.
⃰ Аталмыш терминдерді қайталай бермес үшін бұдан әрібилік жүргізу ұғымы ғана қолданылады.
____________________________________
Самоквасов Д.Я. Сборник обычного права сибирских инородцев. Варшава: Типография Ивана Носковского, 1876;
Гавердовский Я. Обозрение Киргиз-Кайсакской степи или Описание страны и народа киргиз-кайсакского // Рукописный отдел
ЛОИИСССР, АН СССР. 1803. №495. С.106-113; Спасский Г. Киргизкайсаки Большой, Средней и Малой Орды // Сибирский
вестник. СПб., 1820.Ч.9. кн. 1. С. 1-61; Кн.2. С.185-188; Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и
степей. В 3-х частях. Часть третья. Этнографические известие. СПб.: Тип. Карла Крайя, 1832. С.170-178; Баллюзек Л.Ф.
Народные обычаи, имевшие, а отчасти и ныне имеющиев Малой Киргизской орде силу закона // ЗОО ИРГО. Вып.ІІ.
32
Казань,1871. С.45-167; Плотников В.Н. Народные обычаи, имевшие, а отчастии ныне имеющие в Малой Киргизской орде
силу закона // ЗЗСО ИРГО.Вып.ІІ. Казань, 1871. С.45-167; Загряжский Г. Юридические обычаи киргизов. О народном суде у
кочевого населения Туркестанского краяпо обычному праву (зан) // Материалы для статистики Туркестанского края.
Ежегодник. Под.ред.: Маева Н.А. Вып.IV. СПб., 1876. С.151-202; Леонтович Ф.И. К истории права русских инородцев.
Древний монголо-калмыцкий или ойратский устав взысканий (Цааджин-Бичик). Одесса, 1879; Маковецкий П.Е. Материалы
для изучения юридических обычаев киргизов. Вып.1. Омск: Тип. Окруж. Штаба, 1886; Крахалев А. Суд и следствие у киргизов
сибири // Юридический вестник, т.28, - кн.1 (май) 1888. С. 23-48. Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской
области. Т.1. Юридический быт. Ташкент: Типо-Литография С.И. Лахтина, 1889; Леонтьев А. Обычное право киргиз.
Судоустройство и судопроизводство // Юридический вестник, №5, 1890. С. 114-139. Леонтьев А. Управления и суда в
сибирских степях // Юридическая летопись, 1892. - №7. С.18-35. Ломакин А. Обычное право туркмен. Ашхабад, 1897. С. 146;
Изразцов Н. Обычное право («адат») киргизов Семиреченской области // ЭО, 1897. - №3. С. 67-94. Изразцов Н. Обычное право
(«адат») киргизов Семиреченской области // ЭО, 1897. - №4. С. 1-36. Гурлянд Я. Степное законодательство с древнейших
времен по 17-ое столетие. Казань, 1904; Словохотов Л.А. Народный суд обычного права киргиз Малой Орды // Труды
Оренбургской Ученой архивной комиссии. Вып. XV.Оренбург: Тургайская областная типография, 1905; Вяткин М.П. Батыр
Срым. М., Л., 1947; Культелеев Т.М. Уголовное обычное право казахов (с момента присоединения Казахстана к России до
установления советской власти). Алма-Ата, 1955; Абай. Екі томдық шығармалар жинағы. 1-2 том. Алматы: Жазушы, 1986;
Байболұлы Қ. Төле бидің тарихы // ҚƏ. 1991. 4-қаңтар; Өзбекұлы С. Тəуке хан. Жеті Жарғы. Алматы: Санат, 1994; Қазақ əдетғұрып құқығының материалдары. Қарамола Ережесі. Алматы: Жеті Жарғы, 1996. 54-68 бб; Кенжалиев З.Ж. Дəстүрлі қазақ
қоғамындағы көшпелі құқықтық мəдениет. Алматы: Жеті жарғы, 1998; Никишенков А.А. Степной закон. Обычное право
казахов, киргизов и туркмен. М.: Старый сад, 2000; Зиманов С.З. Қазақ хандары заңдарына шолу жəне олардың ерекшеліктері
// Қазақтың ата заңдары: құжаттар, деректер жəне зерттеулер. 4-том. Алматы: Жеті жарғы, 2005.19-34 бб; Зиманов С.З. Ш.Ш.
Уəлиханов атындағы тарих, этнография жəне археология Институтының қолжазба қоры. 12-дəптер; Шүкірəлиев К. Тəуке хан
«Жарғысы» хақында мағлұмат // Қазақтың ата заңдары: құжаттар, деректер жəне зерттеулер. 4-том. Алматы: Жеті жарғы,
2005. 492-494 бб; Султанов Т.И. «Семь установлений» – памятник права казахов ХVІІ века // Қазақтың ата заңдары: құжаттар,
деректер жəне зерттеулер. 4-том. Алматы: Жеті жарғы, 2005. С. 408-417; Зиманов С.З. Полное собрание сочинений в 10 томах.
Алматы: Заң, 2009; Əлімбай Нұрсан. Көшпелі ортадағы қоғамдық қатынастардың ұйымдық тең қабырғалы үшбұрыш
принципі // Еуразия тарихы мен мəдениеті аясындағы Арал-Каспий аймағы. Қазақстан Республикасы Тəуелсіздігінің 20
жылдығына арналған ІІ халықаралық ғылыми конференция материалдары (Ақтөбе. 14-18 қыркүйек 2011). Алматы-Ақтөбе:
Арыс, 2011. 164-168 бб; Нұрсан Әлімбай. Есім ханның ескі жолы / Есім хан салған ескі жол // Қазақтың этнографиялық
категориялар, ұғымдар мен атауларының дəстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 2-т. Г-З. Алматы, 2017. 209-213 бб; Нұрсан Әлімбай.
Жеті Жарғы // Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дəстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 2-т. Г-З.
Алматы, 2017. 504-522; Нұрсан Әлімбай. Қасым ханның қасқа жолы // Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен
атауларының дəстүрлі жүйесі. 3-т. З-Қ. Алматы, 2017. 640-642 бб.
Зайберт В.Ф.
ОСНОВНЫЕ КОНЦЕПТУАЛЬНЫЕ ПОЛОЖЕНИЯ ИЗУЧЕНИЯ
ДРЕВНЕЙ ИСТОРИИ КАЗАХСТАНА
Перед исторической наукой Казахстана на предстоящие годы поставлены масштабные задачи
принципиального обновления концепции возникновения и развития государства и общества
Казахстана. Значительные социально-экономические успехи, которые были достигнуты народом
Казахстана во главе с его президентом, лидером нации Н.А. Назарбаевым за годы суверенитета
наглядно показывают преимущество органичного сплава руководства и народа в достижении
настоящих и перспективных стратегических целей. И этот выдающийся опыт на фоне общемирового
современного развития требует глубокого исторического анализа.
Для решения этих задач создаются условия для качественного скачка исторической науки
Казахстана на базе передовой общемировой методологии и специальных методик. Целевыми
установками являются расширение горизонтов национальной истории казахов, формирование нового
исторического мировоззрения нации и ее модернизация, а также осмысление новейшей истории
суверенного Казахстана.
В последние два десятилетия в стране реализовалась беспрецедентная по масштабам и финансовым
вложениям государственная программа по изучению и сохранению историко-культурного наследия
Казахстана. Сотни и тысячи объектов и артефактов пополнили фонды музеев, архивов и библиотек.
Данные источники являются значительным потенциалом для написания новой истории Казахстана.
Если использование литературных и архивных письменных источников (на различных языках народов
Евразии) не создает особых сложностей отечественным исследователям, то введение в научный оборот
данных археологии в свете исторического контекста, требует специальной методологии
реконструирования и моделирования хозяйственно-культурных типов и духовно-мировоззренческих
аспектов. С большим воодушевлением научная и культурная общественность страны приняла и
активно работает над современной государственной программой «Рухани жаңғыру». Конечной целью
синтеза археологических и историко-культурных источников является доведение последних до уровня
33
этнографических и получение представлений о путях трансформации археологической культуры в
этнографическую.
История – это жизнь людей в обществе, отдельных личностей во всем многообразии их причинноследственных связей, в определенной окружающей среде в прошлом и настоящем.
Исторический процесс образует пласт истории, как остаточную систему причинно-следственных
связей, заключенную в материальных, письменных и духовных источниках.
Чтобы изучать историю, необходимо применять методологию, позволяющую раскрутить в
ретроспективном порядке результаты исторического процесса, идущего от настоящего к будущему и
восстановить «настоящее» или как говорят археологи «древнюю поверхность» определенного
хронологического пласта [1].
Планетарная историческая наука выработала многообразные методы и принципы анализа. Задача
исследователя – применить их в своей практике для получения объективных результатов.
Емкое, цельное, совокупное, многовекторное понятие «история» в обиходе общества, расчленяется
в процессе познания самой истории или исторического контекста на ряд предметов исследования:
«Культурогенез» - как глобальный процесс адаптации общества в окружающей среде, выработка
систем жизнеобеспечения [2]; «Антропогенез»[3]; «Этногенез»[4]; «Палеогенезис»[5]; «Политогенез»
и др [6].
Каждый предмет исследования основан на формировании у ученых не только
общепрофессиональных знаний, но и специальных, специфических навыков, принципов и методик
анализа источников.
В современном казахстанской исторической науке активно вырабатываются новые взгляды на
вопросы предпосылок, истоков, путей развития казахской государственности, национальной культуры
и перспектив развития. Несмотря на то, что к настоящему времени, особенно в последние годы, издано
достаточно большое количество книг и статей по истории Казахстана с древнейших времен, анализ
научной литературы по истории Казахстана показывает, что векторы познания исторической
действительности формируются и обогащаются вместе с расширением междисциплинарных
направлений исследований.
Объективное, логичное и емкое изложение истории Казахстана на протяжении сотен тысяч лет даст
в конечном итоге необходимое представление об истоках и путях становления и развития общества и
государства.
Культура древних племен и народов Казахстана складывалась и развивалась на фоне грандиозных
изменений природного и социального характера, происходивших в каменном веке (палеолит-мезолитнеолит) на обширной территории. В целом древнюю историю можно себе образно представить как
гигантскую Человеческую лабораторию, где на протяжении многих тысячелетий через практику,
мысль, ошибки, достижения, анализ, синтез, взлеты, падения, совершенствования и деградации,
происходит моделирование Человека, человеческого «Я» как отражение социального состояния. «Мы»
- часть Природы, вышедшая из нее, но не порвавшая с ней. Именно поэтому «потребности человека
социально обусловлены, и культура «отвечает» на них как система социальных связей, причем
отвечает не однозначно, а в разных исторических условиях по-разному» [7-8].
«Человек осознает себя культурным существом в той мере, в какой освобождается от власти
внешних и первоначально еще часто природных сил и обстоятельств, становится существом, развитие
которого определяется результатами его собственной деятельности. Культура охватывает собой всю
сферу общественной жизни людей, включая как ее материальные, так и духовные сферы. Причем,
«...деятельность становится культурой тогда, когда продукт деятельности имеет значение для всех».
Наконец, важную роль в формировании культуры играет окружающая среда, которая в процессе
жизнедеятельности людей преобразуется в культурный ландшафт, означающий установление
биосоциальных отношений. Сферу -взаимодействия природы и общества философы называют
ноосферой. Она выступает как особый структурный элемент космоса, выделяемый по социальному
охвату природы. Ноосфера зарождается в географических рамках, но, в принципе, не имеет
планетарной границы, выходит за ее рамки. Взаимодействие природы и общества происходит по двум
глобальным законам: первый – неуклонное возрастание мощности, охвата, глубины и многообразия
воздействия общества на природную среду в ходе развития общества; второй – закон расширения
ноосферы.
Ноосфера как особый структурный элемент космоса взаимодействует с другими структурными
элементами природы – биосферой, атмосферой, гидросферой и литосферой [9]. Общество,
организованное по социальному принципу, рассматривается кок социосфера (связи между людьми
через предметный мир, как результат очеловечивания природы, и трудовую деятельность или
34
производственные отношения). Развитие социосферы происходило неравномерно в силу
неодинакового состояния биосферы во времени и пространстве.
Комплексные исследования археологических памятников в ряде регионов Казахстана, показали, что
развитие древних социумов происходило с одной стороны в сложной взаимосвязи с окружающей
средой, с другой – в многочисленных переплетениях сфер материальной и духовной жизни внутри
общественного организма.
Исходя из этого, предлагается определенная процедура изучения исторического опыта древнего
населения Казахстана. Она заключается в создании моделей палеоэкономики, реконструкции
социальных и духовно-сакральных аспектов общества.
Современные методы исследования позволяют с достаточно высокой точностью выявить
сезонность хозяйственной или производственной деятельности, а также время забоя скота, период
захоронения умерших и т. д.[10]. Отсюда вытекает возможность создания модели хозяйственной и
социально-духовной жизни древнего социума в рамках календарного годичного цикла. Лишь
понимание древними людьми значения формирования производственного цикла, по временам года
обеспечивало стабильность социума, его воспроизводство и развитие как устойчивой системы в
пространстве и во времени. Этап формирования календарного цикла в древних культурах и можно,
пожалуй, связывать с началом пути к цивилизации. Складывание календарного цикла проходило в
среде первых земледельцев и скотоводов. Это мы видим на примере долинных цивилизаций Востока,
раннеклассовых обществ Средиземноморья, а также в реконструированных хозяйственно-культурных
типах степной Евразии.
Этнологи в Старом Свете выделяют зоны хозяйственно-культурных типов, в которые входят, как
правило, различные этнические и культурные группы населения. Одна из причин формирования
хозяйственно-культурного типа и заключается в наличии календарных циклов, обеспечивающих
становление специфических признаков цивилизаций для земледельческих оазисов и степных
скотоводческих зон. Одним из признаков цивилизации следует считать способность социума
вырабатывать исторически перспективные формы адаптации в окружающей среде, создание
характерных особенностей в экономической, бытовой, правовой, сакральной сферах.
Изучение информативно богатых материалов атбасарской (мезолит-неолит) и ботайской (энеолит)
археологических культур, позволило наметить определенные подходы в структуре моделирования.
Намечены были исследовательские блоки, соподчиненность и уровни. Схема палеомоделирования
древнего социума выглядит следующим образом. В рамках биосферы помещен реконструируемый
социум, функционировавший в результате трех основных факторов: социально-экономического,
социальной регуляции и духовного. Три фактора разделяются на два крыла – материальное
производство и духовное производство, которые взаимосвязаны друг с другом, и каждый в
отдельности – с биосферой. В рамках «материального производства» выделяются два блока – аграрный
и индустриальный. В первый входят такие формы хозяйства, как земледелие, скотоводство,
присваивающие типы. Во второй – «производство средств, производства и производство систем
жизнеобеспечения» [11].
В рамках индустриального блока намечены следующие темы.
1. Истоки горного дела и камнеобработки.
Осуществлять научную программу необходимо по следующим направлениям:
1) исследование эволюции технологии раскалывания камня и изготовления орудий во всех районах
края;
2) определение общих и особенных черт в обработке камня на разных этапах истории;
3) выявление закономерностей взаимодействия и взаимовлияния технологий в разных
производствах (металлургическом, керамическом, камнеобрабатывающем);
4) изучение процессов проявления новых инструментов и технологических приемов, роста
производительности труда.
II. История металлургии (изучение рудников, технологии выплавки металла и металлообработки в
разные периоды).
III. Гончарство (исследование гончарных традиций, процессов формообразования, технологии
гончарного производства на разных стадиях, способов нанесения орнаментов).
IV. История обработки дерева и кости.
V. Система жизнеобеспечения древнего человека.
С материальным производством связано состояние сырьевой базы, а с фактором социальной
регуляции – состояние экологических ниш. В то же время сырьевая база и экологическая ниша тесно
взаимосвязаны, так как их характеризуют геолого-минералогические характеристики почвы,
35
гидрография, ландшафты, климат, флора, фауна. Последние характеристики тесно переплетены с
биосферой.
Данная схема показывает сложность механизма взаимодействия человека и биосферы через его
материальное и духовное производство, но в то же время выделяет исследовательские блоки,
являющиеся, с одной стороны, самостоятельными предметами научного изучения, с другой стороны,
– частью единой реконструируемой модели.
Предлагаемая система анализа археологических источников позволяет наиболее объективно
реконструировать историческое прошлое населения Казахстана, изучить исторический опыт древнего
общества, использовать его в современных геополитических, экономических и социально-культурных
условиях.
В настоящее время периодизация каменного века Казахстана выглядит следующим образом:
1.
олдувайская эпоха (2,7 млн.л.н.-700 тыс.л.н.),
2.
ашельская (700 - 150- тыс.л.н.),
3.
мустьерская (150- тыс.л.н. – 40 тыс. л. н.)
4.
позний палеолит (40 - 12 тыс.до н.э.).
5.
мезолит (11 – 7 тыс. до н.э.)
6.
неолит (6-4 до н.э.)
7.
энеолит (медно-каменный век 4-3 тыс. до н.э.) [12].
Олдувайское время характеризуется наиболее архаичной техникой обработки камня. Вид Homo
habilis оббивал крупные гальки и получал в результате чопперы и чоппинги (односторонне- и
двустороннеобработанные галечные орудия). По мнению известного казахстанского археолога и
геолога А.Г. Медоева, древнейшие памятники каменного века Казахстана датируются возрастом
порядка 2 млн.л.н. Это местонахождения Западного (Шахбагата) и Южного (культура «арыстанды»)
Казахстана.
В ашельское время жили питекантропы, синантропы (название вида Homo erectus). Техника
обработки камня этого времени клектонская, радиальная, возникает техника леваллуа. Наиболее
характерные орудия – ручное рубило (бифас), орудия на отщепах и крупных пластинах - скребла, ножи.
Археологические местонахождения ашельского времени Казахстана объединяют такие памятники, как
Танирказган, Борыказган, Сусынген, Акколь, Семизбугу, Мугоджары, Кошкурган, Музбель, ЖаманАйбат и др.
На рубеже 150-140 тысяч лет назад неандертальцы сменяют питекантропов и синантропов.
Археологически время господства Homo sapiens neandertalensis носит название мустьерской эпохи.
Казахстан в это время был достаточно густозаселенным регионом. Среди известных палеолитических
местонахождений мустьерские памятники представлены, пожалуй, наиболее широко. Крупнейшие из
них стоянка им. Ч. Валиханова (2-6 слои), Аральск 1-3, Бурма, Огизтау 1-2, Актогай, Хантау, Шакпак,
Чингиз, Токалы 1-3, Канай и многие другие. В технике обработки камня господствует развитая
леваллуазская традиция, продолжает сохраняться радиальная обработка, появляются зачатки
протопризматической технологии. Основные типы орудий включают остроконечники, скребла, ножи,
зубчато-выемчатые орудия.
Благодаря успехам казахстанской археологии палеолита, сделанным за последние 20 лет, можно с
уверенностью выделять следующие стоянки позднего палеолита, обнаруженные практически во всех
регионах Казахстана: верхний слой стоянки имени Ч.Валиханова, памятники саякской культуры,
Сорколь, Батпак 7, Ангренсор 2, Шульбинка, Майбулак, Сарыташ, Свинчатка и некоторые другие.
Ведущая техника обработки камня – призматическая для получения удлиненных пластин. В
орудийном наборе представлены скребки, резцы, проколки, пластины с ретушью, стамески,
наконечники. Сохраняются (для Центральной Азии, Сибири, Китая) скребла, зубчато-выемчатые,
рубящие, галечные орудия. Появляются орудия из кости, дерева, рога, вкладышевые орудия. Духовная
жизнь позднепалеолитического человека выразилась в создании монументальных шедевров
наскальной живописи в пещерах, обнаруженных в основном в Западной Европе, несколько пещер было
найдено в Африке, Восточной Европе и в России (Уральские горы). Среди находок в культурных слоях
позднепалеолитических стоянок нередко встречаются изготовленные из кости, рога скульптурки
животных и людей (т.н. «верхнепалеолитические Венеры» и др.). К сожалению, на казахстанских
памятниках пока не обнаружено каких-либо подобных находок.
Дальнейшее развитие каменного века связано с коренными климатическими изменениями,
наступившими на рубеже плейстоцена-голоцена в период 10-7 тыс.л.н. и характеризуемым
наступлением эпохи мезолита. С отступлением области оледенения происходят коренные изменения в
климате. Геологически эта пора приходится на конец плейстоцена – начало голоцена.
36
Изменились рельеф местности, речная сеть, среднегодовое количество осадков и солнечной
радиации. Это повлекло не моментальное, однако же весьма скорое, видового состава флоры и, как
следствие, смену фаунистического комплекса, близкого к современному: лось, бурый медведь,
благородный олень, кабан, бобр. В Центральном и Южном Казахстане обитали сайгаки, джейраны,
куланы и последние лошади Пржевальского. Встречались бизоны, туры, многочисленные волки и
сурки.
При смещении природных зон и увеличении численности населения охотничьи территории стали
тесны для первобытных коллективов, в результате чего в бассейнах рек Иртыша, Ишима, Тобола,
Тургая и Урала и дальше к северу, даже там где не было обнаружено палеолитических стоянок,
появляются мезолитические.
Главная чета мезолитических охотников - их высокая подвижность. Теперь стало жизненно
необходимым передвижение вслед за мигрирующими стадами животных. Следовательно, пребывание
на каждой отдельной стоянке стало очень непродолжительно, что в наше время значительно затрудняет
их фиксацию. Поскольку в течение одного сезона не могло сформироваться сколько-нибудь мощного
культурного слоя материальных остатков.
В VIII тысячелетии до н. э. климат был гораздо теплее и мягче современного, потому не было
необходимости в сооружении жилищ, подобных палеолитическим - теплых, долговременных и
прочных.
Ныне в Казахстане исследовано более 30-ти мезолитических стоянок.
Важнейшим изобретением мезолита считаются лук и стрелы. В мезолите произошло дальнейшее
принципиальное изменение в технике расщепления камня. Развивается вкладышевая техника: в
продольные прорезы на костяной или роговой рукояти вставлялись ножевидные пластины длиною 1 –
2 см. [13].
Самые массовые изделия: наконечники стрел, дротов, копий, скребки и скребла для обработки
шкур, ножи проколки, острия, резцы для шкур, дерева, кости, скобели для обработки древка стрелы.
Комплексы материальных остатков мезолитических памятников Казахстана не обнаруживают
заметных отличий от таковых на памятниках Южного Урала, Западной Сибири, Прикаспия.
Отмечаются только незначительные различия в форме наконечников стрел и вариации обработки
пластин-заготовок.
Неолитические культуры. Правомерно считать, что становление и распространение
производящего хозяйства в различных районах евразийских степей шло различными путями, и пути
эти были обусловлены конкретными природными и социально-экономическими условиями, а также
направленностью культурогенеза. На территории Казахстана в различных ландшафтных зонах
обнаружено и исследовано большое количество неолитических стоянок, однако, культурные слои
памятников в аридной зоне Центральной Азии плохо сохраняются. Исключением являются
неолитические поселения в Северной части Казахстана. Данные полученные работами СевероКазахстанской археологической экспедицией в 70-80-х годах, позволяют наполнить реальным
содержанием общую культурно-историческую картину нового каменного века.
Неолит Северного Казахстана представлен атбасарской культурой и ее двумя вариантами тельманским и явлинским. В пределах Северо-Казахстанской и Акмолинской областей исследованы
различные объекты каменного века. Среди них наиболее хорошо изучены памятники неолита [14].
Формирование культуры происходило на материальной базе местных мезолитических племен в
конце VII - начале VI тыс. до н.э. при некотором влиянии юго-западных и юго-восточных инноваций.
Неолитические комплексы свидетельствуют о дальнейшем развитии присваивающего хозяйства,
как результата адаптации человеческих коллективов в окружающей среде. В лесостепных районах,
примыкающих к горным долинам Урала или таежным северным массивам, велось комплексное
присваивающее хозяйство, основанное на охоте и рыболовстве, где трудно выделить ведущий вид
промысла.
В степной зоне внешне, кажется, тоже сохраняются традиционные способы добычи пищи, однако
содержание их принципиально меняется. К среднему неолиту охота постепенно теряет свое значение
и ведущее место занимает рыболовство. Напрасно искать крупные поселения этого времени в узких
неразработанных долинах, где русло реки сжато обрывистыми высокими берегами. Базовые поселения
неолита располагались у широких пойм иногда с гривистым рельефом, которые изобилуют старыми
руслами, излучинами, многочисленными пойменными озерами. Большинство озер в летние месяцы
представляют собой изолированные водоемы, расположенные цепочкой на месте древних русел реки.
Однако весной, во время паводков, старицы наполняются водой и озера становятся проточными.
Топография неолитических памятников убеждает, что изрезанность пойм в V-IV тыс. до н. э. была
37
не менее значительной, чем сегодня. Относительно влажный и более теплый климат определял
стабильный водный режим рек. Небольшой уровень паводковых вод и кратковременность весенних
разливов не разрушали поселенческие площадки, расположенные на склонах и у подошв первых
террас, но обновляли воду озер и стариц, обеспечивая надежный рыбный промысел.
Специализированное рыболовство при определенной роли охоты позволяло достигнуть высокого
уровня общественного развития. Некоторые из племен вплотную подошли к эпохе распада родовых
традиций и зарождения частной собственности. В условиях засушливых степей Казахстана и Южного
Урала пешая охота на копытных животных была трудоемким и наименее надежным видом
деятельности.
Оседлость неолитического населения Урало-Казахстанской зоны могла быть обеспечена прежде
всего за счет высокопродуктивного рыболовства, надежность которого как основного источника
питания определялась четким знанием рыбных ресурсов на всей освоенной территории речной долины,
а также в каждом отдельном малом или относительно крупном замкнутом водоеме. Особое внимание
уделяли весенним промысловым мероприятиям. Запоры, очевидно, устанавливали еще до ухода полой
воды у входа в курьи и протоки. В этом случае рыба, зашедшая в половодье, полностью оставалась в
протоке, которая к середине лета превращалась в замкнутый водоем. В достаточно глубокие участки
старицы рыбу могли загонять специально.
Промысел в поймах рек и крупных озерах велся, видимо, круглогодично и служил основным
источником питания. Рыба же в малых замкнутых водоемах речной долины должна была использоваться в качестве «неприкосновенного» запаса. Малые водоемы играли роль естественного
«склада», откуда пищевой продукт - живую рыбу можно было легко извлечь самыми простыми
способами. Таким - образом, малые пойменные водоемы благодаря своей многочисленности и при
родной специфике обеспечивали одно из главных условий существования социумов - стабильность в
источниках питания на протяжении всего года. Конечно, замкнутые водоемы требовали определенного
внимания и летом замора рыбы и для создания и, особенно зимой во избежание замора рыбы и для
создания оптимальных условий для размножения.
В неолите практиковалась и индивидуальная, и коллективная загонная охота. Животных загоняли
не только в узкие балки или крутые обрывы, где их убивали, но и в искусственные загоны, которые
сооружали, умело используя пересеченный рельеф местности, как естественные преграды, поскольку
удобных, подготовленных самой природой мест для загонной охоте было мало. К тому же выбор
района для постоянного поселения определялся потребностями рыболовства. Так что внесение
искусственных элементов в рельеф местности с целью задержания животных в зоне, невдалеке от
постоянного обитания общины, могло быть вполне реальным явлением.
Сама идея искусственных загонов, сооружаемых с помощью изгородей, была сродни идее рыбных
запоров или заколов. Важная новая черта охоты при описанной системе хозяйства состоит в том, что
люди могли себе позволить не утилизовать сразу всех животных, загнанных в пределы искусственных
заграждений, а содержать их там, в течение более или менее длительного времени и забивать по мере
потребности коллектива в пище или отправления ритуалов. Идея содержания диких животных в
загонах могла реализовываться только в среде оседлых рыболовов и охотников. Это был первый
важный шаг (этап приручения животных) который подготовил выдающееся событие - доместикацию
лошади, реализация которого охватила эпоху позднего неолита - энеолита.
Таким образом, в среднем неолите сложились предпосылки для оформления хозяйства
производящего типа:
1. В условиях сухостепных ландшафтов междуречий и стабильного водного режима речных долин
хозяйство населения степной зоны базировалось на высокопродуктивном рыболовстве при
вспомогательной роли охоты и собирательства.
2. Высокопродуктивное рыболовство было основой оседлости неолитического населения.
3. Рыболовство, как ведущая форма хозяйства, могло функционировать только на основе широкого
использования коллективного труда (сооружение запруд, неводьба, загон рыбы, наблюдение за
водоемами и т.д.), что способствовало достижению относительно высокого уровня общественного
развития.
4. Рыболовство и оседлость определили специфику развития кремневой индустрии, технологии
керамического производства, ткачества и других промыслов.
5. Условия ведения рыбного хозяйства в степной полосе способствовали зарождению
производящего хозяйства при появлении элементов рыболовства и первых контактов человека и дикой
лошади.
В эпоху позднего неолита - энеолита значительно изменись водный и температурный режимы.
38
Длительные весенние разливы рек, многоводья нарушили традиционные формы хозяйства,
увлажнение климата привело к расцвету степной экосистемы, разнообразию фитоценозов,
установлению иерархической структуры экологии животных, в которой видное место занимали
копытные. Еще в XIX в., согласно сообщениям натуралистов, в степной Евразии встречались
многочисленные стада - куланов, иногда объединяющиеся в косяки численностью до тысячи голов.
охота на дикую лошадь была традиционной для степного населения. Однако особая потребность в ее
совершенствовании в развитии относится к позднему неолиту и формируется постепенно с
увеличением поголовья лошадей в увлажненных степях и потерей стабильности рыболовного
промысла.
Ботайская культура. Планомерные масштабные исследования Северо-Казахстанской и
Кокшетауской археологической экспедиций под руководством В.Ф.Зайберта на севере Казахстана,
привели к открытию и обоснованию ботайской археологической культуры. Тщательные полевые
работы, привлечение специалистов естественных наук для анализа богатейших археологических
коллекций сформировали солидную научную базу для теоретических реконструкций различных
аспектов экономических, социокультурных процессов первобытности. Бесспорно значение
материалов ботайской археологической культуры в решении проблемы зарождения и складывания
производящего типа хозяйства в степном регионе Евразии [15].
Ботайская археологическая культура занимает лесостепную и степную полосу Урало-Иртышского
междуречья. В настоящее время на этой территории известно около 50 археологических объектов
эпохи энеолита. В это число входят и терсекские памятники Тургая, исследованные В.Н. Логвиным.
Ареал Ботайской культуры включает территорию в пределах Приишимья и Притоболья, район
Южного 3ауралья, зону Павлодарского и Усть-Каменогорского левобережья Иртыша, включая,
возможно, восточную часть Центрального Казахстана. Общая площадь ровна 680 тыс. кв. км,
координаты - 48-530 с.ш. и 58-800 в.д.
Носителями ботайской культуры судя по антропологическому типу погребенных были
протоиндоевропейцы. Они жили большими поселениями и имели разнообразное хозяйство. Ядром
их хозяйственных систем было коневодство. Кроме того, население занималось охотой,
рыболовством, обработкой кости, дерева, камня. Изготавливали кухонную и столовую керамику,
украшенную геометрическим резным, текстильным и гребенчатым орнаментом.
Судя по стилизованному изображениям колес и животного на одном из фрагментов сосуда, можно
предположить о существование у ботайцев колесного транспорта.
Истоки коневодства мы находим в предыдущей эпохе неолита, когда рыболовы и охотники
перешли к более оседлому образу жизни, начали трудиться совместно. Первый этап - приручение
лошади относится именно к этому периоду.
Со временем люди научились разводить лошадей и контролировать дикие табуны. Это было
вторым этапом одомашнивания лошади.
В конце IV - III тысячелетиях до н. э. климат степей был более влажным и растительность более
богатой. В соответствии с данными палеогеографов и почвоведов, трава достигала 2 м в высоту. В
то время здесь обитали миллионы лошадей. Естественно, большинство особей были дикими, и чтобы
успешно охотиться на них, человеку необходимо было использовать объезженных лошадей. Это
обстоятельство объясняет слабую морфологическую дифференциацию между дикой и домашней
лошадью. Однако, данные американского ученого Д. Энтони показывают, что 10 % всех изученных
зубов ботайских лошадей имеют следы сработанности от костяных и волосяных удил. Есть и другие
археологические доказательства доместицированности ботайской лошади.
В период энеолита оформился степной хозяйственно-культурный тип, который сохранялся в
течение тысячелетий с некоторыми вариациями. Территория коневодов включала несколько
ландшафтных типов: лесостепь, мелкосопочник, долины и степи. Выживаемость населения зависела
в основном от организации хозяйственной деятельности в период годичного календарного цикла.
Осенью и зимой население собиралось на главных поселениях (типа Ботай). Весной и летом большая
часть обитателей базовых поселений двигалась к юго-западу на песчаные почвы, которые раньше
освобождались весной от талых вод и появлялась первая растительность. Там они строили
временные жилища, занимались охотой и собирательством, делали заготовки на зиму. В этот период
протекали межэтнические контакты. Оставшаяся часть населения на базовом поселении –
табунщики, пожилые люди и дети строили и ремонтировали жилища, заготавливали пищу и вещи на
зиму.
Поселения формировались на расстоянии 150-200 км друг от друга, так как каждому поселению
было необходимо жизненное пространство.
39
В конце III - нач. II тыс. из-за иссушения климата были разрушены привычные ландшафты,
водный и температурный режимы. Последствием этого был кризис экологических ниш.
Хозяйственные и календарные циклы были разрушены. Массовые миграции индоевропейцев,
уральских, алтайских и других этнических групп начались именно в это время.
Ботайские люди отреагировали на кризис двумя путями; первая группа двинулась на южный
Урал, Алтай и восток Казахстана в поисках похожего региона (возможно, и дальше на восток) и их
историческая судьба была потеряна за счет ассимиляции с другими этническими группами; другая
ботайская группа маленькими семейными кланами рассеялась по речным долинам Казахстана и
Западной Сибири. Специализированное коневодство уступает место охоте, рыболовству и элементам
земледелия. Вместе с лошадью начали разводить крупный и мелкий рогатый скот.
Первые результаты позволили отвергнуть широко распространенное мнение в среде специалистов
о том, что до эпохи бронзы на территории Казахстана обитали бродячие рыболовы-охотники. Стало
ясно, что степи Центральной Азии и Северо-Казахстанский регион в частности, являлись
территорией, где очень динамично происходили культурно-исторические процессы. И степь как
экосистема определила своеобразные самостоятельные закономерности развития материальной и
духовной культур населения от позднекаменного века до средневековья. В значительной степени
динамизм степных культур определялся становлением раннего коневодства.
В евразийских степях в конце каменного века начала формироваться степная цивилизация,
признаки которой заключаются в выработке специфического хозяйственно-культурного типа,
который обеспечил стабильный круглогодичный календарный цикл хозяйственной деятельности и
демографический рост. Природно-экологическая обстановка обусловила освоение значительных
территориальных пространств и обеспечила создание гибкой экономической адаптации, что, в свою
очередь, позволило сохранять, на протяжении длительного исторического отрезка времени степной
хозяйственно-культурный тип и календарный цикл. В условиях природно-экономической
стабильности, формировались обряды и традиции в духовной и сакральной сферах.
Именно эти закономерности определили историческую перспективу развития степной
цивилизации, её независимое существование от земледельческих культур Востока в эпоху бронзы и
раннего железного века.
Исследования позволили снять нарицательный оттенок с термина «кочевник», который часто
использовался в мировой литературе как отражение степной культуры - менее значимый, по
сравнению с земледельческой. Степь дала всей древней ойкумене принципиально новую систему
коммуникации - лошадь и колесо [15].
_______________________________________
1. Зайберт В.Ф. Ботайская культура. – Алматы: «КазАкпарат», 2009. – 576 с.
2. Массоне В.М. Основные направления культурно-исторического процесса. Становление производства в эпоху энеолита и
бронзы. – М., 1981. – С. 35-48.
3. Захарук Ю.Н. Историзм: проблемы археологии и этнографии // Историзм археологии: методические проблемы / Тез.
Конф. – М., 1976. – С. 6-10.
4. Токарев С.А. Проблемы типов этнических общностей (к методологическим проблемам этнографии) // Вопросы
философии, 1964. – №11. – С. 48-59.
5. Gaunitz et al., 2018. Ancient genomes revisit the ancestry of domestic and Przewalski’s horses. Science First Release.
6. Чубарян А.О. Опыт мировой истории и идеологии обновления // Всеобщая история: дискуссии, новые подходы. – М.,
1989. Вып. 1. – С. 7-17.
7. Хотинский Н.А. Голоцен Северной Евразии. – М., 1977. – С. 13-16.
8. Иванов И.В. Особенности изучения природных условий степной зоны в голоцене // Известия АН СССР / Серия
географическая. Вып. 2. – М., 1983. – С. 17-24.
9. Вернадский В.И. Биосфера (Избранные труды по биохимии). – М.: Изд-во Мысль, 1967. – 289 с.
10. Alan K. Outram, Natalie A. Stear, Robin Bendrey, Sandra Olsen, Alexei Kasparov, Victor Zaibert, Nick Thorpe, Richard P.
Evershed The Earliest Horse Harnessing and Milking // 6 MARCH 2009 VOL 323 1332 SCIENCE.
11. Зайберт В.Ф. Основные направления и принципы палеомоделирования хозяйственных и производственных систем
древности. Из сб. Науч. Трудов «Проблемы реконструкции хозяйства и технологий по данным археологии». – Петропавловск,
отдел «Археология Северного Казахстана» ИА НАН РК, 1993. – С. 3-5.
12. Деревянко А.П., Петрин В.Г., Зенин А.Н., Таймагамбетов Ж.К., Гладышев С.А., Цыбанков А.А., Славинский В.С.
Каменный век Казахстана: Исследования Российско-казахстанской археологической экспедиции в Казахстане (1998-2001) –
Новосибирск: Изд-во ИаиЭт. СО РАН, 2003. – 184 С.
13. Мерц В.К. Периодизация и хронология голоценовых комплексов Северного и Центрального Казахстана по материалам
многослойной стоянки Шидерты 3 // Автореф. Дис. На соискан. Учен.степ.к.и.н. – Кемерово, 2008. – 26 с.
14. Зайберт В.Ф. Атбасарская культура. – Екатеринбург, 1992. – С. 55.
15. Зайберт В.Ф. Ботай у истоков степной цивилизации. – Алматы. Издательство «Балауса». 2011. – С. 480.
40
Калыш А.Б.
БЕЛОРУСЫ КАЗАХСТАНА В 1920-1950-Е ГОДЫ
Известно, что значительному увеличению как численности, так и удельного веса иноэтнического
населения Казахстана, включая русско-украинского и белорусского, способствовали миграционные
процессы, имевшие место в XVIII–ХІХ столетиях. Указанная тенденция продолжалась на всем
протяжении 1920-1950-х годов, темпы и масштабы которых в разные десятилетия были разными и
несопоставимыми.
Значительному перемещению европейского населения в Казахстан способствовали последствия
установления большевиками советской тоталитарной власти – в одних регионах республики «мирным»
путем, в других – кровавым и насильственным. Сюда же следует добавить последствия жестокой
гражданской войны 1918-1920-х годов. Для окончательного утвержденияпобеды социалистического
строя требовались новые кадры, главным образом, из европейской части страны. Эти и другие
объективные и субъективные факторы оказали значительное влияние не только на демографическое
развитие, но и этническую структуру населения республики. Главным из них являлась проводимая
центром политика избирательной миграции, направленная на увеличение удельного веса русскоукраинского населения, в меньшей степени, белорусского. Такая миграционная политика советского
тоталитарного государства продолжалась в прежних масштабах и во второй половине 1920-х – 1930-х
годов.
Перечисленные изменения в демографическом состоянии Казахстана хорошо иллюстрируются
статистическими данными материалов Всесоюзной переписи населения 1926 года. Если по переписи
населения Российской империи 1897 года казахи были абсолютно преобладающим населением во всех
областях Казахстана, а русско-украинское и пр. европейское население было достаточным лишь в
отдельных уездах Акмолинской и Семипалатинской областей, то теперь этническая ситуация в
республике начала претепевать определенные изменения.
Общая численность мигрантов при 6 268 тыс. постоянного населения достигла 1 млн. 601 тыс.
человек, отмеченных в момент переписи 1926 года. Из них половину составляли крестьянепереселенцы, сменившие место жительства до 1916 года [1, с. 41-43: 2, с. 54-56]. В целом было
зафиксировано свыше 800 тыс. неместных уроженцев, переехавших в период с 1916 по 1926 годы.
Большая часть мигрантов переехала из Украины, Поволжья и Центра РСФСР, меньшая – из Белоруссии
и Урала и устроились, главным образом в благоприятных для ведения богарного земледелия районах
Казахстана. Так, в Акмолинском и Актюбинском губерниях разместились 40%, Семипалатинской –
24%, в Кустанайском округе – 15% всех прибывших [3, с. 29]. Такая ситуация объясняется тем, что
указанные регионы богарного земледелия в лесостепной и степной зонах были близки по
климатическим и почвенным характеристикам районам выхода мигрантов. К тому же, приехавшие из
европейской части СССР в этих регионах попадали в близкую этническую среду, поселялись среди
русских, украинцев и белорусов.
По переписи населения 1926 года в современных границах Казахстана проживало 58,5% казахов,
20,6% русских, 13,9% украинцев, 2,1% узбеков, 1,3% татар, 1,0% уйгуров, 0,8% немцев и 0,4%
белорусов. Численный рост большинства основных этносов Казахской АССР происходило по четырем
основным каналам: 1) положительное сальдо миграции в результате превышения притока населения
над над оттоком с середины 1920-х годов; 2) естественный прирост, превышения рождаемости над
смертнгостью; 3) расширение фактических административных границ республики после образования
автономной республики, а затем национально-территориального размежевания Средней Азии, когда в
состав Казахской АССР вошли находившиеся до этого в составе Туркестанской республики казахские
районы Сырдарьинской и Джетысуйской областей; 4) ассимиляционные и консалидационные
процессы.
В шести губерниях, Кустанайском округе и Адаевском уезде проживало 25 584 белоруса, а также в
Кара-Калпакской автономной области, входившей в тот период в состав Казахстана – 32 белоруса (см.
таблицу 1).
Казахстан
Акмолинская
Таблица 1. Численность белорусов по переписи населения 1926 г.[4, с. 15-45].
Всего
В том числе
город
село
абс.
%
абс.
%
абс.
25 614
100,0
5 072
100,0
20 542
8 267
32,3
644
12,7
7 623
41
%
100,0
37,1
Актюбинская
Джетысуйская
Семипалатинская
Сырдарьинская
Уральская
Адаевский уезд
Костанайский округ
Кара-Калпакский АО
1 570
1 134
9 644
1 951
1 205
2
1 811
30
6,1
4,4
37,7
7,6
4,7
0,01
7,1
0,1
814
267
1 913
1 346
34
2
61
30
15,3
5,3
37,7
26,5
0,7
0,04
1,2
0,6
756
867
7 731
605
1 171
1 750
-
3,9
4,2
37,6
3,0
5,7
8,5
-
Необходимо отметить, что численность исследуемого нами белорусского этноса по сравнению с
перепсью 1897 года увеличилось в 50 раз. Такой небывалый прирост не был характерным ни для одного
этноса нашей республики и он был достигнут за счет масштабных миграционных процессов,
проходивших в начале ХХ столетия. При этом, как и прежде, переселенцы из числа белорусов по
примеру ру сско-украинского населения предпочитали селиться в обжитых в прошлом уездах и
волостях Северного и Северо-Восточного Казахстана. Например, в Акмолинской и Семипалатинской
губерниях, а также в Кустанайском округе было сосредоточено 19 722 белоруса или 77,0% всех
белорусов республики. На последующих местах по удельному весу данного этноса располагаются
Сырдарьинская и Жетысуйская губернии Южного Казахстана (12,0%), а также Актюбинская,
Уральская губернии и Адаевский уезд (10,8%) Западного Казахстана.
Тот фактор, что в миграционных процессах белорусов преобладали крестьяне-переселенцы, оказали
в конечном итоге определенное влияние на преобладание сельского населения над городским,
удельный вес которых в 1926 году составил, соответственно 80,2-19,8%. Удельный вес горожан было
выше в Семипалатинской и Сырдарьинской областях, соответственно 37,7-26,5%. В то же время в
последней губернии из 1 951белоруса 69,0% составляли горожане, которые проживали в основном в г.
Ташкенте и уездных центрах.
Мы имеем возможность показать основные компактные места расселения белорусов не только в
масштабе губерний или округов, но и в рамках уездов и волостей. В самом предпочтительной для
белорусов Акмолинской губернии наибольшим удельным весом данного этноса выделялись
Щучинский, Макинский, Красный, Володарский, и Рузаевский сельские волости. В занимающем
второе место по их численности в Петропавловском уезде выделяются Трудовой, пресногорский и
Булаевский сельские волости. В Акмолинском уезде такими волостями были Троцкий,
Кургальджинский, Акмолинский, Калининский и революционный, а в Атабасарском уезде –
Социалистический и Карасакпайский волости [4, с. 126-129].
В Семипалатинской губернии большинство белорусов размещалось в Семипалатинском уезде –
3 552 человек (36,8%), в том числе в г. Семипалатинске 1 141 человек, Калининском (725 чел.),
Шелмонаевском (641 чел.), Бородулихинском (362 чел.) и Красно-Октябрьском (287 чел.) сельских
волостях. На втором месте находился по численности белорусов Павлодарский уезд – 3 077 человек
(31,9%), в котором необходимо отметить Орловский (1 103 чел.) и Песчанский (776 чел.) волости и г.
павлодар (519 чел.). Усть-Каменогорский уезд населяли 1 905 белорусов, в том числе Буконьскую
волость – 696 человек. Менее они были представлены в Бухтарминском, Зайсанском и
Каракаралиснском уездах, соответственно 515 - 540 – 55 человек [4, с. 128-131].
Если перейти к анализу численности и расселению белорусов в других губерниях республики, то
как было показано нами ранее, они отличались дисперстностью (малочисленностью). Так, в
находящемся в администартивно-территориальном составе Сырдарьинской губернии КзылОрдинском уезде числились 153 белоруса, в том числе в г. Кзылорде – 126 человек; в Аулие-Атинском
уезде – 698 человек, в том числе в г. Аулие-Ате – 259 человек, в пгт. Мерке – 368 человек. В
Казалинском уезде было зафиксировано 412 белоруса, в том числе в г. Казалинске – 307 человек; в
Чимкентском уезде – 285 человек, в том числе в уездном центре – 75 человек, в пгт. Арысь – 142
человека. Еще меньше белорусов проживало в Ташказахском (184 чел.) и Туркестанском (19 чел.)
уездах [4, с. 130-133].
Такой же малочисленностью характеризуется численность белорусов в Жетысуйской губернии: 404
человека в Алматинском, 302 – Лепсинском, 234 – Талды-Корганском, 124 – в Жаркентском уездах и
70 – в Чуйском районе [4, с. 148-149].
Далее, по численности убывания в Актюбинской губернии 1 400 белорусов (89,2%) населяли
одноименный уездный центр, в том числе 694 человека (44,2%) – уездный центр г. Актюбинск. Из
сельских волостей белорусы встречались компактными группами в Петропавловском, Мугоджарском
и Акбулакском сельских волостях. Относительно малочисленными они были в Темирском (113 чел.),
Челкарском (57 чел.) и Тургайском (32 чел.) уездах [4, с. 142-144].
42
В соседней Уральской губернии наиболее населенными белорусами были Букеевский уезд – 1 109
человек (92,0%), при этом 1 088 (90,3%) числились в Джаныбекской волости. В остальных уездах
данной губернии численность изучаемого нами населения была минимальной – 85 человек в
Уральском, 6 – в Илекском, 4 – в Джамбейтинском и 1 – в Гурьевском [4, с. 144-146].
В Кустанайском округе 561 белорусов (31,0%) числились в Новопокровской, 289 (16,0%) – в
Урицкой, 153 – в Затобольской и 129 – в Аракарагайской сельской волостях [4, с. 144-146].
Как мы убедились ранее, численность белорусского населения постоянно имела тенденцию к
увеличению, которые достаточно четко фиксирутся материалами Всесоюзной переписи населения
1939 года.
Накануне переписи населения в 1938 году были образованы Гурьевская, Кзыл-Ординская и
Павлодарская области, в 1939 году – Акмолинская, Жамбылская и Семипалатинская области. Большая
часть итогов переписи 1939 года, как и 1937 года были строго засекречены и превращены в материалы
для служебного пользования. Данное обстоятельство объяснялось резким сокращением населения
Казахстана из-за последствий не только раскулачивания, насильственнной коллективизации, но и
страшного голодо 1930-1932 годов, а также откочевки определенной части кочевого и полукочевого
населения за пределы Казахстана и СССР. Сюда же следует отнести и гибель сотни тысяч казахстанцев
в 1935-1938 годах в результате социально-политичеких репрессий. Убыль населения республики
составило около 2 млн. человек [5, с. 53-71].
Наибольший урон от перечисленных выше трагедии пришелся на долю коренного казахского
населения. Только от голода и массового выезда их численность снизилась на 36,2% или на 1 млн. 314
тыс. человек.Такие же тяжелые последствия испытали украинцы, их стало меньше на 203 тыс., узбеков
– на 26 тыс., уйгуров – на 28 тысяч. Но в период 1926-1939 годов произошло увеличение численности
других народов Казахстана, в особенности русских на 1 млн. 174 тыс. человек (92%), татар – на 7 тыс.
(34%), белорусов – на 6 тыс. (22%).
В 1939 году в Казахстане проживало 35 354 белорусов, в том числе в Карагандинской области 4 240
человек (12,7%)[6, с. 133]. К нашему глубокому сожалению, по остальным областям численность
данного этноса не показано.
В январе 1959 года была проведена первая послевоенная перепись населения СССР. Материалы
этой переписи были пересчитаны по администартивно-территориальным границам на 1 января 1960
года. Талды-Корганская область была присоединена к Алматинской, Бескрагайский район
Павлодарской области передан в Семипалатинскую область; изменился состав городских поселений
Алма-Аты, Жамбыла, Усть-Каменогорска, Кокчетава, Темиртау, образовались новые городские
поселения- Талгар, Сыр-Дария и т.д.
Статистические данные данной переписи показывают прежнюю тенденцию увеличения белорусов,
численность которых за 20 лет (1939-1959 гг.) выросла в четыре раза, составив 107 463 человека. При
этом 57,8% из них проживали в сельской местности и 42,2% – в городской (см. таблицу 2).
Таблица 2. Численность белорусов по переписи населения 1959 г.[7, с. 162-184].
Всего
В том числе
город
село
абс.
%
абс.
%
абс.
%
Казахстан
107 463
100,0
45
100,0
62 072
100,0
391
Западно-Казахстанский край
5 896
5,5
3 065
6,8
2 831
4,6
Актюбинская
2 749
2,6
1 542
3,4
1 207
1,9
Гурьевская
–
–
–
–
–
–
Уральская
2 257
2,1
708
1,6
1 549
2,5
Целинный край
64 374
59,9
16
35,7
48 178
77,6
196
Кокчетавская
15 875
14,8
2 530
5,6
13 345
21,5
Костанайская
18 023
16,8
4 539
10,0
13 484
21,7
Павлодарская
6 957
6,5
2 364
5,2
4 593
7,4
Северо-Казахстанская
4 974
4,6
1 502
3,3
3472
5,6
Целиноградская
18 545
17,3
5 261
11,6
13 284
21,4
Южно–
–
–
–
–
–
Казахстанский край
Восточно-Казахстанская
4 785
4,4
2 661
5,9
2 124
3,4
Карагандинская
19 050
17,7
15
34,7
3 319
5,4
731
Семипалатинская
2 079
1,9
1 417
3,1
662
1,1
г. Алма-Ата
2 611
2,4
2 611
5,8
–
–
43
Как и прежде, основным регионом расселения белорусов остается территория Северного
Казахстана, в пяти областях которого было сосредоточено 59,9% из них. Данный показатель еще выше
среди сельских белорусов, достигая 77,6%. Такой высокий результат достигнут за счет показателей
Целиноградской, Костанайской и Кокчетавской областей, в меньшей степени – Павлодарской и
Северо-Казахстанской. Достаточно представлены они и в Центральном Казахстане – Карагандинской
области, где также высок удельный вес городских белорусов, достигавших 34,7%. К числу областей, в
которых исследуемый нами этнос малочисленный – Семипалатинская, Уральская и Актюбинская
области.
Такой сильный прирост исследуемого нами этноса объясняется не только за счет естественного
воспроизводства населения, а главным образом, механического, т.е. посредством массового переезда
белорусов в Казахстане. Здесь, безусловно, сыграли свою роль следующие объективные факторы. Вопервых, последствия Второй мировой войны:
1. После заключения пакта о ненападении между Советским Союзоми Германией от 23 августа
1939 года, известный также как пакт Молотова-Риббентропа, фашистская Германия насильственно
аннексировала территорию Польши, а СССР – земли Прибалтики, Бессарабии, Западной Украины и
Западной Белоруссии[8-10]. В результате таких действий сотни тысяч «неблагонадежных» жителей
этих республик были насильственно депортированы на восток, главным образом в Сибирь, Казахстан
и, частично, в Среднюю Азию. Среди такого пострадавшего контингента населения оказались десятки
тысяч белорусов, попавших в черный «список» карательных органов НКВД.
2. В первые годы нападения фашистской Германии (1941-1942 гг.) несколько миллионов мирных
граждан западной части Советского Союза вынуждены были оставить родные места и вместе с
эвакуированными заводами, фабриками переместиться на восток, в том числе в Казахстан.
3. Массовая депортация органами НКВД населения, включая белорусского, оставшихся не по
своей воле в годы войны на территории фашистской оккупации. Это же относится к тем лицам, которые
были вынуждены сотрудничать с фашистами или к военнопленным советским солдатам, попавшим в
первые годы войны в окружение и , соответственно, в плен.
4. Строительство и открытие в послевоенные годы новых промышленных предприятий, строек,
транспорта побудили к приезду в 1954-1965 годы около полумиллиона квалифицированных кадров.
5. Массовое освоение целинных и залежных земель в Казахстане в 1954-1962 годы, когда по
комсомольской путевке или по направлению в республику прибыли из европейской части СССР
миллионы мигрантов, среди них – десятки тысяч белорусов.
Указанные выше тенденции значительного переселения мигрантов привели к тому, что удельный
вес коренного казахского населения по сравнению с 1926 годом, составлявший 58,5% в 1959 году
сократился до 30% от общей численности населения республики. Если бы подобная политика
продолжалась еще десятки лет, то это было бы чревато непредсказуемыми последствиями – казахи,
составив по численности меньшинство населения республики, вероятно, оказались бы на грани
исчезновения с этнической карты народов мира. Эта ситуация привела бы Казахстан не к прогрессу, а,
наоборот, к этническому регрессу.
________________________________________
1. Всесоюзная перепись населения 1926 г. – Т. 42. – М.: Планхозгиз, 1930. – 324 с.
2. Галиев А.Б. К истории миграции населения Казахстана // Вестник АН КазССР. – 1979. – № 5. – С. 54-56.
3. Гали А.Б., Каражанов К.С., Калышев А.Б. История переписей населения и этнодемографические процессы в Казахстане.
– Алматы: Агентство РК по статистике, 1998. – 87 с.
4.
Всесоюзная перепись населения 1926 года. Том VIII. Казакская АССР. Киргизская АССР. Народность. Родной язык.
Возраст. Грамотность. – М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928. – 256 с.
5.
Козыбаев М.К., Абылхожин Ж.Б., Татимов М.Б. Казахстанская трагедия // Вопросы истории. – 1989. – № 7. – С. 5371.
6.
Население Казахстана по Всесоюзной переписи населения 1939 года. В 5-ти томах. – Т. 1. – Алматы: Арыс, 2009. –
400 с.
7.
Итоги Всесоюзной переписи населения 1959 года. Казахская ССР. – М.: Госстатиздат, 1962. – 202 с.
8.Дюков А.Р. «Пакт Молотова-Риббентропа в вопросах и ответах». – М.: Фонд «Историческая память», 2009. – 248 с.
9.Волков Ф.Д. За кулисами Второй мировой войны. – М.: Мысль, 1985. – 304 с.
10.
Борисенок Е. Ю. Концепции «украинизации» и их реализация в национальной политике в государствах
восточноевропейского региона (1918‒1941 гг.): автореф.дисс. ... доктора истор. наук. – М., 2015. – 54 с.
44
Омаров Ғ.Қ., Бесетаев Б.Б., Сагындыкова С.Т.
ҮРЖАР ӨҢІРІНІҢ ЖАРТАС БЕТІНДЕГІ СУРЕТТЕРІ
Бүгінгі күні Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданы жеріндегі петроглиф кешендері жергілікті
өлкетанушылардың газет бетіндегі жалпы хабарларламалары түрінде жарияланғаны болмаса, нақты
ғылыми тұрғыдан түсіндірмесі жасала қойған жоқ. Оның үстіне аталмыш өлкедегі петроглиф
кешендері әлі күнге дейін толық анықтала қоймады. Оның да өзіндік себептері бар, бұл ең алдымен
өлкеде археологиялық зерттеулердің жүргізілмеуі. 2015 жылдан бастап біздің тарапымыздан «Шығыс
Қазақстан облысы Үржар ауданының археологиялық ескерткіштері» атты ғылыми жобаның аясында
зерттеулер жасалуда.
Осы өңірде біздің ізденістеріміздің нәтижесінде бірнеше петроглиф кешендері есепке алынды.
Ендігі жердегі біздің мақсатымыз сол кешендердегі негізгі образдар мен желілердің түсініктемесін
жасау. Суреттердің семантикалық талдауын жасау барысында біз археология ғылымында жылдар
бойғы тәжірибе барысында қалыптасқан әдістерді басшылыққа аламыз. Кейбір сарындар мен
желілердің және образдардың мағынасын ашу барысында іргелес өңірлердегі замандас кешендердің
материалдары салыстырмалы түрде алынады.
Алдымен біздің ғылыми топтың тарапынан есепке алынған петроглиф кешендері мен олардағы
негізгі бейнелерді сипаттасақ.
Ақберді петроглифтері. Аталмыш петроглифтер кешені Үржар ауылының солтүсттік-шығысна
қарай орналасқан. Суреттер арасында өзінің құрамы, стилистік ерекшеліктері, салыну техникасы мен
әралуандылығы жағынан қызықты да құнды материалдарды кездестіруге болады.
Олардың ішінде бір жазық бетте толығымен тау ешкілердің кескіндері бейнеленген. Олардың басым
бөлігі бастарымен солға қарай бағытталып бейнеленген. Ешкі бейнері мүйіздері тұлғасынан бірнеше
есе ұзың паралелді ирек сызықтармен көрсетілген.
Келесі бір тас қырының бетіне де бірнеше тауешкінің бейнелері салынған. Мұндағы кескіндерде
олардың дене тұрқы ұзына бойы созылған қалыпта суреттелген (Сурет 1).
Тағы бір тегістіктің бетіне ортасында шыбықтары бар дөңгелек бейнесі салынған. Шыбықтардың
саны жеті, олардың өзі бастауларын кіші тұйық дөңгелектен алады. Негізгі дөңгелектің қабырғалары
осы жеті шыбықты қосу арқылы жасалынған. Осылайша үшбұрышталып келген шыбықтардың
арасындағы кеңістіктің орта тұсына нүктелер салынған (Сурет 2).
Қара түсті үлкен қара тастың қырына жоғарыда сипатталған кескіндегі екі дөңгелек бедерленген.
Олар бір-біріне жабыстырылып, орталарындағы сызықыша арқылы жалғанған. Бейнесі анық
байқалатын сол жақтағы дөңгелекке қатар тұрған екі жылқы байланған образды беретін кескін бар.
Жылқылардың тұрқы ұзынша созылған қалыпта бейнеленген. Мойындары ұзын. Желке тұстарындағы
тік сызықшалар жалды бейнелеп тұрғандай. Төрт аяғы да тік түсірілген сызықшалар түрінде ғана
берілген. Құйрықтары көлбей төменге қарай созылып жатыр (Сурет 3).
Жоғарыдағыдай тағы бір кішірек қара тастың қырына жалғыз салт атты кескіні бейнеленген.
Жылқының образы аяңдап бара жатқан қалыпта берілген. Аяқтары екі тік келген сызықша арқылы
салынып, денесі ұзына созылған. Үстінде адам бір қолымен жылқының езуінен бастау алатын тізгінді
ұстап отырса, екінші қолында белгісіз бір зат кескінделген (қару, қамшы ?) (Сурет 4).
Осы кешендегі келесі бір кішірек қара тастың бетіне бірнеше Сурет берілген. Оның бірі түсініксіз
бейнені беретін сурет. Ол тастың оң жақ бетін толық алып жатыр. Тастың сол жақ бетінің жоғарғы
жағына бағыты солға қарай бағытталған түйе суреті салынған. Түйе басын тік ұстаған. Денесі ұзынша
келген. Екі өркешінің арасы бір-бірінен алыстау орналастырылған. Аяқтары тік, бірақ төмендеген
сайын сәл ішке қарай көлбей берілген. Түйе бейнесінің төменгі жағында, сәл солға қарай тауешкінің
образы сомдалған (Сурет 5).
Тағы тастың бетіне шытырманның (лабиринт) бейнесі кескінделген. Ортадан бастап шиырланған
шытырман алты орамнан тұрады. Сыртқы шыға берісінде екі қатар сызықтан тұратын жол тәрізді
жолақ кетеді (Сурет 6).
Келесі бір тастың бетінде қола дәуірінде жиі кездесетін тор көздерден құралған төрбұрыш бейнесі
салынған (Сурет 7).
Жақсыкелді петроглифтері. Бұл петроглифтердің географиялық координаты: N47º33′947″
E081º76′986″.
Үржар ауылынның шығысына қарай таудың биігінде орналасқан. Екі жазық бетте бірнеше тау
текенің суреттері берілген. Ешкі оңға қаратып салынған, суреттің тотығу деңгейі орташа-ақшыл қоңыр
түсті, қашалуы орта нүктелі-2-3 мм.
45
Келесі бір жазық бетте тау ешкілермен қатар екі адамның кескіні берілген. Адамдардың аяқтары
талтайтылып, екі қолы шынтағынан бүгіліп денесімен паралелль берілген (Сурет 8).
Үшбұлақ петроглифтері. Бұл петроглифтердің географиялық координаты: N47º24′438″
E080º88′421″. Бұл ескерткіш Таскескен ауылынан оңтүстік шығысқа қарай 7,5 км қашықтықта
орналасқан. Түрлі суреттер Тәнеке атты бұлақтың оң жақ жағалауындағы жақпар қара тастардың
күнгей бетінде бейнеленген. Суреттердің негізгі образдарын ашып көрсетсек. Барлық суреттер
негізінен жалпақ тастың сол жақ жартысына сомдалған. Кескіндердің басым көпшілігін тауешкілердің
бейнелері құрайды. Мәселен тегістік бетінде басын жоғары қаратып қырынан салынған тау ешкілердің
қатары бар. Тау ешкілер екі қатар сап түзеп оңға қарай бағыт алған. Төменгі қатарда бес, жоғарғы
қатарда үш бейне берілген. Төменгі қатарды бастап тұрған тауешкіге қарсы бағытта тағы бір
тауешкінің кескіні берілген (Сурет 9). Сап түзеп тұрған тауешкілердің образдары шынайлыққа
біршама жақын кейіпте, жоталары дөңес күйде берілсе, қарсы тұрған тауешкінің тұрқы сызықша
түрінде бейнеленген. Тауешкілердің жоғары қатарына қарсы бағытта салт атты мен итке ұқсас бейне
кескінделген. Тау ешкілерден сәл төмен қарсы бағытқа қарай бір-бірінен қашық екі түйенің образы
орын алған. Олардың бастары оңға қарай бағытталған. Ал салт аттының жоғарғы жағында бастары сол
жаққа бағыталған екі бұғының бейнесі берілген. Бұғылардың мүйіздері ағаш бұтақтары түрінде ерекше
салынған. Сәл төмен және жоғарыдағы бұғыдан арқа қарай қалыс қалған бұғының кескіні кішірек.
Жоғарыдағы бұғының образы біршама үлкен болып сомдалған. Сақтардың аң бейнелі өнеріндегі
бұғылардың образымен өте ұқсас. Бұғы бейнелері битриугольді мәтінде орындалған. Ал ешкі
бейнелері тік сызба ретінде орындалған. Бұл жердегі суреттер әр кезеңде орындалған сияқты және бұғы
орындалуына қарап қола дәуірі деп мерзімдеуге болады. Сол жақта берілген түйе бейнесінен сәл төмен
қарай бір-біріне қарама-қарсы тұрған екі адамның бейнесі қашалып салынған. Ұрысқа дайындалып
тұрғандай оқиғаны баяндайтындай, олай дейтініміз сол жақтағы адамның қолында таяқ (қылыш,
шоқпар?) берілген. Адамдардың аяқтары талтайтылып бейнеленген. Олардың оң жағына қарай
сызықша арқылы қосылған екі домалақты сомдайтын Сурет Б.ар. Сурет қырынан жатқызылған сегіз
санын немесе белгілі бір таңбаны беріп тұрғандай.
