close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

jusan isi

код для вставкиСкачать
Сайын М?ратбеков
Жусан и?с?
1
Алыста ?ал?ан балалы? ша?ым... Ойымнан: жар?а? сары тоны
?аудырла?ан, тобы?ы тай?ан сол ая?ын с?йрете ж?г?рет?н, ш?лбиген а?са?
?ара бала б?р кетпейд?. К?з?мд? с?л ж?мсам-а?: шуылда?ан балаларды? е?
со?ында сол ая?ын жер сыпыр?андай к?лдене? с?йрет?п, ес ?алмай
далба?тап ж?г?р?п келе жат?ан Аянды к?ргендей болам. Сондайда оны?
ал?ына шы??ан ?лс?з, ж???шке дауыспен: ?Ей, то?та?даршы, мен сендерге
б?г?н кешег?ден де ?ызы? ертег? айтамын?, ? деген жалынышты ?н?н
естим?н.
?уелде б?з, балалар, оны? ертег? айтатынын б?лгем?з жо?. Ол ?жес?
екеу? б?зд?? ауыл?а ?ыры? ек?нш? жылды? жазында к?ш?п келген. Мал
дегеннен, тек б?заулы ?о?ыр сиыры бар ед?. Аянны? ?кес? майдан?а
аттанып, ту?ан анасы содан ек? ай б?рын ?айтыс болыпты. Б?зд?? ауылда
?жес?н?? жама?айын т?рк?ндер? бар екен, соларды са?алап келсе керек.
...Б?з, балалар, к?шеде ек?ге жарылып ап, ?а?аз?а топыра? орап,
б?р?ылдата ла?тырып, атысып ойнап ж?ргенб?з. Ары ?т?п, бер? ?ткен
кемп?р-шал: ?Желке? ?иыл?ырлар-ай, со?ыс аздай, б?л атысып ойнады
дегенд? ?адай ша?арды осылар, бас?а ойын аз ба-ей!..? ? деп ?рсып-?рсып
?уып тастайды. Б?ра? олыр кет?с?мен ?айта жиналамыз. ?айта атысамыз.
Желс?з тымырсы? к?нде б?р?ылда?ан май топыра? т?манша ?ал?ып,
ша?ытып т?рып алады. Жуы? арада сей?ле ?оймайды. Соны? арасында
т?ншы?а ж?р?п, к?з?м?з ?ана жылтырап, б?р-б?р?м?зге ?уралап? ?мтыламыз.
Ойынны? осындай б?р ?ызу ша?ында б?зд?? ?атаман? ? Сады? к?лт то?тай
?ап:
? ?й, анау к?м-ей? ? деген.
Б?р?м?з сол н?с?а?ан жа??а ?арады?. Анадай жерде: шола? же? а?
жейде, т?зеден жо?ары ?ыс?а ?ара шалбар киген, кек?л шашы бар, м?нтаздай
таза б?р бала т?р екен. Б?з ?ара?ан кезде ол ?з?нше ?лде?андай боп кейки?п,
ек? ?олын ?алтасына сап ш?рен?п ?ойды. Ойынды тастай сала б?р?м?з б?рдей
топырлап ж?г?р?п ?лг?н?? ?асына келд?к. Адам к?рмегендей б?р-б?р?м?зд?
кимелеп, ?оршалай т?ра ?алды?. ?ст?м?здег? ки?мн?? к?мд?к? ?ара, к?мд?к? а?
1
екен?н б?л?п болмайды, баттас?ан ша?-топыра?. Шет?м?зден ит тала?андай
алым-ж?лым, ал?а-сал?амыз. ?Б?л к?м-ей? ?айдан келген-ей?? ? деп
б?р?м?зд? б?р?м?з т?ртпектей берем?з. ?з?не бастан-ая? ш??шия ?арап
шы?ты?. Ол да сына?андай ?р?айсымызды б?р-б?р шолып ?тт?. Б?зд??
?с?ынсыз т?р?м?зге к???л? толма?ан сия?ты, шола? танауын тыржитып
?ойды. ?о?ыр?ай ж?з? терш?п, ма?дайында?ы б?ркелк? ет?п ?иыл?ан кек?л
шашын ?рлеп т?рды. Кек?л?м?з жо? б?зге оны? сол ?ылы?ыны? ?з?
кереметтей с?йк?мд? к?р?н?п, ?ызы?а ?арады?.
? Кек?л?н ?ара-ей, ?з?н??, жаман ?л?не ?арамай, ? деп ?а?ытып ?тт?
Ес?кбай. Б?з к?лк?м?з келмесе де оны? с?з?не ?ошамет б?лд?р?п сы?ылы?тай
к?лд?к. Жа?а келген бала ?ызара?дап тер?с айналып кетт?.
? ?... Мен б?лд?м, ? дед? Сады? ма?тана дауыстап. Онан со? ?лг?
баланы? алдын орай ?т?п: ? Ей, бала, сендер кеше к?ш?п келд??дер ?ой, ??
?о?ыр сиырлары? бар ?ой, ?? ? дед?.
? И?, ? дед? томсырайып т?р?ан бала оны? с?з?не к?л?мс?реп. ?
?о?ыр сиырымыз бар.
? Аты? к?м?
? Аян.
Б?з, б?р?м?з, тег?с ?мытып ?алмайы? дегендей: ?Аян, Аян?... ? деп
к?б?рлесе ?айталап ?ойды?.
? Ж?р, жолдас боламыз, ? дед? Сады? оны? аппа? б?лег?нен ?ап-?ара
?олымен ?стай алып. Аян оны? ?олына ?арады да ?ызара?дап т?рып,
а?ырындап б?лег?н босатты.
? Сендер жа? ысты? екен. Су?а т?спей ?алай шыдайсы?дар? ? дед?.
? Т?сем?з. Анау арада тоспа бар. Ж?р, т?сей?к. Суы во!.. ? деп Сады?
ауылды? жо?ар?ы жа?ында?ы ш???ыр-тоспаны жерге сый?ызбай ма?тай
ж?нелд?.
Аян б?зге ?осылып солай ?арай ж?рд?. Ауыл?а жа?а баланы? келу? б?з
?ш?н на?ыз мереке болатын. ?р?айсымыз оны? к?з?не т?с?п ?алу?а
тырысушы ед?к. Сонды?тан б?р?м?зден-б?р?м?з арты? к?р?нбек боп, ?й кеп
ма?танатынбыз.
? Мен суды? астында алпыс?а дей?н санап жата аламын, ? деп б?ст?
Сады?.
? Мен?? де мынадай а? к?йлег?м бар. ?лкен санды?та жатыр, апам
киг?збейд?, ? дед? к?п ?ндемейт?н ?осым тырнауы? та.
2
?осым т?белескенде ыл?и баж ет?п кеп бетт? тырнайтын, сонды?тан
оны тырнауы? дейт?нб?з, ?з?нен к?п балалар ?ор?атын. О?ан тек Ес?кбай
?ана т?к келуш? ед?. ?аз?р де ол:
? Ой, кетш? ары, тырнауы? мысы?. Сен?? ?й??де алтын барын да
б?лем?з, ? деп ентелеп келе жат?ан ?осымды к?к?рег?нен итер?п ж?берд?.
Ес?кбай ? сида? бойлы, ?ол-ая?ы ?ара ?айыстай ?ат?ан ?зын,
ж?г?ргенде алдына жан салмайтын, ?з? т?белес?ор, сот?ар бала ед?. Кейде
?араптан-?арап келе жатып ?рк?мге б?р ?рынатын жаман ?дет? бар. ?л?
жеткенд? ая?тан шалып ?ап, болмаса басынан то?ай алып жылатып
ж?берет?н.
?аз?р де ол Аянны? алдында ?ыр к?рсетк?с? кеп:
- Тырна?ыны? ?айсы ? ей, мысы?? ? деп, ?осымды ая?ынан шалып
?алды. ?осым жалп ет?п ?шып т?ст? де, тер?с? сыдырыл?ан т?зес?н ?ста?ан
к?й?, к?з? жасаурап ?айта т?рды. Б?раз ж?ргеннен кей?н Ес?кбай оны?
басынан т?йе то?ай ала бастады. Жылап ж?берген ?осым тырнама? боп
ыза?орлана ?мтыл?ан, Ес?кбай оны ?зын ?олымен т?мсы?тата салып
ж?берд?. ?осымны? м?рнынан ?ан д?рдектеп, ба?ырып ?й?не кетт?.
Сол к?н? б?з су?а т?с?п, к?нге ?а?талып, кешке дей?н тоспа басында
ойнады?. Аян б?рыннан таныс адамдай етене боп кетт?.
Ол ?те а? к???л, а?ылды бала екен. Адамды ?ш тартып т?ратын
жайдары ж?з?, не десе? де тез к?не кетет?н ж?мса? м?нез? б?зд? б?рден ?й?р?п
?кетт?. Е? жа?сы ?асиет? ? ешк?ммен т?белс?п, с?зге келмейт?нд?г? ед?. Б?рек? рет кейб?р шата???мар балалар ти?с?п ие к?рген ?з?не. Аян ?ндеместен
?аба?ын т?й?п, ондайлардан сырт айналып кет?п ж?рд?. ?з?н?? жауап ?айыра
алма?анына налы?андай боп:
? Мен?? к?кем де жо?, апам да жо?, сонды?тан т?белессем ?жем
?рсады ?ой, ? деп ?ойды ол.
Алыс-ж?лыс ойын ?ст?нде к?рескен?м?зде ол б?разымызды жы?ып
кетт?. Тек Ес?кбайдан ?ана жы?ылды.
Ал?аш?ы к?ннен бастап Аянмен етене жа?ын дос болуды ?рк?м-а?
ойлай баста?ан. Б?ра? ол ешк?мге ерекше ы?ылас б?лд?рген жо?. Б?р?м?зденб?р?м?зд? б?л?п жар?ан жо?. Б?р?м?збен де жа?сы жолдас болды.
?ш-т?рт к?н ?ткен со?, ?бден ?йрен?с?п ал?аннан кей?н ?рынар?а ?ара
таппай ж?рет?н Ес?кбай бас?а балалар?а ?стейт?н ?ылы?ын Аян?а да ?стед?.
Онымен т?белеск?с? кел?п, ?з?нен-?з? ж?нс?з ти?се бастады. Аян о?ан
жас?анша?тай ?арап:
3
? ?ойса?шы енд?, ? деп к??к?лдеген сайын, Ес?кбай ыржа?тап кеп,
?айта-?айта оны? басынан то?ай алып, ая?ынан шалып, мазасын кет?рд?.
Ыза бол?ан Аян а?ырында:
? Т?белесес?? бе? ? деген. Ес?кбай оны маза?тай т?с?п:
? Сен?мен бе, ?ойшы-ей! ? деп кеп, с?лекей?н Аянны? бет?не жа?а
салды. М?нан ?р? шыдау м?мк?н емес ед?.
? Мен б?л к?шен?? ортасында т?белеспейм?н. Ж?р анау сай?а. Ел
к?рмейт?н жерге барып т?белесей?к, ? дед? Аян.
? ?ойшы-ей, мынау д?й ?ой-ей, ? деп Ес?кбай с?лекей?н Аян?а та?ы
жа?ты. ? Ж?р, ал Ес?кбай к?ке?н?? ж?дыры?ын и?скег?? кеп т?рса.
Ол енд? Аянды итермелей т?с?п, сай?а ?арай ж?г?рд?. Екеу?н??
т?белес?н к?ру ?ш?н б?з де ерд?к. Сай?а т?скен со? Аян жейдес?н шеш?п,
шетк? б?таны? басына ?лд? де, б?рден Ес?кбаймен алыса кетт?. Ес?кбайды?
бойы ана??рлым би?к ед?. Екеу? шартпа-ш?рт белдескен кезде, ол Аянды
бел?нен ?апсыра ?ысып, ?ай?айтып бойымен басты.