Тағы бір тастың бетіне жеке тұрған бұғының бейнесі салынған. Мүйіздері тарамдалып келген
бұғының аяқтары ұшып тұрған қалыпты беріп тұрғандай. Жалпы алғанда, жартас бетіндегі суреттер
мен металдан жасалған түрлі заттарда бейнеленетін бұғының «ұшып бара жатқан» немесе «тұяқтың
ұшында ілініп тұрған» қалыптары, кейбір зерттеушілердің пайымдауларынша құрбандық алдында
тұрған жануардың образым сомдайды деген мағынамен түсіндіреді. Солай дегенмен, мұндай образдар
бейнелеудің өзіндік тұспалдары, бейненің мәнерлігін күшейту және барынша жарқын ету үшін
қолданылған тәсілдер болуы мүмкін деген тұжырымдарды да ойдан шығаруға болмайды [37; 176-177].
«Тұяқтың ұшында ілініп тұрған» бұғылардың көптеген бейнелері, оның ішінде өзіміз қарастырып
отырған Үшбұлақтағы бұғының бейнесі де көптеген зертеушілердің ұстанымынша, солардың
қатарынды біздің де ұғынуымызша ежелгі діни-салттық ғұрыптардың мән-мазмұнын сипаттайды.
Сампыр петроглифтері. Бұл петроглифтердің географиялық координаты: N47º32′375″
E080º73′846″. Бұл ескерткіш Таскескен ауылынан солтүгіне қарай 12 км қашықтықта орналасқан.
Суреттердің дені бір-біріне жабыстырылып тұрған екі жалпақ тастың бетіне салынған. Суреттердің
көпшілігі табиғи әсердің салдарынан өшуге арналған. Үңіліп байқау арқылы ондағы негізігі
образдардың көпшілігін тауешкілер құрайтындығын көруге болады. Екі тегістіктегі де тауешкілердің
бейнелері астынан үстіне қарай бірнеше қатарларды құрап, бастарымен оңға қарай бағытталған. Оң
жақтағы тастың жоғарғы жағында екі адамның бейнесі сомдалған. Қатар тұрған екі адамның да
аяқтары талтайтылып беріліп, өздері бер би немесе ғұрыптық салтты орындап жатқандай кейіп береді.
Сипатталған екі тегістіктің шығысына қарай, сәл еңісте жатқан қара тастың бетіне төртбұрышты
образдар берілген. Олар ұзына бойы созылып орналасып, бәрі бірдей пішінді сомдайды. Фомасы
бойынша төртбұрышты, орта тұстарнда нүкте беріліп, жоғары жақтарында теледидар аннтенасы
тәрізді көлбеу екі сызықша тарайды. Жалпы алғанда суреттер теледидардың бейнесіп беріп тұрғандай
(Сурет 10).
Сонымен жоғарыда сипатталған образдар бойынша кейбір қорытындылард жасасақ. Аталмыш
жартас кешендеріндегі суреттердің техникалық орындалу тәсілдері келесідей болып келеді: сұлба
түрінде қашау, нақыштама, тегістеу және құрама бейнелеу тәсілі бар. Суреттерді қашап түсіру үшін
тас жазық бетінің түзілу тәртібін таңдаудың қашанда идеологиялық, діни, эстетикалық, эмоционалдық
бағдардағы ұғым-түсініктер мен мүдделерге және белгілі бір дәрежеде петроглифтерді орындау
техникасына байланысты ой-пікірлерге сәйкес келуі тиіс екені белгілі.
Жалпы Үржар петроглифтерінде ең көп тараған образдардың бірі тауешкі. Жоғарыда сипатталған
жартас суреттерінде кеңінен таралған және салыстырмалы түрде қарағанда барлық кезеңдердің
46
бейнелері арасынан саны жағынан басым және кескінделу ерекшеліктері де саналуан. Олардың
бейнелену ерекшеліктеріне қарап жергілікті үрдісте дамып отырған сабақтастықты да байқауға
болатын сияқты. Сондай-ақ Үржар петроглифтерінің ішкі мән мағанасын индоирандық, индоарилік
халықтардың арасындағы мифологиялық текстермен салыстыра отырып зерттелуі сол кездегі осы
өңірдің жартас суреттерін зерттеудегі алғашқы қадамдардың бірі болып табылады.
Жартас сурет өнеріндегі тауешкінің бейнесіне арналған арнайы еңбек жоқ, дегенмен А.П.
Окладников кезінде былай деген болатын: «Тауешкінің жете, терең қарастыра отырып, одан тұтас
бейне мен оның бөлшектерінің түсіндірмесінен әртүрлілікті байқаймыз, мұның өзі ғана оған деген
қарым-қатынасты өзгертуге, сонымен қатар ол маңызды бөлігі болып табылатын өнердің мәнін
толығырақ түйсінуге, кездейсоқ бақылаушыға соншалықты қарапайым, жұпыны көрінуі мүмкін ежелгі
сурет шеберінің «шеберханасы» мен шығармашылық тәсілдерінің мағынасын тереңірек ұғынуға
итермелейді» [38; 54].
Үржар петроглифтеріндегі келесі образдардың бірі – бұғы бейнесі. Жалпы жартас суреттерін
мерзімдеуді ежелгі, яғни қола дәуірін шартты түрде «арбалар мен жабайы бұқалар кезеңі» десе, скифсақ дәуірін «бұғы кезеңі» деп атайды. Айтып тұрғандай біздің тарапымыздан тіркелген бұғы бейнелері
ерете темір дәуірімен мерзімделеді. Шартты түрде «бұғы кезеңі» деп аталатын бұл кезеңнің бейнелері
арасында аты айтып тұрғандай бұғы образы ерекше орынға ие. Бұл бейнелердің сақ дәуірінің ерте
кезеңіне жататын бірнеше үлгілерін заттай және басқа өңірлерге тән баламаларын атап өтеді. Сақ дәуірі
мен одан кейінгі кезеңдерде бұғы образының жартас суреттері арасында ерекше орын алып, қола
дәуірінде кең тараған «бұқа образын» ығыстыра бастауына Монғолия мен Алтай өңірінен енген жаңа
халықтардың ықпалының нәтижесі деп көрсетеді.
1980-ші жылдары З. Самашев Қаратау жотасының оңтүстік беткейіндегі Біресек өзенінің оң саласы
Жыңғылшық өзенінің петроглифтері туралы жариялайды. Сондай-ақ шығыстық «бұғытас» үрдісінде
орындалған құстұмсықты бұғыларға сипаттама беріп, суреттердің хронологиялық шеңбері мен ол
бейнелердің өз «отанынан» алшақ оңтүстік аймақтарда пайда болу себептері туралы өз пікірін – «б.з.д.
екінші мыңжылдықтың соңы мен 1мыңжылдықтың басында осы бейнелеу үрдісін ұстанушы
этникалық топтардың Орталық Азияның далалық аймақтарынан жылжу бағыттарын көрсетеді» – атап
өтеді [39].
Ежелгі көшпелілер заманында асылтекті бұғының бейнесі жалпылай алғанда сол қоғамның өзіндік
бір – таным белгісі болды. Ол негізінен алғанда түрлі қиял-ғажайып элементтермен астасып жатқан
күн, ата-баба, әлем ағашына қатысты мифологиялық культтермен және қағидаттармен байланысып
жатты. Жартас сурет өнерінде болсын, тіпті түрлі зергерлік бұйымдардағы бұғы образын ашуда,
аталған жануардың әлдебір аспан әлемімен қатысты семантикасы жоққа шығарылмайды. Жоғарыда
сипатталып өткен нышандармен бұғыны өрнектеу, оның құрбандыққа арналған болмысын және
таңбалануын білдіреді деген тұжырымдар бар. Оның үстіне оның барлық Сібір халықтарында сақталып
қалған кейбір этнографиялық мәліметтермен расталады [40; 418-421].
Үржар петроглифтерінде біршама жиі кездесетін образдардың қатарына антропоморф бейнелер
жатады. Олардың қатарына салт атты бейнесі, қатар тұрып би немесе белгілі бір салт өткізіп жатқан
екі адамның кескіндері жатады. Мәселен, қатар тұрып түрлі діни-салттық зікірлерді орындап жатқан
образдар қола дәуірімен сипатталады. Бұл кезең адам мен оның болмысына деген қызығушылықтың
өсуі мен ерекшеленеді. Осы сәттен бастап басқа жануарлар бейнелері, таңбалар мен символдар негізгі
тақырып болып саналатын адамға (образына) бағынышты құрамдас бөлігі болып табылады (әлемдік
мифологияның архаикалық образдарын бақылау, олардың дамуындағы қызық заңдылықты, яғни
ежелгі тотемдік, зоо немесе орнитоморфтылықтан антропоморфтылыққа ауыса бастағандығын
көреміз.
Ал, темір дәуірінде ондай кейіпкерлерді заманына қарай салт атты қаһарман бабалардың, әскери
басшылардың бейнелері ауыстыра бастайды. Салт атты осы уақыттағы мәдени-дүниетаным
құндылықтар жүйесінде өза орнын алады. Дегенмен, аталмыш образ осы уақыттағы әскери
демократияның басымдығын көрсеткенімен жартастағы бейнелеу өнерінде өзінің басымдығын таныта
қоймайды. Кейбір зерттеушілердің пайымдауынша бұл ерте көшпелілер бейнелеу өнерінің жоғары
деңгейдегі құпиялылығымен, одан басқа да көптеген белгілерді беретін бейнелердің нышандығымен
түсіндіруге болады. Бір сөзбен айтқанда, жартас өнеріндегі салт атты жауынгер немесе аңшы культі
басқа бір болмысты, бүркемелі образда болуы мүмкіндігін жоққа щығаруға болмайтындай.
Қазақстанның басқа аймақтарымен салыстырғанда шығыс өңірлерінде, соның ішінде Тарбағатай
жотасының жартас суреттері арасында түйе бейнелері жиі кездесетін бейнелер қатарына кірмейді.
Дегенмен, азда болсын кездесетін образдар кескінделу үлгісінің саналуандығымен де ерекшеленеді.
Бұлай болуының негізгі себебі аймақтың табиғи-географиялық жағдайына байланысты болса керек.
47
Еліміздегі ежелгі дәуірлердегі болған климаттық өзгерістер міндетті түрде табиғаттағы фауна,
флора өкілдерінің арасында түбегейлі не құрамы жағынан бірқатар өзгеріс әкелетіні мәлім, соның
нәтижесінде шаруашылық түрінің де өзгеріске ұшырауы мүмкін. Ал бұл екі фактор өз кезегінде
қоршаған ортаға байланысты қоғамдағы кейбір дүниетанымдық, мифологиялық, т.б. өзгерістерге
әкеліп соғатыны заңдылық. Бұл өзгерістердің өз кезегінде жартас суреттерінде не басқадай бейнелеу
өнеріне ықпалының болатындығын байқауға болады. Бұл өзгерістің болғандығы аймақтың жартас
суреттерінен анық байқалады. Қола дәуірінің жартас суреттерінде б.з.д. ІІ м.ж. ортасынан бері қарай
ылғалды климатқа бейім бұқа бейнелері азайып, орнына құрғақшылыққа шыдамды түйе бейнелері
көбейе түседі. Бұл құбылыс басқа аймақтарда да байқалады, мысалы Оңтүстіктегі Алтын-депенің ерте
қола дәуіріне қарағанда дамыған қола дәуірінде (б.з.д. ІІІ м.ж екінші жартысы ІІ м.ж басына сәйкес
келеді) шаруашылықтағы мал құрамында өзгерістер пайда болады.
Осы бейнелердің ең ежелгілерінің қатарында – өркештері кішілеу болып келген, кескінделуі өте
қарапайым және көп жағдайда екі аяқпен ғана салынған бейнелер болуы ықтимал. Дегенмен бұндай
қарапайым кескінделу әдісін барлық кезеңдердің бейнелері арасында жолықтыруға болады.
Сондықтан бұл жағдайлардағы мерзімдеудің негізгі көрсеткіші тек қана көріністегі хронологиялық
шегаралары анықталған басқадай бейнелер болып табылады.
Үржар петроглифтерінің ішінде Ақберді кешенінен табылған күн нышанын сипаттайтын
шытырман (лабиринт) образы ерекше қызығушылық тудырады. Осыған ұқсас образды Жетісудағы
Құлжабасы петроглифінен және солтүстік еуропалық және британ ескерткіштеріндегі бейнелерден
аңғара аламыз. Сонымен бірге, еліміздің батыс өңіріндегі сармат ғибадатханаларының
қабырғаларында да мұндай шиыршық түріндегі кескіндерді байқауға болады. Мұндай суреттердің
хронологиясы да біршама кең болып келеді, яғни неолит дәуірінен бастап кейінгі ортағасырларға дейін
таралады. Тағы бір айта кетерлігі, Ақберді шытырманында қос паралел сызық арқылы жолдың үлгісі
жасалғандай. Мұндай жұптасқан ирек сызық бейнесі, мүмкін, шынайы әлем қонысына немесе аспан
тұрғындарына қарай бағытталған жол идеясымен астасады. Жалпы алғанда, мұндай шытырмандардың
кескіндері көп жағдайда кеңістіктің аса киелендірілген жері – ғибадатханалармен байланысты. Ондай
орындарда нақты бір социумның тіршілік қарекетіндегі салт-саналық және ғұрыптық еске-алу тәрізді
әрекеттері орындалған. Дегенмен, шытырмандардың мазмұнына байланысты басқа да көптеген
тұжырымдар қалыптасатындығын жоққа шығармаймыз.
Осымен қатар, Ақберді кешеніндегі ерекше таңбалардың біріне торкөз түріндегі шаршы кескіні де
айрықша қызығушылық тудырады. Жалпы алғанда, торкөзді шаршы – қола дәуірімен мерзімделетін
жартас суреттері мен, басқа да археологиялық ескерткіштердегі жиі кездесетін сарындардың бірі.
Оларда өзінің мазмұны жағынан күрделі семантикалық нышандар қатарына жатады. Шығыс
Қазақстанның өзінде олар келесідей ескерткіштерде кездеседі: Шыңғыстаудағы Сарыкөл
ескерткішіндегі қоршаудың тас тақтасының бірінде қашалған, Ертістің жоғарғы жағындағы тас
бетіндегі суреттерде және Қанай ауылы маңындағы Айыртау петроглифтерінде, Жасыбай көлі
маңындағы суреттерде.
Жалпы алғанда, Қазақстан жеріндегі ежелгі заманда қоғамның дамуына байланысты
петроглифтердің сюжеттері күрделене бастаған. Бұл уақытта өнердің дами бастауы шаруашылықтың
жаңа түрлерінің – металл өңдеудің, мал шаруашылығының, жер өңдеудің пайда болуына байланысты.
Адамның темірмен танысуы ең алдымен қоғамдық еңбектің бөлінуімен көрініп, дамуға әкелді. Бұл
тасқа салынған сюжеттерінің тақырыбына әсер етті. Қола дәуірінің петроглифтері діни нанымдарды,
аңшылық сахналарды, тұрмыстық, ғұрыптық сюжеттерді бейнеледі. Ал, темір дәуірі заманына қарай
аң бейнелі стил мен әскери демократияның басымдығын суреттеді. Мұны біз өзіміз жоғарыда сипаттап
өткен Үржар өңіріндегі петроглифтенден де байқай аламыз.
Қола дәуірінің жартас суреттері арасында антропоморфты бейнелер негізгі кейіпкер ретінде
кескінделеді. Бұл кезең адам мен оның болмысына деген қызығушылықтың өсуімен ерекшеленеді. Осы
сәттен бастап басқа жануарлар бейнелері, таңбалар мен символдар негізгі тақырып болып саналатын
адамға (образына) бағынышты құрамдас бөлігі болып табылады (әлемдік мифологияның архаикалық
образдарын бақылау, олардың дамуындағы қызық заңдылықты, яғни ежелгі тотемдік, зоо немесе
орнитоморфтылықтан антропоморфтылыққа ауыса бастағандығын көреміз.
Өзіміз сипаттап отырған өнерде белгілі бір немесе басқа бір образдым басымдыққа ие болуы, ең
алдымен Орталық Азия өңіріндегі табиғи-географиялық және экологиялық ерекшеліктерге
бейімделген халықтардың өмірлік әрекетімен және тіршілікті қаматамасыз ету жүйесімен тығыз
байланыста болған жан-жануарлардың таралуы ареалымен байланысты болды.
Петроглифтердің басым бөлігі қола және ерте темір дәуірлеріне жатады. Табиғи-ландшафтты
орналасуға, микроклиматқа және ежелгі суретшілердің қоғамда құрметке ие болған аңдар бейнесі мен
48
белгілерді таудың қара тастары бетіне қашап салуына байланысты қазіргі күні анықталған суреттердің
өзі сол уақыттағы түрлі жосын-жоралғылық кіші гірім өлкелік киелі мекендердің болғандығын
көрсетеді.
__________________________________________
1.
Самашев З.С. Некоторые замечания о проблемах петроглифоведения Казахстана // Арало-Каспийский регион в истории
и культуре Евразии.– Актобе, 2006. – Часть 1. – С.31-36.
2.
Дэвлет Е.Г., Дэвлет М.А. Об изображениях оленей с солярными знаками на корпусе // Комплексные исследования
древних и традиционных обществ Евразии. Сборник научных трудов. – Барнаул, 2004. – С.418-422.
3.
Горбунов А.П., Самашев З., Северский Э.В. Сокровища мерзлых курганов Казахского Алтая (по материалам могильника
Берел). – Алматы: Издательство ТОО Иль-Тех-Кітап, 2005. – 84 с.
Сурет 1 – Тауешкі бейнелері. Ақберді петроглифтері
49
Сурет 2 – Қола дәуіріндегі дөңгелек кескіні. Ақберді петроглифтері
Сурет 3 – Қос дөңгелек түріндегі атқазыққа байланған жылқылар. Ақберді петроглифтері
50
Сурет 4 – Ақберді петроглифтері. Салт атты бейнесі
Сурет 5 – Тауешкі, түйе және түсініксіз бейненің кескіндері. Ақберді петроглифтері
51
Сурет 6 – Қола дәуіріне тән шытырман бейне. Ақберді петроглифтері
Сурет 7 – Қола дәуіріндегі торкөзді шаршы. Ақберді петроглифтері
52
Сурет 8 – Тауешкілер мен адамдардың бейнесі. Жақсыкелді петроглифтері
Сурет 9 – Түрлі жануарлар мен салт аттыдан құралған композиция. Үшбұлақ петроглифтері
53
Сурет 10 – Төртбұрышты формада теледидар бейнесін беретін кескін. Сампыр петроглифтері
АРХЕОЛОГИЯДАҒЫ МӘДЕНИЕТТЕР САБАҚТАСТЫҒЫ МӘСЕЛЕСІ /
ПРОБЛЕМА ПРЕЕМСТВЕННОСТИ КУЛЬТУР В АРХЕОЛОГИИ
Варфоломеев В.В., Оразбаев Н.К.
МОГИЛЬНИК КАМАЛ ∗
Могильник Камал находится в Бухаржырауском районе Карагандинской области в 18 км к юговостоку от с. Шешенкара, в 1,2 км к западу-юго-западу от зимовки Актас (Камал), в 2,5 км к юго-западу
от трассы Караганда – Каркаралинск. Памятник расположен на правом берегу реки Нура, занимает
наклонную к реке площадку и с севера непосредственно примыкает к поселению Камал. На
поверхности видны остатки каменных сооружений в виде деформированных каменных оград или
отдельных камней. Зафиксировано 16 сооружений. Сооружения 1 и 2 – каменные курганы
подпрямоугольных очертаний, размером 8×8 м и 8×7 м, они напоминают разрушенные бегазыдандыбаевские мавзолеи. Три каменные выкладки – старые казахские могилы. Восемь сооружений –
округлые ограды из камней средней величины. В раскопе 1 площадью 28 м2 были исследованы три
погребальных камеры из плит гранита (каменные ящики).
Погребение 1. На поверхности земли до начала работ едва выглядывали продолговатые плиты
ящика. Каменный ящик размером 0,63×0,34 м вытянут по линии СВ–ЮЗ. Северо-восточная стенка
ящика отсутствовала.Глубина от верхнего края ящика до дна могилы – 0,25 м.В могиле был обнаружен
плохо сохранившийся скелет ребенка. Погребённый был уложен на левый бок, скорченно, головой на
ЮЗ. В погребении были найдены частично сохранившиеся кости черепа, молочные зубы, длинные
кости ног. В изголовьев западном углу стоял сосуд баночной формыот венчика до днища покрытый
ёлочным орнаментом, орнамент нанесен в резной технике (рис. 1, - 2).
∗ Работа выполнена в рамках грантового проекта министерства образования и науки Республики Казахстан
AP05131853 «Древнейшие города Казахстана (исследование городских и культурно-хозяйственных центров эпохи бронзы)»
54
Погребение 2. Каменный ящик прямоугольной формы, расположен севернеепогребения 1 на
расстоянии 1 метра. Размерыящика 1,1×0,68 м, глубина от верхнего края ящика до дна могилы – 0,39
м. В этом погребении также был захоронен ребенок. В погребении обнаруженыдлинные кости,
молочный зуб, неорнаментированный фрагмент керамики.
Погребение 3. Каменный прямоугольный ящик размерами 0,8×0,75 м, глубина от верхнего края
ящика до дна могилы – 0,43 м. Впогребении был обнаруженскелет ребенка в удовлетворительном
состоянии (сохранились ребра, фрагменты тазовых костей, длинные кости ног, кости рук, череп,
расколотый на фрагменты). Погребенный был уложен на левый бок, скорченно, головой на юго-запад.
Найдены фрагменты двух сосудов(рис. 1, - 1, 3), одинсосуд горшечной формы, без орнамента. Второй
сосуд представлен шестью фрагментами. Он баночной формы, украшен овальными вдавлениями под
венчиком и широкими линиями зигзага.
Керамика из могильника Камал совершенно идентична посуде из андроновского-федоровского слоя
поселения Камал. Вероятно, камальские погребения – часть федоровского могильника, примыкавшего
к поселению. Расположение этих детских погребений на периферии могильника может указывать на
особое отношение к детям в практике погребальной обрядности.
Могильник и поселение Камал – археологический комплекс, содержащий поселенческие и
погребальные материалы. Комплекс представлен двумя хронологическим группами. Группа I –
андроновский-федоровский комплекс, представленный погребениями могильника и андроновской
частью поселения. Группа II – донгальский комплекс эпохи поздней бронзы, происходящий из раскопа
2 поселения Камал.
Рис. 1. Могильник Камал, керамика
55
Варфоломеев В.В., Монжосова А.Е.
ДРЕВНЕЙШИЕ МЕТАЛЛИЧЕСКИЕ УДИЛА КАЗАХСТАНА ∗
В истории изучения конского снаряжения эпохи средней бронзы степной зоны Казахстана и юга
Западной Сибири достигнуты очевидные результаты для периода средней бронзы [1, с. 163–194]. Но
источники этой категории археологических материалов периода поздней и финальной бронзы
малоизвестны и не систематизированы. Опубликованы такие уздечные принадлежностикакпсалии, но
отсутствуют данные по удилам. Вероятно, они могли быть веревочными, волосяными или из
скрученных сухожилий. Изделия из этих органических материалов в обычных археологических
условиях не сохраняются. Металлические удила также пока не выявлены.
Однако, на поселении Кент, принадлежащем кругу памятников общности культур валиковой
керамики, были найдены два бронзовых предмета, внешне напоминающих стремявидные удила (рис.
1). Они залегали в ямке ниже материка, плоскими сторонами друг к другу, коррозированы.
Предмет №1 отлит в односторонней форме, в разрезе одна сторона изделия выпуклая, другая
плоская (рис. 1 – 1). Его длина – 54 мм. Ширина стержня – 6 мм, длина – 31 мм. На стержне с одной
стороны находится основание арочной формы диаметром 30 мм, с другой – слабоизогнутая лента
шириной до 21 мм, длиной 35 мм.
Предмет №2 отлит также в односторонней форме, в разрезе одна сторона изделия выпуклая, другая
– плоская (рис. 1 – 2). Длина изделия 37 мм, диаметр арочного основания 30 мм. Стержень длиной 20
мм, слегка сужается к окончанию и напоминает неподвижный язычок пряжки. При заливке расплава в
форму негатив стержня был залит не до конца и стержень приобрел форму язычка пряжки. Оба
предмета с не удаленными затеками металла, не имеют следов последующей обработки и оставляют
впечатление бракованных изделий, особенно предмет №2.
Определение функционального назначения предметов затруднено. Они уже приводились в
публикациях.И.В. Бруяко и В.В. Варфоломеев считают их удилами [2, с. 28 – 3; 3, с. 235, рис. 19]. В.Г.
Ломан сравнивает их с пряжкой из могильника Северный Тагискен [4, с. 254, рис. 6].
На наш взгляд это все-таки удила. Косвенным доказательством такого заключения является
выявление факта использования металлических удил, установленного на основании изучения зубов
лошади из остеологической коллекции Кента. Методика исследования опубликована в ряде работ [5].
Когда лошадь взнуздана, удила помещены в рот на нижнечелюстную диастему. Во время
использования мундштук может войти в контакт с передним краем второго нижнего премолярного
зуба лошади (P2) и вызвать распознаваемые изменения зуба: стирание вертикальной полосы
корешковой коры и обнажение эмали под ней, а при более серьезном повреждении удилами также
обнажить области дентина под эмалью. Robin Bendrey, университет Эдинбурга, Великобритания,
исследовал 22 зуба лошади из Кента. Переднее обнажение эмали больше 5 мм в длину
зарегистрировано на нескольких образцах, два образца показывают изменения переднего края, которые
могут служить признаком повреждения металлическими удилами.
Таким образом, использование металлических удил обитателями Кента можно считать доказанным.
Публикуемые предметы – древнейшие бронзовые удила, найденные на территории восточнее Каспия
и Урала. Внедрение металлических удил в практику управления лошадью свидетельствует о высокой
вероятности существования кавалерии у носителей бегазы-дандыбаевской (саргаринско-алексеевской)
культуры общности культур валиковой керамики. Многочисленные находки предметов конского
снаряжения, особенно псалиев, металлических удил, предметов вооружения, вероятно, указывают на
милитаризованный характер клана, населявшего Кент.
____________________________________
1.Кузьмина Е.Е. Откуда пришли индоарии? – М.,1994. – С.163–194.
2. Бруяко И.В. Ранние кочевники в Европе (X-V вв. до Р.Х.). – Кишинёв: Высшая антропологическая школа, 2005. – 358 с.
3. Варфоломеев В.В. Бегазы-дандыбаевская культура степей Центральной Евразии // Археология Казахстана в эпоху
независимости: итоги, перспективы: Материалы международной научной конференции, посвященной 20-летию
Независимости Республики Казахстан и 20-летию Института археологии им. А.Х. Маргулана КН МОН РК. Т. 1. – Алматы,
2011. – С.210–240.
4. Ломан В.Г. О культурных типах памятников финала эпохи бронзы Казахстана // Бегазы-дандыбаевская культура Степной
Евразии. Сборникнаучныхстатей, посвященный 65-летиюЖ. Курманкулова. – Алматы, 2013. – C. 247–259.
5. Anthony DW and Brown DR 2003, Eneolithic horse rituals and riding in the steppes: new evidence. In, Levine M, Renfrew C and
Boyle K (eds.), Prehistoric steppe adaptation and the horse. McDonald Institute for Archaeological Research, Cambridge, 55–68.
∗ Работа выполнена в рамках грантового проекта министерства образования и науки Республики Казахстан
AP05131853 «Древнейшие города Казахстана (исследование городских и культурно-хозяйственных центров эпохи бронзы)»
56
Рис. 1. Поселение Кент. Бронзовые удила
Варфоломеев В.В., Шаламбаева С.М.
КЕНТСКИЙ АРХЕОЛОГИЧЕСКИЙ МИКРОРАЙОН ∗
Понятие археологический микрорайон (далее – АМР), уже давно используется в специальной
археологической литературе, и, как правило, под ним понимается некая компактная, ограниченная
географически территория, содержащая скопления археологических памятников и обладающая
ресурсами, способными обеспечить существование сообществ людей. AMP включает в себя три
составляющие – археологическую, географическую и экологическую [1].
С развитием археологической науки Казахстана в последние годы интенсивно разрабатывается
проблема археологических микрорайонов но, не смотря на плотность археологических памятников в
Центральном Казахстане, этот вопрос до сих пор остается не изученным. Большое скопление
памятников зафиксировано в Кентском горнолесном массиве в 200 км юго-восточнее г. Караганды, на
территории Горного лесничества Каркаралинского государственного национального природного
парка.
Археологические исследования в горах Кент позволяют нам говорить о большом количестве
археологических памятников различных периодов, сконцентрированных на ограниченной территории
и находящихся в особых природных условиях.
Горы Кентского массива сложены пермскими и каменноугольными гранитами. Самая высокая
вершина массива – гора Кент с абсолютной высотой 1469 м. Относительное превышение над
окружающей степной равниной 200–500 м. Протяженность массива с севера на юг около 15 км, с запада
на восток – около 30 км. Главная река массива – Кызылкеныш, длиной около 25 км. Она больше
напоминает крупный ручей, имеющий родниковое питание и не пересыхающий в пределах горной
долины даже в очень засушливые годы. Воды реки пересыхают или уходят в песок речного ложа
недалеко от места впадения ее в р. Талды. Долина р. Кызылкеныш – Кызылкентское ущелье с
многочисленными логами и распадками. Помимо этой реки на территории Кентского массива
протекают следующие речки: Карагаш, Аккияк, Акжарык и др. Межгорные долины являются
великолепными пастбищами, что и привлекало сюда население, особенно со стадии перехода к
производящему хозяйству [2, c. 88–89].
Вероятно, заселение этой экологической ниши происходит в среднем палеолите. Сведения об
обитании людей в Кентских горах и их склонах в период среднего палеолита были получены в связи с
открытием в 2004 г. А.З. Бейсеновым стоянки-мастерской Айжайлым, которая находится на северовосточной окраине села Талды. Среди немногочисленных находок со стоянки имеются нуклеусы и
отщепы [3].
К памятникам голоцена относятся стоянки Акимбек и Донгал. На поздний возраст стоянок
указывает отщеповый характер микролитического инвентаря [3]. Начало эпохи бронзы на территории
микрорайона связано с появлением населения ямной культуры, оставившего могильник Карагаш [4].
∗ Работа выполнена в рамках грантового проекта министерства образования и науки Республики Казахстан
AP05131853 «Древнейшие города Казахстана (исследование городских и культурно-хозяйственных центров эпохи бронзы)»
57
Вероятно, этот памятник документирует маршрут миграции ямного населения в восточном
направлении, на территорию Южной Сибири.
Многочисленные памятники относятся к эпохе бронзы – могильники Талды, Новостройка 1, Сатан,
Кызылтас, Нарбас, Донгал, Акимбек, Тасырбай и Тасырбай 2. Поселения – Кент, Талды 1, Талды 2,
Талды 3, Новостройка, Сатан 1, Сатан 3, Сатан 2, Кызылтас, Кызылтас 1, Найза, Акимбек [3; 5].
Памятники бронзового века принадлежат к андроновской общности и бегазы-дандыбаевской
(саргаринско-алексеевской) культуре.
Раннеалакульский могильник Сатан включает 3 подкурганных захоронения воинов-колесничих.
Захоронения совершены по обряду трупоположения, но они сильно разрушены при ограблении. В
могилах найдены фрагменты глиняных сосудов, костяные псалии прямоугольной формы от уздечного
набора, фрагмент позолоченного кольца, бронзовая очковидная подвеска, пастовые бусы, кремневый
наконечник стрелы. Найдены остатки двухколесных боевых повозок или колесниц. Благодаря тому,
что колеса ставились в канавки на дне могильной ямы, удалось зафиксировать чёткие отпечатки обода
и спиц – диаметр колёс составляет 1-1,2 м, расстояние между ступицами 1,2-1,4 м [3 Ломан и др., 2004].
Один из известнейших памятников на территории Кентского археологического микрорайона –
городище эпохи поздней бронзы Кент, имеющее все признаки древнего города [6; 7]. Оно оставлено
одной из групп бегазы-дандыбаевской культуры, которая входит в общность культуры валиковой
керамики. Площадь городища около 30 га и это один из крупнейших поселенческих памятников эпохи
бронзы Казахстана. В материалах, собранных на памятнике, присутствует большое количество
керамики и вещевой комплекс этой эпохи.
К переходному этапу от эпохи бронзы к раннему железному веку относится поселение Донгал,
расположенное на левом берегу р. Кызылкеныш, в 2-х км к юго-востоку от с. Кент, у подножия
скалистой сопки перед входом в долину. Примерная площадь поселения 6500 кв.м. Керамика из этого
поселения была выделена в особый тип (донгальский), сочетающий признаки саргаринскоалексеевской посуды с особенностями, получившими развитие в последующую эпоху раннего железа
[8].
Эпоха ранних кочевников представлена могильниками Талды 1, Талды 2, Новостройка, Рустем [3].
К раннему средневековью относится городище Жаксылык близ устья ручья Карагаш [9].
В Кызылкентском ущелье находится один из интереснейших археологических памятников –
Кызылкентский дворец, который был оставлен джунгарами и датируется второй половиной XVII в.
[10].
В межгорных долинах множество развалин старых казахских зимовок [3Ломан и др., 2004],
оставшихся как свидетельство интенсивного использования кентских урочищ скотоводами-казахами.
Специфика формирования археологических микрорайонов во многом зависела от природногеографических и экологических особенностей. Природные условия Кентского горнолесного массива
во все времена были благоприятны для жизнедеятельности человека, о чем свидетельствуют
археологические памятники от палеолита до позднего средневековья.
________________________________________
1. Матющенко В.И. Археологический микрорайон в археологических исследованиях // Археологические микрорайоны
Западной Сибири. – Омск: Изд–во ОмГУ, 1997. – С. 29–43.
2. Восточная Сарыарка. Каркаралинский регион в прошлом и настоящем. – Алматы: Эверо, 2004. – 564 с.
3. Ломан В.Г., Бейсенов А.З., Евдокимов В.В., Толеуов Т.С. Археологическая карта Каркаралинского района Карагандинской
области. – Алматы: Ильтех кітап, 2004. – 256 с.
4. Евдокимов В.В., Ломан В.Г. Раскопки ямного кургана в Карагандинской области // Вопросы археологии Центрального и
Северного Казахстана. – Караганда, 1989. – С. 34–46.
5. Бейсенов А.З., Варфоломеев В.В. Могильник Бегазы. Центральный Казахстан в бегазы–дандыбаевскую эпоху. – Алматы:
Эверо, 2008. – 112 с
6. Варфоломеев В.В. Кент и его округа // Степная цивилизация Восточной Евразии. Древние эпохи. Т. 1. – Астана: Культегин,
2003. – С. 88–99.
7. Варфоломеев В.В. Кент - город бронзового века // Свидетели тысячелетий: археологическая наука Казахстана за 20 лет
(1991-2011). – Алматы, 2011. – с. 85– 96.
8. Ломан В.Г. Донгальский тип керамики // Вопросы периодизации археологических памятников Центрального и Северного
Казахстана. – Караганда, 1987. – С. 115–129.
9. Смаилов Ж.Е. Памятники археологии западной Сарыарки (средневековые городища и поселения). Караганда: Tengri ltd,
2015. – 142 с.
10. Смаилов Ж.Е., Бейсенов А.З. Исследование Кызылкентского дворца в Центральном Казахстане // Некоторые вопросы
истории Казахстана. – Жезказган: ЖезУ, 1996. – С. 58–87.
58
Жауымбаев С.У., Евдокимов В.В., Кукушкин А.И., Дмитриев Е.А.
МЕТАЛЛУРГИЧЕСКАЯ МАСТЕРСКАЯ КОМПЛЕКСА АЛАТ
ЭПОХИ ПОЗДНЕЙ БРОНЗЫ
Производственно-металлургический комплекс Алат находится в 250 км юго-восточнее города
Караганды, на территории Каркаралинского государственного национального природного парка, в
Кентском горнолесном массиве.
Для археологических работ была выбрана округлая впадина сооружения площадью 130 кв.м,
расположенная на восточной окраине памятника. Котлован четко фиксировался на современной
поверхности и имел диаметр 11 м, глубину до 0,4 м. Стратиграфия и планиграфия раскопа
свидетельствует о наличии двух котлованов, наложенных один на другой.
Форма нижнего сооружения – усечено-овальная, размерами 12,6х6,6 м, площадью 80 кв.м, глубиной
0,55 м. Сооружение ориентировано по линиям запад – восток с небольшими отклонениями.
Функциональное назначение остается неясным – никаких объектов, кроме столбовых ям не
обнаружено.
Верхнее сооружение по функциональному назначению определено как металлургическая
мастерская по наличию в интерьере печи, похожей по своей конструкции на исследованную ранее [1].
На глубине 0,3 м были выявлены очертания каменных плит в виде дорожки длинной 11,3 м,
выложенной по линии запад-восток и отходящей от нее под 90° по линии север – юг дорожки из двух
параллельных рядов плит длиной 2,1 м шириной до 1 м. Количество плит в первом звене 15, во втором
7 и третьем 11. Рядом с каменной дорожкой на глубине 0,4 м было обнаружено изделие,
предположительно из кричного железа, об этом свидетельствуют пятна ржавчины вокруг сквозных
отверстий и характер внешней поверхности. В юго-западном секторе котлована мастерской отмечены
отдельные камни и большая плита округлой формы диаметром 0,78 м, на поверхности которой видны
ударные ямки и пятна от охры. Котлован мастерской подквадратной в плане формы с закругленными
углами площадью 40 кв.м.
Свидетельством кратковременности функционирования сооружений является небольшое
заглубление в грунт и малочисленность фрагментов керамики и костей животных.
В культурном слое верхнего котлована найдены следующие изделия:
Заготовка пряслицы овальное в плане формы, размером 6,4х6 см, толщиной 0,8 см. С обеих сторон
в центральной части имеются конусовидные углубления, диаметром до 0,5 см, с характерными следами
сверления.
Каменный пестик колбовидный в плане формы и округлый в сечении, размером 10,9х6,2 см, нижний
рабочий конец скошен под углом, к длинной оси орудия. Вся поверхность орудия покрыта следами
подработки поверхности, для удобства при использовании.
Фрагмент тёрочной плиты-ступки подпрямоугольной в плане формы, размером 15,5х12,2 см,
толщиной до 3,5 см. С обеих сторон, возле линии разлома имеются сегментовидные в плане формы
углубления, связанные с утилитарным использованием орудия.
Тёрочная плита трапециевидное в плане формы, размером 13х11,2 см, толщиной 5 см. На
уплощенной стороне видны следы зашлифованности, вероятно появившиеся в результате растирания
материала.
Дробильно-тёрочный камень секторовидный в плане формы, размером 12,3х8,5 см, толщиной до 4,5
см. Продольная часть изделия имеет заглаженную поверхность, размером 9,3х4 см.
Обломок литейной формы предположительно имел форму вытянутого шестиугольника,
подпрямоугольный в сечении. Размеры сохранившейся части 7,3х6,9х4,7 см. На одной из сторон
частично сохранилось углубление, круглое в плане формы, полуциркулярное в разрезе, диаметром
около 3,4 см, и глубиной до 1 см. На дне углубления располагалось второе, гораздо меньших размеров,
диаметром 0,5 см. Третье, аналогичное по форме и размерам второго, находилось возле одного из краёв
литейной формы. На торцовой стороне, имеется вытянутое, подтреугольная в разрезе канавка,
размером в широкой части 4х1 см.
Каменная мотыга подтрапециевидная в плане формы, длиной 19,2 см. Ширина перехвата – 6,9 см,
рабочего края – 8,3 см. Рукоять имеет подовальную в разрезе форму, рабочий конец слегка уплощен.
Каменный наконечник стрелы подтреугольный в плане формы, с максимальной длиной до 4,4 см.
Наибольшую ширину наконечник имеет у основания до 2,4 см. Сечение ромбовидное, с максимальной
толщиной в центральной части – 0,5 см. Вся поверхность покрыта многорядной ретушью. Основание
оформлено перпендикулярным оси орудия сколом.
59
Обломок бронзового ножа подпрямоугольный в плане формы, остриё изделия скруглено к спинке
орудия. Длина4 см, ширина до 1,6 см, в разрезе имеет вытянутую треугольную форму, максимальная
толщина достигает 0,2 см.
Бронзовая бляшка вогнуто-выгнутая, округлая в плане формы, диаметром 2,4 см, толщиной до 0,2
см.
Бронзовая игла изготовлена из прута длиной 10,2 см, который имеет округлое сечение, диаметром
до 0,2 см. Рабочий край орудия приострён, а пятка скруглена.
Коллекция керамики по форме сосудов и технологии нанесения орнамента находит аналогии в
памятниках общности культур валиковой керамики эпохи поздней бронзы, что позволяет датировать
исследованный объект в рамках второй половины II тыс. до н.э. [2;3;4;5].
________________________________________
1. Жауымбаев С.У., Евдокимов В.В., Кукушкин А.И. Шохатаев О.С. Поселение металлургов Алат эпохи поздней бронзы
(Каркаралинский район, Карагандинская область) // Вестник Карагандинского Университета. Серия История. Философия. №
2 (86).– Караганды, 2017. – С. 52-60.
2. Евдокимов В.В., Ломан В.Г. Поселение Копа 1 // Вопросы археологии и этнографии Центрального Казахстана. – Караганда,
1982. – С. 20-41.
3. Кадырбаев М.К., Курманкулов Ж. Культура древних скотоводов и металлургов Сары-Арки. – Алма-Ата, 1992. – С. 189194.
4. Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. – АлмаАта,1966. – 436 с.
5. Кукушкин И.А., Дмитриев Е.А., Кукушкин А.И. Могильник Каражартас. Погребальное сооружение бегазы-дандыбаевской
«знати» // V (XXI) Всероссийский археологический съезд. – Белокуриха, 2017. – С. 582-583.
Рис. 1. Металлургическая мастерская. План раскопа
60
Рис. 2. Металлургическая мастерская. Профиля стенок котлована
Рис. 3. Металлургическая мастерская. Сьемка с квадрокоптера
61
Дмитриев Е.А., Ломан В.Г., Кукушкин А.И., Елибаев Т.А., Макен А.Б.
ОГРАДА БЕСЕНТАК – НОВЫЙ ПАМЯТНИК ПОЗДНЕЙ БРОНЗЫ САРЫАРКИ ∗
В полевом сезоне 2016 г. экспедицией Сарыаркинского археологического института при КарГУ им.
академика Е.А. Букетова были продолжены исследования памятников в местности Тортколь, которая
богата разнообразными и порой уникальными разновременными объектами (эпоха бронзы, ранний
железный век и раннее средневековье). Серией публикаций основные результаты работ введены в
научный оборот [1-5]. В рамках данной статьи рассмотрены материалы одиночной ограды Бесентак.
Памятник находится в Бухар-Жырауском районе Карагандинской области, в 21,88 км севернее п.
Акжар, в 2,8 км к востоку-северо-востоку от п. Тортколь и расположен севернее левого берега реки
Шантимес, на одном из склонов высокой сопки (Рис. 1).
Ограда была устроена на скальных выходах, подвергшихся денудационным процессам. Дефляция
и эрозия не способствовала накоплению обломочного материала вокруг погребального комплекса,
поэтому почвенные отложения аккумулировались лишь в наземной погребальной камере. На
выбранном объекте был разбит раскоп площадью 28,26 кв. м.
Рис. 1. Ситуационный план ограды Бесентак
∗ Работа выполнена при поддержке грантов МОН РК АР05131774 «Исследование этнокультурных процессов на
территории Сарыарки и сопредельных регионов в эпоху бронзы» и АР05131861 «История населения степной зоны Казахстана
эпохи бронзы – начала раннего железного века (по данным гончарной технологии)»
62
Внешняя погребальная структура представляла собой частично сохранившуюся ограду из плашмя
уложенных в один ряд камней. Предположительно она имела округлую форму, диаметром около 4 м.
Во внутреннем пространстве сооружения находился наземный каменный ящик из вертикально
установленных и укрепленных подпорками плит. Ящик имел близкую к квадратной форму, размерами
1,3х1,1 м и был ориентирован длинной осью по линии «северо-восток – юго-запад». Стенки ящика
возвышались над оградой до 0,4 м. Юго-восточная плита могилы на момент исследования была
повалена внутрь (Рис. 2).
При выборке заполнения погребения зафиксированы разрозненные фрагменты керамического
сосуда, который был частично реконструирован. Останков умершего не обнаружено.
Рис. 2. План и профиль ограды Бесентак
Керамический сосуд имел горшечную форму, с плавной профилировкой. Орнаментация
отсутствует. Диаметр устья – 14 см (Рис. 3).
Сосуд был подвергнут технико-технологическому анализу по методике А.А. Бобринского 1 [6].
Установлено, что в качестве исходного сырья использовалась среднеожелезненная пластичная глина с
естественной примесью оолитового бурого железняка. Формовочная масса была составлена по
следующему рецепту – кварцевая дресва средней размерности в концентрации 1:5 + органический
раствор, определяемый по наличию пустот с бурым порошкообразным содержимым и стенками,
покрытыми желтоватым налетом. Полое тело сосуда было изготовлено из плоских и длинных
глиняных лоскутов, наложенных по спиральной траектории. К сожалению, программу
конструирования начина определить не удалось, поскольку придонная часть не сохранилась. Внешняя
поверхность сосуда была покрыта дополнительным слоем глиняной обмазки толщиной 2 мм и
заглажена кожей. Внутренняя – заглажена кожей и местами подработана щепкой.
Цвет внешней поверхности серо-коричневый, внутренней – серый, цвет излома – черный. Толщина
стенок 7-8 мм. Шейка короткая, прямостоящая. Верхний край емкости округлый в разрезе и утолщен
при помощи дополнительного внешнего жгутика.
1
Анализ выполнен директором САИ, к.и.н. В.Г. Ломаном
63
Исследованную ограду по наличию наземного подквадратного ящика, конструкция которого
характерна для бегазы-дандыбаевской культуры [7, с. 49], а также по неорнаментированному горшку
приземистых пропорций, сопоставимому с посудой позднего бронзового века, следует отнести к кругу
памятников бегазинского типа.
Устройство погребальной камеры на уровне дневной поверхности представляется намеренным.
Думается, истоки данной традиции лежат в среде культурных образований андроновского времени.
Наиболее ранние случаи отмечены на могильниках Жиланды 4 [8], Канаттас [9, с. 67-72], Бельасар [10,
рис. 58], Ельшибек [9, с. 59-63]. За пределами Центрального Казахстана наземные погребения
известны, к примеру, на крупнейшем федоровском некрополе Среднего Енисея (Сухое Озеро 1) [11, с.
60].
Широкое распространение наземные могилы получают в позднебронзовых памятниках и известны
как в статусных захоронениях Бугулы 3, Бегазы, Сангуыр 1, Айбас-Дарасы [12], Каражартас [13], так
и среди рядовых комплексов некрополей Актопрак [14, с. 128-137], Сарыколь, Донгал, Сангуыр 3 [15,
с. 62-67], Уйтас-Айдос [16, рис. 5]. Причем материалы могильника Актопрак с наземными
погребальными камерами [17, с. 101] выделены А.А. Ткачевым в самостоятельный актопракский этап,
синхронный докентскому [17, с. 102], который в свою очередь связан с формированием валиковых
комплексов [18, с. 13-14] и непосредственно смыкается с позднеандроновскими древностями.
Анализируя наземные погребения, Г.А. Максименков предполагал, что их появление вызвано
необходимостью совершения захоронений зимой, в условиях, когда рытье могил довольно
проблематично или вовсе невозможно [11, с. 60]. Не пытаясь обобщать, отметим, что данное
объяснение для памятников поздней бронзы Сарыарки не подходит, т. к. частое устройство наземных
могил указывает на сложившийся вариант погребального обряда.
Позволим здесь согласиться с высказанным И.А. Кукушкиным предположением, согласно
которому, появление наземных могил может являться отражением подвижек в мировоззренческой
сфере [8, с. 73].
В том, что ограда Бесентак была устроена обособленно, на возвышенности, угадывается
символическая связь с концепцией «Мировой Горы», опредмеченное выражение которой
фиксировалось ранее на ряде памятников бронзового века казахстанских степей: Лисаковский [19] и
Тундык [20, с. 142].
Генетическая преемственность между племенами позднего бронзового века и ираноязычными
саками ведет к признанию первостепенной ценности древнеиранских религиозных текстов
(Бундахишн, Авеста и др.) для вопросов интерпретации мифолого-мировоззренческих представлений.
В этих текстах исключительная сакральность гор маркируется центральной космологической позицией
Высокой Хары (Хары Березайти), вокруг которой Ахура-Мазда проложил пути небесных светил и с
которой берут начало все реки, в том числе священная Ардви-Сура. На ее вершине совершают жертвы
боги и самые великие мифические герои. В дозороастрийских представлениях только избранные были
достойны присоединиться после смерти к богам в их обители. На Харе также находится мост Чинванд,
где фактически совершается суд над душой умершего и определяется ее дальнейшая судьба [21-24].
Таким образом, расположение ограды Бесентак, возможно, отражает заложенное в сознании
древних почтение к горам как священным местам (обители богов) и указывает на особый статус
умершего, который вполне мог являться служителем культа или иным социально значимым членом
бегазы-дандыбаевского социума.
64
Рис. 3. Керамический сосуд
____________________________
1. Дмитриев Е.А., Жусупов Д.С. Тюркские ограды могильника Танабай в контексте исследований раннесредневековых
памятников Центрального Казахстана // Теория и практика археологических исследований. – Барнаул, 2018. – № 1 (21). – С.
144-154.
2. Кукушкин И.А., Дмитриев Е.А. Ритуально-погребальный комплекс финальной бронзы Шантимес (Центральный Казахстан)
// Известия Алтайского государственного университета. – 2017. – № 5 (97). – С. 207-212.
3. Жусупов Д.С., Дмитриев Е.А. Археологические исследования 2012 года в местности Тортколь // Актуальные проблемы
Отечественной истории и археологии. – Караганда, 2017. – С. 52-54.
4. Кукушкин И.А., Жусупов Д.С., Дмитриев Е.А. Могильник Акшокы – новый памятник в системе андроновских древностей
Сарыарки // Вестник археологии, антропологии и этнографии. – 2017. – № 2 (37). – С. 48-56.
5. Кукушкин И.А., Кукушкин А.И. Некоторые итоги исследований могильника Танабай // Казахское ханство в потоке
истории. – Алматы, 2015. – С. 670-681.
6. Бобринский А.А. Гончарство Восточной Европы. – М., 1978. – 275 с.
7. Варфоломеев В.В. Археологические работы Л.Ф. Семенова на могильнике Енбек-Суйгуш (50-е гг. XX века) // Координация
научных исследований и внедрение инноваций в музейную практику. – Караганда, 2007. – С. 44-52.
8. Кукушкин И.А., Кукушкин А.И. Исследования на могильнике эпохи бронзы Жиланды 4 // Древности Сибири и
Центральной Азии. – Горно-Алтайск, 2014. – № 7. – С. 70-84.
9. Оразбаев А.М. Памятники эпохи бронзы Центрального Казахстана // Труды Института истории, археологии и этнографии
АН КазССР. – 1959. – Том 7. – С. 59-74.
10. Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев М.К. Древняя культура Центрального Казахстана. – Алма-Ата,
1966. – 436 с.
11. Максименков Г.А. Андроновская культура на Енисее. – Л., 1978. – 191 с.
12. Маргулан А.Х. Бегазы-дандыбаевская культура Центрального Казахстана. – Алма-Ата, 1979. – 360 с.
13. Кукушкин И.А., Дмитриев Е.А., Кукушкин А.И. Могильник Каражартас. Погребальное сооружение бегазыдандыбаевской «знати» // V (XXI) Всероссийский археологический съезд. – Барнаул, 2017. – С. 582-583.
14. Ткачев А.А. Центральный Казахстан в эпоху бронзы. – Тюмень, 2002. – Ч. 2. – 243 с.
15. Бейсенов А.З., Варфоломеев В.В., Касеналин А.Е. Памятники бегазы-дандыбаевской культуры Центрального Казахстана.
– Алматы, 2014. – 192 с.
16. Усманова Э.Р., Варфоломеев В.В. Уйтас-Айдос – могильник эпохи бронзы // Вопросы археологии Казахстана. – Алматы,
1998. – Вып. 2. – С. 46-60.
17. Ткачев А.А. Новые погребальные памятники поздней бронзы – средневековья Сарыарки // Вопросы археологии
Центрального и Северного Казахстана. – Караганда, 1989. – С.85-102.
18. Евдокимов В.В., Варфоломеев В.В. Эпоха бронзы Центрального и Северного Казахстана. – Караганда, 2002. – 138 с.
19. Усманова Э.Р. «Мировая Гора» и сакральное пространство в андроновском погребальном обряде (по материалам
могильника Лисаковский) // Северная Евразия в эпоху бронзы: пространство, время, культура. – Барнаул, 2002. – С. 132-135.
20. Кукушкин И.А., Дмитриев Е.А., Кукушкин А.И. Могильник Тундык: предварительные результаты исследований //
Этнические взаимодействия на Южном Урале. – Челябинск, 2015. – С. 136-143.
21. Авеста в русских переводах (1861-1996). – СПб., 1997. – 480 с.
22. Зороастрийские тексты. Суждение Духа разума (Дадестан-и меног-и храд). Сотворение основы (Бундахишн) и другие
тексты. – М., 1997. – 352 с.
23. Бойс М. Зороастрийцы. Верования и обычаи. – М., 1987. – 303 с.
24. Бонгард-Левин Г.М., Гранатовский Э.А. Древние арии: мифы и история. От Скифии до Индии. – СПб., 2014. – 224 с.
65
Горячев А.А.
К ВОПРОСУ О РЕКОНСТРУКЦИИ ЖИЛИЩА ПОЗДНЕЙ БРОНЗЫ
ПОСЕЛЕНИЯ КЫЗЫЛБУЛАК-IV
Жетысу – географический регион, в котором расположено не менее пяти природно-климатических
зон: от полупустынь до высокогорных плато. Биологическое разнообразие края предопределило
разнообразие способов приспособления древнего населения к разным природным условиям
обитания.Зоной преимущественного развития скотоводства становится территория от устьев горных
ущелий до высокогорных плато в районе альпийских лугов. Как показали исследования в верховьях
ущелья Тургень и на плато Асы, освоение зоны на границе хвойных лесов и альпийских лугов началось
еще в эпоху бронзы [1, с. 112-123]. Однако в раннем железном веке численность древних поселков
резко увеличивается. Помимо крупных компактных селений от 8 до 24 дворов (поселения Тургень-II,
Кызылбулак-I и IV, Ойжайляу I и II) появляются небольшие усадьбы от одного до четырех
хозяйственно-жилых комплекса (поселения Кызылбулак-II, III и V, Ойжайляу III и IV).
Отмечена закономерность, согласно которой, в верховьях горных ущелий также встречаются
жилища раннего железного века турлучного типа (поселение Тургень-II), датируемые
преимущественно сакским временем [2, c. 325-341] и каркасно-столбовой конструкции (поселение
Кызылбулак-IV), относящееся к усуньскому периоду [3, с. 90-96]. Вещевой и остеологический
материал достаточно традиционно характеризует развитие скотоводства в высокогорной зоне региона.
Материалы раскопок позволяют утверждать, что население высокогорной зоны занималось
различными видами древних ремесел и промыслов: кожевенное, ткацкое, косторезное,
деревообработка, гончарство и металлургия [4, с.106-119; 5, с.5-24]. На позднем этапе раннего
железного века в системе расположения древних поселений Заилийского Алатау наблюдается
изменение мест их устройства. В частности, жилища располагаются на склонах гор, а на месте прежних
поселков возникают кладбища древних усуней (Бутакты-I, Тургень-II).
Изучение жилища поздней бронзы на поселении Кызылбулак-IV - как источника сведений о
процессе развития и особенностей домостроительства, проводилось в 2017 году Институтом культуры
по договору с Департаментом по делам культуры и искусства Министерства культуры и спорта
Республики Казахстан по теме: «Поселение Кызылбулак- IV». В рамках проекта произведен анализ
данных, характеризующие жилищно-хозяйственные комплексы эпохи бронзы: конструктивнопланировочные особенности, внутренний интерьер и функциональное назначение.
Реконструкции древних жилищ и иных объектов способствуют не только изучению хозяйственнокультурного типа населения в отдельные исторические периоды, но и позволяют создать
источниковедческую базу для анализа социокультурных процессов древнего общества. Не стоит также
забывать, что, имевшиеся ранее реконструкции жилищ предгорной полосы, относились к группам
древнего населения, занимавшихся земледелием и ремеслами. Памятники высокогорной зоны
представляют нам становление и развитие традиций домостроительства древних скотоводов региона.
Строительство жилищ в высокогорной зоне Заилийского Алатау имело свои особенности.
Поверхность участков, которые выбирались для обустройства домов, представляли собой
относительно ровные площадки древних морен с большим накоплением аллювиально-пролювиальных
отложений. В случае отсутствия таковых в горной местности жилища врезались в склоны с южной
экспозицией, а выровненные площадки создавались в процессе домостроительства (Рис.1: 1).
Поселение Кызылбулак-IV было устроено по северному борту урочища и занимало площадку
древней морены и склон с южной экспозицией. В ходе исследований 2017 года практически
установлено, что после выпадения обильного снега его территория в течение недели лишается
снежного покрова, а почва и воздух прогреваются до положительных значений температур.
Протекающие вдоль ручьи и речка инициировали возникновение у подножия площадки серии
родников с чистой питьевой водой. При этом грунтовые воды залегают на глубине более 20,0м, участок
потенциально неподтопляемый. Подобная ситуация создавала условия, при которых на территории
этого высокогорного урочища было возможным круглогодичное проживание населения.
В полевом сезоне 2017 годабыл углублен раскоп 2015 года в центральной части поселения до уровня
60-120см от уровня современной поверхности по всей площади в 210м². В результате были расчищены
конструкции жилого и хозяйственного помещений (Рис. 1: 2). Контуры жилища определяются по
следам опорных столбовых конструкций в виде ям, диаметром 20-30см, расположенных по периметру
через каждые 1,5-2м. Внутри ям для столбовых конструкций отмечено рыхлое заполнение с
фрагментами сгоревших деревянных конструкций (угольки) и мелких камней на дне и вдоль стенок.
66
Глубина столбовых ям составляла от 20 до 35см. Пол прослеживается в виде уплотненного суглинка
светло-желтого цвета, перемешанного с золой и редкими остатками горения деревянных конструкций
перекрытий жилища.
Жилище представляло собой однокамерную полуземлянку, размерами 8,4х5,8м, врезанную в
горный склон с южной экспозицией. Вход в жилище расположен с восточной стороны и представляет
собой прямой недлинный коридор (1,5х1м), слегка повышающийся от внутренней части помещения к
выходу. Параметры входной конструкции определяются 4 опорными столбами. Пространство входа
испещрено многочисленными норами грызунов.
По центру жилища от западной стенки до входа на расстояние от 70см до 2,5м прослеживается ряд
столбовых ямок диаметром от 15 до 30см. В центральной части помещения обнаружена яма, внутри
которой был установлен крупный котловидный сосуд с отбитым дном (Рис. 2: 10). Яма округлой
формы, диаметром 70см и глубиной 60см, внутри содержала прокаленную почву и многочисленные
фрагменты древесного угля. Это дало основание предположить, что она играла роль очага.
У северной стенки жилища была зафиксирована крупная хозяйственная яма овальнопрямоугольной формы, размерами 1х0,85м (Фото 20). Внутри нее отмечена разделанная туша мелкого
рогатого скота (барана). Еще две крупные хозяйственные ямы с заполнением многочисленными
фрагментами костей мелкого рогатого скота отмечены у южной стенки жилища.
В 1,5м к западу от внешней стенки жилища зафиксирована выровненная площадка подовальной
формы, размерами 6х5,5м. Постройка была врезана в склон подножия сопки с южной экспозицией. Все
пространство основания строения представляет собой слоистый озоленный слой суглинка серокоричневого цвета. В центре его прослеживается пятно округлой формы, диаметром 2,7-2,8м,
представляющее собой суглинок светло-коричневого цвета. По периметру дна прослеживаются 6
столбовых ямок на удалении в 1-2м друг от друга.
Наиболее многочисленную группу находок в жилище позднебронзового времени составили
фрагменты керамики (свыше 150), костей животных (около 200), каменных орудий труда (около 30).
Также найден фрагмент бронзовой иглы (Рис. 2).
Костные останки животных представляют характерный для скотоводов горной зоны состав стада.
Среди остеологического материала поселения в целом преобладают кости мелкого (свыше 70%) и
крупного (около 20%) рогатого скота. Оставшаяся часть состоит из (5%) останков лошадей и (3%)
диких травоядных – козлов, оленей и хищников (1%). Ряд костей животных представляют собой
костяные изделия – проколки, ручки инструментов, астрагалы, трепала и т.д. (Рис. 2: 2-6). Большинство
изделий относится к инструментам по обработке кож и в ткацком ремесле.
Керамика представлена фрагментами горшковидной и баночной форм посуды и относится к
позднебронзовому периоду, для которого характерны широко раздутые тулова, плоское дно,
орнаментация валиками по шейке сосудов в различных вариациях, косые насечки по венчику и
стенкам сосуда (Рис. 2: 10-27). Часть посуды (около 10%) орнаментирована. Орнамент в основном
размещался в верхней части тулова: по венчику, под венчиком, по шейке. Его видами являются косые
и вертикальные насечки, ногтевые вдавления, формованный валик, «елочки», зигзагообразные линии
из косых насечек, каннелюры, и "сеточки". Все виды орнамента встречаются в комбинированном виде.
Наиболее распространенными являются косые насечки и сеточки по валику, размещенные по шейке
сосудов.
Характер домостроительства и строительные материалы в эпоху бронзы зависел от природноклиматических условий проживания и природных ресурсов микрорайонов региона. Основные
материалы – это дерево, глина с примесью извести, камни, солома, шкуры животных. Несущие
конструкции жилища выполнены из дерева. Внутренние и внешние стены в раннем железном веке не
сохраняют следов бревенчатого наката или плах – горбылей. Это дает основание предположить, что
они представляли собой плетение из вертикальных жердей и горизонтальных ветвей. Обмазка
внутреннего и наружного пространства – глина. Полы – щебень, глина, возможно солома. Очаг –
грунтовая яма Верхнее покрытие кровли – животные шкуры и ветви деревьев лиственных пород.
Культурные традиции населения бронзового века в качестве наиболее привычного вида жилья
представляли полуземлянки каркасно-столбовой конструкции. В высокогорной зоне хребта
Заилийского Алатау на поселении эпохи бронзы Кызылбулак-IV традиции домостроительства в этот
период были очень близки материалам поселений, расположенных как в предгорной полосе региона,
так и в долине реки Коксу [6, с.342-351].
Жилище представляло собой полуземлянку в плане прямоугольной формы размерами 8х6м,
ориентированную по оси запад-восток. Дляее устройства была врезана в склон площадка, размерами
18х7м, которая затем выравнена и уплотнена. В результате северная часть жилища оказывалась
67
заглубленной до 80-100см, а южная находилась почти на поверхности. По тому же принципу
устраивалось и хозяйственное помещение полуоткрытого типа, северная и западные стороны которого
ограничивались стенками котлована (Рис. 3: 1).
Дно котлована являлось полом жилища. Опорные столбовые конструкции располагались по
периметру жилища через каждые 1,5-2м. По углам помещения отмечены двойные столбы. Глубина ям
составляла от 10 до 35см. Внутри обнаружены мелкие камнями-подпорки. На стены укладывались
балки, длиной до 3,5-4 м, которые являлись опорой для конструкции кровли (Рис. 3: 2). Вся плоскость
стен, вероятно, штукатурилась глинистым раствором, также как и внешние стены. Дверные проёмы
устраивались до потолка и закрывались шкурами или тканями. Выход в хозяйственное помещение,
возможно закрывался деревянным щитом.
Кровельное покрытие было двухскатным (Рис. 3: 3). Достаточно крупные ветки располагались
вертикально и горизонтально. Места соединения этих перекрытий по традиции, вероятно,
производились «в лапу». Внешнее и внутреннее дополнительное обустройство кровельного
перекрытия не устанавливается. Устройство крыши относится к категории двухскатной кровли,
опиравшейся на продольное бревно, лежащее на опорных столбах, врытых по центру продольной оси
помещения [7, с. 78].
Внутреннее устройство комнат составляет общий объем жилища, которое имеет один этаж и
представляло собой однокамерное помещение, разделенное перегородками (Рис. 4: 1). Очаг округлой
формы располагался чуть севернее от центральной оси жилища и представлял собой грунтовую яму,
заполненную золой. Над очагом сохранялось открытое «окно», которое служило для выхода дыма из
помещения.
Внутренний объем здания состоит из центрального помещения и двух-трех спальных отсеков.
Центральное помещение, вероятно, также разделялось на «зал» и хозяйственный отсек, однако это
разделение археологическим материалом не установлено. Спальные помещения располагались вдоль
южной и западной стенки жилища (Рис. 4: 2). Южная большая комната подвергалась наибольшему
солнечному прогреву. Вторая комната была наиболее хорошо защищена от проникновения любых
осадков. Тип планировочной структуры здания по современным параметрам - смешанная структура
(зально-секционная), так как существует основное помещение зального типа, вход в которое
осуществляется из тамбура и секционные помещения, в которые можно попасть только из основного
зала.
Вход в жилище прямой коридорообразный был устроен с восточной стороны (Рис. 4: 3).Уровень
входа начинался на отметке древней земной поверхности и слегка понижался на глубину пола жилища
(15-20см). Таким образом, Через вход древние жители попадали в центральное помещение с очагом по
центру жилища. Детали внутреннего устройства жилых помещений и строительных приемов при
обустройстве жилищ эпохи бронзы будут реконструированы в ходе дальнейших исследований.
Через небольшой коридор в западной стенке можно было попасть в хозяйственное помещение,
расположенное в 1,5м к западу от стенки жилища. Все пространство постройки представляет собой
слоистый озоленный слой суглинка серо-коричневого цвета. В центре его прослеживается пятно
округлой формы, диаметром 2,7-2,8м, представляющее собой суглинок светло-коричневого цвета. По
периметру постройки прослеживаются 6 столбовых ямок на расстоянии 1-2м друг от друга. Постройка
представляла собой полуоткрытый навес подовальной формы, размерами 6х5,5м, возможно, со
стенками с южной стороны. Остальная часть помещения была вырыта в склоне.
Жилые помещения эпохи бронзы подобной конструкции в высокогорной зоне Заилийского Алатау
встречаются впервые. Определенные традиции домостроительства в эпоху бронзы были заимствованы
населением горной зоны Заилийского Алатау у жителей Средней Азии и Центрального Казахстана.
Некоторые аналогии в планиграфии, устройстве очага и каркасно-столбовой конструкции
прослеживаются в материалах жилищ Бугулы-II и Суук-Булак в Центральном Казахстана [8, с. 248255] и Замараево в Южном Зауралье [9, с.246]. Характер очага относится ко второму типу
андроновских очагов, широко распространенных и позднебронзовый период [7, с. 80].
Существенными отличиями от традиций домостроительства андроновского периода в предгорной
зоне Заилийского Алатау в позднебронзовом жилище поселения Кызылбулак-IV являются его размеры
и внутреннее устройство. Древние скотоводы верховьев ущелья Тургень строили жилища не
превышавшие 60-80м² по площади, что говорит уже о традиции проживания малыми семейными
группами. Внутреннее устройство жилищ также претерпевает изменения. Центральное помещение
занимает полностью пространство жилища от входа до жилых комнат. Очаг смещен от центральной
оси помещения и устроен внутри крупного керамического котла без дна. Хозяйственная зона
размещается не у входа, а внутри жилища. Подобная внутренняя планировка в жилищах эпохи бронзы
68
не встречалась ранее в пределах всего андроновского ареала, ноотмечена именно в жилищах поздней
бронзы и раннего железного века на территории Жетысу. Вероятно, здесь нами отмечена переходная
форма устройства домов от андроновских к традициям культур раннего железного века Жетысу.
Ближайшие аналогии типу устройства жилища и данной керамике можно встретить в материалах
на близ расположенном поселения Тургень-II горной зоны Заилийского Алатау. Исследованное здесь
жилище позднебронзового времени имеет схожие параметры и внутреннее устройство помещения
(кроме кровельного перекрытия). Оно определено как жилище мастера-ремесленника [10, с.56-68].
Керамический материал этих жилищ наиболее близок материалам поселения Талапты-I [3, с. 342-351].
Аналогии подобной керамике можно обнаружить в центрально-казахстанских поселениях
саргаринского и донгальского типа [11, с. 204-257; 12, с. 115-123].Подобные способы формовки посуды
являются характерными для среднеазиатских комплексов, как в позднюю бронзу, так и на переходном
этапе к раннему железному веку [13, табл. XXIII].
В любом случае оба жилища из соседних памятников продолжают традиции домостроительства
каркасно-столбовых конструкций андроновской культурно-исторической общности эпохи бронзы
Казахстана. Подобные жилища и их внутреннее устройство свидетельствуют о широких связях
населения горной зоны Жетысу с населением степных районов Казахстана и культурной
преемственности населения поздней бронзы региона с племенами андроновской культурноисторической общности.
_____________________________________
1. Марьяшев А.Н, Горячев А.А. Поселения эпохи бронзы в верховьях ущелья Тургень и на плато Асы // История и археология
Семиречья. Выпуск 2. – Алматы, 2001. – С.112-123.
2. Горячев А.А. Поселение и могильник раннего железного века археологического комплекса Тургень-II // Вопросы
археологии Казахстана. - Вып.3. - Алматы, 2011. – С. 325-341.
3. Горячев А.А., Потапов С.А., Егорова Т.А. Тургенская костяная пластина // Промышленность Казахстана – Алматы, 2016.
- №1 (94). – С. 90-96.
4. Горячев А.А., Чернов М.А. Орудия кожевенного ремесла и ткачества из археологического комплекса Тургень-II // История
и археология Семиречья. - Вып.3. – Алматы, 2007. – С. 106-119.
5. Горячев А.А., Чернов М.А. Металлический инвентарь из погребальных комплексов эпохи бронзы Жетысу // Известия НАН
РК / Серия общественных и гуманитарных наук – Алматы, 2017/ – № 1(311). – С. 5-24.
6. Горячев А.А., Потапов С.А. К вопросу о реконструкции жилища эпохи бронзы поселения Талапты-I // «Казахское ханство
в потоке истории» / Сборник материалов международной научной конференции, посвященной 550-летию Казахского ханства
– Алматы, 2015. – С. 342-351.
7. Кузьмина Е.Е. Откуда пришли индоарии. Материальная культура племен андроновской общности и происхождение
индоиранцев. – М., 1994. – 464 с.
8. Маргулан А.Х., Акишев А.К., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. – Алма-Ата,
1966. –436 с.
9. Сальников К.В. Андроновские поселения Зауралья. – СА. – Т.ХХ. – М., 1954.
10. Горячев А.А. К вопросу о реконструкции жилищ поздней бронзы в горной зоне Заилийского Алатау // История и
археология Семиречья. – Выпуск 5. – Алматы, 2017. – С. 56-68.
11. Маргулан А.Х., Акишев А.К., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. - Алма-Ата,
1966. – 436 с.
12. Ломан В.Г. Донгальский тип керамики // Вопросы периодизации археологических памятников Центрального и Северного
Казахстана. - Караганда, 1987. – С. 115-123.
13. Мандельштам А.М. Памятники эпохи бронзы в Южном Таджикистане. - МИА № 145. - Л.,1968. – 184 с.
69
Рис. 1. Археологические памятники урочища Кызылбулак: 1 – топографический план поселения Кызылбулак-IV; 2 –
план раскопа 2017 года жилища эпохи бронзы
Рис. 2. Вещевой и керамический материал жилища позднебронзового века на поселении Кызылбулак-IV: 1 – бронза, 2-6 –
кость, 7-9 – камень, 10-27 - керамика
70
Рис. 3. Реконструкции жилища раннего железного века поселения Кызылбулак-IV: 1 – внешний вид жилища с
хозяйственной постройкой; 2 – каркасно-столбовые конструкции жилища и хозяйственной постройки; 3- кровельное
перекрытие жилища
71
Рис. 4. Реконструкции внутреннего устройства жилища эпохи поздней бронзы поселения Кызылбулак-IV: 1 – внутреннее
устройство жилого помещения, вид сверху; 2 – устройство спального помещения;3 - устройство основного входа в
жилище, вид изнутри
72
Мургабаев С.С., Бахтыбаев М.М., Малдыбекова Л.Ж.
ЖАСАЖЫРЫҚ І ҚОРЫМЫНДА ЖҮРГІЗІЛГЕН ЗЕРТТЕУЛЕР
Жасажырық І қола дәуірінің қорымы Түркістан ауданының Сауран ауылдық округіне қарасты
Майдантал ауылынан 14 км солтүстік –шығыста, Абай ауылдық округіне қарасты Игілік ауылынан
14,8 км солтүстікте, солтүстіктен оңтүстікке қарап ағатын Үшөзен өзенінің орта ағысында, аттас
тауаралық жазықта орналасқан. Жасажырық жазығы оң жағасындағы пішіні төртбұрышты келген
шағын жазық. Жазықтың ортасымен солтүстікте орналасқан Егізқара елді мекеніне Қырқол шатқалы
арқылы өтетін тау жолы кесіп өтеді. Жасажырық жазығын солтүстік-батыс оңтүстік-шығыс бағытта
Қырқол шатқалынан шығатын үлкен құрғақ арна мен жазықтың солтүстік-батыс бөлігінен басталатын
бірнеше құрғақ арна кесіп өтеді. Арналардың барлығы Үшөзеннің арнасына барып қосылады.
Жәшіктер батыстан шығысқа қарай бағытталған, кейде аздаған ауытқуларды байқауға болады.
Қорымның үстінен және оның айналасынан бірде-бір заттай жәдігерлер кездеспеді.
Бұл шағын жазықтықта әр кезеңнің жүздеген ескерткіштері орналасқан. Жазықтың орталық
бөлігіндегі қола дәуірінің қорымынан бөлек солтүстік-батыс бөлікте ерте темір кезеңіне тән бірнеше
тізбектен тұратын алты обалар қорымы кездеседі (осы кезеңнің тізбекті обалары өзеннің сол
жағалауындағы жазықта да кездеседі). Сонымен қатар жазықты айналдыра қоршаған тау бөктерінде
тастан үйілген (көп жағдайда жартылай ашық, немесе бұзылған, дромосты жерлеу орындары) біздің
заманымыздың басы мен алғашқы жартысына тән жерлеу орындары орналасқан.
Жасажырық І-ІІ қорымдары 2005 жылы Тұран археологиялық экспедициясы (М.Елеуов) ашып,
зерттеді [1, 44-45 б.].
Жасажырықтағы қола дәуірінің қорымы өзеннің оң жағалауындағы жазықтың орталық бөлігіндегі
шағын екі төбешіктің үстінде орналасқан. Жасажырық І жазықтың ортасымен солтүстіктегі Егізқара
ауылына өтетін жолдың үстінде, өзен оң жағасынан 600 м жерде, ал Жасажырық ІІ алғашқысынан 300
м оңтүстікте орналасқан.
Қазба жұмыстары осы үлгідегі ескерткіштерді зерттеу әдісіне сәйкес жүргізілді. Әр жәшік жеке
нысан ретінде қазылдып, шартты түрдегі «0» әр қазбаға жеке алынды. Шартты «0» жәшік
құрылысының ең жоғарғы түктесі немесе жер бетінің деңгейі белгіленді. Ал, қазбаның сыртқы шеңбері
ретінде тас жәшіктін сыртқы нобайы алынып, жәшіктер арақашықтығындағы жерінде (қорымдар
аралық жер) қазба жұмыстары жүргізілмеді.
Жасажырық І қорымының топографиялық жобасы түсірілді (1-сурет). Қорым жалпы солтүстіктен
оңтүстікке бағытталып созылып жатыр.
Барлау барысында қорымда жалпы саны 21 тас жәшік бар екендігі анықталды, оның ішінде анық
байқалатыны 17 тас жәшік және жартылай немесе бір қабірғасы сақталған 4 жәшік орны. Жергілікті
тұрғындардың айтуына қарағанда 2012 жылы олардың екеуін белгісіз бір «археологтар» қазып көрген
және толық аяқталмаған бұл қазбаның ізі анық байқалып жатты. Бұл нысанда жүргізілген
археологиялық зерттеу жұмытары барысында 15 тас жәшікте қазба жұмыстары жүргізілді. Жәшіктер
ұзын бойында батыстан шығысқа бағытталған, негізгі бөлігінің пішіні төртбұрышты. Сонымен қатар
қазба жұмыстары жүргізілген үш жерлеу орнында жәшіктердің пішіні домалақ не сопақша болып
келген. Ешқайсысында толық жабылған қақпақтас сақталмаған.
Тігінен қойылған қабырғалардың жер бетіне шығып тұрған бөлігінің көп жағдайда биіктіктері
әртүлі, соған қарағанда қапақтас жәшік ішін көмген топырақтың үтіне қойылған болуы да ықтимал.
Жәшік №1 қорымның оңтүстік бөлігінде орналасқан. Қазіргі жер бедерінен жәшіктің пішіні толық
байқалады. Көлемі жағынан қорымдағы ірі жәшіктердің бірі. Тігінен қойылған жалпақ тастардың
жоғарғы бөлігі жерден 10-20 см шығып жатыр. Ұзын бойында батыстан шығысқа бағытталған, пішіні
жобасында тіктіктөртбұрышты. Көлемдері: солтүстік қабырғасының ұзындығы солтүстүгінде 2,12 м,
оңтүстігінде 2,27 м, ені шығысында 0,95 м, батысында 1,1 м, тереңдігі 0,5 м (2-сурет, 1).
Жәшік бетін жапқан қақпақтас толық байқалмағанымен, беткі бөлікте сондай-ақ қазба барысында
қақпақтас сынықтары кездеседі. Жәшік ішінде топырақпен аралас жалпақ тастардың кездесуі кезіндегі
тонау әрекетнің іздері болса керек.
Қазба барысында табылған жәдігерлер сипаттамасы. Құмыра фрагменттері. Қазба барысында
жәшіктің әр бөлігінен, әртүрлі деңгейден ыдыс сынықтары кездесіп отырды. Кейінгі реставрация
кезінде бұл ыдыс сынықтары бір ыдыстыкі екендігі анықталды. Ыдысттың көлемдері: ернеуінің
аумағы 27 см, бүйірінің аумағы 29 см, түбінің аумағы 12 см, биіктігі 23,5-24 см шамасында. Қалыңдығы
түбінде 1 см, басқа бөліктері 0,8 см (3-сурет, 1).
73
Көріп отырғанымыздай ыдыстың ауызғы бөлігі мойнына қарағанда кеңдеу, бүйірі шығыңқы,
түбінің аумағы аузына қарағанда екі еседей кіші. Ернеуінде қиғаш үшбұрыштардын тұратын тарақ ізі
тәріздес батырылып салынған өрнегі бар. Ернеуінің жоғарғы жағы мен мойыннан бүйірге ауысар
жерінде екі, үш қатардан тұратын көлденең сызықтары бар. Ыдыстың шығыңқы бүйірінде қиғаш
үшбұрытар мен миандр түріндегі өрнектер салынған. Ыдыс қиыршық тас аралас балшықтан жасалып,
күйдірілген, сырты мен сынған бөліктерінде түсі қара.
Ыдыс. Жәшіктің шығыс бөлігінен, 0,88 м тереңдікте солтүстік қабырғаға тақап, еден үстіне
қойылған екінші ыдыс анықталды. Құмыраның көлемдері: биіктігі 14,5 см, ернеуінің аумағы 18,7см,
бүйірінің аумағы 20 см, түбінің аумағы 14,5 см. Қалыңдығы: мойыны 0,7 см, бүйірі 0,5 см. Ыдыстың
ернеуі тік, бүйірі шығыңқы, түбінің аумағы аузына екі есе кіші. Ернеуі мен түбі 0,8-1 см. Бұл ыдыста
ешқандай ою-өрнек салынбаған (3-сурет, 2). Жәшіктің еденіне 2-5 см охра себілген топырақ қабаты
төселген. Жерлеу орнынан ешқандай сүйек табылған жоқ.
Сурет 1 – Жасажырық І қорымы. Топографиялық жобасы
Жәшік №2 1-ші жәшіктен 15 м солтүтік-шығыста орналасқан. Жер бедерінен жәшіктің пішіні
толық байқалады. Тігінен қойылған жалпақ тастардың жоғарғы кейбір бөліктері жерден 3-5 см шығып
жатыр. Ұзын бойында батыстан шығысқа бағытталған, жобасында тіктөртбұрышты болып келеді.
Көлемдері: ұзындығы солтүстүгінде 2,42 м, оңтүстігінде 2,32 м, ені шығысында 1,25 м, батысында 1,12
м, тереңдігі 0,92 м. Жәшік бетін жапқан қақпақтас толық байқалмағанымен, беткі бөлікте сондай-ақ
қазба барысында қақпақтас сынықтары кездестеді. Жәшік ішінде топырақпен аралас, ретсіз жатқан
жалпақ тастардың кездеседі (2-сурет, 2). Жәшіктің еденіне 2-4 см охра себілген топырақ қабаты
төселген. Жерлеу орнынан ешқандай адам сүйегі табылған жоқ. Қазба барысында бірнеше ыдыс
сынықтары шықты.
Жәшік №3 қорымның орталық бөлігінде орналасқан. Қазіргі жер бедерінен жәшіктің домалақ
пішіні анық байқалады. Тігінен қойылған жалпақ тастардың жоғарғы бөлігі жерден 10-15 см шығып
жатыр. Көлемдері: ұзындығы солтүстүгінде 1,87 м, оңтүстігінде 1,9 м, ені шығысында 0,82 м ,
батысында 0,87 м, тереңдігі 0,62 м (2 сурет, 3). Жәшік бетін жапқан еқандай тас байқалмайды. Қазба
барысында жәшік ішінің әр түрлі бөліктері мен әркелкі тереңдіктен ыдыс сынықтарының бөліктері
анықталды.
Жәдігерлер сипаттамасы. Ыдыс сынықтары. Кейінгі реставрация жұмыстары көрсеткендей бұл
сынықтар бір ыдыстың бөлшектері болып шықты. Ыдыстың қалпына келгендегі көлемдері: биіктігі 18
см, ернеуінің аумағы 26 см, бүйірінің аумағы 27 см, түбінің аумағы 11 см (3-сурет, 3). Ыдыстың ернеуі
сыртқа қарай қайқы, бүйірі шығыңқы, түбінің аумағы ернеуінен екі еседенй кіші. Ернеуде және
мойнында, сондай-ақ ыдыстың түбінде тарақ ізі тәріздес батырмалы әдіспен орындалған айналдыра
74
параллелді қос сызық, бүйіріне ауысар жерде үш сызық көрсетілген. Мойнында төрт қатардан тұратын
ирек сызық, моынның бүйірге ауысар жерінде үшбұрышты, ал бүйірінде қиғаш үшбұрыштан тұратын
ою-өрнек салынған. Ыдыс қиыршық тас аралас балшықтан жасалған, түсі қара.
Сурет 2 – Тас жәшіктердің жобалары
75
Сурет 3 – Ыдыстар. Сызба
Еденнен 10 см биіктікте ірі малдың бақай сүйегі ғана табылды. Бұл сүйек жәшік ішіне кейінгі
уақыттағы әрекеттердің барысында түскен болуы да мүмкін.
Жәшік №4 қорымның оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Бұл жәшікте 2012 жылы белгісіз
біреулер қазба салған. Дегенмен толық аяқталмаған. Жәшіктің шығыс бөлігін ғана терңдетңп қазылған.
Соған қараған әдетте шығыс бөлігінде орналасатын «олжаларын» ғана алып, қалған бөлігін сол
қалпында қалдырған тәрізді. Бұл нысанда толық қазба жүргізілді. Жәшік ұзын бойында батыстан
шығысқа бағытталған, жобасында тіктөртбұрышты. Көлемдері: ұзындығы 1,67 м, ені 0,60 м, тереңдігі
0,57 м (2-сурет, 4). Жәшік бетін жапқан қақпақтас кездестеді, солтүстік-батыс бұрышы доғал болып
келген. Қазба барысында жәшіктің орта бөлігінен құмыра сынықтары анықталды.
Жәдігерлер сипаттамасы. Ыдыс сынықтардың біреуінде ғана қиғаш үшбұрышты өрнек
байқалады. Табылған ыдыс сынықтарының түсі қара, қиыршық құм аралас балшықтан жасалған.
Жәшіктің еденіне 2-4 см охра себілген топырақ қабаты төселген. Жерлеу орнынан ешқандай сүйек
табылған жоқ.
Жәшік №5 қорымның орталық бөлігінде орналасқан. Бір бөлігі тау жолымен бүліп, жартылай
ашылып қалған. Көлемі өте шағын, пішіні жалпы домалақ. Қабырға ретінде қойылған жалпақ
тастардың жартылай тігінен қойылған. Жәшіктің аумағы: солтүстіктен оңтүстікке 0,62 м, шығысытан
батысқа 0,65 м, тереңдігі 0,45 м (2-сурет, 5). Жәшік бетін жапқан қақпақтас толық байқалмағанымен
кездеспеді. Қазба барысында жәшіктің солтүстік бөлігінен 0,31 м тереңдікте құмыра анықталды.
Жәдігерлер сипаттамасы. Құмыра (3-сурет, 4). Еденге қойылған құмыраның көлемдері: биіктігі
9,7 см, ернеуінің аумағы 10,5 см, бүйірінің аумағы 11 см, түбінің аумағы 7 см, ыдыстың қалыңдығы
76
0,5-0,7 см. Ыдыстың көріп отырғанымыздай ернеуі тік, бүйірі шығыңқы, түбі кең, ешқандай ою-өрнек
салынбаған, түсі қара, қиыршық құм аралас балшытан жасалып, күйдірілген. Ернеуі мен бүйірінде
қиғаш үшбұрышты етіп сызылған не батырмалы мөрлі ою-өрнек пен айналдыра қос сызықпен бөлінен.
Жерлеу орнынан ешқандай сүйек табылған жоқ.
Жәшік №6 қорымның оңтүстік бөлігінде орналасқан. Қазіргі жер бедерінен жәшіктің пішіні толық
байқалады. Көлемі жағынан қорымдағы ірі жәшіктердің бірі. Тігінен қойылған жалпақ тастардың
оңтүстік, шығыс, батыс бөліктері жерден 0,5-10 см шығып жатыр. Ұзын бойында батыстан шығысқа
бағытталған, жобасында тіктөртбұрышты. Көлемдері: ұзындығы солтүстүгінде 2,65 м, оңтүстігінде
2,65 м, ені шығысында 0,92 м, батысында 1,1 м, тереңдігі 0,82 м (2-сурет, 6). Оңтүстігіндегі
қабырғасының бүйірі жәшік ішіне кіріп кеткен, шығыс қабырғасындағы тігінен қойылған жалпақ тас
жоқ, дегенмен ол қабырға майда таспен қаланып шыққан тәрізді. Жәшік бетін жапқан қақпақтас
кездеспеді. Бұл жәшіктің солтүстік батыс бұрышында 1,12 м қашықтықта, сыртқы қоршау ретіндегі
екінші қабырға бұрышының ізі анықталды. Дегенмен басқа бөліктерде қоршау ізі байқалмады. Қазба
барысында жәшіктің шығыс бөлігінен 0,82 м тереңдікте сынған құмыраның ортасынан төменгі бөлігі
анықталды.
Жәдігерлер сипаттамасы. Құмыра сынықтары. Құмыраның басқа бөліктері де жәшіктің осы
шығыс бөлігінен табылды. Табылған материлдарды өңдеу барысында құмыра толығымен қалпына
келтірілді. Еденге қойылған құмыраның көлемдері: биіктігі 23 см, ернеуінің аумағы 27 см, бүйірінің
аумағы 29 см, түбінің аумағы 12 см, қалыңдығы 0,8-1 см (3-сурет, 5).
Ыдыстың көріп отырғанымыздай ернеуі тік, бүйірі шығыңқы, түбінің аумағы аузына екі есе кіші.
Ернеуі мен мойны және бүйіріне ауысар жерде айналдыра параллельді үш сызық салынған. Ыдыстың
мойнында миандрлы, бүйірінде қиғаш үшбұрышты миандрлы өрнек салынаған. Өрнектер батырмалы
мөрлі әдіспен салынған. Ыдыс қиыршық құм аралас балшықтан жасалған, түсі қара. Жерлеу орнынан
ешқандай сүйек табылған жоқ.
Жәшік №7 қорымның оңтүстік бөлігінде орналасқан. Қазіргі жер бедерінен жәшіктің пішіні толық
байқалады. Көлемі жағынан қорымдағы ірі жәшіктердің бірі. Тігінен қойылған жалпақ тастардың
солтүстік-шығыс бөлігі ғана белгілі болып тұрды. Ұзын бойында батыстан шығысқа бағытталған,
жобасында тіктөртбұрышты (2-сурет, 7). Көлемдері: ұзындығы солтүстүгінде 1,5 м, оңтүстігінде 1,5 м,
ені шығысында 0,52 м, батысында 0,5 м, тереңдігі 0,65 м. Жәшік бетін жапқан қақпақтас толық
байқалмағанымен, беткі бөлікте сондай-ақ қазба барысында қақпақтас сынықтары кездестеді. Жәшік
ішінде топырақпен аралас жалпақ тастардың кездесуі кезіндегі тонау әрекетінің іздері болса керек.
Қазба барысында жәшіктің шығыс бөлігінен 0,65 м тереңдікте құмыра анықталды.
Жәдігерлер сипаттамасы. Құмыра. Еденге қойылған құмыраның көлемдері: биіктігі 15 см,
ернеуінің аумағы 18,5 см, бүйірінің аумағы 20 см, түбінің аумағы 9 см, қалыңдығы 0,5-0,7 см (3-сурет,
6). Ыдыстың ернеуі тік, бүйірі шығыңқы, түбінің аумағы аузына екі есе кіші. Ернеуінде, мойнында
және бүйірінде тарақ ізі тәріздес батырмалы әдіспен орындалған айналдыра параллелді үш сызық
көрсетілген. Мойнында бес қатардан тұратын ирек сызық, ал бүйірінде қиғаш үшбұрыштан тұратын
ою-өрнек салынған. Төменгі бөлігі оюланбаған. Ыдыс қиыршық тас аралас балшықтан жасалған, түсі
қара. Өрнектер батырмалы мөрлі әдіспен салынған.
Жәшіктің еденіне 2-4 см охра себілген топырақ қабаты төселген. Жерлеу орнынан ешқандай сүйек
табылған жоқ.
Жәшік №11 қорымның орталық бөлігінде орналасқан. Көлемі өте шағын, пішіні төртбұрышты,
батыс бөлігі сүйірленіп келген. Қабырға ретінде қойылған жалпақ тастардың тігінен қойылған,
жобасында төртбұрышты. Жәшіктің аумағы: солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа 0,63 м, оңтүстікшығысытан солтүстік-батысқа 0,58 м, тереңдігі 0,57 м (2-сурет, 8). Жерлеу орнынан ешқандай сүйек
табылған жоқ.
Жәшік №12 қорымның оңтүстік бөлігінде орналасқан. Қазіргі жер бедерінен жәшіктің пішіні толық
байқалмайды. Алғашқыда жер бетінен тігінен қойылған жалғыз тастың ғана беткі бөлігі көрініп жатты.
Қазба барысында ол батыс қабырғасының тасы екендігі анықталды (2-сурет, 9). Бұл жерде жәшіктің
басқа бөліктерінің қабырғалыры анықталмады. Дегенмен тігінен қойылған тастың шығыс бөлігінен
ретсіз жатқан тастар анықталды. Бұл тастар басқаларындағыдай жәшік ішіне құлаған тастардың
қалдығы болуы ықтимал. Осы құлаған тастардың шығыс жағындағы төменгі бөлігінен 0,5 м
тереңдіктен құмыра анықталды.
Жәдігерлер сипаттамасы. Құмыра. Еденге тігінен қойылған құмыраның көлемдері: биіктігі 23,2
см, ернеуінің аумағы 26,5 см, бүйірінің аумағы 28 см, түбінің аумағы 12,3 см, қалыңдығы 0,8-1 см.
Ыдыстың жалпы пішіні ернеуі сыртқа қарай қайырылған, бүйірі шығыңқы, түбінің аумағы аузына екі
есе кіші. Ыдыстың мойнында қиғаш үшбұрышты өрнектің төменгі жағында айналдыра қатарынан үш
77
сызық. Бұл үш сызықтың кей бөліктері қиғаш сызықшалар салынған. Бүйірінің басталар жерінде арасы
қиғаш сызықтармен бөлінген қос сызық жапсырыла басы төмен қарап салынған үшбұрыш бейнелнген
(3-сурет, 7). Ыдыстың бүйірінде көлемді етіп салынған миандр өрнегі бар. Төменгі бөлікке ешқандай
өрнек салынбаған. Ою өрнектер сызба әдісімен орындалған. Ыдыс майа қиыршық тас аралас
балшықтан жасалынған, күйдірілген, түсі қара. Жерлеу орнынан ешқандай сүйек табылған жоқ.
Жәшік №13 қорымның оңтүстік бөлігінде орналасқан. Қазіргі жер бедерінен жәшіктің пішіні толық
байқалмайды. Сотүстік және батыс қабырғалары ғана жерден 5-15 см шығып жатыр. Ұзын бойында
батыстан шығысқа бағытталған. Көлемдері: ұзындығы солтүстүгінде 2,37 м, батысында 0,87 м,
тереңдігі 0,87 м (2-сурет, 10). Қазба барысында шығыс және оңтүстік қабырғаларының ізі
анықталмады. Дегенмен жәшіктің еденіне тоселген охраға қабаты мен тас құландыларына қарап жалпы
пішінін анықтауға болады. Жәшік ішінде топырақпен аралас жалпақ тастардың кездесуі кезіндегі тонау
әрекетнің іздері болса. Қазба барысында жерлеу орнынан ешқандай ыдыс немесе сүйек табылған жоқ.
Жәшік №14 қорымның оңтүстік бөлігінде орналасқан. Қазіргі жер бедерінен жәшіктің пішіні толық
байқалады. Тігінен қойылған жалпақ тастардың жоғарғы бөлігі жерден 10-20 см шығып жатыр. Көлемі
шағын, пішіні сопақша келген. Ұзын бойында батыстан шығысқа бағытталған. Көлемдері: ұзындығы
солтүстіктен оңтүстікке 1,12 м, шығыстан батысқа 0,9 м, тереңдігі 0,54 м. Қазба барысында жәшіктің
шығыс бөлігінен 0,45 м тереңдікте қырынан құлап жатқан құмыра анықталды (2-сурет, 11).
Жәдігерлер сипаттамасы. Құмыра. Еденге қойылған құмыра жоғарыдағы салмақтан сынып
кеткен. Құмыраның көлемдері: ернеуінің аумағы 12,4 см, түбінің аумағы 7,5 см, мойнының аумағы 12
см, бүйірінің аумағы 13,3 см, биіктігі 10,3 см. Ыдыс қабырғасының қалыңдығы: түбі 0,5 см, бүйірі 0,4
см, ернеуі 0,6 см (3-сурет, 8).
Ыдысқа ешқандай өрнек салынбаған, майда қиыршық тас аралыс топырақтан жасалған, түсі қара.
Ыдыстың көріп отырғанымыздай ернеуі тік, бүйірі шығыңқы, түбінің аумағы аузына екі есе кіші.
Жерлеу орнынан ешқандай сүйек табылған жоқ.
Жәшік №17 қорымның шығыс бөлігінде орналасқан, тау жолы жәшіктің үстінен өтеді. Қазіргі жер
бедерінен жәшіктің жалпы пішінін толық байқауға болады. Ұзын бойында батыстан шығысқа
бағытталған, жобасында тіктөртбұрышты. Көлемдері: ұзындығы солтүстүгінде 2,27 м, оңтүстігінде
2,27 м, ені шығысында 0,92 м, батысында 0,87 м, тереңдігі 0,75 м (2-сурет, 12). Жер бетінде жәшік бетін
жапқан қақпақтас толық байқалмағанымен, қазба барысында жәшік ішінен 0,31 м терңдіктен екі
бөліктен тұратын қақпақтас ашылды. Қақпақ ретіндегі қойылатын жалпақ тастардың топырақпен
көміліп орта тұста кездесуі кезіндегі тонау әрекетінің іздері болса керек. Жәшіктің еденіне 2-4 см охра
себілген топырақ қабаты төселген. Жерлеу орнынан ешқандай сүйек табылған жоқ
Жәшік №18 қорымның солтүстік бөлігінде, тау жолының жағасында орналасқан. Қазіргі жер
бедерінен жәшіктің жалпы пішінін толық байқауға болады. Жәшіктің тігінен қойылған қабырғалары
қазіргі жер деңгейінен 3-4 см шығып жатыр. Көлемі жағынан қорымдағы орташа жәшіктердің бірі.
Ұзын бойында жалпы батыстан шығысқа бағытталған (аздаған солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа
ауытқыған), жобасында тіктөртбұрышты. Көлемдері: ұзындығы солтүстүгінде 1,95 м, оңтүстігінде1,82
м, ені шығысында 0,87 м, батысында 0,92 м, тереңдігі 0,65 м (2-сурет, 13). Жәшік бетінде ешқандай
қақпақ тас кездеспеді. Топырақ арасынан 0,25 тереңдіктен ыдыс ернеуінің сынығы табылды.
Жәдігерлер сипаттамасы. Ыдыс сынығы. Ыдыстың сақталған бөлігіне қарап, оның ернеуі тік,
ернеуінің сырқы жағында айналдыра параллелді қос сызық сызылған, одан төмен сызба әдісі арқылы
орныдалған бір-біріне бірігіп жатқан қисық үшбұрыш кескінделген. Бұл өрнектің астында айналдыра
қоссызық берілген. Ыдыс майда қиыршық тас аралас балшықтан жасалып, күйдірілген, түсі қара.
Қалыңдығы 0,7 см. Бүтін кезіндегі ернеудің аумағы 18 см-ғе жуық болған. Жәшіктің еденіне охра
себілген топырақ қабаты төселген. Жерлеу орнынан ешқандай сүйек табылған жоқ.
Жәшік №20 қорымның солтүстік бөлігінде орналасқан. Қазіргі жер бедерінен жәшіктің жалпы
пішінін толық байқауға болады. Жәшіктің оңтүстік батыс қабырғасынан тау жолы қиып өтеді.
Жәшіктің тігінен қойылған қабырғалары кейбір бөліктері қазіргі жер деңгейінен 2-12 см шығып жатыр.
Ұзын бойында батыстан шығысқа бағытталған, жобасында тіктөртбұрышты. Көлемі орташа:
қабырғаларының ұзындығы солтүстүгінде 2,2 м, оңтүстігінде 2,05 м, ені шығысында 1 м , батысында
1,02 м, тереңдігі 0,55 м (2- сурет, 14). Жәшік бетін жапқан қақпақтас кездестеді. Қазба барысында
жәшіктің орталық бөлігінен 20 см тереңдікте құмыра ернеуінің сынығы анықталды.
Жәдігерлер сипаттамасы. Құмыра ернеуі. Ыдыстың ернеуі тік, ернеуінің сырқы жағында
айналдыра параллелді үш сызық сызылған, одан төмен айналдыра қисық үшбұрыш пен миандр
түріндегі ою-өзнек кескінделген. Оюлардың барлығы тарық ізі тәріздес мөрлі, батырма әдіспен
жасалған Ыдыс майда қиыршық тас аралас балшықтан жасалып, күйдірілген, түсі қара. Қалыңдығы 0,6
78
см. Бүтін кезіндегі ернеудің аумағы үлкен, шамамен 27 см-ға жуық болған. Жәшіктің еденіне охра
себілген топырақ қабаты төселген. Жерлеу орнынан ешқандай сүйек табылған жоқ.
Жәшік №21 қорымның солтүстік бөлігінде, тау жолының жағасында, № 20 жәшіктен 4 м сотүстікте
орналасқан. Қазіргі жер бедерінен жәшіктің солтүстік пен шығыс қабырғасының бір бөлігі ғана көрініп
жатыр. Ұзын бойында батыстан шығысқа бағытталған, жобасында тіктөртбұрышты. Көлемдері:
ұзындығы солтүстүгінде 2,32 м, оңтүстігінде 2,27 м, ені шығысында 1,2 м , батысында 1,22 м, терңдігі
0,88 м (2-сурет, 15). Жәшік бетін жапқан қақпақтас толық байқалмағанымен, беткі бөлікте сондай-ақ
қазба барысында қақпақтас сынықтары кездестеді. Жәшік ішінде топырақпен аралас жалпақ тастардың
кездесуі кезіндегі тонау әрекетнің іздері болса керек. Қазба барысында жәшіктің шығыс бөлігінен 0,88
м тереңдікте қатар қойылған екі құмыра анықталды.
Жәдігерлер сипаттамасы. Құмыра. Еденге қойылған құмыралардың көлемдері: биіктігі 26 см,
ернеуінің аумағы 26 см, бүйірінің аумағы 27,5 см, түбінің аумағы 13,5 см, түбінің қалыңдығы 0,8-1 см,
қабырғасы 0,8 см. Ыдыстың көріп отырғанымыздай ернеуі тік, бүйірі шығыңқы, түбінің аумағы аузына
екі есе кіші (3-сурет, 9). Ернеуі мен бүйірінде айналдыра үшбұрышты етіп, батырмалы мөрлі әдіспен
толқын тәріздес өрнек салынған. Ернеуден бүйірге өтер жерде домалақ ойық ретінде айналдыра бір
сызықпен бөлінен. Төменгі бөлігіне ешқандай өрнек салынбаған.
Құмыра. Ыдыстың көлемі орташа: биіктігі 13 см, ернеуінің аумағы 19,2 см, бүйірінің аумағы 20,2
см, түбінің аумағы 11 см, түбінің қалыңдығы 0,7 см, қабырғасы 0,4 см (3-сурет, 10). Мойнында қиғаш
үшбұрышты өрнек берілген. Үшбұрыштың үстінен ернеуді жағалай бір, астынан екі сызық салынған.
Бүйірінде айналдыра батырып салынған үшбұрышты ойық ретіндегі екі қатар ою қос сызық берілген.
Бүйірінің орта түсында миендр өрнегі салынған, төменгі бөлікте ешқандай өрнек салынбаған.
Оюлардың барлығы батырмалы мөрлі әдіспен орындалған.
Мыс білезіктер мен бұйым. Жәшіктің орта тұсынан 0,50-0,60 м екі мыс білезік пен құлақ үстінде
шаш қыстыруға арналған 1,5 айналмалы бұйым ашылды (4-сурет).
Моншақтар. Еден үстінен пастадан жасалған алқаға арналған ұзын моншақ пен көлемі шағын
(0,5см) мыс моншақтар анықталды (5-сурет). Жәшіктің еденіне 2-4 см охра себілген топырақ қабаты
төселген. Жерлеу орнынан ешқандай сүйек табылған жоқ.
Сурет 4 – Білезіктер
Сурет 5 – Моншақтар
Жасажырық қорымындағы 15 нысанда жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижесі ретінде алдын
ала төмендегідей қортындыға келуге болады. Бұл жерлеу орындарынының ешқайсысында жерленген
адам сүйегінің қаңқасы анықталған жоқ. Дегенмен кейбір жәшіктердің еденінен қызыл охра араласқан
топырық қабаты байқалады. Соған қарағанда бұл қорымдағы жерлеу үрдісінің кремация, яғни мәйітті
өртеу арқылы орындалған болса керек. Жасажырық қорымының мерзімдік көрсеткіші мен мәдени
типіне келетін болсақ, бұл андрон мәдинетінің есекерткіштеріне жатады. Қазба нәтижесінде
анықталған керамикалық кешеніне қарағанда – жалпы пішіні алакөлдік қыры басым, сонымен қатар
федоровтық ою-өрнектеу дәстүрін де байқауға болады. Сондықтан алдын ала жасалған қортынды
79
бойынша бұл нысанды Алакөлдік-Федоровтық ескерткіш ретінде, ал мерзімдік көрсеткіші шамамен
б.з.д. ХVІ-ХІV ғғ. қарастыруға болады. Жалпы жерлеу дәстүрі, керамикалық кешені мен басқадай
заттай деректерге қарап қола дәуірінің Жасажырық қорымын Қаратаудың оңтүстік беткейінен 20092015 жылдары орталықтың архелогиялық зерттеу жұмыстарын жүргізген Бағаналы [2, с.269-300],
Қарасүйір [3, с.23-29], Бесарық өзенінің бойындағы Күйікті қорымы [4, с.21-33] мен теріскейдегі
Таутары қорымына [5, с.37-56] ұқсас. Жерлеу орындарының пішіні жағынан соңғы үш ескерткішке
жақын. Бұл ескерткіш бір жағынан Үшөзеннің төменгі ағысындағы 8,5 км оңтүстікте Майдантал
петроглифтерімен мерзімдік сәйкестіктің бар екендігін айта кеткеніміз жөн. Майдантал
петроглифтерінде де Жасажырық жазығындағы археологиялық ескерткіштер кешені тәріздес қола
дәуірінен бастап, ерте темір кезінің бейнелерін кездестіруге болады [6, 79-82 б.].
______________________________________
1. Елеуов М., Қалиев С., Ақымбек Е., Мургабаев С., Әлжанов Р. Тұран археологиялық экспедициясының 2005 жылы Оңтүстік
Қазақстан облысында жүргізген зерттеулері (аралық) ғылыми-зерттеу жұмыстары туралы есеп. – Түркістан, 2005. – 107-бет.
/ ХҚТУ АҒЗО архиві, инв.№5. - № 159-164. - 44-45 б.
2. Sagynbay S. Murgabayev, Mels M. Bakhtybayev, Sayden J. Joldasbayev, Kopjasar M. Jetibayev, Lazzat J. Maldybekova & Kuanysh
S. Arynov (2016) Archeological Research at the Bağanalı Bronze Age Burial Site, Anthropology & Archeology of Eurasia, 55:3-4,
269-300, DOI: 10.1080/10611959.2016.1317558.
3. Мургабаев С., Бахтыбаев М., Малдыбекова Л., Нурханов Б. Некоторые результаты исследования на могильнике эпохи
бронзы Карасуйир III // ҚР Ұлттық ғылым академиясының Хабарлары. Қоғамдық жəне гуманитарлық ғылымдар сериясы. 5
(297) Қыркүйек – қазан 2014 ж. – С. 23-29.
4. Археологические памятники Ю-З склонов Каратау /научный отчет о работах в 1976-1980 гг. / испольнитель Ахинжанов
Сержан Мусатаевич. - Алма-Ата, 1980. Отдел археологии ИИАЭ Архив инв.№1622. - C. 21-33.
5. Максимова А.Г. Могильник эпохи бронзы в урочище Тау-тары. Труды ИИАЭ КазССР, 1962. - T.14. - C.37-56.
6. Мургабаев С.С. Үлкен Қаратаудың петроглифтері. – Түркістан: «Сейіт», 2017. – 138 б.
Мусаева Р.С.
ПРИРОДНО-ГЕОГРАФИЧЕСКИЕ УСЛОВИЯ РАЗВИТИЯ СРУБНОЙ КУЛЬТУРЫ
ЗАПАДНОГО КАЗАХСТАНА
В конце II-начале I тыс. до н.э. на огромной территории от евразийских степей Приуралья на востоке
до Поднепровья на западе жило иноязычное население, оставившее многочисленные памятники
срубной культуры. К востоку от данной общности проживали древние племена андроновцев.
Трансграничной зоной между данными мощными культурными образованиями служила территория
Западного Казахстана, население которой в полной мере аккумулировало в себе многие
идентифицирующие признаки обеих историко-культурных общностей.
Научно обосновано и доказано, что жизнедеятельность человека, уровень культурного развития и
хозяйственная деятельность во многом зависит от природно-географических и климатических условий
ареала его обитания. Современная территория Западно-Казахстанской области включает 2 физикогеографические области, 7 провинций, 17 округов и 44 района [1,137].
Территория Западного Казахстана в географическом отношении расположена на юго-восточной
части Восточно-Европейской равнины, в пределах Прикаспийской впадины, охватывая небольшие
возвышенности Общего Сырта и Подуральского плато, поднимающегося по северным и восточным
окраинам территории, а также северная часть Прикаспийской низменности, занимающая большую
часть территории области.
Северная часть Западного Казахстана лежит в зоне степей, южная граница которых, по Л. С. Бергу,
идет по линии Уральск — Темир — устье р. Узынкайракты — Тургай [2,5]. К югу от этой границы
расположены зона полупустынь, более широкая на западе и постепенно суживающаяся к востоку.
Южная граница зоны проводится из района оз. Баскунчак в Заволжье к оз. Индер, затем к юго-востоку
в район горы Челкара и далее к низовьям р. Иргиз. Территория, лежащая южнее этой линии, относится
к зоне пустынь, которая простирается до берегов Каспийского, и Аральского морей и границ Западного
Казахстана с Узбекистаном и Туркменией.
Значительно меньшую роль играют местности с гористым рельефом. В числе таких местностей
следует прежде всего назвать заходящую на территорию Казахстана Южную оконечность Урала,
которую В. П. Семенов-Тян-Шанский предложил назвать Мугоджарами [2,8]. Однако большинство
современных исследователей, под Мугоджарами склонны понимать лишь восточную часть Казахского
80
Урала, которые делят Западный Казахстан на две части: западную — европейскую и восточную —
азиатскую.
В орографическом отношении Общий Сырт делится на Белый Сырт, расположенный между реками
Таловая и Красненька, а также по западной границе области и по долине р.Чаган. Западнее
р.Красненьки за пределами области находится Каменный Сырт, а вдоль западной границы области и
южнее располагается отроги Синего Сырта.
Микрорельеф на возвышениях и относительно выровненных участках представлен степными
блюдцами и сусликовинами [3,22]. Северо-восточная часть области занята Подуральским плато.
Характерным отличием рельефа Прикаспийской низменности в пределах области является
чередование с запада на восток приподнятых плосковершинных водораздельных равнин и больших
понижений (лиманы и впадины). Эти понижения используются в сельском хозяйстве как сенокосные
угодия. В микрорельефе также преобладают сусликовины, блюдцеобразные понижения и неглубокие
плоскодонные впадины. На юге области в широтном направлении простирается крупный песчаный
массив - Рын пески, которые являются дельтовыми и мелководными морскими образованиями, в
значительной мере переработанные ветром [1,315].
Территорию области в меридиональном направлении пересекает с узкой полосой долина среднего
течения р.Урал. Северная часть долины имеет более древнюю пойму и четыре надпойменных террасы,
расположенных в направлении с востока на запад, а южная более молодая, расположена в пределах
Прикаспийской низменности, имеющая пойму и две надпойменные террасы, которые простираются с
севера на юг. Рельеф долины р.Урала равнины и только в пойменной части наблюдается чередование
вытянутых гривообразных повышений и понижений.
В области главной водной артерией является р.Урал, а его бассейн образуется из рек стекающих с
Общего Сырта и с Подуральского плато. Крупными притоками р.Урала, в пределах территории
области является: справа – рр.Ембулатовка, Чаган с Деркулом, Рубежка, Быковка, а также протоки
Кушум и Багырдай; слева – рр.Илек, Утва, Барбастау и Солянка, которая вытекает из оз.Чалкар.
К внутреннему бесточному бассейну к правобережной части р.Урал относятся: рр.Большой и
Малый Узень, которые несут свои воды в Камыш- Самарские депрессии. В левобережье р.Урала
протекает ряд речек: Большой и Малый Анкаты, Оленты, Булдурты, Калдыгайты, Жаксыбай,
впадающие в Байгутинскую впадину. Реки области, в основном, питаются снеговыми осадками, при
этом на весеннее половодье приходится более 80% стока [4,134].
Это одна из наиболее характерных особенностей гидрографии Западного Казахстана, связанная с
его климатическими и орографическими условиями и имеющая весьма важное географическое и
народнохозяйственное значение. К числу таких рек относятся Большой и Малый Узени, Ащиозек
(Горькая), речки, стекающие с Общего Сырта (Чижи, Дюра), Анкаты, Оленты и Шидерты, Жамбейты
и Булдурты, Калдыгайты, Уил, Сагиз, Кайнер и частично Эмба. Большая часть названных рек образует
в Прикаспийской низменности обширные разливы, состоящие из систем протоков, «лиманов» и озер
[5].
В области насчитывается свыше 3000 озер, крупными среди которых являются озера: Чалкар,
Аралсор (к северу от Рын песков) и Аралсор (севернее Индерского поднятия).
Пресные озера встречаются редко (некоторые из озер западного подножия Мугоджар и пойменные
озера). Большинство же озер имеет солоноватую воду, малопригодную для питья в летнее время, либо
вовсе соленую или горько-соленую воду. Такие озера в летнее время пересыхают, их дно покрывается
сплошной коркой самосадочной соли, местами покрытой небольшим слоем рапы (оз. Индер и многие
другие). Иногда озера превращаются в топкие или сухие солончаки (соры).
Примечательно, что природные условия Западного Казахстана в эпоху ранней бронзы (около 4500
лет назад) были наиболее близки современным. В последующее тысячелетие произошли заметные
эволюционные преобразования почв на уровне подтипа, то есть темно-каштановые почвы сменились
каштановыми. В результате имело место смещение границ природных зон (подзон) к северу.
Подобного рода преобразования были обусловлены аридизацией климата, пик которой скорее всего
пришелся на конец III - первую четверть II тыс. до н.э. Вторая половина II тыс. до н.э., вероятно, как и
в других регионах евразийской степи, характеризовалась гумидизацией климата, что привело к
эволюции каштановых почв в темно-каштановые и сдвигу природных рубежей к югу [6, 213].
В конце II - первой четверти I тыс. до н.э. гумидные климатические условия вновь сменились засушливыми. В целом время пребывания племен срубной историко-культурной общности
характеризуется усилением континентальности климата. Аридизация и резкое возрастание
колебаний температур по сезонам и в коротких рядах лет привели к ухудшению условий жизни. В
регионах степной зоны различными были длительность аридных эпох, глубина аридизации и размах
81
смещения природных зон, ход увлажнения был метахронным [7, 53]. Изменения природноклиматических условий сопровождаются проявлением в это время резких колебаний солнечной
активности, к максимумам которой были приурочены менее благоприятные экологические условия,
а к минимумам - более благоприятные. В сибирско-казахстанских степях аридизация была не
только более длительной, но и более резко выраженной - особенно со второй половины эпохи [7,
55]. Смещение природных зон в этом регионе было значительным - на целую зону, в отличие от
восточно-европейского региона, где оно не выходило за рамки подзоны.
Разнообразие природы области, сложность формирования устойчивых природно-климатических
условий обусловили весьма многообразный характер растительного и животного мира региона. Как
показывают многолетние исследования истории Западного Казахстана, человек начал обживать эту
территорию еще с эпохи палеолита. Многочисленные энеолитические стоянки, памятники археологии
с периода эпохи бронзы и до этнографического времени указывают, что данная территория занимала
крайне важное место в жизнедеятельности древних обществ. Являясь пограничной территорией,
связывающей Европу и Азию, «мостом» между северными областями Евразии и южными, Западный
Казахстан являлся своеобразным «коридором» для многовековых миграций с запада на восток и с
востока на запад. Первое движение племен, как считают многие исследователи, началось в эпоху
энеолита и бронзы [8,9].
К сожалению, точное количество памятников срубной культуры на территории Западного
Казахстана точно не известно. Большую проблему при поиске, изучению таковых памятников
вызывает отсутствие разработанности данной тематики, сложность в отождествлении погребальных и
стационарных памятников, которые чаще всего имеют разнокультурный характер. В связи с тем
наиболее актуальным является рассмотреть в будущем способы адаптации к природно-климатическим
условиям Западного Казахстана
носителей срубной историко-культурной общности,
проанализировать расположение известных в настоящий момент памятников археологии и тем самым
очертить территорию проживания древнего населения.
В настоящий момент все известные памятники срубной культуры локализуются в нескольких
географических районах Западного Казахстана. Однако необходимо отметить, что ареал
распространения стационарных памятников охватывает практически все ландшафтно-климатические
зоны, в то время как погребальные памятники сконцентрированы преимущественно степной зоне, близ
речных бассейнов, отчасти представлены в полупустынных районах.
Самые многочисленные из известных памятников срубной культуры - дюнные стоянки - были
обнаружены по берегам озера Сорайдын, рядом с которым обнаружена группа погребений [10-14].
Одним из первых исследователей данного региона, В.И.Синицыным в ходе раскопок курганов у
станции Сайхин (юго-западная группа) к северу от оз. Боткуль были зафиксированы погребальные
памятники, связанные, скорее всего, с дюнными стоянками на кромке песков у пос. Урда [14,201].
В полупустынной и пустынной зонах встречаются скопления, либо единичные находки фрагментов
керамики на развеянных дюнных стоянках. Сложность в определении характера жизнедеятельности
человека в данной экологической зоне затруднено вследствие постоянного «движения» песков.
Обнаружить останки человека крайне сложно, так как они чаще всего оказывались на поверхности
земли и возможно разложились в течение длительного времени.
К примеру, В Северном Прикаспии в Рын-песках, на территории современной Атырауской области,
А. Н. Мелентьевым [15] и Л. Л. Галкиным [16] были открыты поселенческие памятники срубной
культуры на развеиваемых песчаных дюнах, в окрестностях сел Новая Казанка и Жангала.
Также к районам с высокой концентрацией памятников срубной культуры является территория близ
г.Уральска. Географически данная местность характеризуется обилием водных источников, главным
из которых является р.Урал, обильным разнотравьем в поймах и долинах мелких рек и озер, что делает
этот район благоприятным для ведения комплексного хозяйства. Так, в бассейне реки Деркул Н. М.
Маловым была открыта группа поселенческих памятников срубной культуры [17], Г.А.Кушаевым был
открыт памятник «Кресты», большая часть которого была, к сожалению, разрушена [18,19].
На территории бассейнов Большого и Малого Узеней (ныне Караозен и Сарыозен соответственно),
Камыш-Самарских озер и вблизи песчаных массивов также открыты памятники срубной культуры. К
аналогичным районам можно отнести междуречье рек Булдурды и Калдыгайты. На Общем Сырте, на
правобережье р. Чижа 1-я, Г. А. Кушаевым было открыто поселение срубной культуры Бауржан-Аяк
[20,40]. Эти территории вероятно использовались древним населением в качестве пастбищных земель,
сенокосных угодий и отличались богатством флоры и фауны.
В целом необходимо отметить, что природно-географические и климатические условия Западного
Казахстана в период конце II-начале I тыс. до н.э. немного отличались от современных. Несмотря за
82
засушливый, в сравнении с периодом средней бронзы, климат, древнее население срубноандроновской историко-культурной общности сумело не только адаптировать свою жизнь к местным
условиям, но и создать своеобразное комплексное хозяйство, изучение которого на примере
многочисленных памятниках археологии, позволит воссоздать общую картину истории региона.
__________________________________________
1. Рамазанов С. К. Физико-географическое районирование Западно-Казахстанской области // Вопросы истории и археологии
Западного Казахстана. 2012. № 1. – С. 131-137.
2. Геология СССР. Том 21. Геологическое описание. Книга 1. Западный Казахстан. – Москва, Недра. - 1970 г. – С.5-18.
3. Рамазанов С.К. Природно-географические условия региона – основной фактор в истории расселения человечества (на
примере Западно-Казахстанской области)// Вопросы истории и археологии Западного Казахстана. - № 1. – Уральск. - 2002г.
– С.14-22.
4. Рамазанов С.К. Предварительная схема экологического каркаса Западно- Казахстанской области// Современные проблемы
геоэкологии и созологии. Алматы: Шартарап, 2001, с.133-138.
5. Национальный Атлас Республики Казахстан. І том «Природные условия РК». – Алматы, Изд. «Республиканская
картографическая фабрика Агентства по земельным ресурсам РК». - 2006 г. - 125 с.
6. Демкин В.А., Ельцов М.В., Борисов А.В., Алексеев А.О., Алексеева В.А. Палеопочвы и природные условия
левобережного Илека в эпохи бронзы и раннего железа (по материалам палеопочвенных исследований
курганного могильника" И л е к ш а р ") / / Вопросы истории и археологии Западного Казахстана. - № 2. – Уральск. – 2003
г. – С.212-219.
7. Таиров А.Д. Изменения климата степей и лесостепей Центральной Евразии во II—II тыс. до н.э.: Материалы к историческим
реконструкциям. - Челябинск: "Рифей", 2003. - 68 с: ил.
8. Епимахов А.В. К оценки свидетельств дальних связей в эпоху палеометалла // Еуразия даласындағы ежелгі тайпалардың
этникалық тарихының кұпиялары = Таинство этнической истории древнейших номадов степной Евразии = The Mystery of the
Ethnic History of the Earliest Nomads of the Eurasian steppe / құраст. /cост. /comp. В. А. Новоженов; бас. ред. / гл. ред. / ed. А.
В. Епимахов. – Алматы: Остров Крым. - 2014. – С.41 - қазақша, орысша, ағылшынша.
9. Кузьмина Е.Е. Арии — путь на юг. - М.: «Летний сад». - 2008 г. - 560 с.
10. Синицын И. В. Археологические исследования в Западном Казахстане (1948-1950) // Труды Института истории,
археологии и этнографии Казахской ССР. Т. 1. Алма-Ата: Изд-во АН Каз. ССР. - 1956. – С. 87-139.
11. Синицын И. В. Археологические исследования в Нижнем Поволжье и Западном Казахстане. КСИИМК. - 1951. - Вып. 37.
– С. 97-105.
12. Синицын И. В. Археологические исследования в Саратовской области и Западном Казахстане. КСИИМК. - 1952. - Вып.
45. – С. 62-73.
13. Синицын И. В. Археологические памятники по реке Малый Узень // КСИИМК. - 1950. - Вып. 32. – С. 101-112.
14. Синицын И. В. Археологические исследования Заволжского отряда // МИА. № 60. Древности Нижнего Поволжья (Итоги
работ Сталинградской археологической экспедиции). T. 1. / Отв. ред. Е. И. Крупнов. - М.: Изд-во АН СССР. - 1959. - С. 39205.
15. Мелентьев А.Н. Отчет Заволжского отряда Астраханской экспедиции ЛОИА АН СССР // Архив Института археологии
им. А.Х.Маргулана. – Д.1055, св.66. – 1967 г.
16. Галкин Л. Л. О роли экологических факторов в истории населения Волго-Уральского междуречья в эпоху бронзы //
Вопросы археологии Западного Казахстана. Вып. 1. Самара: Акт. обл. госинспекция по охране историко-культур. наследия,
1996. – С. 56-82.
17. Малов Н.М. Памятники срубной культуры. Волго-Уральское междуречье. // САИ. – Саратов: Изд-во СГУ. - Вып.10. - 1993.
– С. 198.
18. Кушаев Г.А. Отчет об археологических исследованиях Уральского пединститута в 1987 году // Архив Института
археологии им. А.Х. Маргулана МОН РК. – Дело № 2192, св.165. – 1987.
19. Марыксин Д. В., Крыгин А. П. Новые исследования на памятнике бронзового века «Кресты» // Вопросы истории и
археологии Западного Казахстана. 2013. № 4. – С. 93-104.
20. Берденов С. А., Дрожевский Н. В., Марыксин Д. В., Тулегенова Н. И. Первые результаты работ на поселении БауржанАяк // Вопросы истории и археологии Западного Казахстана. Вып. 1. Уральск, 2002. – С. 43-47.
Сагындыкова С.Т.
СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАННЫҢ АРБАЛЫ КЕШЕНДЕРІ
Атты арбалардың пайда болуы Еуразия халықтарының әлеуметтік-экономикалық және рухани
өмірін өзгертті. Арбалар әскери салада, діни рәсімдерде және көп жағдайдамал бағу үшін
пайдаланылды. Қазіргі уақытта Еуразия далаларының азиаттық бөлігіндеарбалы кешендердің ізі бар
қорымдар мен қорғандар жүйесі анықталған болатын. Олардың ішінде Солтүстіктегі (Кеңес, Ұлыбай,
Бірлік II, Новоникольское), Батыста (Танаберген 2) және Орталық Қазақстанда (Сатан, Ащысу, Нұртай,
Аяпберген, Бозінген және т.б.) белгілі [1, с. 248]. Қазақстан жеріндегі табылған арбалар кешендері
Батыс, Солтүстік және Орталық Қазақстанның Петров және Алакөл мәдениеттеріне жатады.
Қазақстандық, Орал-қазақстандық арбалар кешендерін зерттеумен Генадий Зданович, Владимир
83
Генинг, Валерий Евдокимов, Алексей Ткачев, Андрей Епимахов, Илья Кукушкин және басқа да белгілі
ғалымдар айналысты [2, с. 10].
Зерттеушілердің бұл мәселеге байланысты әр түрлі көз-қарастары бар. Солардың ішінде Николаус
Бороффконың ой-пікірін айтуға болады. Ғалымның көз-қарасы бойынша, арбалар соғыс техникасы
немесе аңшылық атрибуты ретінде емес, байлықтың және әлеуметтік дәреженің көрсеткіші ретінде
қарастырылуы керек [3, с. 80]. Дәлел ретінде, арбалармен бірге ер адамдарды ғана емес, балалар мен
әйелдерді де жерлегендігін келтіруге болады. Николай Виноградов Синташты мәдениетіне жататын
арбалы кешендерді зерттеу барысында жерлеу рәсімінің рөлі жоғары екендігін ескерту керек екендігін
айта кеткен[4, с. 264]. Кейбір адамдардың жерлеу орындарына екі дөңгелекті арбалардың бірге
қойылуы марқұмның рухысаяхатқа аттанады деген индоеуропалық мифпен байланысты болуы мүмкін.
Адамдар о дүниеге сенімдеріне сәйкес, жерлеу қабірлеріне әр түрлі тұрмыстық заттарды қоса
жерлейтін болған.
Солтүстік Қазақстанның арбалы кешендері қола дәуірі адамдарының дүниетанымының
көрсеткіші ретінде.
Ерекше әлеуметтік топты құрайтын ер адамдар әскері немесе арбалы жауынгерлер жерлеу
орындары Кеңес, Ұлыбай, Бірлік, Новоникольское қорымдарында зерттелді. Солтүстік Қазақстандағы
арбалы кешендердің ішіндегі неғұрлым жақсы сақталғаны Бірлік IIқорымы болғандықтан, халықтың
дүниетанымы Бірілік II қорымының екі қорғандары негізінде қарастырылады. Ескерткіш
Петропавловск қаласының оңтүстік-батысынан 130 км жерді Есіл өзенінің сол жағасында орналасқан
[5, с. 73].Бірлік қорымының арбалы атрибутикасы № 2 және № 10 қорғандарында көрсетілген.
№ 2 қорғанның диаметрі 18 м, биіктігі 0,2 м. Қорған алты шұңқырдан тұрады. Орталық шұңқырдың
айналасында саз балшықтан жасалған шеңбердің ізі бар. Әр шұңқырдың ұзын жағында аяқтары жанжаққа қараған бастары батысқа бағытталған саздың үстіне екі жылқы қаңқасы жатқызылған.
Жылқылардың аяқтары бүгулі, омыртқалары доға түрінде орналасқан. Шығыс шұңқырдың шет
жағында ірі қара малдың екі бас сүйегі мен төрт тұяғы жатыр. Бірінші шұңқырдың жерлеу
камерасының қабырғалары ашық түсті балшықпен сыланған. Шұңқырдың ішінен басы жоқ иттің
сүйегі, тістер және ірі балықтың үш желбезек қақпақтары табылды. Солтүстік қабырғаның қасында
жылқының қабырғалары мен тістері, солтүстік-шығыс бұрышында солтүстікке бағытталған жылқы бас
сүйегі аршылды. Жерлеу шұңқырының түбінде қола ірі түйреуіш, ал әр түрлі тереңдіктерде 16
ыдыстың бөлшектері табылды. Бірнеше ыдыстар бөлшектерінің табылуына орай, шығырға салу ісі бұл
ауданда жақсы дамыды деуге болады.
Жерлеу камерасының шығыс жағында дөңгелектердің екі параллелді іздері табылды. Қимадағы
солтүстік шұңқырда арба дөңгелегінің жиегі мен шыбықтары, оңтүстік шұңқырда жиектің және
шыбықтардың іздері фиксацияланды. Арба дөңгелектері фрагменттері табылғандықтан қорғандар
тоналған немесе оларды жоспар бойынша арбаның имитациясы ретінде солай орналастырған болуы
керек. Төртінші шұңқырда жылқының сүйектері, ал 6 шұңқыр түбінен күйген ағаштың ұсақ бөлшектері
шықты [5, с. 73].
Адамды жерге емес саз-балшықтың үстіне қойып жерлеуі жерлеу рәсімінің үлкен мағыналығын
көрсетеді. Мәйіттің басын батысқа қаратып жерлеген, бұл қола дәуіріне тән салт және о дүниеге кетуін
білдіреді. Сонымен қатар қорғаннан ірі қара мал, ит және балық желбезек қақпақтары табылды. Бұл
табылымдар мал шаруашылығы қола дәуірінде пайда болғандығын дәлелдейді. Артефактілер балық
шаруашылығының да жақсы дамығандығын көрсетеді, бұл да халық тіршілігінің маңызды бөлігін
құрайды. Сонымен қатар жануарларды қолға үйрету іздері де бар, иттер адамның о дүниеге
жеткізерсерігі саналды, бұл да дәлелденді.
№ 10 қорған диаметрі 12 м, биіктігі 0,1 м. Үйіндінің солтүстік-батыс жағы қазылмаған, себебі сол
жағы қазіргі қазақ зиратының орнында тұр. Қорған асты ауданының орталық бөлігінде батыс-шығыс
бағытында тік бұрышты жерлеу шұңқыры табылды. Шұңқырдың айналасында қалыңдығы 10 см сазбалшықты алаң бар. Оңтүстік қабырғаның балшық алаңында оң қырымен аяқтары бүгулі, басы батысқа
бағытталған жылқы сүйегі жатыр. Жылқы адам өмірінің маңызды бөлігі болды және халықтың
өмірінде көптеген қызметтер атқарды. Негізінен қарастырылып жатқан аудан тайпалары мал
шаруашылығымен айналысты, сондықтан жылқының көлік ретіндегі рөлі жоғары болды. Бас
сүйектерден 0,7-1,0 м ара қашықтықта құмыраға ұқсас екі ыдыс табылды. Бұл ыдыстардың ішінде
мәйітке арналған ас болған болуы керек. Жерлеу шұңқырының қабырғалары мен едені қалыңдығы 20
см ашық түсті балшықпен жабылған. Жерлеу шұңқырының шығыс қабырғасы тұсында бір-біріне
параллелді орналастырылған екі сопақ шұңқыршалар бар. Шұңқыршаларды қазу барысында олардың
қабырғалары сазбен сыланғаны анықталды. Солтүстік шұңқыршалардың ішінен арба дөңгелегінің
іздері табылды. Шұңқыр қабырғаларының сазбен әрленуі дөңгелектің имитациясы болғандығын
84
көрсетеді. Арбалар қымбат болғандықтар, жерлеу кезінде олардың имитациясы жасалды. Оңтүстік
шұңқыршаның батыс жағында төрт тас жебе ұшы табылды. Бесінші жебе ұшы шұңқыршаның
қасындағы іннен шықты[6, с. 139-141]. Жебе ұштары тастан жасалғандықтан металлургия ісі әлі жақсы
дамыған жоқ деуге болады, сондықтан тас жебе ұштары әлі де көптеп пайдаланылды. Жерлеу
камерасының батыс қабырғасы тұсынан екі бүтін күйінде және біреуі нашар сақталған сулықтар
табылды. Шұңқырдың орталық бөлігінен адамның бас сүйегі мен табан сүйектері фрагменттері
ғанашықты, бұл қаңқаның жаман сақталғандығын көрсетеді. Шығыс қабырға тұсынан қола біздің
табылуы қолшеберліктің де белгілі бір деңгейде болғандығын айғақтайды.