Б?ра? ?анша к?шенген?мен жы?у?а шамасы келмед?. Дереу б?р ?олымен
Аянды кек?л?нен шап ете ?ап, шал?асынан г?рс етк?зд?. Жы?ып ап Аянны?
бет-аузына былшылдатып со?а бастады. Аян тырс ет?п ?н шы?армастан,
астында жатып ??р ?ол-ая?ын ербе?дете беред?. Тек б?р кезде Ес?кбай:
? Ой-бай!.. ? деп баж ете т?ст? де, б?р жа?ына ?арай б?ра?дап жы?ыла
берд?. Аян оны? ?олын б?рап ж?берген екен. Енд? Аян к?ш алды. Ол аузы
?ан-?ан болып атып т?рып, Ес?кбайды ал?ымынан б?ре т?с?п, жер с?зд?р?п
т??ырта берд?. ?здер? апыр-топыр ?ыл?ан ?ара топыра??а Ес?кбайды? бетаузын б?р-ек? рет к?м?п-к?м?п ж?берген.
? Ойбай, болды, болды... ? деп ай?ай салды Ес?кбай. Аян оны?
басынан аттап т?рып кетт?.
?шып т?р?ан Ес?кбай та?ы да тап берген. Аян оны белдесуге ж?бермей
ек? ?олынан ?стай алды да, жата бер?с тастап ы?? етк?зд?. Б?ра? ?ст?нен
басып со??ан жо?. ?атты жы?ыл?ан Ес?кбай б?раз?а дей?н т?ра алмай
ы??ылдап жатты. Аян болса б?ла??а барып бет-аузыны? ?анын жуып, а?
жейдес?н ки?п т?к б?лмеген, т?к к?рмегендей ?й?не ?айтты.
Осы т?белестен кей?н-а? Аян?а ешк?м ти?спейт?н болды.
К?зде о?у басталып, жет? менен он жасты? аралы?ында?ы ??ше?
б?р??кей балалар б?р?нш? клас?а барды?. Б?зд? Иманжанов деген шашы
аппа? ?удай, ?олы-басы то??ан адамша д?р?лдей ?алшылдап, к?з? ?ып-?ызыл
боп жасаурап отыратын ?арт к?с? о?ытты. Б?л к?с? ? денсаулы?ыны?
4
нашарлауы себепт? ?аладан к?ш?п келген м??ал?м екен. Б?зге к?н сайын
?й?нен ?келген ?а?азды б?р-б?р пара?тан ?лест?р?п бер?п, ?р?птерд? ?йрете
бастады.
Аян екеум?з б?р парта?а отыр?анбыз. Б?р?нш? к?ннен-а? ол зерект?г?мен
к?зге т?ст?. М??ал?мн?? та?та?а жаз?ан ?р?птер?н айна-?атес?з ?а?аз?а
т?с?р?п, тез жаттап алып ж?рд?. Т?пт? келе-келе к?н?не б?р-ек? ?р?птен ?ана
?ткен?м?зге к???л? толмай:
? Барлы? ?р?птерд? тез?рек неге ?йретпейд? екен. Ш?рк?н, а?ама хат
жазар ед?м, ? деп к??к?лдейт?н.
?рине, майданда?ы ?ке-а?амыз?а хат жазу б?р?м?зд?? де к?кей?м?здег?
асыл арманымыз ед?. Сонымызды сезгендей Иманжанов та б?зге тез?рек хат
таныту?а бар к?ш?н салып ба?ты. С?йт?п, бас-ая?ы б?рер айды? ?ш?нде
?р?птерд? тег?с жаттап, б?рл?-жарым с?здерд? ??рап, жаза алатындай халге
жетт?к. Ал Аян болса к?д?мг?дей: ?Аса жаннан арты? к?рет?н а?а...? деп
бастап, хат жазатын болды. Енд?г? оны? ?уанышында шек жо? ед?. К?нде
саба?тан кей?н ?й?не кел?с?мен т?р алдына етбет?нен т?с?п, сиялы
?арындашты т?л?мен жалап ?ойып, бет-аузын сия-сия ?ып а?асына хатты
?ст?-?ст?не жазатын да жататын. К?н?не ек?-?ш хаттан жазады. Кейде
?жес?н?? айт?анын жазса, кейде ?з бет?нше жаза берет?н.
Б?з, бас?а балалар ?л? де с?йлем ??рап жаза алмайтынбыз. Сонды?тан
Аян?а кеп:
? Хат жазуды ?йретш?, ? деп жата жабысатынбыз.
Аян б?лденбейт?н. Жымы?-жымы? ет?п к?лет?н де:
? М?, мына мен?? хатымды к?ш?р?п жаз, тек мен?? а?амны? орнына ?з
а?а?ны? атын жаз, ? деп ?оятын.
С?йте-с?йте хат жазуды б?р?м?з де ?йренд?к. Енд? б?зд?? ауылдан
к?н?не майдан?а с?з? де, мазм?ны да, кейде т?пт? к?с? аттары б?рдей жиырмаотыз хаттан кет?п жататын болды.
Д?л б?зд?? хат тануымызды к?т?п ж?ргендей-а? ек? айдан кей?н
Иманжанов ?атты нау?астанып, т?сек тартып жатып ?алды. Б?р ?ол, б?р
ая?ынан паралич бол?ан. Бас?а м??ал?м келмед?. Осылайша б?зд?? о?уымыз
да келер жыл?а дей?н то?та?ан ед?.
Б?рде Аян ?р?стен мал ?айырып келе жатып ?йретем?н деп, ?з?н?? ?ас?а
б?зауына сек?р?п м?нген. Сем?з б?зау м??к?п-м??к?п жы?ып кетт?. Сол жолы
Аянны? тобы?ы тайып б?р айдай ?й?нде ауырып жатты. Осыдан кей?н-а?
5
Аянны? тобы?ы тай?ыш болып алды. ?ит ет?п алысса, и? сек?рсе тобы?ы
тайып кетет?н де, Аян:
? Ойбай, ойбай, ая?ым-ай... ая?ым-ай... ? деп жан?шыра ба?ырып жата
?алатын.
Б?рте-б?рте ол алысып-ж?лысып ойнайтын ойындар?а араласпай,
шеттеп, бар ?ызы??а тек анадайдан сырттай ?ызы?а ?арап т?ратын болды.
Тобы?ы ?ш?нш? рет тай?анда, ол ?й?нде б?рын?ыдан да ?за?ыра?
жатты.
Б?л кезде ?ыс т?с?п ?ар жау?ан. Б?з болса? сыр?ана?ты? ?ызы?ына
к?р?скенб?з.
2
Б?зд?? ауыл Ешк??лмес деген к?шкене ?о?ыр тауды? д?л етег?нде ед?.
?зыннан-?за? б?р к?ше боп жо?арыдан т?мен ?арай созылып жататын.
?ыста осы жал?ыз к?шен?? басынан-ая?ына дей?н балалар жуылдаса
топырлай ж?р?п ?арды таптап, сыр?ана? жасайтынбыз. ?ар ?алы?
т?скен?мен таулы жерд?? к?н? ?те жайма-шуа?, жылы болады. Таптал?ан ?ар
к?н? бойы жентектел?п ер?п, кешке ?арай к?к м?з боп ?атып ?алатын. Д?л
сол кезде ?й-?йден шанасы барлары шанасын с?йрет?п, коньки? барлары
ая?ына коньки?н байлап, бала атаулы тег?с к?шеге шы?атын. ?ас пен к?зд??
арасында ?зын к?ше бастан-ая? ?ыбырла?ан бала?а толып кетуш? ед?. У-шу
боп, б?реулер? т?мен ?арай о?ша зулап шанасыны? табанынан от жар?ылдап
бара жат?анда, енд? б?р ш?бал?ан топ шаналарын с?йрет?п жо?ары?а ?рлеп
бара жататын...
Б?г?н де сыр?ана?та?ы ойынны? сондай б?р ?ыз?ан ша?ы ед?. К?нн??
к?з? ?антала?андай боп ерекше ?ызарып ?ясына ?ону?а таян?ан. С?рескен а?
?арды? бет?нде б?р с?тке ж??ала? ?ыз?ылт к?легей т?рды. К?н? бойы
Ешк??лмест?? к?нгей?нде жайыл?ан мал ешк?м ?айырмаса да б?р ?збен
ш?бырып ауыл?а ?айт?ан. Кенет б?к?л ауылды шулы?а шы??ан ащы
дауыстар селт етк?зд?. Т?бе ??й?аны шымырлатып жо?тау айт?ан дауыстар.
Аянны? ?й?нен шы?ып жатыр. М?ндайда балалар ел?кк?ш келед? ?ой.
Сыр?ана?ты тастай бере д?л б?рде?еден ??р ?алатындай б?р?м?з б?рдей
д?рл?ге д?рк?рес?п, Аянны? ?й?не ?арай лап ?ойды?. Артымыз жетпей
жатып, алдымыз не боп ?ал?анын ест?п те ?лгерд?к. ?Аянны? ?жес? ?л?п
6
?апты?, ? деген сыбырды ал?ына т?рып с?й?нш? с?ра?андай б?р?м?зге-б?р?м?з
жетк?зд?к.
Жар?а? сары тон киген Аян, к?л?мдеп т?ратын ?ара к?з? шарасынан
шы?а жаута?дап, ??? боп-боз ес?г?н?? алдында т?р екен. ?й?нде к?рш?-?ола?
?йелдер б?р-б?р?мен шуылдаса к?р?с?п, азан-?азан боп жат?анмен ол к?з?не
жас алмапты. Б?з ?зара с?йлескен?м?з болмаса, о?ан ?н ?ат?амыз жо?. Аян да
б?зд? ?нс?з ?арсы алды. С?йреткен шанамыз?а, коньки?м?зге к?з салды.
То??аннан ба, танауын жи?-жи? тартып, д?р-д?р етед?.
К?н ?ясына ен?п бара жатыр. Аян болса сол мелшиген к?йде жалта?жалта? ет?п, ауылды? ?р т?сынан ??жетайлап? дауыс ?ойып келе жат?ан
?лкен адамдар?а ?арайды. Б?ра? оларды? б?р? де б??ан назар аударар емес.
Б?з болса?, енд? ?айтер екен деп ?ызы?та?андай одан к?з айырмастан орта?а
ап, ?оршалай т?рмыз. ?зара сыбырлас?ан боп, о?ан да ест?рте: ??жес?
?лгенге неге жыламайды-ей?? ? деп ?оямыз. Аян ест?се де, ест?меген
адамша м?з ба?пайды. Тек ?лдеб?р уа?ытта, бас жо?, ая? жо?:
? Ертег? ты?дайсы?дар ма дед?? ? дед?. Онан со? б?зд?? жауабымызды
к?тпестен ?з? бастап ?йд?? б?рышын айналды. ? Ж?р??дер, ?йд?? сыртына
отырайы?.
Б?з оны? со?ынан ерд?к. ?йд?? сырт жа?ына кеп шаналарымызды ?аз
?атар т?зд?к те, ?з?м?з жай?аса отырып, енд? не дер екен, дегендей Аянны?
аузына ?арады?. Ол со т?нжыра?ан ?алпында б?р?м?зд?? ж?з?м?зд? б?р с?з?п
?тт? де:
? К?лк?л?с?н айтайын ба? ? дед?.
Б?з ?н-т?нс?з бас изест?к. Аян тоныны? омырауына т?мсы?ын ты?ып
с?л к?рс?н?п ?ойды да, ой?а шом?ан к?йде сыбырла?андай дауыспен:
? Ертеде б?р жет?м бала бопты... ? деп ертег?с?н бастады.
Сол к?н? оны? ертег?с? т?нн?? жарымында б?р-а? ая?талды. ?уелде
т?нжыра?ан к?ймен жабыр?ау басталса да, келе-келе ертег?н?? к?лк?л?