Солтүстік Қазақстанның арбалы кешендерін қазіргі уақытта ешкім зерттеп жүрген жоқ, себебі бұл
тақырыпқа байланысты археологияляқ мәліметтер аз.
Бұл қорғандар арқылы біз қарастырылып жатқан ауданда мал шаруашылығы, балық шаруашылығы
және шығырлы керамика ісі жақсы дамыды деуге болады. Адамдардың дүниетанымы да жоғары
дамығын болды. Мысалы, арба жай ғана көлік болған доқ, сонымен қатар діни сенімдеріне сәйкес
арбаны өлікпен бірге жерлеп, арба о дүниеде де қызмет атқарады деп сенген.
Орталық Қазақстан арбалы кешендері әскери өнер факторы ретінде
Орталық Қазақстанда арбалы кешендерді Сатан, Ащысу, Нұртай, Аяпберген, Бозінген қорғандық
топтарынан көруге болады [1, с. 248]. Бұл бөлімде қарастырылып жатқан ауданның әскери ісі Сатан
және Ащысу қорымдары мысалында қарастырылады.
Сатан қорымы арбалы жауынгерлер жерленген үш қорған асты жерлеу орындарынан тұрады.
Қорғандар биік орналасқан. Ерте уақытта адамдар өліктерді өзеннің ар жағына жерлеген, өзен өлілер
мен тірілер дүниесін ажыратушы болып табылған, кейде өліктерді адам басатын жерден жоғары
жерлеуге тырысқан, осы ескерткіштегідей. Осының бәрі адамдардың діни сеніміне байланысты.
Жерлеу орындарында сынған өрнектелген саз-балшықтан жасалған ыдыстар, жүген құрылысынан
тік бұрышты формалы тастан жасалған сулықтар, қола ілмек, әшекейлер, жебе ұштары табылды[7,
с.102–108]. Ескерткіш тоналған, бұл заттар тонаушылар үшін маңызды болмаған болуы керек,
сондықтан бүлдірілген немесе олар басынан ақ жерлеу орнына әдейі сынған түрінде салынған болуы
мүмкін.
Археологтардың қызығушылығын екі дөңгелекті арбалар туғызды. Дөңгелектердің төрттен бір
бөлігі шұңқырларға қазылып салынғандықтан біз дөңгелек шыбықтарыныңіздерінкөре аламыз. Онда
жартылай күйдірілген дөңгелек қалдықтары сақталды.
Қола дәуірінде Орталық Қазақстандық дәстүрде өлікті кремация арқылы жерлеу де орын алды,
дөңгелекті күйдіріп жерлеу осы салтпен байланысты болуы керек. Бұл арбаның өлікпен бірге о дүниеге
өту сеніміне қатысты. Дөңгелектер жерлеу шұңқырының батыс бөлігіне қойылды. Оларды терімен
қаптау әрекеті де көзге түсті, шикі тері қолданылған болуы мүмкін, тері кепкен кезде дөңгелекке
жабысып, қорғаныс қызметін атқарған. Сақталған терінің түсі қызыл болғандықтан, бұның ғұрыптық
маңызы болды деп топшылауға болады. Тері ішкі жағынан шегелермен ұсталып тұрды. Мұның бәрінен
шеберліктің ізі байқалады, бұл көліктің түрі аудан тайпаларымен кең түрде пайдаланылған.
Кейбір жерлеу орындарында металдан жасалған моншақтар, күрделі оюлары бар мойынға тағатын
алқалар, сүйектен жасалған басқа да әшекейлер әйелдерменқоса жерленді [8, с. 182]. Мұндай
қорғандарда әйелдердің де жерленуі арбалы жауынгерлердің жеке қоғамдық сатысы болды деуге
болады және бұл дәреже мұрагерлік жолмен беріліп отырған. Әскери істе арбалы-жауынгерлер ерекше
орын алған, сондықтан олар жеке қоғамдық сатыға жатқызылды.
Қола дәуіріне жататын Ащысу қорғандарынан маңызды нәтижелер алынды. Қорғандардың бәрінің
үйіндісі болды, олар батыс жағы ашық қалдырылған дөңгеленіп келген ормен қоршалып жатты.
Жерлеу орнының қасында саз-балшықтан аула дайындалып, оның шеттері әдетте кішігірім плита
тастармен қоршалатын. Мәйіт жылқысымен бірге саз-балшықты алаңның үстіне жерленетін. Екі
жағдайда арбалы кешенді көрсететін жақсы сақталған екі жылқының қаңқасы табылды [9, с. 28]. Бұл
қорғандарда арбаның өзінсіз жылқыларды жерлеу арқылы имитациясын да байқауға болады.
Қорғанның батыс жағында қосарлана жерленген жылқылар Орталық Қазақстандық дәстүрді
көрсетеді. Осы ғұрыпты жасау кезінде от та жиі пайдаланылған, оны жылқы сүйектерінің қасындағы
күл іздері дәлелдейді. Бұл ауданда от жиі пайдаланылған, қола дәуірінде бұл от ғұрпымен байланысты.
Жерлеулердің Петровтік мәдениетке жататыны жерлеу шұңқырында жылқылардың шет жақтарға
жатқызылатынымен дәлелденеді [9, с. 29].
Бұл арбалы жауынгерлердің жерлеу орындары болғандықтан мұнда қару түрлерінің кездесетіні
орынды. Дистанциялық қару ретінде жерлеу орнында жебе ұштары кездеседі, бұл жай ғана тайпа
мүшісінің емес жауынгердің қорғаны екенін көрсетеді.
85
Осылайша, Орталық Қазақстандағы арбалы кешендер негізінен қорғандық жерлеу орындарда орын
алды деп айтуға болады. Бір қорғанда арба қалдықтары, төрт жағдайда қосарлы жылқылар жерленген,
үш жағдайда от пайдаланылған. Барлық арбалы кешендерде қашықтық соғыс қаруы-жебе ұштары
кездеседі. Екі жерлеу орнында ауыздықтар табылды, бұл жылқылардың қолға үйретілгендігін
дәлелдейді. Осының бәрінен зерттелген жерлеу орындары қола дәуірінің әскери өнері туралы мәлімет
беретінін көре аламыз.
Салт аттылық пайда болмай тұрып, Солтүстік және Орталық Қазақстан халқы көлік ретінде және
әскери техника ретінде ат жегілген арбаларды пайдаланды.
Қарастырылған екі бөлім бойынша қола дәуірінің тайпалары мал шаруашылығы, балық
шаруашылығы және қолөнермен айналысты деп қорыта аламыз. Жерлеу орындарында ауыздықтар
кездеседі, бұл жылқылардың қолға үйретілгендігін көрсетеді. Сонымен қатар балық желбезектерінің
қақпақтары табылды, олар әшекей ретінде немесе ғұрыптық мәнде қолданылған болуы мүмкін.
Арбалы кешендер қола дәуірінде дамыған техника мен оны құрастыру шеберлігі жоғары
болғандығын көрсетеді. Дөңгелектерді щикі терімен қаптап, кепкен кезде ол дөңгелекті қорғау
қызметін атқарды. Арбамен бірге ара қашықтық қару ретінде жебе ұштары да жерлеуге салынды, бұл
да ескерткіштердің әскери атрибутикасын көрсетеді.
Арбалы кешендерде ер адамдар жерлеу орындарымен қатар әйелдер мен балалар жерлеу орындары
да кездеседі. Жауынгер-арбалылар статусы мұрагерлік жолмен беріліп, қоғамда жеке орынды құрады.
Екі ауданда да жерлеу орындары саз-балшықты алаңда жерленді және кейбір қорғандарда арбаның
өзі емес оның имитациясы кездеседі. Имитацияны қосарланған жылқылар мен арба дөңгелектеріне
арналған шұңқырлар құрады. Осының бәрі сол кездің дәстүрлері мен мәдениеттеріне байланысты
болуы керек.
Археологиялық қазба жұмыстары барысында ескерткіштердің тоналып кетуімен және нашар
сақталуына орай көп қиындықтар болды. Арба ағаштан жасалғандықтан оның сол қалпы сақталуы өте
қиын. Арба тек бөлшектер түрінде ғана сақталған, арбаның толық күйінде кездеспеуі жұмысты
қиындатады. Ескерткіштердің көпшілігі тоналатындықтан, заттардың алғашқы кезде қандай күйде
болғандығын анықтау қиынға соғады. Тонау кезінде жерлеу ескерткіші де зардап шегеді, оның да
негізгі қалпын анықтау қиын.
Қазақстанның арбалы кешендері туралы мағлұматтар аз болғандықтан, оларды Еуразия
даласындағы басқа де ескерткіштерімен салыстыру қиын. Мұндай ескерткіштерді болашақта көбірек
зерттеу, хронология, кезеңдеу, этномәдени атрибутика және Андронов мәденигенезі мәселелерін
шешуге көмектеседі.
_____________________________________
1. Новоженов В.А.Азиатские колесницы(к проблеме выделения азиатского колесничного комплекса) // Археология
Казахстана в эпоху независимости: итоги, перспективы: Материалы международнойнаучной конференции, посвященной 20летию Независимости Республики Казахстан и 20-летиюИнститута археологии им. А.Х. Маргулана КН МОН РК. – Алматы,
2011.Т. 1. – С. 247-255.
2. Евдокимов В. Варфоломеев В. Эпоха бронзы Центрального и Северного Казахстана. Караганда 2002: Издательство КарГу,
– 138 с.
3. Бороффка Н.Некоторые культурные и социальные взаимосвязи в бронзовом веке Евразии // Комплексные общества
Центральной Евразии в
III–II тыс. до н.э. Челябинск-Аркаим, 1999. – С. 80-83.
4. Виноградов Н. Могильник Кривое озеро в Южном Зауралье, Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство. 2003. –
362 с.
5. Зданович Г. Бронзовый век Урало-Казахстанских степей (основы периодизаций), Свердловск: издательство Урал, – 184 с.
6. Худяков Ю. Боевые колесницы в Южной Сибири и Центральной Азий // Северная Евразия в эпоху бронзы: пространство,
время, культура: Сборник научных трудов / Под ред. Кирюшина Ю. И Тишкина А. Барнаул, 2002 год. – С. 139-141.
7. С.В. Сотникова Образ колесницы и колесничего в ритуальной практикенаселения эпохи бронзы Евразийских степей: опыт
реконструкции ритуала ипредставлений //ВестникТомского государственного университета. 2014. № 380. – С. 102-108.
8. Бочкарев В. С., Бужилова А.П., Епимахов А.В. и др. Кони, колесницы и колесничие степей Евразии. – Екатеринбург –
Самара - Донецк: Рифей, 2010. – 229 с.
9. Кукушкин И. Колесничные комплексы Центрального Казахстана // Известия НАН РК серия общественных наук. 2010. №
1, – С. 25-31.
86
Мұсырманқұл П.Б.
ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚОЛА ДӘУІРІНІҢ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Шығыс Қазақстанның қола дәуірін зерттеу онымен жапсарлас өлкелердегі яғни, Қазақ Алтайы,
Оңтүстік Сібір, Минусин Қазан шұңқыры аймақтарымен сабақтастық мәселелерінің түйткілдерін
шешуге мүмкіндіктер туғызады. Шығыс Қазақстандағы қола дәуірі ескерткіштері жөніндегі ақпараттар
орыс саяхатшылары мен Орыс Географиялық қоғамы ғалымдарының жазбаларында кездеседі. ХХ
ғасырдың басында Н. Коншин Шығыс Қазақстан аумағындағы Қойтас, Баймұрат қорымдарын алғаш
қазып, ескерткішті Андронов селосы жанынан табылған ескерткіштерге ұқсайтындығын айтқан.
Сондай ақ, бұл өңірдің қола дәуіріне аса қажетті деректер В.В. Радловтың, Н.С. Гуляевтың, А.В.
Адриановтың жазбаларында сипатталған. Қола дәуірі мәдениетін зертеумен айналысу Кеңестік
кезеңде бір жүйеге түсті. Жоғарыдағы зерттеулер туралы М.П. Грязнов өз еңбегінде егжей-тегжей
баяндаған. [1, с. 149-162].
Шығыс Қазақстанның археологиялық тұрғыда зерттелуіне С.С. Черниковтың қосқан үлесі ұшан
теңіз. Ол өңірдің археологиялық ескерткіштерін кезеңдеу және хронологиялық уақытын анықтаумен
қатар, петроглифтерді тізімдеуде де зор істер атқарды. 1935 жылы ірі құрылыс жұмыстарының
қарқынды жүргізілуімен апатты жағдайдағы ескерткіштерді зерттеу мақсатында С.С.Черниковтың
басшылығымен Материалдық мәдениет тарихы институтының Ленинградтық бөлімшесінің Шығыс
Қазақстан археологиялық экспедициясы ұйымдастырылды. 1935, 1937 жылдары Шығыс Қазақстан
археологиялық экспедициясы С.С.Черниковтың басқаруымен Қалба, Нарым жоталарынан ежелгі
қалайы, алтын, мыс кен орындарын іздестірді және археологиялық барлау жұмыстарын жүргізді [2, с.
149-162]. С.С. Черников зерттеулері арадағы кейбір үзілістерді есепке алмағанда 1972 жылға дейін
жалғасты.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңдерде белгілі ғалым Әбусағит Жиреншиннің
бастамасымен өлкетанушылық экспедициялар және Алматыдағы Орталық мемлекеттік музейдің
қызметкері Л.К. Нифонтованың, Ленинградтық ғалым С.С. Черниковтардың Шығыс Қазақстан
облысы, Абай ауданы аумағында Сарыкөл көлі маңындағы барлау жұмыстары нәтижесінде Сарыкөл
ескерткіштері тізімге алынды. Кейіннен 1980 жылдардың аяғында осы өңірдің тумасы Ә.М. Оразбаев
осы Сарыкөл ескерткіштерін көріп, сол маңнан бірнеше обаға қазба жүргізеді [3, с. 151].
С.С. Черников басқарған Шығыс Қазақстан археологиялық эксиедициясы республиканың шығыс өнірінде
бұрынғы жұмыстарын ары қарай жалғастырды. 1947 ж. басталған мұндағы зерттеулер кезінде Камышинкадан
Бұқтырмаға дейінгі Ертіс алабында барлау жүргізілді және Мешіт ауылы мен Мало-Красноярка
деревнясы (ішінара барлаулық қазба жүргізілді) маңындағы Семей құмды төбелеріндегі андроновтық
қоныстар анықталды. 1935, 1937, 1947 жылдары жүргізілген жұмыстарына есеп бере келе, С.С. Черников
Ертістің жоғары ағысында обалық ескерткіштерін үш түрін бөліп көрсетеді. Ғалымның жоғарыда аталған
іргелі ізденісі шығыс өңірлердегі көпжылдық жұмыстардың қорытындысы іспеттес еді. Енбегінде ол
андроновтық мәдениет ескерткіштеріне (қорым, қоныс, кездейсоқ табылған олжалар), қоныстар тобына
(Қанай, Усть-Нарым, Мало-Красноярка, Трушниково), қоныстардағы фаунамен флораға сипаттама берді.
Шығыс Қазақстандағы андронов мәдениетінің ерекшеліктерін, хронологиясын, андронов
мәдениетін қалдырған тайпалардың шығу тегі мен тарихи дамуын, көне кен орындарының проблемаларын
анықтады, ескерткіштердің картасын жасады [4, с. 64-79].
С.С. Черниковтың «Восточный Казахстан в эпоху бронзы» деп аталатын еңбегі аталмыш аймақтың
қола дәуірі археологиясына арналған бірден-бір құнды зерттеу. 1960 жылы аталған еңбегін Шығыс
Қазақстанның қола дәуірі ескерткіштерін ұзақ жылдар бойғы ізденістерінің нәтижесі ретінде жариялап,
қола дәуірінің бастапқы кезі б.з.б. ХҮІІІ-ХҮІІ ғасырларда басталады да, б.з.б. ҮІІІ-ҮІІғасырларда
аяқталады деген тұжырымдаманы қабылдады. Өзі Шығыс Қазақстанның қола дәуірі ескерткіштерін
төрт кезеңге бөлді: бірінші, усть-буконь (б.з.б. ХҮІІІ-ХҮІІ ғасырлар); екінші, қанай (б.з.б. ХҮІ-ХІІ
ғасырлар); үшінші, мало-красноярск (б.з.б. ХІІ-ҮІІІ ғасырлар); трушниково (б.з.б. ІХ-ҮІІІ ғасырлар) [5,
с. 92-105] Көріп отырғанымыздай Қазақстанның өзге аймақтарынан Шығыс Қазақстанның қола
дәуірінің кезеңделуі өзіндік ерекшелікке ие.
Шығыс Қазақстанның қола дәуірі ескерткіштерін зерттеуге үлес қосқан ғалым А.Г. Максимова. Ол
өзінің қазба материалдарының нәтижесінде осы аймақтың қола дәуірінің Федоровтық және
Замараевтық кезеңдердің ескерткіштерін бөліп көрсете отырып, ерте және және кейінгі қола дәуірінің
екі сатылы кезеңдемесін ұсынды [6, с.24].
Өткен ғасырдың жетпісінші жылдарынан бастап зерттеу материалдарының толығуымен, жерлеу
ескерткіштерімен қатар қоныстардағы зерттеу жұмыстарының артуы нәтижесінде жерлеу
87
ескерткіштеріндегі алакөлдік ыдыстардың феодоровтық ыдыстармен қатар кездесуі секілді жағдайлар
мәселені қайта қарасытырып, екі этностың қатар өмір сүруі туралы тұжырымдарға келе бастады.
Қазіргі уақытта феодоров тайпаларының шыққан отанын анықтау мәселесі жаңа тұжырымдармен
толығуда. Өткен ғасырдың соңында бастап феодоров мәдениетінің қыш ыдыстарындағы
ерекшеліктерге азиялық ықпалдар бар деген тұжырымды қолдаушылар Н.В. Виноградова, С.А.
Григорьевтер болатын. Олардың қорытындысы бойынша феодровтықтар Алдыңғы Азиядан көшіп
Орта Азия арқылы Ертіс бойына келіп қоныс тепкен деп айтылады [7, 122 б.]. Оның орынды болу
мүмкіндігі жоғары. Себебі, қола дәуіріндегі металл өндірісінің дамыған шағында Қазақстанның
шығысындағы ұсақ шоқылар саналатын тау жыныстарындағы металл қорының шамадан тыс ашық
кеніштердің болуымен түсіндіруге болады. Мысалы, А.Г.Тимофеевтың есептеуі бойынша дейді С.С.
Черников, Ертістің жоғарғы ағысындағы өңірден б.з.б. ІІ-І мыңжылдықтарда жылына 3-5 тонна қалайы
өндірілгендігі анықталды [8, с. 124-128]. Миграциялық үдерістер туралы жоғарыдағы пікірлер
тұрғысынан, феодоровтық мәдениеттің шығыстан батысқа жылжу теориясын қодаушы қазақстандық
археолог И.А. Кукушкин болатын. Ол өз ойы: «б.з.д XVII ғ. – XVI ғ. басында ертеандроновтық
тайпалар Орталық Азия арқылы Қазақстан жеріне келді. Оңтүстіктен солтүстікке қарай жылжу
барысында олар оңтүстік, оңтүстік шығыс (Таутары, Жетісулық ескерткіштер), Орталық (атасулық
ескерткіштер) және (амангелді және бескөлдік ескерткіштер) Солтүстік Қазақстанның далалық және
Оңтүстік Оралдың орманды даласында (қожамберді типтес) араласу арқылы өтті» - деп түйіндейді [9,
с. 84-86].
Шығыс Қазақстан жеріндегі қола дәуірі ескерткіштеріндегі өз зерттеулерін сараптай келе, Ф.Х.
Арсланова Шығыс Қазақстанның Федоров ескерткіштері Қарасұқ мәдениетінің белгілі бір топтарымен
етене жақын екендігі күдік туғызбайды деп түйіндейді. [10, с. 220-226].
Аймақтағы қола дәуірі ескерткіштерін зерттеп жүрген ғалым А.С. Ермолаева Шығыс Қазақстанның
қола дәуірінің керамикаларын кешенді түрде қарастыра келіп, Федоровтық және Бишіқұл деп сыртқы
жасалу түрлеріне қарай бөлді [11, с. 89-100]. Сондай ақ, 1980 жылдары А.С. Ермолаева Измайловка
қорымында зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ескерткіштің қыш материалдары беғазы-дәндібай, сарғараалексеев және «ертекөшпелілер дәуірінің ыдыстарына жақындайтын құмыра тәріздес» ыдыстарға
ажыратылды [12, с. 64-94]. Негізінен ғалымның еңбектерінің басым бағыты соңғы қола дәуіріне
арналып, ерте темір дәуірімен сабақтастық мәселелеріне арналған болатын.
1985 жылдан бастап ҚазМУ жасақтаған, белгілі археолог Ә.М.Оразбаев басқарған археологиялық
экспедиция Шығыс Қазақстан облысының аумағын жүйелі түрде зерттей бастайды. Осы жылы экспедиция
мүшелері Таврия ауданындағы Қойтас, Баймұрат корымдарынан 13 қоршау казады. Зерттеу нәтижелері
бұл ескерткіштердің б.з.б. ХҮІІІ-ХІҮ ғасырларға жататындығын көрсетіп берді. Сонымен қатар бұл маусымда
осы экспедиция мүшелерінің қажырлы еңбегінің арқасында Семей облысының Абай ауданындағы
бірнеше жүз археологиялық ескерткіштер тізімдеме жасалынып, төлқұжаты түзілді [13, 9-71 бб.].
1986 жылы Ә.М. Оразбаев басқарған бұл экспедиция Қатонқарағай ауданында жұмыстарын
жалғастырып, Черновая-1-3 корымдарынан 15 оба қазады. Олардың екеуі энеолит дәуіріне жатқызылған,
ал Черновая-1 қорымындағы №2 жөне Черновая-3 қорымындағы №6 обалар ерте темір дәуірімен
мерзімделген болатын [14, б. 3-8]. Қалғандарынан алынған мағлұматтар Қазақстан қола дәуірі жайлы
ғылыми таным-түсініктер аясын кенейте түсті.
Ә.М. Оразбаевтың осы Шығыс Қазақстан жеріндегі қола дәуіріне қатысты тұжырымдары 1958
жылы Солтүстік Қазақстан бойынша өзінің жасаған қола дәуірінің кезеңдемесі кестесін сақтады. Ол
бойынша соңғы қола дәуірінде аумағы Челябі даласы мен Солтүстік Қазақстан жерін қамтитын б.з.д.
ІХ-ҮІІІ ғғ. қамтитын Замараев мәдениетін бөліп шығарған болатын.
1992-1998 жылдары ҚазМУ-дің (ҚазҰУ) Шығыс Қазақстан экспедициясы (жетекшісі
Ә.Т.Төлеубаев) Ақсуат, Жарма, Аягөз, Мақаншы, Абай аудандарында қола және ерте темір дәуірінің 200ден астам ескерткіш топтарын ашып, есепке алды да, төл кұжаттарын жасады. Сонымен қатар Тарбағатай
өңірінен де 40-тан астам қола дәуіріне жататын қорымдар тобы анықталып, төлқұжаттары жасалынған.
Стационарлық жұмыстар барысында Ескеалмас корымының №5,13,12қоршаулары, Масалы қорымының
№10 қоршауы қазылып, қыш ыдыс сынықтары, қола әшекей бұйымдар, тоқылған киім қалдықтары
табылған. Соңғылары жіптерінің сипатына қарағанда, қазақтың «өрмек» секілді карапайым станокаспапта тоқылған. Құрылысы мен аршып алынған заттарға қарап, Ә.Т.Төлеубаев Тарбағатай өңіріндегі
бұл ескерткіштерді б.з.б. ХҮІ-ХІҮ ғасырларға жатқызады [15, с. 83-104].
1999 жылы Ә.Т. Төлеубаев басқарған экспедиция Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданында
зерттеу жұмыстарын жүргізіеді. Нәтижесінде Теке бұлақ қорымын ашылды. Бұл ескерткіштің
ашылуының ерекшелігі Беғазы-Дәндібай мәдениетінің шығыс шеңберінің кеңейуіне мүмкіндік берді.
88
Кейінгі кезеңдердегі зерттеулер нәтижесінде Ресей ғалымдары В.И. Стефанов пен О.Н.
Корочковалар Челябинск аймақтарындағы зерттеулері нәтижесінде алакөл және феодров
мәдениеттерінің қалыптасуы мен таралуына біршама тоқталады. Олар феодоровтық мәдениеттің
ерекшеліктеріне: өртеп жерлеу; жерлеу құрылыстарында тасты пайдалану; қабір іші табылымдары,
яғни кермикалық ыдыстардың ерекшеліктері: өрнектері күрделі гометриялық таңбалар, формасы бая
доғаланған және тік кертіксіз болуы [7, 123 б.].
Сондай-ақ, ресейлік ғалымдар А.А. Ткачев, Н.А. Ткачевалар Қазақстандық Ертіс бойы қола дәуірі
ескерткіштерін зерттеуде айрықша орынға ие. Әсіресе, қола дәуірі ескерткіштерін жаңаша тұрғыда
мерзімдеу және кезеңдеу мәселелері және қоныстар мен керемикалар жайында ғылыми ізденістері
берілген. Н.А. Ткачева Жоғарғы Ертіс өңірінің тың мәліметтерін пайдалана отырып, соңғы қола
дәуірінің трушников мәдениетін бөліп шығарады да, оның үш хронологиялық сатысын көрсетеді. Ол
трушников мәдениетінің негізгі үш кезеңге бөледі: ерте – мало-краснояр (б.з.д. XIII-XІ ғғ.), орта –
трушников (б.з.д. ХІ-Х ғғ.), кейінгі – соңғы трушников (б.з.д. ІХ-VІІІғғ.). Н.К. Ткачева қолда бар
материалдар негізінде б.з.д. І мыңжылдықтың бірінші жартысында Ертіс өңірінде өзара туыс екі тайпа
қатар өмір сүріп, олардың бірі отырықшылық, яғни жер өңдеу мен металлургия өндірісімен айналысса,
екінші бөлігі көшпелі салтында өмір сүрген деген тұжырым жасайды [16, с. 39-43]. А.А. Ткачев өзіне
дейінгі – В.С. Стоколос пен Г.А. Максименко сынды ғалымдардың тұжырымын қолдаушы ретінде –
Андроновтық қорымдар типтес ескерткіштердің шығу төркінін Шығыс Қазақстандық Ертіс бойында
пайда болды деген қорытындысын осылайша дәлелдейді. Ғалымдар өз еңбектерінде қола дәуіріндегі
Шығыс Қазақстан аумағындағы халықтар жергілікті Ертіс бойының тұрғындары дей келе, олар
Солтүстік және Орталық Қазақстан аймақтарымен ол жерлердегі металлдың мол қоры болғандықтан
тығыз быйланыста болды деп түсіндіреді [17].
Соңғы жылдары Шығыс Қазақстан аумағында қола, темір дәуірінің ескерткіштерін кешенді түрде
зерттеп жүрген Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Археология және этнология
кафедрасының меңгерушісі Ұ. Үмітқалиев басқаратын Шыңғыстау археологиялық экспедициясының
жұмыстарын ерекше атап өте аламыз [18, с. 277].
2013 жылдан бастап экспедиция Абай ауданы аумағындағы Қырықүңгір қорымында қола дәуірінің
қоршаулары мен темір дәуірінің обаларындағы археологиялық қазба жұмыстарымен жүргізумен
айналысып келеді.
Жоғарыда аталған мәселелерден шығатын қорытынды, Шығыс Қазақстанның федровтық
ескерткіштерінің ерекшеліктері деп өртеп жерлеу дәстүрін алатын болсақ, бұл дәстүрдің тура осы
аймақта белгілі бір кезең аралығында ғана болуының себебін анықтауымыз керек. Біздің ойымызша,
қола дәуіріндегі халық санының арта бастауы мен өндірістегі металлды қолданудың алға шығуы
Алдыңғы Азия халықтарының Орта Азия арқылы Шығыс Қазақстанның таулы аудандарына келіп
қоныс тебуі заңды құбылыс. Бұған себеп, эконмикалық тұрғыда шикізат көзі десек, дүниетанымдық
мәселесінде бұған дейін кездеспеген жерлеу ескерткіштеріндегі өртеп жерлеу дәстүрінің
ерекшелігімен түсіндіреміз.
Шығыс Қазақстанның әкімшілік-территориялық аймағы қола дәуірі мәселелері тұрғысынан
қарастырғанда біртекті мәдениет үлгісі бола алмайды. Оған себеп аталған аймақтың жапсарлас
өлкелермен этномәдени байланыстарының болуымен түсіндіруімізге болады. Мысалы, Ертіс бойы
қола дәуірі ескерткіштерінде Оңтүстік Сібірдің Афанасьев мәдениетінің белгілері кездессе,
Тарбағатайдың күнгейіндегі ескерткіштерінде Жетісудың Бүйен мәдениетінің ықпалы немесе өзара
байланысы болғанын байқауға, ал Шыңғыстау өлкесіндегі ескерткіштердің Орталық Қазақстанның
қола дәуірі мәдениетімен астасып жатқанын аңғаруымызға болады.
Аталған зерттеу жұмыстары көрсетіп отырғандай Шығыс Қазақстанның қол дәуірі Еуразияның қола
дәуірі үрдістерінің құрамдас бөлігі. Сондай ақ, ғылыми тұжырымдардың әркелкілігі, бұған дейінгі
зерттеу қорытындыларды саралай отыра мәселені түбегейлі жаңа қырынан қарастыруды талап етеді.
_________________________________
1. Грязнов М.П. Казакстанский очаг бронзовой культуры // Казаки. – Л., 1930. – С. 149-162.
2. Құрманқұлов Ж.Қ., Байгунаков Д.С. Қазақстанның қола дәуірі. – Алматы, 2008, - 12-13 бб.
3. Үмітқалиев Ұ.Ү., Айтбаев., Әбдіғали Н.Ә. Қырықүңгір қорымында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары // «Қазіргі
жоғарғы білім жүйесіндегі археология, этнология және музейтану» атты «VIII Оразбаев оқулары» халықаралық ғылымиәдістемелік конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2016. – 593 б.
4. Черников С.С. Отчет о работах Восточно-Казахстанской экспедиции 1948г.// Известия АН КазССР. Серия археол. 1951. Вып.
3. Стр. 64-79
5. Черников С.С. Восточный Казахстан в эпоху бронзы // Материалы и исследования по археологии СССР. №88. – Москва,
1960. – С. 92-105
6. Максимова А.Г., Ермолаева А.С. Памятники эпохи бронзы // Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской
ГЭС. Алма-Ата. 1987. – С. 278.
89
7. Үмітқалиев Ұ.Ү. Қазақ археологиясындағы Ә.М. Оразбаев тұлғасы. Монография. – Алматы, 2015. – 224.
8. Байгунаков Д.С. С.С. Черников – тас және палеометалл дәуірлерін зерттеуші // Вестник КазНУ. Сер. ист. 2007. №4. 124128 бб.
9. Кукушкин И.А. К проблеме андроновского «арийства» // Северная Евразия в эпоху бронзы: пространство, время, культура:
Сборник научныхтрудов / Под ред. Ю.Ф. Кирюшина иА.А. Тишкина. Барнаул: Изд-во Алт. ун-та, 2002. 230 с.
10. Арсланова Ф.Х. Некоторые памятники позднего бронзового Верхнего Прииртышья // СА. 1974. №1. – С.220-226
11. Ермолаева А.С., Тепловодская Т.М. Керамический комплекс из федоровских погребений Восточно-Казахстанского
Прииртышья // Проблемы реконструкции хозяйства и технологии по данным археологии. Петропавловск. 1993. - С.89-100.
12. Ермолаева А.С. Памятники переходного периода от эпохи бронзы к раннему железу // Археологические памятники в зоне
затопления Шульбинской ГЭС. – Алма-Ата, 1987. – С. 64-94.
13. Оразбаев А.М., Омаров Г.К. Некоторые итоги археологического исследования Восточного Казахстана // Проблемы
изучения и сохранения исторического наследия. – Алматы, 1998. – С. 9-71.
14. Төлеубаев Ә.Т. ҚазМУ-дің көне дәуір археологиясы және этнологиялық зерттеу топтарының жұмыстары // Этнокультурные
процессы на территории Казахстана (древность, средневековье, современность). Алматы, 1995. – С. 3-8.
15. Толеубаев А.Т. Памятники эпохи бронзы Ескеалмас и Масалы в северных склонах Тарбагатая // Проблемы изучения и
сохронения исторического наследия. – Алматы, 1998. С. 83-104.
16. Бейсенов А.З., Ситников С.П., Федорук А.С. Қазақстан мен оған жапсарлас өлкелердің соңғы қола кезеңі мәдениеттерінің
зерттелу мәселелері // Далалық Еуразияның беғазы-дәндібай мәдениеті. Ж. Құрманқұловтың 65 жылдық мерейтойына
арналған ғылыми мақалалар жинағы. – Алматы, 2013. -150-166 бб.
17. Ткачев Н.А. Ткачев А.А. Эпоха бронзы Верхнего Прииртышья. – Новосибирск: «Наука», 2008. С. 302.
18. Умиткалиев У., Айтбаев А.Б., Адельчанов К.С. Археологияеские работы на могильнике Кырыкунгир в 2016 году
(Восточный Казахстан) // Хабаршы. Гуманитарлық ғылымдар сериясы. – 2017, №1 (116). – С. 277-280.
Чекин А., Тулегенов Т., Иванов С., Бесетаев Б.
«ТРЕТИЙ КЛАД» ЭПОХИ РАННЕГО ЖЕЛЕЗНЕГО ВЕКА ИЗ Г. ИССЫК
(предварительная публикация)
Случайные находки и «клады» металлических предметов эпохи поздней бронзы и раннего
железного века представляют собой значимый источник по культуре населения Жетысу в указанные
эпохи. В археологическом контексте под термином «клад» подразумевается комплекс находок,
обычно, обнаруженных компактно при случайных обстоятельствах, при отдельных случаях,
фиксируемые при археологических раскопках [1, с. 8]. Подобные находки предметов позволяют не
только расширить представления о материальной культуре древнего кочевого населения нашего
региона, но и также позволяют существенно пополнить наши знания о времени бытования отдельных
категорий предметов, поскольку совместное нахождение ряда предметов дает основание для
выявления их перекрестной хронологии. Базируясь на разработанной исследователями характеристике
раннесакской культуры, попробуем определить культурно-хронологическую атрибуцию бронзовых
вещей. В целом, предметы вооружения, конского убранства и быта широко используются в построении
хронологических шкал, реконструкции миграционных процессов в древности и т.д.
Из района г. Иссык к настоящему времени известно о нескольких кладах металлических предметов
эпохи раннего железного века. Первый Иссыкский клад был найден в 1953 г. в 10 км от г. Иссык.
Несколько учеников Иссыкской средней школы случайно обнаружили на дне неглубокого оврага
комплекс культовых предметов, представленных тремя бронзовыми котлами, одним железным
(чугунным) котлом, двумя медными блюдами, одним бронзовым жертвенником и обломками еще
одного железного плохой сохранности. Данный клад был датирован в рамках IV–I вв. до н.э. [2, с. 150–
156].
Второй Иссыкский клад бронзовых предметов найден в 1958 г. в районе г. Иссык при строительстве
дороги. Он состоял из втульчатого наконечника копья, кинжала с частично утраченным лезвием, двух
пар кольчатых удил и котла на коническом поддоне. Хронологически он был отнесен к VI–IV вв. до
н.э. [3, с. 106–107, 109–112, рис. 85, 86].
В 2016 г. во время строительных работ на территории г. Иссык (Есика) частным лицом был
обнаружен третий клад бронзовых изделий. Он поражает богатством и разнообразием входящих в него
предметам, общее количество которых в кладе составляет 49 артефактов различного назначения.
Сейчас это самый крупный клад бронзовых предметов раннего железного века на территории всего
Жетысу и Южного Притяньшанья.
Поскольку Государственный историко-культурный заповедник-музей «Иссык» в данное время не
располагает средствами для приобретения артефактов, владелец клада дал согласие на подробное
описание и фиксацию предметов клада.
90
Переходим к непосредственной характеристике предметов клада:
1. 18 режущих орудий, из которых шестнадцать однолезвийных ножей (один из которых с
обломанной рукоятью) и две бритвы (Рис. 1). Все предметы пластинчатые, большая часть изделий
имеет выделенную уступом рукоять, десять имеют монетовидное навершие. В одном случае оно
выполнено в виде головы горного козла;
2. Кельты-тесла, 3 шт. Имеют тулово, несколько сужающееся в средней части, прямоугольную
втулку и фронтальную петельку на одной из сторон (Рис. 2, 1);
3. Топор-кельт, 1 шт. Обладает клиновидно сужающимся к острию туловом, прямоугольной
втулкой и двумя боковыми ушками (Рис. 2, 2);
4. Удила, 1 шт. Имеют стремевидные окончания стержней (Рис. 2, 3);
5. Зеркала с петелькой на оборотной стороне, 2 шт (Рис. 2, 4);
6. Наконечники стрел, 16 шт. Все относятся к категории втульчатых, форма представлена
листовидными и ромбовидными типами, двулопастными в разрезе. Одиннадцать их них были
снабжены дополнительно шипом на втулке, у части он сохранился не полностью (Рис. 3, 1);
7. Проколки-шила, 2 шт. Представляют собой заостренные стержни, квадратные в разрезе (Рис. 3,
2);
8. Вток, 1 шт. Имеет коническую форму, в нижней части снабжено отверстием для крепления к
древку (Рис. 3, 3);
9. Навершие в зооморфном стиле, 1 шт. Выполнено в виде головы горного козла. Имеет втульчатую
форму насада, в нижней части – отверстие для фиксации к деревянному древку (Рис. 3, 4);
10. Наконечники копий, 3 шт. Обладают лавролистным боевым пером. Втулки предметов
удлиненные, конической формы, в нижней части которых имеется отверстие для крепления к древку
(Рис. 4, 1);
11. Котел. Представлен тринадцатью фрагментами, среди которых есть две части венчика с
геометрическим орнаментом, поддон цилиндрической формы, вертикальная ручка и обломки тулова
(Рис. 4, 2).
Краткая характеристика предметов клада. Поскольку клад не связан с конкретным
археологическим памятником, то для понимания его хронологии и культурной атрибуции необходимо
прибегнуть к привлечению аналогий предметам, входящим в его состав.
Наконечники стрел. Обладают характерными для раннесакского периода признаками:
листовидной или ромбовидными головками, двулопастными в сечении, наличием шипа на втулке.
Наиболее ранними среди рассматриваемых наконечников стрел являются листовидные, которые
фактически продолжают линию развития эпохи поздней бронзы. Однако наконечники раннесакского
периода, как правило, более мелкие. Они были широко распространение на степных пространствах
Евразии от Монголии до Украины в период с VIII по начало VI вв. до н.э. [4, с. 37–39]. В Жетысу и
Южном Притяньшанье наконечники подобного облика широко представлены случайными находками,
часть которых имеет также шипы на втулке [5, с. 109, рис. 17; 6, с. 39–40].
Наконечники стрел с ромбовидной боевой головкой также широко известны в раннекочевнических
древностях от Монголии до Северного Причерноморья в период VII– начала VI вв. до н.э. [4, с. 41–42;
7, с. 46–49]. В Жетысу подобные наконечники были обнаружены в культовом комплексе кургана 14 на
могильнике Иссык [8, с. 252–253, рис. 1, 1–6]. Известны они также из Шамшинского клада бронзовых
изделий из Чуйской долины [9, с. 181, рис. 1, 11–14].
Таким образом, хронология бронзовых наконечников стрел из третьего Иссыкского клада в целом
укладывается в VIII – начало VI вв. до н.э.
Кельты-тесла. Совершенно аналогичные предметы происходят с территории Чуйской долины и
Иссыккульской котловины, где ряд из них был также найден в составе кладов бронзовых изделий.
Очень близкие кельты-тесла также известны из нескольких курганных погребений могильника
Уйгарак в Приаралье [10, с. 72–73, табл. VII, 15; IX, 20; XVII, 14; XXI, 1,2]. Отдельные их находки
также отмечаются в Северном Казахстане, Синьцзяне, Алтае и Минусинской котловине. Время их
существования укладывается в VIII–V вв. до н.э. [11, с. 563–572].
Топор-кельт. Данный двуушковый топор имеет ряд аналогий из Прииссыккулья [12, с. 239–243,
рис. 1, 2], отличаясь от них только более широким рельефным пояском по краю втулки. Последняя
деталь сближает его с аналогичными предметами из Минусинской котловины [13, с. 264, табл. VI, 3,7–
9]. Известны также очень близкие кельты и с территории Алтая. По аналогиям хронология
рассматриваемого изделия укладывается в VIII–V вв. до н.э. [12, с. 240–242].
Наконечники копий из представленного клада имеют достаточно редкую форму. Ближайшие
параллели им известны из Северного Кыргызстана, Синьцзяна и Памира, где также фиксируется
91
использование копий и дротиков с удлиненной втулкой, как у экземпляров из клада. Однако
наибольшую близость они обнаруживают именно с наконечником дротика из Северного Кыргызстана,
что, видимо, объясняется не только территориальной, но и хронологической их близостью. Последний
был отнесен к VI–V вв. до н.э. [14, с. 284-286, рис. 1, 3].
Удила бронзовые двусоставные, оба звена соединены двумя кольцами, расположенными на звеньях
в перпендикулярных плоскостях, характерные для раннесакского времени имеют стремевидные
окончания. Стержни и сами окончания удил, которые имеют отверстия в виде широкого стремечка
усеченной овальной вершиной, прямоугольные в сечении. Длина звеньев по 9–9,5 см. Стоить отметить,
что прямоугольные в сечении стержни с орнаментом или без него относятся к разряду «ранних».
Данный тип удил, по мнению большинства исследователей, бытует в пределах VIII–VII вв. до н.э. [15,
с. 30; 16, с. 58; 17, с. 193; 18, с. 54–56].
Ножи. Аналогичные пластинчатые ножи с выделенной рукоятью (в том числе типа бритвы)
традиционно датируются исследователями эпохой поздней бронзы. Ряд очень близких ножей, в том
числе с монетовидным навершием, известен с территории Ферганской долины и Жетысу [19, с. 46–49,
табл. IX, 1, 2, 9; X, 24–27].
Однако то обстоятельство, что один из ножей имеет петлевидное навершие рукояти, оформленное
в виде головы архара характерном скифо-сакском зверином стиле, позволяет несколько пересмотреть
хронологию ножей с выделенной рукоятью и расширить период их существования до раннесакского
времени.
В то же время у нас нет твердых оснований считать, что основная часть рассматриваемых ножей
может быть отнесена к раннесакскому периоду в целом. Так, еще один предмет из клада, более близкий
по облику к серповидным ножам, находит аналогии среди орудий бронзового века, отличаясь от них
только монетовидной формой навершия [19, с. 45, табл. IX, 29].
Поэтому в данном случае мы, по-видимому, имеем дело с разновременным набором ножей,
имеющим параллели среди изделий эпохи поздней бронзы и раннего железного века.
Навершие, выполненное в зооморфорном стиле, находит аналогии как в Жетысу, так и за его
пределами. Так, относительно сходные парные навершия в виде головы архаров происходят из
комплекса клада Биже в Жетысу, датирующийся второй половиной VIII – началом VII вв. Как показали
К.А и А.К. Акишевы, последние, скорее всего, применялись в качестве деталей оглобель колесницы
или подвозки [20, с. 54–58, рис. 3]. Но в нашем случае подобное применение едва ли возможно по
причине существенных морфологических отличий, не позволяющих его использовать в аналогичных
целях.
Сходные зооморфные навершия известны из Центрального Казахстана, Тувы, Монголии и Ордоса,
но там они в основном выполнены в виде фигурок целого животного, а не только его головы.
Хронологически время существования подобных наверший укладывается в раннесакский период [20,
с. 56, рис. 7, 13–14, 16–18; 16, рис. 25, 26].
Назначение этих предметов пока не совсем ясно, они могут выступать как навершия воинского
штандарта, жезла, как символического атрибута власти, так и в качестве деталей снаряжения
колесницы или повозки. В данном случае наиболее вероятно использование рассмотренного навершия
именно как части штандарта.
Вток, вероятно, связан с навершием (на это может указывать единичность изделия в кладе, в то
время как наконечников копий там три экземпляра), представляя собой деталь, которой оканчивалось
древко, на которую оно было насажено. Это еще раз подтверждает наше предположение, что данное
навершие могло использоваться в качестве штандарта или культового символа власти. Поскольку
наличие втока предполагает собой защиту древка от раскалывания при его вертикальной установке. На
подобное его применение в качестве стандарта указывает коническая форма втока.
Зеркала односоставные с тыльной стороны центральными ручками-петельками, которые
различаются по оформлению: ширина петелек у первой 1,5 см, второй – 5 мм. Диаметр обеих дисков
по 8,5 см. Толщина дисков равна 2–2,3 мм, из-за коррозии и окислов деформировалось и имело местами
толщину 3,5–4 мм. По-разному выглядят и края зеркал: На оборотной стороне второго зеркала имеется
широкий бортик (около 2 см), в котором неотчетливо фиксируется орнамент (?); первое зеркало
плоское с обеих сторон. Раннескифские зеркала обычно сравнительно более крупные, однако
подобные зеркала малыми размерами (6,5–7 см) встречаются на Алтае, датируемые VIII–VII вв. до н.э.
[21, с. 88, рис. 66, 3]. Наиболее широкое распространение ранних петельчатых зеркал известно в
Минусинской котловине [22, рис. 18–36].
Проколки (шила). Подобные предметы имеют достаточно широкий хронологический диапазон
применения, поэтому не могут служить твердым основанием для датировки клада, поэтому
92
рассматриваются в данном случае только в контексте вышеперечисленных находок. Отметим только,
что практически аналогичные шила широко известны в Средней Азии, в том числе в Притяньшанье, в
эпоху бронзы и раннего железного веков [19, с. 62–65, табл. XII].
Фрагменты котла из третьего Иссыкского клада также достаточно своеобразны. Он обладал
волнистым орнаментом под венчиком, подобный орнамент имел котел из второго Иссыкского клада
[3, рис. 86]. По-видимому, наличие узора на тулове составляет локальную особенность котлов в
Жетысу. Сохранившаяся часть поддона имеет коническую форму, при этом он слабо расширяется к
устью, что несколько приближает его к цилиндрической форме. Котлы с такими поддонами изредка
встречаются в кочевнических древностях раннего железного века, в том числе в Жетысу [1, рис. 5.31;
5.48].
Традиционно котлы на коническом поддоне, как правило, датируются в пределах V–III вв. до н.э.
Однако их находки во втором и третьем кладах из Иссыка позволяют несколько пересмотреть эту
датировку и удревнить хронологический диапазон их использования на территории Жетысу и Южного
Притяньшанья, по крайней мере, до VII–VI вв. до н.э.
Итак, большая часть предметов третьего Иссыкского клада укладывается в хронологический период
с VIII по VI вв. до н.э., т.е. в рамки раннесакского периода. Хотя некоторая часть предметов, в первую
очередь, ножи, находят аналогии в несколько более раннее время. В то же время абсолютное
большинство предметов из клада обнаруживает ближайшие аналогии на территории самого Жетысу и
Южного Притяньшанья, что твердо указывает на местное их производство. С другой стороны, данное
обстоятельство в очередной раз свидетельствует о существовании здесь в период поздней бронзы и
раннего железа особой металлургической провинции, снабжавшей продукцией бронзолитейного
производства весь регион.
Третий клад из Иссыка, несомненно, носит ритуальный характер, на что указывает не только
богатый его богатейший предметный состав, но и также то обстоятельство, что значительная часть
кладов бронзовых предметов раннесакского времени была приурочена к территориям могильников
(например, Биже) или же напрямую связана с погребально-поминальными объектами (комплекс к. 14
мог. Иссык). К примеру, часть из них была найдена в так называемых «восьмикаменных» оградках,
представляющих собой поминальные памятники сакского времени [23, с. 267–274].
Поэтому предположение, что практически все клады в Жетысу и Южном Притяньшанье в
раннесакское время носят именно ритуальный характер, представляется вполне обоснованным.
Владельцы предметов клада таким образом жертвовали их божествам или духам, желая тем самым
получить что-либо взамен от них [24, с. 279]. В пользу того, что они не предполагали дальнейшее
использование этих предметов говорит также тот факт, что в составе кладов часто имеются сломанные
предметы. Так, к примеру, в третьем Иссыкском кладе был разбитый котел. А учитывая, что люди той
эпохи стремились пожертвовать в ходе ритуальных действий лучшее, указывает, что бронзовые
предметы представляли собой существенную ценность. На это указывают и составы подобных кладов
– это предметы вооружения, конской упряжи, зеркала предметы в зверином стиле и т.д. В связи с этим
не должна удивлять разновременность предметов в кладах. Предметы, передававшиеся из поколения в
поколение, ставшие уже к тому времени архаикой, также имели в глазах людей раннесакского времени
определенное богатство. Поэтому и не должно удивлять, что в некоторых случаях в кладах этого
периода могут попадаться отдельные предметы эпохи бронзы, как это было отмечено и в третьем
Иссыкском кладе.
При его хронологии необходимо учитывать, что основная часть составляющих его предметов
укладывается в пределы раннесакского времени. По этой причине, даже если учесть наличие
относительно ранних изделий, то границы его датировки хорошо укладываются в рамки VII в. до н.э.
Ценность третьего Иссыкского клада заключается в исключительном разнообразии предметов,
которые относятся к важнейшим категориям материальной культуры населения Жетысу в
раннесакский период. Здесь представлены образцы, вооружения, конского снаряжения, бытовые и
ритуальные предметы, причем, часть выполнена в скифо-сакском зверином стиле. Все это позволяет
нам не только расширить наши представления о культурном развитии древнего кочевого населения
этого региона, но и также уточнить хронологические позиции ряда предметов.
Жетысуский регион является своеобразным центром различных культур скифо-сакского мира, где
можно говорить о политической консолидации больших культурных регионов-лидеров, которые были
очень тесно связаны между собой. Хотелось бы лишь отметить, что происхождение в раннесакское
время отдельных и составляющих элементов материальной культуры является результатом обширного
культурного обмена на огромной территории Евразийского степного пояса в начале I тыс. до н.э.
______________________________________
93
1. Джумабекова Г.С., Базарбаева Г.А. Художественные бронзы Жетысу. – Алматы, 2013. – 120 c.
2. Мартынов Г.С. Иссыкская находка // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. Вып. 59. 1955. – С.
150–156.
3. Акишев К.А., Кушаев Г.А. Древняя культура саков и усуней долины реки Или. – Алма-Ата, 1963. – 320 c.
4. Смирнов К.Ф. Вооружение савроматов. МИА. № 101. – М., 1961. – 160 с.
5. Кибиров А.К. Археологические работы в Тянь-Шане // Труды Киргизской комплексной археолого-этнографической
экспедиции. Т.2. – Фрунзе, 1959. – С. 63–138.
6. Иванов С.С. Новые находки бронзовых наконечников стрел эпохи ранних кочевников в Кыргызстане // Известия НАН РК.
Серия общественных и гуманитарных наук. № 1 (311), 2017. – С. 38–57.
7. Черников С.С. Загадка золотого кургана. Где и когда зародилось «скифское искусство». – М.: Наука, 1965. – 190 с.
8. Нурмуханбетов Б.Н. Комплекс раннесакского времени из Жетысу // Археологическое наследие Центрального Казахстана:
изучение и сохранение. Т.2. – Алматы, 2017. – С. 252–257.
9. Иванов С.С. Новый клад бронзовых предметов раннесакского времени из ущелья Шамши // V Оразбаевские чтения. –
Алматы, 2013. – С. 177–182.
10. Вишневская О.А. Культура сакских племен низовьев Сырдарьи в VII–V вв. до н.э. / ТХАЭЭ. №8. Под ред. С.П. Толстова.
– М.: Наука, 1973. – 160 с.
11. Иванов С.С. К вопросу о кельтах-теслах эпохи ранних кочевников из Семиречья и Тянь-Шаня // Казахское ханство в
потоке истории. – Алматы, 2015. – С. 559–571.
12. Иванов С.С. Двуушковые кельты эпохи раннего железа с территории Кыргызстана // Археология Казахстана в эпоху
независимости: итоги, перспективы. Т.2. – Алматы, 2011. – С. 239–243.
13. Грязнов М.П. Древняя бронза Минусинских степей. 1. Бронзовые кельты // Труды Отдела истории первобытной культуры
ГЭ. Т.1. – Л., 1941. – С. 237–271.
14. Иванов С.С. Новые находки наконечников дротиков сакского времени из Кыргызстана // Stratumplus. «Война и мир» на
берегах Понта Эвксинского. №3. 2014. – С. 283–289.
15. Кадырбаев М.К. Некоторые итоги и перспективы изучения археологии раннежелезного века Казахстана // Новое в
археологии Казахстана. – Алма-Ата: Наука КазССР, 1968. – С. 21–36.
16. Грязнов М.П. Аржан. Царский курган раннескифского времени. – Л.: Наука, 1980. – 64 с.
17. Горбунова Н.Г. Конская упряжь ранних саков Центральной Азии (Средняя Азия и Казахстан, кроме Западного) // Древние
цивилизации Евразии. История и культура. – М.: Изд-во «Восточная литература», 2001. – С. 179–200.
18. Шульга П.И. Снаряжение верховой лошади и воинские пояса на Алтае. Ч. I: Раннескифское время. – Барнаул: Изд-во
«Азбука», 2008. – 276 с.
19. Кузьмина Е.Е. Металлические изделия энеолита и бронзового века в Средней Азии. САИ. Вып. В 4–9. – М., 1966. – 149 с.
20. Акишев К.А., Акишев А.К. Проблема хронологии раннего этапа сакской культуры // Археологические памятники
Казахстана. – Алма-Ата, 1978. – С. 38–63.
21. Кирюшин Ю.Ф., Тишкин А.А. Скифская эпоха Горного Алтая. Ч. 1. Культура населения в раннескифское время. –
Барнаул: Изд-во АлтГУ, 1997. – 232 с.
22. Членова Н.Л. Центральная Азия и скифы. I. Дата кургана Аржан и его место в системе культур скифского мира. – М.,
1997. – 98 с.
23. Табалдиев К.Ш. «Восьмикаменные» оградки, «поминальники» ранних кочевых племен Тянь-Шаня // Кыргызстан: история
и современность. – Бишкек, 2006. – С. 267–275.
24. Хансен С. Клады в Европе эпохи бронзы // Бронзовый век. Европа без границ. Четвертое – первоетысячелетия до н.э. –
СПб., 2013. – С. 279-289.
94
Рис 1. Бронзовые ножи из Иссыкского клада
95
Рис 2. Бронзовые предметы из Иссыкского клада:
2, 1 – Кельты-тесла; 2, 2 – Топор-кельт; 2, 3 – Удила; 2, 4 – Зеркала
96
Рис. 3. Бронзовые предметы из Иссыкского клада:
3, 1 – Наконечники стрел; 3, 2 – Проколки-шила; 3, 3 – Вток; 3, 4 – Навершие в виде горного козла
97
Рис. 4. Бронзовые предметы из Иссыкского клада:
4, 1 – Наконечники копий; 4, 2 – Фрагменты котла
98
Подушкин А.Н., Донец А.Г.
О ПЕРВОНАЧАЛЬНОМ ИССЛЕДОВАНИИ
АРХЕОЛОГИЧЕСКИХ ОБЪЕКТОВ В УРОЧИЩЕ МЫНТОБЕ
Регион Южного Казахстана, в частности - средняя Сырдарья, бассейн р. Келес и Курук-Келес с его
предгорными и равнинными ландшафтами, обилием плодородных почв и водных источников, активно
обживался людьми начиная с глубокой древности. Это контактная территория, на которой две с
лишним тысячи лет назад начала складываться городская культура, и которая была объектом
местожительства и миграции многочисленных племён номадов.Кроме всего, Южный Казахстан
располагался на одной из ветвей Великого Шёлкового пути, что определяло его особое значение в
мировой транзитной торговле между государствами западного мира и цивилизациями древнего
востока. Тысячи памятников археологии, свидетельства письменных источников о зарождении,
развитии и упадке государств и союзов племён иллюстрируют богатое прошлое Южного Казахстана,
которое связано со сложными процессами культурогенеза и начальными фазами этногенеза казахского
народа.
Особый интерес в этом плане представляют археологические объекты первых веков до - первых
веков нашей эры, когда история региона была связана с первыми союзами племён и государственными
объединениями (Канцзюй-Кангюй, сюнну, азиатские сарматы). Малочисленность письменных
источников, практическая не изученность многих памятников археологии того времени представляют
собой серьёзный научный пробел, который необходимо заполнить новыми исследованиями. По этой
причине крайне актуальными являются археологические изыскания на эталонных объектах региона
«средняя Сырдарья, бассейны рек Келес, Курук-Келес», благодаря которым будет возможно получить
новые сведения об экономике, материальной, духовной культуре и иных сферах жизнедеятельности
древних этносов, прямо или косвенно имеющих отношение к этногенезу современных казахов.
В 2016 – 2017 годахпо инициативе Археологического отряда Южно-Казахстанского
государственного педагогического университета(далее ЮКГПУ) с привлечением сотрудников отдела
археологии Южно-Казахстанского областного историко-краеведческого музея была организована
экспедиция с целью предварительного обследования археологических памятников в урочище
Мынтобе. Географически местность находится на крайнем юге Южно-Казахстанской области, на
территории Сарыагачского района, в 160 км на юго-запад от г. Шымкент. Фиксация урочища в формате
GPS: 41 градуса 00’54.20” С 68 градусов 37’38.83”В, высота над уровнем моря 278 – 295 м.В
ландшафтном плане регион представляет собой равнину и достаточно высокую правую надпойменную
террасу р. Сырдарья, у впадения в неё р. Келес. Здесь на площади около 5 кв. км зафиксированы два
масштабных археологических объекта, могильник Мынтобе и раннее городище Культобе.
Перечисленные памятники расположены компактной группой, они иллюстрируют оазисный вариант
местонахождения.
МогильникМынтобе располагается на надпойменном лессовом выступе-останце треугольной
конфигурации, образованный одновременно правой надпойменной террасой р. Сырдарья и левой
надпойменной террасой р. Келес, причем юго-западная сторона этого выступа, обращённая к
Сырдарье, имеет крутой обрыв высотой 12 – 15 м. На кромке указанного обрыва зафиксированы более
десятка разрушающихся посредством эрозии насыпей курганов, что послужило одним из поводов к
охранным археологическим исследованиям данного могильника. Сама площадь останца изрезана
множеством удлинённо-гребневидных выступов, между которыми отмечены плавные задернованные
саи: курганы расположены по всей площади как на самих гребневидных выступах (в высотной части),
так и у подножия саев (отдельные группы характеризуются высокой степенью концентрации).
Могильник включает в себя более тысячи курганов («мынтобе» с казахского языка на русский
означает «тысяча холмов», что приблизительно соответствует количественной составляющей этого
объекта).Он представляет собой вариант могильника, сочетающего в себе расположение цепочкой и
бессистемного расположения насыпей. Планировка насыпей правильной шатрово-сферической
формы, выраженной профилировки (рис. 2: 1); встречены также насыпи овальной формы, мягкой
профилировки. Все курганы однородные по составу, сложены из лёсса. Средние размеры курганов
могильника Мынтобе от 10 - 20 и более метров в основании при высоте от 1,5 до 2,5 м; кроме всего, в
составе могильника фиксируются крупные 3 - 4 насыпи «царского» типа, чей диаметр в основании
составляет 25 - 40 м, а высота 3,5 - 5 м; некоторые группы курганов могильника вытянуты одной –
99
двумя параллельными цепочками более чем на километр по верху гребневидных лёссовых останцев
(рис. 1: 1 - 2).
Городище Культобе келесское находится на правом берегу реки Келес, в 0,5 - 0,8 км от могильника
Мынтобе на северо-запад. Объект представляет собой вариант трёхчастного классического городища
с цитаделью, шахристаном и так называемым аморфным рабадом. Цитадель памятника
трапециевидная в плане размерами в основании 110х110х120х120 м высотой около 8 м; в рамках
цитадели отмечены три бугровидных возвышения (южная часть цитадели смыта водами реки Келес, а
она сама отделена от рабада рвом шириной 10 м). Шахристан подпрямоугольно-аморфной планировки
огибает цитадель с севера и востока, его размеры 290х150х140х140х130х35м при средней высоте 5,5 6 м; эта часть памятника также отделена от цитадели и рабада рвом шириной 8 - 10 м. Наконец,
аморфной планировки рабад примыкает к шахристану с севера и востока, его размеры
400х280х170х140х300х100м, а высота около 3,5 - 4м. Западная часть всего городища Культобе
обрывистая, она обращена к реке Сырдарья, а южная, тоже обрывистая - к реке Келес. В целом общая
площадь памятника приближается к 12 гектарам, что говорит об известной масштабности Культобе в
контексте археологического исследования (рис. 3: 1).
Между тем, несмотря на масштабность этих археологических объектов, информация о них почти
отсутствует в известных на середину XX века археологических источниках и публикациях. Если же
таковая имеется, то она крайне незначительная и не даёт учёным каких-либо оснований для историкокультурных заключений.
Так, впервые данные общего характера о могильнике Мынтобе в научных публикациях появилась
после рекогносцировочных работ Южно-Казахстанской археологической экспедиции 1947 – 1951
годов, когда один из отрядов ЮКАЭ осуществил разведочные раскопки трёх курганов могильника
Мынтобе (в 1949 году этот объект назывался также «Жузтобе»), которые «…к сожалению, не дали
никакого материала для датировки». Только в двух из них…под насыпью наблюдался зольный слой и
зольные пятна». При этом было сделан вывод о том, что «…здесь имело место трупосожжение,
производившееся вне могильной ямы» [1, с. 41].
Судя по всему, после такого заключения авторитетных на тот период времени археологов,
могильник Мынтобе как объект исследования перестал интересовать ученых Казахстана (и
Узбекистана), поскольку практическое отсутствие артефактов мало кого привлекало для
развёртывания здесь стационарной экспедиции и осуществления по настоящему масштабных научных
раскопок.
Например, могильника Мынтобе и городища Культобе нет в монументальном издании
«Археологическая карта Казахстана» [2, с. 348, лист 40]. Аналогичным образом ничего не сказано на
этот счёт в более ранней публикации Г.В. Григорьева «Келесская степь в археологическом отношении
(к истории культуры древних саков)»[3, с. 47 – 78].Собственно как археологический объект могильник
Мынтобе (наряду с городищем Культобе) вскользь, вне темы, упоминается в издании «Максимова А.Г.,
Мерщиев М.С., Вайнберг Б.И., Левина Л.М. Древности Чардары», причём – только в картографическом
варианте, без всякого описания [4,карта на с. 6].
Отметим, что первое обследование урочища Мынтобе на предмет наличия объектов археологии,
ихкартографирования, фиксации, описания, сбора подъёмного материала и предварительных
историко-культурных и хронологических заключений были предприняты в ходе паспортизации
памятников Южного Казахстана в 80-е и начале 90-х годов XX века археологическим отрядом
Чимкентского педагогического института под руководством Н.П. Подушкина и А.Н. Подушкина,
когда собственно для науки были открыты могильник Мынтобе и городище Культобе[6, с. 224, № 464
и 466].
Следующим шагом в обследовании урочища Мынтобе была поездка Археологического отряда
ЮКГПУ с привлечением сотрудников Отдела археологии Южно-Казахстанского областного
историко-краеведческого музея в мае 2016 года с целью предварительного обследования здесь
археологических памятников. Главной целью рекогносцировочных работ было визуальное
обследование этих объектов, сбор подъёмного материала и получение первоначальной информации
археологического содержания, касающейся предварительной датировки и культурной
принадлежности указанных памятников.
Учитывая несомненную перспективность городища Культобе келесского и могильника Мынтобе в
археологическом плане, а также тот факт, что на них никогда не осуществлялись стационарные
археологические работы, исследования этих объектов, начатые археологическим отрядом ЮКГПУв
2016 г., были продолжены в следующем 2017 году. Основной задачей стало определение научной
значимости объектов в контексте археологических исследований. Судя по предварительным данным
100
топографического характера, привлекательность урочища Мынтобе с могильником и городищем
Культобе, актуальна по нескольким причинам.
Во-первых, памятники номадов и оседло-земледельческого народонаселения географически
расположены в относительной близости от мощных городских центров средней Азии (Чач, Канка,
Афросиаб и т.п.), то есть на линии соприкосновения городской цивилизации и келесской степи. Это по
факту предполагает наличие контактов историко-культурного, экономического и политического
содержания между народонаселением урбанистических образований и окружающих их племенных
групп номадов.
Во-вторых, значительная часть могильника находится на кромке правой надпойменной террасы
реки Сырдарьи, которая подвержена эрозии, поэтому около 14насыпей курганов разрушаются (или уже
разрушены и почти ушли в обрыв высотой 8 – 10 метров), причем – с южной стороны, где обычно
фиксируются дромосы катакомб. То есть основание для стационарных охранных раскопок курганов с
целью спасения для науки ещё не уничтоженных эрозией сооружений и погребального инвентаря в
виде артефактов имеются налицо.
В подтверждение приведённой выше информации заметим, что из этого могильника благодаря
эрозии правого крутого склона надпойменной террасы Сырдарьи, обнажились погребальные
конструкции и оказались на поверхности артефакты; пока найдено два сосуда (керамика арысской
культуры периода позднегоКангюй III – IV в.в.; рис. 2: 2 - 3).
Работы на городище Культобекелесском. Первоначальная фаза обследования городища
Культобекелесского свелась к фиксации топографических и фортификационных особенностей этого
трёхчастного памятника, а также к сбору подъёмного материала, включающего фрагменты керамики
от сосудов различного типа (хум, хумчи, кувшин) IV – VI в.в. В 2017 году на цитадели городища
Культобекелесского, в южной нижней части, ближе к руслу реки Келес, был заложен
рекогносцировочный шурф размерами два на два метра, который был доведён до глубины 1,3 – 1,45 м
от уровня дневной поверхности (рис. 3: 2). В результате удалось зафиксировать стратиграфию верхних
слоёв памятника на примере восточной бровки, которая включает (сверху – вниз):
- лёссовую «пробку» без следов материальной культуры (0,45 – 0,5 м);
- светло-коричневый слой с включением гумусов и горизонтальных тонких зольников (слой
содержит артефакты в виде фрагментов керамики от посуды различного функционального назначения
– в основном от водоносных кувшинов, столовых горшков и кувшинов; 0,5 – 0,55 м);
- тёмно-коричневые горизонтальные напластования с редкими находками фрагментов керамики и
включениями пахсовых конструкций (0,3 – 0,35 м; рис. 4: 1).
Информативные фрагменты керамики, позволяющие сделать хронологические и историкокультурные заключения, включают в основном фрагменты керамики от посуды хозяйственнобытового и столового назначения (водоносные кувшины, кувшины, горшки, крышки от горшков,
чаши; рис. 4: 2). В декоре отмечены следующие приёмы: концентрические орнаменты, прочерченные
по сырой глине (просто линия и гребёнка); ангобы светлых тонов и ангобные потёки; покрытие
ангобами красного и тёмно-вишнёвого цветов, лощение по ангобу. В целом такая керамика и приёмы
декора характерны для раннесредневекового периода Средней Азии и Южного Казахстана VI – VIIIв.в.
Работы на могильнике Мынтобе. В результате работ 2016 – 2017 гг.на кромке обрыва удалось
частично снивелировать, зафиксировать и убрать две курганные насыпи могильника Мынтобе, дойти
до глубины около 1,8 – 2 м от уровня дневной поверхности. Последующие работы не позволили
выявить следов погребальных конструкций, которые, судя по всему, представляют собой катакомбы
различных типов. Предварительно, основываясь на профилировке насыпей курганов и их планиграфии
(бессистемное расположение), можно датировать нижнюю границу могильникаМынтобе периодом
первых веков до – первых веков нашей эры (рис. 2).
Подтверждением приведённых выше данных о могильнике Мынтобе явились результаты раскопок
одного из курганов этого могильника отрядом Института археологии Международного казахскотурецкого университета им. Х.А. Яссави, которые позволили открыть катакомбу с коллективным
погребением (пять костяков). Обряд погребения – трупоположение на спине с ориентацией изголовья
на восток. Погребальная атрибуция представлена керамикой столового назначения (кувшин, чаши,
кружки – всего семь сосудов), оружием (железный трёхлопастной черешковый наконечник стрелы),
бронзовой втулкой и квадратной таблетко-образной подвеской из слоеного камня (устная информация
директора института археологии профессора К. Жетибаева и руководителя работ PhD доктора Б.
Сиздикова). Предварительно приведённый материал из катакомбы могильника Мынтобе датируется
IV - VI в. н. э. (алтынтобинский этап арысской культуры Южного Казахстана) [5,с. 136 – 137].
________________________________
101
1. Агеева Е.И, Пацевич Г.И. Из истории оседлых поселений и городов Южного Казахстана // Труды ИИАЭ АН КАз. ССР,
том V, Алма-Ата, 1958.
2. Археологическая карта Казахстана. Реестр. АН Каз. ССР, Алма-Ата, 1960 г.
3. Григорьев Г.В. Келесская степь в археологическом отношении (к истории культуры древних саков) // ИАН Каз. ССР, серия
археологическая, № 46, выпуск 1. Алма-Ата, 1948. С. 47 - 78.
4. Максимова А.Г., Мерщиев М.С., Вайнберг Б.И., Левина Л.М. Древности Чардары. - Алма-Ата, Наука Каз. ССР, 1968.
5. Подушкин А.Н. Арысская культура Южного Казахстана IV в. до н. э. – VI в. н. э. Туркестан. 2000.
6. Свод памятников истории и культуры Казахстана. Южно-Казахстанская область, Т.1. Энциклопедия, Алма-Ата, 1994.
Рисунок 1. Могильник Мынтобе. Вид сверху, внешний вид
102
Рисунок 2. Могильник Мынтобе. Курган 1 и керамика
Рисунок 3. Городище Культобекелесское, рекогносцировочный шурф
103
Рисунок 4. Городище Культобекелесское. Стратиграфия восточной бровки рекогносцировочного шурфа, керамика
Рахимов Е.К., Катеев А.М.
ЮВЕЛИРНОЕ ИСКУССТВО КАНГЮЕВ И УСУНЕЙ
История казахского народного искусства уходят в глубокую древность предков. Об этом
свидетельствуют памятники эпохи бронзы, найденные на территории Казахстана: керамические
изделия с геометрическим орнаментом, изделия из кости, украшения из меди, бронзы и золота.
104
Казахское народное ювелирное искусство уходит корнями в глубину веков, преследуя
величественные традиции древних мастеров-зергеров. Оно является одной из важных составляющих
культуры казахского народа.
Художественной образности ювелирного искусство казахов в целом свойственный лаконичность
художественного языка и декоротивных решиний, что, видимо, определено самобытным восприятием
окружающий среды казахскими мастерами.
Ювелирное искусство казахского народа, определяющееся богатством художественных средств,
разнообразием и разностороннем стилистических направлений имеет глубокие генетические корни,
являющихся концентрированным отражением сложной этнической истории казахского народа и его
историко-культурных взаимосвязи с их далекими предками.
Начиная с III по II век до н.э и по V в н. э в Семиречье и Южном Казахстане создалось ране классовое объединение Усуней, а на средней Сырдарье - объединение племен Кангюй.
Усуни, кангюи (канглы) в определенной мере продолжатели культурных традиций саков. Их
искусство тесно связано с художественными традициями звериного стиля. Вместе с тем, для него
характерно более широкое применение инкрустаций, вставок самоцветов альмандина, граната,
бирюзы, изумруда, оникса и т. д.
В III-II вв. до н. э. на смену звериному стилю приходит полихромный, памятники которого
сохранились на обширном пространстве от Алтая до Крыма. Характерной особенностью его, как уже
было сказано, являются инкрустация металлической (золотой, серебряной или бронзовой) пластины
вставками цветных камней в кастах-гнездах, ряды филигранных поясов (плетенки, «рубчики»),
перегородчатые эмали, окруженные узорами из зерни в виде треугольников и ромбов. [1, c. 43-44].
Черты полихромного стиля прослеживаются и в памятниках, найденных при раскопках полу
оседлых и оседлых городищ Нижней и Средней Сырдарьи. Некоторые из них служили резиденциями
племенных правителей. К ним относятся Джеты-Асар, Куюк-кала, Ак- тобе 2, Кауинчи, Канка. Во всех
этих поселениях процветали ремесла и прикладное искусство. Например, в Актобе 2 обнаружен
архитектурный комплекс дворцовые здания с цитаделью и мощными фортификационными
сооружениями, которые возвышаются над берегом Сырдарьи на пять — пятнадцать метров.
Памятники из раскопок освещают прежде всего идеологические представления древних племен,
одухотворение ими природы, культы предков и солнца.
Данные собранные в ряде могильников усуней показывают появление инкрустационного стиля
который в свою очередь приближен к «звериному» стилю, в последующем это соседство проявляется
в изделиях, а так же в художественных направлений благодаря филиации сакских традиций.
В ювелирных изделиях по-прежнему присутствуют зооморфные мотивы, но они обогащаются в
декор помпезных растительных узоров и вставок из драгоценных и цветных камней. К примеру:
бирюза, граната.
Но совокупность богатого (золотого) металла, голубой бирюзы и красных самоцветов сделала шаг
на первый план иной (другой) принцип достижении художественного эффекта.
Использование полихромии стала доминирующим признакам ювелирных изделий (украшений)
этого периода времени, что преимущественно экспрессивно отражено в украшениях, таких как
диадеме, перстнях, серьгах, бляхах, обнаруженных в погребении усуньской жрицы в урочище Каргалы
близ Алматы [2, с 158-169].
В первую пору зарождение вариантов полихромного стиля были обнаружены в Семиречье, в
долинах рек Таласа и Сырдарьи, данные археологические находки свидетельствуют нам о пребывание
гуннов, усуней, и кангюев в этом районе (III-I вв. до н. э.).
К этому исследование можно привести, археологическую экспедицию А.Н. Бернштама который
установил более простую технику изготовления инкрустированных вещей, он отнес ее к периоду
зарождения полихромного стиля, к первоначальным этапу развития.
Одним из центров искусства полихромного стиля был Центральный Казахстан. Об этом
свидетельствуют памятники, найденные в кургане на реке Сарысу, в ауле Кара - Агач, ныне Жана Аркинского района Джезказганской области, на озере Боровое Кокчетавской области и в ауле
Канаттас. Уникальной находкой из Кара-Агача является наконечник гривны в виде стилизованного
изображения головы дракона с рогом и открытой пастью, входившего в состав древнейшего
циклического календаря. Наконечник украшен вставками граната, рядами треугольников, выложенных
зернью, края его обрамлены шнуровой вязью. [1, c. 55-59].
Среди золотых изделий особой красотой отличается подвеска в виде стилизованной фигуры птицы.
Крылья, хвост и голова птицы украшены самоцветами. В центре подвески гнездо с краями,
105
обрамленными рубчатым орнаментом. Золотые обкладки сходны с полихромными изделиями из
городища Актобе 2 на Сырдарье.
К лучшим творениям полихромного стиля относятся золотые и серебряные диадемы, височные
подвески от женского головного убора колты, массивные браслеты, серый, гривны, наконечники
женских поясков и т.д.
Такие памятники в наше время исследованы в трудах А. И. Берншта- ма, С. И. Руденко, С. В.
Киселева, Л. Р. Кызласова, С. И. Вайнштейна, А. Альфонди и других. Значительный вклад в изучение
западных вариантов полихромного стиля гуно-сарматского времени внесли М. П. Засецкая и А. В.
Давыдова.
В кургане Актасты (Кегенский район, Алма-Атинская область) (III — IV вв.) найдены золотые
колты — одни из самых утонченных изделий полихромного стиля. Засецкая относит колты к
украшениям, бытовавшим в гуннскую эпоху. На колтах по пять гнезд со вставками сердолика. Поле
между гнездами заполнено треугольниками из зерни. По краю припаяны цилиндрики с рифлением,
завершенные пирамидками из зерни.
Кстати говоря, для современных казахских серег, изготовляемых народными мастерами, характерна
форма, аналогичная колтам. Такие серьги бытуют во всех регионах республики.
К ранним памятникам полихромного стиля относятся свыше трехсот золотых предметов,
составлявших гарнитур богатой женщины-усуньки из погребения Мын-Ошак в урочище Кар-галы под
Алма-Атой.
В их числе масса нашивных круглых, треугольных, сердцевидных бляшек; встречены бляшки в виде
козлов, четырехлопастные со вставками бирюзы и обведенные зернью, перстни с щитком в виде
верблюда и серьга с подвеской, где изображена мышь. Есть мнение, что на щитке серьги изображена
не мышь, а кабан, напавший на человека.
В 1939 году на высоте 2300 метров в горах Заилийсого Алатау в расщелине скалы было найдено
могила жрицы, в хронологической датировке выявлено, что это погребение относится к II в. до н.э – I
в. н.э. Место находки ущелье Каргалы – название было дано «Каргалинский клад»
Во время поисков артефактов был выделен такой предмет, как золотая ажурная диадема в виде
прямоугольной полосы со сложной сюжетной композицией, наглядный строй отражает
мифологические представления усуней. Показанные звери, птицы, люди, выражают тем самым
многогранность мира, объединены пышной растительностью в гармоничное целое.
Ее длина составила – 35 см, ширина – 4,7 см. Диадема выполнена в зверином стиле. Внутреннее
поле пластинки заполнено изображением зверей, птиц, людей в окружении сложного растительного
орнамента, выполненного техникой штамповки. Здесь и марал с перевернутой назад головой, самка
марала, между ними летящая птица, затем крадущийся крылатый тигр, на котором сидит человек,
голова человека обращена назад, руками он держится за ветку дерева.
Далее на постаменте стоит крылатая лошадь. На второй половине диадемы изображен бегущий
дракон, верхом на нем сидит человек, уцепившись левой рукой за рог дракона. Над всадником летит
гусь или утка. Затем вновь изображен крылатый конь на пьедестале.
И, наконец, последняя группа изображений состоит из летящей птицы, козерога в быстром беге с
человеком на спине, медведя и птицы над ним, и опять человека верхом на архаре. В его руке цветок.
Глаза животных выполнены из цветного сердолика и альмандина, туловища инкрустированы бирюзой.
Хотя изображения зверей, птиц и человека, вплетенных в растительный орнамент, заполняющий
внутреннее поле диадемы, фантастические, все-таки характерные черты и повадки животных переданы
реалистично.
Так же в диадеме наглядно изображены три сферы мироздания: подземная, куда уходят корни древа
жизни, изображения которого имелись на диадеме; земная — место жизни людей и животных, и
небесная — обитель богов и птиц. Образ коней на пьедестале, точнее, на вершине гор, символизировал
солнце, особую божественную благодать.
Однако новейшие исследования позволили понять смысл изображений, определить их
происхождение и расшифровать весь сюжет в целом, уточнена и датировка каргалинского захоронения
– II в. до н. э. Изображения на диадеме связаны с широко распространившимся в Евразии культом
богини-матери и бога плодородия Диониса. Греческий культ хорошо соотносился с важнейшим
праздником восточных народов – Наурызом, справляющимся в день весеннего равноденствия.
«Каргалинская диадема» как бы иллюстрирует описания дионисийских празднеств. Диониса
изображали верхом на пантере, реже на тигре. Главные животные дионисийского культа – олень и
козел, медведь. Водоплавающие птицы – гуси-лебеди, изображенные на диадеме, символизировали
плодородие.
106
На «Каргалинской диадеме» изображены также и три сферы мироздания: подземная, куда уходят
корни древа жизни, изображения которого имелись на диадеме; земная – место жизни людей и
животных, и небесная — обитель богов и птиц. Образ коней на пьедестале, точнее, на вершине гор,
символизировал солнце, особую божественную благодать. Распространению этих эллинизированных
синкретических образов в идеологии кочевников Семиречья и конкретно района Алматы
способствовали связи и контакты по Великому шелковому пути. [5].
Теперь, как мы понимаем, что для древних предков казахов являлось не только понимание трех сфер
мироздания, таких как: подземная – земная – небесная но, и так же что распостраненый культ в Евразии
богине – матери и бога плодородия Диониса. Что конечно, в дальнейшим послужило связью праздника
восточных народов Наурызом.
Распространение таких семио-синкретическтих образов в идеологии кочевников Семиречья и
конкретно района Алматы способствовали связи и контакта по Великому шелковому пути.
В материалах археологических раскопок кангюйского периода определяется уровень развития
металлургического ремесленного дела. Поселения и города в Чаи–Илакском регионе, а также город на
месте городища Куль-ата являлись центрам металлургического производства, в этом месте добывались
железо, полиметаллы, золото и серебро.[3. c. 80-81].
Остатки мастерских, изделий мастеров - ювелиров, а также предметы прикладного искусства, в том
числе импортные, обнаруженные в погребениях нижней и средней Сырдарьи, говорят не только об
успешном функционировании кузнечного, бронзолитейного и ювелирного ремесел у кангюев, но и о
существовании благодаря Великому Шелковому пути широких торговых связей населения с Сирией,
Индией, Ираном, Китаем, Причерноморьем [4. c. 285-287].
Культурологический и семиотический анализ художественного стиля как принципа и способа
осмысления действительности предположил реконструкцию мифоритуальных основ и архетипов
традиционного сознания казахов. В целом, проведенный анализ, установил связь казахских ювелирных
украшений с изделиями эпохи ранних кочевников, и периода «великого переселения народов»,что
свидетельствует как о глубоких корнях казахского ювелирного дела, так и о том, что оно не замыкалось
в узконациональных рамках.
В последующим на территорий Казахстана сформировалась общеказахская эстетическая культура,
которая в свою очередь дала сильный толчок для каждый структурной детали ювелирного украшения
будь то, форма, детали, материал или орнамент представляли некую значимую (символическую) вещь
в смысловом значении. В каждом уголке казахского общества выработалась свое собственное
специфическое видение и осмысление красоты предмета. Само собой разумеется, это произошло из-за
соприкосновение и синтез культур других народов и влияние разных ремесленных видов работы и
традиции.
Все эти факторы повлияли на эстетически-художественое предпочтения, творческой деятельности
мастеров - ремеслеников казахского народа.
__________________________________
1. Маргулан А.X. Казахское народное прикладное искусство. – Алма-Ата: Өнер. T.I. 1986. – 256 с.
2. Акишев К.А. Древнее золото Казахстан. – Алма-Ата: Өнер, 1982. – 261 с.
3. Тохтабаева Ш.Ж. Қазақтың зергерлік өнері. – Алматы: Алматыкітап, – 2011. – 384 б.
3. История Казахстана (с древнейших времен до наших дней). 5-томник. – Алматы: Атамұра, 1996. Т. 1. – 538 с.
4. Электронный ресурс: http://kargaly.ucoz.kz/news/2008-03-06-78
Рис. 1. Золотые колты
Рис. 2. Каргалинская диадема
107
Салгараев М.Т.
ЯЗЫК И ПИСЬМО СКИФОВ
Одним из главных вопросов в изучении истории скифов это их язык и письмо. В советское время
почти все скифологи уточняли древнеиранский ориентир скифского языка, хотя такому заключению
точного потверждения до сих не имеется. Одним из таких известных скифологов является
М.И.Артамонов. В своей книге «Киммерийцы и скифы» автор все кочевые народы от Дуная до Енисея
определяет индоевропейцами, а население андроновской культуры индоиранцами. По его версии
древние индоиранцы именно с Южной Сибири стали проникать в Центральную, Переднюю, Южную
Азии. Автор этим заключением определяет прародину индоиранцев Южную Сибирь [1, 8-9].
От скифов до нас дошли лишь имена прародителя скифов Таргитая и его трех сыновей. Геродот в
своей истории просто называет их имена, но не дает никаких комментариев о происхождении этих
названий. Абаев допускает возможность наличия в группе скифо-сарматских этносов других,
неиранских племен. Вот как он комментирует: «С точки зрения лингвиста, скифская проблема может
быть сформулирована так: весьма возможно, что в состав народов, объединенных древними под
названием скифов и сарматов, входили и неиранские элементы...» [2, 68]. Быть может сарматы как и
саки (по утверждению Р.Гроссе) так же подразделяются на иранские и туранские группы [3, 200].
По книге Гасанова, Г.Бонгард-Левин и Э.Грантовский отмечают, что еще в ХІХ веке шли споры о
том, на каком языке говорили скифы. Причем высказывались самые различные мнения. Согласно
одной из версий, скифы принадлежали к тюркским либо монгольским народам. Один из самых
ведущих скифологов, Ф.Г.Мищенко, считал, что из всех скифских племен наименее других
располагают говорить об их иранском происхождении «царские скифы» [2, 62].
И.Алиев в своей книге «История Мидии» сообщает, что известные нам скифо-сарматские имена, по
крайней мере, на одну треть состоят из имен несоменно неиранских (этот факт потверждают сами
иранисты), показывает, насколько преждевременны заключения о безоговорочном иранизме скифосарматов. Там же он отмечает, что у Миллера было приведено 425 имен, из числа которых 167
признавались иранскими, а 258 неиранскими. Л.Згуста из числа известных уже 613 имен бесспорно
скифо-иранскими считает всего лишь 286 [2, 64].
Абаев в своих исследованиях о скифо-осетинских языковых схожестей определяет 196 скифосармато-алано-осетинских лексических схождений. Анализ, проведенный И.М.Мизиевым,
засвидетельствовал, что 48 слов, подобранных Абаевым, хотя и имеют фонетическое сходство в
«Авесте» и других индоевропейских литературных памятниках, схожесть в самом осетинском языке
не обнаружены. Из оставшихся 148 слов, с точки зрения Мизиева, 101 слово имеет «явные, прозрачные
тюркские значения, не требующих никаких изменений оригиналов (дополнений, сокращений, замены
букв и звуков), к которым часто прибегает В.И.Абаев» [2, 68].
Абаев осуществляет свое исследование на совокупности слов скифского, савроматского, сакского
и сарматского происхождения. Данная позиция не может быть однозначно принята, ибо такой принцип
подбора не мог бы дать удовлетворительного результата. Тем более, что сам Абаев признает
откровенные различия между языками древних скифов и более поздних сарматов [2, 68].
У Геродота в четвертой книге «Истории» имеются рассказы об амазонках, где он описывает, что
скифы их называли «эорпата» и дал этому слову греческое значение как «мужеубийца» [4, 243]. Ведь
в истории известно, что амазонки были воинственными женщинами. А теперь рассмотрим, что по
этому поводу расскажет нам Гасанов. По его мнению это слово состоит из двух тюркских слов: «Ойор»
происходит от тюркского «ар» («муж»), «пата» - от тюркского «бат», «батырмак», которое, согласно
эпосу «Деде Коркут», является синонимом слов «убивать». Такая же версия имеет место и в
азербайжанской науке. У Мойсея Каганкатваци геродотовская ойорпата записана как ерипат, что
полностью соответствует тюркской версии [2, 59]. В казахском языке точно так же это слово имеет
идентичное значение: «ер» - мужчина, «апат» - гибель. В результате таких выводов мы находим слово
с чисто тюркскими корнями.
С большей уверенностью Абаев утверждает о термине «сака», что в переводе с осетинского
означает «олень», но это слово не встречается в других иранских источниках. А часто касается
осетинского тотема в виде оленя, то это слово встречается во многих тюркских народах с тем же
значением: например, у тюрок слово sog-un в значении «олень» зафиксировано в уйгурской рукописи,
хранимой в Берлине, отноящиеся к ХІІв. У Махмуда Кашгари приводится sigun в значении «олень». У
якутов слово «саха» переводится как олень. В современном языке туркмен слово «олень» звучит как
108
sigir. На бурятском языке олень звучит как saga. Это еще раз доказывает, что «царские скифы» прибыли
на территорию Северного Причерноморья с востока и были носителями тюркского языка.
В.И.Абаев в своих исследованиях не ограничивается ни хронологическими ни географическими
рамками. Он за основу берет весь набор сохранившихся слов, приписываемых скифам, савроматам,
сакам, сарматам, в том числе и слова, выявленные за пределами Скифии – на территории Фракии,
Иберии и др. в период, значительно отстоящий от времени написания Геродотом «Истории» [2, 73].
Гасанов, напротив, берет за основу лишь те слова, достоверность этнической принадлежности
которых не вызывает никакого сомнения (имена первоскифов, названия первоплемен, имена
божественного пантеона скифов и два признанных этнонима – скифы и саки) [2,73].
У Абаева при исследовании мы не находим точной логики, идентификации и пр. У Гасанова
напротив, имена племен точно характерезуют значения и идентификацию даже с именами первых
скифов. Например, имя Таргитай он относит к тюркскому слову «тай», означающему происхождение.
Окончание тай, тайфа семантически указывает на свое происхождение, в тюркских языках, как и в
скифском, оно содержится и в именах собственных и в названиях племен. К примеру, от имени
Колаксай он выводит корень «кола», что в переводе на тюркский язык означает бронзу, от названия
паралат от выявляет корень полад, что в переводе означает сталь, от названия гургушун – коргасын,
что означает свинец [2, 70].
Абаев приходит к своим выводам, меняя почти все слоги и слова в скифских названиях, хотя эти
слова по-своему уже дают нам своенравное значение. К примеру, старший сын Таргитая Липоксай,
корень слова «лип» или «леп» означает в переводе на казахский язык слово «ветер» (точнее «влажный
ветер»). А теперь прокомментируем слова Геродота: «Так вот, от Липоксая, как говорят, произошло
скифское племя, называемое авхатами...» [4, 215]. Авхаты расселялись на берегу реки Гипанис, что в
переводе с греческого означает «буйная, бурная», из-за этого в этих местах происходят влажные ветры
[5, 532-624]. Во всех именах сыновей Таргитая имеется окончание «сай». Это слово в переводе на
казахский язык означает слово «низовье» или «низменность». Недаром Геродот писал о реках Скифии,
и разделял скифские племена именно по месторасположению рек. Кстати, к этому «низовью» можно
приложить название реки «Дон», которую Абаев, в свое время в своей книге, определяет как
осетинское слово «дан» - река [6, 162]. Гасанов так же дал этому слову свое значение даже две: первое
– «тан» в значении река, второе «тон» в значении «замерзший», тан в значении «чудо», и «удивлять»,
танры в значении «бог» [2, 72]. Название «Дон» схожен с казахским словом «Дөң», что в переводе на
русский язык означает «возвышенность» и этому значению есть достоверные данные: «...Правый берег
Дона почти всюду высок, а левый низменен. Лишь в очень немногих местах левый берег представляет
обрывы в 20-30 метров высотой» [7, 5-32].
Имя второго сына Таргитая Арпоксай имеет корень «арпо», что схожен с казахским словом «арпа»,
что в переводе на русский язык означает «овес». Ведь недаром Геродот в своей книге определяет
скифов как царских, пахарей и земледельцев. Что касается младшего сына Колаксай, корень «Колак»
схожен с казахским словом «Аққол», что в переводе означает «белоручка». Геродот отмечал, что
«царские скифы» не пашут, не сеют. От Колаксая происходят племена паралатов, что в переводе с
огузского языка означает «разрубать». Но и самое главное, значение слова «Таргитай». Это слово и
поныне используется казахскими и киргизскими народами и переводится как близкий дядя. А если
применить метод Абаева, то из слова «Таргитай» можно получить так же чисто казахское слово «арғы
ата», что в переводе означает предок или «прародитель» как встречается у Геродота. По этим данным
все сходится.
Не схожие с этими версиями, но тюркские корни этим именам преподносит К.Сарткожаулы. Он
излагает результаты исследований М.З.Закиева. Имя Таргитая он расшифровывает как тюркское слово
«глава рода земледельцев», имена сыновей Липоксая – «святой род, имеющий свою страну», Арпоксая
– «глава рода, владеющей пашней», Колаксая – «благородный, святой род, имеющий (защищающий)
столицу, страну». Кроме этого К.Сарткожаулы дает тюркское определение и именам трех сыновей
Геракла от Гидры: старшего Агафирса – «лесные люди», среднего Гелона – «змея» и младшего Скифа
– «внутренние огузы». Не остался в стороне и сам Геракл. Его имя автор раскрывает тюркским
значением «земной ум («жер ақыл»)» [8, 1-2]. Таким методом можно раскрыть тюркское значение
многим греческим именам, как например, Ахиллес – «разумный («ақыл ес»)», Гомер – «жизнь
(«өмір»)», Геродот – «прадедовская земля («жер ата»)». Это лишь исторические версии, но
отечественный ученый и поэт О.Сулейменов утверждал, что сначала появились слова и только потом
язык. Быть может в древнее время большинство слов обозначали одно и то же значение и лишь потом
значение этих слов закрепилось за пратюрками, а имена немного изменившись остались не
раксрытыми. В любом случае древнегреческих или иных аналогов к этим именам не имеются.
109
До сегодняшнего времени историками-скифологами выявлено несколько письменных образцов
скифо-сакского времени:
- 5 рунных букв на глиннянном кувшине, найденный в руинах древнего Хорезма экспедицией под
началом знаменитого археолога С.П.Толстого в 1951 году. С.П.Толстой определил письмо ІҮ-ІІІ
веками до н.э.
- Руны на кубке, найденные в кургане Есик К.Акишевым.
- Скифо-сакское письмо, найденное среди петроглифов в горах Тэвш в Монголии.
- Письмо, найденное в руинах Ширик-Рабада, близ нынешней Кызылорды Ж.Курманкуловым в
2005 году и относящиеся к ІҮ-ІІ векам до н.э.
Из всех выявленных 24 букв 16 идентичны древнетюркскому алфавиту. Остальные 8 букв не
сохранились до тюркского периода [8, 5-6].
Таблица 1. Сравнения скифо-сакских древнетюркских буквенных знаков [8, 11]
Кроме этого родство скифо-сакских и древнетюркских народов заметны и в древних знаках и
символиках. Из полученных 52 скифо-саских знаков 51 сохранились до древнетюркского периода. Из
79 сакских знаков, выбитые на камнях 70 идентичны древнетюркским знакам [8, 5-6].
Из этого вытекает, что преемственность этнокультурной особенности скифо-саков историческими
и духовными корнями получает свое продолжение и во время древнетюркского периода. Таким
образом это еще одно доказательство пратюркизма скифо-саков и, что прямыми наследниками
духовных ценностей этих народов являются именно древние тюрки Центральной Азии, которые
продолжали ту же систему кочевничества в Великой степи. Менялись лишь имена людей и племен.
Таблица 1. Сравнения древних знаков и символов Центральной Азии [8, 7-10].
110
____________________________________
1. Артамонов М.И. Киммерийцы и скифы. Л., 1974.
2. Гасанов З. Царские скифы. Нью-Йорк, 2002.
3. Смағұлов О. Қазақ халқының антропологиялық тарихы. Т.1. – Алматы, 2011.
4. Стратановский Г.А. Геродот. История. Книга ІҮ. М., 2004.
5. Гипанис//Большая Советская энциклопедия (в 30т.) / А.М.Прохоров (гл.ред.).М., 1971.-Т.ҮІ.
6. Абаев В.И. Осетинский язык и фольклор. Т.І.М.,1949.
7. В.В.Богачев. Пресноводная фауна Евразии. Часть1. Л., 1924.
8. Сартқожаұлы Қ. Ежелгі сақтар (скиф) мен байырғы түрік этномәдениетінің сабақтастығы (мәселенің қойылуы).
Садуакасулы А., Железняков Б.А.
КАМЕННАЯ ПЛИТКА-ЖЕРТВЕННИК ИЗ БУРГАНА
Весной 2017 г. на распаханном поле в 60 км к западу от г. Алматы была произведена случайная
находка каменной плитки с рельефом головы и конечностей барана, по-видимому, сочетавшего
функции жертвенника или алтаря с плиткой на которой могли растираться органические краски, со
многими другими функциями, которые еще и не были выявлены. Это заставило нас еще раз обратиться
ко всему объему данных, накопленным к настоящему времени по такого рода находкам.
К истории изучения. В научной литературе закрепились различные определения назначения
плоских (как ровных (их подавляющее большинство), так и с чашевидной выемкой) изделий из камня,
преимущественно песчаника, различной формы (квадратной, округлой) которые в большинстве своем
111
находят в северных и западных регионах Казахстана, и, едва ли меньше найдено в сопредельных
регионах России и Украины. Изделия достаточно массивные, несмотря на одну из первых публикаций
«портативные алтари» Тальгрена. Вообще, история научного изучения подобных каменных изделий
насчитывает 130 лет. Впервые в 1887 г. граф Алексей Александрович Бобринский сфокусировал особое
внимание на подобных предметах, полученных в результате проведенных им раскопок в Среднем
Поднепровье. Он их рассматривал как предметы для точения оружия, возможно для растирания краски
[1, 527]. В корне отличалось мнение П.В. Алабина, «эти скамейки, как мы полагаем, употреблялись
при совершении каких-либо религиозных обрядов…» [1, 527]. А.М. Тальгрен считал, что наряду с
металлическими жертвенными столами «алтари» могли использоваться в качестве подставок и столов
для сакральных сосудов [1, 527, 528]. Подробнее об истории изучения каменных жертвенников или
плиток-терок можно узнать из самой работы К.Г. Коноплевой [1, 527-531].
Тем самым, можно констатировать, что на различных этапах накопления данных, их интерпретации,
периодически господствовала то ритуальная (жертвенник – алтарь), то бытовая (плитка терочника, в
том числе для растирания красок) или смешанная их атрибуция. Каждая из версий базировалась на
вполне определенном основании: трасологии, остатках красок, масляных пятен, следов огня в
различных их проявлениях. Зачастую одна версия вытесняла другую. Действительно, только
подробное изучение всех особенностей, с которыми связаны подобные артефакты, их особенности и
условия находок, в итоге смогут пролить свет на адекватную их интерпретацию.
Наряду с широкими просторами Степной зоны Евразии от Поднепровья, Южного Урала и всего
Северного Казахстана, в последнее время случались находки подобных изделий в Южном Казахстане
и Жетысу. Датировка их также разнится от эпохи поздней бронзы до сакской эпохи. В последних
публикациях по этим изделиям, главным образом из песчаника, часто содержится вывод о том, что
период накопления материала необходимый для того, чтобы относительно уверенно заявить о
назначении подобных изделий из камня по-прежнему продолжается. Возможно, что именно аспекты,
связанные с юго-восточными регионами огромного ареала распространения каменных алтарей
прольют свет на вопросы об их общем предназначении.
Культурно-исторический фон. Новая находка «сакского жертвенника» в предгорной зоне
западной части Илейского Алатау имеет выразительные художественные черты, очевидно, присущие
начальному или развитому этапу раннего железного века Жетысу. Изобразительная культура всегда
старалась подчеркнуть особые черты, выделяющие черты духовной культуры своего времени. В
сакскую эпоху эти черты были наиболее выразительными и они «прорываются» даже сквозь камень,
характеризуя свой этап развития каменной обработки.
Несмотря на активное освоение подгорной зоны Жетысу с каменного века и до современности,
самой яркой выразительной культурой региона была именно сакская культура. Культура, оставившая
после себя многочисленные царские могильники, поселения, богатую изобразительную культуру.
Считается, что здесь локально проживали саки-тиграхауда и именно на территории Алматы и
прилегающий территориях от Тургеня и Иссыка до Узунагача и Кастека, а также Иссык-Куля и по р.
Или. На этих, в полном смысле, оазисных территориях: на стыке гор и южных засушливых степей
археологами фиксировались многочисленные, в основном случайные находки предметов культа –
бронзовых курильниц, со смешанным ритуально-бытовым назначением – бронзовых котлов и
наиболее редких - бронзовых крупных жертвенных-столов: Семиреченский алтарь, жертвенный стол
из Тургеня, которых найдено к настоящему времени несколько (до семи подобных изделий, с учетом
иссык-кульских и алтайской находок, в том числе и во фрагментах) [2, 231].
Условия находки. Каменный жертвенник был найден на распахиваемом десятками лет поле между
1 и 2 курганами цепочки курганов (примерно в 10 метрах к востоку от края распаханного кургана № 1
цепочки), протянувшейся с юга на север в 600 м к востоку от аула Бурган (расположенного юговосточнее Каракастека) (рис. 1). Аул находится в 20 км к юго-западу от районного центра Узунагач,
центра Жамбылского района Алматинской области (в 60 км по прямой от г. Алматы на юго-западзапад). Цепочка состоит из средних размеров (сохранившихся) сакских курганов высотой от 5 до 8
метров (рис. 2). Южнее – еще три кургана - остатки другой цепочки. Обе цепочки теперь теряются в
частных наделах населения аула Бурган. Курганы хорошо заметные на Google Earth. Распахиваемое в
течение десятилетий поле расположено прямо у подножья горных прилавков, а с курганов открывается
величественный вид на горные обычно, заснеженные вершины Илейского (Заилийского Алатау).
Северный курган (№ 1, на схеме) – единственный из цепочки, который сохранился не полностью,
сохранилась насыпь кургана высотой 2-2,5 м, хотя изначально, судя по диаметрам соседних курганов
и соотнося с контурами из валунов основания «крепиды», высота кургана должна быть 5-6 м. Вполне
112
возможным является то, что каменный жертвенник может происходить из насыпи этого кургана. У
всех сохранившихся курганов цепочки явно фиксируются следы воронки.
Об условиях находок подобных, скорей всего ритуальных предметов В.Е. Трегубов пишет, что в
погребениях каменные блюда помещались на дне ямы, но встречаются и случаи нахождения алтариков
на уровне дневной поверхности (под насыпью кургана) или в насыпи. Автор не отрицает гипотезу об
использовании данных предметов как алтарей огня, сопоставляя сарматские жертвенники с алтарями,
обнаруженных в святилищах Байте I, III и Шкуновском святилище [3, 63]. На поле проведены арыки,
которые вполне возможно возобновлены в последние десятилетия по следам каналов древности или
средневековья. Хотя, городищ в округе не обнаружено, примерно в 2 км имеются руины
средневекового караван-сарая (караханидского времени). Подгорные земли, плодородные и хорошо
увлажненные всегда были обитаемы.
Находка была произведена местными жителями и передана директору заповедника-музея
«Тамгалы/Танбалы» А. Садуакасулы, который передал ее на хранение в фонды музея. В ближайшее
время планируется строительство нового здания музея-заповедника «Танбалы», наследие которого в
2004 г., вошло в Список Всемирного наследия, планируется и строительство экспозиции музея
наскального искусства. Уверен, что находка найдет там свое достойное место.
Описание. Жертвенник или алтарь представляет собой массивное изделие, можно предположить,
что он местного производства из речной гальки (частично окатанной) подходящей формы и размера,
из гранита/гранитоида. Вся поверхность полностью заново обработана, частично прошлифованы
верхний бортик, он отделен от «торчащих»: головы с рогами, конечностей хвоста – рельефным
понижением – «ровиком». Изделию были приданы черты распластанного животного (рис. 3). Размеры:
25,5х17х7,7-8 см. Углубление, имеет смешанную овально-подпрямоугольную форму, максимальные
размеры 15х13 см, глубина 2,3 см. Верхние края – отшлифованы наиболее тщательно. Внутренняя
поверхность чаши ровная и тщательно обработана в технике пикетажа. С боков в верхней части
жертвенника выделены все части барана или архара – голова с рогами и мордой (наиболее рельефная
часть), передние и задние ноги – наиболее схематично и хвост с курдюком свидетельствуют о
массивности изображенного животного. Каменный жертвенник, символизирует распластанное
животное, а верхний волнистый рельефный край изделия, по-видимому - принесенное в жертву
животное, его вспоротый живот. Нижняя сторона – ровная и представляет собой устойчивое основание
для массивного изделия. Морда животного дана несколько схематично, выбита с одного из углов камня
(наиболее высокого), рельефно переданы массивные закрученные рога, короткая шея животного.
Очевидно, что это не просто позволила передать порода камня, но это были знаковые детали для
создания культового образа фарна (рис. 4). Вес изделия порядка 10 кг.
Возможно, что будущее сопоставление каменных и бронзовых жертвенников будет способствовать
уточнению их ритуально-функционального назначения. Наиболее важные черты: чаша с
зашлифованными краями и массивные рельефные черты (жертвенного ?) животного – барана/архара.
Еще один довод в пользу ритуального предназначения этого артефакта.
Данное каменное изделие имеет отдельные схожие черты с аналогичными у других находок.
Рельефное изображение головы «разместили с одного из четырех углов, аналогично одной из плит из
Северного Казахстана; на большинстве изображений голов этого животного голова выделана более
подробно, однако это может быть связано с возможностями материала в большей мере, нежели с
хронологией или региональной привязкой, тем более что большинство исследователей говорят о
мобильности подобных изделий. В настоящее время, отдельные, наиболее выразительные блюда
(табак) на которые казахи раскладывают праздничную пищу (бешбармак) сделаны из дерева и имеют
часто аналогичную зооморфную символику, в частности голову и рога барана.
К вопросу о распространении. Несмотря на значительную мобильность населения, все же,
большинство исследователей сходятся на том, что достаточно массивные предметы не перевозились
далеко, по крайней мере, они здесь использовались, возможно, были уложены в насыпь кургана (на
уровне дневной поверхности). Тем самым, данный алтарь был найден на месте его использования
независимо от места производства, хотя оно скорей всего также было местным.
Освещая вопросы распространения «каменных плит», с изображениями барана, З.С. Самашев
писал, что эту – «особую категорию мобильных вещей, использованных населением бронзового века
и в раннесакское время, составляют плоские плиты, торцы которых украшались скульптурными
бараньими головками. Они происходят в основном из северных регионов страны, но недавно в
Тулкибасском районе Южно-Казахстанской обл., возле с. Рыскулово, и в окрестностях с. Узунагаш в
Жетысу случайно найдены еще два образца [4, 41, рис. 47-48]». Причем в районе Узунагача ранее были
найдены плитка с изображением головы барана с терочником. Большинство известных подобных
113
плиток имеют ровную и достаточно гладкую поверхность. Однако тюлькубасская наиболее близка
нашей, уже второй плитке, найденной близ Узунагача, публикуемой здесь. Она имеет округлую форму
и вогнутую поверхность, на которых было удобно растирание определенных веществ. Вполне
возможно, что подобные каменные плитки-терки и, обычно сопутствующие им каменные терочники в
виде сапожком применялись для растирания определенного рода растений, из которых потом
приготавливались культовые напитки, например хаома. Так, по мысли известного исследователя
истории данного напитка [5, 62] основным компонентом для него была эфедра, которую было
необходимо тщательно растирать. Исследование применения наркотических веществ в древности
Центральной Азии началось еще с А. Стейна [6, 262], вскрывшего могилу, где в сопроводительном
материале находились веточки эфедры, хорошо сохранившиеся на мумифицированных останках.
Ритуал, связанный с бронзовыми курильницами и алтарями полностью не восстановлен. При этом,
логично было бы ставить вопрос о разделении бытования по регионам, скорее, чем по хронологии
бытования бронзовых и каменных жертвенников. Вопрос напрямую связан с назначением данной
каменной находки, на который мы пока однозначно ответа не имеем. Исходя из длительной истории
изучения подобных артефактов, которой уже более ста лет. Есть и своя хронология [1, 527-531].
Публикуемый жертвенник не просто несет символику барана или архара, он ей «переполнен». Если
в последующую эпоху художники ограничивались многочисленными выбивками на камне или
гончары небольшими налепами в виде спиралевидных символических значков рогов барана или архара
пусть и на самых заметных, видимых частях. То в данном случае голова с рогами, хвост с курдюком,
ноги - ритмично выделяются на краях этого массивного каменного изделия. Глядя на этот артефакт
невольно понимаешь и другую сторону «звериного стиля» несколько отличного от его традиционного
восприятия «летящего галопа» или на оленя «на ципочках». Данное изделие – плитка, видимо
символизирует принесенное в жертву животное, шире – всеобщее значение этого животного в
символике того периода. Тогда и на протяжении веков и более тысячелетия баран – архар играл
первостепенное значение в символике народов степной Евразии и венчал головные уборы не только
«золотых людей», особых ритуальных наверший и жезлов и т.д., десятками тысяч изображался на
скалах и керамике…
О предназначении. Очевидно, что можно было бы присоединиться к культовому назначению
данного каменного изделия древних камнетесов и вместе с тем смешанной ее атрибуции. Другими
словами к многофункциональному значению этого «сакрального столика». К этому, фактически
тяготеет вся история изучения. К сожалению никаких материальных остатков внутри чаши или
снаружи не найдено. Высол в нижней части может указывать на то, что продолжительное время алтарь
лежал на поверхности чашей вверх. Сейчас уже трудно сказать о том, связано ли это с распашкой
кургана или алтарь находился в стороне от кургана и напрямую не связан с курганом и, возможно
относится к поминальным обрядам, которые совершались регулярно уже после совершения
захоронения и возведения насыпи или он не связан с курганом. Для прояснения картины необходимо
провести масштабные археологические исследования на частном поле.
О символике барана – фарна написано много. Как следует из самых разных источников и
результатов исследований этот образ вытесняет быка в эпоху поздней бронзы. Он символизирует свою
историческую эпоху, когда символика, связанная с этим животным с характерными признаками, в том
числе рогами, служит и функциональной составляющей артефакта (чашей-блюдом, устроенной на
массивном туловище). Этому может быть много объяснений, в частности – зодиакальное, связанное с
явлением прецессии, постепенным движением знаков Зодиака по небосклону [7, 39-41].
По заключению К.М. Байпакова, самое раннее реалистическое изображение барана на керамике
найдено на Нижней Сырдарье, при раскопках Томпак Асара, в слоях, датируемых второй половиной
I тыс. до н.э. Слив водолея выполнен в виде головы барана с характерной горбоносостью и
спиралевидными рогами, украшенными насечками [8, 42]. Этот же образ фиксируется на скалах всего
Казахстана с поздней бронзы, сквозь всю эпоху раннего железного века, наряду с образом оленя,
заменившего лошадь, распространенную ранее. На рубеже исторических эр этот образ выбивался
тысячами на скалах, но уже без придания образу тонкой художественной стилистики и ценности. Повидимому, изделие может быть датировано раннесакским периодом, однако, поскольку раскопки
кургана, в значительной степени уже разрушенного распашкой не производились это трудно
утверждать.
Заключение. Обнаружение каменного жертвенника в подгорной зоне в 60 км к западу от Алматы,
достаточно уникальной формы (при всем многообразии подобных жертвенных столиков, алтарей) в
зоне, где идет активное почвообразование наряду с отложением и переотложением лесса имеет
огромное значение и уникально. К примеру, проведенные совместные аварийные раскопки
114
древнетюркского захоронения в 2016 г. на юго-западной окраине Узунагача заповедником «Танбалы»
и ТОО «Археологическая экспертиза» показали, что невысокий раннесредневековый курган находился
под метровой толщей лесса и переотложенной почвы, был выявлен случайно в результате
строительных работ (рытья котлована строительной техникой). Подобные публикуемой находке
сарматские жертвенники имеют бортики, почти всегда ножки и символику фарна, иногда другого
животного. Северо-казахстанские, действительно, как их характеризует З.С. Самашев, чаще всего
представляют собой плоскую плитку со скульптурным изображением барана с узкой стороны. Обе
южно-казахстанские ранние находки имеют округлую форму, причем узунагачская – ровная и плоская,
а тюлькубасская имеет бортик и вогнутость [4, 40-41].
Наша находка – максимально разнообразит типологию южных находок каменных плиток с
рельефными изображениями архаров и баранов. На наш взгляд выглядит несколько «архаичнее» и, в
тоже время «универсальнее», ведь, именно такую форму выбрали для воспроизведения деревянных
блюд для торжественных пиров – асов казахи в последние столетия и до нашей современности. Тем
самым, эта форма, существует уже более двух тысячелетий.
Значительное сходство семиреченских культовых бронзовых изделий: жертвенных столов,
курильниц и котлов на трех ножках с культовыми предметами из Китая эпохи Чжоу (1045-221 гг. до
н.э.) отмечал еще А.Н. Бернштам [9, 343-344]. Образ горного козла -«фарна» и в чжоусских бронзах
занимал
весьма значительное место. Причем китайские аналоги чаще предшествуют, они
разнообразнее по формам и образам, превосходят по мастерству художественных решений подобных
предметов, в чем удалось убедиться лично в экспозициях столичных музеев одному из авторов. Судя
по локализации известных находок художественных бронз сако-усуньской эпохи Центральной Азии,
регион Жетысу входил в зону влияния этой культурной традиции, включая Центральный и Северный
Тянь-Шань, Турфан и, вероятно Алтай. На этих территориях найдены подобные ритуальные бронзы
середины- третьей четверти I тыс. до н.э. Основная территория Казахстана входила в зону традиции,
где были распространены каменные жертвенники, традицию, которая имела также значительные
границы своего распространения. При условии совпадения значительной части функционального
назначения бронзовых и каменных столиков-алтарей-жертвенников (что мы с достаточной долей
уверенности можем пока только предполагать) в Жетысу эти традиции сосуществовали или же
сменили друг друга последовательно. В первом случае регион был пограничным, где население
использовало жертвенники из обоих материалов исходя из традиций совершения ритуалов.
По всему древнему миру широко распространены лунки, во множестве выбитые на огромных и
относительно небольших, горизонтальных плитах и наклонных поверхностях скал. Интерпретация
которых затруднена в том числе по причине из значительного разнообразия: размеров, глубины,
условий и т.д. Большинство ученых сходятся на значительной универсальности этого символа, а также
«использовании» камней с лунками в древних ритуалах. О времени появления каменных жертвенников
доподлинно судить сложно. Столь часто встречаемое по всей Евразии изображение парных адорантов
эпохи бронзы, в том числе, в Жетысу и в Кулжабасы, в частности, зачастую между молящимися
мужчинами изображен некий предмет, напоминающий жертвенник [10, 7]. По словам В.Н. Топорова,
«жертвоприношение совершалось не только в максимально сакральном месте, но и в максимально
сакральной временно́й точке — на стыке старого и нового года (если говорить о главном
жертвоприношении), когда Хаос одолевал Космос» [11, 13]. Тем самым, очевидно, что не нужно
дополнительных доказательств тому утверждению, что в сакральных центрах, таких как
Тамгалы/Танбалы, Кулжабасы совершались не только жертвоприношения, но и весь их календарный
цикл в комплексе. Сакральное и ритуальное значение Тамгалы можно подтвердить и посетительским
изображением античного периода алтаря огня и служителя в свободном балахоне и головном уборе
[11, вклейка 21]. Б.А. Литвинский, посвятивший всю жизнь изучению древней культуры Центральной
Азии, культов Солнца и Огня, писал: «Культ огня у сакских племён был связан не только с
погребальным культом, он входил во многие сферы духовной жизни. При этом особенно глубоко он
проник именно в погребальный ритуал… Связанные с огнём жертвенники даже клались в могилу.
Можно также предполагать, что существовали верования, связанные с «огненным барьером»,
препятствующим возвращению души покойного в мир живых; огонь, с другой стороны, мог
рассматриваться как экстатическое средство, помогающее душе вознестись к обиталищу богов [13, 8283]. Культы Солнца и Огня восходят к древнейшим представлениям предков саков. Так, например, «по
ночам Агни (Огонь) на земле, а по утрам он возрождается в виде «двигающегося Сурьи (Солнца)» (RV
X, 88, 6). Почитаемых людей, возможно связанных с культом, конечно, не могли оставить без такой
святыни как алтарь в «ночное время».
115
Рис. 1. Схема месторасположения находки на космоснимке микрорегиона Каргалы- гора Суыктобе
Тем самым, публикуемая находка каменного алтаря-жертвенника дополняет данные по их формам,
условиям находки, а также географии распространения. При этом, пока окончательно не решен вопрос
о происхождении находки из распаханного кургана или это связано с подгорной зоной, которая была
плотно заселена племенами, которые могли использовать подобные каменные плитки-жертвенники с
поздней бронзы. Проведенная возможная нивелировка поля, а также распашка в течение десятилетий
не дают возможности утверждать, было ли там поселение, ритуальный комплекс без более
тщательного исследования и археологических раскопок.
_________________________________________
1.
Коноплева К.Г. 2015. История изучения каменных жертвенников ранних кочевников Евразии // Наука ЮУрГУ:
Материалы 67-й научной конференции секции социально-гуманитарных наук. Челябинск, 527-532.
2.
Тулегенов Т.Ж., Иванов С.С. 2012 Новый жертвенный стол сакского времени из Тургеня (культурнохронологический анализ). // Материалы III международной научной конференции «Кадырбаевские чтения - 2012», Актобе,
227 – 232.
3.
Трегубов, В.Е. 2000. Сарматские жертвенные алтари из музейных собраний Приуралья. // Культурное наследие
степей Северной Евразии. Вып. 1. 57–72.
4.
Самашев З.С. 2013. Древнее искусство в 5-ти томах. История изобразительного искусства Казахстана. Астана. -240
с.
5.
Абдуллаев К. 2009. Культ хаомы в древней Центральной Азии. Самарканд: МИЦАИ – 120 с.
6.
Stein M.A. 1928. Intermost Asia Detailed Report of Explorations in Central Asia, Kan-su and Eastern Iram. Vol. I-II.
London. – 650 p.
7.
Железняков Б.А., Шербаев Р.К. 2010. Семантика изображений рыб на тагоре из городища Караспантобе. // Родной
край. Историко-краеведческий и архивный журнал. № 1-2 (15-16). 38–43.
8.
Байпаков К.М. 1980. Культ барана у сырдарьинских племен. // Археологические исследования древнего и
средневекового Казахстана. Алма-Ата, 32 – 45.
9.
Бернштам А.Н. 1949. Основные этапы истории культуры Семиречья и Тянь-Шаня. // Советская Археология. XI. 337
– 384.
10.
Садуакасулы А., Железняков Б.А., Херманн Л. Наскальное искусство хребта Кулжабасы. Алматы, 2017 – 240 с.
11.
Топоров В.Н. Славянские комментарии к нескольким латинским архаизмам. — Этимология. 1972. М., 1974. – c. 319.
12.
Железняков Б.А., Садуакасулы А., Херманн Л. 2016. Новые петроглифы Тамгалы и Чуили. Древности Жетысу.
Памятники археологии Жамбылского района.. Алматы. 88 – 109.
13.
Литвинский Б.А. Семиреченские жертвенники (индоиранские истоки сакского культа огня). // Проблемы
интерпретации памятников культуры Востока. М., 1991. С. 66-87.
116
Рис. 2. Топоплан цепочки курганов могильника Бурган
117
Рис. 3. Прорисовка плитки-жертвенника (Железнякова В.Л.)
Рис. 4. Фото с фронтальной части
118
Серік Г.С., Килимов Т.М., Амелин В.А.
УНИКАЛЬНАЯ РУКОЯТЬ ПЛЕТИ (НАГАЙКИ) С ИЗОБРАЖЕНИЯМИ ХИЩНИКОВ ИЗ
ОДНОГО ПОГРЕБЕНИЯ МОГИЛЬНИКА ШПАКИ ІІ.
Ранний железный век – период истории ознаменовавший кардинальные изменения в способах
ведения хозяйства и жизненном укладе древних племен. Новый порядок ведения хозяйства,
повышенная роль войны, обусловили важнейшую роль коня для кочевников древности. Животное
стало не только пищей, одеждой и средством передвижения, но и «оружием нового типа», занимая при
этомне крайнюю роль в сакральных представлениях. Совокупность данных аспектов требовало не
только высокоспециализированную подготовку всадника, но и необходимые средства для управления
конем. Одним из таких дополнительных элементов конского снаряжения является нагайка,
привлекшая особый интерес авторов.
Уникальный предмет косторезного искусства – рукоять плети (нагайки), выполненный в савроматосарматском зверином стиле был найден в ходе археологических исследований могильника Шпаки ІІ,
относящегося к правобережьюреки Илек. Как известно, Илек – магистральный левобережный приток
Урала. Он полноводен, сам имеет богатые притоки, способные обеспечит жизнедеятельность больших
скотоводческих коллективов.
«Следует отметить, что территория Илекского локального микрорайона (в пределах Актюбинской
области) насыщена памятниками ранних кочевников широкого хронологического диапазона, особенно
отрезка VI – IVвв. до н.э., когда сооружались крупные могильники по обоим берегам этой водной
артерии, эксплуатировавшиеся в течении длительного времени. В культурно-хронологическом
отношении могильник наглядно демонстрирует идентичностьпроцесса культурных трансформаций,
происходивших в раннекочевническом обществе степной зоны Евразии»[1. с.38].
Интересующая нас находка, на которую авторы хотели бы обратить внимание, была обнаружена в
погребений 2 кургана 3 могильника Шпаки II. Курган представлял собой земляную насыпь диаметром
22 м, высотой 0,92 м. В процессе снятия насыпи был выявлен глинный вал, образующее кольцо
диаметром 14,5 м.
Погребение 2 располагалось в центральной части кургана. Могильная яма имела округлую форму
диаметром 3,1 м. На дне ее на глубине 1,5 м лежали кости двух человек, покоившихся вытянуто на
спине, головой на восток. Погребенных сопровождало довольно большое количество заупокойной
пищи, представленной костями лошади и мелкого рогатого скота. Кости животных были расчищены
вдоль борта могильной ямы (по бокам и у изголовий погребенных). В могиле были найдены различные
находки: железные кинжалы, два колчанных набора с бронзовыми наконечниками стрел, железный
колчанный крючок, глиняные сосуды, железные ножи, кабаньи клыки железная игла.
Рукоять нагайки была обнаружена у южного костяка, рядом с колчанным набором. Она
располагалась вдоль костей правого бедра и кисти. Рукоять представляет собое костяное изделие,
изготовленное из ребра животного (лошади?). Фактическая длина рукояти нагайки составила 29,5
см.Окончания рукояти не симметричны по отношению к центральной части. Конец находки (левый),
расположенный непосредственно у кисти погребённого, отличается более лучшей сохранностью. На
втором окончании (правом) четко прослеживаются следы стертости – вероятно результат
эксплуатации. На концах рукояти вырезаны изображения голов хищных животных. Изображения
являются органической частью изделия – головы животных лаконично вырастают из трубчатой
основы. Образы вырезанных животных также неоднородны.
В левой части рукояти передано изображение стилизованного волка. Пасть животного
инсценирована в виде оскала. Внутри пасти зафиксировано отверстие диаметром 3-4 мм. Вероятнее
всего, отверстие предназначалось для пропускания темляка.Уши животного заострены в окончаниях и
прижаты к затылочной части головы. В центральной части ушных раковин наблюдаются выемки.
Правая частьрукояти представлена навершием в форме головы плотоядного животного, что
доказывается наличием оскала. Определить вид хищника затруднительно в связи с потертостями в
процессе эксплуатации и плохой сохранностью этой стороны нагайки. Предположительно
изображение относится к кошачьим хищникам, так как имеет совокупность признаков присущих этому
семейству. Головка имеет короткую морду, округлые и прижатые к затылку уши, короткую пасть
(относительно пасти волка), с клыками в два ряда, четко показанную округлую верхнюю губу и
треугольный нос. Вышеперечисленные элементы, как правило, характерны для семейства кошачьих.
119
Также в изображении кошачьей головы присутствуют два декоративно расположенных отверстия.
Первая находится в пасти животного, а вторая на месте расположения ушей. По предположению
главная функция этих отверстии –для крепления к ней плетеной части нагайки.
«Образ волка и волкоподобных чудовищзанимает не последнее место среди персонажей звериного
стиля в сарматском искусстве. Этот мотив в скифскую эпоху был широко распространен в искусстве
ираноязычных племен восточных регионов: «савроматов» Приуралья, саков Сибири и Алтая,
массагетов Средней Азии».«Е.Ф. Королькова в своей монографии, посвященной искусству племен
Нижнего Поволжья и Южного Приуралья в скифскую эпоху (VII – VI вв. до н. э.), отмечает, что образ
волчьего хищника доминирует в Южном Приуралье»[2. с 63].
Похожее изображение волка, с оскаленной пастью встречается в изображении бронзовой подвески,
найденной в Южном Приуралье, в захоранении кургана8 могильника Пятимары І. Также в
изображении бронзовой подвески из кургана 1 могильника Сынтас [3. c.208].
В связи с потертостями сложно подобрать аналогии к кошачьему хищнику, но похожие
изображения встречаются на кабаньем клыке из кургана Аймырлыг (Тува)и на фрагменте псалия (рог)
из могильника Талдура І (Алтай). [3. c.198, 208].
«Исходя из исключительной важности различных функций и особой сигнифики, плеть (камчу,
нагайку, кнут, бич), помещали в основном в элитные погребения как вещь – индикатор, символ
(верховной) власти. Формально плеть относится к числу вспомогательных элементов конского
снаряжения, используемых для управления животным при верховой езде, но она обладает
повышенным семиотическим значением и поэтому занимает особое место в классификационном ряду
предметов материальной культуры номадов» [4. с. 218-219].
_____________________________________
1. Бисембаев А.А., Дуйсенгали М.Н., МамедовА.М.,Амелин В.А., Баиров Н.М., Жанузак Р.Ж., Серік Г.С. Работы на аварийном
могильнике ранних кочевников Шпаки ІІ в 2016 году (предварительное сообщение). «ІХ Оразбаевские чтения» по теме
«Современные методы и подходы в изучении историко-культурного наследия Казахстана и сопредельных стран»,
приуроченной к 95 летию А.М. Оразбаева. 28-29 апреля 2017 г. С.35-40.
2. Засецкая И.П. «Образ волка в сарматскомискустве в Iв. н.э.»Журнал Вояджер: мир и человек. Самара.2012. С. 63-73
3. Королькова Е.Ф. «Звериный стиль Евразии» СПб., 2006.
4. Самашев З. «Вещевой комплекс Береля: состав и содержание», сборник научных статей «Археология и историяСарыарки»
2012 г. Караганда. С.195-222.
Рис.1 Могильник Шпаки ІІ1 - Общий вид на вал и погребение №3. 2 – Общий вид погребения №3.
120
Рис.2 Фото и чертеж рукояти плети (нагайки).
Хасан А.М., Баирова М.К.
ЕЛЕК ӨЗЕНІНІҢ АЛАБЫНДА ОРНАЛАСҚАН ЕРТЕ КӨШПЕНДІЛЕРДІҢ
ЖЕРЛЕУ ОРЫНДАРЫНАН ТАБЫЛҒАН МОНШАҚТАР
Бұл жұмыс Сапибұлақ (2009 ж. қазба жұмыстары) және Оңайбұлақ (2008 ж. қазба жұмыстары)
бейіттерінде жүргізілген археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесінде табылған импорттық
моншақтарды зерттеуге арналған.
Әйелдердің әшекей және тұрмыстық бұйымдарының ең көп категориясын моншақтар құрайды.
Олар көп жағдайда мойын омыртқалардың, бас сүйектің және адам қаңқасының көкірек қуысының
жоғарғы жағында кездесіп, алқаға біріксе, ал білек маңайында кездесетін моншақтар әшекейлі білезікті
құрайды [1, c.18].
Оңайбұлақ бейітінің №1 қорғанындағы 4-қабірден негізгі бөлігін балта тәріздес пішіндегі
моншақтар құрайтын алқа анықталды. Моншақтардың жіңішке қапталында тесіктер тесілген. Алқа
екінші адам сүйегінің мойын тұсында орналасқан. Моншақтардың жартысына жуығы глазурьмен
қапталған. (1,1 сурет).
6 дана моншақтың пішіні ұзартылған, бөшке тәрізді. Олар балта пішінді моншақтармен бір
материалдан жасалған. 6 моншақтың 3 данасында ақ түсті седеп бояу сақталған. Қалған моншақтар
бір-бір данамен берілген: ақ түсті бояумен боялған ұзартылған, цилиндр тәрізді пішіндегі моншақ,
121
жасыл түсті ұсақ жалпақ цилиндр пішініндегі моншақ, көк түсті конус пішінді әйнек моншақ, ақшылқоңыр түсті әйнектен жасалған, негізі дөңгелек моншақ.
Бұл орайда, шыны және минералды моншақтар тек қана батысқазақстандық емес, сонымен қатар
бір уақытта Солтүстік Қара теңіз маңы, Оңтүстік Орал маңы, орманды-далалы Орал, Орталық және
Оңтүстік-Шығыс Қазақстан секілді өңірлердегі әйел адамдардың жерлеу орындарында көп
көздесетінің атап кеткен жөн. Олар өздігімен сауда-айырбастық қатынастардың даму көрсеткішін, сол
кезеңдегі қолөнер кәсібінің деңгейін, экономикалық және саяси екпінді көрсетеді. Олар далаға әр-түрлі
жолдармен келген. Олардың әскери олжа немесе алым-салық төлемі ретінде де таралуы мүмкін.
Қазіргі таңда әр-түрлі зерттеушілердің моншақтарға қатысты өңірлер бойынша жасаған бірқатар
классификациялары бар. Сондықтан, біздің ойымызша жаңа классификацияны құрудың қажеті жоқ.