о?и?асы к?бей?п, Аян да бауырын жазып, б?р?м?з к???лд? к?лк?ге батып
?ары? боп ?алды. Т?пт? Аянны? ?жес?н?? ?лген?н де ?мытып кет?пп?з.
Сы?ылы?тап к?л?п м?з-мейрам боп:
? Ей, та?ы да айтшы.
? Та?ы да айтшы... ? деп жан-жа?тан шулап ?оя берд?к.
? Жо?, ерте? айтамын, б?г?нге осымен б?тт?, ? дед? ол салма?ты
?нмен. Басын к?тер?п аспан?а ?арады. ? Е, ж?лдызды? нуы жи? екен, ерте?
к?н ашы? болады, ? деп ?ойды ?лкен к?с?ше.
7
Б?р?м?з жапа-тарма?ай аспан?а ?арады?. Шынында да ж?лдыздар
жайшылы?та?ыдан ?лде?айда к?п ед?. Баттиып-баттиып, бал?ы?ан
?ор?асынша сор?алап а?ып т?сердей боп жар?ырайды.
Б?з Аянны? ерте?г? к?нн?? ашы? болатынын ж?лдыз?а ?арап
айт?анына ?штей с?йс?не та?ыр?асып ?ойды?. Мен?? ?асымда отыр?ан
Сады?:
? ?алай б?лед?-ей! ? деп, та?ыр?ауын жасыра алмады.
Енд? б?реу мен?? ??ла?ыма сыбырлап:
? ?Нуы? деген не-ей? ? деп с?рады.
? Б?лмейм?н, ? дед?м мен де.
Б?ра? б?л с?зд?? ма?ынасын с?рап алу?а батпады?.
Ерте??не Аянны? ?жес? жерленд?. Ж?рт ат ?ойып зираттан ?айт?анда,
Аян ?жес?н?? ?аб?р?н?? басында елд?? е? со?ынан шошайып жал?ыз ?алды.
Ол б?л к?н? де жыла?ан жо?. ?арлы топыра? аралас?ан жас ?аб?рге
жаута?дап б?раз ?арап т?рды да, б?р уыс топыра?ты ?л?п ап: ?Топыра?ы?
же??л болсын, ?же!? деп шашып ж?берд?. Онан со? ?ып-?ызыл боп то??ан
ек? ?олын аузымен кезек-кезек ?рлеп ?ойып, ауыл?а ?айтты.
Сол к?н? Аян ?жес?н?? тумаласы Бапай деген шалды? ?й?не к?шт?.
Б?з к?шеде сыр?ана? тебуге к?р?скенб?з. Д?л осы кезде, азын-аула?
к?рпе-жасты? тиелген шананы Бапай айдап, Аян ?з? ?о?ыр сиырын
б?йдасынан жетелеп к?шен?? басында?ы шалды? ?й?не к?ш?п бара жатты.
?о?ыр сиыр ?йренген ?орасынан шы??ысы келмей тартынша?тай баста?ан,
б?з б?р топ бала шуылдаса ?аумалап артынан айдады?. ?о?ыр сиыр к?з?
шарасынан шы?а шатынап, танауын пысылдатып басын шай?ап-шай?ап,
Аянды с?з?п ж?берердей боп ал?а ?арай о?тана ж?рд?. Б?ра? с?зген жо?,
ж?р?п келе жат?ан бойда Аянны? ?аудырла?ан сары тоныны? етег?нен
и?скед? де, т?мсы?ын созып, ы?ырана м???ред?. Аян а?са?да?ан к?йде б?зге
б?рыла ?арап:
? Жануар, б?р?н б?лед?... ? дед?.
Аянны? сиырын Бапай шалды? ?й?не дей?н айдасып бар?аннан кей?н
б?з сыр?ана??а оралып, ойын?а ?айта к?р?ст?к. С?лден со? Аян да сыр?ана?
басына келд?. ?з?н?? шанасы жо?, сонды?тан елд?? шана тепкен?н ?ызы?тап
?арап т?рды. Б?рде мен?? к?к та?тайлы шанамды н?с?ап:
? Мен?? де шанам д?л осындай ед?, к?шкенде ана жа?та ?алды, ? деп
?ойды.
Мен оны? жаудырап ?арап т?р?анына шыдай алмай:
8
М?, Аян, сен б?р жол теу?п кел, ? деп шанамды берд?м. ?уан?анынан
ол езу?н жия алмай ыржия к?л?п кеп шана?а отырды да:
? Ал к?м мен?мен жарысады! ? деп ай?айлап е??ске ?арай зулата
ж?нелд?.
Менен кей?н о?ан шанасын Сады? берд?, онан кей?н Ес?кбай берд?,
?ыс?асы Аян б?р?м?зд?? шанамызды б?р-б?р реттен теу?п шы?ты. Ол ?ып?ызыл боп ?ара терге т?се ент?г?п, алаб?ртып, елден ерекше дауры?а с?йлеп,
са?ылдап к?лумен болды.
Ымырт с?улес? ыдырап ?ара??ылы? ?й?р?ле баста?ан кезде, басынан
т?ма?ын алып желп?не то?та?ан Аян:
? Ж?р??дер, б?г?н мен кешег?ден де ?ызы? ертег? айтамын, ? дед?.
Б?з опыр-топыр болып шуласып, Аянны? бастауымен Бапай шалды?
?й?н?? ?ргес?не келд?к. Аянды орта?а алып, енд? жай?асып отыра
берген?м?зде, ес?к ашылып, сырт?а Бапайды? кемп?р? шы?ты да:
? ?й?бай бет?м-ай, б? д?б?рлеген не десем, мыналар екен ?ой. Аула?
ж?р??дер ?р?, ?й ??ше? топырла?ан немелер! Онысы нес?-ай, тап терезен??
т?б?не кеп ?ймелегендер?! ? деп ?уып ж?берд?.
Енд? ?айтт?к, дегендей к?шеде а?тарылып т?р?анымызда Сады?:
? Мен таптым ?ай жерге отыру?а болатынын, ? дед?. Б?р?м?з со?ан
?арай ?алды?.
? Анау ат ?ораны? т?бес?не шы?айы? та, ш?пке белуардан к?р?п-ап
отырайы?...
Б?з санымызды шапа?тап уралап, ауылды? шет?ндег? ат ?ора?а ?арай
ж?г?рд?к. Арт жа?ы аласа тас ?ораны? ?ст?не тырмыса-тырмыса шы?ып
алды? та, сол к?н? ?ана ?араойдан ?кел?нген к?к жау?азын ш?пт? ??г?п??г?п ж?бер?п, отыра-отыра кетт?к. ??р?а? ш?пт?? танауды жар?ан хош и?с?
мас ?ыл?андай т?ла бойды шымырлатады. Шет?м?зден пыс?ырынып,
м?ндай рахат д?ние тап?анымыз?а м?з-мейрам боп, б?р?м?зд?-б?р?м?з итер?п
?ап ш?пке аунатып, сы?ылы?тай к?л?с?п, ж?мса? ш?пке ты?ыла т?сем?з.
Б?р?м?з ал?а-?отан жай?ас?аннан кей?н ортамызда?ы Аян т?с?н??
арасынан сызылта шырт дег?з?п т?к?р?п ?ойып, к?тер?ле т?с?п, астына ш?п
ж?марлап, бас?амыздан орнын би?ктеу ?ып отырды. Онан со? ?аба?ын
шытып, ой?а бат?ан к?йде т?мендег? ???рейе ?арауытып жат?ан тере? ??з?а
к?з ж?берд?. Б?з де ер?кс?з енд? солай ?арай жалта?тады?. ??з ?ш?
?ор?ынышты.
? Ертеде б?р жет?м бала бопты... ? деп Аян ек?нш? ертег?с?н бастады.
?
9
Сыбырлай шы??ан даусында ?з айт?анына ?алайда ?алт?ысыз
сенд?рет?ндей керемет б?р к?ш бар. Б?з тым-тырыс боп тына ?алды?. Б?р
с?тке д?л астымыздан ? ?ораны? ?ш?нен жыл?ыларды? к?т?р-к?т?р ш?п жеп
т?р?аны, пыс?ыр?аны, тарпы?андары, ?асын?андары ест?лд?. Б?ра? б?рт?ндеп
Аянны? ертег?с? ?ыз?ан сайын, ?лг? дыбыстарды? б?р? ??ла?тан шет ?алып,
т???рект? ? б?к?л Ешк??лмес баурайын, т?мендег? тере? ??зды ?ажайып б?р
тынышты? басты. Б?л д?ние ? ертег? ?иял д?ниес?не, си?ырлы д?ниеге
айналып, б?з ?з?м?зд?? бар-жо?ымызды да ?мыт?андай болды?.
Сол к?ннен бастап к?нде кешк?с?н ат ?ораны? т?бес?не жиналуды
?детке айналдырды?. Ек?нш? к?н? та?ы да ?лг? Сады? б?р п?лен? шы?ар?ан:
?й?нен ала?андай газет жыртындысы мен темек? ?рлап алып кепт?, ?лг?с?н
к?д?мг?дей ешк? сира?тандырып ?зын ет?п орады да, ?алтасыны? т?б?нен
?зер тап?ан с?р??кен?? жал?ыз ши?м?н т?татып, сонысын насаттана сорып
?ойып отырып, ертег? ты?дады.
? Ей , ?кеш? б?р сорайын, ? дед? а?ыры Сады?ты? жанында отыр?ан
?осым шыдай алмай. Сады? шылымын о?ан б?р сор?ызды. ?осым
?ома?айлана т?т?нд? ?ш?не тартамын деп ?а?алып-ж?тел?п т?ншы?ып ?ала
жаздады. Б?з, б?р?м?з оны маза?тап, ?з?н б?раз жерге апарып кеу-кеулеп
алды?.
? О, маубас, тарта алмасы? бар с?рап не?ыласын-ей, ? деп табалады?.
Онан Ес?кбай:
? К?не, Сады?, мен сорайыншы, ? дед?.
Сады? шылымын о?ан да б?р сор?ызды. Ес?кбай ?а?ал?ан жо?, т?т?нд?
аузын толтыра сорып алды да, а?ырындап танауынан б?р?-б?р? етк?з?п
шы?ара отырып, ?м?не, ?алай тарту керек? дегендей ма?танып ?ойды. Онан
кей?н темек?н? мен де с?рап б?р сордым, менен кей?н та?ы б?реу. А?ыры
Сады?ты? ?зын темек?с?н барлы?ымыз б?р-б?р сорумен-а? тауысты?.
Келес? к?н? ?ораны? т?бес?не жинал?анымызда к?пш?л?г?м?з ?йден
?а?аз бен темек? ?рлап алып шы??ан екенб?з. Енд? б?р-б?р шылым орап,
темек?н? жарыса тартатын болды?. Темек? тартып отырып ты?да?анда
Аянны? ертег?с? де ?лде?айда ?ызы? сия?ты к?р?нд?. Б?р к?ндер?
кейб?реулер?м?зд?? ?й?м?з темек? ?рлап ж?рген?м?зд? б?л?п ?ойып, енд?
аналарымыз темек?н? ?иындау жерге ты?атын болды. Б?ра? б?з б??ан да амал
тауып кетт?к.
? Осы анау, ма?ау Т?рда??л ыл?и, жыл?ыны? кепкен тезег?н шылым
?ып тартып ж?ред? ?ой, ? дес?п, б?з де енд?, к?нд?зден ?алтамыз?а
10
жыл?ыны? кепкен тезег?н жинап салып ж?рд?к. С?йт?п, Аянны? ертег?с?н
ты?да?ан кезде, кейб?р?м?з ?ш?не жыл?ы тезег? салын?ан ешк? сира? темек?н?
б?р?ырата сорушы ед?к.