Батыс Қазақстан мен Оңтүстік Орал маңы аумағында кездесетін моншақтардың типологиясы осы
өңірдің танымал зерттеушісі С.Ю. Гуцаловтың [2, c.42] еңбектерінде жан-жақты көрсетілген. Олар
келесідей топтамаларға бөлінген: шыныдан жасалған үшбұрыш тәрізді пішіндегі моншақтар, көкшіл
шыныдан жасалған сопақ моншақтар, көкшіл шыныдан жасалған үшбұрыш пішіндегі моншақтар,
көзді орнаменті бар шыныдан жасалған дөңгелек моншақтар, ақшыл-жасыл түсті шыныдан жасалған
призмалық моншақтар, қызыл-сарғылт түсті бөшке пішінді моншақтар, шыныдан жасалған
салпыншақтар: балта, иірімді, конустық және тамшы тәрізді пішінділер, көк түсті биконустық
пішіндегі шыны моншақтар, үлкен өлшемді дөңгелек моншақтар, тегіс цилиндлрлік моншақтар,
ақықтастан жасалған (бөшке пішінді, тамшы тәрізді), көк түсті куб пішініндегі шыны моншақтар және
дөңгелек-қырлы фаянс моншақтар. Осылайша зерттеуші моншақтардың пішініне, өлшемдері мен
материалына көңіл бөле отырып және ғылыми айналымдағы табылымдарды ескеріп, олардың 13 түрін
бөліп шығарды.
№1 қорғанның 4 қабірінен бірінші адам қаңқасының жанынан ұзартылған бөшке пішінді 6 дана
моншақ анықталса, №3 қорғанның қабір топырағының арасынан бөшке пішінді үлкен моншақ
табылды.
Осылайша Оңайбұлақтан табылған жиынтықтар жоғарыда аталған типологияның 6 түрімен сәйкес
келеді. Олардың арасынан қарастырылып отырған өңірде және осы кезеңде жаппай кездесетін балта
тәрізді пішіндегілер көпшілікті құрайды. Олардан кейін перламутрмен жабылған бөшке пішінді,
цилиндр пішінді және әр-түрлі шыныдан жасалған моншақтар көп кездеседі.
Сапибұлақ бейітіндегі №4 қорғанның 2 қабірінен мойын омыртқалар мен білек сүйектерінің
маңынан әр түрге жататын моншақтар анықталды. Мойын омыртқалар жанындағы моншақтар
шыныдан жасалған және глазурьмен қапталған. Сол қабірдегі білек маңындағы моншақтардың көбісі
геширлі жалпақ немесе цилиндр тәрізді пішінді болып келеді. Олардың 14 данасы перламутр бояуымен
жабылған. Сонымен қатар, шыныдан жасалып, глазурьмен қапталған және глазурьсіз моншақтар да
кездеседі.
№6 қорғанның 4 қабірінен 1,2 м тереңдікте, шұңқырдың орталық бөлігіндегі топырақ арасынан
моншақтар табылды. Олар: жайпақ-эллипс тәрізді, күңгірт-көк және көгілдір шыныдан жасалған көзді,
ақ және сары түсті жолақты моншақтар (1,2 сурет).
Көзді моншақтар – көз формасындағы суреті бар моншақтардың жалпы түрі. Алексеева Е.М.
«Античные бусы Северного Причерноморья» жинағында өрнектерді дақты және көзді деп бөліп,
көздерді қарапайым және күрделі деп ажыратқан болатын [3, c.15,50,51].
Көзді моншақтар көптеген мәдениеттерде «жаман» көзден сақтану үшін немесе оның әсерін түсіру
үшін пайдаланылған. Көзді моншақтар «барлық бағытты көре алатын көз» болып, көз тиюден
қорғайтын тұмар ретінде қызмет етті.
О.Н. Мошеева классификациясы бойынша бұндай моншақтар негізінен б.з. ІІ ғ. 2-жартысымен
мерзімделеді [4, c.23].
№9 қорғанда жерленген адамның мойын омыртқасы тұсынан дөңгелек пішінді 5 моншақ
анықталды. Олардың үшеуі көгілдір түсті шыныдан жасалған, қоңыр-сарғыш түсті шыны моншақ және
ірі тас моншақ (?). Сонымен қатар, оң жақ бұғана мен иық сүйегінің арасында борлы жыныстан
жасалған ірі моншақ табылды. Ол бөшке пішінді, өлшемдері: диаметрі – 2,1 см, ұзындығы – 2,5 см (1,3
сурет).
Осылайша, табылған материалдардың классификациясы негізінде экономикалық жағдай туралы
мәліметтер алуға болады. Мысалы, моншақтардың жасалуы үшін қолөнердің жоғары деңгейде дамуы
қажет болды. Ал көшпенділердің шаруашылығында сүйек пен бордан жасалған қарапайым үлгілерінен
басқасының жасалуы мүмкін емес еді. Сондықтан, моншақтардың көпшілігі сауда қатынастарының
нәтижесінде келген болатын. Мұның өзі экономикалық деңгейдің жоғары дәрежеде болғандығын
дәлелдейді. Б.з.д. І мыңж. орта кезеңіне жататын әшекейлер жиынтығы өңірдегі этномәдени бағыттағы
122
мәселелерді шешуге, мәдени-тарихи және экономикалық бағыттағы реконструкциялардың таралуына
әсер ететін маңызды мәдени-диагностикалық материал болып табылады.
_______________________________
1. Материалы международной научной конференции «Ранние кочевники Южного Приуралья в свете новейших
археологических открытий», 2008.
2. Гуцалов С.Ю. Древние кочевники Южного Приуралья VII-I вв. до н.э. 2004.
3. Алексеева. Античные бусы Северного Причерноморья. 1975.
4. Мошеева О.Н., Глазчатые бусы // Научный журнал Российская Археология, 2008. №4. – С.23-51.
Рис.1. 1,1. Курган №1, погребение №4; 1, 2. Курган №6, погребение №4; 1, 3. Курган №9
123
Нұрболатұлы Е.
ЖЕТІСУДАҒЫ ЕРТЕ ТЕМІР ДӘУІРІНІҢ ЖЕРЛЕУ ОРЫНДАРЫ
Жетісу Қазақстанның оңтүстік-шығысында орналасқан тарихи-мәдени маңызы зор аймақ. Қазіргі
әкімшілік бөлініске қарай Алматы облысы мен Жамбыл облысы кіреді. Аймақтың атауы ландшафттық
жағдайдың ерекшеліктеріне байланысты, атап айтқанда, жеті өзеннің атымен: Тентек, Лепсі, Сарқанд,
Ақсу, Биен, Қаратал және Көксу өзендері. Шу-Балқаш бассейні аумағының қолайлы жағдайлары
мыңдаған жылдар бойы адамдардың көптеп орналасуына жағдай туғызды.
Жерлеу орындарының топтары әдеттегінше өзен террасаларының және өзен арналарының бойымен
созыла тізбектеле орналасқан. Жетісудың ерте темір дәуірінің Бесшатыр, Берікқара, Жалаулы,
Жетітөбе, Жуантөбе, Есік, Теңлік, Түрген, Ұлжан және т.б. жерлеу кешендері белгілі. Кешендер осы
өңірді ерте темір дәуірінде мекендеген сақ-үйсін тайпаларына тиесілі.
Таң қалдыратын және ерте кезеңге жататын ескерткіштердің бірі – Бесшатыр қорымы. Бұл кешен
Қазақстандағы барлық тас құрылысты қорғандардан ерекше болып келеді. Табылған кезде қорымда
барлығы 31 қорған есептелген. 1957, 1959 – 1961 жылдары Іле және Жетісу археологиялық
экспедициясының К.А. Ақышевтың басқаруымен Бесшатырда қорымында барлығы 18 қорған
қазылды. Қорғандарды К.А. Ақышев, жер асты және жер үсті құрылыстарын біріктіретін, үлкен және
палеоархитектуралық ансамбльдерді қалыптастырушы «сақ пирамидасы» деп атаған [2, 108-112 б.].
Қорғанның айналасындағы меңгир тастар, айнала қаланған қоршау түріндегі тас біліктер, ірі тас
валундар жергілікті тайпалардың тасты өңдеуді игергендігін дәлелдейді. Қабірдің қызықты
бөліктерінің бірі – жер асты жолдары. Зерттеушілердің айтуынша жерлеу-ғұрыптық кешеннің
құрылысын салу барысында тасты қалау техникасын, ағаш өңдеу технологиясын қолдана отырып
төртбұрышты және дөңгелек пішінде жоспарланған. Сонымен катар қабірді салу үшін бұталарды,
қамыстарды, топырақ және қиыршық тастарды қолданғанын байқай аламыз. Заттай деректердің
аздығынан ескерткіштің хронологиялық сипатына қатысты мәселені қиындатты. К.А. Ақышевтың
Бесшатыр ескерткішін жерлеу құрылысына қарап б.з.д. VII – IV ғасырларға тән деп есептейді.
Бесшатыр қорғанының қазбаларынан табылған олжалар: қоладан жасалған төртқырлы жебенің ұшы,
қыш ыдыстың сынықтары мен алтын қапсырманың бір бөлігі.
Есік қорғаны – маңыздылығы жағынан ерте темір дәуірінің атақты ескерткіштерімен салыстыруға
келетін сақ дәуірінің керемет құрылыстарының бірі. Есік қорғанының диаметрі 60 м дейін, биіктігі – 6
м, беткейлердің көлбеулігі 45–50°- ты құрайды. Зерттеушілер қорғанды көлемі бойынша «патша
қорғандары» қатарына жатқызады. Қорғанның теориялық есептелген көлемі 8600 м3-ге тең. Бұл
қорғанды бір күнде тұрғызу үшін 3000-4000 адам күшін қажет етеді. Зерттеушілердің пікірінше бұл
үйінді тұрақты конус түріндегі күрделі құрылыс. Қорғанның жер бетіндегі құрылысының
стратиграфиясын зерттеу, үйідінің көп қабатты болғанын көрсетеді. Қорғанның негізін тазалау кезінде
екі жерлеу орны анықталды: орталық және бүйірлік. Орталық қабірде тоналған орын тіркелді. Бүйірлік
қабірдегі жерлеу орнында Тянь-Шань шыршасының бөренелерінен жасалған табыт орнатылған.
Мәйіттің жасы 18-25 жас аралығында. Бойы шамамен 165 см-ден кем емес. Онда қару-жарақ, киімкешек әшекейлері табылған. Бас жағында 150-ден аса заттар, оның ішінде: сырға, көгілдір могшақтар,
және гривна[1, 88 б.].
1985-1986 жылдары ҚазКСР Ғылым академиясының тарих, археология және этнология
институтының Алма-Ата экспедициясы және тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау
Республикалық қоғамы Іле Алатауының етегіндегі, Алматы қаласынан батысқа қарай, Шамалған
ауылының шетінде жақын орналасқан сақ дәуірінің Молалы және Шұбарат ескерткіштерінде сақтау –
қорғау жұмыстарын жүргізді. Барлығы 52 қорған зерттелді. Табылған материалдар Б.Н.
Нұрмұханбетовпен Ю.И. Тифоновка ескерткішті б.з.д. V-IV ғасырларға мерзімдеуге мүмкіндік берді[4.
10-22 б. ].
Молалы І қорымы жиырма тоғыз қорғаннан тұрды. Бір қатарда он жеті қорғаннан тұратын үлкен
қорғандарды (диаметр 15 – 20 м, биіктігі 0,5 – 2,5м) құрайтын өлшемі және топографиясы бойынша
үш топқа (оңтүстік – А, орталық – Б, солтүстік – В) бөлінетін солтүстігінде орталық және оңтүстік
топтардың соңғы жағында жұптасып орналасқан төрт кіші (диаметрі 5 – 8 м, биіктігі 0,3 – 0,4м)
қорғандардан тұрады. Басқа кішкене созылыңқы және шашыраңқы қатар көрші топқа параллель
орналасқан, жұп-жұппен орналасқан екі топтан тұратын жеті қорғаннан тұрады. Және тағы бір үлкен
қорған (№30) бар. Барлығы жиырма қорған толықтай зерттелді.
124
Зерттеушілердің айтуынша Молалыдағы ірі және кіші қорғандар тобының ерекшелігі орталық
қабірлерде иттердің көмілуі тіркелді. Нысандарды біріктіретін белгі жерлеу рәсімінің тұрақты
рәсімдері: батыстық бағдар, жерленген адамды арқасымен созып жатқызады.
Шұбарат қорымы 200 ден астам қорғаннан тұратын, Шұбарат жазығында орналасқан. Қорғандар
оңтүстіктен - таулар жағынан, солтүстікке қарай 2 шақырымға созылып, тізбектер түрінде орналасқан.
Зерттеушілер жерлеу құрылымындағы құрылысына баса назар аударды. Шұбарат қорғандарындағы
үйінділер төрт қабаттан құралған: екі топырақ қабатынан және олармен араласқан екі тас араласқан
қабаттан тұрады. Кейінгі зерттеулердің қорытындылары Б.Н. Нұрмұханбетов пен Ю.И. Тифоновқа
қорғандардың екі нұсқасымен, үш түрін бөліп көрсетуге мүмкіндік берді. Шұбарат қорғандарының
бірінде зерттеушілерді ойландырған – ежелгі тоналған орын немесе дромос болатын ұзын дәліз
анықталды[4. 10-22б ]. Молалы және Шұбарат қорымдарында зерттеулер апаттық жағдайда
тұрғандығына қарамастан осы жерді мекендеген тайпаның мәдениетінен көптеген ақпарат беретін,
Жетісуды мекендеген Есік қорғандарын құрушы тайпалармен қатар өмір сүрген тайпалар жайлы
керемет ауқымды ақпараттар алынды.
Қазіргі таңда Алматы ауданында өзінің тарихи ландшафтымен топографиясын жақсы сақтаған ерте
көшпелілердің тек бір ғана ескерткіші бар, ол – некрополь Боралдай, ол Алматының солтүстік жағында
орналасқан, 40 – тан аса қорғандар орналасқан. Қорғандар көлеміне қарап сақ қоғамының күрделі
әлеуметтік стратификациясын айыруға болады. Ең үлкен қорғандар көшпелі элитаға, яғни жоғарғы
әлеуметтік таптағы тайпа көсемдеріне арнап тұрғызылған[5. 23 б. ]. Орташа қорғандар – тайпаның байбақуаттылары мен әскери шенділерге, кішкентай қорғандар – қарапайым тайпа адамдарына арнап
салынған деген болжамдар бар. Қорғандар, үлкендерінің биктігі 16-18 м және диаметрі 90-100 метрге
дейін жететін, өзен террасаларымен және кепкен арналардың бойымен тізбектеле созылған.
Боралдайда ең үлкен қорғанның шығыс жағынан мысық тұқымдас жануардың бір жануарымен
арпалыс көрінісі бейнеленген тас табылды[5. 34 б.].
Ерте темір дәуірінің үлкен ескерткіштерінің бірі Берікқара қорымы болып табылады. Ескерткіш
Берікқара шатқалының шыға берісінде орналасқан. Мұнда көптеген жерлеу-ғұрыптық нысандар,
жалпы 457 қорған мен тас қалаулар шоғырландырылған. Ескерткіш бір немесе бірнеше тізбектен
тұратын 31 нысандар тобынан құралған және әр қайсысында 5 тен 31 ге дейін қорғандар есептеледі.
Ескерткіште жерлеу дәстүрінің өртеу дәстүрі яғни ингумация тіркелді. Берікқаралықтар мәйітті басын
батысқа қаратып, арқасымен жатқызған. Қасына о дүниеде қолданатын заттары ретінде қылыштар,
садақ жебелері, ілмектер, ыдыстар, әшекейлер қойылды[6. 67-75 б. ].
Сақ дәуіріне жататын тағы бір керемет ескерткіш Жетітөбе қорымындағы жерлеу орындары.
Ескерткіш Қырғыз Алатауының солтүстік бөлігінде, Талас өзеніне жақын жерде, Тараз қаласының
маңында орналасқан. Қорымда ССШ – ООБ бойымен бағытталған, екі параллель тізбек ретінде
орналасқан 25 үйінді анықталды. Қорым 1,5 км-ге созылып жатыр. Ол шығыстан батысқа қарай тегіс
алаңды алып жатыр. Бір тізбек кішкентай бір қорғаннан және диаметрі 50 метрден 73 метрге дейін, ал
биіктігі 4 метрден 7 метрге дейін жететін жеті қорғаннан тұрады. Екінші тізбек бірінші тізбектің батыс
жағында орналасқан және 17 қорғаннан тұрады. Үйідінің диаметрі 8 метрден 40 метрге дейін, ал
биіктігі 0,1 метрден 3 метрге дейін. 1986 жылы Қорымның батыс тізбегінде 13 нысан қазылды.
Зерттеушілердің айтуынша ескерткіштер сол ерте заманда толықтай тонауға ұшыраған[7. 504 б. ].
Қаратума қорымы топырақтан және майда қиыршық тастардан тұрғызылған 1070 қорғанды
қамтиды. Қорғанның биіктігі 0,1 – 0,3 м, диаметрі 4 – 14 м құрайды. Қорғандар ендік бағытта
бағдарланған бірден төртке дейінгі жерлеу шұңқырлары бар. Кейбір қабірлерде ағаш табыттың
қалдықтары тіркелген. Қабірде бір немесе үш адамға дейінгі мүгедектердің сүйектері анықталған. Бірге
қоса көмілген заттары бірқалыпты болып келеді. Негізінен бұл керамика, арасында темір пышақтар,
әшекейлер, белбеу жиынтығының заттары және сирек кездесетін қару түрі кездеседі. Жерлеу орны
тонаудың жоғарғы деңгейін (89%) және қалдық заттардың нашар сақталғандығын көрсетеді. Бұл
ескерткіштің басқа ескерткіштерден ерекшелігі жерлеу орындарында қару санының аздығымен және
ат әбзелдерінің жоқтығымен ерекшеленеді. Бұл жерлеу рәсіміндегі маңызды ерекшелік Жетісудағы
сақ-үйсін тұрғындарының басқа да сақ мәдениетінің шеңберінен, этнографиялық деңгейде көрініс
тапқан, ол оның мәдени ерекшелігін көрсетеді[8. 672 б. ].
Ұлжан қорымы Алматы қаласындағы Үлкен Алматы өзенінің сол жағалауында орналасқан.
Ескерткіш топырақ пен тастардан үйілген, солтүстіктен оңтүстікке қарай бағытталған тізбек түріндегі
бес қорғаннан тұрады. Ұлжан ескерткішінен оңтүстікке қарай Ұлжан-2 білдіретін тағы бір ескерткіш
бар[10. 225-24 б. ]. Сондай-ақ ол да солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылған кіші
көлемдегі бес қорғаннан құралған. Қазба жұмыстарымен бірнеше қорған зерттелді. Олардың ішінде
біреуі (№ 4) диаметрі 55 – 60 м, биіктігі 5 м құрайды. Жерлеу камерасының ішінде шашыраңқы адам
125
сүйектері, жануарлардың сүйектері, керамика бөлшектері, тастан жасалған ыдыстардың сынықтары,
алтын қаптырмалар анықталды[9. 29-34 б.].
Қатартөбе қорымы Шалкөде өзенінің алқабында, тау бөктерінде орналасқан. Әр түрлі уақыттағы
50-ден аса жерлеу – ғұрыптық орындарынан тұрады. Солтүстіктен оңтүстікке қарай тізбектеле
созылған. Орташа және үлкен өлшемдегі қоғандардың төрт тобынан тұрады. Қорғандардың құрылысы
Жетісуға тән: үлкен қорғандар айналдыра тастармен қоршалған. Тас жолдары бекітілген[12. 118-125
б.].
Жетісудағы ерте темір дәуірінің «патша қорғандарына» тән ескерткіш, Алматы облысының
Райымбек ауданында орналасқан Қарқара жерлеу-ғұрыптық кешені болып табылады. Қарқараның тау
бөктері алқаптарында 4 – 5 қорғандар тобы анықталған. Шығыс тізбегі сегіз ірі қорғаннан тұрады. №1
қорғаны топтың оңтүстік-шығысында жеке орналасқан. Археологиялық зерттеулердің барысында
жерлеу – ғұрыптық кешеннің жер үсті құрылымы (қорғаны), қорған айналасындағы кеңістік (қорғанқоршаулар, қоршаулар және тас «жол»), ордан және қорған сыртындағы құрылыстар анықталды.
Ескерткіш ормен қоршалған. Кешеннің айтарлықтай өлшемдері бар: 125 х 127 м. Қорған әдеттегінше
таспен қапталып жабылған. Үлкен тастармен айналдыра бекітіліп үстінен майда тастармен жабылған.
Тек бір оңтүстік – батыс секторды зерттеудің нәтижесінде қорғанның етегі мен ордың арасында 32
нысан анықталды: қоршаулар, қорған-қоршаулар. Қазба жұмысының авторы А. Оңғардың айтуынша
қорғанның айналасындағы қорған-қоршаулар негізгі қорғаннан кешірек, яғни ғұн-сармат дәуірінде
салынған деп болжайды[11. 29-57 б.].
Элиталық қорғандар тау етегіндегі алқаптарда, қолайлы жағдайларға, жайлау сияқты таудағы
жайылымдарда орналасқандығы назар аудартады.
Жетісу - көне заманнан бері сақ-үйсін тайпаларының ерте мемлекеттік саяси, әкімшілік және діни
орталықтарының бірі болып табылатын аймақ. Бұл аймақтағы ықшам топтарымен әр аймақта
шашыраңқы таралған көптеген қорғандар дәлелдейді. Әдетте олар меридиандық бағытта созылатын
тізбекті құрайды. Жетісудағы ерте темір дәуіріндегі «патша қорғандарына» Қазақстан мен Орта Азия
бойынша тең келетін жерлеу ескерткіштері жоқ деуге де болады.
____________________________________
1.
К.А. Акишев Курган Иссык. Искусство саков Казахстана. М.: Искусство, 1978.
2.
К.А. Акишев, Г.А. Кушаев Древняя культура саков и усуней долины реки Или. Алма-Ата: Издательство АН КазССР,
1963.
3.
Ш.Е. Амиров Археологические исследования на могильнике Улжан (предварительные итоги) // Известия НАН РК.
Сер. обществ. наук. 2008. № 1.
4.
Б.Н. Нурмуханбетов, Ю.И. Трифонов Курганные могильники Шубарат и Молалы (краткая характеристика,
культурно-хронологический анализ) // Саки и савроматы казахских степей: сб. научн. ст., посвящ. памяти археолога Б.
Нурмуханбетова. Алматы, 2016.
5.
З. Самашев, Г. Джумабекова, М. Нүрпейісов, А. Шотбаев Древности Алматы: курганы Боролдая. Алматы:
Археология, 2006.
6.
Г.Г. Бабанская Беркаринский могильник // Тр. ИИАЭ КазССР. 1956. Т. 1.
7.
К.М. Байпаков, Д.А. Воякин Выдающиеся археологические памятники Казахстана. Алматы: б/и, 2014.
8.
К.М. Байпаков, Д.А. Воякин, С.В. Захаров Могильник Каратума. Некрополь раннего железного века в Семиречье.
Алматы: Археологическая экспертиза, 2016.
9.
Е.Ш. Амиров Археологические исследования на могильнике Улжан (предварительные итоги) // Известия НАН РК.
Сер. обществ. наук. 2008. № 1.
10.
М. Нұрпейісов, Ғ. Жұмабекова, Б. Бесетаев, А. Шотбаев, Е. Төлегенов Исследование аварийного кургана № 2
сакского могильника Улжан на территории города Алматы // Номады казахских степей: этносоциокультурные процессы и
контакты в Евразии скифо-сакской эпохи: сб. матер. между-нар. научн. конф. Астана, 2008.
11.
А. Оңғар, Ғ. Киясбек, Б. Хасенова, Б. Бесетаев, Кожахметов Б. Новые результаты исследования погребальнопоминального комплекса Каркара (по материалам раскопок 2012–2014 гг.) // Всадники Великой степи: традиции и новации /
Труды филиала Института археологии им. А.Х. Маргулана в г. Астана. 2014. Т. 4.
12.
А. Шотбаев, А. Онгар, Ғ Киясбек, Е. Рахманкулов Е., Кожахметов Б., Бесетаев Б.Б. Начало исследования на
Катартобе // Труды филиала Института археологии им. А. Х. Маргулана в г. Астана. 2012. Т. 1.
126
Касеналин А., Есенов С., Асылбеков Қ.
ҚР ҰЛТТЫҚ МУЗЕЙІНІҢ АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ТАРИХИ-МӘДЕНИ МҰРА
НЫСАНДАРЫНДА ЖҮРГІЗГЕН ЗЕРТТЕУЛЕРІ ∗
Сарыарқа даласы Қазақстанның тарихи ескерткіштері шоғырланған ерекше өңірлердің бірі. Бұл
өңірдегі тіршілік тас дәуірінен бастап, қола, ерте темір, ортағасырлар кезеңінен жалғасып келе жетқан
құтты қоныс, тарихи мекен. Тарихи ескерткіштерге бай осынау өлкенің мәдени құндылықтарын
түгендеп, жаңа заманның техникалық жетістіктері негізінде ғылыми мазмұны мен насихатын арттыру
ғылыми қауымдастық алдындағы келелі міндеттердің бірі.
Осы орайда Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі «Халық қазынасы» ғылыми зерттеу
институтының Тарихи-мәдени мұра нысандарына мониторинг және сараптама жүргізу бөлімі
тарапынан Сарарқаның мәдени мұра нысандарын зерттеу, насихаттау мақсатында бірқатар
жұмыстарды қолға алуда. Атап айтқанда 2015-2017 жылдар аралығында Ақмола облысының
жекелеген аудандары бойынша ескерткіштердің тізімін нақтылап, топтастыру, олардың геоақпаратық
жүйе негізіндегі картографиялау, ескерткіштердің электоронды деректер қорын жасақтау.
Жалпы Ақмола өңірінің тарихи ескерткіштері жайлы алғашқы ресми деректер ортағасырлық
саяхатшылардың жазбалары мен арнайы мақсаттағы әскери, геогроф, инженер мамандардың
естеліктерінде кездеседі.
Өңірдегі алғашқы археологиялық ғылыми зерттеулер ХХ ғ. басында жүргізіле бастаған. 1924
Көкшетау маңындағы Щучинск, Зеренді аудандарында барлау жүргізіліп, Шағалалы жерлеу орнында
қазба жұмыстары жасалған [1]. Одан кейінгі нәтижелі археологиялық зерттеулер белгі ғалымдар Ә.Х.
Марғұлан, К.А. Ақышев, Ә.М. Оразбаев, Х.А. Алпысбаев, Ф.Х. Арсланова сынды ғалымдардың
есімдерімен байланысты [2]. Тәуелсіздік алған жылдары өңірдегі археологиялық жұмыстар В.Ф.
Зайберт, М.К. Хабдулина [3], А. Досымбаева [4], В.С. Волошин [5], В.В. Варфоломеев [6] және басқа
да ғалымдардың зерттеулері өз жалғасын тапты.
Жоғарыда аталаған ғалымдардың археологиялық барлау, қазба жұмыстары мен жариялаған
еңбектерінің нәтижесінде Ақмола облысы аумағындағы тарихи ескерткіштері бойынша кезеңдеу,
әкімшілік бірліктерге сәйкес картографиялау, анықталған ескерткіштерді қамтитын облыстың
ескерткіштер жинағын шығару барысында бірқатар жұмыстар атқарылды.
Алайда облыс көлеміндегі археологиялық ескерткіштердің тізімін, археологиялық картасын жасау
мен тарихи ерекшеліктеріне байланысты сұрақтар толыққанды шешімін тапты деуге келмейді.
Мәселен облыс көлеміндегі археологиялық зертеу нәтижелері мен ескерткіштер жинағы қамтитын
ғылыми басылымдар өте аз. Оған қоса археологиялық барлау нәтижелері тек ғылыми есеп күйінде
сақталып, көпшілік назарына ұсынылмағын. Сондықтан облыстың археологиялық ескерткіштері
бойынша соңғы жылдары жүргізілген зерттеулердің нәтижесін қамтитын толық жинағын шығару мен
археологиялық картасын жасаудың күн тәртібіндегі мәселеге айналып отыр. Аталған мәселені жанжақты зерттеу мақсатында 2015 жылы ҚР Ұлттық музейі қызметкерлерінің тапарынан Ақмола
облысының тарихи-мәдени мұра нысандары бойынша мониторингтік сараптама жұмыстары
жүргізіліп, облыстың нақты ескерткіштер санының белгісіз екендігі, мемлекеттік тізімдегі ресми
деректер мен ғылыми еңбектерде жарық көрген ескерткіштер саны мен олардың деректік мәліметтері
арасында айтарлықтай айырмашылықтар бар екендігі анықтылды. Сонымен қатар зерттеу, талдау
нәтижелерін ескере отырып облыстың жекелеген аудандар бойынша ескерткіштердің геоақпараттық
базасын жасақтап, жинағын дайындау жұмыстары қолға алынды.
2016 жылы мамыр айында ҚР Ұлттық музейінің қаржыландыруымен және Ақмола облысының
«Тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану орталығымен» мемлекеттік мекемесімен бірлесе
отырып Ақмола облысы Ерейментау ауданында археологиялық барлау жұмыстары жүргізілді.
Барлау барысында археологиялық нысандарды іздеу мен анықтау жұмыстары жоспарланды.
Зерттеу барасында Ерейментау ауданының бұрын зерттелмеген аумақтарында барлау жұмыстары
жүрді. Барлау жұмыстарының алдында осы өңір бойынша белгілі барлық ғылыми, ғылымианықтамалық ақпарат көздері сарапталды. Оның ішінде, Ақмола облысының тарих және мәдениет
ескерткіштерінің жинағы, Ақмола облысының «Тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану
орталығы» мекемесінің мұрағатындағы археологиялық жұмыстар бойынша ғылыми есептер бар.
Осы жұмыстар нәтижесінде қазіргі таңда белгілі тарихи-мәдени мұра нысандарының саны, мәденихронологиялық градациясы мен таралу ареалдары белгіленіп, картасы жасалды. Ерейментау ауданы
бойынша барлау жұмыстарына дейін 40-тан астам нысан тіркелгендігі нақтыланды [7, 296-309].
∗ BR05236868 Мақала «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» ғылыми-зертеу жобасы
бойынша дайындалды
127
Жасалған карта бойынша Ерейментау ауданының ескерткіштер анықталмаған немесе барлау
жұмыстары атқарылмаған аумақтары белгіленді және барлау жұмыстарын осы аудандарда өткізу
керектігі жоспарланды.
Барлау жұмыстары Ерейментау ауданының оңтүстік, орталық, солтсүстік-шығыс, солтүстік
өлкелерін қамтыды. Барлау кезінде бұрын белгісіз ескерткіштердің жаңа шоғыры анықталды. Барлау
жұмыстары барысында тас дәуірінен ортағасырларға дейінгі мерзімге жататын 70-тен аса ескерткіш
ашылды. Ескерткіштердің нақты саны аудандағы барлау жұмыстары толық аяқталғанан кейін белгілі
болады. Себебі кейібір нысандар бұрын анықаталып, бірақ географиялық координаттары мен
сипаттамаларының толық болмауына байланысты әлі де болса нақтылай түсуді қажет етеді.
Анықталған ескерткіштер бойынша алғашқы далалық мәліметтер алынып, жобалары түсірілді.
Ескерткіштердің басым бөлігі ерте темір дәуірінің нысандарына жатады. Сондай-ақ, қола дәуірінің де
жерлеу орындары бар. Ескерткіштердің аз бөлігін тас дәуірінің тұрақтары құрайды (1-кесте) [8, 62].
Ерейментау ауданы жеріндегі археологиялық барлау жұмыстары қаржы көлемінің шектелулі
болыуына, сәйкесінше уақыттың аздығына байланысты толық аяқталған жоқ.
50
40
30
47
20
22
10
1
7
0
Қорған
Табылым
орыны
Қорым
Тұрақ
1-кесте. 2016 жылы жүргізілген археологиялық барлау жұмысы нәтижесінде табылған ескерткіштердің
түрлері мен саны
Барлау жұмысының нәтижелерін және бұрын белгі болған ескерткіштер бойынша салыстырмалы
талдау жұмыстары атқарылды. Сонымен қатар Ерейментау ауданы тарихи-мәдени мұра
нысандарының базасын құру және геоақпараттық картографиялау жұмыстары жасалды. Нәтижесінде
геоақпараттық базаға жалпы саны 159 тарихи-мәдени мұра нысандары енді. Ерейментау ауданы
территориясында 2016 жылға дейін 82 тарих және мәдениет ескерткіші анықталған (2-кесте).
50
40
30
20
10
0
44
21
1 1
1
1
2
2
4
2
1
1
2-кесте.Ерейментау ауданында 2016 жылға дейін табылған ескерткіштердің түріне қарай жіктелуі және саны
128
1-сурет. Ерейментау ауданының бұрын анықталған және 2016 ж. археологиялы қбарлау нәтижесінде табылған
ескерткіштерінің картасы
Ерейментау ауданы аумағының 1:200 000, 1:500 000 масштабтағы топографиялық карталарды өзара
бір картографиялық проекцияда тіркеу арқылы және ондағы қажетті географиялық нысандарды (елді
мекендер, көлдер, өзендер, жолдарды және т.б.) цифрлау арқылы алынды.
Бұрыннан белгілі және барлау кезінде табылған ескерткіштер 1:900 000 масштабтағы векторлық
картаға түсірілді (1- сурет).
Ерейментау ауданының ескерткіштер картасын жасауда «География институтының» Астана
қаласындағы филиалымен бірлесе отырып, ауданының ауылдық округтеріне бойынша
129
картографиялық мәліметтер алынды. Осы мәліметтер негізінде ауылдық округтердің шекаралары
көрсетілген карталары жасалды.
2017 жылы Ақмола облысының өзге де аудандары бойынша геоақпараттық жұмыстар жалғасын
тауып, облыстың жекелеген аудандары бойынша бұрын белгілі болған археологиялық ескерткіштердің
мәліметтерін цифрлау жұмыстары атқарылды [9, 19].
2018 жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылыми минстрлігі тарапынан қаржыландырылған
«Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» ғылыми-зертеу жобасының аясында өз
жалғасын табуда.
_______________________________
1. Акишев К.А. Археология Казахстана. Оснавные направления и гитоги // СА. 1978. №1.
2. Археологическа карта Казахстана. Алма-Ата, 1960.
3. Акишев К.А., Хабдулина М.К. Работы ИАЭ в 2000 году. Отчет. Астана, 2001.
4. Досымбаева А., Нұсқабай Ә. Құмай түрктік археологиялық-этнографиялық кешені. Астана, 2012. – 146 б.
5. Волошин В.С. Отчет об археологических иследованиях в 2000-2003 гг. Астана, 2004.
6. Варфоломеев В.В. Разведочные работы в Акмолинской области: Отчет АЭКУ за 2006 г.
7. Свод памятников истории и культуры Республики Казахстан. Акмолинская область. – Астана, 2009. – 568 с.
8. Есенов С., Мамиров Т., Нұсқабай Ә., Қасенәлі А. Ақмола облысында археологиялық мұраларға барлау, зерттеу, қорғау
жұмыстары атқарылды // Мәдени мұра. №5 (68) қыркүйек-қазан. 2016 ж. – 60-63 бб.
9. Қазақстан Республикалсы Ұлттық музейінің 2017 жылға арналған жылдық есебі / Жауапты ред.: Л.В. Кочетов, Ж.К.
Таймагамбетов, А.Б. Сатубалдин, З.К. Сураганова – Астана: ҚР ҰМ, 2018. – 186 б.
Үмітқалиев Ұ.Ү., Искаков Қ.А.
КӨНЕ ДӘУІРЛЕРДЕГІ АДАМ МҮРДЕСІНЕ ХИРУРГИЯЛЫҚ ОТА
ЖАСАҒАНДА ҚОЛДАНЫЛҒАН АСПАПТАР
Адам баласы жаратылған күннен өзін-өзі танумен келеді. Оның ішінде медицинаның дамуы үшін
өзінің ағзасынзерттеуі, тануы маңызды болып табылады. Бұл таным дүниеден өткен адамдарға әртүрлі
оталар жасау арқылы қалыптасты. Сондай оталардың қатарына адамның бас сүйегіне жасалған
трепанацияны жатқызуға болады. Бұл мақалада көне дәуірлерде адамды жерлеуге дейін мәйітті
уақытша сақтау үшін хирургиялық оталар, оның ішінде трепанация жасау кезінде пайдаланылған
құралдар және олардың кейінгі қазақ халқына дейінгі көшпелілерде сақталуы туралы айтылады.
Дүниеден өткен адамның сүйегіне (қазақ халқында қайтыс болған адамның мәйітін«сүйегі» деп те
атаған) оталар жасау арқылы хирургияның негізі қаланды десек қате болмас.Мәйітке әртүрлі
манипуляциялар жасау біріншіден, сол дәуірдегі адамдардың дүниетанымымен, о дүниеге деген
түсініктерімен байланысты. Қай заманда да адам баласы өлген адамды ақтық сапарына арулап,
салтанатпен шығарып салуға ерекше көңіл бөлген. Бұл әсіресе, ерте көшпелілерде жақсы дамығанын
көруге болады.
Көне дәуірден бері адам өлгеннен кейін жүргізілетін шараларды:жерлеуге дейінгі, жерлеу ғұрпы
және еске алу деп үш түрге бөлуге болады. Жерлеуге дейінгі ғұрыптарға мәйітті жерлеу алдында
уақытша сақтау, ақтық сапарға дайындау, яғни трепанация жасау, мумиялау, денесін ұзақ уақыт
сақтауға дайындау жатады. Мәйітті сақтаудың себептері туралы толығырақ алдыңғы мақаламызда
айтылған[1].Қысқаша тоқталсақ, тайпа көсемдері мен белді тұлғалар күз немесеқыс мезгілінде, кейде
ерте көктемде жайсыз уақыттарда қайтыс болса,жорықта жүріп және тағы басқатүрлі себептермен өз
мекенінен жырақта көз жұматын болса, қабір қазу үшін жердің тоң болуы,халықтың басын қосу қиын
болғандықтан, жорықта қайтыс болса мәйітті өз туған жеріне жеткізу, белгілі әлеуметтік дәрежесіне
сай көне сақ қоғамындағы ірі пантеондарға (Шілікті, Берел, Бесшатыр,Есік т.б.) жерлеу мақсатымен
өлікті жөнелтуге дайындалу яғни, жазға салым жерлеугемәйітті сақтау шараларын жасаған деп
топшылауға болады.
Бүгінгі күні көне дәуірлердегі жерлеу орындарында кездесетін трепанацияны зерттеуге деген
қызығушылық күн санап артып келеді. Бұған археологиялық қазбалардантабылып жатқан трепанация
іздері бар бас сүйектер негіз болып отыр.Қазақстан жеріндегі ескерткіштерден табылған трепанация
жасау әдістерінің ішінде бұрғылау әдісі кең таралған.
Орталық Қазақстандағы Тасмола мәдениетіне жататын ескерткіштеріндегі трепанациялар бұрғылау
әдісімен жасалған [2, 112-126].
Оразақ Смағұловтың П. Боевпен бірге 1962 жылы жарияланған еңбегіндегі1957 жылғы М.Қ.
Қадырбаев қазбаларынан Қарағанды облысы, Қоңырат ауданының, Қарабие деген жеріндегі б.д.д V-III
130
ғғ мерзімделетін түркі кезеңі ескерткішінде 35-40 жас шамасындағы ер адамның бас сүйегіндегі
трепанация да бұрғылау әдісімен жасалған[3, 131-132].
Бұрғылау әдісі осынша үлкен тарихи кезеңде кездесетіндігі бұл әдістің кең қолданылғандығының
бір айғағы бола алады. Әрине бұрғылау үшін арнайы құралдардың қолданылғаны белгілі.
Бас сүйекті бұрғылап тесу әдісімен қатар үшкір құралмен ойып алу әдісі де еліміздегі
археологиялық қазбалардан табылып отыр. Б.д. VII-IX ғғ. мерзімделетін Қарақаба жазығындағы түркі
кезеңіне жататын №9 қорғаннан табылған ер адамның бас сүйегінің төбе тұсында диаметрі 5,7 см
болатын үшкір құралмен ойылып алынғанға ұқсайтын тегіс дөңгелекойық кездеседі. Диаметрі 5,7 см
болатын ойықтың бетінде диаметрі 0,4 см болатын бірнеше ұсақ тесіктер бар[4, 30].
Трепанация жасаудың мұндайәртүрлі әдістерінің кездесуі сол замандағы мәдениеттердің дәуірлік,
территориялық және т.б. ерекшеліктеріне байланысты болуы мүмкін.
Бүгінгі күнге дейін ғалымдар тарапынан трепанациялардың жасалу жолдары жәнетрепанация
жасауға арнайы құралдардыңболуы туралы айтылады. Алайда, бұл құралдардың табиғатына үңіле
бермейді. Ерте көшпелілер сүйекті, ағашты шебер өңдеушілер болғаны белгілі. Және сүйек пен
ағаштан бұйымдар жасағанда, асықты тескендебұрғылап тесу әдісін қолданған. Сондықтан,
трепанация жасауға қолданған құралдарды зерттеу кезінде көшпелілердің тұрмысына ден қойып, сүйек
пен ағаш өңдеуде, және ұсталық өнердепайдаланылған құралдардан іздеуіміз қажет.
Медицина ғылымы туралы алғашқы мәліметтерді Гиппократтан алатынымыз белгілі. Трепанация
жасаудың әдістері туралы да оның «Бас жарасы туралы» еңбегінде кездеседі. Ол еңбекте: «Көне грек
хирургі барлық қажетті құралдарға ие болды. Құралдар өзінің үлкендігі, салмағы мен жіңішкелігі
жағынан ыңғайлы болуы қажет еді. Бас сүйектегі операция үшін ара тәрізді тістері бар, бұрғылауыш
трепан пайдаланылды» дейді[5].Оны қалай пайдаланғаны туралы Гипократта мәлімет жоқ.
Трепанацияны зерттеумен айналысатын белгілі ғалым М.Б. Мединикова жіп пен садақты пайдалануы
мүмкін деген пікір айтады [6, 63]. Бұл жерде түсініктірек болу үшін отты ағашты бұрғылау арқылы алу
әдісін алып қарауға болады.Отты алудың кең тараған әдісі – бұрғылау болып табылады. Ағаш
бұтағымен жерде жатқан ағашты немесе тақтайшаны бұрғылау кезінде ағаш жаңқалары қызып,
тұтанады. Бұрғының қарапайым түрін екі алақанмен іске қосқан. Кейінірек, бұған үсті жағынан тіреу
мен бұрғылайтын ағашты айналдыра жіп (белбеу) байлаған. Жіптің екі жағынан кезек-кезек тарту
арқылы бұрғыны айналдырған. Егер жіптің (белбеудің) шеттері ағаш немесе сүйек садаққа байланған
болса, онда садақты бұрғы пайда болады. От алатын қарапайым бұрғыны алғашқы тайпалар
пайдаланса, дамыған садақ бұрғыларды неолит және металл дәуірлерінің мекендеушілері пайдаланды.
[7, 83-87].
Бұдан әрі ота жасауды сипаттай келе, «Егер, ауруды емдеу кезінде бұл операцияны басында
қолдансаң, сүйекті ми қабығына дейін теспеуің керек, себебі бұл қабыршақ ұзақ уақыт жалаң әрі
азаптанғанкүйде болмауы қажет; ақырында ол ылғалданып, іріңдеуі мүмкін. Бастапқыда кесілген
сүйекті ми қабығынан алудың тағы бір қаупі – бұл сүйекті кесу кезінде ми қабығын жарақаттап алу
қаупі болып табылады. Толықтай ажырауға аз қалғанда және сүйек жылжымалы болған кезде сүйек
өздігінен ажырау үшін бұл операцияны қалдыру қажет, себебі операция ақырына дейін жеткізілмеген
кезде, қауіпті ештеңе болмайды...
Операция кезінде сүйектің қызуы себебінен трепанды жиі суырып, оны суық суға салып отыру
қажет, себебі өз айналысынан қызған трепан, сүйекті қыздырып, құрғатып операция жасалып жатқан
жерге жақын сүйектерді зақымдауы мүмкін. Ауруды одан әрі асқындыруы ықтимал. Егер ауруды
асқынып кеткен кезде алсақ, трепанмен ми қабығына дейін бұрғылау қажет. Бірақ жиі суырып отырып,
зондпен немесе басқа әдіспен трепан жолының маңайын зерттеу қажет... Егер сен бұрғылайтын трепан
пайдаланылатын болсаң, саған ми қабығына жетудің қажеті жоқ. Егер сен аурудың бас кезінде
трепанация жасасаң, венчигі бар трепанмен операция кезінде сипатталғандай жұқа қабат қалдырып
қой» дейді[5, 597-599].
Көне дәуірдің медициналық құралдарының табылмалары сирек кездеседі. Олардың ежелгі Греция
мен Египетте болғандығы туралы жазба деректерден білеміз. Бірақ египеттіктер, гректер мен
римдіктер ғана медициналық құралдарды пайдаланды деуге болмайды, себебі МюнхенОберменцигтегі кельттік жерлеу орнынан табылған трепанациялық құралдар шамамен б.д.д. ІІ ғ.
мерзімделеді [8, 342].
Трепанация жасаудың басқа да құралдарына тоқталатын болсақ, Джон Киркуп кейінгі кезеңге дейін
кең тараған құрал механикалық аралар: жалпақ, цилиндрлі, циркуль тәріздінемесе шиыршықталған
сым формасында болдыатап көрсетеді.
Өзінің «Трепанации у древних народов Евразии» атты еңбегінде М.Б. Медникова трепанацияға
басқа мақсатта тұтынған заттар пайдаланылуы мүмкін деген пікірді алға тартады. Бұл біздің сақ
131
қоғамында трепанацияны сүйек пен ағаш өңдеуде, ұсталық шеберлікте пайдаланылған құралдармен
жасады деген ойымызды нақтылай түседі.
Сонымен қатар, кейде трепанациялық тесіктің формасы мен көлемдері құралдың түрін шамамен
қалпына келтіруге көмектеседі дейді. Мысал ретінде Украинадағы Васильвека ІІІ қорымындағы
мезолиттік бас сүйектің трепанациясында В.А. Гойхманның бұрғыны пайдаланды деген пікірін алға
тартады. Құралдың ұшы жарты шар тәрізді формада болуы, ал диаметрі тесіктің аузындағы диаметрге
сәйкес келуі, яғни 15-16 мм болуымүмкін деген пікір айтады[9, 51-55].
Ерте темір дәуірінде трепанацияға арнайы құралдарды пайдаланудың дәлелі Австриядан шығады.
1927-28 жж Венаға жақын жерде Гунстрамсдорф елді мекенінде құрылыс жұмыстары жүргізу
барысында латен кезеңінің 4 ингумацияланған жерлеу орны анықталды. Р.Питтионидің пікірінше
жерлеу орындары б.д.д. 200 жылмен мерзімделеді. Екі жерлеу орнында трепанацияланған бас сүйек
табылған. Бас сүйектердегі тесіктерді зерттеу арнайы құрал – трепанның көмегімен жасалды деген
тұжырым жасауға мүмкіндік береді дейді. Құралдың өзі Гунтрамсдорфта табылмағанымен, кельт
мәдиетіне тән басқа ескерткіштерде кездесті.Соңғы мәліметтерге сәйкес, Австрия жеріндегі Латен
кезеңіне жататын трепанациялардың көбі тесу әдісімен жасалған. Дурннбергте, Катцельсдорфте және
Гунтрамсдорфте бұрғылау іздері бар трепанациялар анықталған. Р. Брайтвизор осы жерлерде
трепанация жасаған кельт дриундері рим дәрігерлерінің технологияларын пайдаланды деген жорамал
жасайды. Сонымен қатар, ол бұрғылар металлдан емес, қатты ағаш материалдан жасалуы мүмкіндігін
алға тартады[9, 51-55].
М.ғ.д. А.Л. Кривошапкин, м.ғ.д. Т.А. Чикишева, м.ғ.к. А.В. Зубов, м.ғ.к. В.П. Курбатовтың
бірлескен мақаласында бас сүйекке трепанация жасаудың бес негізгі әдісіне тоқталады. Бұл әдістер
бүгінгі күні бізге белгілі бас сүйек трепанациясының жиі қолданылған әдістері болып табылады.
Бірінші әдіс – сүйекті бір-бірімен қиылысатын төрт тілік салу арқылы кесіп алу. Тесік жанартау
шынысынан немесе кремнийден жасалғанпышақтың көмегімен салынған дейді. Алайда, қола дәуірден
бастап қола пышақтардың тек тұрмыста ғана емес, осындай операциялар жасауда да пайдаланылғаны
белгілі.
Екінші әдіс –сүйекті өткір затпен шұқылап тесу әдісі. Поль Брока шынының сынығымен ересек
адамның бас сүйегіне трепанацияны 50 минутта жасағандығы айтылады.
Үшінші әдіс –дөңгелек қылып кесіп, сүйекті көтеріп алу әдісі болып табылады. Бұл әдіс Кенияда
кейінгі кезеңге дейін кеңінен пайдаланылды.
Төртінші әдіс –төртінші әдіс дөңгелек араны қолдана отырып дөңгелек тесік жасау. Бұл әдісті
Гиппократ сипаттап берген, рим дәрігерлерімен жетілдіріліп, медицинада кейінгі кезеңге дейін
пайдаланылды.
Бесінші әдіс –сүйекте бір-біріне жақын дөңгелек тесіктер тесіліп, олардың арасындағы сүйек
қашаудың көмегімен шабылады. Бұл әдісті римдіктер ұсынған, арабтар қабылдап алып, орта
ғасырларда пайдаланған дейді[10, 147]. Трепанация жасаудың осыған ұқсас төрт әдісін М.Б.
Медникова да ұсынған[6, 49].
Сонымен қатар, Пазырық хирургтары трепанация жасауға темірді, мысты және қоланы пайдалануы
мүмкін деген пікір айтады. МРТ нәтижелерінде сүйекті кесу аймағында ферромагнетик (темір)
анықталмағандығын айта келе,мыс сүйекті кесуге жұмсақ металл, сондықтан пазырықтықтар мықты
және ыңғайлы қола құралдарды пайдалануы мүмкін дейді.
Пазырық мәдениеті ескерткіштерін қазу кезінде археологтар трепанация жасауға пайдаланылатын
арнайы медициналық құралдар тапқан. Алайда пазырықтықтардың барлық жерлеу орындарынан
олардың әлеуметтік жағдайына қарамастан қола пышақтар кездеседі. Бұл көшпелілердің күнделікті
өмірінде қажетті құрал болып табылады дейді.
Гипократқа сілтеме жасап,оның трепанация жасауға пайдаланылатын төрт құрал сипатталған:
үшеуі сүйекті тесу үшін – трепан және тістері бар трепан, сүйектің тесілген тереңдігін және сүйек
бөлшектерінің жылжымалылығын анықтауға арналған щуп, сүйек ағзаларын бастың жұмсақ
ағзаларынан ажыратып алуға арналған растапор туралы айтқандығын келтіреді[11; 579-600]. Скифтық
хирургқа қола пышақтың өзі жеткілікті болған деген пікір айтады[10, 147].
Қола пышақты тұрмыста кеңінен пайдаланған ерте көшпелілер оны трепанация жасауда да
пайдаланды деген пікірді жоққа шығара алмаймыз.Дегенмен арнайы трепанация жасауға ғана
пайдаланған қола пышақтарды тұрмысқа араластырмай, тек қана бір мақсатта пайдаланды деп
ойлаймыз. Бұған бірінші себеп –көшпелілер дүниетанымында мәйітті ерекше құрмет тұтқан,қасиетті
(сакральды) санаған және онымен қатысты заттарды тұрмыстан аластатып бөлек ұстауға тырысқан,
екінші себеп – гигиеналық тазалық. Бұларға дәлел ретінде, қазақ халқындағы мәйітті жуындырған суды
әруақты қорламау үшін адам баспайтын жерлерге төгетіндігін және мәйітті соңғы сапарға дайындап
132
жуындырғанда сүйекке түскеендергигиеналық тазалық үшін қолдарына бөзден жасалған қолбақтар
кигенін келтіруге болады. Сөзіміздің тағы бір дәлелі ретінде көшпелілер салтында мал соятын
пышақпен піскен етті турамаған айта кету керек. Яғни ыстық затқа салмаған. Бұл бір жағынан ыстыққа
тиген металлдың жүзі қайтып қалатын болғандықтан, екінші жағынан жоғарыда атап гигиеналық
тазалық болып табылады.
Металл пышақтар медицинада пайдалануға қолайлы жіңішке етіп жасала бастады. Сондай
құралдарғақазақ халқының дәстүрлі медицинасында кезедесетін ұстара, қандауырды жатқызуға
болады. Бұл көшпелілердегі дәстүрдің жалғасы іспеттес.Ерте көшпелілердің адамның бас сүйегіне
күрделі оталар жасау шеберлігіғасырдан ғасырға шыңдала түсіп, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырды.
Оған қазақ халқында болған мына бір оқиға дәлел болып табылады. Бәйдібек батырдың бәйбішесі
Сары бәйбіше Нұриланы (жас тоқалын) мал жайғауға жұмсап, бесікте жатқан оның ұлы Тілеубердінің
еңбегін бармағымен мыжып тастайды. Сырттан келіп жылап кеткен баласын көрген анасы дереу
Жантас атты емшіге көрсетіп, тасбақаның төменгі қабатындағы жас қабыршақты баланың бас сүйегіне
жамап, оны аман алып қалады. Бас сүйектері жарылған Тілеуберді осылай Жарықшақ атанып
кетіпті[12].
Ойымызды қорыта келе айтарымыз, ерте көшпелілер қоғамында күрделі хирургиялық оталар
жасауда пайдаланылған құралдарды зерттеуде көшпелілер тұрмысына үңілуіміз қажет. Трепанация
жасауға пайдаланылған құралдарды сүйек, ағаш өңдеуде, ұсталық шеберлікте, асықты бұрғылап
тесуде, малдарды емдеуде қолданған құралдардан іздестіруіміз қажет. Бұл тақырып әлі де жан-жақты
зерттеу жұмыстарын жүргізуді қажет етеді. Ұсынылып отырған мақала сақ қоғамындағы, жалпы
көшпелілер қоғамындағы трепанация жасаудың себептерін, сол дәуірдегі маңыздылығын,
қажеттілігінанықтау мақсатында жүргізіліп жатқан зерттеу жұмысының бір бөлігі. Алдағы уақытта
бүгінгі медицинада, әсіресе күрделі оталар жасауда сүйекті тесу үшін пайдаланылатын
құралдарархеологиялық қазбалардан табылып жатқан көне ота жасауға арналған заттармен
салыстырыла отырып зерттелетін болады.
_________________________________
1.
«Үмітқалиев Ұ.Ү., Искаков Қ.А., Өмірбекова Ж. Қазақстан жеріндегі көне тайпалардың жерлеу дәстүріндегі мәйітті
сақтау және жөнелту жолдары // Қазақстан мен іргелес елдердің тарихи-мәдени мұрасын зерттеудегі заманауи әдістер мен
тұрғылар» атты Ә.М. Оразбаевтың 95 жылдығына арналған «ІХ Оразбаев оқулары» халықаралық ғылыми-әдістемелік
конференция материалдары 28-29 сәуір 2017 жыл І бөлім.
2.
А. З. Бейсенов, А. О. Исмагулова, Е. П. Китов, А. О. Китова Население Центрального Казахстана в I тысячелетии до н.э.
– Алматы: Институт Археологии им. А.Х. Маргулана, 2015. – 288 с.
3.
Боев Я , Исмагулов О., Трепанированный череп из Казахской ССР // СЭ., № 2,1962. – с. 131-132.
4.
З. Самашев Музыканты древнетюркской эпохи казахского Алтая. Мәдени мұра. №5 (56), 2014.
5.
Гиппократ. Избранные книги. Перевод В.И.Руднева. М.: Сварог, 1994. 736 с.
6.
Медникова М.Б. Трепанации в древнем мире и культ головы. – М.: Алетейа, 2004. – 208 с.: ил.
7.
Борисковский П.И. Древнейшее прошлое человечества. М., Издательство «Наука», 1980 г.
8.
А. Наглер О наличии медицинских инструментов у населения Евразии в эпоху раннего железа (к постановке проблемы)
// Фундаментальные проблемы археологии, антропологии и этнографии Евразии. Новосибирск. 2013.
9.
Медникова М.Б. Трепанации у древних народов Евразии. - М.: Научный мир, 2001. - 304 с.
10. Т.А. Чикишева, П.В. Волков, А.Л. Кривошапкин, А.Т. Титов, В.П. Курбатов, А.В. Зубова, А.П. Бородовский Технологии
древних хирургов скифского времени: прижизненные трепанации у ранних кочевников Горного Алтая // Археология,
этнография и антропология Евразии 4 (60) 2014.
11. Гиппократ. Избранные труды. М: изд-во биологической и медицинской литературы. Под ред. С. Сапожникова, 1936.
12. http://correspondent.kz/index.php/madeniet/item/1490-domala-ana
Сихымбаева К.Б.
ҚАЗАҚТАРДЫҢ ОДОНТОГЛИФИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Одонтоглифика – жоғарғы және төменгі азу тістердің негізгі фиссуралары мен өрнектерін
зерттейтін одонтологияның бір саласы болып саналады (1,2-суреттер). Адамдардың эволюциялық даму
сатысында одонтоглификалық анықтамалардың гоминидтерден бастап қазіргі заманға дейінгі
генетикалық байланыстарын антропологтар анықтады [1, 64б; 2,86б].
Одонтоглификаның теориялық және методикалық әдістемелерін өткен ғасырдың 70-жылдары
А.А.Зубов ғылыми айналымға енгізген болатын [3,87б]. Бұл жұмыстың нәтижелері гоминидтердің
даму эволюциясын жүйелеуде, расатану, генетика,медицина салаларында кең қолданылады.Әрине, әр
ғылыми зерттеудің көздеген мақсатына байланысты олардың әдістемесі мен талдауында өзіндік
133
ерекшеліктері болады. Атап айтқанда, судебно-медициналық сараптамаларда жеке басты адамдардың
антропологиялық анықтамаларына ғана жүгінеді. Ал антропологиялық зерттеулерде популяциялық
тәсілдеме кең қолданылады. Жалпы одонтоглификалық анықтамалардың өэектілігін А.А.Зубов
алғашқы рет ненецтер мен грузин халықтарына жүргізген эерттеулерінде анықтаған болатын. Онда
таксономиялық маңызы зор бірнеше одонтоглификалық анықтамалар анықталды. Атап айтқанда,
метаконус және энтоконид төмпешігіндегі жылғалардың аяқталуы, төменгі үлкен азу тістердегі
дирадиус, трирадиус формаларының кездесуі, 2/ med, 4 pr және басқада үшінші қатардағы
жылғалардың варианттары мен салыстырмалы арақатынастары туралы мағлұмат берілген [4,39б].
Одан кейін 1980 жылдары моңғолдар арасында осы бағдарлама бойынша жұмыс жүргізіліп,
этногенетикалық зерттеулерде одонтоглификалық анықтамалардың ғылыми жаңалығының орасан
екені, олардың көрсеткіштері статистикалық нақтылы деңгейде талдау жасауда таксономиялық
маңызы зор екені анықталған [5,82б]. Сонымен қатар аталмыш жұмыстың нәтижелері «шығыстық»
комплекс орыстар мен грузиндерге тән екені, расо-генетикалық талдау кезінде, 43 одонтоглификалық
анықтамалар анықталып, оларға топаралық анализ жасауға мүмкіндік барлығы көрсетілген. Қазіргі
кезде осы бағдарлама бойынша зерттеулер Ресейде, Прибалтикада, Кавказда кең көлемде зерттеліп
жатыр [6,58б;7,188б.]. Қазақстанда да одонтоглификалық зерттеу жұмыстары өткен ғасырдың 90
жылдарынан бастап жүргізіліп келеді [8,156б].
Осы мақалада Қазақстанның батыс өңірінің қазақтарына одонтоглификалық сипаттама берілмек.
Аталмыш материалдар Темір, Ойыл, Хобда және Жалпақтал аудандарының жергілікті тұрғындарының
арасында жүргізілді.Жалпы екі жыныс бойынша 511 адам зерттелді.
Жоғарғы бірінші үлкен азу тістің протоконус төмпешігінің 2жылғасының ІІ фиссурада аяқталу
варианты 1pr (ІІ). Бұл фен шығыс халықтарында жиі кездеседі. Зерттеліп отырған батыс өңірінің
қазақтарында оның кездесу жиілігі 8,6-20,5 пайыз аралығын құрайды. Оның жоғарғы көрсеткіші Темір
ауданында, төменгі пайызы Ойыл сериясында анықталып отыр.
Жоғарғы бірінші үлкен азу тістің протоконус төмпешігінің 1 және 2 жылғаларының үшбұрышы
Т pr. Бұл анықтамада «шығыстық» бағыттағы көрсеткіш болып саналады. Зерттелген топтар арасында
оның кездесу деңгейі айтарлықтай 0,0-6,4% ауытқиды. T pr жоғарғы көрсеткіші 6,4 пайызы Ойыл
ауылының тұрғындарынан табылып отыр.
Жоғарғы бірінші үлкен азу тістің эоконус төмпешігінің 1 және 2 жылғаларының үшбұрышы T eo.
Төмпешіктің бұл морфологиялық құрылымы «шығыстық» одонтоглификалық бағытты
көрсетеді.Зерттеліп отырған батыс өңірінің қазақтарында кездесу деңгейі өте ауытқымалы 3,6-16,7
пайыз аралығында байқалады. Бұл анықтаманың да жоғарғы көрсеткіші Ойыл ауданының
тұрғындарына тән екендігі байқалады.
Жоғарғы бірінші үлкен азу тістің эоконус төмпешігіндегі 1жылғаның 1eo (3) варианты. Аталмыш
анықтаманың таксономиялық маңызы өте зор. Ол «шығыстық» одонтоглификалық анықтама болып
саналады. Зерттелген қазақ топтарында 47,0-55,2% аралығында ауытқиды. Бұл анықтама көрсеткіші
Хобда ауданының қазақтарында төмен екенін байқатады.
Жоғарғы бірінші үлкен азу тістің протоконус және эоконус төмпешіктерінің 1 жылға
арақатынасының (2+3) варианты. Тіс морфологиясының бұл анықтамасы «шығыстық» бағыттағы
фен маркерінің қатарына кіреді. Зерттелген қазақ топтарында аталмыш анықтаманың кездесу жиілігі
өте ауытқымалы 56,5-76,7 % екені байқалады. Оның жоғарғы пайызы Темір ауданының
тұрғындарында ұшырасады.
Жоғарғы бірінші үлкен азу тістің метаконус төмпешігінің 2 жылғасының кездесуі 2/me.
Одонтоглификалық зерттеуде тістің аталмыш морфологиялық құрылымы «батыстық» бағыттағы
анықтама болып табылады. Зерттелген батыс өңірінің қазақтарында 57,5 -75,9% аралығында кездеседі.
Оның жоғарғы деңгейі Жалпақтал ауданының тұрғындарына тән екені байқалады.
Жоғарғы екінші үлкен азу тістің алдыңғы ойығы M2 fa. Одонтоглификалық бұл анықтамада
«батыстық» бағыттағы фен маркері болып саналады. Негізінде бұл анықтама еуропеоидты тектес
халықтарда жиі кездеседі. Зерттелген батыс өңір қазақтарында оның деңгейі 43,6-66,8% аралығында
ұшырайды. Жоғарғы деңгейі Хобда тұрғындарында болатыны байқалады. Дегенменде зертеліп
отырған өңірдің тұрғындарында аталмыш анықтаманың жиі кездесетіні анықталды.
Төменгі бірінші үлкен азу тістің метаконид төмпешігінің 2жылғасының 2med (ІІ) варианты.
Метаконидтің аталмыш вариантының таксономиялық маңызы өте зор, ол батыстық ерекшеліктерді
анықтайтын анықтама болып табылады. Бұл варианттың кездесу деңгейі зерттелген қазақтар тобында
10,2-18,2% аралығында ұшырасады. Жоғарғы деңгейі Жалпақтал ауданының қазақтарынан табылып
отыр.
134
Төменгі бірінші үлкен азу тістегі метаконидтің 1/ жылғасының кездесуі. Бұл жылға үшінші
қатардағы топтарға жатады, негізінен олар монғолоид тектес халықтар арасында жиі кездеседі. Батыс
өңірінің қазақтарында 20,7-38,0% аралығында байқалады. Аталмыш жылғаның жоғарғы пайызы
жалпақтал тобында ұшырасады.
Төменгі бірінші үлкен азу тістегі метаконидтің 2/ жылғасының кездесуі. Ал үшінші қатардағы 2
жылғасы еуреопоид тектес халықтарда жиірек болатыны байқалады. Зерттеліп отырған топтарда 63,288,0% аралығында кездеседі. Оның төменгі пайызын хобда қазақтарынан көруге болады.
Төменгі бірінші және екінші үлкен азу тістердегі энтоконид төмпешігіндегі 2 жылғаның ІУ
фиссурада аяқталу варианты. Бұл анықтама «батыстық» бағыттағы одонтоглификалық
ерекшеліктерді анықтайды.Батыс өңірдің қазақтарында оның кездесуі айтарлықтай деңгейде бірінші
үлкен азу тісте 11,8-18,6%, екінші үлкен азу тісте 19,7-37,1% аралығында екені байқалады.
Сонымен қатар зерттелген батыс өңір қазақтарының өзара орта таксономиялық арақашықтары
анықталды (ОТА). Ол үшін таксономиялық маңызы зор 9 одонтоглификалық анықтама алынды: M1 1
pr (ІІ) варианты, M1 1және 2pr үшбұрышы, M1 1 және 2 eo үшбұрышы, M 1 eo (3) формасы, M1 2/
кездесуі, M2жалған алдыңғы ойығы, M1 2med (ІІ) варианты, M1 2/ кездесуі, M1 2end (ІУ) варианты.