?ажап ертег?лер ед?... Д?ниедег? жа?сылы? атаулыны? б?р-б?р?: ерл?к
те, ?зг?л?к те, с?лулы? пен а?ылдылы? та, ?йтеу?р адам?а т?н не б?р асыл
?асиетт?? барлы?ы да сол Аянны? ертег?лер?нде болушы ед?. Аян батырлы?
туралы ертег? айт?анда, б?з ? алым-ж?лым ки?нген ?ара борбай балалар б?р
с?тке жадау ?алпымызды ?мытып, шет?м?зден: к?к семсерд? жар?-ж?р?
етк?з?п, ат ойна?татып жау?а ?арсы арыстанша шабатын на?ыз ?ас батырдай
сез?нуш? ед?к ?з?м?зд?. ?м?р?м?зде ?ос ауыз мылты?тан ?зге еште?ен?
к?рмесек те жар?-ж?р? еткен к?к семсер т?р?анда зе?б?рек, пулемет
дегендер айтар с?зге, к???лге ол?ы т?с?п, ойыншы? сия?ты боп ?алатын.
?йткен? Аянны? ертег?лер?ндег? батырлар с?лтеген к?к семсерге ?ызы?ып
иланатынымыз сонша, оны ?ару б?ткенн?? ??дайы к?рет?нб?з.
? Ух, ш?рк?н, сондай семсер?м боп мен де со?ыс?а барсам, фашистерд?
тура бауша ?ияр ед?м, ? деп т?стенет?н Ес?кбай.
? Ал мен бар ?ой тек бастарынан ?ана шабар ед?м, ? дейт?н Сады?
арман еткендей даусын соза с?йлеп, ??шырланып. ? К?к семсерд? жар?ж?р? етк?з?п келе жат?анымда, алдымнан к?кем шы?а келсе... Ой, керемет
болар ед?-ау, ??
М?нан ?р? со?ыс?а баруды, фашистерд? ?ыруды, с?йт?п ?кеа?аларымызды тауып алуды ?р?айсымыз ?з?м?зше с?з ет?п, т?тт? арман?а
шоматынбыз...
?з? жет?м бол?ан со? ба, к?м б?лс?н, Аянны? ертег?лер? к?б?не жет?м
бала туралы болушы ед?. Жет?м баланы? та?дырына байланысты ?рейл?
ертег?н? баста?ан кезде, ауылды? шет?ндег? сай-саланы, жыра-??зды тег?с:
жалмауыз кемп?рлер, жезтырна?тар, жал?ыз к?зд? д?улер, дию-пер?лер
жайлап кеткендей болушы ед?.
Т???рек тег?с ?рейге толатын. ??з жа?тан со??ан суы? желд?? ызы?ы
неше т?рл? боп ??былып ест?лет?н. Б?рде сы?сып, б?рде ?лы?андай ?н
келет?н ??ла??а... Б?з ?р дыбысты ?алт ж?берместен ?рпи?с?п, б?реу ?а!?
десе, ?ойбай?, ?аттан?а? б?рдей салып тым-тыра?ай зыту?а дайын
отыратынбыз.
?ажап ертег?лер!.. Б?з б?р кешт?? ?з?нде ?зынды?ы ек? ?арыс
?темек?н??? ек?-?шеу?н тауысатынбыз. А?ыры ?олымыз темек? орау?а
икемге келмей, т?с?м?з-т?с?м?зге тимей са?ылдап то?атынбыз. Б?ра? Аянны?
11
ертег?с? таусылмай ешк?м тырп етпеуш? ед?. Танауымызды ?ос-?осынан
тартып ?ойып, ш?п ?уысына ты?ыла т?сет?нб?з.
Ертег? б?ткен кезде ?ана ?у?? деп ерк?н тыныстап, ??рыстап ?ал?ан
бойымызды жазып, кер?л?п-созылып, жет?м баланы? ба?ыт?а кенелген?не
шын ж?ректен ?уанатынбыз...
Кей к?н? Аян сирек т?стер?н к?рсете отырып, жымы?-жымы? к?л?п
?ойып к???лд?, к?лд?рг? ертег?лерд? бастайтын. Ондайда б?з ?ысты? сайс?йектен ?т?п д?рдектеткен ыз?арлы суы?ын ?мытып, ?шект? т?йнеген
к?лк?ден ?и?ылдасып-ши?ылдасып, к?з?м?з бен м?рнымыздан сорамыз
б?рдей а?ып, ?р?айсымыз ?р жа??а ?ш?м?зд? басып домалайтынбыз да
?алатынбыз. Ол к?нде б?з б? д?ниеде со?ыс дегенн?? бар екен?н,
?р?айсымызды? ?ке-а?аларымызды? алыста ? сонау батыста жау?ан о?ты?
астында ж?рген?н де естен шы?аратынбыз.
? Аян, та?ы да. Енд? осылай та?ы б?р ертег? айтшы, ? деп т?с-т?стан
жалынатынбыз о?ан.
Б?ра? Аян б?р т?нде б?р ертег?ден арты? ?алай жалынса? да айтпайтын.
Орнынан т?рып, ?ст?н ?а?ып:
? Т?н ортасы боп ?алды ?ой, жетер енд?, ? дейт?н салма?тана с?йлеп, ?
сендер ?ызы?сы?дар, б?р к?нн?? ?ш?нде ек? ертег?н? ойлап шы?ару о?ай
дейс??дер ме?! ? деп ?оятын онан со?.
Б?з ертег?лерд?? б?р?н Аянны? ?з? к?ндел?кт? ойлап шы?аратынын
б?лсек те, о?ан п?лендей м?н бермеуш? ед?к. Бар б?лет?н?м?з: Аян к?нде неше
т?рл? ертег?лерд? ойлап кеп, кешк?л?к б?зге айтып беру? керек, ал б?з ?йып
отырып ты?да?анды ?ана б?лем?з. Ертег? ойлап шы?ару о?ай ма, ?иын ба, ол
жа?ында еш шаруамыз жо?. Т?пт? ол жа?ын с?з ете ?ал?анны? ?з?нде де,
?Аян ?ой к?н сайын б?р ертег? ойлап шы?арады, ендеше ертег? шы?ару ?иын
да емес шы?ар, тек бас?амыз ертег?н? ?алай ??растыруды? ?д?с?н б?лмейт?н
болармыз?, ? деп т?йет?нб?з. Ал ол нендей ?д?с, ол жа?ын ?азбалап ойлай
т?суге не ?рем?з жетпейт?н де, не мойнымыз жар бермейт?н. Та? ат?аннан
к?н бат?анша салп-с?лп ет?п, к?шен?? ая?ынан басына дей?н шана с?йрет?п
сыр?ана? ойнауды ?ана б?лет?нб?з. Кешк?с?н тес?к пималарымыз бен сырма
шары?тарымыз з?лдей боп, шыл?ылдап су ?ткен?не ?арамастан, ат ?ораны?
т?бес?не тартатынбыз...
Ал?аш?ы к?ндер? к?нд?зг? ойын кез?нде Аян?а шанамызды кезекпекезек сыр?анау?а бер?п ж?рд?к те, келе-келе шет?м?зден сара?си бастады?.
?ызы? ойынны? ?ст?нде шана?ды б?р жол?а болса да б?реуге бер?п ?ойып,
12
?з?? сырттай ?арап т?р?ан?а та?аты? жетпейт?н. Сонды?тан енд?г? жерде
Аян?а шана к?н?не б?р рет ?ана тиет?н, онда да ойынны? ?ызуы б?се?с?ген
ша?та барып б?реу?м?з:
? М?, Аян, б?р рет теу?п кел, ? деп оны м?м?ркегеннен амалсыз
бергендей болушы ед?к.
Аян да енд? б?рын?ысындай шана?а отыр?анына ?уана дауры?пайтын.
?ызара?дай к?л?мс?реп кеп шананы ?олы?нан именшектеп алатын да, б?р
сыр?анап кеп ?олы?а берет?н. Онан со? сары тоныны? омырауына
т?мсы?ын ты?ып, суы? сор?ан ??? к?кпе?бек боп бозарып, б?зд??
ойынымыз?а ?арап шетте ?нс?з состиятын да т?ратын. Тек Бапайды?
кемп?р?:
? ?й, Аян, ?айдасы??! Анау сиырды байла! ?аз-?йрект? ?ама! Биен?
су?арып ш?п сал! ? деген кезде, б?зге жалта?тай ?арап ?йге кетет?н, ед?у?р
уа?ыттан кей?н ?айтып оралатын.
Оны? асы?а к?тет?н ша?ы ? к?нн?? ?ясына ?онуы. К?н ?ясына ?онды
дегенше-а? ж?з? жадырап сала беред?.
? Ал, ж?р??дер, мен кешег?ден де ?ызы? ертег? айтамын, ? деп
ел?кт?ре ж?нелед?.
Кейде ертег? ты?дау?а ол к?нд?з де ша?ыратын.
? Сыр?ана? деген немене, тек ки?м тоздырып, шаршау, ? деп
менс?нбегендей ерн?н ш?й?р?п ?оятын. Ондай кезде о?ан ?а?атай, м?,
сыр?анашы?, ? деп шана?ды кесе-к?лдене? тосып жалынса?, пыс?ырып
?арамайтындай к?р?нет?н. Сонан кей?н-а? ойынны? с?н? кетуш? ед?.
?Шынында да, ей, мен?? шары?ымнан су ?т?п кетт?, ж?р??дер, ат ?ораны?
т?бес?не барайы??, ? дес?п сет?ней бастайтынбыз. Б?зд?? б?л т?р?м?зд? к?р?п
Аян сыр?ана?ты онан ?рмен жамандайтын. Онан б?зд?? шаналарымыз?а
?арап ?ойып:
? Мыналар шана ма?! ? дейт?н м?рнын тыжырайтып. ? Ш?рк?н, ?з?н??
рул? бар, алдында шамы бар ылди?а да, ?рге де б?рдей сыр?анайтын шана
болса.
? Ой, ?ойшы, ондай шана болушы ма ед??
? Бол?анда ?андай. ?обыланды батырды? Тайбурылындай ?шатын
аттар бар ма? Бар. Ендеше ылди-?рге б?рдей сыр?анайтын рульд? шана да
бар...
М?нан ?р? Аянмен с?з таластыра алмайтынбыз. К?м б?лс?н, м?мк?н
сондай шана бар да шы?ар.
13
?рк?м ?штей: ?Ш?рк?н, Аян айт?андай ылди-?рге б?рдей сыр?анайтын
рульд? шанам болса?, ? деп ?иялдайтын сия?ты ед?к сол б?р с?тте...
3
?ызы? ед? Аянны? м?нез?. Б?рде, т?н ортасында, д?л ?й?ы?а жатарды?
алдында дала?а шы??ам. К?шеде сыр?ана?та б?реу зулатып шана теу?п
барады екен. Жым-жырт айлы т?нде ?лг? б?р ?ана шананы? ?з? г?р?лдеп, жер
к?ш?п келе жат?андай д?б?р шы?арады. Шыдай алмай, ж?г?р?п сыр?ана??а
бардым ? м?не ?ызы?, шана теу?п ж?рген ? Аян екен. Ай жары?ында аны?
к?р?нд?: ж?з? жайна? ?а?ып, ек? и?н?нен ал?ына дем алады. Тоныны? ек?
етег? далпылдап шананы к?шен?? басына ?арай с?йрете ж?г?рд?. Мен? к?р?п
б?рылды да:
? Ж?р, ойнайсы? ба! ? деп дауыстай с?йлед?.
? ?ойшы, т?н жарымында ес? д?рыс адам ойнай ма?
? Ойна?анда ?андай. Т?у, сен ?з? мынадай айлы, жары? т?нде
шанамен сыр?анауды? ?андай керемет екен?н б?лмейд? екенс?? ?ой. Айлы
т?нде шана?а си?ырлы ?анат б?тед?... ? дед? де Аян ж?г?ре ж?нелд?. С?лден
кей?н к?шен?? басына шы?ып ап та?ы да жер к?шкендей ?ып б?к?л ауылды
жа??ыры?тыра г?р?лдет?п шанамен т?мен ?арай ж?лдыздай а?ты. Д?л мен
т?р?ан т?ста к?шкентай т?мпеш?к бар болатын, зулап келген шана ?лг?
т?мпеш?кке жеткенде ес?к пен т?рдей жерге б?р-а? ыр?ыды да, табанынан от
жар? ет?п ?те шы?ты. Аян ?олын к?тер?п:
? Ур-ра! ? деп ай?айлады.
Ма?ан шынында да ол теу?п ж?рген шана?а си?ырлы ?анат б?ткендей
к?р?нд?. Ж?г?р?п ?йге келд?м де ?ара??ы ауыз б?лмеден бос т?р?ан шелек,
легенд? да??ыр-д???ыр етк?з?п шанамды ?здей бастадым.
? ?йбай, ?ры ит к?р?п кетт? ме! ? деп ?йден апам шы??ан. Мен??
шанама жармас?анымды к?р?п. ? Сенб?с???! Нен? ?иратып ж?рс???! ? дед?
та?ыр?ап.
? Апа, шана тебем.
Апам шошып кетт?.
? Т?йт ?р?, осы жет? т?нде шанасы не-ей, мынаны?. Б?рде?е к?р?нер
мына?ан, елден ерекше, ? деп ?рсып берд?.
? И?-?... ?не, Аян сыр?анап ж?р ?ой.
14
? Аян... О, желке? ?иылсын сен??. Аян дейд? ?ой. Аян дейд?... Таста
?р?!.. ? Апам шананы ?р? т?кп?р б?рыш?а ?арай итер?п тастап, мен?
желкемнен б?р т?йд?. ? Жат т?сег??е! Ерте? де к?н бар.
Мен с?м?рей?п кеп, т?р алдына атаммен ?атарласа салын?ан т?сег?ме
жаттым. К?пке дей?н ?йы?тай алмадым. К?шен?? басынан ая?ына дей?н
зыр?ыра?ан шананы? д?б?р? д?л б?зд?? ?йд?? ?ргес?нде ж?ргендей, жерд?
сол?ылдатып ест?л?п т?рды. Сол к?н? ?анатты шанамен ылди, ?рге б?рдей
зулата сыр?анап ж?рген Аян т?с?ме де к?рд?.
С?йт?п, Аян б?р ?улы? тауып алды. Енд? ол к?нде кешк?с?н б?зге сол
к?н? ойлап шы?ар?ан жа?а ертег?с?н тездет?п айтып б?т?ред? де, б?реу?м?зд??
шанамызды с?рап ап, т?нн?? б?р уа?ына дей?н сыр?ана?та жападан-жал?ыз
ойнайды.
Б?р к?н? к?н б?лттанып, о?ынан баяу ?ана ыз?ыры? жел со?ып т?рды.
?ара??ылы? ерте т?скен. Б?з де да?ды бойынша, ауыл ?йлер? шам жа?а
баста?ан кезде ат ?ораны? т?бес?не жинала ?алды?. Аян б?л к?н? ?те-м?те
к???лд? ед?. Б?р?м?з жапа-тарма?ай ешк? сира? шылымды орау?а к?р?скенб?з.
? ?й, мен сендерге б?р ?ызы? айтайын ба, ? дед? ол с?й?нш?
с?ра?андай ?уанышты ?нмен. ? Мен б?г?н та? алдында т?с?мде а?амды
к?рд?м. Рас айтам. Т?нде жатарда а?амны? пальтосын басыма жастап, к?пке
дей?н и?с?н и?скеп жат?ам. А?амны? и?с? с???п ?апты. Б?р т?рл? жусанны?
и?с? сия?ты жа?сы и?с. Мен б?йт?п жа?асына м?рнымды ты?ып алдым да
?за?-?за? и?скед?м... ?жем ыл?и: ?а?а?ды анау Жусант?бен?? ?ст?нде, мал
?айырам деп ж?ргенде, айдалада тап?анмын? дейт?н... Мен?? а?амда
жусанны? и?с? содан ?ал?ан... С?йт?п жатып ?йы?тап ед?м, т?с?ме к?рд?...
? Мен де ыл?и к?кемн?? пальтосын жамылып жатамын. Мен??
к?кемн?? пальтосынан да жусанны? и?с? шы?ып т?рады ? дед? б?р бала.
С?йткенше бол?ан жо?, т?с-т?стан жамырай дуылдап со?ыста ж?рген
?келер?м?зд??, а?аларымызды? ?йде ?ал?ан ки?мдер?н еске алып, олардан
шы?атын и?ст? с?з ет?п кетт?к. Ж?не б?р ?ызы?ы ? к?пш?л?г?м?з ол и?ст?
жусанны? ? д?л ?з?м?зд?? ауылды? ?ргес?ндег? жусанны? и?с?ндей дест?к.
Онан б?р кезде Аян:
? Менен де жусанны? и?с? шы?ып т?рады, а?ама тарт?анмын.
М?не,и?скеп к?р??дерш?, ? деп ?з омырауына т?мсы?ын ты?ты. Б?з дереу
кезектес?п оны? омырауын и?скеуге к?р?ст?к. ?з? айт?аннан ба, ?лде
шынымен солай ма, ?йтеу?р, Аянны? омырауынан б?р?ырап жусанны? и?с?
шы?ып т?р?андай к?р?нд? б?зге.
15
Рас-ей, жусанны? и?с? шы?ады.
? ?андай с?йк?мд?-ей, жусанны? и?с?... ? дест?к б?р ауыздан. Онан со?
?р?айсымыз ?з омырауымыз?а т?мсы?ымызды ты?ып, ?з?м?зд?? и?с?м?зд?
?з?м?з и?скеп, жа?алы? аш?андай:
? ?й, менен де жусанны? и?с? шы?ады-ей.
? Менен де... М?не, и?скеп к?рш?... тура жаздыг?н? Жусандыт?бен??
и?с?ндей... ? дес?п жан-жа?тан шулап кетт?к.
С?лден кей?н бас?а с?зд?? б?р? тыйылып, Аян ертег? бастау?а
к?р?сер с?тте Ес?кбай т?рып:
? Б?г?н т?нде Аян?а шанасын кезек бойынша ?осым беру? керек, ?
дед?.
? И?, са?ан, мен?? шанам сынып т?р, ? дед? ?осым.
? ?й, осы ?лг?нде ?ана сын?ан еште?ес? жо? ед? ?ой.
? Сынып т?р... Т?нде тебуге жарамайды. Керек болса ?з?? бер
шана?ды.
? Мен бер?п ж?рм?н, ыл?и берем?н, ал сен неге бермейс???
? Бермейм?н со... ? деп к??к?лдед? ?осым. ? Сынып т?р.
? Жарайды, ?ойы?даршы, ? деп с?зге Аян аралас?ан. Б?ра? осы кезде
Ес?кбай ?осымны? бас ки?м?н ж?лып ап, ла?тырып ж?берд?.
? Кет, тырнауы? мысы?, ?йтпесе к?рес??, ? деп к?нж?д?.
? Жарайды, ?ойшы-ей, Ес?кбай, ? деген Аян та?ы да басу айтып.
? Не ?оятыны бар. Кетс?н. ?ане кет, ? деп Ес?кбай мелши?п отыр?ан
?осымды теу?п ?алды.
?осым жер-к?кт? басына к?тере азан-?азан ?ып ба?ырып ?й?не кетт?.
Ес?кбайды сыбап бо?тап:
? ?аз?р Т?ржан а?ама айтам, б?лем... ? деп бара жатты.
Б?л к?н? Аян жал?ыз к?зд? д?у туралы ертег?с?н бастады. Б?л оны?
б?рын?ы ертег?лер?нен де ?лде?айда ?ызы?ты ед?. Т?нерген аспан, ат
?ораны? ?ргес?нен ?р? ?арай ???рей?п жат?ан ?ор?ынышты тере? ??з, б?рб?р? к?нн?? ерекше б?р н?ры ??йылып жар?ыра?андай боп, бас?а б?р
д?ниеге ? ертедег? к?лк?ге толы ?ызы? д?ниеге айналды.
?...? Б?раз жер ж?ргеннен кей?н жет?м баланы? ?отыр тайына т?л
б?т?пт?, ? дейд? Аян. ? ?отыр тай т?рып о?ан: ?Мынау алда т?р?ан ас?ар
таудан к?нд?з ??с ?шып ?те алмайды, ?анаты к?нге к?й?п ?алады. Тек т?нде
?ана ?шып ?тед?. Сонды?тан да б?з т?нд? к?ту?м?з керек. Т?нде ма?ан да
?анат б?тед?. Сен тек жы?ылып ?алмай, к?з??д? тарс ж?мып, мен??
?
16
жалымнан мы?тап ?стап отыр. Мен: ?к?з??д? аш!? дегенде б?р-а? аш. Сонда,
мына ас?ар тауды? ар?ы жа?ында, м?нан г?р? аласа, шошай?ан ?о?ыр тау
т?рады. Ол жал?ыз к?зд? д?уд?? мекен??, ? дейд?. Жет?м бала ?отыр тайды?
айт?анын т?гел орындайды. Т?нде ?отыр тай?а ?анат б?т?п, ас?ар таудан
?шып ?тед?... Б?р кезде ?отыр тай: ?Енд? к?з??д? аш!? ? дегенде, жет?м бала
к?з?н ашса, д?л алдында а?ырын те?селе ?оз?алып шошай?ан ?о?ыр тау т?р
екен...?
Осы т?ста Аян к?з? шарасынан шы?ып, б?зд? жа?а ?ана к?ргендей
б?р?м?зге б?р-б?р ?арап ?тт?. Жал?ыз к?зд? д?у ест?п ?оймасын дегендей
даусын б?се?дет?п сыбырлай с?йлейд?. Б?з болса? ш?п ?уысына ты?ыла
т?с?п, т???рекке жалта?тай берем?з. Т?н ?ара??ылы?ында шоша? б?р?кке
?сап ?арауытып т?р?ан Ешк??лмес шо?ысы енд? б?рде жал?ыз к?зд? ?улие
мекен еткен ??г?р тау?а ??сап кетт?. Д?л ?аз?рг? с?тте сол ??г?ртауды?
?ш?нде жал?ыз к?зд? д?у ?ор?ырап ?й?ыда жат?ан сек?лд?. Оны? ?ор?ырай
ал?ан дем?нен шоша? тау т?нд?г?н жел шай?а?ан ки?з ?йдей к?тер?л?пбасылып желп?лдеп, б?рде ары-бер? те?сел?п, ?оз?алып т?р?ан сия?ты
к?р?нд?. Дем?м?зд? ?ш?м?зге тартып, ?ара??ыда те?селгендей боп т?р?ан
Ешк??лмес шо?ысына к?з т?г?п ?арай беруге д?т?м?з шыдамай Аян?а
?араймыз. ?ара??ыда бозарып к?р?нген ж?деу ??? сол ?з? айтып отыр?ан
?иялда?ы д?ниен? к?р?п отыр?андай д?р?лдей шытынып, к?з? жалт-ж?лт
етед?...
Ыз?ыры? жел онан сайын суытып, ?ар ?ш?ындай бастады. Т?тас?ан
?ап-?ара аспан т?ншы?тыра салардай боп ауыл ?ст?н т?мшалап т?р. Ит ?рд?.
Тура жал?ыз к?зд? д?уд?? ит? ??сап ?лып ?рд?. ?Апыр-ай, жал?ыз к?зд? д?у
оянып кетер ме екен?, ? деп з?ре-??тымыз ?алмайды...
?ст?п ертег? ?ызы?ына бер?л?п отыр?анымызда, шеттег? б?р бала:
? Ойбай, ?рт! ? дед?.