Осы анықтамалар негізінде есептелген орта таксономиялық көрсеткіштері бойынша дендрограмма
сызылды (3-сурет).Дендрограммада зерттелген топтардың өзара одонтоглификалық байланыстарының
жақындығын көруге болады. Дегенменде жалпақтал тобы жеке субкластерде орналасқан. Бұл
өзгешелікті дәлелдеу үшін арнайы график сызылды (4-сурет). Онда тік бұрыштың көлбеу сызығына
(абсцисс сызығы) зерттелген топтардың «шығыстық» көрсеткіші, ал оның тік сызығына (ординат
сызығы) «батыстық» көрсеткіштері көрсетілген. Бұл графикте жалпақтал тобы басқа топтардан
оқшаулау орналасқан. Ол аталмыш топта басқа топтарға қарағанда «батыстық» ерекшеліктердің
басымдығын байқатады. Бірақ ол өзгешелік статистикалық нақтылы дәрежеде дәлелденбейді.
Сонымен қатар батыс өңір қазақтарын басқа халықтардың одонтоглификасымен де салыстырылды
(1-кесте). Осы одонтоглификалық анықтамалардың салыстырмалы сипатамасына назар аударайық. Ол
үшін жоғарыда аталған 9 таксономиялық маңызы зор одонтоглификалық анықтамалар бойынша
олардың орта таксономиялық арақашықтығы (ОТА) шығарылды.Бұл көрсеткіштердің мәні
қазақтардың салыстырылып отырған дұнған, қалмақ моңғол халықтарымен айырмашылығы нақтылы
статистакалық жоғарғы дәрежеде ерекшеленетіні байқалады. Әсіресе оны осы матрица бойынша
сызылған денрограммадан көруге болады. Онда қазақтар жеке субкластерге орналасқан.Сонымен
қатар «батыстық» және «шығыстық» комплекстерінің көрсеткіштері бойынша арнайы сызылған
графикте те қазақтардың одонтоглификалық сипаттамасы олардың антропологиялық құрамында
«шығыстық» яғни монғолоидтық ерекшеліктердің салыстырып отырған халықтарға қарағанда
төмендігін көрсе теді.
Қорыты айтқанда , батыс өңір қазақтарының одонтоглификалық сипаттамасы олардың өзара
жақындығын дәлелдейді. Дегенменде Жалпақтал тобының қазақтарында «батыстық» бағыттағы
анықтамалардың басымдығы байқалады. Атап айтқанда, жоғарғы бірінші үлкен азу тістің метаконус
төмпешігінің 2/ жылғасының кездесуі, жоғарғы екінші үлкен азу тістің жалған алдыңғы ойығы,
төменгі бірінші және еінші үлкен азу тістердің метаконид төмпешігінің 2 жылғасының ІІ фиссурада
аяқталуының жоғарғы деңгейде кездесуі дәлел болады. Сонымен қатар зерттеліп отырған қазақ
топтарында «батыстық» комплексті сипаттайтын анықтамалардың ауытқу жиілігі «шығыстық»
бағыттағы анықтамалардың көрсеткіштерінен төмен. Ол қазақтардың этногенетикалық тамырының
тереңде, яғни қола дәуірінде Қазақстан жерінде тіршілік еткен тайпалармен генетикалық байланысын
, ұрпақ жалғастығын дәләлдейді.
№
Анықтама
қазақтар
дұнғандар
қалмақтар
моңғолдар
1.
2.
3.
4.
M1 pr (ІІ)
M2 pr (ІІ)
M1Tpr
M1Тeo
13,5
18,6
7,8
11,1
15,2
4,1
5,8
11,3
22,0
7,8
6,7
10,0
17,9
23,5
7,1
14,7
нганасанд
ар
17,6
-
5.
6.
M1 1eo(3)
M11pr 1eo (2+3)
M1Тme
M2 2me (Ш)
51,7
63,6
49,0
47,5
66,1
80,0
61,1
68,4
73,7
66,2
38,6
78,5
72,9
76,8
41,8
7.
135
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
M1 2/me кездесуі
M2 алдыңғы ойығы
M12med (ІІ)
M2 2med (II)
M2 2pd (fc)
M1 Tprd
M1 2end (IV)
M2 2end (IV)
21,1
26,7
-
20,9
20,0
48,6
13,0
54,1
66,7
14,3
66,7
54,5
9,6
54,5
74,7
8,5
46,2
8,8
20,0
-
3,4
3,1
18,7
18,9
2,0
4,6
6,7
9,8
11,8
7,5
2,0
10,6
3,5
15,0
45,6
24,4
0,0
0,0
8,8
1-кесте. Зерттелген Солтүстік Еуразия халықтарының одонтоглификалық анықтамаларының көрсеткіштері
________________________________
1. А.А. Зубов. Методическое пособие по антропологическому анализу одонтологических материалов (библиотека «Вестника
антропологии). Москва, «Этно-онлайн» -2006. 76 с.
2. А.А. Зубов,Н.И. Халдеева. Одонтология в современной антропологии. Москва, Наука-1989. 232 с.
3.Н.И. Халдеева, А.А.Зубов, Н.В.Харламова, В.И.Беляева. Исследование находок зубов верхнепалеолитической стоянки
Пушкари І 1. //Вестник Антропологии. Москва, Оргсервис -2011. Вып.19. С. 85-96.
4. А.А. Зубов. Одонтоглифика// Расогенетические процессы в этнической истории. Москва, Наука -1974. С. 13-43.
5. А.А. Зубов, И.М. Золотарева. Монголы в мировой систематике одонтологических типов //Вопросы
антропологии.1980.вып.64. С. 69-88.
6. Г.А. Аксянова. Одонтоглифика как инструмент расового и этногенетического анализа //Материалы к серии «народы и
культуры» .Выпуск Х. Антропологическое исследования. Книга І. Материалы и исследования по антропологии 80-х годов.
Москва,1992. С.56-63. 7.В.Кащибадзе. Методические подходы к одонтологическому исследованию популяций Кавказа.
Ростов-наДону, Ростиздат -2010.311 с.
8.О. Исмагулов, К.Б. Сихымбаева. Этническая одонтология Казахстана. Алма-Ата, Наука -1989. 237 с.
1-сурет. Жоғарғы үлкен бірінші азу тістің толық
одонтоглификалық көрінісі. me- метаконус төмпешігі, eo –
еоконус төмпешігі, pr-протоконус төмпешігі, hу-гипоконус
төмпешігі. Рим цифрларымен төмпешік аралық фиссуралар
белгіленген. Араб цифрларымен екінші және үшінші
қатардағы жылғалар белгіленген.
136
2-сурет. Төменгі бірінші үлкен азу тістің
одонтоглификалық көрінісі.
med- метаконид төмпешігі, eod- эоконид төмпешігі, endэнтоконид төмпешігі, hуd-гипоконид, dsd-гипоконулид.
Рим цифрларымен төмпешік аралық фиссуралар
белгіленген. Араб цифрларымен бірінші және екінші
қатардағы жылғалар белгіленген
3-сурет. Батыс өңірі қазақтарының одонтогликалық
дендрограммасы.
1-.Темір ауданы, 2-Ойыл ауданы, 3-Хобда ауданы, 4-Жалпақтал
ауданы.
5-сурет. Қазақтарының салыстырмалы одонтоглификалық
дендрограммасы.
1-батыс өңірінің қазақтары, 2-дұнғандар, 3- қалмақтар, 4моңғолдар.
4-сурет. Батыс өңірі қазақтарының шығыстық пен
батыстық одонтоглификалық комплекстерінің
координаты бойынша орналасуы. 1-Темір ауданы, 2Ойыл ауданы, 3-Хобда ауданы, 4-Жалпақтал ауданы.
6-сурет. Қазақтардың «шығыстық» және «батыстық»
одонтоглификалық комплекстерінің координаты
бойынша орналасуы. 1-батыс өңір қазақтары, 2дұнғандар, 3- қалмақтар, 4-моңғолдар.
Айткұл Х.А., Мякишева О.А., Торежанова Н.Ж., Рахметова А., Айдарханова Е.Е.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МЕМЛЕКЕТТІК ОРТАЛЫҚ МУЗЕЙІНІҢ
2017 Ж. АҚТЕРЕК ҚОРЫМЫНДА ЖҮРГІЗІЛГЕН ДАЛАЛЫҚ
ҚАЗБА ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ НӘТИЖЕЛЕРІ
Қазақстан территориясындағы көптеп кезедесетін ежелгі көшпелілерден мұра болып қалған
археологиялық ескерткіштердің бірі обалы қорымдар. Үлкен және кіші топтардан құралып тізбектеле
орналасқан обалы қорымдар ежелгі отырықшы, жартылай отырықшы орталықтары Қазақстан
территориясында өте көп кездеседі. Археологиялық ескерткіштердің дәл осы түрі Қазақстанның ежелгі
тарихынан терең сыр шертеді.
Жетісу Орталық Азияны, Орталық Қазақстанды, Сібірді, Алтайды және Шығыс Қазақстанның
аралығын қамтиды. Сонымен қатар, аталмыш өлкеде белсенді миграциялық үдерістер тас дәуірінен
бастап ортағасырға дейін жүрді.
137
Күнтізбелік жоспарға сәйкес, өткен шілде-қырқүйек айларында ұйымдастырылған археологиялық
қазба жұмыстары Іле Алатауының солтүстік-батыс беткейі, Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Ақтерек
ауылының оңтүстік-шығысында орналасқан Ақтерек қорымы солтүстік тобының ерте темір дәуірі
және түркі уақытымен мерзімделетін обаларына жүргізді [1, 2]. Ақтерек шатқалы Іле Алатауы
маңының солтүстік-батыс баурайы және Шу-Іле тауларының шығыс тау жоталарында орналасқан. ШуІле таулары төмен таулы-ұсақ түйек қыраттардан, созылған жоталар немесе шағын тау тізбегінен
тұрады.
Сондай-ақ, Ақтерек және Сұлу қоян шатқалдарында археологиялық барлау жұмыстары барысында
бір қабатты қоныс орныдар мен үй-жай орындары, тастан қаланған су дерменінің орындары және тау
кәріздері анықталды. Алдын-ала болжам бойынша, аталмыш ескерткіштер IХ-шы ғасырмен ХVI ғасыр
аралығын қамтиды [3].
Ақтерек қорымы солтүстік тобының бес нысанында қазба және консервациялық (қайта көмурекультивация) жұмыстары жүргізілді.
Ақтерек қорымы солтүстік тобы:
Ақтерек қорымы солтүстік тобының № 3 обасында жүргізілген қазба жұмыстары: оба диаметрі 5
м, биіктігі 0,35 м, үйіндісі шөптен, тастан және топырақтан тазартылғанан соң, оба сыртындағы тас
қоршау анықталды. Оба 0,35 м тереңдетілгенде, орта тұсынан солтүстікте өлшемі: 2,0х0,75 м болып
келетін таспен қаланған орын анықталды. Аталмыш таспен қаланған орын 0,65 м-ге тереңдетілгенде
0,65 м оңтүстікте екінші жерлеу орны анықталды.
Екінші жерлеу орны 1,0 м тереңдікте орналасқаны анықталды, адам қаңқасы бұзылмаған
анатомиялық қалыпта сақталған. Алайда, сүйектердің сақталу дәрежесі өте нашар екенің байқадық.
Жерлеу орны шығыстан батысқа бағытталған, яғни жерленушінің басы батысқа бағытталған.
Жерленушінің бас сүйегінің сол жағына қыш ыдыс қойылғаны анықталды. Қыш ыдыс өз уақытында,
яғни жерлеу кезінде тігінен қойылса керек, кейінірек бір жанына құлап бірнеше фрагментерге бөлініп
сынған. Ыдыс жанынан тотыққан темір фрагменті табылды. Сақталған адам қаңқасының ұзындығы
1,65 м болып келеді (сур. 1).
138
Сурет 1 – Ақтерек қорымының солтүстік тобы, № 3 оба
Бірінші жерлеу орнын сыртқы жер бетінен 1,75 м тереңдікке дейін топырақтан тазарту барысында
әр-түрлі адам қаңқасының сүйектері байқала бастады. Көр шұқырын толық топырақтан тазартылғанан
соң жерленушінің аяқпен жамбас үстіне екі текше тастың қойылғаны анықталды. Сондай-ақ,
жерленушінің бас жағының сол жағынан екі қыш ыдыспен найза ұшы табылды. Аяқ сүйектерінің
төменгі бөліктерін топырақтан тазарту барысында екі көзді моншақтар табылды. Жалпы аталмыш
обадағы жұмыстарды қорыта келе, мынандай алдын-ала тұжырым жасауға болады: негізгі жерлеу
орны біріншісі болуы керек, екіншісі кейінірек жерленген болуы мүмкін. Яғни, екеуінің екі мәдени
қабата орналасуынан байқауға болады. Алдын-ала болжам бойынша ескерткішті үйсін мәдениетіне
жатқызуға болады б.з.д. ІІІ – б.з. ІІ ғғ. [4, с. 291-292; 5, с. 122]. Бірінші жерленушінің сақталған қаңқасы
2,10 м болып келеді. Бұл жерде бір айта кететін мәселе аталмыш обаның түркі обаларымен қатар
орналасуы қызықтырады. Сонымен қатар, ескерткіштің тоналмаған жағдайда сақталғанын айта кету
керек.
Ақтерек қорымы солтүстік тобының № 4 обасында жүргізілген қазба жұмыстары: оба диаметрі 5
м, биіктігі 0,45 м, үйіндісі шөптен, тастан және топырақтан тазартылғанан соң 0,35 м-ге
тереңдетілгеннен кейін 2,5х2,0 м болатын қазба орны салынды. Қазба орнын топырақтан тазалау
барысында 0,45 м тереңдікте көр шұқырының іздері анықталды. Көр шұқырының өлшемі: 2,0х0,85 м.
Қазба орнын 0,50 м-ге тереңдетілгенде ретсіз орналасқан ірі қара малдың сүйектері байқала бастады,
алайда осы тереңдікке дейінгі мәдени қабаттарда ірі қара малдың сүйектермен араласа адам
сүйектеріде табылды. Бұл деген, аталмыш обаның ертеректе тоналып кеткенін аңғартады.
Көр шұқырының шығыстан батысқа бағытталғаны қызығушылық туғызды. Шұқырды топырақтан
тазарту барысында жылқының алдыңғы аяғымен артқы аяқтарының бөліктері табылды. Сонымен
қатар, шұқырдың оңтүстік жағынан өлшемі 2,0х0,45 м болып келетін ақым орны анықталды. Ақымды
топырақтан тазарту барысында өте нашар сақталған адамның бас сүйектерінің бөліктері табылды.
Ақымның шығыс шетінен адамның аяқ сүйектерінің төменгі бөліктері табылды. Жылқының алдыңғы
аяғының тұсынан тоттықан темір фрагменттері анықталды. Аталмыш обада жүргізілген қазба
жұмыстарының нәтижесі көрсеткендей, оба толығымен тоналып кеткен. Жалпы, ескерткішті алдынала болжам бойынша түркі уақытымен мерзімдеуге болады.
Ақтерек қорымы солтүстік тобының № 5 обасында жүргізілген қазба жұмыстары: оба диаметрі 5
м, биіктігі 0,40 м, үйіндісі шөптен, тастан және топырақтан тазартылғанан соң 0,40 м-ге
тереңдетілгеннен кейін 3,0х2,0 м болатын қазба орны салынды. Осы тереңдікке дейін топырақ
қабаттарынан бірнеше қыш ыдыстың фрагменттері табылды. Біріншісі қыш ыдыстың ернеуі бөлігі;
ернеу жиегі аздап сыртқа иілген, қимасы тікбұрышты, қолмен сомдалған.
Екіншісіде қыш ыдыстың еренеу бөлігі; ернеу жиегі аздап сыртқа иілген, қимасы сопақша келген,
қолмен сомдалған. Үшіншісі ыдыстың еренеу бөлігі; ернеу жиегі аздап сыртқа иіліп қырланған,
шарықта жасалған. Қазба орнын топырақтан тазалау барысында 0,40 м тереңдікте көр шұқырының
іздері анықталды. Көр шұқырының өлшемі: 2,10х0,80 м, жерлеу орны солтүстіктен оңтүстікке
бағытталған. Щұқырдың ортасынан ұзындығы 1,30 м болатын қырынан қойылған тақташа тас
анықталды. Көр шұқырын топырақтан тазарту барысында екі тау тастарымен қатар шұқырдың
оңтүстік-шығыс бөлігінен жылқының тістері табылды. Осы жылқы тістерін топырақтан тазарту
139
барысында тоттықан темір фрагменттері анықталды. Темірді топырақтан тазартқан кезде оның сулық
екені байқалды. Көр шұрының ішіндегі тастарды топырақтан тазарту барысында кішігірім тастың
астынан адамның бас сүйегі табылды.
Қазба орнын топырақпен тастардан тазалау барысында сулықтық астынан жылқының алдыңғы аяқ
бөліктері табылды. Көр шұқырының батыс бөлігінен өлшемі 2,0х0,40 м болып келетін ақым орны
анықталды. Осы 0,65 м тереңдетікте ретсіз орналасқан ірі қара малдың сүйектері мен қатар адам
сүйектеріде табылды. Бұл деген, аталмыш обаның ертеректе тоналып кеткенін аңғартады. Ақымды
топырақтан тазарту кезінде адамның тек аяқ сүйектерінің төменгі бөліктері ғана табылды. Сонымен
қатар, батыс бөлігінен бір пішіні дөңгелек жапсырма тоғасы анықталды. Аталмыш обада жүргізілген
қазба жұмыстарының нәтижесі көрсеткендей, оба толығымен тоналып кеткен. Жалпы, ескерткішті
алдын-ала болжам бойынша түркі уақытымен мерзімдеуге болады.
Ақтерек қорымы солтүстік тобының № 6 обасында жүргізілген қазба жұмыстары: оба диаметрі 5
м, биіктігі 0,45 м, үйіндісі шөптен, тастан және топырақтан тазартылғанан соң 0,30 м-ге
тереңдетілгеннен кейін 2,80х1,70 м болатын қазба орны салынды. Осы тереңдікте қазба орнының
солтүстік бөлігінен бірнеше қырынан қойылған тастар табылды. Қазба орнын топырақтан тазалау
барысында 0,90 м тереңдікте көр шұқырының іздері анықталды. Жерлеу орны солтүстіктен оңтүстікке
бағытталған. Көр шұқырының өлшемі: 2,20х0,95 м, жерлеу орны солтүстіктен оңтүстікке бағытталған.
Шұқырдың оңтүстік бөлігінен жылқының бас сүйегі анықталды. Жерлеу орнын топырақтан тазарту
барысында жылқының бұзылмаған қаңқысымен қатар үш жебе ұшы, екі жапсырмалы тоғамен бір
айылбас тоға табылды. Жылқы қаңқасын топырақтан тазарту барысында шұқырдын батыс бөлігінен
бұзылған өлшемі 2,0х0,40 м болып келетін ақым орны анықталды. Ақымның жоғарғы жағы құлап
кетпес үшін оның төбесінің топырағын алып тастадық.
Ақым орнын топырақтан тазарту кезінде орта тұсынан тастың жанынан адамның бас сүйегі
табылды. Сондай-ақ, қазба жұмыстарының барысында өлшемдері әртүрлі сегіз жапсырмалы тоғалар,
екі айылбас тоға, бір пышақ, төрт жебе ұшы анықталды (сур. 2).
Аталмыш обада жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижесі көрсеткендей, оба ертеректе тоналып
кеткен болса керек, жылқы қаңқасы өзінің орнынан батысқа (ақымға) қарай ығысқаның байқауға
болады. Адамның бас сүйегі оның жамбас тұсынан табылуы сияқты бірнеше мәелелерден аңғаруға
болады. Жалпы, ескерткіш басқа обалармен салыстырғанда көп тоналмаған, алдын-ала болжам
бойынша түркі уақытымен мерзімдеуге болады [6].
Сурет 2 – Ақтерек қорымының солтүстік тобы, № 6 оба
Ақтерек қорымы солтүстік тобының № 7 обасында жүргізілген қазба жұмыстары: № 7-ші оба № 5ші обадан 62 м шығыста орналасқан. Оба диаметрі 5 м, биіктігі 0,35 м, үйіндісі шөптен, тастан және
топырақтан тазартылғанан соң 0,35 м-ге тереңдетілгеннен кейін аса тығыз топырақ қабаты анықталды.
Оба ішіне 3,10х4,10 м болып келетін қазба орны салынды, осы қазба орны 0,35 м-ге тереңдетілгенде
қазба ішінен 2,80х1,80 м болып келетін екінші қазба орны салынды. Бұл әрекетті біз тығыз топырақты
ойып алу қиындағанан кейін алғашқы қазба орнын кішірейттік. Қазба орны тығыз топырақтан 0,40 м
тереңдетілгенде өлшемі: 1,95х0,75 м болатын көр шұқырының орны анықталды. Жерлеу орны
140
солтүстіктен оңтүстікке бағытталған. Аталмыш тереңдіктен кейін қазба орнын 0,75 м-ге
тереңдетілгенде жерлеу орнының еденіне жеткенімізді байқадық. Көр шұқырының батыс бөлігінен
ақым орны анықталды. Ақымды топырақтан тазарту барысында оның өлшемі: 2,20х0,85 м екені
анықталды. Ақымдағы жерленуші тоналмаған күйінде жатқанын топырақтан тазарту кезінде
байқадық.
Жерленушінің ағаш табытқа салып, басын солтүстікке бағытталған жерлегені анықталды. Бас сүйек
жағынан үш алтын әшекей және маржандар табылды (сур. 3 а, б). Сондай-ақ, мойын, сол қолының
білек тұсынан моншақтар табылды. Көкірек тұсынан нашар сақталған жібек мата мен парша
фрагменттері анықталды.
Жерленушінің бас сүйегінің сол жақ бөлігінен тотыққан салмақты, ернеулеген айна табылды.
Айнада екі балық құйрықты айдаhар бейнеленген. Айдаhардың біреуі аспанда бұлт арасында ұшып
жүрсе, екіншісі судың толқынында бейнеленген (сур. 3 в). Бастың оң жағынан сақталған табыт
ағашының сыртынан тотыққан алтын жалатылған тостағанның ернеу фрагменттері табылды.
Жерленушінің жамбас сүйегі тұсынан көптеген тотыққан темір фрагменттерімен қатар түтікше
тәрізді тұмар табылды. Аяқ жағының төменгі бөлігінен топырақ арасынан ерге ұқсас зат табылды.
Жалпы жерленушіні шашып алмас үшін, оны толығымен топырағымен (монолит) 20 см-ден 35 см-ге
дейін қоса алып елімізге белгілі қайта қалпына келтіруші Қ. Алтынбектің алдын-ала келісе отырып
«Остров Крым» атты ғылыми-қалпыеа келтіру лабароториясына өткіздік (сур. 3 г). Лабароторялық
жағдайда, томографиялық зерттеулермен талдаулар жасау үшін осындай әректтерге бардық. Жалпы
аталмыш ескерткіш көп қызушылықтар туғызуда. Оның хронологиясы, жерлеу дәстүрі табылған
заттардың сырттан келгені (импорт).
Сурет 3 – Ақтерек қорымының солтүстік тобы, № 7 оба
Жерленушіні өте жақсы електен өткізген топырақтан жасалған батпақтын (лайдың) астынан ақым
жасап ағаш табытта жерленуі сияқты мәселелердің шешімі қызықтырады. Жоғарыда айтып кеткен
мәселелердің шешімін алдағы уақытта толық түрде баяндайтын боламыз. Экспедиция жұмысы
барысында жасалған археологиялық барлау кезінде орманшы үйінен жоғары Ақтерек өзенінің оң
жағалауында орналасқан жоталардан таутекелермен аң аулау көрінісі бейнеленген петроглифтер
анықталды.
141
Ақтерек шатқалына алғашқы зерттеулер 1898 ж. В.Д. Городецкиймен жүргізілді, онымен
Актеректегі нығайтылған Керімбайтөбе қонысы тіркелген болатын (№ 4032 АКК) [7]. 1956 ж.
қалашықты Г.И. Пацевич зерттеді (XI-XII ғғ. жататын жиналған қыштардың негізінде мерзімделеді).
1987-88 жж. Жетісу археологиялық экспедициясы К.А. және А.К. Акишевтердің жетекшілігімен
Ақтерек шатқалын зерттеуді жалғастырды [8]. Сары топырақтан экспедициямен палеолит дәуірінің 32
дана (экземпляр) леваллуалық тас еңбек құралдары (өзекшелер, қырғыштар, тіліктер, жарықшақтар,
өзекше бөліктері) жиналды.
Ақтеректің таулы алқабынан Ю.И. Трифонов ортағасырлық
көшпелілердің қорымдарын ішінара қазып зерттеді, бірақ бұл жұмыстардың нәтижелері
жарияланбады. Археологиялық қазбаларды жүргізуімен қатар, жартас суреттерін зерттеумен М.С.
Мырзабаев, Б. Железняков, А. Садуакасулы және Л. Херманн айналысты [9].
Сонымен қатар барлық ескерткіштерде жүргізілген қазба жұмыстарының барысымен мен құрылыс
конструкцияларын топо және суретке түсіру жүзеге асырылды және барлық қазылған ескерткіштерде
рекультивация (консервациялық) жұмысы жүргізілді. Казіргі таңда қазба барысында табылған
заттарды камеральдық өңдеу жұмыстары орындалуда.
________________________________
1. Айткул Х.А., Қақабаев Б.С., Мякишева О.А., Сатыбалдиева М. Отчет археологической экспедиции Центрального
государственного музея в урочище Актерек за 2014 г. – 2014. – 73 с.
2. Айтқұл Х.А. Мемлекеттік орталық музейінің 2014 жылы Алматы облысы Жамбыл ауданына қарасты Ақтерек ауылдық
округінде орналасқан археологиялық ескертқіштерге жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижелері // Материалы
международной научно-методической конференции «VІІІ Оразбаевские чтения» «Археология, этнология и музеология в
системе современного высшего образования» приуроченной к 25-летию Независимости Республики Казахстан. 1-2 апреля
2016 г. – Алматы: Қазақ университеті, 2016. – С. 137-146.
3. Айткул Х.А., Мякишева О.А., Торежанова Н.Ж. Отчет археологической экспедиции Центрального государственного музея
в урочище Актерек за 2017 г. – 2018. – 90 с.
4. Акишев К.А. Кушаев Г.А. Древняя культура саков и усуней долины реки Или. – Алма-Ата: Изд-во АН Каз ССР, 1963. – 297
с.
5. Культура саков и усуней Казахстана в археологических коллекциях Центрального Государственного музея Республики
Казахстан. Научный каталог. – ҚР Мемлекеттік Орталық музейі. – 2011. – «Өнер» баспасы. – 2011. – 325 с.
6. Арсланова Ф.Х. Очерки средневековой археологии Верхнего Прииртышья. – Астана: Издательская группа филиала
Института археологии им. А.Х. Маргулана в г. Астана, 2013. – 405 с.
7. Марьяшев А.Н., Мотов Ю.А., Горячев А.А., Потапов С.А, Бермагамбетов А.Ж. Свод памятников истории и культуры
Алматинской области // Отчет об археологических исследованиях по программе «Культурное наследие». – Алматы, 2005. –
118 с.; Рогожинский А.Е. Архивы и археология Семиречья XIX века: дела минувших лет и некоторые обстоятельства
состояния памятников Чу-Илийских гор // Научные чтения памяти Н.Э. Масанова. – Алматы, 2009. – С. 88; Марьяшев А.Н.,
Горячев А.А. Вопросы периодизации и хронологии памятников эпохи бронзы Семиречья // РА. – 1993. – № 1. – С. 5-20.
8. Рогожинский А.Е. Новые находки памятников древнетюркской эпиграфики и монументального искусства на юге и востоке
Казахстана // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова. Сб.
материалов межд. науч. конференции. – Алматы, 2010. – С. 330-335.
9. Мирзабаев А.С. Наскальные изображения Актерека (Семиречье) // Проблемы изучения наскальных изображений в СССР.
– М., 1990. – С. 137-140.
Айткұл Х.А.
ҚАЗАҚСТАН ГЕOГРАФИЯСЫНЫҢ САКРАЛДЫ НЫСАНЫ РЕТІНДЕГІ
АҚТЕРЕК ШАТҚАЛЫНЫҢ АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ ЕСКЕРТКІШТЕРІ
Жетісу – тарихи-географиялық аудан, Қазақстанның оңтүстік-шығысында орналасқан, Шу-Балқаш
бассейнін қамтиды. Бұл аймақтың солтүстік шекарасы Балқаш өзені болып табылады. Өзеннен
оңтүстікке қарай Сарыесік-Атырау жазығы орналасқан, Тарбағатай, Жоңғар Алатауы, Іле Алатауы
маңы жоталарының таулы жазығымен және батыста – Шу-Іле таулары және Шу өзені алқабымен
қиылысады. Алакөл ойпатында Алакөл және Сасықкөл өзендері орналасқан, сондай-ақ, Жоңғар
Алатауы жотасының шығыс шекарасын құрайды. Кетмен және Іле Алатауы маңы жоталары Жетісудың
оңтүстігін жиектейді [1, с. 5-10]. Балқаш бассейнінің ең үлкен өзені Іле өзені болып табылады, таулы
(Талғар, Есік, Түрген және басқалары), тау маңы (Майбұлақ, Ақтерек және басқалары) және жазықтық
(Балтабай, Күрттер және басқалары) типтерін қамтамасыз етеді. Жетісу Орталық Азияны, Орталық
Қазақстанды, Сібірді, Алтайды және Шығыс Қазақстанның аралығын қамтиды. Сонымен қатар,
белсенді миграциялық үдерістер тас дәуірінен бастап ортағасырға дейін байтақ және берекелі ауданды
сырт айналып өте алмады.
142
Ақтерек шатқалы Іле Алатауы маңының солтүстік-батыс баурайы және Шу-Іле тауларының шығыс
тау жоталарында орналасқан (сур-1). Шу-Іле таулары төмен таулы-ұсақ түйек қыраттардан, созылған
жоталар немесе шағын тау тізбегінен (Доланқара, Құлжабасы, Кіндіктас, Хантау, Аңырақай және басқа
да сансыз көп, соның ішінде және тым ұсақтар) тұрады. Таулар және шоқылардың арасынан кең тегіс
далалар және жазық кеңістік бөлінеді. Бұл табиғи-географиялық аймақ ерекше табиғи-климаттық
жағдайымен ежелгі адамдардың өмір сүруіне ыңғайлы болған, негізінен су көздері, соның ішінде
маңызды өзен иірімдері, жануарлар әлемінің ерекше әртүрлі болуына ықпал етті. Шу-Іледе адамдық
топтар мен қауымдастықтарға бейімделуге ыңғайлы табиғи үй-жайлары бар жабық алқаптардың болуы
себеп болды, онда уақытша және тұрақты елді мекендердің көп саны байқалады, негізінен бүлінген
құрылыс материалдарының – Ақтерек шатқалында мол түрлі тас өлшемдері болуымен анықталады [2].
Ерекше табиғи жағдайлар тығыз қоныстануға және атап айтқанда тас ғасырынан бастап, барлық тарихи
дәуірлерде аймақты және шатқалды шаруашылық-мәдени игеруге ықпал етті.
Сурет 1. Ақтерек шатқалы
Ақтерек шатқалына алғашқы зерттеулер 1898 ж. В.Д. Городецкиймен жүргізілді, онымен
Актеректегі нығайтылған Керімбайтөбе қонысы тіркелген болатын (№ 4032 АКК) [3]. 1956 ж.
қалашықты Г.И. Пацевич зерттеді (XI-XII ғғ. жататын жиналған қыштардың негізінде мерзімделеді).
1987-88 жж. Жетісу археологиялық экспедициясы К.А. және А.К. Акишевтердің жетекшілігімен
Ақтерек шатқалын зерттеуді жалғастырды [4, с. 330-335.]. Сары топырақтан экспедициямен палеолит
дәуірінің 32 дана (экземпляр) леваллуалық тас еңбек құралдары (өзекшелер, қырғыштар, тіліктер,
жарықшақтар, өзекше бөліктері) жиналды.
Сондай-ақ, Ақтеректің таулы алқабынан Ю.И. Трифонов ортағасырлық көшпелілердің қорымдарын
ішінара қазып зерттеді, бірақ бұл жұмыстардың нәтижелері жарияланбады. Археологиялық
қазбаларды жүргізуімен қатар, жартас суреттерін зерттеумен М.С. Мырзабаев, Б. Железняков, А.
Садуакасулы және Л. Херманн айналысты (сур.2, 3), [5].
Сурет 2, 3. Ақтерек петроглифтері
143
2006 жылы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік орталық музейінің қызметкерлері Ақтерек
өзенінің сол жағалауына шолу жүргізді. Колювиальды-дилуиальды және өзеннің плейстоцендік
террасасына сәйкес келетін су шайып кеткен жерлерден ұқсас шикізаттан жасалған тас артефактілер
табылды (сұрғылт, қоңырқай түстер эффузивтері және порфирит). Жәдігерлер арасында ретушьті
леваллуа, қырғыш, жарықшақтар бар (барлығы 15 дана) [6].
Осылайша, зерттеу барысында алынған Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның ежелгі тарихы туралы жаңа
мәліметтер Іле-Алатауы тарамының батыс аудандарында алғашқы адамдар қонысының болғанын
анықтайды. Қазірден бастап, біз бұл аймақты Қазақстанның палеолит индустриясының таралу
ареалына айналғанын нақты айта аламыз. Атақты жәдігерлерге қосымша, Ақтерек материалдары
Жетісуды мекен ету жолдары мен уақыты туралы біздің ойымызды қалыптастырады. Тянь-Шаньның
солтүстік таулы маңынан палеолит ескерткіштерінің, тұрақтарының және орналасуының қазіргі
топографиялық ерекшеліктерінің анықталуы ежелгі Homo адамдары туралы ақпарат береді. Жалпы,
зерттеудің осы кезеңіндегі Оңтүстік-Шығыс Қазақстан тас дәуірінің жаңа стратифицияланған және
ашық (жер бетіндегі) қоныстарын анықтауда болашағы бар аудандардың бірі болып табылады [7, с.
188-190.].
2007 жылы Ақтерек даласын зерттеу жұмыстарын КазНИИ ПКНН экспедициясы жалғастырды.
Экспедиция шатқалдың сол жақ баурайынан әртүрлі уақыттың петроглифтері мен бес қоныс (№1-5),
олардың біреуінің жанынан (№4) руникалық жазу анықтады. Жазу көлдеңен орналасқан, төрт
руникалық белгіден тұрады, олардан бірінші үшеуі (оң жақ) жақсы көрінеді; төртінші белгі қираған,
тас шеті бетінің ақаулықтарынан анық емес және әлсіз көрінеді. Мәтін жолының ұзындығы 26 см,
белгілердің биіктігі (оң жақтан сол жаққа) – 10, 5, 5, 6, 5 және 8 см. Тереңдігі 1-2 мм-ді құрайды, патина
түсі қоңыр. Барлық белгілерде ары қарай жазуларды енгізу кезіндегі дұрыс ұрылмаған соққылардың
ізі бар [8]. Қоныстар XIX-XX ғғ. басымен мерзімделеді, бірақ елді мекендерден ерте темір дәуірі мен
ортағасыр кезеңінің қыш ыдыстары кездеседі. Жартастағы жазудың жанынан бөлек жазықтықта екі
таңбаның бейнесі салынған; әртүрлі түрдегі ортағасырлық таңбалар №2-ші қоныстың маңынанда
байқалады.
2014 жылы Ақтерек қорымында зерттеу жұмыстарын Қазақстан Республикасы Мемлекеттік
орталық музейі жүргізді [9]. Археологиялық қазба жұмыстары барысында барлығы 8 оба зерттелді,
олардың ішінде 2 қола дәуірі, 3 ерте темір дәуірі және 3 түркі уақытымен мерзімделеді. Барлау
жұмысының нәтижесінде, археологиялық ескерткіштер обалар және әртүрлі мәдени кезеңдерге
жататын үй-жайлардың орындары түрінде анықталды. Сонымен қатар, Ақтерек таулы өзені арнасының
жоғарғы бөлігінен төмен қарай барлау жұмысы кезінде 10-нан астам тастан қаланған құрылыс
орындары (кейбір жерлерде диірмен тастары кездесті) анықталды. Шындығында, әртүрлі уақыттардың
ескерткіштер кешені толық зерттеуді және жариялауды күтуде.
2017 жылы Ақтерек қорымында зерттеу жұмыстарын Қазақстан Республикасы Мемлекеттік
орталық музейі жүргізді. Археологиялық қазба жұмыстары барысында барлығы 5 оба зерттелді,
олардың ішінде 1 ерте темір дәуірі және 4 түркі уақытымен мерзімделеді.
Сурет 4. Ақтерек қорымы, сотүстік топ, оба 7
144
Шу-Іле таулары аймағы мен Іле-Алатауының батыс баурайы Қазақ хандығының құрылу аймағы
болып саналады. Шу өзенінің алқабымен Қозыбасы аралығы Керей мен Жәнібектің Қазақ хандығының
тұңғыш туын тікен мекені, қазіргі Жетісу аймағының оңтүстік батысы. К.А. Ақышев және М.К.
Хабдулина [10, с. 130-141.] Қазақ хандығының ерте кезеңінің шекараларын былай анықтайды:
«Батыста шекарасы Шу өзен алқаптары, Қаратау жотасының солтүстік-шығыс баурайы арқылы өтті.
Шығыста Іле Алауының солтүстік-батыс тізбегін Бесбатыр, Дегерес, Қозыбасыны қамтыды». Олар
жүргізген археологиялық-топонимикалық зерттеулер «Мұхаммед Хайдардың XV ғасырда қазақтардың
таралу аймағы туралы өз ойында нақты болды» деп белгілейді. Ол географиялық бағыттардың
орналасуын нақты көрсетті, оны өзінің тарихи шығармасында дәлелдеп келтірді. Керісінше, қазіргі
тарихшылар үшін Қозыбасының орналасу орны әлі күнге дейін қызу талқыда.
К.А. Ақышев және М.К. Хабдулина өз еңбектерінде Қозыбасы аймағының оңтүстік батыс бағыты,
Жеті жол тауы алқабында Ақтерек, Сұлуқоянды және Күркіреуік таулы өзендерінің бойында қыстау,
су диірмені, ирригация және гидротехникалық құрылыстар, үлкен тас блоктардан тұратын
қоршаулармен қоршалған үлкен жер телімдері табылғанын және ескерткіштер тобының зерттелгені
жөнінде хабарлайды (сур.5), [10, с. 130-141.].
Сурет 5. Ақтерек ежелгі жер телімдері
К.А. Ақышевтың пайымдауынша, жаңа тіршілік аймағының шектеулі болғандығы өмір сүруге
қалыпты жарамды алқапта халықтың тығыз орналасуына итермеледі. Моғолстанның батыс бөлігінің
көп жерін Оңтүстік Балхаш бойындағы, Мойынқұм және Оңтүстік Бетпақдаланың шөлді алқаптарын
қамтитындықтан, бұндай жерлерлер көп болмады. Шаруашылық-табиғи жерлердің шектелуі
болғандығы қысқы жайылым мен сумен жабдықтау көздерін ұтымды бекітуде орталықтандырылған
шешімге келуге ықпал етті. Жаңа палео-этнографиялық дереккөздерін талдау нәтижелері Жетісу
жерінде тарихи үдерістерді жаңаша елестетуге мүмкіндік береді [10, с. 130-141; 11].
Түрлі кезеңдермен мерзімделетін ескерткіштерге бай Ақтерек шатқалында орналасқан
археологиялық ескерткіштерді біртұтас тарихи-археологиялық кешен деп қарастыруға болады.
Ескерткіштердің ежелгі мәдениеттері бірнеше сатысы: ежелгі, ортағасырлық және Қазақ хандығының
құрылыу тарихын түсінуге мүмкіндік береді және осы аймақтың географиялық көрінісін айғақтайтын
бірегей кешен болып саналады.
Жетісудің микро-өңірін – Ақтерек шатқалын ерте заманнан бастап казіргі уақытқа дейін
адамзаттың игеру процесстерін анықтауға, түрлі дәуірлерге жататын типологиялық әртүрлі
археологиялық ескерткіштер арасындағы ерекшеліктерді және байланысты зерттеудің мүмкіндік
береді.
Археологиялық ескерткіштер: петроглиф өнері (жар тасқа қашап сурет салу) ескерткіштерімен –
әртүрлі реликті мәдени ландшафттармен (палеоландшафт) бірге қоныстар, қорымдар, дәстүрлі
145
коммуникация қалдықтары және тағы басқалары әртүрлі дәуірлерде адамзатпен игерілген табиғат
кеңістігінің ұйымдасуын ескере отырып, кешенді зерттеуге болады.
Экологиялық ортаның жағдайы және оны мәдени-шаруашылық игеру тәсілдері ұзақ уақыт бойы
бірдей болып қалған жоқ өзгеріп отырды. Ұжымдық (рулық) және жеке (отбасылық) жеке меншік
бөлінген сәттен бастап куәландыратын белгі-таңбалар жүйесі, жартасқа салынған шығармашылық
арқылы іске асырылған коммуникативтік қызмет дамыды. Жазудың пайда болуы және таралуы
игерілген ландшафтта нарративті мәтіндік-сигналдарды құру арқылы дала тұрғындарының
коммуникация тәсілінің түрін өзгертті.
Ақтерек шатқалы ескерткіштерін зерттеу нәтижесінде алынған жаңа археологиялық, тарихи және
басқа материалдар материалдық, көне кезеңнен (палеолит) соңғы орта ғасыр кезеңіне дейінгі рухани
мәдениетінің дамуын түсіндіру тұрғысынан Жетісудың тарихи үдерістерінің ерекшеліктерін ашуға
мүмкіндік береді. Сонымен қатар, археологиялық ескерткіштің маңыздылығы республика аумағында
Іле Алатау баурайында аспан астында музей ашуға және турістік инфақұрылымды жасауға мүмкіндік
береді.
______________________________________
1. Жандаев М.Ж. Природа Заилийского Алатау. – Алма-Ата: Казахстан, 1978. – С. 159.
2. Горячев А.А., Сараев В.В., Потапов С.А. Археологические памятники эпохи бронзы и раннего железного века
Жамбылского района Алматинской области // Древности Жетысу. Памятники археологии Жамбылского района. Сборник
статей под ред.: А. Садуакасулы, Б.А. Байтанаев, Б.А. Железняков. – Алматы, 2016. – С. 19-37; Садуакасулы А., Железняков
Б.А. История изучения историко-культурного наследия Жамбылского района // Древности Жетысу. Памятники археологии
Жамбылского района. Сборник статей под ред.: А. Садуакасулы, Б.А. Байтанаев, Б.А. Железняков. – Алматы, 2016. – С. 3-19;
Лурье П.Б. Карлуки и яглакары в согдийской нумизматике Семиречья // Древние культуры Евразии. К 100-летию со дня
рождения А. Н. Бернштама. – СПб., 2010. – С. 279-284; Херманн Л. Наскальное искусство Аккайнара // Древности Жетысу.
Памятники археологии Жамбылского района. Сборник статей под ред.: А. Садуакасулы, Б.А. Байтанаев, Б.А. Железняков. –
Алматы, 2016. – С. 52-73; Горячев А.А. Некоторые итоги и перспективы изучения памятников эпохи бронзы на северных
склонах Заилийского Алатау и в Шуилийских горах // Восхождение к вершинам археологии. Сборник материалов
международной научной конференции «Древниеи средневековые государства на территории Казахстана», посвященной 90летию со дня рождения К.А. Акишева, 22-24 мая 2014 года. – Алматы, 2014. – С.84-92; Горячев А.А., Сараев В.В. Поселения
раннего железного века северных склонов Заилийского Алатау // Материалы Международного Круглого стола
«Археологическое наследие Центрального Казахстана: изучение и сохранение» – Караганда, 2016. – С. 23-27; Марьяшев А.Н.,
Горячев А.А. Итоги изучения памятников эпохи бронзы Жетысу // Свидетели тысячелетий: археологическая наука Казахстана
за 20 лет (1991-2011). Алматы, 2011. С. 313-337.
3. Рогожинский А.Е. Архивы и археология Семиречья XIX века: дела минувших лет и некоторые обстоятельства состояния
памятников Чу-Илийских гор // Научные чтения памяти Н.Э. Масанова. – Алматы, 2009. – С. 88; Марьяшев А.Н., Мотов Ю.А.,
Горячев А.А., Потапов С.А, Бермагамбетов А.Ж. Свод памятников истории и культуры Алматинской области // Отчет об
археологических исследованиях по программе «Культурное наследие». – Алматы, 2005. – 118 с.; Марьяшев А.Н., Горячев
А.А. Вопросы периодизации и хронологии памятников эпохи бронзы Семиречья // РА. – 1993. – № 1. – С. 5-20.
4. Рогожинский А.Е. Новые находки памятников древнетюркской эпиграфики и монументального искусства на юге и востоке
Казахстана // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова. Сб.
материалов межд. науч. конференции. – Алматы, 2010. – С. 330-335.
5. Мирзабаев А.С. Наскальные изображения Актерека (Семиречье) // Проблемы изучения наскальных изображений в СССР.
– М., 1990. – С. 137-140.; Железняков Б., Садуакасулы А., Херманн Л. Материалы международной научно-методической
конференции по теме «Современные методы и подходы в изучении историко-культурного наследия Казахстана и
сопредельных стран", приуроченной к 95 летию А.М. Оразбаева (28-29 апреля 2017 г.). – Алматы: Қазақ университеті, 2017.
– 337 с.; Hermann L., Zheleznyakov B. (Paris, 2016).
6. Ожерельев Д.В. Открытия палеолита в западных районах Жетысу // Преемственность археологических памятников
Туркестанского оазиса. Материалы международной научной конференции, посвящённой 20-летию Научноисследовательского центра археологии, 24 февраля 2017 г. – Туркистан: Сейт, 2017. – С. 22-25; Таймагамбетов Ж.К.
Древнейшая стоянка первобытного человека вблизи г. Алматы // Алматы. История тысячелетия. Выпуск 1. – Алматы: Credo,
2008. – С. 34-40.
7. Таймагамбетов Ж.К., Ожерельев Д.В. Первая многослойная палеолитическая стоянка Майбулак в Жетысу // Актуальные
вопросы евразийского палеолитоведения, – Новосибирск, 2005. – С. 188-190.
8. Рогожинский А.Е. Памятники наскального искусства как культурные ландшафты // Сборник материалов Международного
семинара-тренинга по историко-культурному наследию стран СНГ. – Алматы, 2011. – С. 28-46; Рогожинский А.Е.
Удостоверительные знаки кочевников нового времени и средневековья в горных ландшафтах Семиречья, Южного и
Восточного Казахстана // Наскальное искусство в современном обществе. К 290-летию научного открытия Томской
писаницы. Материалы межд. науч. конф. Т. 2. Труды САИПИ. Вып. VIII. – Кемерово. 2011. – С. 221-222; Кляшторный С.Г.
Рунические памятники Таласа: проблемы датировки и топографии // Изучение культурного наследия востока. Культурные
традиции и преемственность в развитии древних культур и цивилизаций. Материалы Международной конференции в СанктПетербурге (23-25 ноября 1999). – С. 30; Кызласов И.Л. Прочтение рунической надписи урочища Актерек // Роль номадов в
формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова. Сборник материалов межд. науч.
конференции. – Алматы, 2010. – С. 345-347.
9. Айтқұл Х.А. Мемлекеттік орталық музейінің 2014 жылы Алматы облысы Жамбыл ауданына қарасты Ақтерек ауылдық
округінде орналасқан археологиялық ескертқіштерге жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижелері // Материалы
международной научно-методической конференции «VІІІ Оразбаевские чтения» «Археология, этнология и музеология в
системе современного высшего образования» приуроченной к 25-летию Независимости Республики Казахстан. 1-2 апреля
146
2016 г. – Алматы: Қазақ университеті, 2016. – С. 137-146; Торежанова Н.Ж. Детали поясного набора из древнетюркского
памятника Сулукоян // Материалы международной научно-методической конференции «VІІІ Оразбаевские чтения»
«Археология, этнология и музеология в системе современного высшего образования» приуроченной к 25-летию
Независимости Республики Казахстан. 1-2 апреля 2016 г. – Алматы: Қазақ университеті, 2016. – С. 197-201; Кожомбердиев
И.К. Катакомбные памятники Таласской долины // Археологические памятники Таласской долины. Фрунзе, 1963. – С. 33-79;
Кожомбердиев И.К. Новые данные о Кенкольском могильнике // КСИИМК. Вып.80. 1960. – С. 70-75; Бернштам А.Н.
Кенкольский могильник // Избранные труды по археологии и истории кыргызов и Кыргызстана. Т.I. Бишкек, 1997. – С. 1962; Бернштам А.Н. Очерк истории гуннов. – Л.: ЛГУ, 1951. – 256 с.; Бернштам А.Н. Труды Семиреченской археологической
экспедиции. Чуйская долина // МИА. № 14. – М.-Л. 1950. – 160 с.; Мякишева О., Алтынбекова Д., Железняков Б. Когда было
сотворено сверху голубое небо. NOMAD Kazakhsnan. – № 1 (25), – 2009. – С. 56-63; Мякишева О.А. К вопросу о семантике
атрибута власти древних тюрков // Алматы история тысячелетия. Вып.1. – Алматы, 2008. – C.153-155, Табалдиев К. Курганы
средневековых кочевых племен Тянь-Шаня. – Бишкек, 1996. – С. 80-81; Толстов С.П. Древний Хорезм. – Москва, 1948. –
С.20-24.
10. Акишев К.А, Хабдулина М.К. Казахское государство XV-XVI вв.: этническая территория, памятники культуры //
Евразийское сообщество: общество, политика, культура. 1998. №1 (21). – С. 130-141.
11. Атыгаев Н.А. К вопросу о локализации местности «Козыбасы» // «edu.e-history.kz» электрондық ғылыми журналы № 4. №
3(07), 2016; Кулешова М.Е. Палеокультурный ландшафт как феномен наследия // Наследие и современность. Вып. 16. – М.:
Институт Наследия, 2008. – С. 58-102; Кулешова М.Е. Палеокультурный ландшафт как феномен наследия // Наследие и
современность. Вып. 16. – М.: Институт Наследия, 2008. – С. 58-102.
Блялова А.С.
ИЗ ИСТОРИИ ИЗУЧЕНИЯ АРХЕОЛОГИЧЕСКИХ ПАМЯТНИКОВ НА ТЕРРИТОРИИ
АКМОЛИНСКОЙ ОБЛАСТИ ∗
На сегодня на территории Акмолинской области сохранилось свыше тысячи археологических
памятников – это древние выработки, могильники, стоянки, курганы, поселения и др.
Одним из основных источников по истории региона являются путевые записки горного инженера
И.П.Шангина. Его маршрут передвижения шел с севера на юг через Кокчетавские, Атбасарские,
Акмолинские и Каркаралинские степи до Северного Балхаша. По пути И.П.Шангин скрупулезно
описывал все, что встречалось ему в степи. Им приведены характеристики большого количества разновременных археологических памятников.
При впадении р. Аккайракты в Ишим он обнаружил остатки шести древних укреплений, из которых
четыре находились на расстоянии около 100 сажен одно от другого, пятое и шестое – в 2,5 версты от
них. На р. Нуре он осмотрел ряд древних архитектурных сооружений, в частности,
Татагай — развалины древнего города, простирающиеся к Нуре. На левом берегу Нуры были
обнаружены развалины другого здания, «признанного храмом». Оно построено из обожженного
кирпича и составляет снаружи четырехугольник [1, с.35]
В своем отчете «Извлечение из описания экспедиции, бывшей в Киргиз-Кайсацкой степи в 1816 г.»,
опубликованном в «Сибирском вестнике» за 1820 г., И.П.Шангин указал на древние выработки медной
руды на юго-западном берегу оз. Имантау и находившиеся около них курганные погребения. Также
И.П.Шангин описывает крепостные сооружения и поселения, расположенные в бассейне р.Ишим. На
р.Аккайрак, впадающей в Ишим, он видел остатки шести древних укреплений [2].
В 1878 г. по поручению Западно-Сибирского отдела совершил поездку в Кокчетавский уезд
И.Я.Словцов и составил описание некоторых археологических памятников Северного Казахстана. В
начале 80-х годов в Центральном Казахстане побывали сотрудники Западно-Сибирского отдела
Ф.Н.Усов и И.Козлов. Судя по путевым запискам экспедиции Кокчетавский уезд Акмолинской области
в 1878 г. И.Я.Словцовым на территории современного Арык-Балыкского района осмотрен могильник
из 12 курганов на вершине горы, в 3 км к западу от села Айртау. Также им были зафиксированы
большой курганный могильник, в 5 км на юг от оз. Жельдыбай, и два каменных изваяния на реке
Чаглинке — одно у озера Тункур-Куль, другое у озера Копа [3, с.12-13]. Со второй половины XIX в.
изучением памятников древности Казахстана стала заниматься Археологическая комиссия. В
окрестностях города Атбасара в 1894 г. А.В.Селивановым был раскопан один курган с каменной
насыпью. В кургане был обнаружен костяк в грунтовой яме в вытянутом положении, головой на
северо-восток. Инвентаря не обнаружено. Им же в 7 км от Атбасара на реке Жабай раскопаны ограбленные ранее курганы, материала в которых, кроме древесной трухи и обломков костей скелета, не
∗
Статья написана по проекту «Изучение, сохранение и популяризация культурного наследия Сарыарки»
147
обнаружено. В том же году в 7 км от с. Преображенка в Акмолинской области в верховьях р. Сарымсакты А.В.Селиванов описал два кургана, около одного из них стояло каменное изваяние из серого
гранита, руки сложены на животе, на шее гривна либо ожерелье. А.В.Селиванов проводил работы
также и в Зерендинском районе на берегу р. Аршалы, около озера Ащилыколь. Здесь он обнаружил и
описал группу курганов, расположенных на возвышении. Около одного находилась
подчетырехугольная ограда тюркского типа. С восточной стороны ограды стояло каменное изваяние,
изображающее воина, второе изваяние находилось рядом на земле. В этом же году на реке Чаглинке
А.В.Селиванов раскопал два кургана в 8,5 км от города Кокшетау [3, с.12-13]. Это первое упоминание
об археологических раскопках на территории Акмолинской области.
В 1894 г. геодезист Ю. А.Шмид зафиксировал ряд курганов в Акмолинском уезде. Там же в 1895 г.
И.П.Петров произвел раскопки кургана, в котором были найдены десять золотых нашивных бляшек
круглой и овальной формы, орнаментированных тисненым узором, и золотая подвеска в виде
колокольчика с ушком [3, с. 4-5].
В 1901 г. небольшие раскопки в Акмолинской области произвел А.П.Плахов. Результаты работ
остались неизвестными, так как он не сообщал о них в Археологическую комиссию [3, с. 4].
Значительный вклад в работу Оренбургской ученой комиссии внес И.А. Кастанье. Итогом его
исследований стал сводный труд «Древности Киргизской степи и Оренбургского края», в котором
объединены разрозненные сведения о «древних объектах», в том числе и Акмолинской области. В его
работе есть упоминания о древней выработке на золото в урочище Атанбаб возле с. Котырколь. Он
пишет, что здесь была открыта «целая фабрика примитивного извлечения золота из жильного кварца
и много каменных орудий» [4].
Из дореволюционных исследований, содержащих информацию о памятниках древности
Акмолинской области, следует назвать энциклопедическое издание, подготовленное известным
географом и путешественником П.П. Семеновым-Тяншанским. «Россия. Полное географическое
описание нашего Отечества», 18-й том которого «Киргизский край» содержит историкогеографическое описание северных регионов Казахстана. В нем не только указаны археологические
объекты, встречающиеся около населенных пунктов, но и сделана попытка создать хронологическую
схему, а также провести сравнительный анализ археологического и этнографического материалов.
Первые сведения об археологических раскопках на территории Акмолинской области советского
периода относятся к сентябрю 1924 г., когда историк-краевед, основатель Кокчетавского
краеведческого музея С.И. Хохлов произвел раскопки древнего погребения на правом берегу р.
Чаглинка в 20 км от г. Кокчетава. В Чаглинском погребении вместе со скелетом человека находились
несколько костей нижних конечностей и два черепа лошади, кремневые и костяные наконечники стрел,
четыре глиняных сосуда, каменные орудия труда: молоток, утюжок и другой погребальный инвентарь.
Найденные скелет человека и костяной наконечник стрелы были отправлены в Пермский университет
профессору Ансерову. В 1925 г. С.И. Хохлов раскопал древнюю могилу на сопке Ащыозек. Были
обнаружены скелет человека и несколько костей лошади. В том же году им раскопан курган возле
конезавода в Зерендынском районе.
В конце 1924 г. в г. Кокчетаве было создано краеведческое общество, через два года
зарегистрированное как Кокчетавское общество изучения Казахстана. Члены общества через органы
советской власти распространяли карточки для учета археологических памятников и находок. Начиная
с 1927 г. Кокчетавское общество совместно с краеведческим музеем проводит научные экскурсии и
экспедиции по Щучинскому и Зерендынскому районам для сбора археологического материала. В том
же году было раскопано несколько «могил, лежащих между с. Викторовка и с. Лосевка в
Балкашинском (ныне Сандыктауский) районе, а антропологический материал был рассмотрен
археологами И.В. Синициным, М.П. Грязновым и антропологом Бунаковым». Летом 1928 г. М.П.
Грязнов сообщил в Общество, что эти «курганные погребения охватывают металлический век».
В конце 20-х и в 30-е гг. XX в. древности Акмолинской области активно изучали историкикраеведы. М.Н. Лентовский, сотрудник Кокчетавского музея, провел несколько разведочных
экспедиций и археологические раскопки в Красноармейском районе (ныне Тайыншинский район
Северо-Казахстанской области). При его участии были проведены исследовательские работы на
золотом прииске г. Степняка. Собранная коллекция была отправлена в Государственный исторический
музей (г. Москва) и в Государственный Эрмитаж (г. Санкт-Петербург). По инициативе М.Н.
Лентовского были проведены изыскания по выявлению памятников и их охране в Кокчетавском
регионе. Итогом этих работ стал инвентаризационный труд «Памятники древней культуры в южной
половине Петропавловского округа Казахской ССР», изданный в 1928 г., в котором были
148
систематизированы разрозненные и малоизвестные сведения об археологических изысканиях 20-х гг.
XX в. на территории области, а также упоминания об археологических объектах.
В 1927 г. акмолинским краеведом Л.Ф. Семеновым был раскопан один из курганов в урочище
Рымбайтам, в 65 км к северо-западу от г. Акмолинска. Были найдены бронзовые наконечники стрел,
остатки лука, скелет лошади и др.
Богатое погребение 3-5 вв. с серебряными и бронзовыми украшениями, выполненными в
полихромном стиле, было случайно найдено в 1928 г. у оз. Боровое. Среди находок – наконечники
ремня, медальоны, пуговицы и различных форм бляхи: прямоугольные, овальные, в виде головы
птицы, подковообразные. Вещи со вставками камней (гранит, сердолик), обработанных в форме
кабошона (выпуклая полусфера) или плоской печатки, богато украшены зернью [5, с.13].
В 1928 – 1930 гг. в области работали геологи П.И. Преображенский, Ю.А. Орлов и Н.П. Орлова,
Б.Н. Жданов. В ходе геологических и палеонтологических разведок они вскрыли несколько могил у р.
Ишим и нашли несколько фрагментов «глиняной посуды андроновской культуры». В 1930 г. Б.Н.
Жданов раскопал курган на берегу оз. Алаколь, примыкающего к северо-восточному берегу оз.
Большое Чебачье, и курган с «усами» на берегу этого озера. На территории курорта Боровое геологами
были открыты большой могильник и поселение эпохи бронзы. В могильнике было раскопано 13
оградок, на поселении проложена «траншея, пересекающая остатки двух землянок». В 1954 г. этот
могильник был раскопан К.А. Акишевым и А.М. Оразбаевым. На основе полученных данных памятник
датирован федоровским этапом андроновской культуры.
Большие археологические работы в 1938 г. проводились археологом С.С. Черниковым в
Енбекшильдерском районе. Во время рекогносцировочной экспедиции в районе г. Степняк он открыл
поселение Шалкар и собрал большое количество различных орудий эпохи бронзы для добычи и
обработки золотоносных руд (каменные молотки, ступы, кайла, песты) и другие каменные и бронзовые
изделия. Всего С.С. Черниковым было обследовано в районе городов Макинска, Аксу и Степняка
шесть поселений эпохи бронзы, расположенных в местах древних работ по добыче золота. Полученные
материалы свидетельствовали о развитом горном деле и металлургии у племен, населявших в конце 2го тыс. до н.э. эти районы.
Большой вклад в изучение древнейшей истории края внесла экспедиция Северо-Казахстанского
областного краеведческого музея 1940 г. во главе с научным сотрудником музея С.А. Поповым,
исследовавшим окрестности г. Кокчетава. Маршрут экспедиции пролегал вокруг оз. Копа, вверх по
р. Чаглинка и от оз. Айдабул к верховьям р. Теребутак. Были открыты многочисленные могильники и
стоянки древнего человека в окрестностях сел Кеноткель (б. Кенеткуль), Викторовка, Красный Яр и
др.
В 1953 – 1955 гг. акмолинский археолог В.Д. Солочинский исследовал Ишимское поселение в 6 км
к юго-востоку от Акмолинска и поселение Дамса в Шортандынском районе на берегу одноименной
реки. При раскопках памятников был собран богатый материал эпохи бронзы (13 – 12 вв. до н.э.) –
сотни обломков керамической посуды, бронзовый молоток, глиняная льячка, наконечники стрелы,
костяное шило, каменные орудия труда.
Вдоль рек Дамса и Калкутан исследователь выявил 27 поселений с микролитическим кремневым
инвентарем, характерным для мезолита и неолита. Работы В.Д. Солочинского имели особое значение:
впервые был получен многочисленный и убедительный материал о заселенности области в каменном
веке. Время появления здесь первых людей по результатам исследований удревлялось до 10-го тыс. до
н.э.
Вместе с тем, изучение древностей в области до 1953 г. носило случайный характер и
ограничивалось лишь сбором подъемного материала, раскопками отдельных курганов и
кратковременными выездами археологов. Рубежом в изучении древностей края стали работы СевероКазахстанской археологической экспедиции, организованной Институтом истории, археологии и
этнографии АН КазССР. Под общим руководством К.А. Акишева в ее составе работали отряды А.М.
Оразбаева, Х.А. Алпысбаева, Ф.Х. Арслановой, О.М. Грязнова.
В течение трех лет экспедиция К.А. Акишева проводила обследование районов освоения целинных
земель Северного Казахстана. Этой экспедицией в 1954 – 1956 гг. были выявлены памятники эпохи
бронзы и ранних кочевников, в том числе семь поселений и 15 могильников эпохи бронзы, 100
курганных могильников эпохи ранних кочевников. Среди них десятки крупных могильников недалеко
от оз. Кубек в среднем течении р. Мойнак Карасу, в 35 км от совхоза «Самарский», на левом берегу р.
Жаман Кайракты у ст. Перекатная (Атбасарский район), у с. Новопетровка (Шортандынский район), в
верховьях р. Коныр и др. Экспедиция А.М. Оразбаева исследовала поселение 10 – 8 вв. до н.э. у с.
Елизаветинка. Было раскопано около 30 погребений эпохи бронзы, среди них – могильник Боровое, а
149
также могильники Обалы на левом берегу рек Арбаши-булак и Биырекколь к юго-востоку от с.
Мадениет в Енбекшильдерском районе и, кроме того, девять курганов сако-сарматского времени.
Материалы, полученные при раскопках Х.А. Алпыспаевым неолитической стоянки Обалы в 6 км к
востоку от с. Мадениет в Енбекшильдерском районе, позволили датировать ее 3-2 тыс. до н.э.
Итоги рекогносцировочных работ 50-х гг. ХХ в. на территории области были опубликованы в
академическом издании «Археологическая карта Казахстана», вышедшем в 1960 г. Этот коллективный
труд не утратил своего значения и в настоящее время.
В 1964 г. близ п. Вишневка (ныне п. Аршалы одноименного района) в одном из курганов при
строительных работ найдено кыпчакское захоронение 13 – 14 вв.
Новый этап в исследовании Акмолинской области наступил во второй половине 60-х гг. ХХ в., когда
на базе Петропавловского педагогического института и Северо-Казахстанского историкокраеведческого музея была организована Северо-Казахстанская археологическая экспедиция (СКАЭ)
под руководством Г.Б. Здановича. С 1972 г. этой экспедицией руководит В.Ф. Зайберт.
В 70 – 80-е гг. ХХ в. СКАЭ было открыто значительное число археологических памятников
широкого хронологического диапазона. В 70-е гг. Экспедицией проведены раскопки археологического
комплекса Саргары на р. Жабай около с. Покровка (Атбасарский район), относящегося к 10 – 8 вв. до
н.э. Комплекс включает поселение Саргары, представляющее собой 13 полуземлянок под одной
кровлей, и могильник Саргары II. По материалам исследований этих памятников была выделена
саргаринская культура финальной бронзы, распространенная на территории Северного Казахстана и
входившая в круг культур валиковой керамики.
После изучения группы неолитических стоянок у с. Тельман в долине р. Ишим была выделена
атбасарская культура, позволившая охарактеризовать хозяйство и быт древних рыболовов и
охотников, населявших регион в 5 – 3-м тыс. до н.э.