Ш?пт?? арт жа?ын ала, ыз?ыры? желд?? ?т?нде лауылдап от жанып
жатыр. Б?л ат ?ораны? т?бес? к?зде ?ана сабанмен жабыл?ан.
Жанып жат?ан сол сабан екен. Шетте отыр?ан балаларды? б?р?
шылымын с?нд?рмей ла?тырып тастап, сабан содан т?танса керек. Жел
?т?нде лезде лапылдап к?тер?л?п кетт?. Не ?стер?м?зд? б?лмей сас?ала?тап,
?орадан сек?р?п-сек?р?п т?с?п, тым-тыра?ай ?аша ж?нелд?к. Балаларды? е?
со?ын ала сек?р?п т?скен Аян:
? Ойбай, ая-?ым!.. ? деп жан даусы шы?а ай?айлап ж?берд? де шо??а?
ет?п жата кетт?. Б?ра? б?зд?? о?ан ?арайлайтындай шамамыз жо?.
17
Ауыл жа?тан: ?Аттан! Аттан!? ? деп жер-к?кт? басына к?тере
ай?айлап, шола? ?ол бригадир Т?ржан да жетт?. Армия ?атарынан жа?ында
?ана ?айт?ан, сол ?олын б?лег?нен о? ж?лып кеткен, б?ра? ?з? аса ?атыгез,
мей?р?мс?з адам ед?. Келген к?н?-а?: ??ан к?р?п, ?аным б?зылып келд?...? ?
деп, ?й?не жинал?ан ?атын-?алаш, кемп?р-шалды? з?рес?н ал?ан. Бригадир
боп та?айындал?аннан кей?н, ж?мса?анда т?л?н ?айыр?ан талай ?йелдер мен
жас?сп?р?м балаларды, ?л?мжетт?к ет?п саба?ан. ?аз?р сол Т?ржан ж?г?р?п
жеткен бойда, ?ораны? артында т?рт б?ктел?п шыр?ырап жат?ан Аянды д?у
табан кирз? ет?г?мен теу?п кеп ж?берд?. Аян ?алпа?ша ?ал?ып барып анадай
жерге т?скен. Т?ржан енд? оны ?олында?ы ?амшымен тула?ты саба?андай
к?м?п-к?м?п алды да, та?ы да тепт?-ай кеп. Бас демей, к?з демей
ьылшылдатып тебе берд?. ?уелде ??лында?ы даусы шы?ып шыр?ырап:
?А?атайлап? шы??ыр?ан Аянны? б?раздан кей?н ?н? ?шт?. Кирз? ет?кт??
астында жансыз заттай илектен?п жата берд?.
Ауылда?ы ж?рт д?рк?рей жиналып кеп, ?ртт? с?нд?рд?. ?лдек?м кел?п,
был?-сыл? ет?п жат?ан Аянды к?тер?п алды. ?арт адамны? даусы:
? Итт?? баласы, п?шиске берген ?олы?ны? ??нын осы ?аршадай
жет?м баладан алайын деп пе е?. Ой ес?рк?!.. ? деп а?ырды Т?ржан?ан.
Б?з, бас?а балалар, осыны? б?р?н алыстан б?та-б?таны? арасынан
сы?алап ?арап т?рды?. Д?р-д?р ет?п шет?м?зден жылап ж?беруге ша? ед?к. Ел
кеткен со? жасырынып, б??ып-б??ып ?йд?-?й?м?зге тарады?.
?йге келсем, т?сектер салулы, б?ра? ешк?м жатпапты. Атам ек? к?з?
?анталап, тер?с?не сыймай тырсылдап ашулы отыр, апам к?з?н сы?ымдап
жылап отыр. Не болды екен деп шошып, боса?ада т?рып ?алдым.
? ?й, аузы?ды ?райын, жаман неме! ? дед? атам жек?р?п. ? Т?ржанны?
тепк?с?н Аянмен б?рге к?рсе? етт?... Жаны т?тт? ш?р?к, к?р?нбе к?з?ме!..
Мен ?н-т?нс?з жер ш??ылап боса?ада т?рдым-т?рдым да, м?нан ?зге
еште?е айтылма?ан со?, ая?ымды, сырт ки?м?мд? шеш?п, т?рге ?тт?м. Тама?
с?рап ?шуге бата алмай, сыбдырсыз шеш?н?п, т?сег?ме жаттым.
? Сорлы жет?мн?? к?рген к?н? сол да... ? дед? б?р кез анам ауыр
к?рс?н?п. ? ?ор?ары жо? бол?ан со? басын?аны ?ой.
? Е-е, б?л ?ржанны? баласы к?с? ?лт?рер. Итт?? с?ры жаман, с?рынан
шошимын... ? деп ?ойды атам.
Та?ерте? ояна кетсем апам жа?а сауып ?келген с?т?н ??рсаулы б?нкеге
??йып отыр екен. Мен?? оян?анымды к?р?п:
18
? Т?ра ?ой. Мына жарты к?решкедей с?тт? пешке ?ояйын, п?скен со?
?ш. Ал мына с?тт? ?лг? Аян?а апарып берей?н. Бай??с бала, к?кпе?бек
т?лыптай боп ?оз?ала алмай жат?ан к?р?нед?, ? дед?.
Ки?н?п, жарты к?решке ысты? с?тт? апыл-??пыл ?ше сап, Бапай
шалды? ?й?не мен де жетт?м. Аян ес?к жа?та?ы тем?р пешт?? т?б?не т?селген
??рым ки?зд?? ?ст?нде, к?р-к?р ж??а ??ра? к?рпе жамылып жатыр екен. Б?р
жамбаста?ан к?йде ?оз?ала алар емес. ?амшы мен тепк? тиген денес?
к?кпе?бек боп к?лк?лдеп ?с?п кет?пт?. Бет-аузы да ?с??к?. К?з? к?ш?рейе
жылтырап, жаута?дап жатыр. Домбы?а кезерген ерн?н жалап ?ояды. Мен
оны? жанына кеп отырдым. Ол да ?нс?з, мен де ?нс?зб?н, б?р-б?р?м?зге
жалта?тап ?арай берем?з. Енд? б?рде апам мен ж?н т?т?п отыр?ан Бапайды?
кемп?р?н?? с?з?не ??ла? тостым.
? Бай??с баланы? ая?ын салдырды?дар ма? ? деп с?райды апам.
? Жо?а. ?лг? шал ертеден бер? зыр ж?г?р?п сыны? салатын адам таба
алмады.
? Асылбек сыны?шы бар емес пе?
? Жолаушы кет?пт? ?ой. ? С?л ?нс?з отыр?ан со? Бапайды? кемп?р?
Аянды к?н?лай с?йлед?. ? Ж?гермек-ай десе?ш?, ?з?не де обал жо?. Т?н
жарымынсыз б?р ?айтпайды ?ой, елден ерекше осыны алып бара жат?ан
нен?? ойыны екен?н б?лмейм?н, ойыны? осыл?ырды?... Ибай-ау... ? деп
м?нан ар?ы с?з?н сыбыр?а айналдырып ж?беред?. ? Осы ?йд?? к?рпес?н
ш?р?т?п... Ес? к?р?п ?алса да...
Бапайды? кемп?р? ?анша сыбырлай айтса да со??ы с?здер? б?зге аны?
ест?лд?. ?ып-?ызыл боп кеткен Аян т?стене шытынып, басын б?рып ?кетт?.
?ргеге ?арап жатты.
? ?йбай, бел?м-ай, к?п отырып ?аппын ?ой, ?йге кетей?н, ? деп мен??
апам орнынан т?рды. ? Аян т?у?р бол?анша к?ндел?кт? б?р к?решке с?тт?
б?зден алып т?ры?дар.
Бапайды? кемп?р? апаммен ?лесе сырт?а шы?ты.
? ?осымды со?у керек, ? дед?м мен о?аша ?ал?ан со?. Аян тер?с ?арап
жат?ан к?йде:
? Енд?г?р? ?лсем де темек? тартпаспын, ? дед?.
? Т?ржан жаман адам, ?аны б?зыл?ан.
Б?л с?з?ме Аян жауап берген жо?. ?лден уа?ытта басын к?тер??к?реп
ма?ан:
19
Анау пальтоны ?перш?, ? дед? ?лул? т?р?ан ?ара пальтоны н?с?ап.
Мен осы ?йдег? жал?ыз орынды??а шы?ып пальтоны алып оны? алдына
?келд?м. Аян басын жасты?тан ?зер деп к?тер?п, ек? ?олы д?р?лдеп
пальтоны? жа?асына т?мсы?ын ты?ып ж?бер?п ??шырлана и?скеп-и?скеп
алды да:
? Тез ?л?п ?ой, ?йтпесе ?рсады, ? дед?.
Онан со? шал?асынан т?с?п к?з? бажырайып, к?рп?к ?а?пастан ?йд??
т?бес?не тес?рейе ?арап ?за? жатты. ?алы? ойда жат?ан сия?ты. ???
с?рланып, д?р?лдей дем алады. Ап-ары?, шырпыны? ж???шкел?г?ндей
?олымен домбы??ан ?с?ктер?н сипады. Б?р кезде ?ана:
? А?ам келед? ?ой жа?ында ?л?. Сонда к?рсетед? Т?ржан?а, ? дед?.
Он ша?ты к?ннен кей?н Аян т?сектен т?рып ж?ре бастады. Тобы?ы
тай?ан ая?ын жер сыпыр?андай к?лдене??нен с?йрет?п солта?тап басатын
болды. Мен о?ан:
? Асылбек шал келд? ?ой, ая?ы?ды сал?ызбайсы? ба? ? дегем.
? Ауырады ?ой енд?, ? дед? ол жабыр?а?ан кеск?нмен. ? Ой, сен
б?лмейс?? ?ой, тобы?ы?ды ?айта сал?ыз?андай ?алай ауыратынын. С?мды?...
ауырады...
Енд? ол к?нде кешке ?арай сыр?ана?ты? басына кеп ойын тар?а?анша
?ал?иып т?рады да ?ояды. Ойын?а араласпайды. Б?р-ек? рет мен де, Сады?
та шанамызды бергенб?з, басын шай?ып теппей ?ойды:
? Ая?ым ауырады, ? дед?.
?
4
Кей к?н? ойыннан кей?н мен кешк? тама?ты ?ш?п ап, Бапайды? ?й?не
баратынмын. Мен келгенде Аян ыл?и тем?р пешт?? аузында от жа?ып
отырады. Ол кезде ? со?ыс жылдарында б?зд?? ауыл отын?а сабан жа?атын...
Малатаспен бастыр?ан асты?ты? сабаны ор?ан ?амыс сия?ты ?р? болады,
арасында шала бастырыл?ан, кейде т?пт? м?рты сет?немеген маса?тар жи?
кездесуш? ед?. От?а жан?анда сабан д?р-д?р ет?п лауылдап, ал маса?тар
бытырлап кетет?н. Аян от жа?ып отырып, б?лд?ртпей ?ана сол маса?тарды
жинайды. Лауылдап жат?ан сабанны? арасы бытыр-бытыр ете ?ал?анда,
Аян ?олын от?а ты?ып ж?бер?п, шала п?с?п ?ал?ан к?йелеш маса?ты лып
дег?з?п суырып алатын.
20
Мен ес?кт? аш?анда-а? Аян ж?з? жайнап ?уанып кетуш? ед?. Былай шы?