В Балкашинском (совр. Сандыктауский) и Атбасарском районах, а также в долине р. Калкутан было
выявлено более ста древних стоянок и могильников. На могильнике эпохи бронзы Жабай-Покровка в
Атбасарском районе было вскрыто 180 погребений, найдено более двухсот керамических сосудов,
украшения, прослежен погребальный обряд. Могильник является памятником андроновской
культурно-исторической общности и датируется серединой 2-го тыс. до н.э.
Целиноградская археологическая экспедиция (ЦАЭ, руководитель В.С. Волошин), созданная
Областным историко-краеведческим музеем, выявила с 1974 по 1991 гг. более двухсот памятников в
Вишневском, Ерейментауском, Силетинском и других районах. Были раскопаны могильники эпохи
бронзы Балыкты и Звенигородка на р. Кума (Ерейментауский район) и получены новые материалы по
культуре местных племен во 2-м тыс. до н.э. В конце 80-х гг. ЦАЭ были проведены охранные раскопки
неолитической стоянки Ак-Барак I на р. Оленты и могильника эпохи бронзы Ижевский I в зоне
Вячеславского водохранилища в Аршалынском районе. В 90-х гг. экспедицией раскопана
неолитическая стоянка Павловка на р. Акмырза в Ерейментауском районе. Работы ЦАЭ по
исследованию памятников области ведутся до сих пор [5, с.14 –15].
___________________________________
1. Астана. История столицы и края XVII-XIX вв. – Астана: Фолиант, 2006. – 408 с.
2. http://arheologija.ru/istoriya-arheologicheskogo-izucheniya-kazahstana
3. Акишев К.А. Памятники старины Северного Казахстана // Труды института истории, археологии и этнографии. Т. 7.
Археология. – Алма-Ата: Изд-во Академии наук КазССР, 1959. – С. 3-31.
4. Кастанье И.А. Древности Киргиской степи и Оренбургского края. 2-е изд. – Алматы: Дайк-Пресс, 2007. – 516 с.].
5. Свод памятников истории и культуры Республики Казахстан. Акмолинская область. – Алматы: Аруна, 2009. – 568 с.
Аязбекова С.Ш.
ПЕТРОГЛИФЫ КАЗАХСТАНА КАК РЕПРЕЗЕНТАНТЫ
НАЦИОНАЛЬНОГО КУЛЬТУРНОГО КОДА
Территория Казахстана – одна из немногих, которая имеет столь внушительную книгуоб истории
культуры, запечатленную в камне. Многие ее страницы еще не найдены, некоторыепотеряли четкость
своих очертаний и могут исчезнуть, не раскрыв своих тайн следующим поколениям, а многие – просто
не прочитаны. Книгу эту наши предки начали писать еще в период палеолита, а начиная с рубежа ХIХХХ в.в., когда переход к оседлости сопровождался широким распространением бумажного письма,
потребность высекать на скалах послания своим потомкам, переросла в другие формы. А сегодня мы
все больше и больше с любопытством вглядываемся в эти письмена, пытаясь понять в них себя, свою
150
сущность, поскольку в них – петроглифах – запечатлен глубокий смысл, раскрывающий наш
культурный код – национальный код казахов.
Изучение петроглифов Казахстана началось с ХIХ века. Начало этому положили
работыЧ.Валиханова. На сегодняшний день открыты петроглифы Ак-Баур, Арпаузен, Баян-журек,
Джайляу, Зайсан, Ешки-Ольмес, Каратау, Койбагар, Кульжабасы, Ой-Каратау, Семиречье, Тамгалы,
ТеректиАулие, Чулактау, Шошкалы и др. Их
исследованию посвящены труды Байпакова
К.М.,Берштама А.Н., Горячева А.А. Ермолаевой А.С., Максимовой А.Г., Марьяшева А.Н., П.И.
Мариковского, Медоева А.Г., Рогожинского А.Е., Н.Н.Пантусова, Потапова С.А., Самашева З.С.,
ФормозоваА.А., Шер Я.А. и др.
Понятие «культурный код» является одним из широко распространенных при изучении вопросов,
связанных с идентичностьюнации. Однако, исходя из того, что культурный код представляет собой
феномен семиотический (совокупность определенных знаков и смыслов), ценностный(укоренен
вкаждом объекте культуры) и деятельностный(порожден материальной и духовной деятельностью
человека), становится очевидным, что культурный код – ключ к пониманию любого типа культуры, не
только национального, но и этнического, исторического, художественного, устного, письменного,
экранного, информационного и множества других. Такое понимание культурного кода как феномена
типологии культур определяет культурный код нации как производный по своему генезису от
феномена универсальной пракультуры.
Из этого следует, что, несмотря на то, что культурный код нации формируется одновременно с
национальной идентичностью, истоки его находятся в недрахантропологического единства
человечества, пракультуры и праязыка, имеющих универсальный характер.
Известно, что пракультура формируется в процессе выделения человека из окружающего
животного мира, его приспособления к окружающей природной среде, а также путем создания,
восприятия, сохранения, воспроизводства и передачи следующим поколениям материальных и
духовных ценностей. Стало быть, именно в недрах этой матрицы и возникает первичная кодировка
смыслов и значений, формируются способы сохранения и передачи информации, стереотипы
поведения, культурного бессознательного и особенности культурной памяти.
В процессе развития универсального культурного кода из него вычленяется культурный код нации,
которыйприобретает чертысложного механизма, направленного на сохранение идентичности в
условиях социально-культурной динамики, межкультурной коммуникации и трансформации
культуры. Культурный код нации формируется из множественности самых разнообразных сочетаний
и конфигураций: государственных, социально-экономических, художественных, ментальных и других.
Воплощенный в национальном сознании и ценностях, культурный код нации становится тем
связующим звеном, который объединяет Мир и Человека, Прошлое-Настоящее-Будущее в
координатах Этнического пространства и времени.
Не думаю, что нужно «взламывать» национальные коды, пусть в них останется некая тайнопись,
загадка и секрет, как определяетнациональный код В.Даль, но понять его суть, структуру и основные
этапыразвития – это значит, найти ключ к его сохранению. Культурный код нации позволяет сохранить
идентичность и в многообразных межкультурных коммуникациях, что актуализирует изучение этого
феномена на современном этапе глобализации и формирования постиндустриальной цивилизации с
присущей ей нивелировкой национальных особенностей. Это тем более важно и потому, что сейчас,
как никогда, мы находимся на этапе существенной модернизации общественного сознания.
Истоки культурного кода казахов (далее – ККК), как и всех народов мира, следует искать в недрах
пракультуры как общности универсального порядка.
Национальный код можно сопоставить с определенным набором гаплогрупп, характерном для той
или иной нации. Достижения современной генетики свидетельствуют о наличии единой предковой
основы – гаплогруппы А00, из которой произросли другие гаплогруппы, их общее количество – 20.
Однако их комбинаторика раскрывает суть той или иной этнической общности[1-4]. Что касается
генофонда казахов, то на сегодняшний день у таких исследователей как L. Castri, D. Comas, R.
SpencerWells, Березина Г.М, Хуснутдинова Э. К. и других,отсутствует единая точка зрения по
процентному соотношению различных гаплотипов. Однако все эти исследования сходятся в наличии
идентичных гаплотипов, имеющихся у многих народов мира (в особой мере – Евразии). Приведем для
примера версию российских исследователей по распределениюгаплогруппмт-ДНК, изучающих
генофонд казахов - Березиной Г.Н. и ее коллег[5].Согласно данному исследованию, генофонд
казаховсостоит из множества гаплотипов, имеющихся и в генофонде других народов мира. Это
означает, что культурный код казахов, как механизм, можно отнести к общности универсального
порядка, объединяющей его со всеми народами мира на глубинном генетическом,пракультурноми
праязыковом уровне.
151
Об этом же свидетельствуют и петроглифы Казахстана, некоторые сюжеты и образы которых
аналогичны петроглифам, находящихся в разных точках планеты – в Африке, Монголии, Сибири,
Урале, Испании, Англии, Германии, Франции, Италии, Канаде, США и многих других. Мировые
культурные универсалии наскального искусства проявляются в разных эпохах и отражают единство
человека как биологического и социального вида. К универсальным образам, распространенным в
разные исторические эпохи у разных народов относятся образы женской репродуктивной природы,
животных, сцены охоты, сражений, плясок, эротические сюжеты.К мировым культурным
универсалиям можно отнести и техники исполнения рисунков.
Истоки культурного кода казахов, во многом связанных с мировыми культурными универсалиями,
можно обнаружить в петроглифах эпохи палеолита - Каратау, Хан-Тау, Кызылрысбек, Талапты,
Бугытас и др.
Формирование ККК восходит к эпохе неолита - этапу возникновения мировых цивилизаций –
номадической и оседлой, а такжетенгрианскойлокальной цивилизации. Именно в этот период
закладываются такие особенности культурного кода казахов, как космоцентрическая модель мира, а
также цикличность, повторяемость и вариативность, свойственные тенгрианскому пониманию
времени и пространства. В петроглифах Казахстана это прослеживается в образной системе. Так,
номадическая цивилизация проявилась в петроглифах в образах пути, дороги, перекочевок,
доместифицированных животных, всадников, изображений коновязи, передвижного жилища,
колесниц и повозок. Такие изображения представлены впетроглифах Арпаузень, Баян-Журек,
Ешкиольмес, Карасай, Каратау, Ой-Джайляу, Тамгалы, Теректы-Аулие и др.
К тенгрианской цивилизации [6] относятся образы адорантов с изображением людей, молящихся
Тенгри, - с воздетыми к небу руками. Такие изображения обнаружены среди петроглифов Баян-Журек,
Арпа-Узень, Ой-Джайлау, Карасай, Шошкалы.Присутствуют они и в петроглифах всего ареала
распространения тенгрианской цивилизации - Чулууте, Южно-Гобийском аймаке, Орхон-сомоне
(Монголия); Чатал-Гююке (Анатолия); Караколе, Калбак-Таше (Алтай); Бижиктиг-Хая (Тува),
Боярской и Ленской писаницах (Красноярский край), Подкамне (Хакасия), Онежском святилище
(Карелия), Новоромановскихписаницах (Кемеровская область), Харитани 1 (Северный Кавказ),
Каменной могиле (Украина).
В петроглифах Казахстана широко представлены и знаки Тенгри, т.н. «Аджи» - крест, крест в круге,
свастикообразный знак. К наиболее ранним из них относятся петроглифы Каратау. Такие же знаки
обнаружены среди петроглифов Цагаан-айриг (Монголия), Катунь (Алтай), Хая-Бажи (Тува), Белобог
(Амур), Ленские и Шалаблинскиеписаницы (Красноярский край), Бэшегтуу (Забайкалье); Исаковская
писаница (Урал);Саймалы-Таш, Сулайман-Тоо(Кыргызстан).
Визуальный образ Тенгри некоторые исследователи усматривают в образе солнцеголового
божества, распространенного среди петроглифов бронзыАрпа-Узень,Ешкиольмес, Тамгалы,
Тарбагатай. Аналогичные изображения найдены и в других частях тенгрианской цивилизации – в
Караколе (Алтай), Саймаллу-Таш (Кыргызстан), на горе Георгиевская (Красноярский край).
Рисунок 1. Тамгалы. Бронзовый век, III–II тыс. до н.э.[7].
Рисунок 2. Петроглифы Бижиктиг-Хая в Саянском
каньоне[8].
Можно предположить, что в петроглифах Тамгалы эпохи бронзы изображены парные образы
Тенгри и Умай. Об этом свидетельствует композиция, в верхней части которой изображено
152
Солнцелоговое божество с ареальными кругами. Чуть ниже представлен женский образ, вокруг ее
головы – небольшие прямоугольники как фигуры Земли. Ареолы вокруг голов свидетельствуют о
божественном статусе изображенных. В руках женщины – две собаки, в этой же плоскости находится
еще пара собак и представлена ветвь. Образы собак в тенгрианских представлениях всегда связаны со
средним миром, а наличие ветви, как атрибутивном знаке плодородия, может свидетельствовать о том,
что это, действительно, образ Умай (напомним, что в тюркской мифологии Умай – владелица древа
жизни). Предположение о том, что данная пара изображает Тенгри и Умай подтверждается также
изображением ниже двух групп людей, одна из которых находится в позе адорации, а вторая,
исполняет ритуальный танец.
Можно провести и параллели с парным изображением, как полагаем, Тенгри и Умай в петроглифах
Бижиктиг-Хаяв Саянском каньоне. Наше предположение обосновывается изображением на голове
мужчины креста – знака Тенгри «Аджи», небесной атрибутикой рук как крыльев, подчеркнутой
полетностью мужского образа. Что касается женского образа, то здесь опять-таки вместо рук мы видим
ветвь, символизирующей плодородие, а земная ипостась выражена устойчивой позой и поясом как
атрибутом срединного земного мира.
К средневековью относятся и парные образы, по всей видимости, Тенгри и Умай, найденные в
окрестностях Тамгалы и изображенные на стеле как сидящие в юрте[9]. Здесь Тенгри представлен в
трехрогом головном уборе, подчеркивающим его божественный статус. Следует заметить, что
рогатость – достаточно распространенный признак тенгрианства, он прослеживается и в образеУмай,
а такжешаманов – сакральных медиаторах, объединяющих тенгрианскую трехчленную модель мира.
Рисунок 3. Шишкинская писаница, (III – начало I тыс. до н.э.)[10].
Как союз Тенгри и Умай, воплощающий культ плодородия, можно трактовать и изображение на
одной из Шишкинских писаниц эпохи бронзы. Здесь рогатость – атрибутивная характеристика
божественности и сакральности – представлена в обоих образах, а антропоморфное изображение
первого плана заставляет вспомнить тюрков как «Землей рожденных, Небом поставленных».
Образзамкнутой спирали, изображенной справа, позволяет полагать, что здесь изображена голограмма
Тенгрианского календаря с его вечным, циклическим и бесконечным временем.
Отдельную группу тенгрианских образов составляют изображения шаманов в петроглифах Баянжурек, Койбагар, Тамгалы, Кульжабасы, Каратау. Как правило, они представлены в шаманских
костюмах, зачастую с рогообразными головными уборами, в процессекамлания и с посохами.
Тенгрианские представления, запечатленные в мифах, легендах и фольклоре, нашли свое
выражение в изображении сакральных солнечных животных - Быка, Коня, Оленя, Лебедя и других.
Интересно, что эти образы распространены в петроглифах не только неолита, но и и в более позднее
время. К ним относятся наскальные изображенияАрпаузень, Баян-Журек, Ешкеольмес, Ой-Джайлау,
Карасай, Каратау, Кульжабасы, Тамгалы, Шошкалы.
Широкий временной охват распространения тенгрианских образов во многом объясняется
длительностью распространения тенгрианства. Аналогичные образы обнаруживаются на обширной
территории от Сибири и до Анатолии, от Монголии и до Восточной Европы, что свидетельствует об
ареале тенгрианской цивилизации.
153
Следующий этап становленияККК протекал в эпоху бронзы и раннего железа в лоне скифосакскойцивилизации, которая породила возникновение «звериного стиля» как в петроглифах, так и
других видах декоративно-прикладного и ювелирного искусства. Образы воинственных всадников- в
шлемах и доспехах, вооруженных луками и копьями, пеших лучников,изображения лошадей, быков,
колесниц, сцен охоты, сражений и жертвоприношений,солнцеголового божества (Тенгри), брачных
пар и рожениц находят отражение в петроглифах Каратау, Тамгалы, Танбалы, Ешкиольмес, Шошкалы,
Кагалы-Бастау. Интересными представляются петроглифы урочища Кагалы-Бастау, среди которых
встречаются
изображениямузыкального
инструмента
–
кобыза
рядом
с
лежащим
(мертвым)человеком[11; с. 46]. Такая композиция во многом определяется тенгрианским
мировоззрением, в котором присутствует устойчивое значение кобыза как медиатора верхнего и
среднего миров, как сакрального инструмента, раскрывающего оппозицию «Жизнь и Смерть»[12].
Дальнейшее развитие этих образов наблюдается и в эпоху раннего средневековья – в тюркской
цивилизации[13].К примеру, петроглифы Тамгалыэтого исторического периода демонстрируют
государственно-политические, военные, эпические и культовыесюжеты. К ним можно отнести
композицию Огуз-хана с сыновьями, изображения всадников с тюркскими знаменами,лучами, в
доспехах, с пиками и бунчуками; здесь же широко представленысцены охоты с соколом, тюркская
эпиграфика, тамги и другие древнетюркские образы[14].В тюркской культуре в этот же период
формируются такие особенности ККК, как одновременное сочетание устного и письменного способов
передачи информации, глубокая связь знака и объекта, интонационные особенности и взаимосвязь
вербального и музыкального языков, половозрастная иерархия, жанровая система.
Развитие ККК сопряжено с выделением из общетюркского суперэтноса казахов как нации,
формированием казахской государственности, национальных характеристик культуры, семантическим
«уплотнением» языка, художественных форм и их консервацией.В это время возникают и
специфические особенности культурного кода казахов, воплощенные в языке (казахский язык),
генеологии (шежире), профессионализации (бий, акын, хан, батыр), предметах быта (юрта), одежде
(саукеле, малахай), ювелирных украшениях (конырау-сырга, онержиек), музыкальном
инструментарии (домбра), музыкально-поэтических жанрах (айтыс, кюй), состязаниях (байга,
казакшакурес), национальной кухне (бешбармак, иримшик, баурсак).Петроглифы Казахстана
сохранили и знаки казахской культуры: тамги казахских родов, казахские музыкальные инструменты,
изображения сцен праздников (Тамгалы, Алтын Емель и др.).
Трансформация культурного кода казахов определяется высочайшей степенью межкультурных и
межцивилизационных взаимодействий: с юго-восточным, арабо-исламским, западным и восточноевропейским, славянским, а затем и русским культурными мирами. Все это привело к тому, что каждая
такая «встреча» сопровождалась перекодировкой, в результате чего происходило «расщепление»
основного кода с семантизацией новых форм и их динамической корреляцией. При этом
межкультурная коммуникация имела достаточно устоявшиеся векторы развития в рамках единого
евразийского континента с присущей ему высокой степенью кооперации во многих сферах
общественного устройства.
Многообразные межцивилизационные взаимодействия нашли отражение и в петроглифах. Так,
известна легенда о происхождении трех изображений Будды среди петроглифов Тамгалы. Согласно
этой легенде, в Х веке в Семиречье, остановилась буддийская миссия. Произошедшее в это время
землетрясение было расценено как знак, побуждающий вернуться миссионерам в Индию. На одном из
отколовшихся во время землетрясения кусков скалы и было высечено три изображения Будды[15]. В
Тамгалы есть и надписи на тибетском и калмыцком языках, в том числе, и буддийской мантры. К ХVII
в. относятся и надписи джунгар. Тибетские молитвенные надписи имеются и среди петроглифов
«Кызылауыз» природного парка «Алтын Эмель». Надпись на санскрите, датированную XVII веком,
удалось обнаружить в Тарбагатае, буддийские изображения находятся и на «Теклийской стеле» в
ущелье реки Кора восточнее Талды-Кургана[16].
Удивляет отсутствие арабских надписей и исламских образов в степных зонах на скалах Казахстана.
Однако широкое распространение получили коранические и погребальные надписи на арабском языке,
высеченные в каменных плитах. К одной из таких относится плита с надписью Тимура, датированная
1391 г., найденная на Улытауских горах. Из одиннадцати строк три содержат коранический текст и
высечены арабским шрифтом, остальные написаны на древнетюркском языке уйгурскими знаками и
содержат сведения исторического характера[17].Такое параллельное существование арабской и
древнетюркской письменности свидетельствует о функциональном закреплении арабского языка как
религиозного, а древнетюркского – как информативного. Широкое распространение вплоть до
сегодняшнего дня получили и надгробные каменные плиты с надписями, выполненными арабской
154
вязью. О непрерывности этой традиции, начиная с периода распространения ислама, свидетельствует
и недавняя находка надгробной плиты могилы батыровКенесары, датированной 1838 годом. В ней
арабской вязью выбита информация о захоронении 50 жасаулов и 200 знатных военачальников,
погибших на войне[18].
О многом говорящая надпись есть на одной из скал УчаралаТалды-Курганской области
Алакульского района, хранящая историю Казахстана. Вот как это описывается в воспоминаниях
В.Тельпова: «Учарал («три озера» - перевод с Казахского) посёлок был известен из истории как
вотчиной бывшего царского полковника Анненкова, собравшего под ружье несколько тысяч человек,
из остатков разбитых красной армией белых частей… Реально оценивая сложившуюся обстановку, он
был вынужден уйти в Китай. … Анненков перед уходом за кордон, увековечил свое имя, приказав
выдолбить на плоской скале крупными буквами «Анненков», надпись хорошо читалась с расстояния
20-30 км. Перейдя хребет Алатау, со слов очевидцев, уже с китайской стороны им была сделана
надпись «Я еще вернусь»…»[19].
Весьма информативны и современные надписи, повсеместно распространенные на скалах
Казахстана, такие как «Здесь был Вася» и «Здесь был Петя». Они – свидетельство новой социальной
реальности, политической истории КазахстанаХIХ-ХХ вв.
В современный период особенностью трансформации национальных кодов – не только казахов, но
и многих других народов, является
расширение глобализационных процессов, масштабное
воздействие американской, и шире - западной культуры. Как выражение этой новой культурной
парадигмы, масштабно воздействующей на культурный код казахов, становится распространение
надписей, выполненных на английском языке. Одна из таких, выполненная на скалах Актау, гласит:
«Weallliveinparadise». То есть: «Мы все живем в раю»[20]. Очень хотелось бы, чтобы на казахстанской
земле также ощущали себя не только носители английского языка, но и коренное население.
О чем же говорит наша «Каменная книга»?
1. Прежде всего, она – наглядное свидетельство древности нашего культурного кода.
2. Начиная с палеолита,петроглифы Казахстана зафиксировали нашу глубинную связь с мировой
культурой, с мировыми культурными универсалиями.
3. Эпоха неолита раскрывается в образах и сюжетах двух цивилизаций – номадической
(доместифицированные животные, изображения пути, кочевья, передвижного жилья,
колесниц,батальные сцены, охота) и тенгрианской (адоранты, знаки и изображения Тенгри, шаманы,
трехчленная модель мира, сакральные животные-прародители, тенгрианский календарь).
4. Период бронзы и раннего железа во всей полноте обнаруживают преемственность с
предыдущими цивилизациями иразвитиеобразов скифо-сакской цивилизации, выполненных в
«зверином стиле».
5. Петроглифы средневековья – времени становления тюркской цивилизации породили новые
сюжеты и образы - политико-государственные композиции, знамена, древнетюркская письменность,
батальные сюжеты с изображением технологических новаций).
6. Яркие национально-кодифицирующие образы возникают с периода становления Казахского
ханства, в которых запечатлена история казахской государственности, политические процессы,
государственная атрибутика.
7. Скалы Казахстана и каменные плиты с изображениями и надписями насанскрите, калмыкском,
тибетском, арабском, русском и английском языках, говорят о том, что внешней формой, в которой
реализуется национальная сущность культурного кода, является межкультурная и
межцивилизационная коммуникация.
Из сказанного можно сделать вывод о том, что фундаментальной сущностью национального
культурного кода казахов, выросшего из универсального культурного кода, являются
кодифицирующие значения номадической мировой цивилизации и нескольких локальных
цивилизаций – тенгрианской, скифо-сакской и тюркской, получивших дальнейшее развитие в период
казахской государственности. А это значит, что именно данные кодифицирующие свойства должны
быть сохранены и переданы следующим поколениям как устойчивые константы казахского бытия.
____________________________________
1.
Klyosov, A.A., Rozhanskii, I.L. (2012b) Re-examining the “Out of Africa” theory and the origin of Europeoids (Caucasoids)
in light of DNA genealogy. Adv. Anthropol. 2, р. 80-86.
2.
Клёсов А. А. Математическая морфология. Электронный математический и медико-биологический журнал. - Т. 14.
- Вып. 1. - 2015. - URL: http://www.smolensk.ru/user/sgma/MMORPH/N-45-html/klyosov/klyosov.htm.
3.
Описание гаплогрупп и известные представители гаплогрупп R1a, R1b, N1c, G2a, E1b и др. - URL:
http://haplogroup.narod.ru/celeb.html
4.
«Киргизский Проект FTDNA». - URL: https://www.familytreedna.com/public/kirgiz/default.aspx?section=yresults
155
5.
Березина Г.М., Святова Г.С., Абдуллаева А.М., Бермишева М.А., Кутуев И.А., Хуснутдинова Э.К., Виллемс Р.
Полиморфизм митохондриальной ДНК в казахской популяции // Медицинская генетика, 2005 г., том 4, № , с. 108-113.
6.
Аязбекова С.Ш. Сакральная история и география: тенгрианская цивилизация в зеркале археологии // Альманах
«Мәдениет. Культура.Culture». – 2017, № 1. – С. 14-35. - URL. - https://istina.msu.ru/publications/article/90113917/
7.
Мешкерис В.А. Наскальное искусство в творчестве Н.К.Рериха // Новая эпоха. Электронная версия журнала. №3 (22)
1999. URL: http://www.newepoch.ru/journals/22-2/meshkeris.html
8.
Бижиктиг-Хая // Петроглифы Северной Евразии. URL: http://www.rockart.iaran.ru/index/sites/tuva/bizhiktig-haja/
9.
Рогожинский А.Е. Новые находки памятников Древнетюркской эпиграфики и монументального искусства на юге и
востоке Казахстана // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти
Н.Э.Масанова: Сб: мат-лов Международной научной конференции. Алматы. С. 335-342.
10.
Шишкино // Петроглифы Северной Евразии. URL: http://www.rockart.iaran.ru/index/sites/uplena/shishkino/
11.
Потапов С.А.Новые петроглифы в горах Каракыр // Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым
академиясыныңхабарлары / Извсетия Национальной Академии Наук Республики Казахстан. Серия общественных наук. . 1
(269). Январь-февраль 2009 г.
12.
Ayazbekova S. «Music=Life» and «Silence=Death» in the Tengrian Philosophy of Immortality // GISAP: History and
Philosophy. — 2017. — № 10. — p. 18-22. - URL. - https://istina.msu.ru/publications/article/90012153/
13.
Аязбеков С.А., Аязбекова С.Ш. Тюркская цивилизация: теоретический и исторический контекст // Тюркский
альманах, 2014 г. – Астана, 2014.. – С. 172-195. URL:http://turkology.tk/media/info/Turkic_civilization.pdf
14.
Байпаков К.М., Марьяшев А.Н., Потапов С.А. Петроглифы Тамгалы. Алматы, 2006; Максимова А.Г., Ермолаева
А.С., Марьяшев А.Г. Наскальные изображения урочища Тамгалы. – Алма-Ата, 1985; Железняков Б.А., Рогожински
й
А.Е. Материалы к экскурсии: «Петроглифы тюркского времени в Тамгалы (Танбалы)» // Қазақстан Республикасы Ұлттық
Ғылым академиясыныңхабарлары / Известия Национальной Академии Наук Республики Казахстан. Серия общественных
наук. 2011. № 3. – С. 196-203.
15.
Дубровский Д.К., Грачев В.Ю. Уральскиеписаницы в мировом наскальном искусстве. Екатеринбург: Грачев и
партнеры, 2011. 220 с.
16.
Чмеленко Ю. Загадка буддийских петроглифов в Казахстане // Правда. Ру. 19 июня. 2013 г. – URL. https://www.pravda.ru/science/mysterious/past/19-06-2013/1160235-tarbagatay-0/
17.
Ахметов К. Ұлытау. Астана: Фолиант, 2006. 344 б. Серия: МеніңОтаным - Қазақстан
18.
Фото:
В
Астане
обнаружено
захоронение
батыров
Кенесары
//
Мinbar.kz.URL:
http://minbar.kz/article/show/id/4713.html
19.
Тельпов В. Уч-Арал 1974-1980гг // Проза. Ру. URL: https://www.proza.ru/2011/12/11/1270
20.
Дорошенко Е. Как выглядят сейчас скалы в 4 микрорайоне города Актау // Тумба. Kz. Новости Актау и Мангистау.
URL: http://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/16218-krasivye_skaly_4mkr.html
Худяков Ю.С., Борисенко А.Ю.
ОСОБЕННОСТИ РАЗВИТИЯ ПОМИНАЛЬНОЙ ОБРЯДНОСТИ У ЗАПАДНЫХ И
ВОСТОЧНЫХ ТЮРОК
К числу характерных отличительных черт культуры древних тюрок эпохи раннего Средневековья
относятся поминальные комплексы с вертикально установленными каменными стелами,
антропоморфными изваяниями и каменными столбиками - балбалами. Вероятно, некоторые элементы
поминального культа, включая сооружение квадратных оградок из вертикально установленных
каменных плит, внутри которых разводились поминальные костры, а за их пределами устанавливались
каменные стелы и небольшие столбики, ранние тюрки могли воспринять у древних номадов буланкобинской культуры Горного Алтая в середине I в. н. э. [10, с.58-63]. Это заимствование могло
произойти после того, как ранние тюрки были переселены жужанскими правителями на территорию
Алтайских гор, поскольку подобных памятников на территории современного Синьцзяна, откуда они
должны были мигрировать в Южную Сибирь, поминальных оградок, характерных для культур хунносяньбийской эпохи, до настоящего времени пока не обнаружено. В то же время, характерный для
ранних тюрок погребальный обряд ингумации в сопровождении верхового коня, применялся
древними номадами Восточного Туркестана в хуннское время [12,c.78]. Для культуры ранних тюрок
на берельском этапе ее развития поминальные памятники не были характерны [5, с.54-55]. В
средневековых китайских источниках сведения об установке каменных столбиков по числу врагов,
убитых в течение своего боевого пути тюркским воином, совмещены с описанием погребального
обряда кремации тел умерших сородичей, применявшегося у древних тюрок. По свидетельству
китайского источника, древние тюрки «в избранный день берут лошадь, на которой покойник ездил, и
вещи, которые он употреблял, вместе с покойником сожигают: собирают пепел и зарывают в
определенное время в могилу». По оценке китайского летописца, если умерший «убил одного
человека, то ставят один камень. У иных число таких камней простирается до ста и даже до тысячи»
[4, с.234]. Вероятно, такой вариант погребальной обрядности был характерен для представителей
156
высшей знати древних тюрок. Во время многих победоносных войн и выдающихся побед древних
тюрок в период существования Первого Тюркского каганата, характерная для них поминальная
обрядность получила самое широкое распространение по всей обширной территории ЦентральноАзиатского историко-культурного региона. Вероятно, еще в это время могла возникнуть традиция
придавать антропоморфный облик вертикальным каменным стелам, изображающим людей, которые
устанавливались древними тюрками на своих поминальных памятниках. Она могла возникнуть в
период существования Первого Тюркского каганата, еще до его раздела на Западный и Восточный
Тюркские каганаты. Иначе трудно понять, почему западные и восточные тюрки стали в одно и то же
время изготавливать и устанавливать антропоморфные каменные скульптуры в обоих тюркских
кочевых государствах. Однако, в дальнейшем, поминальная обрядность у западных и восточных тюрок
стало развиваться достаточно самостоятельно, не дублируя в полной мере друг друга.
Среди восточных тюрок получил распространение особый, военно-ориентированный вариант
древнетюркского поминального культа. В рамках данной культовой практики, наряду с установкой с
восточной стороны от каменной оградки антропоморфного каменного изваяния, передающего облик
умершего воина, было принято устанавливать в ряд вертикальные каменные столбики – балбалы,
символизирующие убитых поминаемым тюркским воином врагов. Согласно распространенному среди
тюркских кочевников поверью, души убитых ими врагов в потустороннем мире должны были служить
душе умершего, ранее победившего их тюркского воина. В течение очень непродолжительного
времени данный вариант древнетюркского поминального культа весьма значительно
трансформировался. Протяженность ряда и количество каменных столбиков - балбалов в составе
поминального комплекса для того, или иного древнетюркского воина становилась предметом гордости
для его родственников и соплеменников. Среди восточных тюрок стало вполне допустимым и
распространенным явлением преподносить и дарить своих убитых врагов тому, или иному уважаемому
известному соплеменнику - тюркскому батыру, или полководцу, для того, чтобы ряд балбалов у
сооруженного в его честь поминального комплекса был бы как можно более протяженным и
насчитывающим наибольшее количество вертикально установленных каменных столбиков. В
дальнейшем, в течение последующего исторического периода, поминальные комплексы в культуре
восточных тюрок были весьма существенно трансформированы. Наряду с поминальными
памятниками обычных, рядовых восточных тюркских кочевников, среди подобных сооружений стали
выделяться ритуальные комплексы, сооруженные в честь представителей древнетюркской высшей
родо-племенной знати. Еще в период существования Первого Тюркского каганата в Центральной Азии
древние тюрки начали сооружать поминальные комплексы в память о своих умерших выдающихся
деятелях, каганах и полководцах, с установкой внутри подобного ритуального комплекса,
окруженного валом и рвом, на каменном постаменте в виде скульптуры черепахи памятной стелы с
надписями на согдийской, китайской иероглифической и других видах письменности. В таких
надписях прославлялись военные подвиги и выдающиеся достижения в жизни и деятельности,
совершенные при жизни поминаемого тюркского кагана или полководца [9, с.76]. В период
существования Второго Восточного Тюркского каганата среди западных и восточных тюрок, а также
некоторых других тюркских кочевых этносов, получили распространение разные варианты специально
созданной в эпоху раннего Средневековья буквенной письменности, получившие среди тюркологов
название «рунической». На конструктивных особенностях поминальных сооружений высшей и
средней знати восточных тюрок существенным образом отразилось определенное культурное влияние
правящей элиты китайской империи Тан. Оно выразилось в установке на поминальном комплексе
каменной стелы с навершием в виде дракона, поминальными надписями на древнетюркской
рунической, китайской и согдийской видах письменности, нанесенными на поверхности каменного
монолита, и сооружением каменного постамента в виде скульптуры черепахи. В составе восточнотюркских поминальных комплексов, сооруженных в долинах рек Орхона и Толы га территории
Монголии, построенных в честь представителей высшей знати, были установлены скульптуры
поминаемого восточно-тюркского Бильге-кагана, выдающегося полководца Кюль-тегина и мудрого
советника Тоньюкука - представителей правящей элиты кок-тюрок. На поминальных памятниках
высшей знати восточных тюрок, с обеих сторон были установлены антропоморфные скульптуры
«плачущих и стонущих» - участников поминальной церемонии, а также каменные изваяния,
изображающие львов и баранов. На некоторых поминальных комплексах были установлены храмовые
помещения, перекрытые черепичными крышами. Площадь поминальных сооружений тюркской знати
была окружена с четырех сторон невысоким валом и небольшим рвом. В составе подобных
поминальных сооружений были установлены наиболее протяженные ряды каменных столбиков балбалов. На некоторых из этих каменных столбиков были нанесены краткие рунические надписи,
157
свидетельствующие об их принадлежности тому или иному человеку. После падения Второго
Восточного Тюркского каганата под ударами уйгуров и других телесских племен высшая знать
восточных тюрок утратила свое привилегированное положение среди кочевников Центральной Азии.
В память о них сородичи перестали сооружать подобные величественные поминальные комплексы.
К числу восточных тюркских племен должна быть отнесена этническая группа минусинских коктюрок, оказавшихся на территории Минусинской котловины в результате военного похода через
Саянские горы победоносного войска восточных тюрок, под командованием выдающихся полководцев
Тоньюкука, Кюль-Тегина и Могиляна, зимой 710-711 гг. В результате этого похода земли енисейских
кыргызов на Среднем Енисее были на некоторый период завоеваны кок-тюркскими войсками, в
течение которого на территории государства енисейских кыргызов в Южной Сибири получили
распространение древнетюркские погребения по обряду ингумации в сопровождении верхового коня.
В течение предшествующего периода изучения в XVIII – XIX вв. российскими и европейскими
учеными на территории Минусинской котловины были обнаружены отдельные поминальные
памятники знати и каменные изваяния, изображающие тюркских воинов и некоторых животных,
использовавшиеся для сооружения поминальных памятников знатных и рядовых древних тюрок [3,
с.9-14]. Вскоре после падения Второго Восточного Тюркского каганата минусинские кок-тюрки
утратили характерную для них поминальную обрядность в своей традиционной культуре. Они
перестали сооружать поминальные ограды и устанавливать каменные изваяния, однако, сохранили
традиционную погребальную обрядность.
В культуре западных тюрок получил распространение иной, существенно отличный от восточнотюркского, вариант поминальной обрядности, которому соответствовали другие поминальные
памятники. Главное их отличие от восточно-тюркских комплексов заключалось в том, что западные
тюрки совершали обряды поминания в честь своих умерших родственников не только в память о
героях-воинах, но также о своих родственницах - женщинах, и даже в память о некоторых родных
детях. Есть определенные основания для предположения о том, что подобный вариант поминальной
обрядности, обращенный к памяти умерших близких родственников вне зависимости от их пола и
возраста, в большей мере соответствовал поминальным традициям тюркских кочевников. В то же
время в районах распространения памятников культуры западных тюрок сравнительно редко были
выявлены ряды каменных столбиков, которые устанавливались не в непосредственной близости от
поминальных комплексов.
Многие поминальные оградки на Тянь-Шане и в Семиречье были возведены на одной и той же
площади, что и могильники западных тюрок. Как правило, они расположены в непосредственной
близости от каменных курганов с погребениями по обряду ингумации в сопровождении верховых
коней. Подобные поминальные комплексы были сооружены из вертикально врытых в землю,
специально подобранных, плоских каменных плит и валунов [11, с.71]. Поминальные оградки
западных тюрок расположены одиночно, либо группами, объединенными в ряды, насчитывающие
несколько подобных сооружений. В числе квадратных каменных оградок западных тюрок имеются
отдельные объекты, которые определены исследователем в качестве поминальных комплексов,
сооруженных в честь представителей западной тюркской родо-племенной знати [6, c.30]. В
непосредственной близости от поминальных оградок устанавливались антропоморфные каменные
изваяния, передающие облик западных тюркских мужчин и женщин, в отдельных случаях даже детей.
Среди них были выделены разные типы скульптур [13, с. 40]. Антропоморфные каменные изваяния
могли устанавливаться с внешней стороны, как с восточной, так и с западной стенки поминальной
оградки. Скульптуры, изображавшие мужчин с оружием или без него передавали облик предков по
мужской линии, большая часть которых были воинами. Большинство таких скульптур обнаружено на
территории Тянь-Шаня и Семиречья. В отношении изваяний, изображающих женщин в трехрогих
головных уборах, существуют различные объяснения. Согласно одной из них, они могли служить для
почитания культа предка по женской линии и изображения шаманок [1, с. 79].
До настоящего времени на территории Западного Тюркского каганата не выявлено поминальных
сооружений, которые можно было бы отнести к памятникам высшей знати Западного Тюркского
каганата, подобных тем, что ранее были отождествлены с подобными комплексами восточных тюрок
в Саяно-Алтае и Монголии. Однако, нельзя исключить, что в Средние века подобные памятники могли
сооружаться на территории Кыргызстана. В Чуйской долине была обнаружена каменная скульптура
черепахи, на панцире которой имеется паз для установки вертикальной каменной стелы с надписью [8,
с. 332].
Вполне возможно, что поминальные традиции западных тюрок сохранили свое значение и после
того как прекратил существовать Западный Тюркский каганат. Они продолжили действовать и в
158
течение последующего периода господства на Тянь-Шане и в Семиречье Тюргешского каганата,
поскольку в течение этого времени на территории Средне-Азиатского историко-культурного региона
продолжали существовать традиции, характерные для тюркского кочевого населения. Сложнее судить
о том, в какой мере они могли сохранить свое значение в период господства карлуков.
Вероятно, поминальные традиции западных тюрок, включающие сооружение ритуальных
«святилищ», окаймленных оградами и установку антропоморфных каменных изваяний,
изображающих мужчин и женщин, были в дальнейшем унаследованы тюркоязычным кочевым
населением степей Казахстана и Восточной Европы. В периоды существования культур кочевников
раннего и развитого Средневековья подобные ритуальные комплексы получили распространение
среди кимаков, восточных и западных кыпчаков. На территории Тянь-Шаня также были выделены
некоторые поминальные комплексы и каменные статуи, которые характерны для ритуальной традиции
эпохи развитого Средневековья. В составе подобных памятников были исследованы некоторые
каменные изваяния, отнесенные к скульптурам «кыпчакского этнографического облика» [7, с.31].
Антропоморфные каменные изваяния получили некоторое распространение среди монгольских
кочевников [2,с.149-158]. Подобные поминальные традиции существовали среди тюркских и
монгольских кочевых этносов Степного пояса Евразии вплоть до распространения мировых
прозелитарных религий.
__________________________________
1.
Ахинжанов С.М. Об этнической принадлежности каменных изваяний в «трехрогих» головных уборах из Семиречья
// Археологические памятники Казахстана. Алма-Ата: Наука, 1978. С. 65-79.
2.
Баяр Д. Каменные изваяния из Сухэ-Баторского аймака (Восточная Монголия) // Древние культуры Монголии.
Новосибирск: Наука, 1985. С. 148-159.
3.
Борисенко А.Ю., Худяков Ю.С. Древнетюркские поминальные памятники в Минусинской котловине (по
материалам экспедиций XVIII – XIX вв.) // Памятники культуры древних тюрок в Южной Сибири и Центральной Азии.
Новосибирск: Новосиб. ун-т, 1999. С. 4-22.
4.
Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Алматы: ТОО
«Жалынбаспасы», 1998. Т. I. 390 c.
5.
Гаврилова А.А. Могильник Кудыргэ как источник по истории алтайских племен. М.; Л.: Наука, 1965. 143 с.
6.
Досымбаева А.М. Западный тюркский каганат. Культурное наследие Казахской степи. Алматы: Тюркское наследие,
2006. 2006. 168 с.
7.
Ермоленко Л. Н. Средневековые каменные изваяния казахстанских степей (типология, семантика в аспекте военной
идеологии и традиционного мировоззрения). Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2004. 132 с.
8.
История Киргизской ССР. Т. I. C древнейших времен до середины XIX в. Фрунзе: «Кыргызстан», 1984. 798 с.
9.
Кляшторный С.Г., Савинов Д.Г. Степные империи Евразии. СПб.: «Фарн», 1994. 165 с.
10.
Мамадаков Ю.Т. Ритуальные сооружения булан-кобинской культуры // Археология Горного Алтая. Барнаул: Издво Алт. гос. ун-та, 1994. С. 58-63.
11.
Табалдиев К.Ш. Курганы средневековых кочевых племен Тянь-Шаня. Бишкек: Фирма «Айбек», 1996. 256 с.
12.
Худяков Ю.С., Комиссаров С.А. Кочевая цивилизация Восточного Туркестана. Учеб.пособие. Новосибирск:
Новосиб гос. ун-т, 2002. 156 с.
13.
Шер Я.А. Каменные изваяния Семиречья. М.; Л.: Наука, 1966. 139 с.
Ямаева Е.Е.
РОМБОВИДНАЯ ТАМГА С ОТРОСТКОМ В ВИДЕ БАРАНЬЕГО РОГА: К ПРОБЛЕМЕ
ДАТИРОВКИ И ИНТЕРПРЕТАЦИИ
(НА МАТЕРИАЛЕ ПЕТРОГЛИФОВ ГОРНОГО АЛТАЯ) ∗
Территория Горного Алтая изобилует памятниками тюркского времени. На скалах изображены
сцены охоты, сражений, военных походов и т.д. Одним из самых загадочных памятников является
Большой Яломан III (Уркош). В 80-90-ых годах он был исследован А.С.Суразаковым, который провел
раскопки на территории, прилегающей к скале, и выяснил, что непосредственно перед петроглифом
древние люди совершали жертвоприношения. Но более подробные сведения имеются в работе А.А.
Тишкина [1].
Сюжет на петроглифе Уркош – XII Горного Алтая повествует о встрече двух групп людей. С одной
стороны пеший человек держит за уздечку коня с всадником. Рядом нарисованы две лошади. С другой
∗ Работа выполнена при финансовой поддержке РГНФ по проекту «Культурные ландшафты Горного Алтая XX
в.: «исчезающие» памятники и «исчезнувшие» стойбища» 17-11-04602 е(р)»
159
стороны стоит человек с чашей в руке. Рядом с этой фигурой имеется размытое удлиненное пятно.
При современном состоянии памятника данное пятно можно принять за «испорченную»
антропоморфную фигуру. Если мы принимаем эту фигуру за изображение человека, то два человека
стоя, встречают, с почестями, с чашей в руке, людей, прибывших на лошадях издалека. Один из
прибывших сидит на коне. Другой, пеший, подводит коня к встречающим, как бы вручая им сидящего
человека. Любой рисунок на скальном экране лаконичен, все детали имеют символическое значение,
и в них отражены определенные этнографические признаки. На рисунке четко видно, что люди одеты
в длинные халаты. На ногах легкие, изящные ичиги, т.к. носки не загнуты. Одежда на рисунке явно
напоминает средневековую одежду тюрков. У них нет головного убора. Отсутствие головного убора
свидетельствует о том, что в сюжете нет военной подоплеки. Одежда фигуры на коне так
завуалирована, что трудно судить о внешности этого человека. Отметим, что голова у него согнута,
изображая покорность. Имея в виду свадебные обычаи алтайцев, бытовавшие в начале прошлого века,
когда невесту подводили на коне по уздцы к встречающей группе жениха, можно предположить, что
сюжет изображает свадебный кортеж. Надо также отметить, что в пользу такой интерпретации
свидетельствуют линии на крупе коня, которые принимаются за богатое конское украшение. Таким
образом, сюжет, размещенный в центральной части экрана, интерпретируется нами как встреча
представителей разных семей. Скорее всего, рисунок отражает свадебную коллизию.
Рассматриваемый памятник относится, как и многие другие, к разряду полистадиальных. В нем
много разновременных элементов. К числу рисунков тюркского времени определенно относятся «п»образные, массивные олени с прямыми рогами.
На левой стороне большого экрана крупным планом нарисована изгибающаяся линия,
напоминающая змею. Публикация новых материалов по петроглифам западной Монголии позволили
нам идентифицировать этот знак как тамгу [2] . На правой стороне экрана имеется крупное
изображение тамги в виде ромбика с отростком « бараний рог». Противоположный «бараньему рогу»
угол ромбика продолжен в виде прямой линии. Предварительно отметим, что аналогичная тамга (без
линии, отходящей от угла ромбика) из Семиречья идентифицируется как тюргешская тамга [3]. Почти
параллельно этой тамге имеется изображение другой тамги в виде «новой луны». Изображение «новой
луны» довольно схематично, в виде чуть искривленной линии. Надо отметить, что данное сочетание
(ромбика и искривленной линии) удваивается посредством их повторного рисования. Две идентичные
тамги нарисованы рядом.
Как бы то ни было, однозначно можно утверждать о наличии сходных тамговых знаков на камне из
Семиречья и на скале из Горного Алтая. Основное изображение – это ромбик с отростком. Как
упоминалось в предыдущих наших исследованиях [4], тамговый знак «ромбик с отростком»
принадлежит племени тёёлёс. Более того, в настоящее время уточнено, что отросток изображается в
виде бараньего рога, и данная тамга, несомненно, принадлежит племени тёёлёс. Как известно, Л.Н.
Гумилев писал о том, что после смерти Чеби-хана тёлёсские роды были были инкорпорированы в
тюргешскую среду и продолжали играть в ней весьма важную роль [5].
Памятник Уркош-XII находится в центральной части Горного Алтая. Большая скала с коричневым
загаром возвышается над террасой, спускающейся к реке Катунь. Недалеко от этого места находятся
две достопримечательности – дорога (через переправу Кор-Кечу), ведущая в Западную Монголию и
Яломанская крепость, относящаяся к тюркскому времени. На этом памятнике также обнаружена
древнеуйгурская надпись. Наличие исторически столь значимых тамговых знаков подтолкнуло нас к
соблазну предложить такой вариант, когда лейтмотивом наскального сюжета служит свадебная
коллизия. Важность этого момента для местных жителей особо подчеркнуто рисованием тамговых
знаков брачующихся племён. В заключение хотелось бы подчеркнуть, что многофигурная композиция
Уркош-XII, включающая элементы многих прошедших эпох, когда рисунки одной эпохи наслаиваются
на рисунки других эпох, может вызвать самые разноречивые суждения и интерпретации. Мы лишь
предлагаем один из вариантов прочтения невербального текста.
_______________________________
1.Тишкин А.А. Святилища Уркоша, Яломана и Бош-Туу //Алтай сакральный: культовые и археоастрономические смыслы
святилищ /отв.ред. А.А.Тишкин, И.А.Жерносенко.- Барнаул: Издательство Жерносенко С.С., 2010. – С.85-93
2.Кубарев В.Д., Цэвээндорж Д., Якобсон Э. Петроглифы Цагаан-Салаа и Бага-Ойгура (Монгольский Алтай) – Новосибирск –
Улан-Батор – Юджин: Издательство Института археологии и этнографии СО РАН, 2005. – 639 с.
3.Атлас. Западно-тюркский каганат. - Астана, 2014.
4.Ямаева Е. Е. Родовые тамги алтайских тюрок. Горно-Алтайск, 2003.
5.Гумилев Л.Н. Древние тюрки /Л.Н.Гумилев. – М., Главная редакция восточной литературы, 1967 – 752 с.
160
Бисембаев А.А.,Уразова А.Б.,Уралбаева Ж.К.,Сармагамбетов А.Н.
I МЫҢЖЫЛДЫҚТЫҢ АЯҒЫНДАҒЫ БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ТЕРРИТОРИЯСЫНДАҒЫ
ЕЖЕЛГІ ВЕНГР ТАЙПАЛАРЫНЫҢ ЕСКЕРТКІШТЕРІ
Батыс Қазақстан аумағы, Еуропа мен Азияның қиылысында орналасқан байтақ өңір, І
мыңжылдықтың соңғы ширегінде, ерте ортағасырлық кезеңде батыс бағытта түрлі бірлестіктерді
таратып отырған ауданға жатады. Бұл жағдай алдымен қарастырылып отырған аумақтың ерекше
табиғи-географиялық жағдайымен, оның солтүстікте Орынбор және Башқұрстанның орманды дала
белдеуімен шектесетін,шығысында Арал маңы құмдарына шығатын Еуразия дала белдеуінің
ортасында орналасуымен байланысты.
Ең ірі магистральді Жайық өзенімен шайылған Қазақстан Республикасындағы ең ірі облыс ежелгі
темір дәуірінен бастап көшпенділер өмір сүретін тығыздалған облыс болып табылады. Облыс көлемі
және сонымен қатар оның географиялық орналасуы еуропалық және азиялық өзара байланыстар
нәтижесәнде әр түрлі этномәдени бірлестіктердің пайда болуына алып келді.
Батыс Қазақстан облысының ерте темір ғасыры ескерткіштерінің табиғи географиялық орналасуы
археологиялық әдебиеттерде бірнеше рет айтылған. ХХ және ХХІ ғасырлар кезіндегі зерттеулердің
кейбір материалдарын С.Ю.Гуцалов қорытындылады. Сондай-ақ, ол «табиғи және ландшафтық
аймақтың айқын шектеулеріне» сәйкес, Жайықтың сол жағалауындағы ерте көшпенділер
ескерткіштерін зерттеу қажеттілігін атап өтті [1, 4 б.]. Орта ғасырда табиғи-географиялық аспектілер
үлкен өзгерістерді көтере алмады, сондықтан да шаруашылық-экономикалық қағидаларға байланысты
қоныстанған тайпалар ежелгі темір дәуірінде қалыптасқан жүйені белгілі уақыт аралығында әскерисаяси жүйеде өзгерте отырып қайталап жатты.
Батыс Қазақстан солтүстіктен оңтүстікке қарай 900 км шамасында, батыстан шығысқа қарай 1200
км шамасында созылып , 729 мың. км.2 аумақты алып жатыр. Солтүстікте ол Ресейдің Орынбор
облысымен, шығыста – Қостанай, Қарағанды облысымен, оңтүстік-шығыста – Қызыл-Орда
облысымен, оңтүстікте Арал (Үлкен Арал) теңізімен шайылады, Өзбекістан мен Түркіменстанмен
шектеседі, оңтүстікте Каспий теңізімен шайылады және Ресейдің Астрахан, Волгоград, Саратов
облыстарымен шектеседі. Еуразияның орталығында орналасқандықтан, Батыс Қазақстан облысы екі
дүние бөлігінде Еуропа мен Азияда орналасқан. Екі дүние арасындағы шекара Қазақстандағы Орал
тауларымен (Мұғалжар), Ембі өзенімен және Каспий теңіз-көлінің су ауданының солтүстік бөлігіндегі
геологиялық үгінділермен жүргізіледі. Батыс және Шығыс аумақтарының бөліктері арасында бірнеше
табиғи айырмашылықтар кездеседі, Ембі өзенінен шығысқа карай жер бедері азиялық келбетке
айналады( бәрінші кезекте биот пен биомалар құрамының өзгерістеріне байланысты). Берілген
аумақтың орналасу орны оның геологиялық, биогеографиялық және басқа да ерекшеліктерін
анықтады.
Берілген территорияда кезекпен бір-бірін ауыстырып отыратын белдеулер - орманды дала, дала,
шөлейтті зоналар айқындалады. Шөлді зона Үлкен және Кіші Борсық құм күйінде Солтүстік Аралда
кездеседі. Кіші көлемді және оңтүстік шекарасы айқындалмаған аймақтың көп бөлігін орманды дала
алып жатыр. Уркач (Орқаш) шоқормандарының концентрациясы бар реликтік шатқалдар Іле, Ембі
және Ор өзендерінің тоғысуы жерінде далаға терең енеді [2, 86-103 б.].
Физикалық-географиялық тұрғыдан қарағанда Батыс Қазақстанның жер бедері әр түрлі: кең
көлемдегі жер асты қалдықтары теңіз деңгейінен төмен жатыр, аласа таулар үстірттер мен
жазықтармен сәйкес келеді. Батыс Қазақстан облысында аккумулятивті және қабаттық жазықтар
неғұрлым кең таралған, оларға Каспий және Тұран ойпаты жатады. Батыс Қазақстан облысының жер
бедері тақталардың кезектесуімен, жоғарылауымен, өзендік алқаптар мен жазықтықтардың
төмендеуімен, төмпешіктелуімен айқындалады. Солтүстік және орталық бөліктері көп көтерілген
(300-600 м), ал облыстың батыс және оңтүстік-шығыс бөліктері төмендеген (100-200 м). Жайықтың
солтүстік жағалауы – Батыс Қазақстан облысы солтүстіктен оңтүстікке, батыстан шығысқа қарай
өсетін құрғақ және континентальды климатпен ерекшеленеді. Өсімідіктердің орналасуы ортақ
вертикальды және горизонтальды заңға сәйкес орналасқан. Батыс Қазақстандағы өсімдік
жамылғысында үш зонаның қоспасы бар. Солтүстікте дала зонасы, облыстың орталығының көп
бөлігінен шөлейтті дала зонасы, ал оңтүстік бөлігінен шөлді зона өтеді.
Облыстың өсімдің жамылғысы дала сипатымен ерекшеленеді. Селеулі даланың шығыс шекарасы
Ерсуланның жоғарысынан бастап Үлкен және Кіші Узен арқылы өтіп, Жайық өз. Сол жағалауы,
Шалқар өз. арқылы Елек пен Қобда суайырығын ортасынан бөліп шығысқа қарай созылады. Селеулі
дала зонасының оңтүстігінде бетеге дала зонасы айқын байқалады. Бұл жерде селеу араласқан бетеге
161
үстем. Бұл далаларда мезофильді шөптер азайып, далалық бұталар көбейеді. Шөлді дала Батыс
Қазақстан территориясының көп бөлігін алып жатыр. Солтүстікте бетеге дала зонасымен шектесіп,
Жалпы сырт сілемдеріне жақындайды, ал оңтүстікте Нарын құмымен жанасады. Қарастырылып
отырған аймақтың табиғи-географиялық сипаты ерте және ортағасырлық көшпелілер ескерткіштерінің
саны мен ерекшеліктеріне әсер етіп отырды. Бүгінде қарастырып отырған табиғи-климаттық
сипатының белгілері тұрғындардың шаруашылығына, көшпелі-жайылым жүйесінің қалыптасуында
көрінді [3, 31-46 б.].
Ерте орта ғасырда Батыс Қазақстандағы көшпелі халықтардың археологиялық заттарының
орналасуы ыңғайлы экологиялық тауашаларға бейімделген,оған ескерткіштердің картаға түсірілуі
дәлел бола алады. [4,87-90 б.]. Біріншіден, бұл орталық және төменгі Жайық ағысының зонасы.
Ескерткіштермен құныққан зонаны Үлкен және Кіші Узеннің орталық және төменгі ағыстары құрайды.
Бұл жергілікті ықшам ауданда орта ғасыр дәуірінің барлық кезеңдері бойынша ескерткіштерді табуға
болады, ол оның көшпелі халықтың табиғат және саяси жағдайына қарамастан тартымдылығын
көрсетеді. Ойыл-Қобда ықшам ауданы ұқсас аумақтарға ие,олардың аумағында ерте, орта, кейінгі орта
ғасырлардағы жарқын және керемет кешендер табылды. Жаңа ескерткіштер 2014 жылғы Темір-Ембі
бассейініндегі барлау жұмыстарының нәтижесінде анықталды. Алайда, бұл ықшам ауданы Ор-Ырғыз
ауданы сияқты орта ғасырдағы ескерткіштердің орналасуында «terra incognita» болғандықтан,
зерттелуі керек нәрсе екенін көрсетеді. Елек ауданының орталық ағысы осы уақытқа дейін жақсы
зерттелген Жақсы-Қарғалы ауданының төменгі ағысы жатады.
Б.з. I мың ж. соңындағы саяси қақтығыстардың көрінісі ретіндегі археологиялық ескерткіштер XIX
ғасырдың соғынан бастап қазірге дейін зерттелді. Алайда, облыстың терең зерттелуі және жаппай қазба
жұмыстарының жүргізілуін зерттеу мақсатында XX ғасырда қызықтырған уақыттың ескерткіштер
саны дерек көздерінің, айқын оқиғалардың әр түрлі аудандарда табылумен ерекшеленсе де басқа
кезеңдерге қарағанда аз.
VIII ғ. – XI ғ. басы медиевистер арасында Батыс Қазапқстан тарихында оғыз-печенег кезеңі деп
айқындалған, бұл кезең тарихтың ең айқын, динамикалық және сыры ашылмаған беттері болып отыр.
Ол аудандағы үстемдік үшін жүргізілген соғыстармен, көптеген көшпелі бірлестіктердің соңында
солтүстік қаратеңіз маңы жайылымдарын мекендеп, орыс жазбашыларының, византиялық
жазушылардың және еуропалық жылнамашыларының көзіне түсуімен байланысты.
Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі қорына әр жылда кездейсоқ табылған заттар тапсырылып
отырды, олар алғашында б.з. I мың ж. жататын тарихи оқиғаларға нақты қарама-қайшылық болатын
концепция еді. Кейініректе табылған заттардың көбеюі Батыс Қазақстан облысында ежелгі венгрлер
тайпасының қоныстанғаны және олардың облыстың этно-саяси тарихындағы рөлі туралы нақты дәлел
бола алды. Заттардың жартысы музей қорына келуімен ақарындап ертеректе жарияланған болатын. [5,
60-74 б.; 6, 201-204 б.].
Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі экспозициясында ұзақ уақыт бойы өлкетанушы
А.Н.Амировтың қала аумағынан, Құмды карьерден тауып әкелген заттары көрсетілген болатын.
Құйылған қола бұйымдар қазынасы, жартылай күміспен қапталған шабақ және жалған шарлары бар
екі дөңгелек түрінде берілген, олардың бірі құйма ақауы болса, ал екіншісінің қалыптар арасындағы
металл құймалары кесілмеген. Сондай-ақ, салттық қасық және 8 дана болатын, биконикалық қуыс
аспалар өндірістік ақаулар болып табылады. Барлық бұйымдардың ішінде өңеу іздері ұштары сынған
екі сырғада көрінеді [5, 62 б., 1-сурет].
1989 ж. геодезиялық экспедицияның жүргізушісі Б.З.Акдаулетов Ембі өз. бойынан табылған жерлеу
орнының заттарын Облыстық музей қорына тапсырды. Ол заттардың құрамында белдік
гарнитурасының бөлшектері, сонымен қатар алтыннан және төменгі сынамалы күмістен жасалған
бұйымдар табылған жердің фото суреттері болды. Тапсырылған заттардың ішінде қозғалмалы тілшесі
бар 3 белдік доғасы анықталды. Оның бірі тіктөртбұрышты жақтауы бар лира тәрізді, екіншісі белдік
бекіткіш пластинасында фигуралы ойығы бар доға. Жинақ ішінде 2 данадан 4 түрлі белдік ұштары бар.
Олар: массивті құйылған, алдыңғы беті симметриялық емес өсімдікті стильде оюланған, артқы бетінде
3 штифт орналасқан және құйылған төменгі қырлары дөңгелектенген созыңқы пропорциядағы
рельефті өсімдікті стильде оюланған [5, 63 б., 2-сурет]. Аттың белдік әбзелдеріне 4 айырғы жапсырма
жатады. Олар ортасында жартылай сферадан тараған жалған шарлары бар 3 тіктөртбұрыш және
құйылған массивті дөңгелек жапсырма ретінде жасалған. Күмістелген бұйымдардың барлығы қоладан
құйылған немесе оларға қола мөр басылған. Әшекейлердің ішінде жартылай мөлдір ашық-сұрғылт
таспен безендірілген күміс жүзік, қозғалмалы түйіршегі бар алтын сырға, 5 алтын түйіршектен тұратын
алқа және ілмегі бар қола және күміс қуыс түйіршік-сылдырмақтар кездеседі.
162
Ойыл ауданы Қараой (Жетікөл) ауылы аймағының құмды шыңдарынан жергілікті тұрғындармен
табылған ерте орта ғасырлық әр түрлі бұйымдар авторға таныстырылып, суретке түсіруге және салуға
мүмкіндік болды. Қазіргі уақытта олар осы ауылдың мектеп мұражайында сақтаулы тұр.
Мәлімдеушінің деректері бойынша ауылдан оңтүстікке қарай 3 км қашықтықта жерлеу орны
анықталды. Адам сүйегі батысқа қаратылып, арқасына жатқызылған. Сүйектің жан-жағында бөлекбөлек жылқы сүйектері – басы мен аяқ сүйектері орналасқан. Мақалада қарастырылған нәрселерден
басқа қылыш жүзі, әртүрлі жебе ұштары, сақалды ер адам бейнеленген медальон табылды. Өкінішке
орай аталған бұйымдардың орналасқан жерін білу мүмкін емес, олар мектеп басшылығының қайтақайта ауысуына
байланысты түпкілікті жоғалған. Қалған жиынтық ат әбзелінің 3 маңдай
жапсырмасымен берілген. Олар пішіні және жасалу стилі бойынша ұқсас, бірақ бірдей емес. Бұл
заттарды жүрек тәрізді тіпті қалқанша тәрізді пішіні, адам бетінің бейнесі және пластинаның сыртқы
және ішкі беттерін біріктіретін қосылыс байланыстырады. Жапсырманың бірінде, екі пластиналардың
арасында қоланың бір бөлігі бекітілген, көріп отырғанымыздай доға қозғалғанда қоңыраудың рөлін
атқарған. Үлгілердің бірінде ат жүгені жапсырмасының ұшталған ұшы, белдік геральдикалық
жапсырманың 2 данасы, 2 белдік құйылған жапсырмасы көрсетілген. Бір-біріне ұқсас үш құстектес
жапсырманың біреуінің сол жақ қанаты сынған. Олар құйылмалы дайын ою-өрнекпен және төрт
штифтпен жасалынған. Барлық бұйымдар күміс жалатылған қоладан жасалған. Барлық қару-жарақ
кешенінің ішінен сапты жебе ұшы сақталған. Соғысатын бөлігі тегіс, ромб тәріздес тіреуіші бар
жандары кесілген сап. Көрнекілік орны бар табылған заттарға ақшыл сұр түсті саздан жабыстырылған
құмыраны атап кетуге болады. Құрамы үгітілген бақалшақ, құм және саздан тұрады, біркелкі
күйдірілмеген. Бөлшектердің бірі тізбектеліп орналасқан әр түрлі қалыңдықтағы таяқша іздерімен
оюланған.
Ойыл өзені орта ағысы жағасынан, орталықтан оңтүстік-батысқа қарай 27 км. Жерде табылған
ауыздық және белдік белбеулер, металды бұйымдарды 2014 жылы Ойыл ауданының Құрман
(Шұбаршы) ауылының тұрғыны Мұқанғалиев Е.Б. Облыстық тарихи-өлкетану музейіне тапсырған
болатын. Сыртқы морфологиялық құрылымдарға қарағанада, заттар бірнеше типтерге бөлінеді, олар
тотыққан және механикалық тазартудан қалған іздерден байқалады, тапқан адам өзі жасаған болу
керек. Табылған құралдардың арасынан ерекше келесі құралдарды бөліп көрсетуге болады [6, 204 б.,
1,2-сурет].
Бұл мақалада 2011 жылы бірлескен Қазақстан мен Германия қазба жұмыстары кезінде Жиренқопа
ауылы маңында, Сары- Қобда ауданының төменгі ағысында, Елек өзеніне жақын, Тортоба қорымында
ерте темір дәуіріне жататын ірі археологиялық кешендерді зерттеу барысында осы дәуірге жата