деп, дауыстап айту?а кемп?р-шалдан бата алмай олар жа??а жаута?дап
?арап ?ойып, тем?р пешт?? т?б?ндег? ?з орны ? ?ара ??рым ки?з т?селген
?уысты ме?зейт?н. Мен ?уыс?а к?р?п ап, олар кешк? шайларын ?ш?п
бол?анша Аянды к?т?п отырам. Бапайды? кемп?р? шалы екеу?не ?ана май?а
б?кт?р?п тал?ан шылайды да, ?сен?? т?с?? бар ?ой? деп Аянны? алдына б?р
уыс ?уыр?ан бидай т?гед?. М?не, Аянны? кешк? ?орег? осы. Ол ?н-т?нс?з
?ытырлатып отырып алдында?ы б?р уыс бидай б?ткенше шай ?шед? де, онан
со? шынысын т??кер?п ?уыс?а келед?. Келе б?рден сыбырлай с?йлеп:
? Ертег? ты?дайсы? ба? ? деп алады да, мен?? бас изеу?мд? к?тпестена?: ? Бая?ыда б?р жет?м бала бопты... ? деп бастай ж?нелед?.
Б?р т?у?р? Бапай да, оны? кемп?р? де б?зд?? с?з?м?зге ??ла? салмайтын.
Май?а шыла?ан тал?анды к?с?те асап, ысты? шай?а бойы бусан?ан ?арт,
?олты?ында?ы жасты?ын мыж?ылай т?с?п, ра?аттана кек?р?п ?оятын да:
? Енелер??д? ?райын, осы екеу?н??-а? сыбыр-к?б?р? б?тпейд? екен, ?.
?ыз алып ?аш?алы а?ылдасып ж?ргеннен саусы?дар ма-ей? ? деп ?з?лдейд?.
Кемп?р? болса ?аба?ын к?ржит?п:
? И-и, жаман ит ?регеш келед?-деп, мына б?зд?? ?л мылжы? к?р?нед?
?ой, ? дейд?.
Екеу? де осымен тынады. Жатарында кемп?р: ?майы таусылады?, ? деп
?з? сы?ырайып т?р?ан жет?л?к шамны? б?лтес?н онан ?рмен сы?ырайтып
тастайды. М?нан кей?н б?зд?? бар- жо?ымызды естер?не де алмастан екеу?
ек? жа?тын т?тт? ?орыл?а басатын.
Олар ?йы?тасымен-а? Аян ?лг?нде ыш?ырына ты??ан к?йелеш
маса?тарды алып, ?г?п-?г?п аузына ??ятын.
? Жеп к?рш?, т?тт?, ? деп б?р-ек? маса?ты ма?ан да ?стататын. ?г?п?г?п шала п?скен д?нд? мен де аузыма ??ямын, б?ра? шик? д?м? б?л?н?п
т?р?анды?тан ж?та алмай, шайнап-шайнап т?к?р?п тастайтынмын.
Кейде мен ?йден нан алып келет?нм?н. Аян нанды к?ргенде, к?з? отша
жанып, ек? ?ртына кезек б?ралай ты?ып, ?а?алып ?ала жаздайтын. ?Та?ы да
бар ма? Та?ы да?..? ? деп мен?? ?алтамны? т?б?ндег? ?о?ым?а дей?н ?а?ып,
дегб?р? ?алаушы ед?.
Б?р к?н? балалар ек?ге б?л?н?п ?ар ат?ыласып ойнама? болды?.
Ортамыздан ек? атаман сайлап, ?ал?андарымыз ек?-ек?ден ж?птасып, ?лг? ек?
атаманны? ?арауына те? б?л?не бастады?. Б?л ойын?а Аянны? да
21
?атыс?ысы келген. Б?ра? ек? атаманны? екеу? де оны ?з топтарына алудан
бас тартты.
? Ой, ?ой, сен ж?г?ре алмайсы? шойта?дап, ? дед? олар. Аян ?ш?н
м?нан ауыр жаза жо? ед?. Ол к?з? жасаурап, а?са? ая?ын с?йреткен к?йде ек?
и?н? салбырап кете барды. Мен шыдай алмай оны? со?ынан ж?г?рд?м.
Аян жылап келед? екен. Екеу?м?з ?атарласып ?нс?з ж?ре берд?к. Д?л
Асылбек шалды? ?й?н?? т?сына жеткенде, к?з жасын ала?анымен ?атты
у?алап с?ртт? де, ?лг? ?йге б?рылды. Мен де ерд?м. Асылбек шал мал
?орасыны? ?ш?н тазалап ж?р екен.
? И?, неге келд??дер, балалар? ? дед? анадайдан дауыстап.
? Ата, ая?ымды салып берш?, ? дед? Аян.
Асылбек таяп кеп оны? ая?ына ?арады.
? Салып бер?? ?алай-ей. Мына ая?ы? ?исы? боп б?т?п, жазылып
кеткенге ??сайды ?ой. Енд? оны ?айта орнына салу о?ай емес. Ауыр?анына
шыдар ма екенс??.
? Шыдаймын, ата, салып бер???зш?...
Аянны? даусы д?р?лдеп жалынышты шы?ты. Енд? с?л болса е??реп
жылап ж?беруге ша? т?р.
? Апыр-ай, ?, жарайды, салып берей?н ?ара?ым. ?йге к?ре бер. ?й,
кемп?р, мына жиен бала?а тама? берш?, ?лден?п алсын!
Б?з ?йге к?рд?к. Асылбект?? кемп?р? б?зд? т?рге отыр?ызып баурса? пен
айран ?кеп берд?. С?лден кей?н жуынып-шайынып Асылбект?? ?з? де к?рд?.
Сырт ки?м?н шеш?н?п, кемп?р?не к?рпе сал?ызып, ?лг?н?? ?ст?не Аянды
жат?ызды.
Онан со? ?ойды? ??йры? майымен Аянны? тобы?ы тай?ан ая?ын
сылау?а к?р?ст?. ?за? сылады. ?з? де тынымсыз с?йлеп, Аяннан да ?р
н?рсен? б?р с?рап ?нем? с?йлетумен болды. Б?р кез Аян:
? Ойбай! ? деп баж ете т?скен, Асылбек:
? Шыда, балам, шыда... ? деп оны? б?л?ын?анына ?арамастан тырп
етк?збед?. Аян ??лында?ы даусы шы?ып, ойбайлап жатты да, Асылбек оны?
ая?ын у?алап, сылай берд?. Онан со? кемп?р? ?келген ш?берекпен ?дем?леп
та?ып тастады да:
? Ал болды, тобы?ы?ды енд? шы?арып алма... ? дед?.
Б?ра?, амал не, Аян м?нан кей?н де тобы?ын тайдырып алды. Ол ?
к?ктем кез?нде ед?. К?ктем шы?а колхоз ж?мысына б?з де аралас?анбыз.
Ортасына сым тем?р салып ?ртеген б?р-б?р дойыр ?амшыны ?олымыз?а
22
алып, ?г?з жеккен со?аны? басына м?нд?к. Жес?р ?йелдер мен бой жеткен
?ыздар со?аны? артын ?стайды. Арайланып та? б?л?нгеннен бастап ымырт
?ара??ысына дей?н жер жыртамыз. Жер ??й?асы май?а б?ккендей
туырылып жатады. Со?а т?с? с?л тере?десе б?кпе топыра? ?алы?дап, ?г?здер
мы?шиып т?рып ?алады. Ала ?ыстай ш?п тарту, т??ым тартумен титы?тап
шы??ан ары? ?г?здерд?? аузынан с?лекей ш?бырып, ая?тарын шалыс басып
к?н ?зын со?а тарту?а д?рмендер? зор?а жетед?. Онда да ар?асын
?айыстыр?ан ?амшыны? к?ш?мен жетед?. ?г?з б?ткенн?? сауыры ?ызыл ала
?ан, ар?асы шо?пыт-шо?пыт жауыр болатын. Ертеден кешке дей?н ?г?з
?ст?нде ж?лынып ?цоп, цобелей? бергеннен тама?ымыз жыртыла ауырып,
дойыр ?амшы ?арамызды талдырып, б?з де ?бден титы?тайтынбыз.
Та?дайымыз кеу?п, ?а?ыры?ымыз т?теп, ?арнымыз ашып, ?амшы с?лтеуге
?л?м?з ??рып, бас айналып, к?з ?арауытып, ?ал?ып-м?лги баста?ан кез?м?зде
со?а ?ста?ан ?йел баяу ?нмен:
? ?й, ?л, айдаса?шы ?г?з??д?, ? дейд?. Бойы?да?ы бар к?ш??д? жиып,
?амшыны ??лаштай с?лтейс??. Ары? ?г?здер ар?аларын ??р ?ай?а?датып
?ыржы?да?аны болмаса, ж?р?с?не ж?р?с ?оса ?оймайды. А?ырында ?з??н??
?олы? ауырып сыр?ырап кетед?. Сондайда ?г?зден домалап т?с?п жер
тепк?леп жыла?ы? келед?. Сен?? сол м?шк?л хал??д? сезгендей со?а
артында?ы ?йел ?з? кеп ?олы?да?ы ?амшыны ала сап, ?г?здерд? шы?пыртыпшы?пыртып ж?беред? де:
? Жы?ылып ?алма, ? деп ?ояды. Шама шар?ы?ны? сол екен?н ??ады
?ой, жа?сы ??ады. ?лден уа?ытта ?йелдерд?? б?р? ?алжырай шы??ан зарлы
?нмен сызылтып ?ана:
К?кше б?р тауды? би?г?-ай.
Алыста?ы бауырдан хат алуды? ?иыны-ай, ? деп ?н салады. ?н емесау, ж?ректег? ауыр шерд?? лы?сып шы??ан б?р к?рс?н?с? сия?ты. ?нге
ек?нш? со?ада?ы ?йел, онан ?ш?нш? со?ада?ы бойжеткен ?ыз ?осылады.
?шеу? де зарлатады-ау кеп. ?шеу?н?? к?з?нен де жас парлайды. Б?з ?г?з
?ст?ндег? балалар к?з?м?зге м?лт-м?лт ет?п жас ?й?р?л?п, тама?ымыз?а ?кс?к
ты?ылып, бас к?тере алмаймыз. ?йелдерге ?осылып жылау?а ?еркект?к?
намысымыз ж?бермейд?. ?йткен? ал?аш со?а?а шы??ан к?н? Аян:
? Жылауды ?рк?м б?лед?. Мы?ты болса? на?ыз еркектерше
?иыншылы?та жыламай ба?, ? деген. Сонды?тан ?жасы? екен?м?зд??
б?лд?рмеуге тырысамыз.
23
Кешк?с?н жерден ?азыл?ан барак?а келем?з. ?ш? ?п-?зын ?ап-?ара??ы,
??г?р сия?ты. Астына сабан т?селген. Жал?ыз май шамны? ?леус?реген
жары?ында, не ?ш?п, не жеген?м?зд? ажыратпастан, тал?аннан жасал?ан атала
к?же сия?ты б?рде?ен? ?ал?ып-м?лг?п отырып ?шем?з. Онан со? ки?м?м?збен
отыр?ан орнымызда ?атар-?атар с?лай кетем?з. ?не бойы? салдырап ?оз?ала
алмайсы?. ?анша ?йы?та?аны? белг?с?з ?лдеб?р уа?ытта Т?ржанны?:
? ?й, жетпег?рлер, т?ры?дар! ? деп а?ыр?анын естис??. ?оз?алу?а
шама? жо?, ?не бойы? ез?л?п к?з??д? аша алмайсы?. Сол кезде Т?ржан
?р?айсымызды ?ке-шешеден т?к ?алдырмай сыбап, сира?ымыздан
дырылдата с?йреп, баракты? аузынан сырт?а ?арай атып ж?беред?... Та?ы да
ар?асы пыша?ты? ?ырындай, ?з? жауыр ?г?зд?? ?ст?не жарбия жабысасы?.
Та?ы да жа? жаппастан, ?цоп, цобелеп?, ?ары? ?з?лердей боп тынымсыз
?амшылау... Т?ске жа?ын ?зег?? талып, ?л?? кет?п, ?ал?и бастайсы?. Кейде
?г?зд?? ?ст?нен домалап т?скен??д? де б?лмейс??. Бусанып жат?ан ?ара пар?а
б?р? ете ?аласы?. К?з??д? у?алап атып т?рып, со?а ?ста?ан ?йелд??
к?мег?мен ?г?зд?? ар?асына ?айта жарбиясы?. Осылайша к?н?не ?р?айсымыз
?г?зден ек?-?ш реттен домалаушы ед?к...
Аянны? тобы?ы осындай б?р ?г?зден домалап т?скен кез?нде та?ы
тайды. Ол ?ара пар?а б?р? еткен к?йде... ?Ая?ым-ай!? ? деп баж етт? де
б?ктел?п жатып ?алды. Ж?г?р?п-ж?г?р?п жанына барды?. Ол жыламау?а
тырысып т?стен?п, к?з?н ж?мып, к?кпе?бек боп сазарып жатты. Ая?ында?ы
к?ннен т?г?лген шо?айын шешпек боп ед?к, ?инала ы?ырсып, онан
?а?атайлап? бебеу ?а?ты.К?тер?п барак?а алып барды?. Ауыл?а апару?а
к?л?к болмады.
Сол т?н? денес? ?ызып, та? ат?анша сандыра?тап с?йлеп шы?ты.
Ерте?г?с?н б?з ж?мыс?а кетерде ?ана к?з?н ашты. Мен бас?алардан
жырылып б?р с?тке оны? жанында ?алдым. ?з?мше а?ыл айтпа? ед?м о?ан.
С?зд? неден бастарымды б?лмей ?ипа?тап отыр?анымда, ол ?з? бастады.
? Ой, кеше ая?ым ?атты ауырды, ? дед? д?р?лдеген ?нмен. ? Тура
?лг?м-а? кеп ед?, та?ы а?амды ойлап ?ана то?тадым...
Онан со? б?раз ?нс?з жатты, т?ймес? а?ытыл?ан к?ртес?н?? омырауына
т?мсы?ын ты?ты.
? ?арашы, жусанны? и?с?... ? деп ?ойды. ? Енд? ая?ымды а?ам
келгенде б?р-а? сал?ызам. А?ам ?ала?а апарып, енд?г?р? шы?пастай ет?п
сал?ызады, ?л?...
24
Ол т?тт? ой?а шом?ан к?йде, а?асы келген со? не ?степ, не ?оятынын
тег?с т?збелеп айтып шы?ты. Оны? с?з?не ?арап мен а?асыны? жуы?та?ы
к?ндерд?? б?р?нде ?айтатынына титтей де ш?к келт?ргем жо?.
? Са?ындым а?амды, ? дед? а?ыры к?рс?н?п.
Мен ж?мысыма кетт?м. К?н? бойы ?г?з ?ст?ндег? жал?ыз т?леу?м:
?Ш?рк?н-ай, Аянны? а?асы тез?рек ?айтса екен? ? деу болды.
Аян баракта т?рт к?н жатып ?алды. Тек бес?нш? к?н? кешк?с?н ?ана
т??ым тарт?ан арбамен ауыл?а ж?берд?к. Осыдан кей?н Аян тобы?ын ?айтып
орнына салдар?ан жо?. Сол ая?ын к?лдене??нен с?йрете басып ж?рет?н
болды...
?у со?ысты? бес?ктен бел?м?з шы?пай жат?анда-а? б?зд?? ж?рег?м?зге
сал?ан жарасы ?аншама ед?. Сол жараны? тырты?ы ?м?р бойы удай сыздап,
жан?а батып ?тер-ау. Еш уа?ыт ?мытылмас. Асыр салар бал?ын ша?ымызда
та?дыр б?зд?? ?абыр?амыз?а да бар з?л?н салды ?ой. Сонда да болса
бас?амыздан г?р? Аян?а ?атты батып ед?. Та?дыр о?ан дегенде еште?ес?н
аямады.
?лкендер ?жау шег?нд?? дес?п, к?н сайын б?р ?уанышты хабар айтып
ж?рд?. М?ны? ?з? б?з ?ш?н ?ерте? со?ыс б?тед?? дегенмен б?рдей ед?.
?скерден б?рт?ндеп ер-азаматтар ?айта бастады. Б?р? жаралы боп ?айт?андар:
б?р? ?олынан, б?р? ая?ынан, б?р? ?абыр?асынан, б?р? к?з?нен айрыл?андар.
Б?ра?, с?йт?п, жарымжан боп ?айтса да оларды? ?р?айсысыны? келу?
ауыл ?ш?н ?лкен мереке ед?. Соларды? б?рде-б?р? Т?ржан?а ??сап: ??ан
к?р?п ?айттым, ?аным б?зылды?, ? деп ес?рген жо?.
... ?аралы ?а?аздар да кел?п жатты.
Жаз ортасы. А?ыза? жел ?йт?и со??ан ысты? к?нн?? б?р?нде б?зд??
ауыл?а та?ы б?р ?аралы ?а?аз келд?. Б?л жол?ы ?аралы ?а?аз ешк?мн??
?й?нен зарлы жо?тау айтатын дауыс шы?ар?ан жо?. Б?л жол?ы ?аралы ?а?аз,
к?шеде ойнап ж?рген балаларды? е? со?ында, бел? бос штаныны? ауын б?р
?олымен к?тере ?стап, сол ая?ын к?лдене??нен солта?тай ж?г?рген к?йде:
?Ей, то?та?даршы, мен сендерге кешег?ден де ?ызы? ертег? айтамын?, ? деп
жалына дауыстай ж?г?рген Аян?а келген ед?. Ол ?нс?з ?абылдады. ?аралы
?а?азды ?за? отырып ек?-?ш рет еж?ктеп о?ыды да, т?рт б?ктеп ыш?ыр
?алтасына ты?ты. Онан со? ойнап ж?рген балаларды? жанына кеп, ?дет?нше
алыс-ж?лысты сырттай ?арап ?ызы?тап т?рды. Тек балалар ?йд?-?й?не
тара?ан кезде, ол ауылды? шет?ндег? ат ?ора?а барып к?рд?. Со?ынан мен де
бардым.
25
Сары су ?рк?лген ат ?ораны? ?ш? т?ншы?ардай ?апас, тымырсы? ед?.
Тастай ?ара??ы. Т?бес?не ?я сал?ан тор?айларды?, оларды? шырылда?ан
?ызыл ша?а балапандарыны? ?н? ??ла?ты т?ндырады. ??жына?ан
шыбындарды? ызы?ы б?р бас?а. ?ара??ылы??а к?з?м ?йренгенше ес?к
алдында т?рдым да, онан со? ?абыр?аны жа?алап т?кп?рге ?арай ж?ре
бастадым. Ая? асты сазданып бас?ан сайын ш?р?-ш?р? етед?. Т?кп?рге де
жетт?м. Аян ?ара??ы б?рышта б?р уыс боп б?р?с?п, ек? ала?анымен бет?н
басып сол?ылдап жылап отыр екен. ?за? жылады. Онан со? к?з?н с?ртт? де
?орадан шы?ты. Сырт?а шы??ан со? к?рд?м, к?з? ?ып-?ызыл боп кет?пт?.
Ма?ан ?арады да ?з-?з?нен жымиып к?лд?.
? К?н ысты?, ?, ? дед?.
Осыдан кей?н б?р жет? ?ткен со?, ерте?г?с?н он ша?ты ?озы-ла?ты тау?а
?арай ?рг?з?п ж?бер?п, ?айтар жолда Бапайды? ес?г?н?? алдында т?р?ан
арба?а к?з?м т?ст?. Б?рсыпыра балалар осы арада екен. Аян жол?а ж?рет?н
адамдай бар-жо?ын ки?н?п апты. Мен таяп келгенде шеттеу т?р?ан Ес?кбай
сыбырлап ?ана:
? Аян балалар ?й?не кеткел? жатыр, ? дед?.
Осы кезде ?йлер?нен арба айдаушы ж?г?т ж?не Бапай мен кемп?р?
шы?ты. Бапай арба айдаушы?а Аянды станция?а дей?н аманат ?ып
тапсыр?анын ?айта-?айта айта беред?. Ал кемп?р? кеп Аянны? бет?нен с?йд?,
к?з?не жас алды.
? ?ара?ым, жолы? болсын, ? дед? жыламсырап. ? Жа?сыдан ?ал?ан
т?я? е?, ?айда ж?рсе? аман бол. Адам болса? тауып келерс?? ?л?...
Бапай да кеп Аянны? бет?нен с?йд?.
? Аман-есен барып орналас?ан со? хат жаз, ? деп ?ойды.
? Алатын адам болмай т?р, мына ?о?ыр сиырды дереу сатып а?шасын
?алта?а салып берер еме. Кей?н ?олым тисе, базар?а айдап барып сатып,
а?шасын салып ж?берем ?ой...
? Е, ?ойшы ?р?, сен де осы, не болса соны айтпай. Сат?аны нес?. Ерте?
ер жет?п келе ?ал?анда мал керек емес пе Аян?а... ? деп ки?п кетт? осы т?ста
кемп?р?. ? ?ара?ым, б? алжы?ан ата?ны? с?з?н ты?дама. ?л? ?з?? кей?н
?лкен ж?г?т боп келген??де ?о?ыр сиыры?да ?с?м?мен ?олы?а тапсырамын...
Аян балаларды? б?р?мен ?ол алысып ?оштасты.
? Мен ?л? б?р??е хат жазып т?рамын, ? дед? к?л?мс?реп. Ес?кбай
арбаны? артына жабысып ап, оны талай жерге дей?н шы?арып салды.
26
Арбадан т?с?п ?ап, ?ара жолды? ?ст?нде секси?п ?за? т?рды. ?айта
келген?нде ?те к???лс?з ед?. Сады? ойнайы? деп ед?, ол:
? Мен?? басым ауырып т?р, ? деп ?й?не кетт?.
Сол с?тте б?р?м?зд?? де ойын?а еш зау?ымыз жо?, к???лс?з ед?к. К?з
?шында б?лдырап арба кет?п барады. ?ара жолды? ша?ын б?р?ылдатып
барады. Аян бас ки?м?н алып б?зге б?л?ап ?ояды...
Б?з, балалар, Аянды к?п уа?ыт?а дей?н еске алып, с?з ?ылушы ед?к.
Кейде кешк?л?к б?р жерге жиналып ап, ала ?ыстай Аян айт?ан ертег?лерд??
есте ?ал?андарын ?айталай айтып та ж?рд?к. Аянны? ертег?лер?н??
к???л?м?зде ?яла?аны сонша, кей?н ер жеткен кездер?м?зде ?з?м?зден к?ш?
балаларды тамсандыра отырып айтатынбыз. Т?пт? к?н? б?г?нге дей?н, сонан
бер? талай онда?ан жылдар ?тсе де, кей к?н? т?нде дала?а шы?а ?алсам,
?ара??ыда б?р?кше шошай?ан Ешк??лмес шо?ысы ? астында жал?ыз к?зд?
д?у ?йы?тап жат?андай, соны? ?ор?ыра?ан дем?нен те?сел?п т?р?андай
к?р?нед?. Сол д?умен алысатын жет?м бала ?айда екен дейм?н, сол с?т. Жаз?а
салым Жусандыт?бе жа?тан ?о?ыр сал?ын самал есед?. Аш?ылтым и?с
а??иды. Жусанны? и?с?. Сондайда ес?ме та?ы Аян т?сед?.
Шынында да б?л к?нде Аян ?айда екен? Т?р? ме екен? Ондай бала т?р?
болуы ти?с. Ондай бала алдына нендей м?рат ?ойса да жетед?. Ал т?р? болса
Жусандыт?беге б?р оралмауы ?алай?! Жусанны? и?с?н са?ынбауы м?мк?н
емес ?ой.
27
Автор
aika_9030
Документ
Категория
Филология
Просмотров
147
Размер файла
144 Кб
Теги
jusan, isi
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа