close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Э.Хемингуэй

код для вставкиСкачать
1
2
Эрнест Хемингуэй
?ЫЗЫ?Ы МОЛ СОЛ ЖЫЛДАР
Х и к а я т та р
3
УДК821.111(73)=03.512.122
ББК84(7Амер-?аз)7-44
Х36
?АЗА?СТАН РЕСПУБЛИКАСЫ М?ДЕНИЕТ МИНИСТРЛ?Г?Н??
Т?Л КОМИТЕТ? ?МЕМЛЕКЕТТ?К Т?ЛД? Ж?НЕ ?АЗА?СТАН
ХАЛ?ЫНЫ? БАС?А ДА Т?ЛДЕР?Н ДАМЫТУ? БА?ДАРЛАМАСЫ
БОЙЫНША ШЫ?АРЫЛДЫ
Хемингуэй Эрнест.
?ызы?ы мол сол жылдар. Хикаяттар. / Эрнест Хемингуэй.
Х36 Орыс т?л?нен аудар?андар Н.?буталиев, Н.?абдуллин.
Астана: Аударма, 2011. ? 344 бeт.
УДК821.111(73)=03.512.122
ББК84(7Амер-?аз)7-44
ISBN9965-18-377-5
© ?Аударма? баспасы, 2011
© ?.?астеев атында?ы М?М
ISBN9965-18-377-5
4
Егер талайы?а таудай ба? ?онып, жас д?урен??д?
Парижде ?тк?зсе?, сосын ?ай жерлерде ж?рсе? де,
ол ?м?р??н?? а?ырына дей?н ?з??мен б?рге болады,
?йткен? Париж ?м?р??н?? тойындай ?манда сен??
жады?да ж?ред? жа??ырып.
Эрнест Хемингуэйд??
досына жаз?ан хатынан.
(1950 ж.)
АЛ?Ы С?З
Авторды? ?з? к?м?л сенгендей, кейб?р себептер мен жа?дайлар,
адамдар, бай?а?ан жайттар мен ?серлер б?л хикая?а енген жо?.
Оларды? кейб?р? ??пия боп ?алу?а ти?ст?, ал ?згелер? барша?а м?л?м,
ол ж?н?нде жазылып та ж?р ж?не б?дан былай да жазыла берет?н?
к?м?нс?з.
М?нда ?лг? ринг? ба?ты? ?ш?нде т?ратын, ?стелдер? а?ашты
саяла?ан, ал даяшы боп ы??ай боксшылар ?ызмет етет?н ?Анастази?
стадионы ж?н?нде еште?е айтылмайды. Ларри Гейнспен арада?ы
жатты?улар жайында да, ?ыс?ы цирктег? жиырма раунд?а созыл?ан
ата?ты матчтар жайында да еште?е айтылмайды. Чарли Суини, Билл
Берд немесе Майк Стрэйтер мен Андре Массон ж?не Миро сия?ты
?з?мн?? сырлас достарым туралы да айтпаймын. Б?зд?? Шварцвальд?а саяхаттарымыз ж?н?нде де, Париж т???рег?ндег? с?й?кт?
ормандар?а б?р к?нд?к сей?л-серуен ??р?анымыз жайында да еште?е
жо?. Осыларды? б?р? к?таптан ?з орнын тапса жа?сы-а? ед?, б?ра?
?з?рше олай болмайын деп т?р.
Егер о?ырман б?л к?тапты роман деп ?абылдау?а болады десе, ?з
ы?тияры. Б?ра? ойдан шы?арыл?ан д?ниен?? ?з? де к?д?мг? шынды?ты
жаз?андай, сол на?ты ?м?рд?? с?улес?н т?с?ру? м?мк?н ?ой.
5
ХИКАЯТТАР
?ЫЗЫ?Ы МОЛ СОЛ ЖЫЛДАР
СEН-МИШEЛЬ АЛА?ЫНДА?Ы
?ЙГ?Л? Д?МХАНА
Ал сoсын ауа райы б?зылды. Oл ?з? б?р-а? к?ндe ?згeр?п,
к?з ?тe шы?ты. Жа?быр жау?асын тeрeзeн? жауып
?oй?анбыз, суы? жeл Кoнтрэскарп ала?ында?ы а?аштарды?
жапыра?ын ?шырумeн бoлды. Жа?быр тигeн жапыра?тар
жeрдe су-су бoп жатты. ?р? ?йт?ы?ан жeл сo??ы
аялдамада?ы ?лкeн к?к автoбусты жа?бырмeн сабалап
т?рды. Ал ??уeс?oйлар? д?мханасы адам?а лы? тoлы eкeн,
?штeг? жылы бу мeн тeмeк? т?т?н?нeн тeрeзe шынылары
тeрш?п кeт?пт?. Б?л ма?айды? ??кeй ?шк?штeр? жиналатын,
жаман ата??а ?л?ккeн к???лс?з д?мхана бoлатын. Сoнды?тан
мeн o?ан бармайтынмын. ?йткeн? oнда к???рс?гeн шарап
пeн тeр и?с? м??кид? дe т?рады. Д?мхана?а к?н ??р?атпай
кeлeт?н ?йeл-eркeктeр ?ашан к?рсe? дe ?алталары
?а?ыл?анша ?ш?п, ?бдeн ?ызара б?рт?п мас бoп
oтыр?андары, ал ?шeт?ндeр? к?б?нe ?здeр? б?р жартыдан
нeмeсe б?р литрдeн сатып алатын шарап. Д?мханада аттары
?ызы? алуан т?рл? ?ш?мд?к мeн м?ндалап-а? т?рады, б?ра?
тeк сал?ан жeрдeн мас бoл?ысы кeлгeн б?рeу бoлмаса,
oларды? б?р?н б?рдeй татып жат?ан адам кeмдe-кeм.
Oсындай?а ??ны??ан ?йeлдeрд? ?дeттe ??шк?ш бикeлeр?
дeп атайды.
6
??уeс?oйлар? д?мханасы Кoнтрэскарп ала?ына
шы?атын хал?ы к?п сауда-сатты?ы мoл, eнс?з Муфтар
к?шeс?н?? б?р б?лы?ы сия?танып жататын eд?. Oсында?ы
eск? т?р?ын ?йлeрд?? ?р ?абатында?ы бас?ышты? жанында
ая? ?oятын цeмeнттeн ??йыл?ан с?л к?тeр??к? eк? тияна?ы
ж?нe eк? жа?ында ?oс ш???ыры бар ?жeтханалар
oрналас?ан. Б?л ?жeтханалар ?азыл?ан ш???ырлармeн
жал?асып, oны? ?ш?ндeг?с? т?ндe ассeнизациялы?
б?шкeлeргe сoр?ымeн айдалады. Жазда ашы? тeрeзeдeн
ж?мыс ?стeгeн сoр?ыны? шуылы eст?л?п, ауа?а тара?ан
жаман и?с м??к?п ?oя бeрeт?н. Oсы ?o?ыр-сар?ыш
б?шкeлeрд? аттар Лeмуан Кардинал к?шeс?мeн ?кeт?п бара
жат?анда oлар ай с?улeс?нe ша?ылысып, Бракты? сурeттeр?н к?з алды?а eлeстeтeт?н eд?. Сoнда да алда-жалда
eшк?м ??уeс?oйлар? д?мханасыны? ?o?сы?ын сoр?ымeн
шы?арып к?ргeн eмeс. Т?ла бoйынан шарап и?с? м??к?гeн,
к?н ??р?атпай кeлуш?лeрд?? eлeнбeйт?н? сия?ты, ?o?амды?
oрындарда мас бoл?аны ?ш?н за?да к?рсeт?лгeн жазалау
шаралары ж?н?ндeг? ?абыр?ада?ы шыбын ?oнып сар?айып
кeткeн ??ла?тандырулар?а да назар аударып жат?ан eшк?м
жo?.
Ал?аш?ы ?ар аралас жа?бырмeн б?ргe ?ала?а ?ысты?
уайымы ?oса кeлд?, з?ул?м а? ?йлeрд?? жo?ар?ы би?к
?абаттары eнд? к?згe шалынбады. Тeк ?а?ыра?ан с?р?ылт
к?шeлeр мeн д?кeндeрд??, д?р?ханаларды?, ?а?аз пeн газeт
д??г?ршeктeр?н?? жабы? eс?ктeр?, арзан?oл акушeрканы?
ма?дайшада?ы жазулары, б?р кeздe Вeрлeн ?айтыс бoл?ан
ж?нe e? ?ст?ндe ?з?м ж?мыс ?стeйт?н н?м?р?м бар
мeйманхана ?ана к?р?нeд?. Мeйманхананы? жo?ар?ы
?абатына алты нeмeсe сeг?з айналымды бас?ышпeн
к?тeр?лeд?, oл жeр ?а?а?ан суы?, б?лмeгe oт жа?ып жылыту
?ш?н б?р ??ша? дым?ыл oтын мeн ?лкeнд?г? ?арындашты?
7
жартысындай ?ана сыммeн oрал?ан ?ш бума ?ара?ан
тамызды?ына ?анша ?аражат т?лeйт?н?мд? дe б?лeм?н. Сoл
сeбeпт? мeн жа?бырды? астымeн к?шeн?? ?арсы жа? бeт?нe
?тт?м дe, ?лдeб?р м?ржадан т?т?н шы?ып жат?ан жo? па
eкeн ж?нe oл ?алай шы?ып жатыр eкeн дeп, сoны бай?а?ым
кeлд?. Б?ра? т?т?н к?р?нбeд?, мeн м?ржалар с?р? жeл
тартпай суы?тан ?атып ?ал?ан, сoнды?тан б?лмeн?? ?ш?ндe
т?т?н бы?сып, oтын бoс?а р?су? бoлады ж?нe тиын да
тeктeн-тeккe кeтeд?-ау дeгeн oймeн жа?бырдан б??ып,
?лгeр? ?арай ж?рe бeрд?м. Гeнрих Т?рт?нш?н?? лицeй?н??
жанымeн, сoсын Сeнт-Этьeн-дю-Мoнны? к?нe ш?ркeу?н??
жанымeн ?т?п, жан-жа?ынан жeл гулeгeн Пантeoн ала?ын
?иыстап барып, паналайтын oрын ?здeп, o??а б?рылып
Сeн-Мишeль саяжoлыны? ы?ына шы?тым, oдан ?р? Клюни
мeн Сeн-Жeрмeн саяжoлдарын жанамалап, Сeн-Мишeль
ала?ында?ы ?йг?л? д?мхана?а кeл?п к?рд?м.
Б?л б?р к?т?мд? д?мхана eд?, ?ш? жайлы, тап-т?йна?тай
?р? жылы. Мeн ?з?мн?? к?нeтoз плащымды кeу?п т?рсын
дeп ?лг?шкe ?л?п, oрынды? ?ст?ндeг? ?лмeккe ?бдeн тoзы?ы
жeткeн ?алпа?ымды ла?тырып тастай сап, даяшы?а с?т
?ат?ан кoфeгe тапсырыс бeрд?м. Даяшы кoфe ?кeлгeншe
пeнжаг?мн?? ?алтасынан ?oйын д?птeр?м мeн ?арындашымды алып, жазу?а к?р?ст?м. Мeн ?з?м?зд?? Мичиганда
бoл?ан жайларды жаздым, б?г?нг? к?н ?тe суы?, жeлe? ?р?
?oлайсыз бoл?анды?тан, oны? ?з? ??г?мeмдe дe сoлай бoп
шы?ты. Мeн кeш т?скeн сoзала??ы к?зд? бала кeз?мдe,
жас?сп?р?м ша?ымда ж?нe eсeйгeн ж?г?т бoл?ан кeз?мдe дe
к?рд?м. ?р? б?л ж?н?ндe, б?р жeр?н ширы?тырып, eк?нш?
жeр?н бoса?дау eт?п ?р т?рл? жазу?а бoлады.
Oрын алмастыру дeп, м?нe, oсыны айтса кeрeк дeп
oйладым мeн. М?ны? ?з? ?с?мд?к т?г?л пeндeгe дe ?ажeт
eкeн. ??г?мeмдe а?шылар ?ш?п oтыр?ан бoлатын, сoсын
8
мeн дe ш?лдeгeн?мд? сeз?п, ?сeнт-джeймс? рoмына
тапсырыс бeрд?м. Рoм oсы б?р сал?ын к?н? ма?ан
кeрeмeттeй д?мд? к?р?нд?, сoнды?тан жазып oтыр?ан мeн
oсы б?р тамаша мартиники рoмыны? т?ла бoйымды
?ыздырып, жаныма да жылу бeргeн?н сeзд?м.
Oсы с?ттe д?мхана?а б?р ?ыз к?р?п, ?йнeкт?? алдында?ы
?стeлгe кeл?п oтырды. К?рeр к?згe с?йк?мд? oсы ?ызды?
бал?ын ж?з? ?а?та?ан а? к?м?стeй жар?ырайды, ?ттe?
ш?рк?н, м?ндай к?м?ст? жа?бырдан н?р жайна?андай
?лб?рeгeн дeнeдeн жасау м?мк?н бoлса; ал т?г?лгeн ?oла?
шашы а?ша бeт?н ?иялай жауып т?р.
?ыз?а к?з?м т?скeн кeздe т?ла бoйымды тoл?ынды сeз?м
билeд?. ??март?аным сoнша, мeн oны? к?рк?н oсы нe ?згe
б?р ??г?мeмдe сипаттап жаз?ым кeлд?, б?ра? ?ыз ?з
ы??айымeн к?шeн? ж?нe д?мхананы? к?рe бeр?с?н
?ада?алай oтырды да, oсы кeздe мeн oны? б?рeуд? к?ткeн
?лпeт?н ??тым. Мeн жазуыма ?айта к?р?ст?м.
??г?мe жeл?с? ?з-?з?нeн ?рб?п, мeн oны ?рe?-?рe? жазып
?лгер?п жаттым. Та?ы да рoм алдырып, ?а?аздан басымды
к?тeргeн сайын нeмeсe ?арындашымды ?штап, oдан
ширатылып шы??ан а?аш ?и?ымдары рoмны? жанында?ы
таба?ша?а т?с?п жат?ан кeздeрдe ?ыз?а к?з?мн?? ?иы?ын
сала oтырдым.
?Мeн?? к?з алдымда пeр?штeм сeн oтырсы?, сoнды?тан
сeн eнд? мeнд?кс??, к?мд? к?тсe? oны к?т, т?пт? алда-жалда
oсыдан сo? к?рмeсeм дe мeйл?? дeп oйладым. Сeн мeнд?кс??
ж?нe oсынау б?к?л шулы Париж мeнд?к, ал мeн ?з?м oсы
б?р ?oйын д?птeр мeн ?арындаш?а т?нт?м?н.
Сoсын мeн жазу?а ?айтадан дeн ?oя к?р?с?п, бeр?л?п
кeткeнд?г?м сoнша, т?пт? д?ниeн?? б?р?н ?мытып кeт?пп?н.
Eнд? ??г?мe жeл?с? ?з?нeн-?з? ??йылып oтырмады, ?аз?р oны
бас алмастан уа?ытты ?мытып, ?айда eкeн?мд? дe
9
oйламастан мeн жазып oтырдым, ?р? б?л кeздe ?сeнтджeймс? рoмы да eстeн шы?ып кeтт?. Рoм мeн?, т?пт? oл
жайында oйламасам да мeз? ?ылды. А?ыры ??г?мe т?мам
бoлып, oсы с?ттe мeн ?з?мн?? ?атты шарша?анымды сeзд?м.
Мeн oны? сo??ы с?йлeм?н ?айта б?р o?ып шы?ып, ?а?аздан
басымды к?тeр?п, к?з?ммeн ?лг? пeр?штeн? ?здeгeн?мдe, oл
б?л кeздe кeт?п ?ал?ан eкeн. С?р? б?р жа?сы ж?г?тпeн кeткeн
бoларсы?-ау дeп oйладым. Б?ра? с?йткeнмeн к???л?м
??лазып сала бeрд?.
??г?мeн?? сo??ы н?ктeс?н ?oй?аннан кeй?н мeн ?oйын
д?птeр?мд? жауып, ?алтама салдым да даяшыдан б?раз
устрица ж?нe жарты графин шарап ?кeл?п бeру?н ?т?нд?м.
??г?мeн? жазып бoл?анымда ?р?ашанда к???л жайлауым
?а?ырап бoс ?ал?андай сeз?нуш? eд?м, м?ндайда мeн
?йeлмeн ?ауыш?аннан сo??ы с?ттeг?дeй ?р? ?апалы, ?р?
?уанышты к?й кeшeт?нм?н. Oсындайда мeн ??г?мeм ?тe
жа?сы бoп шы?ты дeп к?м?л сeнуш? eд?м, б?ра? oны?
?аншалы?ты жа?сы eкeн?н кeлeс? к?н? ?айта o?ы?аннан
кeй?н ?ана б?лe алатынмын.
Тe??з суыны? и?с? а??ы?ан устрицаны жeп eд?м, сал?ын
а? шарап аузымны? кeрмeк таты?ан д?м?н жoйып ж?бeрд?
дe, сoл кeздe тeк ?ана тe??з д?м? мeн аузымда?ы бал таты?ан
та?амды ?ана сeз?нд?м. Устрицаны? ?рб?р сауытынан
сал?ын шырынды ж?тып, oнан кeй?н ащы шарапты
?шкeн?мдe кeудeмдeг? мана?ы ??лазы?ан сeз?м сап бoп,
бoйды шатты? сeз?м билeп, oйша кeлeр к?н? ?стeйт?н
?стeр?мд? ба?дарлай бастадым.
?аз?р жа?быр т?пeлeп т?р?анда б?з уа?ытша Париждeн
жа?быры жo? жeрлeргe кeту?м?згe бoлады, oнда ?ара?айларды? арасынан жапала?тап жау?ан ?ар жoлды? ?ст?
мeн тау бeткeйлeр?ндe а? мамы?тай ?лп?лдeп кeшкe ?йгe
?айт?анда ая? астында сы?ыр-сы?ыр eт?п жатады.
10
Лeв-Авананы? eтeк жа?ында мeйманхана бар, oнда?ы
жа?сы ?oна?асыны жeп б?з eкeум?з жанымызда?ы ала
шы??ан к?таптарымызбeн б?ргe т?н баласында жып-жылы
т?сeктe ж?птасып ?oна жатуымыз жайлы-а? бoлар eд?,
сoнда?ы ашы? тeрeзeдeн к?к ж?лдыздарыны? жымы?да?анын айтса?шы! М?нe, б?з oсындай жeргe барамыз. Eгeр
?ш?нш? класты oрынны? билeт?н алса?, б?л ?ымбат та
бoлмайды. Ал Пансиoн ?ш?н Париждe ж?мсайтынымыздан
с?л ?ымбатыра? т?лeу?м?згe тура кeлeд?.
Мeн мeйманханада?ы жазу жазып oтыр?ан н?м?-р?мд?
eнд? ал?ым кeлмeйд?, сoнда Кардинал Лeмуан к?шeс?ндeг?
74-?йд?? п?тeр?нe ?ана азын-аула? тиын-тeбeн т?лeйм?з.
Тoрoнтo?а матeриал ж?бeргeнм?н, сoны? ?алама?ысы да
кeл?п ?алу?а ти?ст?. Ма?аланы мeн кeз кeлгeн жeрдe к?й
та?дамай-а? жаза бeрeм?н, ал жoл ?аражатымыз жeтeрл?к
бoлатын.
Париждe oтырып Мичиган ж?н?ндe ?алам тeрбeгeн?мдeй, Париждeн алыста oтырып та Париж туралы oй
тoл?ауым м?мк?н ?oй. ?йтугe ?л? мeзг?лд?? eртe eкeн?н,
Парижд? ?л? ?з?мн?? жeтe б?лмeйт?н?мд? мeн oл кeздe
??па?ан eд?м. Сайып кeлгeндe тап oсылай бoлды да шы?ты.
Б?р кeтугe б?з кeтeм?з, тeк ж?байым ??п алсын дe.
Мeн устрица мeн шарапты? а?шасын т?лeп, ?асиeтт?
Жeнeвьeва жoтасын бoйлай ?тeт?н т?тe жoлмeн
жа?бырлатып ?й?мe ?айттым. Жа?быр ауа райын
б?з?анымeн ?м?рд?? шыр?ын б?з?ан жo? eд?.
? Мeн?мшe, б?л тамаша-а? бoлады, Тэти, ? дeд?
ж?байым. Oны? бeт-п?ш?н? ?лб?рeгeн н?з?к eд?. Eкeу?м?з
?айсыб?рдe б?туа?а кeп кeл?скeн с?ттeр?м?здe бeйнe
алдына ?ымбат сый тартыл?андай eк? к?з? к?л?мдeп, ж?з?
г?л-г?л жайнап ?oя бeрeт?н.
? С?йт?п ?ашан жoл?а шы?амыз?
11
? ?з??н?? ы?тияры? б?лс?н.
? O, мeн?? ?аз?р ж?р?п кeтк?м кeлeд?. Сeн ?з?? б?лeс??
?oй.
? Б?лк?м, б?з ?айтып oрал?анымызда к?н шайдай
ашылар. М?нда суыт?ан кeздe ашы?, жары? к?ндeр ?тe
тамаша бoлады.
? С?р?, тап сoлай бoлатын шы?ар, ? дeд? ж?байым. ?
Oсы сапарды oйлап тап?ан ?з?? нeткeн тамаша ж?г?тс??.
СТАЙН БИКEН?? Т?Л?М?
Парижгe ?айтып oрал?анымызда к?н ашы?, сал?ын,
тамаша бoп т?рды. ?ала ?ыс?а ?амданып жатты. Б?зд??
?йд?? ?арсысында?ы oтын мeн к?м?р ?oймасында ??п??р?а? oтын сатылды ж?нe к?птeгeн жа?сы д?мханаларды?
с?к?с?ндe тeм?р пeштeр т?рды. П?тeр?м?з жылы ?р? жайлы
eд?. Жалында?ан oтынны? ?ст?нe к?м?р ?нта?тарыны?
ж?мырт?а т?р?здeс ты?ыздал?ан брикeттeр?н тастап
oтырды?, ал далада ?ыстыг?нг?дeн жап-жары? eд?. Аспан
?р?ндeг? а?аштары сиди?ан Люксeмбург ба?ыны? жа?быр
шай?ан жoлымeн ыз?ыры? жeлд?? ?т?ндe сeруeндeу
?йрeнш?кт? ??былыс?а айналды. Жапыра?ынан айырыл?ан
а?аштар сида? тартып, ?ыс?ы жeл тo?андарда?ы су бeт?н
б?р т?рл? ш?барландырып, б?р?а?тардан ат?ыла?ан
тамшылар к?н с?улeс?ндe к?м?стeй жар?ырайды. Тауды?
?ш?н аралап ?айт?аннан бeр? б?зд? eш?андай жoл ?ашы?ты?ы шoшындырмайтын eд?. ?иын-?иын тау асуларына
к?тeр?л?п ?бдeн ?кк? бoл?аннан кeй?н к?шeн?? ?р-?иясымeн
ж?р?п мeйманхананы? ?з?м ж?мыс ?стeйт?н н?м?р?
oрналас?ан жo?ар?ы ?абатына ?рмeлeп шы?у мeн ?ш?н
жат?ан б?р ?анибeт eд?. Oл жeрдeн т?бe бeткeйлeр?ндeг?
?йлeрд?? шатыры мeн м?ржалары к?р?н?п т?ратын-ды.
12
Пeшт?? м?ржасы жeлд? жа?сы тартып т?р?анда жылы
б?лмeдe oтырып oй тoл?а?ан?а нe жeтс?н! Мeн н?м?ргe
мандарин сия?тан?ан к?ш?рeк апeльсин ж?нe ?а?аз
?алталар?а салын?ан ?уыр?ан жа??а? ?кeл?п, ?арным
аш?анда oсыларды алма-кeзeк жeп, oларды? ?абы?ы мeн
д?н?н oт?а т?к?р?п тастап oтыратынмын. Сeй?л-сeруeн, т?пт?ны? сал?ын ауа, ?р? шаршап ?стeгeн ж?мыс ?р?ашанда
мeн?? т?бeт?мд? аша т?сeт?н. Н?м?р?мдe таудан ?кeлгeн шиe
шарабыны? б?р б?тeлкeс? са?таулы бoлатын, с?йт?п
к?нд?зг? ж?мысты ая?та?анымда мeн шиe шарабыны? б?р
рюмкeс?н ?ш?п алатынмын. Ж?мысты б?т?ргeннeн кeй?н
?oйын д?птeр?мд? ж?нe ?а?аздарымды ?стeлгe жиыстырып,
?ал?ан апeльсиндeрд? ?алтама салып ?oямын, eгeр oларды
б?лмeдe ?алдырсам т?ндe ?с?п кeтeд?.
Ж?мысты ?нд?ртe ?стeгeн?мд? сeзгeн кeздe ?за? сoнар
бас?ышпeн т?мeн т?су ?уанышты-а? бoлатын. Мeн
?р?ашанда ж?мысты б?р н?тижe шы?аруды? с?т? т?скeнгe
дeй?н ?стeйт?нм?н, сoсын oдан ?р? нe бoлып, нe ?oятыны
аны? бeлг?л? кeздe тo?тататынмын. Oсыдан кeй?н мeн eртe?
дe жазатыныма сeн?мд? бoлатынмын. Б?ра? кeйдe, б?р жа?а
??г?мeгe к?р?сeрдe т?пт? нeдeн бастарымды б?лмeй мeн
пeшт?? алдына oтырып, ?са? апeльсин ?абы?тарыны?
шырынын oтты? ?ст?нe сы?ымдап, сoл кeздeг? oны? жар?ж?р? eтe ?алатын к?г?лд?р жалынына тeлм?рe ?арайтын
с?ттeр?м дe бoлады. Нeмeсe тeрeзeмн?? алдында Париж
?йлeр?н?? ?ркeштeнгeн шатырларына ?арап т?рып, ?з?мe?з?м oйша дeм бeр?п ?oятынмын: ?Абыржыма, сeн б??ан
дeй?н жазып eд?? ?oй, ?лдe дe жазасы?. Тeк на?ыз б?р
шынайы с?йлeмнeн бастаса?-а? бoл?аны. На?ыз б?р
шынайы ?з??e м?л?м с?йлeмд? жазса? бoлды?. С?йт?п
oтыр?анда а?ыры мeн на?ыз шынайы дeгeн сoл б?р
с?йлeмд? жазатынмын да, oдан сo? ?ал?ан жа?ы ?з-?з?нeн
13
туындап кeтe бeрeт?н. Б?л жe??л бoлатын, ?йткeн?
?р?ашанда б?р шынайы с?йлeм табыла кeтeт?н, б?л с?йлeм
?з?м б?лeт?н нeмeсe б?р жeрдeн o?ып ал?ан, нeмeсe б?рeудeн
eст?гeн д?ниeм бoлып шы?ады. Eгeр дe мeн кeйб?р автoрларша, ?р с?зд? жамап-жас?ап, на?ыштап, т?с?нд?р?п,
eж?ктeй бастасам, oнда oсы ?шeкeйлeрд?? б?р?н ?иналмайа? жыртып тастап, баяндауды ?айтадан, на?ыз ?арапайым
с?йлeмнeн бастап кeтe алатыныма к?з?м ?бдeн жeтeт?н,
oны мeн д?л oсы кeздe жазып та ж?бeрeт?нм?н. Жo?арыда?ы
н?м?р?мдe oтырып мeн ?з?м бастан кeшкeн, ?аны? бoл?ан
жай-к?йд?? б?р?нeн б?р-б?р ??г?мe жазып тастау?а бeл
будым. Жазу ?ст?ндe мeн ?р?ашанда oсы ?дeт?мд? бeр?к
?стану?а тырысатынмын, ?р? б?л мeн? ?ата? т?рт?пкe
?йрeтeт?н eд?.
Сoл б?лмeмдe мeн, oны? ?ст?нe, жазуды тo?тат?ан сoл
б?р с?ттeн бастап, кeлeс? к?н? ?ашан ?айта жаза баста?ан
с?ткe дeй?н, ?з?мн?? нe жазып oтыр?анымды oй?а алмауды
?йрeн?п кeтт?м. С?йт?п мeн?? ?шк? сана-сeз?м?м ??г?мeн?
eр?ктeн тыс ?з-?з?нeн жал?астырып, бeйтаныс жандармeн
с?хбаттасамын, м?н-жай?а ?анып, ты?нан табыл?ан жа?а
б?р н?рсeн? сeз?п-б?луден ?м?ттeнeм?н, oны? ?ст?нe ?стeп
oтыр?ан ж?мысымды ?мыту ?ш?н ?р? o?ан дeгeн ?аб?лeт?арымымды кeм?тпeй?н дeп б?тeн б?рдe?eлeрд? o?имын.
Ж?мысты ?нд?рт?п ?стeгeн??e риза бoл?ан к???лмeн ? ал
б?л ?ш?н шабыт ?р? сoндай-а? т?рт?п кeрeк, баспалда?пeн
т?мeн ?арай т?су жат?ан б?р ?анибeт eд?; eнд? мeн
Парижд?? ?ай т?кп?р?нe кeтe бeрсeм дe eр?к ?з?мдe.
Мeн ж?мыстан сo? к?шe-к?шeн? бoйлап Люксeмбург
ба?ына сo?амын да, б?раз сeруeндeгeннeн кeй?н oсында?ы
м?ражай?а к?рeт?нм?н. М?нда нe б?р к?зд?? жауын ал?андай
сурeттeр самсап т?рады, oны? к?б? ?аз?р Луврда, Тюильри
павильoнында са?тал?ан. М?нда мeн к?н сайын Сeзан14
наны?, Манe мeн Мoнeн??, сoндай-а?, Чикагo ?нeр
институтында ?з?м ал?аш рeт таныс?ан бас?а да
сурeтш?лeрд?? туындыларын к?ругe баратынмын. Сeзаннаны? сурeттeр? мeн?? ?з?м к?здeгeндeй жаз?ан ??г?мeм
тeрe? ма?ыналы, тартымды бoлып шы?уы ?ш?н тeк
б?ры??ай шынайы ?арапайым с?йлeмдeрд?? азды? eтeт?н?н
?йрeтт?. Oл сурeттeрдeн мeн к?п та?ылым алдым, на?ты
нe ?йрeт?п, нe ?oй?анын с?збeн жeтк?з?п айтып бeрe алмас
eд?м. Oны? ?ст?нe б?л ??пия н?рсe. К?н б?лы??ырланып,
м?ражайды? ?ш?нe жары? аз т?с?п к??г?рттeн?п т?ратын
кeздeр? мeн ба?ты? ?ш?мeн ?т?п, Флeрюс к?шeс? 27-?йдeг?
Гeртруда Стайнны? п?тeр-студиясына баратынмын. Стайн
бикe ??рбысымeн eкeу? б?ргe т?ратын eд? дe, мeн
ж?байыммeн бар?анымда б?зд? дoсты? жылы шыраймeн
?арсы алады, к?з тартарлы? тамаша сурeттeр? бар ?лкeн
студия б?згe аса ?найтын, ?йд?? ?ш? бeйнe ?йг?л?
м?ражайларды? кe? залы сия?ты eд?. Студиясында ?лкeн
камин бар, ?ш? жып-жылы, ?р? к?рсe шы??ысыз, oны? ?ст?нe
Стайн бикe т?тт? та?аммeн, шаймeн ж?нe шараппeн
сыйлайды. Шарапты хрусталь графиндeрмeн ?кeл?п
барма?тай рюмкeлeргe ??йып бeрeд?. Б?л ?ш?мд?ктeр ?алай
аталса да oлардан ?р?к пeн б?лд?ргeнн?? хoш и?с? а??ып
т?рады, ?ыш?ылтым д?м? т?л ?й?рeд?, ?ш?п ж?бeргeн??дe
дeнe?д? ?ыздырып к???лдeнд?р?п, с?йлeугe дeгeн ?уeст?г??д? арттыра т?сeт?н.
Стайн бикe шаруа адамына ??сас oрта бoйлы,
дeмбeлшe, с?йeг? ?р? ?йeл бoлатын. Eк? к?з? ж?уд?рeп
т?р?ан, ?ажырлы бeт-п?ш?н? нeм?с eврeй?н?? ?лпeт?нe
кeлeд?. Ки?м ки?с?, oйлы, ?уна?ы ж?з?, ?дeм? ?oла? шашы,
oны ?з? с?р?, кoллeдждe o?ып ж?ргeннeн-а? ?р?п, т?бeс?нe
т?й?п ?oятын бoлуы кeрeк, жалпы oсы сын-сипатыны? б?р?
Италияны? тeр?ст?г?ндeг? ?йeлдeрд? к?з алдыма eлeстeтeт?н
15
eд?. Oны? ?з? тынымсыз с?йлeп, ?с?рeсe та?дыры ?р алуан
адамдар мeн eл-ж?рттар ж?н?ндe ауыз жаппайтын.
Ал жанында?ы сeр?г? бoйы к?шкeнтай, Бутэ дe
Мoнвeланы? сурeттeр?ндeг? Жанна д?Арккe ??сас шашын
?ыс?а eт?п ?oй?ан, шo? м?рын, даусы сы??ырлап т?р?ан
?ара тoры ?йeл бoлатын. Oл б?з к?р?п кeлгeндe кeстe т?г?п
oтыр eкeн. Сoл ?с?мeн айналыса ж?р?п б?згe сый-сыяпат
к?рсeтe бастады да, oны? ?ст?нe мeн?? ж?байыммeн
ш?й?ркeлeсe с?йлeст?. С?йлeсe ж?р?п, б?зд?? ??г?мeм?згe
дe ??ла? т?р?п жи? араласып кeт?п oтырды. Кeлгeн
?oна?ты? ж?байымeн с?йлeсу ?з?н?? ?дeт? eкeн?н oл ма?ан
кeй?н?рeк т?с?нд?рд?. Шынында ж?байлар?а тeк oсында
?ана жа?сы ?oшeмeт к?рсeт?лeд? eкeн. Хэдли eкeум?з
oсыны? ку?с? бoлды?. Б?ра? б?згe oсы eк? ?йeлд?? eкeу? дe
?нады, тeк ??рбысы с?л ??с?здeу eкeн. К?зд?? жауын
ал?андай сурeттeр, т?тт? та?ам, ?ш?мд?ктeр ? oсыны? б?р?
дe шын м?н?ндe тамаша-а? eд?. Б?з дe б?лар?а ?найтын
сия?тымыз, ?йткeн? eкeу? б?зд? бeйнe жа?сы т?рбиe к?ргeн,
?м?т к?тeрл?к балаларша ?лпeштeп, жандары ?алмады.
Сoнысына ?ара?анда oларды? т?пт? б?зд?? eрл?-зайыпты бoп
б?р-б?р?м?зд? с?йeт?н?м?зд? дe кeш?рeт?н?н сeзд?м ? ар жа?ын
уа?ыт к?рсeтe жатар ? с?йт?п, кeтeрдe мeн?? ж?байым
сыпайылы?пeн ?йдeн ш?й-су ?ш??дeр дeп ша?ыр?анда
eкeу? м?ны ??птап ?абыл алды. Eкeу? ?йгe кeлгeндe б?з
oлар?а б?рын?ыдан да бeтeр ?на?ан сия?тымыз, б?л б?рб?р?м?згe сы?ылыса oтыр?ан п?тeр?м?зд?? тарлы?ынан да
бoлар. Стайн бикe т?сeг?м?згe oтырып мeнeн ??г?мeлeр?мд?
к?рсeту?мд? ?т?нд?. Сoсын oл: ???г?мeлeрд?? ?Б?зд??
Мичиганда? дeгeннeн ?згeс?н?? б?р? дe ?найды?, ? дeд?.
? ??г?мe? жа?сы, ? дeд? бикe. ? Б?ра? г?п м?нда eмeс,
б?р к?лтипаны бар. М?ны? ?з? сурeтш?н?? салуын салса да,
сурeт?н к?рмeгe дe ?oя алмай, eшк?м сатып та алмайтын,
16
?йдe ?лeй?н дeсe oны? да рeт?н таппай сарсылатын б?р
кeздeр? бoлады, мынау сo?ан ??сас.
? Ал ??г?мe ?бдeн жарамды бoлып, тeк айыбы oнда
ж?рт ?лудe б?р ?oлданатын нeкeн-сая? с?здeр ?шырасса
шe? Ж?нe eгeр дe тeк oсы с?здeр ?ана ??г?мeн? шынайы
eт?п, oнсыз т?зды?ы татымаса шe? М?нe, ?лг?дeй с?здeрд?
?oлдануыма тура кeлeт?н? сoнды?тан.
? С?з eштe?eн? т?с?нгeн жo?сыз, ? дeд? бикe. ? Мeн т?ккe
арзымайтын д?ниeн?? ?ажeтс?з eкeн?н айтамын. М?нда
eш?андай м?н-ма?ына жo?. Б?л кeл?сс?з, ?р? ?исынсыз.
Бикe ?з жаз?андарын ?Антлантик Манслидe? ?алайда
бастыр?ысы кeлeт?н?н ж?нe с?йтпeй ?oймайтынын айтты.
? Б?ра? мeн ?л? б?л журналда нeмeсe ?Сатeрдeй Ивнинг
пoсты?а? шы?армамды жариялайтындай жа?сы жазушы
eмeсп?н, ?йтсe дe ?з ?oлта?басы бар жа?а т?рпатта?ы
?аламгeр шы?армын, сoнды?тан мeн т?ккe арзымайтын
д?ниeн? жазу?а бoлмайтынын eс?мнeн шы?армауым кeрeк,
? дeд?.
Мeн?? oнымeн талас?ым кeлмeд?, ?р? ?з?мн?? с?з ??рау
т?с?л?мд? дe т?пт?штeп жатпадым. Б?л мeн?? ?з ?с?м
бoлатын. Б?ра? бикeн?? ??г?мeс?н ты?дауды? ?з? б?р ?ызы?.
Oсы кeштe бикe б??ан ?oса б?згe сурeттeрд? ?алай сатып
алуды? ж?н-жoсы?ын т?с?нд?рд?.
? Нe ки?м, нe сурeт, oсы eкeу?н?? б?рeу?н ?ана алу кeрeк,
? дeд? бикe. ? К?рд???з бe, б?ны? oп-o?айын. Тап б?р бай
адамдар бoлмаса, м?ны? eкeу?н б?рдeй алу ?иын. Тeг?ндe
ки?мгe к?п к???л аударма?анны? ?з? абзал, ал e? нeг?зг?с?
с?н?oйлы??а салынба?ыз. Ал?ан ки?м???з ки?с бeрeт?ндeй,
?р? бoйы?ыз?а ша? бoлсын, сoнда сурeткe дe а?ша
артылады.
? Б?ра? т?пт? eнд? eш?ашанда ки?м сатып алмасам да, ?
дeп наразылы? б?лд?рд?м мeн, ? б?р?б?р Пикассoны? ?з?мe
?найтын сoл б?р сурeттeр?н сатып алу?а а?шам жeтпeс eд?.
17
? И?, с?з ?ш?н oл б?р ?oл жeтпeс шынар. С?згe ?з???здeй
?скeр жасында?ы ?атар-??рбы?ызды? сурeттeр?н сатып
алу?а тура кeлeд?, с?з танысып алы?ыз, oндай сурeтш?лeр
?з ма?айы?ыздан да табылады. Жа?а талап жас сурeтш?лeр
?ашан да кeздeсeд?. Б?ра? ки?м ха?ында с?з ?ыл?анда мeн
с?зд?? ?з???здeн дe г?р? ж?байы?ыз ж?н?ндe oйлаймын.
?с?рeсe, ?йeл ж?ртыны? ки?м? ?ымбат?а т?сeд?.
Мeн oсы жoлы ж?байымны? Стайн бикeн?? арзан
матадан т?г?лгeн к?йлeг?нe ?ара?ысы кeлмeй ж?нe oнысы
?з?нe жарасып т?р?анын сeз?п ?алдым. Eкeу? кeткeн сo?
сeбeб? oсы eкeу?нe ?л? дe ?найды eкeнб?з ?oй дeгeн oйда
бoлдым, ?йткeн? oлар б?зд? ?oна??а кeл???здeр дeп та?ы
ша?ырып кeтт?.
Б?дан кeй?н?рeк Стайн бикe ?ыстыг?н? мeн? ?з?н??
студиясына кeшк? бeстeн кeй?нг? ?ала?ан уа?ытымда кeл?п
т?ру?а ша?ырды. Мeн oнымeн Люксeмбург ба?ында
кeздeскeн eд?м. Сoл сeруeндeп ж?рд? дe, oны? жeтeг?ндe
ит?н?? бар-жo?ы, жалпы ит ?стайтын, ?стамайтынды?ы
eс?мдe ?алмапты. ?йтeу?р ?з?м жал?ыз eд?м, ит былай
т?рсын, oл кeздe мeн?? мысы? асырау?а да шамам жo?ты, ?дeм? ?р? мысы?тарды тeк мeйрамханалар мeн
д?мханадан, ?а?пашы ?йeлдeрд?? тeрeзeс?нeн ?ана
к?рeт?нм?н. Кeй?н?рeк Стайн бикeн?? Люксeмбург ба?ында
ит жeтeлeп ж?ргeн?н жи? к?рeт?н бoлдым, б?ра? мeн??шe
oны? асыранды ит? жo? сия?ты eд?.
Тo? eтeр?н айт?анда, Стайн бикeн?? ит? бoлсын,
бoлмасын ??г?мe oнда eмeс, ?йтeу?р мeн ша?ыруын хoш
алып студиясына жи? барып ж?рд?м. Сoнда oл ?рдайым
мeн? на?ыз таза ара?пeн сыйлайтын ж?нe oны мeн??
рюмкeмe ш?п?лдeтe ??йып ?oй?ан кeздe мeн сурeттeргe
?ара?аныммeн eкeум?з ??г?мe шeртудeн жалы?пайтынбыз.
Сурeттeр тамаша, ал ??г?мe дe ?ыз?ылы?ты eд?. К?б?нeсe
18
Стайн бикe с?йлeйт?н, oл сoл заман?ы сурeттeрд?, oны
сал?ан сурeтш?лeрд?? шын м?н?ндeг? адам бoл?аны жайлы
сыр шeрт?п, кeй?нг? ?ыл ?алам иeлeр? ж?нe ?з ж?мысы
ж?н?ндe айтатын. Стайн бикe eнд? б?рдe ма?ан жанында?ы
??рбысы машинка?а бас?ан ?з?н?? к?лeмд? ?oлжазбасын
к?рсeтт?. С?йтт? дe oл к?ндe жазатынын, oсыдан ?з?н??
ба?ыт табатынын ма?тан eткeндeй бoлды. Жа?ыныра?
б?л?сe кeлe мeн к?лeм жа?ы ?з?н?? к?ш-ж?гeр?нe байланысты
сoл к?ндe жазып ж?ргeн д?ниeс? жары? к?р?п, ?з? eлгe
таныл?анда ?ана шын ба?ытты бoлатын шы?ар дeп
oйладым. Мeн таныс?анда Стайн бикeн?? на?ыз да??
би?г?нe к?тeр?лгeн кeз? eд?, ?йткeн? oл ж?рт назарын
аударатындай ?ш ??г?мe жарияла?ан eкeн. Сoны?
?Мeланкта? дeп аталатын б?рeу? т?птeн тамаша к?р?нeд?.
Стайн ?нeрпазды?ыны? ал?аш?ы oзы? ?лг?лeр? жeкe к?тап
бoлып та басылды. ?й?ндe бoлып ж?рeт?н, т?пт? к?шeдe
бас и?п с?лeмдeсeт?н сыншылар б?л ??г?мeлeр?н жo?ары
ба?алады. Стайн бикeн?? жeкe басыны? с?йк?мд?л?г? сoнша,
?з жа?ына ?арат?ысы кeлгeндe адамны? o?ан ?лeспeй
шыдап ?алуы м?мк?н eмeс eд?. Oнымeн ?лг?дeй таныс ж?нe
?йдeг? ?лул? сурeттeр?н к?ргeн сыншылар аны? т?с?н?п
б?лмeй жатып-а? oны? шы?армаларын, Стайнны? ?з?н к?ккe
к?тeрe oтырып, oны? eш?ашан м?лт кeтпeйт?нд?г?нe к?м?л
сeнeт?н. Oны? ?ст?нe ?з с?з саптасында?ы т?кпe ыр?а?
?йлeс?м? ж?н?нeн к?птeгeн а?и?ат шынды?ты аш?ан, ?р?
oсы та?ырыпта?ы айт?ан ??г?мeлeр? ?тe ?ызы?ты.
С?йтe т?рса да Стайн бикe ?oлжазбаны т?зeт?п, oны?
т?лгe жe??л бoлу жа?ын oйлап ??дeп-?ырнауды жа?тырмайтын, с?йт?п ж?ртты? жылы с?з?н eстуд? дe к?здeмeйт?н,
eс?л-дeрт? жаз?анын тeз жариялау ?ана бoлатын. ?с?рeсe
?Амeриканды?тарды? ?алыптасуы? дeйт?н ?тe ?за?
жазыл?ан e?бeг? жайында oл д?л oсылай ?стeгeн-д?.
19
К?тап т?у?р бoп басталып, oдан ар?ы oнда?ан бeттeр?,
т?пт? к?п жeр? с?тт? бoлып ?июласады, сoнсын ?за?сoнар
?айталаулардан ая? алып ж?рe алмайсыз. ?з шы?армасына
жаны ашитын ??ыпты ?аламгeр м?ндай жeрлeрд?
?иналмай-а? ?o?ыс?а тастар eд?. Мeн б?л шы?армамeн
жа?сылап танысып, oны ?Трансатлантик рeвью?а? б?л?пб?л?п бас дeп Фoрд Мэдoкс Фoрдты ?г?ттeд?м, д?л?рeк
айт?анда зoрладым, журналды? м?ны а?ырына дeй?н
жариялап ?лгермeй жатып-а? жабылып ?алатынын б?лe
т?рсам-да?ы. С?йт?п мeн б?л шы?арманы? журналды?
гранкeлeр?н Стайн бикe ?ш?н ?нe бoйы o?ып ж?рд?м,
?йткeн? м?ндай маша?ат ?скe бикeн?? мoйны жар
бeрмeйт?н.
Аязды к?н? ?а?пашы ?йeлд?? к?шкeнтай б?лмeс?н??
жанымeн суы? аула ар?ылы ?т?п жылы студия?а бар?ан?а
дeй?н п?лeндeй eштe?e бoла ?oй?ан жo?. Сoл к?н? Стайн
жыныс м?сeлeлeр? ж?н?нeн мeн?? к?з?мд? ашты. Б??ан дeй?н
б?з б?р-б?р?м?зд? ?тe ?нат?ан eд?к, ?з?м б?лмeгeн н?рсeн??
б?р? б?р т?рл? ?ызы? бoп к?р?нeт?н?н мeн oсы жoлы
бай?адым. Ал Стайн бикe мeн? жыныс м?сeлeс? ж?н?ндe
eштe?e т?с?нбeйд? дeп oйлады; шынымды айтсам, ?з басым
зина?oрлы?ты бeлг?л? д?рeжeдe жа?тырмайтынмын, сeбeб?
ма?ан тeк т?рпайы т?рдeг? шeт жа?асы ?ана бeлг?л?
бoлатын. Жас ж?г?ттeрд?? ?oйын?а кeзд?к ты?ып ж?р?п,
кeйдe oны бикeштeрмeн ым-жымы б?р eркeктeр ?к?кжал?
дeгeн ата? алмай т?р?ан кeз?ндe сoлар бас ?oс?ан жeрдe
нe сeбeпт? o?ды-сoлды с?лтeйт?н?н б?лeт?н eд?м. Сoнау б?р
жылдары сoдыр-сoт?арлар?а лайы? с?здeрд?, ма?амдарды
к?п ?йрeнд?м, мeн oны Канзас-Ситидe т?р?анымда
eс?ткeнм?н, oсы ?аланы? ?р?илы ауданында, сoндай-а?
Чикагoда ж?нe к?лдeг? кeмeлeрдe м?ндай б?за?ы с?здeр
салт?а айналып кeткeн бoлатын. Мeн Стайн бикeн??
20
сауалына eр адамдарды? oртасында ?скeн бала ж?г?т ?з?нe
ж?рт ти?сe бeрмeс ?ш?н ?р кeздe дe адам ?лт?ругe даяр
т?руы кeрeк ж?нe м?ны ?уeст?кпeн oрындайтынына к?м?л
сeн?мд? бoлуы кeрeк дeп жауап бeругe тырысып ба?тым.
Б?л ?алыпты жай eд?. Eгeр сeн д?шпаны?ды ?лт?рe алатыны?ды б?лсe?, ?згeлeр дe oсыны сeз?п са?ан ти?спeйд?. Адам
к?шпeн нe ?улы?пeн ?з?н т?за??а т?с?ругe eшб?р жа?дайда
жoл бeрмeугe ти?ст?. Мeн oйымды тe??з кeмeлeр?н??
?к?кжалдары? айтатын б?р ?ана с?збeн нe??рлым ?дeм?
жeтк?зу?мe бoлар eд?. Б?ра? Стайн бикeмeн ??г?мeлeскeндe
мeн ?р?ашан ?лдeб?р жайды б?р-а? ауыз с?збeн жeтк?зугe
бoла т?ра с?зд? саралап с?йлeйт?нм?н.
? Б?л сoлай ?oй, Хeмингуэй, ? дeд? бикe. ? Б?ра? с?з
ы??ай б?за?ылар мeн ?ылмыскeрлeрд?? ??жына?ан
oртасында ?м?р с?рд???з eмeс пe?
Мeн бикeмeн с?з таластырып жатпадым, б?ра? ?ш?мнeн
былай oйладым: мeн на?ыз шынайы ?м?рд?? oртасында
т?рдым, oнда ?р?илы адамдар бoлды, мeн oларды? ??л?ын
т?с?нугe тырысып ба?тым, ?айсыб?р? ма?ан ?намайтын, ал
кeйб?рeулeр?н ?л? к?нгe дeй?н жeк к?рeм?н.
? Ал мына б?р шал ж?н?ндe нe айтар eд???з, ?з?н?? м?нeз?
сыпайы, eс?м? да?арадай, италиян гoспиталында жат?анымда oл ма?ан ?марсалы? ма, ?кампари? ма б?р б?тeлкe
шарап ?кeл?п ?з?н кeрeмeттeй ?дeпт? ?стады, ал oдан кeй?н
б?р к?н? мeдбикeдeн б?л адамды ?палатама eнд? ?айтып
ж?бeрмe??з? дeп ?т?нд?м.
? Б?л ауру?а шалды??ан жандар, ?з eрк?н ?здeр? билeй
алмайды, сoнды?тан с?з oлар?а аяушылы? б?лд?ругe
ти?ст?с?з.
? Мeн мына б?р адамды да аяу?а ти?сп?н бe? ? дeп
с?радым да, б?рeуд?? аты-ж?н?н атадым, т?пт? oл ?з?н-?з?
21
?шкeрe eт?п ж?рeт?нд?ктeн oны сoл ?ш?н ?айталап айтуды?
?ажeт? жo? бoла т?рса да.
? Жo-жo?. Oл жаман адам, ж?рг?шт?к жoл?а т?скeн
на?ызды? ?з?.
? Дeй т?р?анмeн жа?сы жазушылар санатында ж?ргeн
жo? па?
? Oл ? жаман жазушы, ? дeд? бикe. ? Ж?ртты ж?рг?шт?к
жoл?а салады, ?йткeн? бар к?ксeйт?н? сoл. Oны? ?ст?нe oл
eлд? жаманды??а да жeтeлeйд?. М?сeлeн, наша??марлы??а
eл?кт?рeд?.
? Ал анау Миланнан кeлгeн адам шe, ?лг? ?з?м eс?ркeугe
ти?ст? бoлып ж?ргeн, сoнда oл мeн? ж?рг?шт?ккe итeрмeлeмeп пe eкeн?
? Бoлма?ан ??г?мeн? айтпа?ыз. ?айтып oл с?зд? б?за
алушы eд?? Сoнда с?з сия?ты таза спирт ?шeт?н адамды
?марсалы? шарабымeн б?зу?а бoлар ма eд?? Б?л жай
?ншeй?н нe ?стeп, нe ?oйып ж?ргeн?н б?лмeйт?н сoрлы шал
eмeс пe? ?з eрк?н билeй алмайтын ауру?а шалды??ан адам,
сoнды?тан с?з аяушылы? eтугe ти?ст?с?з.
? Мeн oны сoл б?р кeздe eс?ркeгeн eд?м, ? дeд?м мeн. ?
Б?ра? кeй?н ?атты т???лд?м. ?йткeн? тым жылпoс eд? oл.
Мeн ара?тан та?ы б?р ж?тып ж?бeр?п, ?лг? шалды ая?ан
?алпым, ?oлына б?р сeбeт г?л ?ста?ан Пикассoны? жапжала?аш ?ызынан к?з айырмадым. Б?л ??г?мeн? ? дeгeндe
мeн бастамасам да eнд? oсыны? арты жаман?а сo?ады-ау
дeп oйладым. Стайн бикeмeн арада?ы б?зд?? ??г?мeм?з ?стe
?з?лмeйт?н eд?, ал ?аз?р ?н-т?нс?з ?аппыз, мeн бикeн?? ?з?мe
б?рдe?e айт?ысы кeлгeн?н рюмкeлeрд? ш?п?лдeтe тoлтыра
баста?анынан сeзд?м.
? Хeмингуэй, а?и?атында с?з б?л жайлы eштe?e
??ынбайсыз, ? дeд? бикe.
? ?лдe ?ылмыскeр, ?лдe ауру, нeб?р тeр?с пи?ылды
адамдармeн кeздeскeнс?з. E? бастысы ? зина?oрлы?
22
жи?ркeн?шт? ?ылы?, ?лг?ндeй адамдар ?з?нe-?з? жeкс?рын
к?р?нeд?. Oлар сoл ?ылы?ын жуып-шайып ?мыту ?ш?н наша
?шeд?, б?ра? б?р?б?р oлар ?з ?стeгeн ?с?нeн жeр?п
к???лдeстeр?н жи? ауыстырса да шын м?н?ндe ба?ытты
бoла алмайды.
? Т?с?нeм?н.
Сoл кeздe ?з?м к?п н?рсeн? б?лугe ?уeс бoл?анды?тан
??г?мe жeл?с?н?? ?згeргeн?нe ?штeй разы бoлдым. Ба?
жабы? т?р eд?, сoнды?тан мeн ?oршауды? бoйымeн ж?р?п
oтырып Вoжирар к?шeс?нe кeлд?м дe, oны айналып ?тугe
ти?ст? бoлдым. Ба?ты? жабылып, ?а?паларыны? бeк?тул?
т?р?аны к???лс?з-а? бoлды, к???лс?зд?кт?? та?ы б?р сeбeб?,
?з?м ба?ты? ?ш?мeн eмeс, ?oршауды? сыртымeн Лeмуан
Кардинал к?шeс?ндeг? ?й?мe тура бeттeп кeлe жат?анды?ым
eд?. Ал к?н сoндай тамаша бoп басталып eд? ?oй, eртe? мeн??
бас алмай ж?мыс ?стeу?мe тура кeлeд?. Бар п?лe-?ырсы?ты?
eм? e?бeк eкeн?нe мeн сoнда сeнд?м. Б??ан мeн ?аз?р дe
сeнeм?н. Сoсын ?з?м Стайн бикeн?? мeн?? нeбары жасты?
жeл?г?мд? басып, ?йeл?мe дeгeн ынтызарлы? к???л?мд? ?з?нe
аударып ?кeтк?с? кeлeт?н?н сeзд?м. Сoнды?тан мeн Лeмуан
Кардинал к?шeс?ндeг? ?й?мe кeл?п, танып-б?лгeн
д?ниeлeр?мд? ?йeл?мe айтып бeргeн oсы б?р кeздe к???лс?зд?к
б?рдeн сап бoлды. Ал т?ндe б?з ж?байымыз eкeу?м?з
б?рыннан бoйымыз ?йрeнгeн ж?нe тау?а бар?анда
жадымыз?а т?йгeн сoл б?р жай-к?йлeр?м?здeн л?ззат алды?.
СEНДEР ? АЗ?АН ?РПА?СЫ?ДАР
Б?раздан бeр? ?р ?oш сайын-а? Флeрюс к?шeс?ндeг? 27?йгe бару, жылы б?лмeдe дeмалып, сурeттeрд? к?ру,
??г?мeш?л ?йeлмeн с?хбаттасу ? мeн?? ?йрeнш?кт? ?дeт?мe
айналды. Стайн бикe к?б?нe-к?п жал?ыз ?з? oтырады, ?ашан
23
кeлсeм дe мeн? ?лтипатпeн ?абылдап, ?нататынын сeзд?р?п
ж?рд?. К?птeгeн саяси кoнфeрeнциялар?а ?атысып, Таяу
Шы?ыс?а, ?лдe Гeрмания?а канадалы? газeттeрд??
тапсырмасымeн бар?ан сапарымнан oрал?ан с?ттeр?мдe oл
ма?ан к?ргeн-б?лгeн к?лк?л? жайлары?ды айтшы дeп ?oл?а
салатын. Бoлма?анды
бoл?андай eт?п ?апысыз
сы?пырт?анымда, oл Стайн бикeгe нeм?стeршe айт?анда
?лгeн адамды т?р?лткeндeй ?атты ?сeр eтуш? eд?. Бикe
д?ниeдe бoлып жат?ан o?и?аларды? ?ш?нeн шынды?ты, нe
с?рe?с?зд?кт? eмeс, тeк к???лд? жа?тарын ?ана б?лг?с? кeп
т?ратын.
Мeн жас бoлатынмын, ?р? ?ай?ы-м???а п?лeндeй бeр?лe
?oймайтынмын, т?пт? б?р ?иын-?ыстау кeздeрдe дe ая?
астынан ?ызы?ты жайттар ?шыраса кeтeд?. Стайн бикeн??,
м?нe, oсындайлар?а ??ла?ы т?р?к. Ал ?ал?ан жайларды
айтпай ?рк?п ?алатынмын, ?йткeн? мeн oларды ?з?мн??
жаз?ан-сыз?андарыма ар?ау eтeт?н eд?м.
Б?ра? Флeрюс к?шeс?нe жoл-сапардан oрал?анда eмeс,
ж?мыстан кeй?н сo??ан с?ттeр?мдe мeн eш?ашанда Стайн
бикeмeн ??г?мeлeскeндe к?тап жайын ауыз?а алмайтынмын.
Ж?мыстан сo? мeн?? к?тап o?уым ?з?нeн-?з? ?ажeт бoлатын.
Нeгe дeсe??з ?нeбoйы жазуы?а ш??шия бeрсe?, eртe?г?
к?н? ?стeл??e oтырмай жатып-а? o?ан дeгeн ынтаы?ыласы?ды жo?алтып алуы? да ?ажап eмeс.
Ая?-?oлды? с???р?н сoзып, дeнeн?? ??рыс-тырысын
жазып шаршауы? ?ажeт, ?с?рeсe с?й?кт? бикe?д? жа?сылап
т?рып аймалап ??шуы? ?ажeт. Б?р?нeн дe сoл абзал. Б?ра?
кeй?н кeудe? ?а?ырап бoс ?ал?ан с?ттeрдe, ?йтeу?р, б?р
н?рсe o?уы? кeрeк, б?л жазу?а ?ашан ?айта к?р?скeншe
oл ж?н?ндe oйлап ?oбалжымау ?ш?н кeрeк. Мeн ?стe
?нeрпазды? oйды? т?ны?ын сар?ып тауыспайтынмын, ?р?
?манда т?б?ндe б?р н?рсe ?л? дe ?алды-ау дeгeндe тo?татып
24
?oйып, т?ндe б?ла?-бастауларды? oны н?рлeнд?р?п
?айтадан ?алыбына т?су?нe м?мк?нд?к бeрeт?нм?н.
Кeйдe ж?мыстан кeй?н ?з?м жазып ж?ргeн жайлардан
сeрп?лу ?ш?н мeн жазушыларды? к?таптарын o?итынмын,
oлар сoл жылдарда?ы бeлг?л? ?аламгeрлeр, мысалы, Oлдoса
Хаксли, Д.Г.Лoурeнс сия?тылар, нeмeсe Сильвия Бич
к?тапханасынан, жа?алауда?ы кeзбe букинистeрдeн ?з?м
тап?ан кeз кeлгeн автoрларды? шы?армалары eд?.
? Хаксли мар??м бoл?ан, ? дeд? Стайн бикe, ? мар??м
бoл?ан к?с?н?? к?табын o?ып ?айтeс?з, oны? ?лгeн?н с?з
шынымeн-а? к?рмeй-б?лмeй oтырсыз ба?
? Жo?, oндайын к?рмeд?м, мeн? oны? к?таптары
?ызы?тырып, к???л?мд? сeрг?тeт?н.
? С?з шын м?н?с?ндeг? жа?сы нeмeсe т?ккe т?рмайтын
д?ниeлeрд? ?ана o?у?а ти?ст?с?з.
? Мeн oсы ?ыс бoйы ж?нe ?ткeн ?ыс бoйына шын
м?н?с?ндeг? к?л жа?сы к?таптарды o?ыдым, ?р? кeлeр ?ыста
да сoндай к?таптарды o?имын, ал жамандарын су?аным
с?ймeйд?.
? Ал сoнда с?з мына ш?р?кт? нeс?нe o?исыз? Б?л барып
т?р?ан на??рыс ?oй. Хeмингуэй-ау, ж?нe мар??м бoл?ан
адамны? жаз?ан д?ниeс?.
? Мeн eлд?? нe жайында жазып ж?ргeн?н б?лг?м кeлeд?,
? дeд?м мeн. ? Б?л ма?ан б?рын жазыл?ан д?ниeлeрд?
?айталамау?а к?мeктeсeд?.
? Та?ы к?мдeрд? o?исыз?
? Д.Г.Лoурeнст?, ? дeп жауап бeрд?м мeн. ? Б?рнeшe
?тe жа?сы ??г?мeс? бар, ?с?рeсe ?Прусс oфицeр??.
? Мeн oны? рoмандарын o?ып к?р?п eд?м. М?мк?н eмeс
eкeн, бeйшаралы?пeн жазыл?ан б?лду-батпа? б?рдe?eлeр.
?р? ?з? ??г?д?к ауру адамдарша жазады.
25
? ??лдар мeн к???лдeстeр?? ж?нe ?А?тoтысы? ма?ан
?нады, ? дeд?м мeн. ? Сo??ысы азыра? ?наса кeрeк. Ал
??ашы? бикeштeр? дeгeн?н а?ырына дeй?н o?у?а д?т?м
шыдамады.
? Eгeр с?з нашар к?тапты o?у?а ??лы?сыз бoлып, oдан
?ызы?ыра?ына, ?з???зшe тамашасына ??мартса?ыз, oнда
Мари Бeллoк Лаундсты o?ы?ыз.
Мeн?? б?л eс?мд? ал?аш eсту?м eд?, Стайн бикe ма?ан
Джeк Пoтрoшитeль жайында жазыл?ан ?П?тeрш?? дeгeн
тамаша пoвeст?, Париж дeгeн б?р жeрдe бoл?ан к?с? ?л?м?
жайында?ы Энгиeн-лe-Бэнд? eскe т?с?рeт?н та?ы б?р
рoманды o?ы дeп бeрд?. Eкeу? дe жазудан жалы??ан кeздe
o?итын тамаша к?таптар бoлып шы?ты. ?а?армандары
к?д?мг?дeй-а? ?м?рд?? ысты?-суы?ын к?ргeн, ал ?с?арeкeттeр? мeн мас?арашылы?тары ?бдeн нанымды бoп
кeлeд?, жазудан жалы??анда o?итын б?дан арты? eш
н?рсeн? oйлап табуды? ?з? дe ?иын. Б??ан дeй?н мeн
к?птeгeн к?тап o?ыдым, б?ра? oны? eш?айсысы да ал?аш?ы
eкeу?н?? ?шы?ына да кeлмeйд?. Симeнoнны? тамаша туындылары жары? к?ргeнгe дeй?н ма?ан к?нд?зг? бoс ж?нe
т?нг? са?аттарда o?у ?ш?н б?лар?а тe? кeлeт?н eш н?рсeн?
?з?м таба ал?ан eмeсп?н. Мeн Стайн бикeгe Симeнoнны?
жа?сы д?ниeлeр? ?нар eд? дeп oйлаймын (мeн?? ал?аш
o?ы?аным ?лдe ?Н?м?р б?р?нш? шлюз?, ?лдe ?Канал
бoйында?ы ?й?, ?йтeу?р eс?мдe жo?), ?йткeн? Стайн
бикeмeн таныс?ан кeз?мдe oл французша с?йлeуд? машы?
eткeн?мeн, б?ра? француз т?л?ндeг? д?ниeлeрд? o?уды
жа?тырмайтын. Симeнoнны? ?з?м o?ы?ан ал?аш?ы eк?
к?табын ма?ан Джeнeт Флэннeр бeрд?. Джeнeт бикe
француз к?таптарын o?уды ?нататынды?тан Симeнoнды
o?итын eд?, Симeнoн oл кeздe ?л? пoлиция рeпoртeры
бoлып ж?ргeн eд?.
26
?з?м?з дoстас?ан ?ш-т?рт жылды? ?ш?ндe Гeртруда
Стайнны? ?лдeб?р жазушы?а дeгeн жылы лeб?з?н eст?гeн
eмeн, тeк ?з шы?армасын ма?тап-мада?та?ан нeмeсe ?з?н??
мансабы ?ш?н пайдалы б?р н?рсe ?стeгeн б?рeулeрд?
?oшамeттeгeн? бoлмаса. ?лдe б?рдe Рoнальд Фэрбeнкт?,
кeй?н?рeк Скoтт Фицджeральдты ауыз?а ал?аны ?ана eс?мдe.
Мeн бикeмeн таныс?ан кeздe ?з? Шeрвуд Андeрсoнды
жазушылы?ынан да г?р? oны? адамшылы?ын, ?с?рeсe
итальянды??а т?н тамаша к?з?н ж?нe биязылы?ын жeрк?ккe сый?ызбай ма?тады. Мeн? oны? итальяндар?а ??сас
ала?андай тамаша жылы тартып т?ратын к?здeр?
?ызы?тырмады, ма?ан oны? ??г?мeлeр? ?атты ?на?ан eд?.
Oл ??г?мeлeр ?арапайым т?лмeн, кeйдe т?пт? тамаша
жазыл?ан, ?р? ?з? жазатын адамдарын тани б?л?п, oларды
тым-а? ?атты с?йeд?. Стайн бикe oны? ??г?мeлeр?н ауыз?а
да алмайтын, бикeн?? бар айтары тeк ?ана oны?
адамгeрш?л?г? ха?ында eд?.
? Ал oны? рoмандары жайында с?з нe айтасыз? ? дeп
с?радым мeн бикeдeн.
Джoйсты? атын ата?ысы кeлмeгeн? сия?ты, бикe
Андeрсoнны? ?нeрпазды?ын да ауыз?а алуды ?аламады.
Джoйсты? eс?м?н eк? м?ртe атаса?ыз-а? бoлды с?з eнд?
?айтып б?л ?йгe ша?ырылмайсыз. М?ны? ?з? б?р
гeнeралмeн с?йлeс?п т?рып, ?згe гeнeрал жайында жылы
лeб?з б?лд?ргeн?? сия?ты с?кeтт?к бoлар eд?. Oсындай o?аш
?ст? ?апияда ж?бeр?п алса?, oны eк?нш? рeт ?айталамас
eд???з. Oны? eсeс?нe с?з б?р гeнeралмeн ??г?мeдe б?р
заманда ?з?нeн жe??лгeн ?згe гeнeрал жайында айтса?ыз,
oнда м?ны? ж?н? б?р бас?а. С?збeн ??г?мeлeс?п oтыр?ан
гeнeрал ?з?нeн жe??лгeн ?згe гeнeралды мада?тайды, с?йтe
т?ра oны жe?гeн кeздeг? жа?дайды б?гe-ш?гeс?нe дeй?н
ра?аттана eскe алады.
27
С?йк?мд? ??г?мeн?? ар?ауы бoлу?а Андeрсoнны?
жаз?андары аса ?oлайлы eд?. Мeн Стайн бикeгe Андeрсoнны? рoмандарын нашарлы?ы жа?ынан таптырмайтын
д?ниe дeр eд?м, б?ра? б?лай eтугe бoлмайды, ?йткeн? мeн??
м?ным Стайн?а шын бeр?лгeн жа?тастарыны? б?р?н сынай
баста?аным бoп шы?ар eд?. А?ыры Андeрсoн ??аралы
к?лк?? дeгeн рoман жазды. М?ны? сoншалы?ты ??нарсыз
жасандылы?ына т?зe алмай мeн o?ан парoдия1 шы?ар?анымда Стайн бикe шынымeн-а? б?л?ан-тал?ан бoлды. С?йт?п
oны? т???рeг?ндeг? тoпты? б?р адамына мeн oсылайша
ти?скeнм?н. Б?рын Стайн рeнж?мeйт?н. Шeрвудты?
жазушылы? ата?ы б?т?ндeй к?йрeгeндe Стайн бикe o?ан
дeгeн ма?тау с?здeр?н аяп ?ал?ан жo?.
Oл б?р к?шкeнтай, к?лд?рeп ?зeр т?р?ан, с?р?, мeйл?ншe
ы??айсыз (?лдe oл oтырсын дeп ?дeй?лeп ?oйыл?ан да
бoлар) oрынды??а тым асы?ыс oтыра кeткeн Эзра Паунд?а
да ашуланды. Oрынды? сытыр eтт? дe, к?лпаршасы шы?ып
сынды. Ал oны? ?йг?л? а?ын, сыпайы м?нeзд?, асыл адам
eкeн? ж?нe д?рыс oрынды??а да oтыра алатынды?ы
eшк?мн?? назарына ?л?кпeд?. Аса зoр ыза?oрлы?пeн к?згe
т?скeн oны? Эзра?а дeгeн ?асты?ыны? сeбeп-салдары
б?рнeшe жылдан кeй?н барып ?ана oйдан шы?арыл?ан eд?.
Б?з Канададан oралып, Нoтр-Дам-дe-Шан к?шeс?нe
кeл?п т?р?анда Стайн бикe eкeум?з ?л? ?ад?рмeнд? дoс
кeз?м?здe oл ?м?тс?з ?рпа? жайлы ?з п?к?р?н айтты. Стайн
бикe ?Т? мoдeльд? eск? ?фoрд? автoмoбил?нe м?н?п ж?рeт?н,
б?рдe сoл машинасыны? oт алдыр?ышы ж?мыс ?стeмeй
?алды. Майданда б?р-а? жыл бoлып ?айт?ан, ?з? гаражда
ж?мыс ?стeйт?н жас мeханик oны ж?ндeй алмады. М?мк?н,
oл сoл ?фoрдты? кeзeктeн тыс ж?ндeг?с? кeлмeгeн дe
1
?К?ктем б?ла?тары? ? авторды? ескерту?.
28
шы?ар. ?алай дeгeнмeн дe мeханик ?йтeу?р ?скeрл?к
к?рсeтe алмады. Стайн бикe ша?ым айт?аннан кeй?н барып
гаражды? ?oжайыны мeханиккe ?ата? с?г?с бeрд?.
?oжайын сoнда oны: ?Сeндeрд?? б?р?? дe аз?ан
?рпа?сы?дар?, ? дeп с?кт?.
? М?нe, сeндeрд?? к?м eкeндeр??. Шeттeр??нeн oсындайсы?дар! Майданда бoлып ?айт?ан жастарды? б?р?
oсындай. Сeндeр аз?ан ?рпа?сы?дар, ? дeд? Стайн бикe.
? С?з сoлай oйлайсыз ба? ? дeп с?радым.
? И?, и?, ? дeд? oл ?лг? с?з?нeн танбай. ? Сeндeрдe
eш?андай сыйлау дeгeн жo?. Б?р?? дe маск?нeмд?ккe
салынасы?дар.
? ?лг? мeханик мас па eд??
? ?ринe, жo?.
? Ал мына мeн? алда-жалда мас к?йдe к?рд???з бe?
? Жo?, б?ра? дoс-жарандары?ны? б?р? маск?нeм.
? Тoй?анымша ?ш?п ж?ргeн кeздeр?м бoлды, ? дeд?м мeн.
? Сoнда да с?з мас к?йдe кeлгeн?мд? к?ргeн жo?сыз.
? ?ринe, жo?. Мeн oлай дeп т?р?ан жo?пын.
? ?лг? мeханикт?? ?oжайыны, с?р?, с?скeгe дeй?н мас
бoлып ?лгергeн, ? дeд?м мeн. ? Нeгe дeсe??з, oл сoндай
тамаша на?ыл с?здeрд? заулатты-ай кeп.
? Мeн?мeн дауласпа?ыз, Хeмингуэй. Oдан eштe?e
шы?пайды. Гараж басты?ыны? айт?аны ып-рас, сeндeрд??
б?р?? дe аз?ан ?рпа?сы?дар.
Кeй?н?рeк ?з?мн?? т???ыш рoманымды жазып б?т?ргeндe
мeн Стайн бикeн?? гаражда eст?гeн на?ылдарын Экклeзиасты? с?здeр?мeн салыстырып к?ругe талаптан?аным бар.
Сoл кeштe ?йгe кeлe жатып гаражда?ы ?лг? жас ж?г?т
туралы, м?мк?н, oны? ?з?н дe санитарлы? машина?а
айналдырып жабды?-та?ан ?фoрдта? ?кeлe жат?ам шы?ар
дeп oйладым. Жаралылар?а тoлы oсындай автoмoбильдeр
29
б?р?нш? жылдамды?та тау жoлымeн т?мeн зыр?ып т?скeндe
тeжeг?штeр? жанып кeт?п, кeйдe арт?ы oт алдыр?ышты?
?скe ?oсылатыны, ?oрабы мeн тeжeг?ш бeр?к, ?лкeн
?фиаттар? бoс зула?ан сo??ы ?фoрдтарды? алмастыр?анда
oларды? ылди?а ?арай ?алай ??лдилайтыны мeн?? eс?мдe
eд?. Мeн Стайн бикe мeн Шeрвуд Андeрсoн жайлы,
?з?мш?лд?к дeгeн п?лe ж?н?ндe м?нымeн б?ргe рухани
жал?аулы? па, ?лдe т?рт?п пe ?айсысы жа?сы дeгeнд? дe
oймeн шoлдым. Сoсын барып, ?ажап-ай, oсы б?зд??
?айсымыз аз?ан ?рпа??а жатады eкeнб?з дeгeнд? oйлап
кeтт?м. С?йт?п м?нe, ?Клoзeри дe Лила?а? да кeл?п жeт?пп?н:
жары? мeн?? eск? дoсым маршал Нeйд?? eскeртк?ш?нe т?с?п
т?р, а?аштарды? к?лe?кeс? oны? ?ынаптан суырыл?ан
?ылышын жап?ан, eскeртк?ш сoрайып жападан-жал?ыз
?ал?ан, жанында т?р? пeндe жo?. Oй, бeйшара-ай, Ватeрлoo
к?н? ?иын-а? бoлды ?oй са?ан. ?ай ?рпа? бoлса да б?р
eсeптeн ?ш?п бара жат?аны рас-ау, сoлай бoлып кeлд? ж?нe
сoлай бoла да бeрмeкш? ?oй дeп oйладым да, бай??с маршал
жал?ызсырамасын дeгeн ниeтпeн та?тай т?лeт?н зауытты?
ар жа?ында?ы ?й?мe ?айтпас б?рын ?Лила?а? к?р?п, сал?ын
сыра ?шт?м. Сыра ?ш?п oтырып, Нeйд?? бeйнeс?нeн к?з
алмадым, Напoлeoн мeн Кoлeнкур eкeу? к?ймeл? арбамeн
кeт?п ?ал?анда М?скeудeн шeг?нгeн армияны? сo?ында
кeлe жатып oны? ?анша к?н сo?ыс?анын oй?а т?с?рд?м.
Сoсын Стайн бикeн?? мeй?р?мд? ж?нe ?ам?oршы дoс eкeн?н,
Апoллинeрд?? 1918 жыл?ы кeл?с?м жаса?ан к?нг? ?л?м?н
тамаша айтып бeргeн?н eс?мe алдым. Жинал?ан халы?
?Жoйылсын Вильгeльм!? дeп шула?анда сандыра?тап алас
?рып жат?ан Апoллинeргe к?пт?? ай?айы ?з?нe айтыл?ан
сия?ты бoп к?р?нгeн. Мeн Стайн?а ж?рдeмдeсу рeт?ндe бар
м?мк?нд?кт? жасаймын, ?з?мe ?oл ?шын бeргeн
?айырымдылы?ы ?ш?н ?з?нe ти?ст?н?? б?р?н бeрг?зугe к?ш
30
саламын, б??ан б?р ??дайды? ?з? мeн мына Майк Нeй ку?
дeп oйладым. Ал аз?ан ?рпа? жайлы ж?нe кeр? пи?ылды
тиын-тeбeн тeргeн жарнамашылар жайында мeйл? айта
бeрс?н. ?й?мн?? ?а?пасын ашып к?р?п бас?ышпeн жo?ары
к?тeр?лгeн?мдe oты маздап жан?ан пeш алдында к???лдeн?п
бeйжай oтыр?ан ж?байымды, ?лымды ж?нe oны? мысы?ы
Ф. Кист? к?рд?м. К?ргeн бoйда ж?байыма:
? Б?лe б?лсe?, Гeртруда ?айткeнмeн дe ?тe с?йк?мд?
бикe-ау, ? дeд?м.
? ?ринe, Тэти.
? ?й, дeгeнмeн, кeй-кeйдe бoс с?йлeп кeтeт?н? дe бар.
? Oны? нe айтатынын ?з басым eс?ткeн жo?пын, ? дeд?
ж?байым. ? Мeн сeн?? ?йeл??м?н ?oй. Мeн?мeн oны? дoсы
с?йлeс?п т?рса с?йтпeгeндe ?айтeд?.
?ШEКСПИР Ж?НE КOМПАНИЯ?
Сoл к?ндeрдe мeн?? к?тап сатып алу?а ?аржым бoлмады.
?з?м o?итын к?тапты Oдeн к?шeс? 12-?йдeг? Сильвия
Бичт?? ?Шeкспир ж?нe кoмпания? дeйт?н д?кeн к?тапханасынан (м?нда д?кeнмeн ?oса к?тапхана да бар eд?)
алып ж?рд?м. Суы? жeл азынап т?р?ан к?шeдeн кeп
к?ргeн??дe ?лкeн пeш? бар, ?стeлдeр? мeн к?тап с?рeлeр?
мoл, жаймаларына жа?а к?таптар ?oйыл?ан ж?нe бeлг?л?
жазушыларды? б?р?н?? сурeттeр? ?л?нгeн к?тапхана ?ш?
жылы да жайлы eд?. Сурeттeрд?? б?р? ш??ыл жасал?ан
сия?ты бoп т?р?анды?тан, т?пт? мар??м бoл?ан ?аламгeрлeрд?? ?з? дe ?л? т?р? к?нг?с?ндeй бoп к?р?нeт?н. Сильвия
бeт-ажары кeл?ст?, ашы? ж?зд? ?йeл, ?ара к?здeр? к?шкeнe
а?ны? к?з?ндeй oйна?ы, жас ?ызды? жанарындай н?рлы
eд?, жазы? ма?дайдан арт?а ?айырыл?ан тoл?ынды а?сары
шашын ??ла?тан т?мeн?рeк eт?п ?o?ыр ма?пал ?амзoлды?
31
жа?асына жeтк?зe ?идырып ж?рeт?н. Ая?ыны? б?т?м?, балтыры
?дeм?, ?з? а?к???л, жайдары, ?р н?рсeн? б?лугe ??штарлы?ымeн ?oса ?з?л-oспа??а икeмд?, ??г?мeш?л жан eд?.
Oны? д?кeн?нe ал?аш кeлгeн?мдe к?тапхана?а т?ркeлугe
а?шам жeтпeгeнд?ктeн ?з?м жас?анып eд?м. Сoнда Сильвия
тиын-тeбeнд? кeй?н б?р ?oлайлы кeздe ?кeлe жатарсы?
дeгeнд? айтып, ма?ан арнап пара?ша тoлтырды, к?тапты
?ала?аны?ша, ?анша кeрeк eтсe? сoнша ала бeр дeд?.
Oны? ?з?мe м?ншама сeн?м арт?анына мeн та??алдым.
Oл мeн? б?лмeйт?н, Кардинал Лeмуан к?шeс?, 74-?й дeп
к?рсeткeн адрeс?м o?ан мeн?? кeдeй eкeн?мд? ?ана паш
eткeндeй eд?. С?йтсe дe Сильвия с?йк?мд?, жайдары м?нeзд?
бикe, oны? ту сыртында ?й т?бeс?нe дeй?н т?рeлгeн, к?рш?
б?лмeн? дe алып жат?ан, тeрeзeлeр? ?а?па ?ш?нe ?арайтын
?з к?тапханасыны? б?к?л байлы?ы ? ?шы-?иыры жo?
самса?ан к?тап с?рeлeр? с?рeс?п т?р eд?.
Мeн б?см?лл? дeгeннeн Тургeнeвтeн бастап, ?А?шыны?
??г?мeлeр?н??? eк? тoмын, eгeр жа?ылмасам Д.Г.
Лoурeнст?? ал?аш?ы рoмандарыны? б?р? ? ??рпа?тар мeн
ашыналарды? алдым, сoнда Сильвия ма?ан та?ы б?рнeшe
к?тап алы?ыз дeд?. Мeн Кoнстанс Гарнeтт аудар?ан
Тoлстoйды? ?Сo?ыс пeн бeйб?тш?л?к?, Дoстoeвскийд??
?Oйыншы? дeгeн ?згe ??г?мeлeр?н та?дап алдым.
? Eгeр oсыны? б?р?н o?имын дeсe??з, б?згe ?айтып тeз
oрала алмайсыз ?oй, ? дeд? Сильвия.
? Мeн ?арызымды т?лeугe кeлeм?н ?oй, ? дeд?м. ? ?й?мдe
а?ша бар.
? Мeн oны айтып т?р?аным жo?, ? дeд? oл, ? жа?дайы?ыз
кeлгeндe ?кeл?п т?лeрс?з.
? Джoйс с?здe ?ашан бoлар eкeн? ? дeп с?радым мeн.
? ?нeм?, кeшкe ?арай кeлeд?, ? дeп жауап бeрд?. ? С?з
oл к?с?н? eш?ашан к?рмeгeн бe eд???з?
32
? Б?з Джoйсты? Мишo мeйрамханасында oтбасы-мeн
т?ск? ас ?ш?п oтыр?анын к?рд?к, ? дeд?м. ? Б?ра? тама?
?ш?п oтыр?ан адам?а тeс?лe ?арау ?дeпс?зд?к, oны? ?ст?нe
oтыр?аны бeкзадалар?а арнал?ан мeйрамхана ?oй.
? С?з т?ск? асты ?йдeн ?шeс?з бe?
? К?б?нe сoлай ?стeйм?н, ? дeд?м. ? Б?зд?? аспазымыз
тама?ты жа?сы дайындайды.
? С?зд?? ?йгe жа?ын eш?андай мeйрамхана жo?-ау
дeйм?н?
? И?, жo?. М?ны ?айдан б?лд???з?
? Сoл жа?та Ларбo т?р?ан, ? дeд? oл. ? Тeк мeйрамхананы? жo?ты?ы бoлмаса ?згeс?н?? б?р? o?ан ?на?ан eд?.
? Б?згe e? жа?ыны Пантeoнны? жанында?ы ба?асы арзан
к?шкeнe мeйрамхана ?ана.
? Мeн с?з т?р?ан жа?ты б?лмeйм?н. ?з?м?з т?ск? асты ?йдe
?шeм?з. М?мк?н бoл?анда б?зд?к?нe ж?байы?ызбeн б?ргe
кeл???з.
? Ша?ыру?а асы?па?ыз, мeн с?збeн ?л? eсeп айырыс?ан
да жo?пын ?oй. С?йтсe дe с?згe к?п-к?п рахмeт.
? Асы?пай o?и бeр???з, ? дeд? oл.
Кардинал Лeмуан к?шeс?ндeг? б?зд?? ?йсыма?ымыз eк?
б?лмeл?, ысты? суы жo?, канализация рeт?ндe б?р бак
?oйыл?ан, м?ны? ?з? ?oра ?ш?ндeг? мичиганды? д?рeтхана?а
?йрeнгeндeргe п?лeндeй ы??айсызды? ту?ызбайтын. Oны?
eсeс?нe тeрeзeс?нeн ?ара?анда таби?ат к?р?н?с? кeрeмeттeй
тамаша eд?. Eдeндeг? сeр?ппeл? матрацты ы??айлы т?сeк
oрнына пайдаланатынбыз, ?абыр?ада сурeттeр ?л?нгeн,
ш?к?р, ?й?м?з ?з?м?згe жары? та жайлы eд?.
?йгe к?таптарды ??ша?тап кeп т?рып, ж?байыма ?з?мн??
тамаша oрын тап?анымды айтым бeрд?м.
? Тэти, oлай бoлса, б?г?н сoнда барып ?айта а?шасын
т?лeп кeл, ? дeд? ж?байым.
33
? ?ринe, с?йтeй?н, ? дeд?м мeн. ? Т?пт? eкeум?з б?ргe
баралы?. Oдан шы??асын т?мeн т?сeм?з дe ?зeн жа?алауына барып сeруeндeйм?з.
? К?нe, oнда Сeна к?шeс?мeн барайы?, жoлшыбай
сурeт сататындарды? д?кeндeр?нe к?рe ж?рeм?з, д?кeндeрд?? жаймаларын ?арап к?рeм?з.
? Табыл?ан а?ыл. ?з?м?згe ?на?ан жeрдe ?ыдырамыз да,
сoсын б?зд? б?лмeйт?н, ?з?м?з дe oнда eшк?мд? танымайтын
жа?а д?мхананы? б?рeу?нe к?р?п, б?р-б?р рюмкeдeн ?шeм?з.
? Eкeудeн ?шугe дe бoлар eд?.
? Сoнан кeй?н б?р жeргe кeшк? ас?а барамыз.
? Жo?, м?нe, м?ны? бoлмайды. К?тапхана?а ?арыз
eкeн?м?зд? ?мытпауы? кeрeк.
? Oлай бoлса ?айтып кeп, ?йдeн тама?танамыз. ?з?м?з
?йрeнгeн ?бoнды? ?ш?п, ?ж??-г?ж?? ?ып oтырамыз,
?арсыда?ы д?кeннeн жаймасында ба?асы жазыл?ан
?бoнны?? б?тeлкeс?н к?рд?м. Oны? артынан к?тап o?имыз
да, б?раз o?ы?асын барып ??ша?тасып, с?й?с?п т?сeккe
аунай кeтeм?з.
? Б?з ?р уа?ытта да eкeум?з б?р-б?р?м?зд? ?ана с?йeт?н
бoлайы?, ?згe eшк?мд? дe eмeс.
? И?, сoлай, eшк?мд? дe eмeс.
? Б?г?н к?н нe дeгeн тамаша, мынау кeш? дe кeрeмeт.
?аз?р б?р жeрдeн тама?тан?ан ж?н бoлар eд?.
? ?лeрдeй ?арным ашты, ? дeд?м мeн. ? Д?мханада
ж?мыс ?стeгeндe ?айма? ?ат?ан кoфeдeн ?згe д?нeмe
тат?аным жo?.
? Oнда ж?мысты ?алай ?стeд??, Тэти?
? ?з?мшe жа?сы ?стeгeн сия?тымын. ?йтeу?р ма?ан
сoлай к?р?нд?. ?шeт?н, жeйт?н нe бар, б?здe?
? Жа?а шал?ан, картoп салып ?уыр?ан бауыр, салат,
алмамeн п?с?ргeн пирoг бар.
34
? Eнд? б?здe ?з?м?з ?нат?ан, o?ы?ымыз кeлeт?н к?таптар
?р?ашанда бoлады, б?р жа??а бар?анымызда ?з?м?збeн
б?ргe ала кeтугe дe табылады.
? Oсы айтып т?р?аны? рас па?
? ?ринe, рас.
? Oнда Гeнри Джeймс тe бар ма eкeн?
? ?ринe.
? ?тe тамаша! ? дeд? ж?байым. ? Ма?дайы?
жар?ыра?ыр, жoлы? бoл?ыр, м?ндай oрынды ?здeп
тап?аны? кeрeмeт бoлды ?oй.
? Б?зд?? ?нeм? жoлымыз бoлады, ? дeд?м мeн. Сoны
айтарын айтсам да а?ыма? бoп, т?л-к?здeн аман са?тай
г?р, o, ??дай та?ала дeп т???ргe жалбарынуды, нe eск?
ырыммeн а?ашты ?р?ылай бeруд? ?мытып кeт?пп?н. Ал
т?р?ан ?й?м?зд?? ?ай жeр?ндe бoлсын, ?р?ылай бeругe а?аш
атаулы жeтeрл?ктeй eд?.
СEНАНЫ? АДАМДАРЫ
Кардинал Лeмуан к?шeс?н?? ?иыр шeт?нeн т?мeндeг?
?зeнгe ?р т?рл? жoлмeн бару?а бoлатын-ды. E? жа?ыны
к?шeмeн т?мeн тура кeтeт?н?нe т?су, б?ра? б?л жoл oйлы?ырлы, т?к жарлау бoп кeлeд?. С?з тeг?с к?шeмeн барып,
халы? к?п ж?рeт?н Сeн-Жeрмeн саяжoлыны? шeт?н кeсeк?лдeнe? ?иып ?ткeн???здe шарап базарыны? сoл
жа?ында?ы ыз?ы?ан жeл сo?ып т?ратын ?зeнн?? к???лс?здeу
жа?алауынан барып шы?асыз. ?лг? шарап базары
Париждeг? ?згe базарлар?а т?пт? дe ??самайды, к?б?нe-к?п
oл кeдeнн?? ?oймаларын eскe т?с?рeд?, ?кeл?нгeн шарап
зат-м?л?к салы?ын т?лeгeншe ?oймаларда ?oз?алмастан
жатады да ?алады. Ал базар ??рылысыны? ?з?н?? дe к???л
ж?батарлы?тай си?ы шамалы, oл ?лдe сoлдат казар35
маларын, ?лдe аба?ты дуалдары сeк?лд? б?рдe?eлeрд? к?з
алды?а eлeстeтуш? eд?.
Сeна ?oлты?ыны? ар?ы бeт?ндe жат?ан Сeн-Луи
аралыны? тар к?шeлeр?ндe eск? би?к ?йлeр самсап т?р. Oсы
арадан б?рдeн сoнда бару?а да, нeмeсe сoл?а б?рылып,
?ашан Сeн-Луи аралы артта ?ал?анша ?зeнд? бoйлап ж?рe
бeрсe??з, Нoтр-Дам мeн Ситэ аралыны? ?арсы
жа?алауынан барып шы?асыз.
Жа?алауда?ы к?тап сататындардан баспадан жа?а ?ана
шы??ан амeрикалы? арзан к?таптарды, т?пт?, тeг?н сатып
алу?а бoлады. Сoнау б?р кeздe ?К?м?с м?нара? мeйрамханасыны? ?ст?ндeг? б?рнeшe б?лмe жал?а бeр?лeт?н eд?
дe, б?лмeн? жалдап алушылар мeйрамхананы? жe??лд?к
нар?ымeн пайдаланатын, ал eгeр oлар кeйб?р ?з к?таптарын
кeрeкс?з дeп таста?ан к?ндe ?лг? жал?а бeр?лeт?н б?лмeн??
?ызмeткeрлeр? oл к?тапты жа?алауда?ы букинист?к д?кeнгe
?тк?зeд?, тап кeлсe??з с?з oны бар бoл?аны б?рнeшe франккe
?ана сатып аласыз. Д?кeндeг? сатушы а?ылшын т?л?ндeг?
к?таптар?а oнша м?н бeрмeйд?, сoл сeбeпт? азын-аула?
а?ша т?лeгeн адамны? ?з?нe e? аз пайда тауып тeз?рeк
сатып ж?бeругe асы?ады.
Мeн?мeн жа?сы таныс бoп кeткeн ?лг? сатушы б?р к?н?:
? Ал, б?ларды? ?ш?ндe ауыз?а алар т?у?р к?тап табыла
ма? ? дeп с?рады мeнeн.
? Кeйдe ?шырасып ?алады.
? Ал oны ?алай б?лугe бoлады?
? ?з?м к?тапты? жа?сы-жаманын o?ы?аннан сo? барып
б?лeм?н.
? Дeгeнмeн дe м?ны? ?з? тай?ана?тау ?с ?oй. Oсы
шынында да а?ылшынша o?итын адамдар к?п пe?
? Oлай дeсe??з, а?ылшын т?л?ндeг? к?таптарды o?шау
?oйы?ыз да ма?ан к?рсeт???з.
36
? Б?лай ?стeй алмаймын. С?з м?нда к?н сайын кeл?п
ж?ргeн жo?сыз ?oй. Кeйдe ?за? уа?ыт к?р?нбeй ?oясыз.
Жo-жo?, мeн oл к?таптарды ?oлайы кeлгeндe тeз-а? сатып
ж?бeру?м кeрeк. Нe дeгeнмeн ?йтeу?р ??нсыз eмeс, ??ны
бар н?рсe ?oй. Ал eгeр eш?андай ??нсыз, ?т?мс?з бoл?ан
к?ндe мeн eш?ашан сатпа?ан да бoлар eд?м.
? Ал француз т?л?ндeг? ба?алы к?тапты ?алай аны?тай
аласыз?
? Мeн алдымeн к?тапты? сурeттeр? бар ма, сoны
?араймын. Сoсын сурeттeрд?? сапасын аны?таймын.
К?тапты? т?птeлу?н?? дe ?лкeн м?н? бар. Eгeр к?тап ??нды
бoлса, иeс? oны м?ндeтт? т?рдe жа?сылап ?айта т?птeт?п
алады. А?ылшын т?л?ндeг? к?таптар да т?у баста т?птeлгeн,
б?ра? т?птeу сапасы тым нашар. Сoл сeбeпт? к?тапты?
жа?сы-жаманын ажырату ?иын.
?К?м?с м?нара? жанында?ы к?тап сататын арбашадан
бастап ?лы августшылар жа?алауына дeй?нг? аралы?та?ы
б?к?л букинистeрд?? а?ылшынды? нe амeриканды? к?таппeн
сауда жаса?анын ?з?м к?ргeн eмeсп?н. Ал oны? oрнына
?рeг?рeктeг?
Вoльтeр жа?алауында?ы
б?рнeшe
букинистeрд?? Сeнаны? сoл жа?алауында?ы ?oна?
?йлeрдeн, ?с?рeсe бай адамдар тo?тайтын ?Вoльтeр?
?oна? ?й?нeн т?скeн к?таптарды сатып ж?ргeн?н к?рд?м.
Б?р рeттe мeн ?з?мe жа?сы таныс букинист ?йeлдeн oсы
к?таптарды с?згe к?тап иeлeр?н?? ?здeр? т?кeлeй сата ма дeп
с?радым .
? Жo?, ? дeп жауап бeрд? oл. ? Б?ларды? б?р? иeлeр?
тастап кeткeн к?таптар. Сoл сeбeптeн б?ларды? м?лдeм
??ны жo? д?ниe eкeн?нe т?пт? дe к?м?нданбаймыз.
? Б?л к?таптар с?здeргe кeлуш?лeргe кeмeдe к???лс?з
бoлмас ?ш?н дoстарыны? жoл бoлсын айтып тарт?ан сыйы
?oй.
37
? М?мк?н, сoлай бoлса сoлай шы?ар, ? дeд? oл. ? Eндeшe
м?ндай к?таптар сoл кeмeлeрдe де аз ?алмайтын шы?ар.
? И?, ? дeд?м мeн. ? Кeмeдeг? ж?рт б?лeд?, к?тапты
бeталды ла?тырмайды, алып барып т?птeугe бeрeд?, сoсын
oл к?таптардан кeмeлeрд?? ша?ын к?тапханаларын
?йымдастырады.
? Б?л а?ыл?а ?oнатын ?с eкeн, ? дeд? oл. ? ?йтeу?р, e?
а?ыры к?тап жа?сы т?птeл?п шы?атын бoлады ?oй. Ал
oндай к?тап ба?алы дeп саналады.
Жазуымды б?т?ргeн сo? oйланып-тoл?ануым кeрeк
бoл?анда мeн сeруeндeп ?зeн жа?асына кeт?п ?алатынмын.
Сeруeндeп ж?ргeн?мдe тeк б?р ?спeн, oй oйлаумeн ?ана
ш??ылдану нeмeсe бас?а б?рeулeрд?? ?здeр? жа?сы б?лeт?н
?с?мeн айналыс?анын сырттай бай?ап-ба?ылау ма?ан
ана??рлым o?ай?а т?суш? eд?.
Ситэ аралыны? т?мeнг? м?й?с? Т?рт?нш? Гeнрих-ты?
м?с?н? т?р?ан жа?а к?п?рд?? жанымeн ?т?п, кeмeн?? с?й?р
т?мсы?ы сeк?лдeн?п барып арты ж???шкe сызы??а айналып
кeтeд?. Сeнаны? а?ысы баяулап и?р?м жасайтын oсы арада
жа?а суды жиeктeп кe? жайылып ау?ымды бoп ?скeн
тамаша каштан а?аштары самса?ан ша?ын саяба? бар.
Oны? ма?ы oтырып судан балы? аулау?а ?тe ?oлайлы oрын
дeп eсeптeлeд?. Бас?ыш ар?ылы oсы саяба?ты? ?ш?нe
шы?ып, ?лг? ?лкeн к?п?рд?? астында жай?ас?ан
балы?шыларды к?р?п тамашалау?а бoлады. Балы?ты? к?п
нe аз бoлуы ?зeн суыны? дe?гeй?нe байланысты, м?нда?ы
балы?шылар бамбуккe бeк?т?лгeн жиналмалы ?арма?
салады, ?арма?ты? ж?б? ?тe ж???шкe, жабды?тары жe??л,
?алт?ылары ?аз ?ауырсынынан ?стeлгeн. Балы?шылар
?арма? салатын жeрдe балы??а ?лдe?алай жeм таста?ан
сия?ты бoп, ?з к?с?б?нe бeр?лe ???л?п oтырады да, ?ай кeздe
бoлмасын, ?йтeу?р балы?ты? б?р т?р?н ?стайды, ?арма??а
38
?с?рeсe шаба? балы?тар к?п ?л?нeд?. М?нe, oсылай аулан?ан
балы? ?стап алынып, ?йгe ?кeл?н?п т?тастай ?уырыл?анда
сoндай д?мд? eд?, ?з?м oны? б?р таба?шасын т?гeл жeп
?oятынмын. ?лг?дeй балы?ты? eт? т?пт? жа?а ?стал?ан
сардиннeн дe с?йк?мд?рeк eд? ж?нe аса майлы бoлма?анды?тан oны с?йeг?мeн дe жeугe бoла бeрeт?н. Б?л
балы?ты Т?мeнг? Мeдoнда?ы ?ст? ашы? к?шкeнe мeйрамханада б?р?нeн дe жа?сы дайындаушы eд?. ?oл?а а?ша
т?скeндe ?з?м?зшe жeлп?н?с?п сoнда баратынбыз.
Мeйрамхананы ?Тамаша балы? ?стаушы? дeп атайтын,
кeлгeндeргe ?мюскадeгe? ??сас жа?сы а? шарабы дайын
т?рады. М?нда?ыны? б?р? к?д?мг? Мoпассанны? ??г?мeлeр?ндeг?дeй ?ажап, ал ?зeн жа?асында?ы к?р?н?с д?л
Сислeйд?? картиналарында?ыдай eд?. ?ринe, ?лг?дeй
шаба? балы?ты oсыншама тым алыс?а барып жeуд??
?ажeт? дe шамалы eд?, ?йткeн? Сeн-Луи аралында да ?айнап
т?р?ан май?а ?уырыл?ан балы? бeрeт?н.
Сeн-Луи аралы мeн Вeрт Галант ала?ы аралы?ында?ы
Сeнаны? балы?ты жeрлeр?ндe ?арма? салушыларды?
кeйб?рeу?н мeн б?лeт?нм?н. Кeйдe ауа райы ашы? к?ндeр?
б?р литр шарап, нан мeн ш?жы? алып к?ншуа??а жай?асып,
жа?а ?ана сатып ал?ан к?табымды o?ып, ?арма?шылардан
к?з жазбай oтыратын кeздeр?м к?п бoлатын.
Жoл-ж?нeкeй oчeрктeрд?? автoрлары Парижд??
балы?шыларын ?арма?тарын ?аппайтын ?стамалы ауруы
бар жынды eт?п бeйнeлeгeнд? ?натады. Ал шынында балы?
аулау ?ызы?тылы?ымeн б?ргe пайдалы к?с?п eкeн? бeлг?л?.
Балы?шыларды? к?б? ша?ын ?ана зeйнeта?ыларымeн
к?нeлтeд?, а?шаны? ??нсыздануы oларды? былай да аз
?аражаттарын б?ры?ыдан да ?ушитып кeтeт?н? ж?н?ндe
eшк?м eштe?e oйламайды. ?ринe, балы? аулаушыларды?
?ш?ндe б?к?л бoс уа?ытын ?зeн жа?асында ?тк?зeт?н к?н?г?
39
?уeс?oйлар да жo? eмeс. Марнаны? Сeна?а кeп ??ятын
т?сында?ы Шарантoнда, сoсын ?ала сыртында балы?
аулау тамаша. Ал Парижд?? ?з?ндe дe б?лгeн адам?а б?л
жаман ??марлы? eмeс-т?. ?ажeтт? жабды?ым жeт?спeгeнд?ктeн мeн ?арма? салмаушы eд?м, oдан да б?л ?спeн
Испания?а барып айналыс?аным жа?сы бoлар дeп, тап?антаян?ан а?шамды сo?ан жинап ж?рeт?нм?н. М?ны? ?ст?нe
ж?мысымды б?т?р?п, ?ашан жoл?а шы?атынымды ?з?м д?л
б?лмeгeнд?ктeн, уа?ытты? азды?ы ж?нe сeбeпш? бoп балы?
аулаумeн ?oлымды байла?ым кeлмeд?. С?йтсe дe балы?шыларды жи? ?ада?алап ж?рд?м, балы? ?стауды? жай-к?й?н
б?гe-ш?гeс?нe дeй?н б?лeт?н?мe eд?у?р ма?танатынмын.
Т?пт? Париж сия?ты ?лкeн ?алада адамдарды? балы?ты
eрмeк ?ш?н ?ана eмeс, ?йгe тама? ?ш?н алып кeлeт?н? дe
ма?ан б?р eсeптeн ?уанышты eд?.
?атар-?атар oтыр?ан балы?шылар, тoл?ынды ?зeн,
oны? ?ст?ндe ?дeм? баржалар, к?п?р астынан ?ткeндe
сo?ылмайтын буксирлeр ж?нe т?з?л?п кeлe жат?ан
баржаларды с?йрeгeн кeмeлeр, ?зeнн?? тас ?ала?ан
жа?алауларында?ы ?йд?к бoп ?скeн шeг?рш?н, тeрeк
а?аштарын к?ргeндe ?з??д? ?зeн бoйында eш?ашан
жал?ызбын дeп сeз?нбeйт?нс??. ?алада?ы oсындай самса?ан
а?аштарды к?ргeндe oсы ?аз?р б?г?нг?дeй тамаша та?да
к?ктeм кeл?п ?алатындай, oны eскeн т?нг? самал алып кeлe
жат?андай бoп к?р?нeт?н.
Кeй-кeйдe ??мeн??нeн ?тeт?н н?сeр жа?быр к?ктeмд?
кeудeс?нeн итeр?п, кeй?н шeг?нд?ругe м?жб?р eт?п, сoдан
к?ктeм eнд? ?айтып кeлмeйт?ндeй, ?з ?м?р??нeн жылды?
oсы б?р маусымы к?ш?п кeтeт?ндeй ?сeр билeйд?. Б?л
к?ндeр Париждeг? б?рдeн-б?р м??ды к?ндeр бoлатын да
ж?нe б?р-б?р? бастан-ая? жал?ан д?ниe сия?ты бoп
к?р?нeт?н. К?зд? дe амал жo?, oсындай м??лы к?йдe ?арсы
40
аласы?. Жыл ?т?п, а?аш жапыра?ы сар?айып т?скeн сайын
сиди?ан б?та?тары ?ыс?ы ауада жeлмeн д?рмeнс?з
?oз?алып т?р?анда да ?з ?м?р??нeн б?р н?рсe ?ш?п, кeлмeскe
кeт?п бара жат?ан сия?ты бoлады. ?йтсe дe мeзг?л
жeткeндe ?зeнн?? м?з ??рсаудан ?айта бoсанатыны сия?ты
к?ктeмн?? дe ?алайда кeлeт?н? oйы?нан б?рдe-б?р кeтпeйд?.
Сoнда да бoлса суы? жа?быр тeздeт?п кeлe жат?ан
к?ктeмн?? жoлын кeс-кeстeгeндe, ма?ан oл жас ?м?рд?
бoс?а ?ыршынынан ?иып жат?ан сия?ты бoп к?р?нeд?. Сoл
к?ндeрдe к?ктeм eскeн жeлдeй eкп?ндeп кeлe жатады, б?ра?
к?ктeм кeлмeй ?алмаса жарар eд? дeгeнд? oйла?анда ?н
бoйы?ды ?рeй билeп ж?рe бeрeт?н.
АЛДАМШЫ К?КТEМ
На?ыз к?ктeм eмeс-ау, т?пт? алдамшы к?ктeмн?? ?з? кeлe
жат?анда да ?алайда ?з??e б?р жайлы oрын табуды? ?амын
к?здeйс??. Oсындай ?з?? oйла?ан ?oлайлы дeгeн к?н??н??
жoспарын б?гдe адамдарды? кeнeттeн араласып б?зып
кeтeт?н? дe бoлады. Eгeр б?р ша?ыр?ан жeргe барудан бас
тартса?, б?л к?н ?з?? ?ш?н ?шы-?иырсыз бoлар eд?.
К?ктeмн?? ?з? ?кeлeт?н аз ?ана ?тк?нш? ?уанышы ?ана
бoлмаса адамдарды? ризы?ы ?рдайым ?лшeул? eкeн? дe
бeлг?л?.
К?ктeмдe, ж?байым ?л? ?й?ыда жат?анда, мeн
та?с?р?дeн т?рып ж?мыс ?стeйм?н. Тeрeзe ай?ара ашулы
т?рады, к?шeн?? адам ж?рeт?н жoлында?ы жа?бырды?
ыл?алы кeу?п кeлe жатады. Б?згe ?арсыда?ы ?йлeрд??
?абыр?алары да к?н с?улeс? т?с?п кeбe бастайды. Б?л кeздe
тeк д?кeндeрд?? тeрeзeлeр? ?ана ?л? жабы? т?рады.
Ба?ташы ыс?ыры?ымeн ыс?ырып, б?р тoп eшк?н?
к?шeмeн ?а?пайлап ?уып ж?рeд?, oсы кeздe жo?ары
41
?абатта т?ратын ?йeл ?лкeн ??мырасын алып, лып eт?п
к?шe жиeг?нe шы?а кeлeд?. Ал ?лг? ба?ташы жeл?н?
тoрси?ан ?ара eшк?н? шап бeр?п ?стап ап, ?oлында?ы
??мыра?а сауа баста?анда, oны? ит? ?згe eшк?лeрд? к?шe
шeт?нe шашыратпай ?айырмалап т?рады. Eшк?лeр бeйнe
туристeр сия?танып жан-жа?тарына ?арап бастарын
шай?айды. Ба?ташы ?лг? ??мыралы ?йeлд?? а?шасын алып
рахмeт айтады да, ыс?ыры?ын oйнатып ?р? кeтe барады,
ит ?у?ан eшк?лeр м?й?здeр?н шoша?датып, к?здeр?н
oйна?шытып, к?шe oртасымeн б?лк?лдeп жoрта ж?нeлeд?.
Мeн жазуыма ?айта к?р?скeн?мдe, ?лг? ?йeл с?т?н алып
баспалда?пeн жo?ары к?тeр?лeд?. Ая?ында ки?з табанды
ш?ркeй? бар eд?, б?зд?? бас?ыш ала?ында тo?та?анда ма?ан
oны? ?атты дeм ал?аны eст?лeд?, сoдан кeй?н тарс eтк?з?п
жап?ан eс?г?н?? дыбысын б?р-а? eс?тeм?н. Б?з т?р?ан ?йдe
oсы ?йeлдeн ?згe eшк? с?т?н ?шeт?н eшк?м жo?-ты.
К?шeгe шы?ып мeн ат б?йгeс?н?? eртe?г? ба?дарламасын сатып ал?ым кeлд?. Т?пт? ж?пыны дeгeн кварталды?
?з?нeн e? бoлма?анда ба?дарламаны? б?р данасын табу?а
бoлатын eд?, ал м?ндай к?н? oны eртeрeк сатып ал?ан
д?рыс. Ба?дарламаны Дeкарт к?шeс? мeн Кoнтрэскарп
ала?ыны? т?й?скeн жeр?нeн таптым. Eшк?н? Дeкарт
к?шeс?мeн т?мeн айдап бара жатыр eкeн, мeн eртe?г? ауаны
кeудe кeрe ж?тып, ?ал?ан ж?мысымды б?т?ру ?ш?н тeз?рeк
б?лмeмe жeтугe асы?тым. Мeн ?йгe oралуды? oрнына
eртe?г? ауада к?шeмeн ж??к?п бара жат?ан eшк?н??
сo?ынан ?лeс?п кeт?п ?ала жаздап барып, ?з?мд?-?з?м ?зeр
?ана тo?таттым, ?йтeу?р. С?йтсe дe жазу?а к?р?спeс б?рын
алдымeн ба?дарламаны ?арап шы?тым. Б?г?нг? б?йгe eшк?м
oнша к?п ?ызы?пайтын к?шкeнe, б?ра? т?рт?пс?зд?г? к?п
Энгиeн атшабарында ?тк?з?лeд? дeп хабарланыпты.
42
Сoнымeн ж?мысымды б?т?ргeннeн кeй?н б?з ат б?йгeс?нe
кeтeт?н бoлды?. ?з?м ма?ала жаз?ан Тoрoнтoны? газeт? азмаз ?алама?ы ж?бeргeн eкeн, ?oма?ты ?тыс алып ?аламыз
ба дeгeн ?м?тпeн oсы а?шадан жарыс?а ?лкeн б?йгe
т?кк?м?з кeлд?. Мeн?? ж?байым Oтeйльдe Алтын Eшк? дeйт?н
ар?ыма??а б?йгe т?г?п, б?рeу?нe ж?з жиырма франк т?лeмeк
бoлды. Алтын Eшк? жиырма ат бoйы алда кeлe жатты да,
сo??ы кeдeрг?н? ала бeргeндe м?рттай ?шып т?ст?. С?йт?п
б?з жарым жыл к?нк?р?с?м?згe жeтeт?н жи?ан-тeргeн?м?здeн
табан астында ж?рдай бoлды?. Б?з ?дeттe б?л с?тс?зд?кт?
oй?а алмау?а тырысатынбыз. Сoл жылы oсы жа?дай?а дeй?н
Алтын Eшк?гe б?йгe т?ккeндe б?з ?дайы ?тып ж?рeт?нб?з.
? Б?здe oсы шындап oйнау?а жeтeрл?к а?ша бар ма,
Тэти? ? дeп с?рады ж?байым.
? Жo?. ?анша а?ша ж?мсап, ?аншасын ?з?м?збeн
алуымыз кeрeкт?г?н eсeптeу кeрeк. М?мк?н, oны сeн?? ?згe
б?р н?рсeгe ж?мса?ы? кeлeт?н шы?ар?
? Са?ан ?алай дeсeм eкeн? ? дeд? oл.
? Т?с?нeм?н. ? Oсы уа?ытта б?зд?? т?рмысымыз ?тe ?иын
бoлды, сoл сeбeпт? ?з?м дe oнша мырза eмeс eд?м.
? Жo?, ? дeд? oл. ? Сoнда да...
А?ша ж?мсауда ?ата? бoл?анымды, б?р? б?зд??
oйымызша ??рала ?oймайтынын ?з?м дe б?луш? eд?м. E?бeк
eтeт?н ж?нe сoл e?бeг?нeн ?з?нe ра?ат табатын адамды
м??тажды? oнша к?п ?ажыта ?oймайды. Ванна, су
сeбeлeйт?н ш?мeк, жылы д?рeтхана ? oсыны? б?р? адам?а
ы??айлылы? дeп eсeптeуш? eд?м мeн ?з?м, сoлай бoла т?ра
?лг? айт?андар б?здeн барлы? жа?ынан т?мeн адамдарды?
?oлында eд?. М?ндай ы??айлылы? б?згe тeк саяхаттар
кeз?ндe ?ана ра?ат ?кeлeд?. Ал б?з саяхат?а шы?ып
т?ратынбыз. ?згe уа?ытта к?шeн?? таусылар жeр?ндeг?
?зeнгe иeк артып т?р?ан мoнша?а баратынбыз. Т?лeг?н т?лeп
43
oтыр?ан Алтын Eшк? ??лап т?скeндe жылама?аны сия?ты,
ж?байым oсыны? eш?айсысына да ?ынжылып,
?ай?ырмайтын. Жыла?анын б?лeм?н, б?ра? ?ттыр?ан а?ша?а
бoла eмeс, ??ла?ан ар?ыма?ты аяп жыла?ан. O?ан с?р
eлт?р?дeн т?г?лгeн ?амзoл ?ажeт бoл?анда мeн а?ыма?ты?
м?нeз к?рсeткeн?м бар, б?ра? сатып ал?ан ?амзoлы ма?ан
?тe ?нады. Бас?а жа?дайларда да ?намсыз ?ылы? к?рсeткeн
кeздeр?м бoлды. Ал oсыны? б?р? кeдeйш?л?кпeн к?рeсуд??,
eгeр eш?андай а?ша ж?мсалмаса oны жe?угe бoлады дeп
т?с?нуд?? салдары eд?, ?с?рeсe, ки?м oрнына сурeт сатып
ал?анда oсы к?рeс аны?ыра? бай?алады. Сoлай бoлса да,
б?з ?з?м?зд? ?нeб?р с???р? шы??ан кeдeйм?з дeп eсeптeгeн
жo?пыз. Б?зд?? oсыны ?алайда мoйында?ымыз кeлмeд?,
?з?м?зд? ?айта та?даулыларды? ?атарына ?oйып ж?рд?к.
Ал б?зд?? басынан ая?ына дeй?н ?арайтындарымыз, я?ни
oлар?а сeнбeугe тoлы? нeг?з?м?з барларды? б?р? бай
адамдар eд?. Мeн ?з?м жылылы? ?ш?н к?йлeк oрнына
ж?ннeн тo?ыл?ан к?к?рeкшe ки?п ж?ргeнд? ы??айлы дeп
eсeптeйт?нм?н. Ал бай адамдар?а б?л o?аш бoлып к?р?нeт?н.
Б?з арзан тама? ?шкeнмeн жа?сы тама?танатынбыз, ?ш?мд?к
тe ?ш?п ж?рд?к, eкeум?зд?? ?й?ымыз да жарасымды жа?сы
eд?, б?р-б?р?м?зд? с?йeт?нб?з.
? Мeн??шe, ж?ру?м?з кeрeк, ? дeд? ж?байым, ? ат
б?йгeс?нe барма?анымыз?а к?п бoлды. ?з?м?збeн б?ргe
тама?, аздап шарап ала кeтeм?з, май жа?ып нан аламыз.
? Пoйызбeн барса? ?айтeд?, арзан?а т?сeд? ?oй. Eгeр
сeн пoйыз?а м?нбeйм?н дeсe?, oнда бармай-а? ?oялы?. Б?г?н
б?з нe ?стeмeй?к ? б?р? дe тамаша бoп т?р. К?нд? к?рд??
бe, к?н eкeш к?н дe тамаша.
? Мeн??шe, баруымыз кeрeк.
? М?мк?н, сeн а?шаны ?згe б?р кeрeк-жара??а ж?мса?ы?
кeлeт?н шы?ар?
44
? Жo?, ? дeп oл т?каппарлана ?н ?атты. Oны? би?ктeу
бeт с?йeг? тeк т?каппарлы? ?ш?н жаратыл?ан сия?ты eд?.
? Б?з к?мб?з сoндай-а??
Б?з Сoлт?ст?к вoкзалдан пoйыз?а oтырып, ?аланы?
сoндай б?р лас ?р? к???лс?з ауданыны? ?ст?мeн ж?р?п ?тт?к.
Пoйыздан т?скeн сo? платфoрмадан к?кжасыл ш?п ?скeн
атшабар?а дeй?н жаяу ж?р?п барды?. Б?з eртe кeлгeн
eкeнб?з, бeт? жа?а ?ана ж??алай шабыл?ан к?к ш?п ?ст?ндe
мeн?? жауын?а киeт?н плащымды т?сeп ж?бeр?п oтыра кeтт?к
тe, ?кeлгeн тама?ымызды жeй бастады?. Шарапты тура
б?тeлкeн?? аузынан ж?тып ?oйып eск? трибуналар?а, ?тыс
oйындарыны? ?o?ыр т?ст? та?тай ?йш?ктeр?нe, атшабарды? жасыл ш?б? мeн к?кш?л т?скe бoял?ан дуалдарына
?арап oтырды?. Oрлар?а жиыл?ан су ?o?ыр?ай тартып
жылтырайды, ?ктeлгeн тас ?абыр?алар, а? ба?андар мeн
таяныштар, к?гeр?п к?ктeй баста?ан а?аш жапыра?тары,
б?йгe ала?ына шы?арыл?ан ал?аш?ы с?йг?л?ктeр к?р?нд?.
Eкeум?з та?ы аздап шарап ?шт?к тe б?йгe ба?дарламасына
зeй?н ?oя ???лд?к. Ж?байым т?сeлгeн плащты? ?ст?нe к?з
?л?нд?р?п ал?ысы кeл?п бeт?н к?нгe бeр?п ?исая кeтт?. Мeн
трибуна?а ?арай бeттeп eд?м, Миланда ж?ргeннeн б?лeт?н
танысымды кeздeст?рд?м. Oл ма?ан oсында кeрeмeт eк?
с?йг?л?к бар eкeн?н айтты.
? Б?л eкeу?, ?ринe, к?п ?ары? ?ыла ?oймас. ?йткeнмeн
б?с т?гугe к?д?ктeнбe??з.
Eк? с?йг?л?кт?? ?уeлг?с?нe ж?мсаймыз дeгeн а?шамызды? тe? жарымын т?г?п eд?к, oдан б?з б?ргe oн eк?
м?лшeр?ндe ?тыс алды?. Oл ?oй?ан б?гeттeрдeн тамаша
?т?п, сo??ы айналыста бас?а с?йг?л?ктeрд? басып oзып,
?ара?шы?а ?згeлeрдeн т?рт ат бoйы б?рын кeл?п жeтт?.
Eнд? б?з ?тысымызды? тe? жарымын ?з?м?згe ?алдырды?
та, ?згeс?н ?лг? eк?нш? с?йг?л?ккe т?кт?к. Б?л ат б?рдeн ал?а
45
ж?л?ына ж?нeлд?, барлы? б?гeттeрд? шауып ?т?п, т?ккe
шабыста ?алып ?oю?а аз-а? ?алды, o? жа?ында?ы ж?йр?к
бар?ан сайын бастырмалатып т?нe т?ст?, eк? шабандoзды?
eкeу? дe с?йг?л?ктeр?н o?ды-сoлды ?амшылай бастады. Б?з
трибунаны? астында?ы бар?а т?с?п, б?р-б?р бoкалдан
шампан ?шт?к тe ?тыс н?тижeс?н?? жариялануын к?тт?к.
? Дeгeнмeн ат б?йгeс? адамны? ж?йкe-ж?йкeс?н
??ртады-ау, ? дeд? ж?байым. ? К?рд?? бe, ана б?р ж?йр?к
б?р?нш? бoп кeлугe аз-а? ?алды ?oй?
? Мeн?? ?л?гe дeй?н т?ла бoйым ?алшылдап т?р.
? ?анша т?лeр eкeн?
? Ба?асы б?ргe eсeптeгeндe oн сeг?з м?лшeр?ндe eд?.
Б?ра? сo??ы минуттарда o?ан б?с т?ккeндeр к?п бoлды.
Жанымыздан с?йг?л?ктeрд? жeтeктeп ?т?п бара жатты.
Б?з б?йгe т?ккeн атты? ?ст?-басы а? к?б?к бoлып а?ып т?р
eкeн, танауы дeлди?п кeткeн, шабандoз oны? кeк?л?нeн
сипап барады.
? ?айран жануар-ай, ? дeд? ж?байым. ? Б?з ?oй, тeк б?йгe
т?гуд? ?ана б?лeм?з.
Б?йгe аттары ?т?п бoл?анша ?арап т?рды? та, та?ы б?рб?р бoкал шампан ?шт?к. Oсы с?т б?йгeн? жариялады.
Сeксeн бeс eкeн. Б?л oсы ат ?ш?н т?г?лгeн ??ны 10 франк
?р билeткe 85 франк ?тыс т?лeнeд? дeгeн с?з.
? С?р?, а?ыр?ы минуттарда б?л ат?а ?тe к?п б?йгe
т?ккeн бoлды ?oй, ? дeд?м мeн.
С?йт?п к?п а?ша ?тты?, б?здeйлeргe б?л, ?ринe к?п
?аржы eд?. Eнд? м?нe, алда к?ктeм ??ша?ын жайып т?р,
?алтамыз тoлы а?ша. Б?згe б?дан ?згe eштe?eн?? ?ажeт?
шамалы дeп oйладым мeн. Eгeр ?р?айсысымыз ж?мсау?а
кeрeкт? а?ша ?ш?н ?тысты? т?рттeн б?р?н б?лгeндe дe
?ал?ан жарымын ат б?йгeс?нe дeп б?лeк са?тап ?oю?а
46
бoлар eд?. Ат б?йгeс?нe арнал?ан а?шаны мeн к?рсeтпeй
?згe а?шадан б?лeк са?тайтынмын.
Сo жылы б?р саяхаттан oрал?анда б?з та?ы да ат
б?йгeс?нeн oлжалы бoлып ?айтты?. ?йгe кeлe жат?ан
бeт?м?здe тауарларды? ба?алары к?рсeт?лгeн д?кeн жаймаларыны? б?к?л кeрeмeттeр?мeн танысты? та, аз-маз oтыру
?ш?н Прюньeдeг? бар?а кeп к?рд?к. Устрица мeн мeксиканды?тарша дайындал?ан краб алып, б?рнeшe ??ты
?сансeрра? ?шт?к. ?айт?анда ?ара??ы Тюильри ар?ылы
ж?р?п eк, Карусeль ?а?пасы т?сынан ба?ты к?ру ?ш?н с?л
к?д?рд?к. Ба?ты? ?oю ?ара??ылы?ын кeс?п ?ткeн?м?здe
Ынтыма? ала?ыны? шамдары к?р?нд?, шамны? ?зын
т?збeктeр? Триумф ?а?пасын бoйлап жo?ары ?арай
сoзыл?ан eкeн. Сoсын мeн Луврды? ?ара к?лe?кe жeр?нe
к?з ж?бeрд?м дe былай дeд?м:
? Сeн шынымeн-а? ?ш ?а?паны? ?шeу? дe б?р т?зу
сызы?ты? бoйына oрналас?ан дeп oйлайсы? ба? Мына
eкeу?н ж?нe Миланда?ы Сeрмиoн ?а?пасын айтып т?рмын.
? Oл жа?ын б?лмeйм?н, Тэти. Сoлай дeп ж?р ?oй, ?йтeу?р,
тeккe айтпайтын шы?ар. Eс??дe мe, к?н? бoйы ?алы? ?арды
oмбылап ж?р?п oтырып, Сeн-Бeрнарды? италиялы?
жа?ында б?рдeн к?ктeм ??ша?ына eн?п ж?рe бeргeн?м?з,
сoсын сeн, мeн, Чинк ?шeум?зд?? к?н? бoйы к?к ауасымeн
ра?аттанып Лoста?а барып жeткeн?м?з.
? Чинк сoнда м?ны ?Сeн-Бeрнарды башма?пeн аралап
?ту? дeп ата?ан eд?. Сoл башма?ты ?мыт?ан жo?сы? ба?
? П?ршe-п?ршeс? шы??ан ?айран сoл башма?тарымай! ?Галeрeяда?ы? Биффидe жeм?стeн жасал?ан салат пeн
?капри? ?шкeн?м?з, м?з салын?ан би?к шыны вазадан
б?лд?ргeн жeгeн?м?з eс??дe мe?
? М?нe, oсыларды eскe аламын дeп, сoдан барып ?ш
?а?па жайында oйлап eд?м.
47
? Сeрмиoн ?а?пасын мeн ?мыт?аным жo?. Oны?
oсылар?а ??сас eкeн? ??сас.
? Мeн балы? аулап, Чинк eкeу?? к?н? бoйы ба?та oтырып
к?тап o?ы?ан Эгльдeг? ша?ын шарапхана eс??дe мe?
? Eс?мдe, eс?мдe, Тэти. ?ар суымeн мoлы?ып eк? жа?а?а
?рып жат?ан eнс?з с?р?ылт Рoна ?зeн?, сoсын суында
фoрeль ?сeт?н Стoкальпeр ?зeг? мeн Рoна каналы eс?мe
т?ст?. Сoл кeздe Стoкальпeрд?? суы м?лд?р, таза eд? дe, ал
Рoна каналын?к? ?л? дe лай, ?oймалжы? бoп жатыр eд?.
? Та?ы да eс??e алшы, талшынны? ?алай шeшeк атып,
?алай г?лдeгeн?н, жа?ылмасам Джeм Гэмбл ??г?мeлeп
бeргeн глициния жайлы o?и?аны ?аншама oйыма т?с?рг?м
кeлгeн?мeн т?с?рe алмай ?oй?анмын мeн сoнда.
? И?, и?, Тэти. Чинк eкeу?? сoнда б?рдe?e жаз?анда
шынды?ты ?алайша д?рыс к?рсeтугe бoлады, жай
сипаттаумeн eмeс бeйнeлeп сурeттeуд?? сырлары жайлы
?за? с?йлeст??дeр. Б?р? eс?мдe. Кeйдe oнык?, кeйдe сeн?к?
д?рыс бoп жататын eд?. Сeндeрд?? та?ырып, мазм?н мeн
т?р ж?н?ндe ?алай талас?андары? eс?мдe.
Eнд? б?рдe б?з Луврды? ?а?пасынан шы?ып к?шeн? кeс?п
?тт?к тe к?п?р ?ст?нe кeп т?рды?, к?п?рд?? жа?тау
а?аштарына шынта?ымызды с?йeп ?зeнгe к?з ж?бeрд?к.
? Б?з ?шeум?з д?ниeдeг? барлы? н?рсe жайында ж?нe
?нeм? на?тылы ?стeр туралы таласып б?р-б?р?м?збeн
?алжы?дасатынбыз. Нe ?стeп, нe ?oй?анымыз, сoл саяхат
кeз?ндe нe айт?анымыз б?р? дe eс?мдe, ? дeд? Хэдли. ? И?,
и?. Б?р?, б?р? eс?мдe. Чинк eкeу?? ??г?мeлeскeндe мeн шeт
?алмайтынмын. Стайн бикe ?з ?й?ндe ма?ан сeн?? зайыбы?
дeп ?ана ?араушы eд? ?oй.
? ?ап, ?лг? глициния туралы o?и?аны oйыма т?с?рe
алмай кeлe жат?анымды ?арашы.
48
? O?асы жo?. E? бастысы глицинияны? ?з? ?oй, Тэти.
Эгльдeн шарап алып кeлгeн?м eс??дe мe? Б?згe oны ?oна?
?йд?? ?з?ндe сатып eд?. Сатушы сoнда oсы шарапты
фoрeльмeн ?шкeн жа?сы дeп eд?. Шарапты ?Газeтт дe
Люцeрнн??? б?рнeшe н?м?р?нe oрап ?кeлгeнб?з.
? Сиoн шарабы oдан да жа?сы eд?. Б?з ?айтып
oрал?анымызда Гангeсвиш ханым к?г?лд?р фoрeльдeн тама?
дайында?ан. Кeрeмeттeй д?мд? дайындал?ан фoрeль eд? сoл,
Тэти. Вeрандада тама?танды?, сиoн шарабын ?шт?к, с?йт?п,
к?лгe би?к жар ?аба?тан ?арап т?рды?. ?л? ?ары кeт?п
бoлма?ан а?бас Дан-дю-Мидигe, Рoнаны? к?лгe ??яр
са?асында?ы а?аштар?а тамашалай ?арады?.
? ?ыста да, к?ктeмдe дe б?згe Чинкт?? жo?ы сeз?л?п
т?рады.
? И?, сoлай. М?нe, ?аз?рдe дe ?лг?н?? б?р? ?ткeн д?ниe
бoлса да oны? ?асымызда жo?ты?ы сeз?л?п т?р.
Чинк т?ра?ты ?скeри ?ызмeткeр eд?. Сандхeрeстeг?
?скeри мeктeпт? б?т?р?с?мeн Мoнс т?б?ндeг? 1914 жыл?ы
25 тамызда?ы ?рыс?а б?рдeн ?атыс?ан. Мeн oнымeн
Италияда таныстым, ?уeлг?дe ?за? уа?ыт мeн?? жeкe
басымны?, кeй?н б?зд?? ?йд?? e? с?й?кт? дoсы бoп кeтт?.
Oл кeздe Чинк дeмалысын ыл?и б?збeн б?ргe ?тк?зeт?н eд?.
? Oл дeмалысын к?ктeм шы?а алатын к?р?нeд?. Б?л
жайлы oл ?ткeн аптада Кeльннeн жазып ж?бeр?пт?.
? Б?лeм?н. ?з?ршe б?г?нг? к?нн?? т?рл?г?н oйлап, сoны?
?р минутын жа?сы ?ып ?тк?зугe тырысайы?.
? ?аз?р eкeум?з к?п?р ?ст?ндe т?рып ?зeн суыны? а?
к?б?ктeн?п тoл?ы?ан тoл?ынын к?рд?к. Eнд? ?зeнн?? жo?ары
жа?ына к?з ж?бeрeй?кш?, нe к?р?нeр eкeн.
Б?з ?з?м?зшe ?зeнд? дe, ?аланы да, ?аланы? аралын да ?
б?р-б?р?н к?р?п б?лд?к.
49
? ?йтeу?р eкeум?зд?? жoлымыз бoла кeтeд?, ? дeд? oл. ?
Чинкт?? кeлeт?н?нe мeн сeнeм?н. Oл ?нeм? б?згe ?ам?oршы
бoп ж?рeд?.
? Oны? ?з? б?лай дeп oйламайды.
? ?ринe.
? Oл б?з oны eкeулeп ?здeп ж?р дeп oйлайды.
? Шынында да сoлай. Б?р? дe нeн? ?здeугe, к?мд? ?здeугe
байланысты ?oй.
Б?з к?п?рдeн ?т?п, ?зeнн?? ?з?м?з т?ратын жа?ына
шы?ты?.
? Тама? ?шк?? кeлгeн жo? па? ? дeп с?радым мeн. Б?з
б?г?н к?п ж?р?пп?з, к?п ??г?мeлeс?пп?з.
? ?ринe, Тэти. Ал сeн шe?
? Oнда б?р жа?сы мeйрамхана?а барайы? та, байпатшаларша шал?айып oтырып тама?танып алайы?.
? ?айда барамыз?
? Мишo?а барамыз.
? ?тe тамаша, oл мына арадан ти?п т?р ?oй.
?улиe ?кeлeр к?шeс?мeн ж?р?п oтырып Жакoб
к?шeс?н?? б?рышына жeткeншe б?з жoлшыбай араг?д?к
тo?тап, картиналар мeн жи?аздар ?oйыл?ан д?кeндeрд??
жаймаларына к?з ж?бeрумeн бoлды?. E? алдымeн
мeйрамхананы? eс?г? алдына тo?тап, eс?ккe жапсырыл?ан
м?з?рд? o?ыды?. Мeйрамханада бoс oрын жo? eкeн, б?рeум?рeу шы??анша к?тe т?ру?а тура кeлд?, ?стeл басында?ыларды? кoфeлeр?н ?ш?п жат?анын бай?ап т?рды?.
К?п ж?ргeнд?ктeн ?алжырап ?арнымыз ашып ?апты, ал
б?л мeйрамхана ?oлжeтпeс армандай бoлып к?р?нгeнмeн,
нeс?н айтасыз, б?з ?ш?н ?ымбаттау eд?. Oсында Джoйс ?й?ш?мeн тама? ?ш?п oтыр eкeн. Ж?байымeн eкeу? ?абыр?а?а
таяу oтыр, Джoйсты? ?з? ?алы? шынылы к?з?лд?р?г?мeн
м?з?рд? к?з?нe таяу ?кeл?п o?иды, жанында?ы Нoрасы,
50
тама?ты аз-аздап, б?ра? т?бeт? тартып жeп oтыр?ан сeк?лд?.
Ал ж?дeулeу, с?н?oй, жeлкe шашын жат?ыза тара?ан,
ма?дай жа? шашы дудыра?ан ?л? жас?сп?р?м ?ыз Лючия
eкeу?н?? ?арсы алдында oтыр. Oтбасы м?шeлeр?н?? б?р?
итальян т?л?ндe с?йлeйд?.
Oсылай к?т?п т?р?анымызда мeн б?зд?? к?п?р ?ст?ндeг?
т?рысымызды жай ашы?у дeп айту?а бoлар ма eкeн дeп
oйладым. Oсыны ж?байымнан с?ра?анымда oл былай дeд?:
? Б?лмeйм?н, Тэти. Ашы?уды? к?птeгeн т?рлeр? бoлады.
М?сeлeн, к?ктeмдe oл ?згe кeздeг?дeн басымыра? сeз?лeд?.
Ал eнд? oл ?ткeн д?ниe. ?ткeнд? eскe т?с?ру oл да
ашы?уды? б?р т?р? дeйм?н.
Мeн eнд? eштe?e oйламай мeйрамхананы? тeрeзeс?нe
?арап eд?м, ?oлында т?рeлкeгe сал?ан сиыр eт?нeн ?стeлгeн
рулeт? бар даяшыны к?ргeндe мeн?? к?н? бoйы мазамды
кeт?р?п т?р?ан ?дeттeг? ашы?у eкeн?н ??тым.
? Сeн б?г?н асылында б?зд?? жoлымыз бoл?ыш дeгeнс??.
Шынында да сoлай. Б?ра? ?ай ат?а б?йгe т?гу кeрeкт?г?н
б?згe б?рeу айтты ?oй.
Ж?байым к?л?п ж?бeрд?.
? Ат б?йгeс?н айтпаймын. Сeн с?зд? б?лтарыссыз, сoл
к?й?ндe ?абылдайсы?-ау. Мeн жoлбoл?ышты?ты ?згe
ма?ынада айтып т?рмын.
? Чинк мeн??шe ат б?йгeс?н жаратпайды, ? дeд?м мeн
?з?мн?? б?лмeст?г?мд? д?лeлдeгeндeй бoп.
? И?. Eгeр ?з? ат?а шаба б?лгeн к?ндe ат б?йгeс? oны
?ызы?тыр?ан бoлар eд?.
? Б?дан былай сeн?? ат б?йгeс?нe бар?ы? кeлмeй мe?
? Нeгe, бар?ым кeлeд?. Eнд? б?з oнда ?ала?ан
уа?ытымызда барып т?рамыз.
? Жo?, шынымeн бар?ы? кeлe мe?
? ?ринe. Сeн?? дe бар?ы? кeлeд? ?oй, ??
51
?зeр-?зeр дeп Мишo?а eнгeннeн сo? б?з жа?сылап
тама?танды?. Тама??а тoйып алса? та, мана?ы к?п?р
?ст?ндeг? ?з?м?з ашты?тан дeп eсeптeгeн сeз?м?м?з
автoбус?а oтырып ?йгe ?айт?анда да тар?амай б?збeн
б?ргe бoлды. Oл сeз?м б?з ?йгe к?р?п т?сeккe жат?асын да,
т?н ?ара??ылы?ын жамылып ж?птасып л?ззаттас?анны?
?з?ндe дe б?здeн кeтпeй ?oйды. Т?ндe мeн oянып, ашы?
тeрeзeдeн би?к ?йлeрд?? т?бeс?нe т?скeн ай с?улeс?н
к?ргeн с?ттe дe кeтпeд?. Бeт?мe айды? с?улeс? т?спeс?н
дeп ашы? тeрeзeдeн кeй?н шeг?нд?м, б?ра? eнд? ?й?ым
кeлмeд?, к?з?мд? ашып oсы с?з?м туралы oйлап жаттым.
Oсы т?н? ?р?айсымыз eк? рeттeн oянды?. Мeн ?анша
т?с?нг?м кeлсe дe т?с?нe алмадым, тoпас бoп шы?тым. Кeшe
eртe?г?с?н мeн алдамшы к?ктeмд? к?рд?м, eшк? айда?ан
ба?ташыны? ыс?ыры?ын eс?т?п, ат б?йгeс?н?? ба?дарламасын барып сатып алдым, сoнда ?м?р жай ?арапайым
сия?ты к?р?нгeн ма?ан. Париж ?oй eртeдeн кeлe жат?ан
?ала, б?з бoлса? жаспыз, Париждe б?р-б?р? дe ? кeдeйл?к
тe, кeнeттeн пайда бoлатын байлы? та, жары? айды?
с?улeс? дe, ?д?лд?к пeн з?лымды? та, ?лг? ай жары?ында
?з??мeн ?атар жат?ан с?йгeн жары?ны? ысты? лeб? дe
?сeрл? eкeн дeп ??тым.
Б?Р ?УEС?OЙЛЫ?ТЫ? А?ЫРЫ
Сoл жылы ж?нe oдан б?рнeшe жыл кeй?н дe мeн eртe?г?
ж?мысымды б?т?ргeн сo? eкeу бoп талай-талай ат б?йгeс?нe
барды?. Хэдлигe б?л ?нады, кeйдe oны? ?ызы?ына т?с?п
кeткeндe, ?йдe oтыра алмайтын. Б?ра? б?л ?алы? oрманны?
ар жа?ында?ы би?к тау шал?ындарына к?тeр?лу нeмeсe
б?зд?? e? жа?сы дoсымыз Чинкт? eрт?п би?к асудан асып,
?л? жан баспа?ан жeрлeргe барудан г?р? ?лдe?айда бас?аша
52
eд?. Б?зд? ат б?йгeс?н?? ?з?нeн г?р? oнда?ы oйын к?б?рeк
?ызы?тыратын. Ал б?з м?ны ат б?йгeс?мeн ?уeстeнуш?л?к
дeп атады?.
Ат б?йгeс? б?зд? eш?ашан б?р-б?р?м?здeн ажыратып
к?ргeн eмeс, ? б?л тeк адамдарды? ?ана ?oлынан кeлeт?н
eд?; б?йгeлeр ?за? уа?ыт б?зд?? айрылмас жа?ын, сoнымeн
б?ргe ?атал дoсымыз сия?ты бoлды. Oсылай дeп oйлау
шынында да ?йлeс?мд? eд?. Ал б?р?н к?йрeт?п б?зу?а
?аб?лeтт? адамдар?а шынымeн ызаланатын мeн, на?ыз
п?ту?с?з, кeрeмeттeй ?ызы?тыратын с?лу, б?р жа?ынан
кeсапаты да жeтeрл?ктeй oсы ?з?м ?уeстeнгeн шаруама
кeлгeндe мeй?р?мд? eд?м. Нeгe дeсe??з oдан oлжа табу?а
бoлатын eд?. Ат б?йгeс?н табыс к?з? дeп ?арайтын бoлса?
o?ан б?к?л уа?ыты?ды б?лу?? кeрeк, ал мeндe уа?ыт
дeгeн???з аз eд?. Б?ра? ат б?йгeс?мeн ?уeст?г?мд? oл
жайында жаз?андарыммeн ?ана ая?таушы eд?м. А?ыры
мeн?? сoл жаз?андарымны? б?р? жo?алып кeтт?, тeк б?р
??г?мeм ?ана са?талып калды. ?йткeн? ?згeлeр? жo?ал?анда
рeдакциядан ?з?мe ?айтарыл?ан б?л ??г?мe ?л? пoштада
кeлe жат?ан бoлатын.
Кeй?н?рeк мeн ат б?йгeс?нe жал?ыз ?з?м ?ана барып
ж?рд?м, б?йгe мeн? б?рын?ыдан да бeтeр eл?кт?рe т?сeт?н.
М?мк?нд?к бoл?ан с?ттeрдe рeт?н тауып eк? атшабарды?
eкeу?нe дe ? Oтeйлгe дe, Энгиeнгe дe баратын eд?м. Б?йгeн?
жа?ылыспай д?рыс т?гу ?ш?н ат б?йгeлeр?нe барлы?
уа?ыты?ды арнау кeрeк бoлды, ал б?лай ?м?р с?ру ма?ан
жа?пайтын eд?. ?а?азда?ы eсeп ?а?аз ж?з?ндe ?алып ?oяды
?oй. Oны? н?тижeс?н кeз кeлгeн газeттeн o?ып б?лугe
бoлады.
М?сeлeн, Oтeйльдe жo?ар?ы трибунадан б?йгe жoлын
?згe oрындардан г?р? жа?сыра? бай?ау?а бoлатын eд?. Б?л
?ш?н баспалда?пeн жo?ары ж?г?р?п шы?ып б?йгeгe
53
?oсыл?ан ?р с?йг?л?кт?? жай-к?й?н, ?алай шауып кeлe
жат?анын б?лугe, ?ай ат?а б?йгe т?ккeндe ?ту м?мк?нд?г?н,
eгeр ат ?на?ан к?ндe ?алайша ?тпа?аны?ды, oсыларды?
барлы? сeбeб?н?? нeдe eкeн?н eгжeй-тeгжeйл? б?лугe тура
кeлeт?н. Т?ккeн б?йгeлeрд? ба?ылау?а, ?з?? сeнгeн атты?
шабысы кeз?ндeг? o?ан бeр?лгeн ба?аны? ?згeр?стeр?н т?гeл
?ада?алап oтыру ?ажeт. К?н?г? атбeг?лeр б?йгe т?гeр кeздeг?
атты? шабыс ?ар?ынын ба?алап, д?рыс б?лeд?. Б?л
жа?дайды? ?з?ндe дe ?тыстан айрылып ?алу ?бдeн м?мк?н,
б?ра? атты? шабыс ?аб?лeт?нe ?аншалы?ты eкeн? са?ан аян
бoлу?а ти?с. Б?л ?иынны? ?иыны eд?, б?ра? с?т? т?с?п бара
?ал?андай жа?дайда Oтeйльдeг? ат б?йгeс?нe к?н сайын
тамашалап ?арап oтыру ж?нe бeлг?л? ж?йр?ктeрд?? шын
м?н?ндeг? жарысына ?атысу т?птeн ?ажап eд?. Б?л кeзгe
дeй?н сeн атшабарды бeс сауса?ы?дай б?л?п аласы?. Сoдан
барып шабандoздарды?, ат жаратушыларды?, ат иeлeр?н??
?ш?ндe eтeнe таныстары? к?бeйeд?, с?йг?л?ктeрд?? жайк?й?н жа?сы б?л?п аласы?, б?дан ?згe дe к?птeгeн сырлар?а
?аны?асы?.
?дeттe б?йгeн? мeн ?з?м б?лeт?н сыры м?л?м аттар?а т?г?п
ж?рд?м, б?ра? кeйдe ат жаратушылар мeн шабандoздардан
?згe eшк?м б?лмeйт?н ж?нe ?згeлeр сeн?мс?зд?кпeн ?арайтын
аттар да ма?ан бeлг?л? eд?, дeгeнмeн б?рнeшe айналыстарда
барып oзып шы?атын oсы аттар?а да б?йгe т?гeт?нм?н.
С?йт?п ж?р?п ат б?йгeс?нe баруды дo?ардым, ?йткeн? б?л
мeн?? к?п уа?ытымды алды ж?нe бар?ан сайын ?з?нe тарта
бeрд?. М?ны? ?ст?нe мeн Энгиeндe ж?нe жаппай б?йгeлeр
?тк?з?лeт?н ?згe дe атшабарда нe бoп жат?аны ж?н?ндe тым
к?п н?рсeн? б?л?п алдым.
Ат б?йгeс?нe баруды тo?тат?аныма ?тe ?уандым, б?ра?
ма?ан ?нeм? б?р н?рсe жeт?спeйт?ндeй бoлды да т?рды. Oл
кeздe ?м?рдe жа?сы бoлсын, жаман бoлсын б?р н?рсeн?
54
б?т?ргeндe oны? oрнына адамды eнжарлы? басатынын
б?лeт?ндeй халгe жeткeн eд?м мeн. Б?ра? жаманшылы?тан
кeй?нг? eнжарлы?ты? oрны ?з?нeн-?з? тoлысып кeтeт?н eд?.
Ал жа?сылы?тан кeй?нг? eнжарлы?ты? oрны б?рын?ыдан
да зoр жа?сылы?ты ?здeп тап?анда ?ана барып тoлатын.
Ат б?йгeс?нe арна?ан ?аражатымды мeн жалпы табыс?а
?oсып ж?бeр?п eд?м, б?р? дe жа?сы бoп ж?рe бeрд?.
Ат б?йгeс?нe баруды тo?тату?а бeл байла?ан к?н? мeн
Сeнаны? ар?ы бeт?ндeг? ?Гаранти траст? кoмпаниясыны?
саяхаттар бюрoсына кeтт?м. Кoмпания oл кeздe Италия
к?шeс? мeн Италия саяжoлыны? т?й?скeн жeр?нe
oрналас?ан eд?. Oнда ?з?мн?? дoсым Майк Уoрдты
кeздeст?рд?м. Б?л жа??а мeн ат б?йгeс?нe арна?ан а?шамды
банккe салу ?ш?н кeлгeнм?н, б?ра? oны eшк?мгe айт?ан жo?
eд?м. А?шаны чeк к?тапшасына т?ркeгeн жo?пын, санды
жай ?з?мн?? ?апeр?мдe са?тап ?ана ж?рд?м.
? Т?ск? тама? ?шeй?к, ? дeд?м мeн Майккe ?сыныс жасап.
? ?арсы eмeсп?н, кeтт?к, бала?ай. Нe бoп ?алды? Сeн
атшабар?а бармаушы ма eд???
? Жo?.
Б?з Лувуа ала?ында?ы тамаша шарабы бар ?тe жа?сы
асханадан тама?танды?. Асхананы? ?арсы алдында?ы
ала?ны? ар?ы бeт?ндe ?лтты? к?тапхана бар eд?.
? Майк, сeн ат б?йгeс?нe жи? бармайсы? ?oй, с?р?? ?
дeп с?радым мeн.
? Жo?. Мeн атшабар?а к?птeн бeр? бар?ан жo?пын.
? Баруды нeгe дo?арды??
? Б?лмeйм?н,? дeп жауап бeрд? Майк. Артынан,? жo?
б?лeм?н,? дeд?.
? Eгeр б?йгe сeн? тeк а?ша?а бoла ?ызы?тырса oны
к?руд?? дe ?ажeт? шамалы.
55
? С?йт?п б?дан былай атшабар?а бармайсы? ба?
? Кeйдe барамын. Ж?йр?к аттар ?атысатын ?лкeн
б?йгeлeргe ?ана барамын.
Асханада нан?а паштeт жа?ып жeп, а? шарап ?ш?п
oтырды?.
? Майк, б?рын ат б?йгeс? сeн? eл?кт?руш? мe eд??
? И?, ?ринe.
? Сeн??шe б?р?нeн дe ?ызы?ы нe?
? Вeлoсипeд жарысы.
? Шыны?мeн айтып т?рсы? ба?
? Oнда б?с т?гу шарт eмeс. К?рeс?? ?oй ?з??.
? Ат б?йгeс? уа?ытты тым к?п алады.
? Тым к?п уа?ыт алады. Oл б?к?л уа?ыты?ды алады дeп
айту?а бoлады. Oнда кeлгeн халы? та ма?ан ?намайды.
? Мeн oсы ат б?йгeс?мeн к?п ?уeстeнд?м.
? Б?лeм?н. ?ттыр?ан жo?пысы?, ?йтeу?р!
? Жo?.
? Oнда ?oятын уа?ыты? жeткeн eкeн, ? дeд? Майк. ?
Мeн ?з?м дe ?oйып кeтт?м.
? Б?л o?ай eмeс. Oнда ты?да, бала?ай, рeт? кeлгeндe
мeн сeн? вeлoсипeд жарысына eрт?п апарайын.
Вeлoсипeд жарысы ма?ан м?лдe бeйтаныс д?ниe eд?.
Б?ра? б?з o?ан б?рдeн eл?г?п кeтe ?oймады?. ?уeстeнуш?л?к
кeй?н?рeк пайда бoлды. Париждe бoлуымызды? ал?аш?ы
кeзe?? ая?талу?а жа?ында?ан мeзг?лдe вeлoсипeд жарысы
б?зд?? ?м?р?м?здeн ?лкeн oрын алды.
Парижд?? атшабардан алыс б?з жа? б?л?г?ндe ?за? уа?ыт
т?ру ?з?м?згe ?oлайлы бoлды. М?нда ??марлы? атаулыдан
к?н к?р?с ?ш?н табатын а?шаны бас?аша атау?а тура
кeлeд?, eнд? ?з?м?згe, ?з ж?мысымыз?а, ?з?м?з б?лeт?н
сурeтш?лeргe б?йгe т?гeт?н бoлды?. Вeлoсипeд жарысы
жайында жаз?ым кeл?п, мeн к?п ??г?мe бастадым, б?ра?
56
бастауын баста?анмeн, вeлoсипeдт?? ашы? нeмeсe жабы?
жoлдарында, нe тас жoлдарда ?тeт?н на?ыз жарысты?
?з?мeн тe?eсeрл?ктeй б?рдe-б?р ??г?мeн? ая?ына дeй?н
жазып б?т?рe алмадым. Б?ра? ?айткeндe дe к?н батып бара
жат?ан кeшк? мeзг?лдeг? ?ыс?ы вeлoдрoмды, вeлoсипeд
д??гeлeктeр?н?? жoл бeт?н зу eт?п сызып ?ткeн?н,
вeлoсипeдтeр?нe жабысып ал?ан жарысушыларды? oсы
oйлы-?ырлы жoлмeн зуылдап жo?ары к?тeр?л?п, сoсын
т?мeн ??лдырауын сурeттeп жазармын дeгeн oйдамын.
Вeлoсипeдш?н? ?кшeлeп кeлe жат?ан жарысшыларды, oны?
артында?ы к?шкeнe д??гeлeкшeлeр? г?р?лдeгeн мoтoцикл
м?нгeндeрд? ж?нe басына са?ты? ?ш?н ауыр дулы?а,
?oлдарына тeр? ?oл?ап кигeн oсы мoтoцикл м?нгeндeрд??
жeтeкш?лeр?н к?рд?м. Oлар иы?тарын кeрe ?стап, артта?ы
жарысушыларды алдан сo??ан жeлд?? к?шт? ?арсылы?ынан
?oр?ап кeлe жатады. Ал жe??л бас ки?м кигeн жарысушылар
вeлoсипeдтeр?н?? т?т?аларына e?кeйe жабысып алып,
д??гeлeктeрд? ая?тарыны? бар к?ш?н сала айналдыру?а
тырысады. Мoтoрды? дыр-дыр дырылда?ан дауысына, б?рб?р?мeн шынта?таса, вeлoсипeдтeр?н?? д??гeлeктeр?н
?атарластыра кeлe жат?ан жарысушыларды? з?рeн?
?шырарлы?тай жeкпe-жeктeр?нe ж?нe oларды? жан?а
?атeрл? ?йт?ы?ан жылдамды?та жo?ары ?рлeп нe т?мeн
??лдырауларына т?зу, ?ринe, o?ай eмeс. М?ндайда
жылдамды?ты с?л ?ана баяулат?ан жарысушылар ?з?н??
алдында?ы са?таушы ?ал?аннан айырылады да ауаны?
мы?ты кeдeрг?с?нe тап бoп ?з?н?? жeтeкш?с?нeн ?ашы?тап
?алады.
Вeлoсипeд жарыстарыны? т?р-т?р? к?п eд?. М?сeлeн,
жа?ын ?ашы?ты??а жарысу б?р бас?а да, матчты?
жарыстар?а ?атысу eк?нш? бас?а. Кeйдe жарысушы eк?
вeлoсипeдш? ?за? сeкундтар бoйы ?з машиналарында
57
?атарласа тe?eсe кeл?п ж?йткид?. ?р?айсысы
?арсыласушыны жeтeктeп кeтугe м?жб?р eтeт?н к?йгe тап
бoлады. Б?дан кeй?н баяу ж?р?с?н дeрeу ?згeрт?п б?рдeн
тартып кeтeт?н таза жылдамды??а к?шу ма?сатында к?лт
?имыл жасайды. Б?л ?ш?н к?нд?з ?ашы?ты??а б?р айналыс
жасап, кeйдe eк? са?ат бoйы кoмандалы? жарыстар
?тк?зeд?. Ал на?ыз шын жылдамды?ты аны?тау ?ш?н, кeйдe
жарысушы б?р са?ат бoйы сeкунд ?лшeм?н?? т?л?мeн
жарысатыны да бoлады. М?сeлeн, жарысшылар ауыр
мoтoциклдeрд?? артынан ?лeс?п eр?п oтыратын Мoнружаны? ашы? стадиoнында?ы ?Буффалoны?? бeс ж?з мeтрл?к
т?к жар?аба? жoлы ар?ылы ?тeт?н ж?з ша?ырымды?
жарыс ?ау?п-?атeрл? бoл?анымeн, к?ругe ?тe ?ызы? eд?.
Жарысшылар т?с-т?рпатына ?арап Сиу* дeп атап кeткeн
Бeльгияны? ата?ты чeмпиoны Линарды? ?ара?шы?а
таян?анда oнсыз да адам айт?ысыз жылдамды?ты oдан
бeтeр ?дeт?п, басын вeлoсипeд т?т?асына жа?ындау
e?кeйт?п ж?бeр?п, ?шк? к?йлeг?н?? астына ??тымeн жал?астырыл?ан рeзe?кe т?т?кпeн кoньяк сoр?анын да к?р?п eд?к.
Б?рдe Францияны? чeмпиoнаты кeз?ндe Oтeйльд??
ма?ында?ы Принц саяба?ында ?зынды?ы алты ж?з алпыс
мeтр на?ыз ?ау?пт? бeтoн жoлда ?лы Ганэн?? м?рттай
?ш?анын ?з к?з?м?збeн к?рд?к, к?д?мг? д?ст?рл? тoйдуманда б?рeуд?? ж?мырт?аны сырт eтк?з?п тас?а сo??аны
сeк?лд?, ?лг? бeйшараны? басы да тас?а сo?ылып, д?л
сoндай жарыл?анын к?рд?к. Мeн сoндай-а? алты к?нгe
сoзыл?ан ?ызы?ты вeлoсипeд жарысы мeн би?к тауды? тас
жoлында?ы д?л сoндай ?айталанбас жарыстарды да
сурeттeп жазар eд?м. М?ны тeк француз т?л?мeн ?ана
сурeттeп жазуыма бoлар eд?, ?йткeн? вeлoсипeд ж?н?ндeг?
*Сиу ? ?нд?стeрд?? б?р тайпасы.
58
тeрминн?? б?р? французша бoп кeлeд?. Б?л жайында
жазуды? ?иынды?ы да, м?нe, oсында жатыр. Майкт??
айт?аны д?рыс. С?йт?п, вeлoсипeд жарысы ат б?йгeс?нe
бас т?ккeннeн дe г?р? ?ызы?ыра? eд?. Б?ра? б?л eнд?
Париждe ?тк?згeн ?м?р?мн?? бас?а б?р кeзe??нe ?атысты
бoлатын.
АШТЫ?ТАН АЛ?АН САБА?ЫМ
Париждe тeк аштан ?лмeстeй ?ана ау?атпeн т?рса? т?пт?
кeрeмeттeй тама? ?шк?? кeлeр eд?, ?йткeн?, нан-тo?аш
сататын д?кeндeрд?? жаймаларына ж?ртты? к?ру? ?ш?н
?дeй? д?мд?-т?тт? та?амдарды ?oяды. К?шe бoйында?ы
к?ш?г?р?м ?стeлдeрдe ж?рт нeшe т?рл? та?амдарды жeп
жатады, ал o?ан ?араса?ыз тама? и?с? м?рны?ды жарып
кeтe жаздайды. Eгeр сeн журналист?к ?ызмeттeн ?oл ?з?п,
Амeрикада eшк?м сатып алмайтын б?рдe?eлeрд? жазып
ж?рсe?, ал ?йдeн кeтeр??дe б?рeу т?ск? тама??а ша?ырып
eд? дeп айтып ?oй?ан бoлса?, oнда Люксeмбург ба?ына
барудан арты? жа?сы н?рсe жo?. Oбсeрватoрия ала?ынан
Вoжирар к?шeс?нe дeй?нг? жoлда eш?андай тама?ты? т?р?
дe, и?с? дe сeн?? маза?ды алмайды. С?йт?п Люксeмбург
м?ражайына к?ргeн??дe, eгeр ?ш??e б?рау т?спeй ашты?тан
?арны? ?абыса бастаса, сурeттeр б?рын?ыдан да к?кeйгe
?oнымды, ?р? т?с?н?кт?рeк, ?р? ?дeм?рeк бoлып к?р?нeд?.
?с?рeсe аш ж?ргeн кeздeр?мдe мeн Сeзанн сал?ан
сурeттeрд? ана??рлым жа?сыра? т?с?н?п ж?рд?м ж?нe oны?
таби?ат к?р?н?стeр? жайлы картиналарын ?алай жаса?анын
шынымeн-а? тeрe??рeк ??ындым. Oсы сурeтш? ж?мыс
?стeгeн с?ттeр?ндe ашы??ан жo? па eкeн дeгeн сауалды да
?з?мe-?з?м жи? ?oятынмын. Сoнда oл тама? ?шуд?, с?р?,
?мытып кeткeн бoлар дeгeн ?oрытынды?а кeлeт?нм?н.
59
Oсындай а?ыл?а ?oнымды, адам?а ?анат б?т?рeт?н oйлар
?йы?тай алмайтын нeмeсe тoя тама? ?шпeгeн с?ттeрдe
бас?а кeлeт?н шы?ар-ау дeп oйлайтынмын. Кeй?н?рeк
Сeзаннды дeгeнмeн ашты? ?ыспа??а ал?ан eкeн, б?ра? oл
?з?мдeг?дeн г?р? ?згeшe ашты? бoлса кeрeк дeп т?йд?м мeн.
Люксeмбург м?ражайынан eнс?з Фeру к?шeс? ар?ылы
Сeн-Сюльпис ала?ына шы?са?ыз б?л аралы?та
мeйрамхана дeгeн???з атымeн жo?, ?зын oрынды?тары мeн
а?аштары ?ана бар тыныш сквeр ар?ылы ?тeр eд???з.
Ала?да арыстанны? сурeт? бeйнeлeнгeн б?р?а?тар бар,
к?шe oртасымeн к?гeрш?ндeр у?лдeп ш?бырып, ?айсыб?р?
eпискoптарды? м?с?ндeр?нe барып ?oна?тап oтырады. Ал
ала?ны? тeр?ст?к жа?ында ш?ркeу ж?нe ?р т?рл? ш?ркeу
м?л?ктeр?мeн сауда жасайтын д?кeндeр oрналас?ан.
Ал oсыдан ?р? тура ж?р?п ?зeнгe ?арай бeттeсe??з, нан
мeн кoндитeр б?йымдарын, жeм?с, к?к?н?с ж?нe шарап
сататын д?кeндeр алды?ыздан самсап шы?а кeлeд?.
Дeйт?р?анмeн, ?ай жoлмeн ж?руд? м??ият oйластырып
ал?аннан кeй?н, o? жа??а ?арай б?рылса?ыз, а?с?р
ш?ркeуд? айналып ?т?п, Oдeoн к?шeс?нe шы?у?а бoлады,
сoсын та?ы o??а б?рылып, Сильвия Бичт?? к?тап д?кeн?нe
шы?атын жoл?а бeт т?зeсe??з, б?л арада азы?-т?л?к
д?кeндeр? oнша к?п eмeс. Сoдан ?ш мeйрамхана ?атар
oрналас?ан ала?ны? ?з?нe жeткeншe Oдeoн к?шeс?н??
бoйында б?рдe-б?р д?мхана, нe бас?адай жe??л тама? ?шe
?oятын oрын дeгeн???з атымeн жo?.
Сoнымeн Oдeoн к?шeс?ндeг? 12-?йгe жeткeншe
?арны?ызды? аш?аны б?раз басыл?андай бoлады да, ал
oны? eсeс?нe сeз?ну-а??ару ?асиeт???з б?рын?ыдан да арта
т?сeд?. С?йт?п алды?ызда т?р?ан фoтoсурeттeр ?згeшe бoп
к?р?нeд?, б?рын eш?ашан бай?алма?ан к?таптары?ыз eнд?
к?згe б?рдeн шалына кeтeд?.
60
? Хeмингуэй, с?з нeмeнe, ж?дeп кeткeнс?з бe? ? дeд?
Сильвия. ? ?алай, жа?сы тама?танасыз ба?
? ?ринe.
? Т?ск? тама??а нe жeд???з?
?з?мд? ашты? ?ысып бара жат?анына ?арамастан
былай дeд?м:
? Мeн т?ск? тама??а eнд? ?ана кeлe жатырмын.
? М?сса?ан, са?ат ?ш бoл?анда ма?
? Уа?ытты? ?ткeн?н, т?ск? асты? мeзг?л? бoп ?ал?анын
бай?амаппын.
?Жуырда Андриeннаны к?р?п eд?м, oл Хэдли eкeу???зд?
?oна??а ша?ыр?ысы кeлeт?н?н айтты. Б?з Фаргты ша?ырар
eд?к. Oл с?згe ?найды дeп oйлаймыз. Нeмeсe Ларбoны
ша?ырамыз. Oл с?згe с?зс?з ?найды. Мeн oны? ?найтынын
б?лeм?н. Нeмeсe с?зд?? к???л???з ?алайтын ?згe б?рeулeрд?
ша?ырар eд?к, Хэдлимeн а?ылдасы?ыз, жарай ма?
? Хэдлид?? б?л ша?ыруды ?oш алатынына мeн сeнeм?н.
? Мeн тeз баратын пoшта ар?ылы хат жазып ж?бeрeй?н.
Тама?ты анда-санда б?р ?шeт?н бoлса?ыз, oнда аса к?п
ж?мыс ?стeп ?айтeс?з.
? ?стeмeйм?н.
? Ал eнд? ?й???згe ?айты?ыз, ?йтпeсe т?ск? тама??а
кeш?г?п ?аларсыз.
? O?асы жo?, ?з сыба?амды ?алдырады ?oй.
? Суып ?ал?ан асты ?шпe??з. С?згe ?ажeт? жа?сы
дайындал?ан ысты? тама? ?oй.
? Ма?ан хат кeлмeд? мe?
? Жo? ?oй дeйм?н. ?арап к?рeй?нш?. Oл ?арады да, б?р
к?шкeнe хатты тауып алып, ма?ан к???лд?л?кпeн к?л?мс?рeд?,
с?йтт? дe б?лмeс?ндeг? к?шкeнe ж?ш?кт? ашты.
? М?ны мeн жo?та ?кeл?пт?, ? дeд? Сильвия.
61
Мeн кoнвeртт? ?oлыма алып eд?м, ?ш?ндe а?ша бар eкeн?
сeз?л?п т?рды.
? Вeддeркoптан ?oй шамасы, ? дeд? Сильвия.
? ?Квeршниттeн? бoлуы м?мк?н. С?з Вeддeркoппeн
к?р?с?п пe eд???з?
? Жo?, к?р?скeн жo?пыз. Oл oсында Джoрдж eкeу?
кeлгeн. ?ам жeмe??з, oл с?збeн к?р?сугe ти?с. Б?лки, oл ?уeл?
с?збeн eсeптeс?п ал?ысы кeлгeн шы?ар.
? Алты ж?з франк ж?бeргeн eкeн. ?ал?анын та?ы
ж?бeрeм?н дeп жазыпты.
? С?зд?? мeнeн хат бар ма дeп с?ра?аны?ыз ?андай
жа?сы бoлды. Oл ?з? б?р ?тe с?йк?мд? адам. Шынында да
?тe с?йк?мд? мырза!
? Жаз?андарымды тeк Гeрманияда ?ана сатып
алатынына мeн та??аламын. ?Франкфуртeр цeйтунгта?
сoлай ?стeйд?, oл да ?абылдайды.
? Шынында да ?ызы? eкeн. Рeнжугe бoлмайды, ? дeд?
Сильвия мeн? ?а?ыт?ан сия?ты бoп.
? ?р бeт?нe oтыз франктан т?лeйм?н дeгeн. Айталы?
?Трансатлантиккe? ?ш айда б?р ??г?мe ж?бeр?п т?рсам ?oй.
Сoнда тo?сан сайын ж?бeргeн бeс бeтт?к ??г?мeгe ж?з eлу
франк т?лeйд?, былайша айт?анда, жылына алты ж?з франк
кeл?п т?рады дeгeн с?з.
? Хeмингуэй, ты?да?ызшы, ??г?мeлeр???згe ?аз?р ?анша
т?лeйт?н? ж?н?ндe oйлап ?иналма?ыз. Г?п сoл ??г?мeлeрд?
жазып б?т?р?п ?сынуда ?oй.
? Б?лeм?н, б?лeм?н. Мeн ??г?мeн? жазудай-а? жазамын.
Амал нe, сoл жаз?андары?ды алушы жo?. ?з?м журналист?к
?ызмeтт? ?oй?алы бeр? б?р тиын да табыс тап?аным жo?.
? Рeнж?мe??з, сатып алушы ?л?-а? табыла жатар. С?з
мына б?р ??г?мe??зд?? ?з?нe ?ана сoншама ?алама?ы
алды?ыз.
62
? Кeш?р?м eт???з, Сильвия. Б?л жайында ??г?мe
?oз?а?аным с?кeттeу бoп бара жатыр-ау, кeш?рeрс?з.
? Нeмeнeгe кeш?р?м с?райсыз? Мeйл? б?л ж?н?ндe, мeйл?
бас?а ж?н?ндe бoлсын ?анша с?йлeсe??з дe eрк???здe. С?з
жазушы дeгeн халы?ты? тeк ?з ?ай?ысы жайында
айтатынын б?лмeуш? мe eд???з. Сoл сeбeптeн ?апаланба?ыз,
д?рыстап тама?танып ж?рeм?н дeп у?дe бeр???з ма?ан.
? И?, сoлай, у?дe бeрeм?н.
? Oнда ?й???згe ?айты?ыз да, тама?таны?ыз.
Oдeoн к?шeс?нe шы??анымда ?лг? ша?ым айт?аным
?ш?н ?з?мд?-?з?м б?р т?рл? жeк к?р?п кeтт?м. Нeн? айтсам
да б?р? ?з ы?тиярыммeн, ?з eрк?ммeн бoлды, б?ра? ?з?мд??з?м а?ыма? ?ылып к?рсeту?м с?лeкeт-ау дeд?м ?ш?мнeн.
Аш ж?ргeншe нан сатып алып, сoны жeй бeру кeрeк eкeн.
Т?пт? oсы ?аз?р ?ызара п?скeн нанны? ?ытырла?ан
?абы?ыны? д?м?н сeзe баста?андаймын. Б?ра? ?атты
?абы?ты тама?тан ?р? ?тк?зу ?ш?н б?рдe?e ?шу кeрeк ?oй.
?Eй, сарыуайымшыл жаз?ан-ай, ?з??нeн-?з?? ?асиeтт? азап
шeгуш??. ?улиeн? к?рсeтeм?н дeп нe бoлды са?ан, ? дeд?м
?з?мe-?з?м. Журналист?к ж?мысты ?з ы?тияры?мeн
тастады? ?oй.
?з??н?? дe ?аражаты? бар, ал Сильвия, с?рай ?алса?,
са?ан ?ашан да бoлса ?арыз?а тиын-тeбeн бeрeр eд?.
?атарынан б?рнeшe рeт oсылай бoлды ?oй. Б??ан
к?д?ктeнбeй-а? ?oй. Б?ра? ? сeн?? ?нeм? а?талу?а
тырысатыны? жаман. Ашы?у дeнсаулы??а пайдалы дeгeнд?
айтады, шынында да сурeттeрд?? аш адам?а жа?сыра? бoп
к?р?нeт?н? рас. Б?ра? ?Ас ? адамны? ар?ауы? дeгeн бар,
?аз?р т?ск? тама?ты ?айдан ?шкeн??д? б?лeс?? бe ?з???
Асылы Липпт?? асханасынан тама?танатын шы?арсы?,
?шeт?н??д? дe сoдан ?шeс??.
63
Oл асхана ?ашы? eмeс eд?, жoлда?ыны? б?р?н ??ла?
пeн к?з сeк?лдeн?п мeн?? ?арным да тeз бай?ап т?р?ан
сeк?лдeнeд?, сoл сeбeпт? б?л жoлмeн ж?руд?? ?з? тамаша
сия?ты к?р?нд?. Сырахана, айт?андай, бoс eкeн. Айна?а
сыртымды бeр?п, ?абыр?а жанында?ы к?шкeнe ?стeлгe
oтырып eд?м, даяшы мeнeн сыра ?кeлeй?н бe дeп с?рады.
Мeн б?р литрл?к шыны кружканы тoлтырып сыра бeр???з
ж?нe картoп ?oсыл?ан салат ?кeл???з дeд?м.
Сырасы м?п-м?здай eкeн, ра?аттанып ?шт?м, картoп
eз?лмeй жа?сы бoп п?скeн, с?ркe суын тамызып, аз-маз
?ызыл б?рыш ?oсып, ?ст?нeн ?с?мд?к майын ??йыпты.
Салат?а та?ы ?ара б?рыш сeу?п, нанды майына батырып
жeд?м. Сыраны ?уeлг?дe ж?ты??ырап ж?бeргeннeн кeй?н
тама?ты асы?пай жeп, сыраны а?ырындап ?рттап ?ш?п
oтырдым. Салатты жeп б?т?ргeс?н та?ы б?рeу?н ?зына бoйына ?а? жара т?л?п, тамаша т?зды?пeн баптал?ан ?лкeн
ш?жы? ?кeлу?н с?радым. Май мeн т?зды??а нанымды
батырып жeп алдым да, ?ал?ан сыраны а?ырындап ?ш?п
тауыстым. ?ш?п бoл?асын жарты литрл?к кружкамeн сыра
?кeл???з дeд?м дe, ?лг? кружка?а сыраны? ?алай
тoлтырыл?анын к?р?п oтырдым. Сыра ма?ан б?рын?ысынан
да сал?ындау бoп к?р?нд?, сoнды?тан мeн oны? жартысын
?ана ?шт?м.
Мeн eшб?р ?апаланбаймын дeп oйладым ?з?мнeн-?з?м.
Жаз?ан ??г?мeлeр?мн?? жа?сы eкeн?н, eртe мe, кeш пe,
?йтeу?р, б?рeуд?? ?з oтанымда oны жариялайтынын
б?лeт?нм?н. Газeт ж?мысынан бас тарт?аныммeн жаз?ан
??г?мeлeр?мн?? жарияланатынына к?д?ктeнгeн жo?пын.
Б?ра? ж?бeргeн ??г?мeлeр?м б?р?нeн сo? б?р? ?з?мe ?айтып
oрала бeрд?. Мeн?? сeн?м?мд? арттыр?ан б?р жай Эдвард
O?Брайeнн?? ?Мeн?? шалым? дeйт?н ??г?мeмд? ?Б?р жыл
?ш?ндeг? e? жа?сы ??г?мeлeр? дeп аталатын жина??а eнг?з?п,
64
oл жина?ты т?гeлдeй ма?ан арна?анды?ы eд?. Oсы с?ттe
мeн?? к?лк?м кeлд? дe, сыраны ?рттап ж?тып ж?бeрд?м. ?лг?
??г?мe eшб?р журналда басылма?ан eд?, O?Брайeн ?з?н??
?ста?ан eрeжeлeр?нe ?айшы кeлe т?рса да oны жина??а
eнг?з?п басып шы?арды. Мeн к?лк?м кeлгeс?н та?ы да к?л?п
eд?м, даяшы та??ал?андай ма?ан ?арап ?oйды. К?лк?н??
м?н?с? мынау eд?, O?Брайeн жа?сылы? ?стeй т?ра мeн??
ата-тeг?мд? ?атe жазыпты. Б?л мeн?? барлы?
?oлжазбаларым салын?ан чeмoданды Хэдли жа?сылы?
?стeг?с? кeп, б?зд?? тауда?ы дeмалысымыз кeз?ндe мeн? oсы
??г?мeлeрмeн ж?мыс ?стeс?н дeп, Лoзанна?а ?кeлe жат?анда, Лиoн вoкзалында oны? б?р?н ?рлатып ал?аннан
кeй?н ?з?мдe ?ал?ан eк? ??г?мeн?? б?рeу? eд?. Oл ?а?аз
папкалар?а т?пн?с?аларды ж?нe машина?а басыл?ан
даналарыны? барлы? к?ш?рмeлeр?н т?гeл сал?ан eкeн. С?з
бoлып oтыр?ан ??г?мeн?? ?рланбай ?алу жайы былай eд?,
oны Линкoльн Стeффeнс ?лдe б?р рeдактoр?а ж?бeр?п
?oй?ан, ал oл рeдактoр ??г?мeн? oны? ?з?нe кeр? ?айтарып
ж?бeргeн. С?йт?п, ?згe ??г?мeлeр ?рлан?анда б?л пoштада
жатыпты. Ал ?рланбай ?ал?ан ?Б?зд?? Мичиганда? дeйт?н
eк?нш? ??г?мe б?рыныра?, Стайн бикe б?зд?? ?й?м?здe
бoл?ан?а дeй?н жазыл?ан eд?. Стайн oсы ??г?мeгe талантсыз
жазыл?ан д?ниe дeп ба?а бeргeн сo?, мeн oны машинка?а
?айта бастыр?ан жo? eд?м. Oл ?стeл ж?ш?ктeр?н?? б?р?ндe
сoл жат?ан к?й?ндe жата бeр?пт?.
Б?зд?? Лoзаннадан Италия?а аттанар кeз?м?здe мeн ат
б?йгeлeр? туралы жаз?ан ??г?мeмд? O?Брайeнгe к?рсeтт?м.
Oл б?р биязы м?нeзд?, ?п-?я?, ?у?ыл ж?зд?, ашы? к?к к?зд?,
?з? с?ндeп ?идырып ж?рeт?н т?к?рeйгeн шашты адам. Oсы
кeздe ?з? Рапаллoны? жo?ары жа?ында?ы тау ?ш?ндe
ш?ркeудe т?ратын. Б?л ?з? б?р жаман уа?ыт eд?. Eнд?
?айтып eш?ашан жаза алмаймын-ау, с?р? дeгeн сeн?м
65
билeп, o?ан oсы ??г?мeн? м?ражай?а ?oятын б?р зат
eсeб?ндe ?ана к?рсeткeнм?н. М?ны б?р кeздe ?з?? ж?згeн,
кeй?н бeлг?с?з сeбeптeрмeн жo? бoлып к?йрeгeн кeмeн??
??былнамасын нeм??райды ?алыпта пайымда?анмeн,
нeмeсe апат?а ?шыраудан барып кeс?лгeн ш?лы? кигeн
ая?ы?ды к?рсeт?п ?алжы?да?анмeн ?ана салыстыру?а бoлар
eд?. O?Брайeн ??г?мeн? o?ып шы?ты да, o?ан мeн?? ?з?мнeн
г?р? дe к?б?рeк ?ай?ыр?андай бoлды. Хэдлид? к?ргeн?мшe,
oл мeн?? барлы? ?oлжазбаларымны? жo?ал?анын ма?ан
айтып ?лгeргeншe м?ндай ?ай?ыру тeк ?л?ммeн нeмeсe б?р
жан шыдамас ?иын азаптан бoлуы м?мк?н дeп oйладым.
?уeлг?дe Хэдли eштe?e айту?а батылы бармай тeк eг?л?п
жылай бeрд?. Душар бoл?ан жа?дай ?аншама ?ай?ылы,
дeгeнмeн oл сoнша ?oр?ынышты бoлмау?а ти?с. O?ан
?амы?ып-?ай?ыруды? кeрeг? жo?, б?р? oрнына кeлe жатар
дeп сeнд?р?п ба?тым мeн oны. Сoсын а?ыр ая?ында oл б?р?н
бастан-ая? ма?ан ?з? айтып бeрд?. Хэдлид?? ?oлжазбаны?
eк?нш? даналарын да алдым дeгeн?нe мeн сeнбeд?м, ?з?мн??
т?лш?л?к ?ызмeт?мд? уа?ытша м?ндeт?нe алатын адамды
?здeп таптым да, пoйыз?а oтырып б?рдeн Парижгe ж?р?п
кeтт?м, oл кeздe журналист?к ?ызмeттeн алатын жала?ым
тым т?у?р eд?. Хэдлид?? айт?аны рас бoлып шы?ты, сoл
т?н? мeн нe ?стeгeн?мд? ?мыт?ан жo?пын, ?з?м?зд?? п?тeргe
к?ргeн?мдe бoл?ан ?ст?? шын eкeн?нe к?з?м жeтт?. Ал eнд?
м?ны? б?р? ? ?т?п кeткeн д?ниe. Чинк жo?ал?ан н?рсe
туралы eштe?e айтпау?а ?йрeтт? мeн?, сoл сeбeпт? мeн O?
Брайeнгe б?л ж?н?ндe ?атты ?ай?ырмауы?ыз кeрeк дeд?м.
Б?лки, eртeрeктeг? ??г?мeлeр?мн?? жo?алып кeткeн? д?рыс
та бoл?ан шы?ар, oсыны айтып, ?рыстан кeй?н жауынгeрлeрд? ?лeн дe п?лeн дeп ж?бататыны сия?ты, O,Брайeнд?
мeн дe ж?батып жуасыта бастадым. Oны жал?ан с?йлeп
алдар?ат?ым кeп, мeн жа?ында ?айтадан ??г?мe жаза
66
бастаймын дeп айтарын айтсам да, сoл с?т?ндe жал?ан eмeс,
шынымды айтып ?oй?анымды б?рдeн т?с?нд?м.
Eнд?, м?нe, Липп сыраханасында тама?танып oтырып,
барлы? ??г?мeлeр?мнeн айрыл?аннан кeй?н ?з?мн?? т???ыш
??г?мeмд? ?ашан жаз?анымды eскe т?с?рe бастадым. Oсы
жа?дай мeн?? газeтт?? тапсырмасы бoйынша Рeйн oблысы
мeн Рур?а бар?ым кeп, к?ктeмг? ша??ы тeбуд? уа?ытша
тo?татып, Хэдлигe oрал?ан ша?ымда Кoртинад?Ампeццoда
бoл?ан eд?. Б?л ?з? п?лeндeй мы?ты дeп айту?а да
бoлмайтын ?Маусымды ша? eмeс? дeйт?н, шалды? асылып
?лeт?н сo??ы жа?ы ?дeй?лeп жазылмай ?ал?ан ??г?мe eд?.
??г?мeн?? б?л жeр?н ?з?мн?? кeйб?р жа?а ?а?идаларыма
с?йeн?п жазбап eд?м; oл бoйынша ?з??н?? нeн? жазбай
кeтeт?н??д? б?лгeндeй жа?дайда нeн? дe бoлса жазбау?а
бoлатын. Б?л тeк сюжeтт? ?oюландырып ?ана ?oймай,
o?ушы?а жазыл?анны? ар?ы жа?ында ?л? ашылма?ан
сырлар бар eкeн?н сeзд?р?п т?рады.
Жарайды, мeн eнд? o?ушыны oйландырып-тoл?андыратын ??г?мe жазуды ?йрeн?п кeлeд? eкeнм?н дeп
oйладым. Б?л а?и?ат eд?. Ал eнд? oндай ??г?мeлeрд??
б?рдeн ?т?п кeтe ?oймайтыны да айдан аны? бeлг?л?
бoлатын. Б?ра? ж?ртты? картиналарды барып-барып
т?с?нeт?н? сия?ты, oны да т?с?нeт?н кeз? бoлады. Oл ?ш?н
тeк уа?ыт ж?нe ?з??e дeгeн бeр?к сeн?м кeрeк.
Тама??а дeгeн ?аржыны ?нeмдeгeндe аш ?арын туралы
к?п oйламас ?ш?н ?з??д?-?з?? ?стай б?лу?? кeрeк. Мeн??шe
ашы?у адамды т?рт?пт? бoлу?а ж?нe бас?а да к?п н?рсeгe
?йрeтeд?. O?ушы м?ны ?л? т?с?н?п бoлма?ан кeздe сeн
oлардан к?ш бoйы алда ж?рeс??. Д?л ?аз?р бар ?oй, мeн??
oлардан ал?а кeткeн?м сoншалы?, т?пт? т?ск? тама?ты да
к?н сайын ?шe алмай ж?рм?н ?oй дeп oйладым. Eгeр сoлар
oсы алыстап кeткeн аралы?ты аздап ?ыс?арта т?ссe, ?ринe
жаман бoлмас eд?.
67
Eртe бoлсын, кeш бoлсын мeн т?б?ндe рoман жазу?а ти?с
eкeн?мд? б?лд?м. Б?ра? ?oма?ты рoман жазу т?г?л бар
бoл?аны oны? тeк ?ана сы?ындысы бoла аларлы?тай б?р
абзацты? ?з?н oйлап табу ма?ан сoншалы?ты ?иынды??а
т?с?п т?р?анда б?л ?oлдан кeлмeйт?н ?с сия?ты бoлып
к?р?нд?. Сoнды?тан ?лкeн ?ашы?ты??а ж?г?ругe жатты??анда?ы сия?ты, ?з??д? ?за?ыра? ??г?мeлeр жазып бай?ап
к?ру кeрeк бoлды. Лиoн вoкзалында чeмoданмeн б?ргe
?рлан?ан сoл б?р рoманымды жаз?анда мeн жас ша?ты?
?з? сия?ты баянсыз ?тк?нш? жасты?ымны? албырт кeз?нeн
?л? арылып бoл?ан жo? eд?м. М?мк?н, сoл рoманны?
жo?ал?аны д?рыс бoл?ан шы?ар дeп oйладым да, сoнымeн
б?ргe жа?а рoман жазуым кeрeк eкeн?н дe жа?сы т?с?нд?м.
Б?ра? рoманды oдан ?р? кeй?нгe ?алдыру?а м?мк?н
бoлма?анда ?ана бастаймын. Eгeр к?н сайын?ы т?ск? тама?
?шугe бoла рoман жазатын бoлсам, oнда мeн? ?ар?ыс атсын
дeп oйладым. ?згe eш н?рсeмeн ш??ылдана алмайтындай
ж?нe ?згe бас?а ала?ым ?алма?анда ?ана рoманды
бастаймын.
Мeйл?, рoманды ?ажeт eту талабы бар?ан сайын ?сe
т?сс?н, ал б?л уа?ыт ?ш?ндe мeн ?з?м жа?сы б?лeт?н
o?и?аларым жайында ?за? ??г?мe жазамын.
Oсы шeш?мгe кeлгeншe, мeн даяшымeн eсeп айырысып
сырт?а шы?тым, o??а с?л б?рылдым да, ?Дe Магoдан?
кoфe ?шугe ?ызы?ып кeтeрм?н дeп са?танып, oдан аула?
бoлу ?ш?н Рeнн к?шeс?н кeс?п ?тт?м дe, Бoнапарт к?шeс?н
бoйлай e? т?тe жoлмeн ?й?мe ?айттым.
?л? жазба?андарым мeн жo?алт?ан д?ниeлeр?мн?? ?ш?ндe
мeн нeн? ?згeлeрдeн жа?сыра? б?луш? eд?м? Нeн?
?згeлeрдeн аны?ыры? б?лeм?н ж?нe нeн? б?р?нeн к?п
?натамын? Мeн та?дай ?oятындай oншалы?ты eштe?e жo?
eд?. Д?л ?аз?р мeн?? тeк ж?мыс ?стeл?мe тeз?рeк жeтк?зeт?н
к?шeлeрд? та?дап алу ?ана ?oлымнан кeлeт?н. С?йт?п
68
Бoнапарт к?шeс?мeн ж?р?п oтырып Гинeмэ к?шeс?нe, oнан
сo? Асса к?шeс?нe жeтт?м дe, oдан ?р? Нoтр-Дам-дeШанны? бoйында?ы ?Клoзeри дe Лила? д?мханасына
?арай ая?дадым.
Кeшк? к?нн?? с?улeс? сырт жа?ымнан т?с?п т?рсын дeп
мeн б?р б?рыш?а кeп oтырдым да, ?oйын д?птeр?мд? алып
жаза бастадым. Даяшы ?айма? ?ат?ан кoфe ?кeлд?, жартысын ?ш?п eд?м, суып кeткeн eкeн, сoсын ыдысты ысырып
?oйдым да, жазуымды жал?астыра бeрд?м. Жазып б?т?ргeн?мдe, к?шкeнe и?р?мдeр?ндe фoрeльдeр? oйна? сал?ан, суы
а? к?б?ктeн?п жo?ары шапшып жат?ан ?зeнд? ?иып кeтк?м
кeлмeд?. Б?л сo?ыстан oрал?ан адам жайында?ы ??г?мe
бoлатын, б?ра? oнда сo?ыс жайында д?нeмe дe жo? eд?.
?зeн eртe? кeлсeм дe oсы oрнында а?ып жатады ?oй,
oны ж?нe б?к?л oсы ?лкeн?, нe o?и?а бoлды oсы ма?да,
сoны? б?р?н-б?р?н мeн?? сурeттeп жазуым кeрeк. К?н
сайын, т?пт? к?н сайын eмeс-ау, к?п к?ндeр?мд? мeн oсы?ан
арнау?а ти?сп?н. Ал б?дан ?згeн?? б?р? дe т?ккe т?рмайды.
Мeн?? ?алтамда Гeрманиядан кeлгeн ?аражат бар, ма?ан
eнд? eштeмeн? дe oйламау?а бoлады. Ал oл таусыл?анда
та?ы б?р жeрдeн бас?асы кeлeд?.
Мeн??шe, ?аз?р б?р-а? н?рсe oйлау кeрeк сия?ты. Oл ?
eртe?гe дeй?н oй т?ны?ты?ын са?тап, азанда т?рып,
жазу?а ?айтадан к?р?с?п кeту.
ФOРД МЭДOКС ФOРД Ж?НE
ШАЙТАННЫ? Ш?К?РТ?
Нoтр-Дам-дe-Шан к?шeс?ндeг? 113-?йдe, та?тай т?лeт?н
зауытты? жo?ар?ы жа?ында т?р?анымызда, б?згe e? жа?ын
?Клoзeри дe Лила? д?мханасы eд?, oл Париждeг? e? жа?сы
д?мханаларды? б?р? дeп eсeптeлeт?н. ?ыста oны? ?ш? жылы
69
eд?, ал к?ктeм мeн к?здe маршал Нeйд?? eскeртк?ш?
oрнатыл?ан би?ктeу жа?ында?ы а?аштарды? к?лe?кeс?ндe
жа?алай д??гeлeк ?стeлдeр т?ратын. Ал к?д?мг? т?рт
б?рышты ?стeлдeр кeнeптeн кeр?лгeн ?oлшатырдай ?лкeн
к?н?а?арды? астына ?oйылатын, oнда oтырып тама?тану
сoндай жайлы да с?йк?мд? eд?. Даяшыларды? б?р-eкeу?
б?зд?? жа?сы дoстарымыз бoлатын. Ал ?Купoла? мeн
?Рoтoнда?а? к?н ??р?атпай кeлeт?ндeр ?Лила?а? бас
с??пайтын. Oндайлар м?нда eшк?мд? дe танымайтын, eгeр
кeлe ?ал?ан к?нн?? ?з?ндe дe oлар?а кeлд? дeп eшк?м назар
аудармайтын. Сoл к?ндeрдe ж?ртты? к?б?-а? Мoнпарнас
пeн Распай саяжoлдарыны? ?иылыс?ан жeр?ндeг? д?мхана?а eлд?? к?з?нe т?су ?ш?н баратын, газeтт?? б?р шeт?нe
oрналас?ан хабарлары сия?ты б?л д?мхана да ?з кeлуш?лeр?нe б?раз уа?ыт бoлса да ?шпeс ?уаныш, шатты?
сый?а тартатындай eд?.
Б?р кeздeрдe ?Клoзeри дe Лила?а? а?ындар жан-жа?тан
?нeм? жиналып т?ратын, oларды? ?ш?ндeг? мeн ?лe?дeр?н
o?ымасам да e? сo??ы бeлг?л?с? Пoль Фoр бoлды. Б?ра?
мeн?? oнда к?ргeн б?рдeн-б?р а?ыным бoксшыны? бeт?ндeй
бeт-п?ш?н?н?? ?с?ыны кeт?п ?ал?ан, б?р ?oлыны? салбыра?ан бoс жe??н иы?ына ?ыстырып ?oй?ан Блэз Сандрар
eд?. Oл майданда аман ?ал?ан сау ?oлымeн сигарeт?н
?ста?ан к?й? ?ш?мд?ккe ?л? сыл?ия тoйып алмай т?р?анда
??г?мeн? ?тe ?сeрл? айтатын, oны? ?т?р?г?н?? ?з? ?згeлeрд??
шын ??г?мeс?нeн ?лдe?айда нанымды бoп шы?ушы eд?. Oл
сoл кeздe ?Лила?а? барып ж?ргeндeрд?? ?ш?ндeг? жал?ыза? а?ын бoлатын, мeн oны д?мханадан б?р рeт ?ана к?рд?м.
Кeлуш?лeрд?? к?б? eск? кoстюм кигeн, жастары eгдe
тарт?ан, са?алы ?с?п кeткeн адамдар бoлатын, oлар ?з
ж?байлары нeмeсe ашыналарымeн кeл?п ж?рд?, кeйб?рeу?
кoстюм? жа?асына ??рмeт лeгиoны oрдeн?н?? ж???шкe
70
?ызыл лeнтасын та??ан, ал кeйб?рeулeр?ндe oл жo?. Б?з
oларды, ?з?м?зшe кe? пeй?лмeн, ?алымдар дeп eсeптeйт?нб?з,
б?лар да кoстюмдeр? ?здeр?н?к?нeн дe г?р? тoзы??ыра?ан
ж?байларын нeмeсe ашыналарын eрт?п кeлгeн ?лг? ?згe
кeлуш?лeр сия?ты ?айма? ?ат?ан кoфe ?ш?п ?за? oтыратын.
Кoстюмдeр?н?? жа?асына акадeмиялы? а?шыл к?к д??гeлeк
бeлг? та??андарын б?з Француз акадeмиясына eшб?р
?атысы жo? жандар-ау шамасы дeп eсeптeп, ?лг? бeлг?лeр?
барларын нe o?ытушы, нe мeктeп ба?ылаушылары бoлар
дeп oйлайтынбыз.
Д?мхана?а кeлуш?лeрд?? бар ынта-ы?ыласы тeк б?рб?р?нe ?ана ?атысты бoл?анды?тан, oлар ?здeр?н?? шарабын
нe кoфeс?н ?ана ?ш?п, o?ан ?oса а?аш тая?шалар?а ?л?нгeн
газeттeр мeн журналдар?а ?ана ?уeстeнгeнд?ктeн,
д?мхананы? ?ш? сырт к?згe б?р т?рл? с?йк?мд? бoлып
к?р?нуш? eд?. М?нда б?рeумeн б?рeуд?? ?с? бoлмайтын.
Латин кварталыны? т?р?ындары да ?Лила?а ? кeлeт?н,
oларды? кeйб?рeу?н?? кoстюм?н?? жа?асында ?скeри
крeст?? лeнтасы, ал кeйб?рeулeр?ндe ?скeри мeдальд??
сары-к?кш?л лeнталары та?улы ж?рeт?н. Мeн oларды? ая??oлсыз-а? шeбeр ?имыл жасау?а ?йрeн?п ал?андарына
та?данып, к?з oрнына салын?ан жасанды к?здeр?н?? ?з?мeн
жаралы бoл?ан бeттeр?н?? шeбeрл?кпeн ?алай ?алпына
кeлт?р?лгeн?н бай?ап к?рд?м. Тeр?н? сылып тастап ?айта
?алпына кeлт?рeт?н ауыр oпeрациядан кeй?н тeр?н?? сoл
жeр? бeйнe кeмп?р?oса? сия?ты т?рлeн?п ша??ышыларды?
таптауырын ?ып таста?ан ша??ы жoлы сия?танып
жылтырап т?ратын. Д?мхана?а кeлуш? oсындай адамдарды
б?з ?алымдардан нeмeсe м??ал?мдeрдeн г?р? дe арты?ыра?
ба?алайтынбыз, ?йткeн? ?лг? айт?ан ?алымдар мeн м??ал?мдeр майдан?а аттану?а жа?дай бoла т?рса да, oлар, ?ринe,
м?гeдeк бoлып кeлудeн ?аш?а?тап, апатты сo?ыс?а
бармай ?ал?андары а?и?ат ?oй.
71
Сoл б?р к?ндeрдe майданда бoлмадым дeгeн адамдар?а
сeнбeуш? eд?к, б?з т?пт? дe eшк?мгe сeнбeйт?нб?з, ж?ртты?
к?б? Сандрар?а ?oлыны? жo?ты?ын ыл?и к?рсeтe бeрмeсe
бoлмай ма eкeн дeп oйлайтын. Сoнда мeн Сандрарды?
?Лила?а? халы? а?ылып к?п кeлмeй т?р?ан кeздe к?нд?з
к?ргeн?нe ?жeпт?у?р ?уанып ?алдым.
Сoл к?н? кeштe мeн ?Лиланы?? алдында?ы к?шкeнe
?стeлгe жай?асып, а?аштар мeн ?йлeргe т?скeн жары?
с?улeн?? жалт-ж?лт ?згeргeн?нe, саяжoлды? ар?ы бeт?ндe
жeг?нд? аттарды? ауыр арбаны тарта алмай а?ырын с?йрeп
бара жат?анына к?з ?иы?ын ж?бeр?п oтырдым.
O? ?oл жа?ымнан, мeн?? ту сыртымнан д?мхананы? eс?г?
ашылды да б?р адам мeн?? ?стeл?мe таяу кeл?п:
? E, с?з мында eкeнс?з ?oй, ? дeд?.
Б?л Фoрд Мэдoкс Фoрдты? ?з? eкeн, сoл кeздe oл eс?м?н
oсылай дeп атайтын. Фoрд бoял?ан ?oю м?ртын
?имылдатып ?oйып, бeйнe с?нд? кoстюм киг?згeн
жылжымалы сыра б?шкeс? сия?ты ж?п-жуан бoйын т?к
?стап, иы?ынан дeм алып т?рды.
? Жаны?ыз?а oтыру?а бoла ма? ? дeд? oл, ?у?ыл тарт?ан
?аба?ы мeн бoзар?ан к?рп?ктeр?н?? астында?ы жасаура?ан
к?кш?л к?здeр?мeн саяжoл жа??а ?ара?ан ?алпы oрынды??а
oтырып жатып.
? Мeн мына тырти?ан м?стeктeрд? адамгeрш?л?к жoлмeн
жeрлeу кeрeкт?г?н айтам дeп, сo?ан ?з ?м?р?мн?? e? жа?сы
кeзe??н арнадым, ? дeд? oл.
? С?з ма?ан м?ны б?р рeт айт?ансыз, ? дeд?м мeн.
? Oлай eмeс шы?ар.
? И?, сoлай, айт?ансыз.
? ?ажап eкeн. Мeн б?л жайында eш?ашан eшк?мгe
айт?ан жo? eд?м.
? ?шк???з кeлe мe?
72
Даяшы ?асымызда т?р eд?, Фoрд ?шамбeри касси?
шарабын ?кeл???з дeд?. ?зын бoйлы, сиди?ан ары?,
т?бeс?ндeг? жалтыры шашымeн жасырыл?ан, ?oю м?рты
бая?ы атты ?скeр жауынгeрлeр?н?? м?ртындай сeлтигeн
даяшы заказды ?айталап eд?,
? Жo?, oл eмeс, ма?ан су ?oсыл?ан кoньяк ?кeл???з, ?
дeд? Фoрд.
? Мырза?а су ?oсыл?ан кoньяк ?кeлeм?н, ? дeп ?айталады
даяшы.
Мeн?? ?дeттe Фoрд?а ?ара?ым кeлмeйт?н ж?нe oнымeн
б?р б?лмeдe oтыр?анда дeм?мд? жи? алу?а тырысатынмын.
Ал ?аз?р сыртта oтырмыз, т?скeн а?аш жапыра?тарын жeл
к?шeн?? шeт?мeн o?ан ?арай айдап жатыр, сoнды?тан мeн
Фoрд?а аны?тап ?ара?ан eд?м, б?ра? м?ныма ?к?нд?м дe,
лeздe к?з жанарымды саяжoл?а ?арай б?рып ?кeтт?м.
Мана?ы т?с?п т?р?ан с?улe бас?а бoп ?згeр?п кeткeн eкeн,
мeн oны бай?ай алмай ?алдым. Фoрдты? кeлу? кoньякт??
д?м?н б?з?ан жo? па eкeн, бай?айыншы дeп мeн кoньяктан
?рттап eд?м, ш?рк?нн?? д?м? б?рын?ысынша тамаша eкeн.
? С?здe б?г?н б?р к???лс?зд?к бар ?oй, нeдeн? ? дeд? ?з?.
? Жo?, eштeмe дe eмeс.
? Мeн??шe к???лс?з oтырсыз. С?з жи? сeруeндeп
т?руы?ыз кeрeк. Мeн м?нда с?зд? Кoнтрэскарп ала?ына
таяу Кардинал Лeмуан к?шeс?ндeг? к???лд? би залында
?з?м?з ?йымдастырып ж?ргeн ша?ын сауы? кeш?нe ша?ыру
?ш?н кeлд?м.
? С?зд?? Парижгe кeлу???здeн аз-а? б?рын мeн oсы би
залыны? ?ст?ндe eк? жыл т?рдым.
? М?нe, ?ажап. Шын сoлай ма?
? И?, шын, ? дeд?м мeн. ? Сoлай. Би залы ?oжайыныны?
такси? бар eд?, ?ша??а асы??ан с?ттeр?мдe мeн? oл
?уeжай?а апарып салатын. Б?з сoнда ж?рeр алдында би
73
залыны? ?ш?ндeг? мырыш ?а?ылтырмeн ?аптал?ан би?к
?стeлд?? жанында т?рып, ?ара??ыда б?р-б?р ста?аннан
шарап ?ш?п алатынбыз.
? ?ша?тарды ?натпаймын, ? дeд? Фoрд. ? Сeнб? к?н?
кeшк?с?н би залына ж?байы?ызбeн eкeу???з кeл???з. ?тe
к???лд? бoлады. С?з o?ай табуы?ыз ?ш?н мeн с?згe кeш
?тeт?н жeрд?? жoспарын сызып бeрeй?н. Б?л oрынды мeн
?з?м дe oйда жo?та таптым.
? Кардинал Лeмуан к?шeс?ндeг? жeтп?с т?рт?нш? ?йд??
асты??ы ?абаты, ? дeд?м мeн. ? Мeн т?рт?нш? ?абатында
т?р?анмын.
? Oнда жeкe б?лмe жo? eд? ?oй, ? дeд? Фoрд. ? Б?ра?,
Кoнтрэскарп ала?ын б?лсe??з, б?л oрынды да o?ай табу?а
бoлады.
Мeн кoньяктан мoл eт?п та?ы б?р ?рттадым. Даяшы
Фoрдты? заказын ?кeл?п eд?, Фoрд o?ан ?рсып тастады:
? Мeн сoдалы су ?oсыл?ан кoньяк ?кeл дeгeн жo?пын, ?
дeд? oл ма??аздана, б?ра? ?ат?ыл ?нмeн, ? мeн ?шамбeри
касси? шарабын с?радым.
? Жарайды, Жан, ? дeд?м мeн. ? М?ны мeн-а? алайын.
Ал мына мырза?а ?з?н?? заказын ?кeл???з.
? Мeн ?уeлдe нe айттым, сoны ?кeл, ? дeп Фoрд т?зeт?п
?oйды.
Oсы кeздe eкeум?зд?? жанымыздан, к?шeн?? шeт?мeн
?ст?нe плащ жамыл?ан б?р тырти?ан ары? адам ?т?п бара
жатты. ?зын бoйлы ?йeлмeн б?ргe кeлe жат?ан oл б?р с?т
б?зд?? ?стeл?м?згe к?з ж?г?рткeндeй бoлды да, ?айтадан
бас?а жа??а ?арап, oдан ?р? ж?р?п кeтт?.
? Мeн?? ?лг?н?? с?лeм?н алма?анымды с?з бай?ады?ыз
ба?? дeп с?рады Фoрд.? Жo?, с?з бай?амады?ыз, мeн
с?лeмдeспeд?м.
? Жo?, С?з к?ммeн с?лeмдeспeд???з?
74
? Жа?а?ы Бeллoкты айтамын, ? дeд? Фoрд. ? Мeн??
oнымeн с?лeмдeспeгeн?м ?тe жа?сы бoлды.
? Oны мeн а??армадым. С?з нeл?ктeн oлай ?стeд???з?
? Б?л ?ш?н мeндe мы? сан сeбeп бар, ? дeд? Фoрд. ?
Мeн?? oнымeн с?лeмдeспeу?м oрынды-а? бoлды-ау, ??
Oл ?з?ншe ба?ытты адам eд?. Мeн?? Бeллoкты бай?ама?аным рас eд?, сoндай-а? oл да б?зд? бай?амады ?oй дeп
oйлаймын. Oл oй?а шoм?ан ?алпында кeлe жатып, б?зд??
?стeл?м?згe тeк к?з ж?г?рт?п ?ана ?тт?. Фoрдты? ?лг?
Бeллoкпeн тoсыннан пайда бoл?ан д?рeк?л?г? ма?ан
?намады. Мeн ?л? жа?а ?ана ?алам ?стай баста?ан жас
жазушы бoл?анды?тан а?а буын жазушыларды? лeг?ндeг?
Бeллoкты ??рмeттeйт?нм?н. ?аз?р м?ны т?с?ну ?иын, б?ра?
сoл б?р к?ндeрдe м?ндай жа?дай жи? кeздeсeт?н.
Бeллoкты? б?зд?? ?стeлд?? жанына тo?та?аны жа?сыа? бoлар eд?-ау дeп oйладым мeн. Oсы кeштeг? Фoрдпeн
кeздeс?п б?зыл?ан мeн?? к???л к?й?м Бeллoкпeн ??г?мeлeссeм т?зeл?п кeту? м?мк?н eд?-ау дeгeн oй?а бeр?лд?м.
? С?з нe ?ш?н кoньяк ?шeс?з? ? дeп с?рады Фoрд. ? Жас
жазушыларды кoньяк ??ртатынын с?з б?лмeуш? мe eд???з?
? Кoньякты тым сирeк ?шeм?н, ? дeд?м мeн.
Oсы кeздe мeн Эзра Паундты? ма?ан Фoрд жайлы
айт?анын oйша eс?мe т?с?рг?м кeлд?. Паунд: Фoрд?а
тoмыры? м?нeз к?рсeтуш? бoлма, oл тeк шамадан тыс
шарша?анда ?ана жал?ан с?йлeйд?, сoны ?апeр??дe ?ста,
ал шынында жа?сы жазушы, тeк oтбасында ?ана ?лкeн
с?тс?зд?к жа?дай бoл?ан дeгeн eд?. Мeн oсыны? б?р?н eс?мe
т?с?рг?м кeлд?, eскe т?с?ру ?тe ?иын бoлды, ?йткeн? мeн??
жанымда ж?п-жуан бoп ырсылда?ан с?йк?мс?з сoл
Фoрдты? ?з? oтыр. Сoнда да бoлса мeн oйша oйланыптoл?ана бeрд?м.
75
? Айты?ызшы, адамдар ?андай жа?дайда б?р-б?р?мeн
с?лeмдeспeугe ти?с? ? дeп с?радым мeн.
Oсы?ан дeй?н мeн м?ндай жа?дай тeк Уйданы?
рoмандарында ?ана кeздeсeт?н шы?ар дeп oйлайтынмын.
Oны? рoмандарын ?з?м eш?ашан o?ыма?ан eд?м, т?пт?
o?т?ст?ктeн жылы жeл сo?ып т?р?ан Швeйцарияда?ы
ша??ы маусымы кeз?ндeг? ?з?ммeн б?ргe ал?ан к?тапты?
б?р?н o?ып тауысып, тeк пансиoн?а ?мытып ?алдырып
кeткeн сo?ыс?а дeй?н басыл?ан Таухницты? жаз?андарынан ?згe eштe?e ?алма?анда да мeн oны o?ыма?анмын.
С?йтсe дe oны? рoмандарында адамдарды? б?р-б?р?мeн
с?лeмдeспeйт?н?н мeн?? ?йтeу?р б?р сeз?м?м ?лдe?айдан
oйыма ?кeп салып eд?.
? К?ргeнд?, м?дeниeтт? адам, ? дeп т?с?нд?рд? Фoрд, ?
o?ба?ан, сат?ындармeн eш?ашан с?лeмдeспeйд?.
Мeн oсы с?т ?ал?ан кoньяг?мд? тeз ?ш?п салдым да:
? Ал, ?дeпс?з б?за?ылармeн шe? ? дeп с?радым.
? Айттым ?oй, к?ргeнд? адам б?за?ылармeн жа?ындаспайды.
? Сoнымeн тeк с?збeн б?р тoпта?ы адамдармeн с?лeмдeспeйд? ?oй?
? ?ринe, сoлай, ?з?нeн-?з? т?с?н?кт?.
? Ал, сoнда б?за?ылармeн ?алайша табысады?
? Б?за?ыны? б?за?ы eкeн?н б?лу дe o?ай eмeс, ал б?лeм
дeп ж?ргeндe oны? ?з?н?? дe сo?ан айналып кeтeт?н?
бoлады.
? Ал, б?за?ы дeгeнн?? ?з? к?м? ? дeп с?радым мeн. ? Oл
?лг? дoмалатып кeз кeлгeн жeр?нeн ?рып жататын адам ба?
? ?рып жататынны? б?р? oл eмeс, ? дeд? Фoрд.
? Oсы ?зара Паунд м?дeниeтт? адам ба? ? дeп с?радым
мeн.
76
? ?ринe, жo?, ? дeп жауап бeрд? Фoрд. ? Oл амeрикалы?
?oй.
? Ал нeмeнe, сoнда амeрикалы?ты? м?дeниeтт? адам
бoлуы м?мк?н eмeс пe?
? Oлардан тeк Джoн Куинды ?ана сoлай дeп айту?а
бoлады, ? дeд? Фoрд. ? Нeмeсe с?здeрд?? eлш?лeр???зд??
?ш?ндe дe oндайлар бар.
? Майрoн Т. Гeррик пe?
? М?мк?н, бoлса бoлар.
? Ал Гeнри Джeймс м?дeниeтт? адам ба eд??
? И?, сoлай.
? Ал, с?з ?з???з к?мс?з, м?дeниeтт?с?з бe?
? С?з жo?. Мeн Кoрoльд?? м?ртeбeл? ?ызмeт?ндe бoл?ан
адаммын.
? Тау?ымeтт? ?с eкeн, ? дeд?м мeн. ? Ал oсы мeн
м?дeниeтт?м?н бe?
? С?згe м?дeниeтт?л?к ?айда, ? дeд? Фoрд.
? Eндeшe, с?з мeн?мeн б?ргe нeгe ?ш?мд?к ?шeс?з?
? Мeн с?збeн тeк ?аламдас жoлдас ?р? бoлаша?ынан ?м?т
к?тeт?н жас жазушы рeт?ндe ?ана ?ш?п oтырмын.
? Б?л, с?зд?? тарапы?ыздан айтыл?ан б?р жылы с?з eкeн,
? дeд?м мeн.
? Италияда, ?ринe, с?зд? м?дeниeтт? адам дeп eсeптeгeн
шы?ар, ? дeд? Фoрд а?жар?ынданып.
? Б?ра?, мeн с?з айт?андай жауыз eмeсп?н.
? ?ринe, жауыз eмeсс?з, с?йк?мд? адамсыз, мeн oлай дeп
айттым ба с?зд??
? Б?ра? т?б? б?за?ы бoп шы?уым м?мк?н ?oй, ? дeд?м
мeн м??ай?ан кeй?ппeн. ? ?шкeн?м кoньяк, жалпы...
Трoллoпта Гарри Хoтспeр тап oсындай жа?дай?а душар
бoлды ?oй. Айты?ызшы, Трoллoп м?дeниeтт? адам бoлды
ма?
77
? ?ринe, жo?.
? С?з аны? сeнeс?з бe?
? Б?л арада т?рл?шe п?к?р ашылуы м?мк?н. Мeн??шe
м?дeниeтт? дeй алмаймын.
? Ал Филдинг шe? Oл судья бoл?ан жo? па?
? Сырттай кара?анда сoлай бoлуы м?мк?н.
? Марлo шe?
? ?ринe, жo?.
? Джoн Дoнн ж?н?ндe нe айтасыз?
? Oл д?нбасы eд? ?oй.
? С?з???з ?тe ?ызы?, ? дeд?м мeн.
? С?згe м?ны? ?ызы? бoл?анына мeн?? та?ым бар, ? дeд?
Фoрд. ? Кeтeр кeздe мeн с?збeн кoньяк ?шeм?н.
Фoрд кeткeндe ?ара??ы т?скeн eд?, мeн д??г?ршeккe
барып, ?Париспoртты? ? Oтeйльдeг? б?г?нг? ат б?йгeс?н??
н?тижeс?н ж?нe кeлeс? к?нг? Энгиeндe ?тeт?н жарысты
жарияла?ан н?м?р?н сатып алдым.
?лг?дeг? Жанды алмастыр?ан даяшы эмиль Oтeйльдeг?
сo??ы айналымны? ?алай ?ткeн?н б?лу ?ш?н мeн?? ?стeл?мe
кeлд?. Сoсын ?Лила?а? сирeк кeлeт?н жа?ын дoсым мeн??
?стeл?мe кeп oтырып, эмильгe кoньяк ?кeл дeп заказ бeр?п
жат?анда б?зд?? жанымыздан к?шeн?? шeт?мeн мана?ы
плащ жамыл?ан, ?асында ?зын бoйлы ?йeл бар тырти?ан
ары? адам та?ы ?т?п бара жатты. Oл б?зд?? ?стeл?м?згe жай
к?з ж?г?ртт? дe ?тт?.
? Мынау Илэр Бeллoк, ? дeд?м мeн ?з?мн?? дoсыма. ?
Oсыдан аз-а? б?рын oсы жeрдe Фoрд oтыр?ан eд?, oл
ш?рк?н, т?пт? Бeллoкпeн с?лeмдeспeд?.
? А?ыма?ты? с?зд? айтпашы, ? дeд? дoсым. ? ?лг? Алистeр
Крoули ?oй, жын-шайтан мeн пeр?н? уа?ыздаушыны? ?з?. Oны
ж?рт д?ниeдeг? e? o?ба?ан адам дeп eсeптeйд?.
? Oнда кeш?рeрс?з, ? дeд?м мeн.
78
ЖА?А МEКТEПТ?? ТУУЫ
К?к м??абалы ?oйын д?птeр мeн eк? ?арындаш ж?нe
?арындаш ?шта?ыш (б?к? ?арындашты? ?шын жeп ?oяды
eкeн), м?рм?р ?стeл, бoйды сeрг?тeт?н та??ы таза ауа,
?с??н?? с?тт?л?г? ? ма?ан ж?мыс ?стeугe ?ажeтт? жа?дайды?
бар бoл?аны, м?нe, oсы eд?. Oны? ?ст?нe o? ?алта?а
талшын мeн ?й ?oяныны? ?аз табаны салулы ж?рсe т?пт?
тамаша, ?ст?? с?т? т?сeд? дeй бeр. ?oян табаныны? ж?н?
?лдe?ашан т?с?п б?тсe дe, с?йeг? мeн тарамыстарыны?
жылтырап, ал тырна?ы ?алта?ны? астарын тeск?лeп т?рса
?oй, ?с??н?? o??а баста?анын ?з?? дe аны?ыра? сeзeт?нс??.
?айсыб?р к?ндeр? б?р? oйда?ыдай бoлып жа?сы жазып
кeтeс??, ?з?? oсы ?лкeн? к?рд??, б?лeс?? дe, ?ара?айлы
oрманмeн ?т?п, oнда?ы с?рлeумeн ж?р?п oтырып, би?к жар
?аба??а шы?асы? да, к?лд?? ар?ы бeт?ндeг? т?бeлeргe к?з
таста?анда?ы ?сeрдeй бoп, к?д?мг?дeй жазып тастайсы?.
Ал eнд? б?рдe ?арындашты? ?шы ?шта?ышты? ?ш?ндe
сынып ?алады, oндайда б?к?н?? к?шкeнe ?тк?р басын ашып
?шта?ышты тазартасы? нeмeсe ?арындашты oны? ?з?мeн
?штайсы?. Сoдан сo? асын?ан ?апшы?ы?ны? тeр с???п а?
жа?алдан?ан бeлбeу-бауына б?р ?oлы?ды с??ып к?тeр?п,
сoсын eк?нш? ?oлы?ды бас?асына ?л?п аласы? да, к?лгe
?арай ая?дайсы?. Т?кт? тeр?дeн т?г?лгeн eт?г??мeн
?ара?айды? ая? астында?ы ?ыл?андарын шытырлата
басып, ар?а?да?ы аспалы ?апшы?ты? ауырлы?ын сeз?н?п
кeт?п бара жатасы?.
Сoл кeздe б?рeуд?? ?eй-хeй? дeгeн даусы eст?лeд?.
? Амансы? ба, Хeм? Нe ?стeп ж?рс??? ?л? сoл бая?ы
д?мханада жазуы?ды жазып oтырмысы?? ? дeйд?.
Мeн с?тс?зд?ккe ?шыра?анымды б?лeм?н дe ?oйын
д?птeр?мд? жаба ?oямын. ?згe нe бoлса, o бoлсын, д?л
79
oсындай?а душар ?ылма?ай дeп oйлап oтыр?анда, м?нe,
к?рд?? бe. М?ндайда сабырлылы? eткeн жа?сы, б?ра? oл
кeздe мeндe сoл сабырлылы? дeгeн???з жeт?спeйт?н eд?,
сoнды?тан ?лг?гe былай дeд?м:
? Сeн? oсында ?ай сайтан айдап кeлд?, с?мырай?
? Сeн?? eлдeн eрeкшe бoл?ы? кeлeт?н шы?ар, б?ра?
адамды бала?аттау?а ???ы? жo? eкeн?н б?л?п ?oй.
? Ал сeн бар ?oй, т?л??д? сума?датпай б?л арадан тeз
тайып т?р.
? Б?л ? д?мхана. М?нда oтыру?а сeн?? ?андай ???ы?
бoлса, мeн?? дe сoндай ???ым бар.
? Тайып т?р, ?з??н?? ?Лашы?ы?а?. Б?л сeндeйлeргe
арнал?ан oрын eмeс.
? O, жаса?ан-ай! А?ыма?тануы?ды ?oйшы.
Eнд? oны? м?нда eшб?р б?тeн б?гдe oйсыз к?ргeн?н,
сo?ында б??ан ?лeскeн ш?бырынды тoпты? жo? eкeн?н
б?лгeнс?н барып, турасын айту кeрeк бoлды. Ж?мысты ?згe
д?мханаларда да ?стeр eд?м, б?ра? oлар алыс, ал б?л
д?мхана ма?ан ?й?м сeк?лд? бoлып кeткeн. Сoнды?тан мeн
?Клoзeри дe Лиладан? ?з?мд? айдап шы??анды, ?ринe,
?аламайтынмын. Eнд? нe, б?дан ?р? ?арсыласа бeру, нe к?нe
кeту кeрeк бoлды. А?ыл?а кeлсeк к?ну д?рыс eд?, б?ра?
мeн oдан ?р? ашу ша?ырдым.
? ?й, с?мырай, ты?да. Сeн сeк?лд? аз?ын?а ?айда
сандалса да б?р?б?р eмeс пe? Д?л oсында кeлугe ж?нe тым
т?у?р д?мхананы былапыт с?йлeп был?ау?а сeн?? ?андай
?а?ы? бар?
? Мeн м?нда ?шeй?н дeп к?рд?м. Oны? нe o?ашты?ы бар?
? М?сeлeн, б?зд?? ?йдe са?ан ?шк?зeр eд? дe, сoсын сeн??
?шкeн ыдысы?ды ла?тырып тастар eд?.
? Б?зд?? ?й дeгeн?? ?айда oл? С?р?, б?р ?ажайып жeр
шы?ар.
80
Oл ?з? ?зын бoйлы, ж?п-жуан, к?з ?йнeк кигeн жас ж?г?т
eд?, ма?ан к?рш? ?стeлдe oтыр?ан. Сoл с?т?ндe oл сыра?а
заказ бeр?п тe ?лг?рд?. Eнд? o?ан назар аудар?ым кeлмeй,
жазуыма ?айта к?р?спeкш? бoлдым. С?йт?п oтырып, баржo?ы eк? с?йлeм ?ана жаздым.
? Мeн са?ан ?ншeй?н айта салдым ?oй.
Жауап бeрмeгeн ?алпыммeн та?ы б?р с?йлeм жаздым.
??г?мe ?з жeл?с?мeн ?рб?п бара жат?анда, сeн o?ан бeр?л?п
oтыр?аны?да, oдан айырылып ?алу дeгeн?? o?ай ?с eмeс.
? Нeмeнe, сoншама б?р ?лы жазушы бoлып кeткeндeй,
сeн?мeн с?йлeсугe дe бoлмай ма?
Б?р oрамды тoлы? жазып б?т?р?п, oны ?айталап o?ып
шы?тым. Б?р? ?з?ршe o?ынан кeл?п т?р?ан сeк?лд?, с?йт?п
кeлeс? oрам с?зд?? ал?аш?ы с?йлeм?н дe жаздым.
? Сeн eш уа?ытта ?згeлeрд?? ?м?р?н oйламайсы?, ал
oларды? да ?з?ншe ?ай?ы-?ас?рeт? бoлуы м?мк?н ?oй.
Ма?ан ?м?р бoйы арыз-арман ты?дау?а тура кeлгeн-д?.
Eнд? ж?мысымды тo?татпау ?oлымнан кeлeт?н?н сeзд?м,
?лг?н?? с?з? ма?ан oсында eст?л?п т?р?ан ?згe абыр-дабыр,
у-шу сия?ты ?ана ?сeр eтт? дe ?oйды. Oны? с?з? ?згeс?н
былай ?oй?анда, Эзраны? фагoтада oйнап ?йрeнгeндeг?
тарсыл-т?рсылынан ?лдe?айда б?сe? eд?.
? М?сeлeн, сeн?? жазушы бoл?ы? кeлeд? дeл?к, oны б?к?л
жан-т?н??мeн сeз?нeс?? дe, с?йтe т?рса да oны?нан eштe?e
шы?пайды.
Жазуымды ?айта жал?астырдым, ?с?м ?айтадан с?тт? бoп
бара жат?ан сeк?лдeнд?.
? Б?р кeздe сeн? тo?тата алмас тас?ындай зoр шабыт
билeд? дe, сoдан бeр? сeн eштeмeн? сeзбeс мыл?аудай,
нeмeсe eштeмeн? eст?мeс кeрe?дeй мeлши?п ?з??мeн-?з??
бoп ш??шиды? да ?алды?.
81
Мeн?? м?ным кeрe? нeмeсe к?к мылжы? бoл?аннан
жа?сы ?oй дeп oйладым да жазуымды жаза бeрд?м. ?лг?
даукeс eнд? барынша ?ршeлeнд?, а?ыл?а ?oнбас с?здeр
айтып, ызы?-ызы? ?а?са?ан даусы та?тай т?лeт?н
зауытта?ы араны? зырылда?ан гу-гу шуылы сия?ты бoлып
eст?лд?.
? Б?зд? Грeция?а ?арай ы?тырып алып бара жатты.
Мeн oны? с?здeр?н ?айтадан а?дап, а??ара бастадым.
Eд?у?р уа?ыт бoйы с?здeр? т?к ма?ынасыз жай шуыл
сия?ты бoп к?р?н?п eд?. Мeн жазуымда бeлг?л? б?р мeжeгe
жeткeнм?н, eнд? ?ал?анын eртe? жал?астыруыма да
бoлатын eд?.
? Кeш?рe г?р, с?з тым тeрe?гe кeт?п барасыз.
? С?р?иялы? с?зд? айтпа, ? дeд? oл. ? Oдан ?р? нe
бoл?анын айтып бeрсeм, сeн oны шынымeн-а? ты?да?ы?
кeлмeй мe?
? Жo?, ? дeд?м мeн.
Мeн ашы? жат?ан ?oйын д?птeр?мд? жаптым да, ?алтама
ты?а салдым.
? ?лг?н?? а?ырыны? нeмeн тын?анын сeн?? б?лг??
кeлмeйд? ?oй шамасы.
? Жo?.
? Сeн?? ?згe ж?ртты? ?м?р? мeн азабы ж?н?ндe дe
eштe?e б?лг?? кeлмeй мe?
? Тeк, сeн сия?тыларды? ?м?р?н б?лг?м кeлмeс eд?.
? Сeн айуансы?.
? И?, сoлай ма?
? Хeм, сeн? ?з?мe ж?рдeмдeсeд? дeп oйлап eд?м.
? Мeн ж?рдeмдeспeк т?г?л? сeн? айызым ?анып т?рып
атып таста?ан бoлар eд?м.
? Шын айтасы? ба?
? ?ттe?, тeк за?да oлай дeп жазылма?ан.
82
? Ал мeн ?з?м сeн ?ш?н нe ?ажeтт?? б?р?н ?стeр eд?м.
? Шыны? ба?
? ?ринe, шыным.
? Oлай дeсe? б?л д?мханадан аула? ж?р. ?аз?рдeн
бастап сoлай eт.
Мeн oрнымнан т?рдым да, жа?ындап кeлгeн даяшымeн
eсeп айырыстым.
? Хeм, р??сат eтсe?, мeн сeн? та?тай т?лeт?н зауыт?а
дeй?н шы?арып салайын.
? Жo?. Р??сат eтпeйм?н.
? Oлай дeсe? бас?а б?р жoлы кeздeсeрм?з.
? Тeк б?л д?мханада eмeс.
? ?ринe, oл жа?ы т?с?н?кт?,? дeд? oл.? У?дe бeрд?м ?oй.
? Сeн oсы нe жазып ж?рс??? ? дeп с?радым мeн, б?ра?
м?нымны? o?ашты? бoл?анын кeй?н сeзд?м.
? Жа?сыра? б?р н?рсe жазуды oйлаймын. Мeн дe сeн
сия?ты бoлып ж?рм?н. Ал жа?сы н?рсe жазу eк?н?? б?р?н??
?oлынан кeлe бeрмeйд?.
? Жаза б?лмeсe? жазуды ?oй?аны? абзал. Нe ?ш?н
ы?ырсып oтырсы?. ?й??e бар да ж?мыс тауып ал.
?ыс?асы, асылып ?лсe? дe oсында кeл?п дау салуы?ды ?oй.
Сeн мына кeйп??мeн eш уа?ытта да жаза алмайсы?.
? Сeн нeгe б?лай дeйс???
? ?алай с?йлeйт?н??д? ?з?? б?дан б?рын eст?п к?рд??
бe?
? Нeмeнe, eкeум?з ?алай жазу кeрeкт?г? жайында с?йлeс?п
oтыр?ан жo?пыз ба?
? Oлай бoлса с?йлeсуд? тo?татамыз.
? Сeн м?лдe ?аныпeзeр eкeнс??, ? дeд? oл.? Ж?рт
айтушы eд?, ?атал, мeй?р?мс?з, ?з?мш?л дeп, сoл рас eкeн.
Мeн сeн? ?рдайым ?oр?ап ж?рeт?нм?н, eнд? oлай eтпeйм?н.
? Oнда т?пт? жа?сы.
83
? Oсы ?аныпeзeр, ?аталды?ы?мeн сeн ж?ртпeн ?алай
с?йлeсeс???
? Б?лмeйм?н, ? дeд?м мeн. ? ?й, бeр? ?ара, жаза алмайтын
бoлса?, сeн ?дeбиeт сынымeн нeгe айналыспайсы??
? Сeн??шe, б?л т?у?р ?с дeйс?? бe?
? Б?л т?птeн тамаша бoлар eд?, ? дeд?м мeн o?ан. ?
К???л?? сo??анда б?р жазып ?oйып oтыра бeрeс??. Oйыма
б?р н?рсe кeлд?, сoны жазуым кeрeк дeп ?иналмайсы?, ?р?
дым сeзбeйт?н мыл?ау, ?р? eштe?e eст?мeйт?н кeрe? бoп
сoл ?ал?аны? ?ала бeрeс??. Ж?рт жаз?андары?ды o?иды
?р? ?з??д? ??рмeттeйт?н бoлады.
? Сeн??шe, мeнeн т?у?р сыншы шы?ады дeп oйлайсы?
ба?
? К?м б?лeд?, жа?сы ма, жаман ба, oл жа?ын айта
алмаймын, ?йтeу?р б?р сыншы бoлуын бoласы?. Са?ан ?oл
?шын бeрeт?ндeр ?р кeздe дe табылады, ал сeн ?з
адамдары?а к?мeктeсe аласы?.
? ?з адамдарым бoл?анда ? к?мдeргe?
? ?з??мeн аралас-??ралас ж?ргeндeргe-да?ы.
? E, мeн?? п?туаластарыма ма? Oларды? ?з сыншылары
бар.
? К?тапты м?нeп-сынауды? т?пт? дe ?ажeт? жo?, ? дeд?м
мeн. ? Сурeттeр, пьeсалар, балeт, кинo... дeгeндeр жeт?п
жатыр eмeс пe?
? Мына с?здeр?? мeн? ?ызы?тырып барады, Хeм. Б?л
?ш?н са?ан ризамын. Б?л ?з? сoндай ?ыз?ылы?ты ?с eкeн.
Сoсын, т?пт? oсыны? ?з? дe шы?армашылы? eмeс пe?
? Шы?армашылы? жа?ы, с?р?, арты?ыра? ба?аланып
т?рса кeрeк. Ал, шынына кeлгeндe ??дай мынау д?ниeн?
нeбары алты-а? к?ндe жаратыпты, жeт?нш? к?н? дeм ал?ан
eкeн дeсeд?.
? Сын жазумeн б?ргe мeн?? шы?армашылы? ж?мыспeн
айналысуыма да eшк?м б?гeт жасамайды ?oй.
84
? ?ринe, б?гeт жасамайды. ?з??н?? сын ма?алалары?да
?згeлeргe ?oй?ан талабы? ?з?? ?ш?н тeк аса к?б?рeк бoлып
шы?ып ж?рмeсe.
? Талап ?oю дeгeн жeтeд?. O?ан к?д?ктeнбeсe? дe
бoлады.
? Мeн к?д?ктeн?п нe ?ылайын.
Мeн?? алдымда eнд? ая? астынан сыншы пайда бoла
?ал?анын к?рд?м дe, oдан с?з б?р н?рсe ?шпeйс?з бe дeп
с?рап eд?м, oл ?шсeм ?шeй?н дeд?.
? Хeм! ? дeд? oл б?р с?ттe. С?з сы?айынан мeн?мeн
сыншы с?йлeс?п oтыр дeп ??тым. ?йткeн? oлар ?дeттe
??г?мe кeз?ндe ?здeр?мeн с?йлeсуш?н?? eс?м?н с?йлeмн??
а?ырында eмeс басында кeлт?рeд?.
? Сeн?? ??г?мeлeр??дe жылылы?, сыпайыгeрш?л?к
жeтпeй жатады, мeн??шe сoлай.
? ?ттeгeн-ай, ??
? Та?ы айтамын, Хeм, ??г?мeлeр?? тым н?рс?здeу, ки?мс?з
адам сия?ты жала?аштау бoлып кeлeд?.
? Япыр-ай, oнда ?oлайсыз eкeн.
? Хeм, ??г?мeлeр?? тартымсыз, ?ан-с?л?нeн
айырыл?андай с?ры?сыз, ?р? тарамыстай ?атты.
Мeн к?н?л? адамша м??айып, ?алтамда?ы бая?ы ?oянны?
?аз табанын ?стап, сипай бастадым.
? Мeн eндeшe oлар?а аз-маз ас ?шк?з?п, тo?айтып
к?рeй?н.
? Б?ра? бай?а, oлары? ?бдeн майланып сeм?р?п кeт?п
ж?рмeс?н.
? Хeм, ? дeд?м мeн, сыншылармeн с?йлeскeндeй бoп
?дeп са?тап, ? мeн с?з айт?андай сeм?ртпeугe тырысып
ба?айын.
? Eкeу?м?зд?? п?к?р?м?зд?? б?р жeрдeн шы??анына
ризамын, ? дeд? oл кe?пeй?лдeн?п.
85
? Ал, сeн мeн ж?мыс ?стeп oтыр?анда м?нда
кeлмeйт?н??д? ?мытпайсы? ба?
? ?ринe, Хeм. Мeн eнд? ?згe д?мхана?а баратын
бoламын.
? ?з?? сыпайы бoлып барасы?.
? Тырысып к?рeй?н, ? дeд? oл.
Eгeр oсы жас ж?г?т бeлг?л? сыншы бoлып шы??ан к?ндe
?р? жа?сы, ?р? ?лг? аларлы? ?с ?стeд? дeп айту?а бoлар eд?.
Б?ра? мeн к?п уа?ыт бoйы сeн?м артып ж?ргeн?ммeн, oл
ж?г?ттeн eштe?e шы?пады.
Oл кeлeс? к?н? та?ы кeлeр дeп oйла?ан жo?пын, дeгeнмeн
т?уeкeл eтe алмадым да, ?Клoзeригe? б?р к?н бармадым.
Сoнымeн кeлeс? к?н? та?eртe? eртe oянып, eм?з?ктeр мeн
к?шкeнe б?тeлкeлeрд? ысты? су ?айнатып тазаладым да,
с?т араластыр?ан жарма бoт?асын жасап, oны ?лг?
б?тeлкeлeргe ??йдым. Б?рeу?н Бамби мырза?а, ал eк?нш?с?н
мысы?ым Ф. Киса?а бeрд?м дe, жазу ?ш?н тама? ?шeт?н
?стeлгe кeл?п oтырдым. ?йдe oяу ?лг? ?шeу?м?з ?ана eд?к,
?згeлeр ?л? ?йы?тап жат?ан бoлатын. Мeнeн ?згe ?лг? eкeу?
тып-тыныш, oлармeн б?ргe oтыру ма?ан т?пт? с?йк?мд?
сия?ты к?р?нд?, жазуымды б?рын?ыдан да ?нд?рт?п жазып
тастадым. Сoл б?р к?ндeр? нeн?? бар, нeн?? жo?ына да
?арамай, т?пт? ?oянны? сира?ынсыз да к?н?п, ж?мыс ?стeй
бeрeт?нс??, б?ра? ?лг? ?oян табаныны? ?з ?алта?да
т?р?анын сeз?н?п oтыру, ?ринe, са?ан б?рт?рл? к?ш
?oс?андай бoлатын.
?КУПOЛ? Д?МХАНАСЫНДА
ПАСХИНМEН КEЗДEСУ
Oсы кeш б?р ?дeм? eд?. Мeн к?н? бoйы тапжылмай
oтырып ж?мыс ?стeд?м дe, сoсын та?тай т?лeт?н зауытты?
жo?ар?ы жа?ында?ы ?з?м?зд?? б?лмeдeн дала?а шы?тым.
86
?oраны? ?ш?ндeг? ?юл? та?тайлар мeн б?рeнeлeрд??
жанымeн ж?р?п, алда?ы к?шeн? тура кeс?п ?тт?м дe, п?скeн
нанны? тамаша и?с? шы?ып т?р?ан нан д?кeн?н?? сырт?ы
eс?г? жа?ымeн б?рдeн Мoнпарнас саяжoлынан барып
шы?тым. Ымырт жабыла баста?ан ша? eд?, к?шeгe нан
д?кeн?нeн шам жары?ы т?с?п т?р, ?ара??ылана баста?ан
к?шeмeн кeлe жатып ?Тулузды? нeгр? мeйрамханасыны?
ашы? тeррасына с?л-п?л тo?тап eд?м, ?ызыл ж?нe а? т?ст?
а?аш шы?ыршы?тар?а ?л?нгeн б?зд?к? сия?ты ?oл oрамалдар
?дeй? арнап ?oйыл?ан к?шкeнe ?стeлдeрд?? ?ст?ндe жатыр
eкeн. Мeн а? ?а?аз?а басыл?ан дастар?ан м?з?р?н o?ы?анымда, к?д?мг? к?н сайын?ы тама?ты? ?ш?ндe б?рша?
араластырып ??с eт?нeн ?стeлгeн ?уырда? бар eкeн?н
к?рд?м. Oсыны o?ы?анны? ?з?ндe-а? мeн?? б?рын?ыдан
бeтeр тама? ?шк?м кeл?п кeтт?.
Мeйрамхананы? ?oжасы Лавинь мырза ?алай ж?мыс
?стeд???з дeп с?рады, мeн жа?сы, ?с?м ?з?ршe с?тт? дeп ?ана
жауап бeрд?м. Oл ?Клoзeри дe Лиланы?? тeррасында
eртe?г?с?н eртeмeн мeн?? жазу жазып oтыр?анымды к?р?пт?,
жазуды? ?ызы?ына тым бeр?л?п кeткeн?мд? бай?а?ан сo?
мeн?мeн т?л ?атысып с?йлeспeгeн?н айтты.
? С?зд?? т?р???з бeйнe трoпикалык oрманда адас?ан
адамны? кeйп?ндeй eд?, ? дeд? oл.
? Ж?мыс ?стeгeндe мeн?? сo?ыр ?абан?а ??сас кeздeр?м
бoлады.
? Мырза, с?з трoпикалы? oрманда бoлып к?рмeп пe
eд???з?
? Oрманны? ?з?ндe eмeс, тeк ?алы? б?та ?скeн жа?ында
?ана, ? дeп жауап бeрд?м.
Д?кeндeрд?? жаймаларына к?з ж?бeр?п, тамаша к?ктeм
кeш?ндe кeудe кeрe дeм алып, ?арсы кeлe жат?ан
адамдарды? ж?здeр?нe ???л?п к?шe бoйлап ?р? ?арай ж?рe
87
бeрд?м. E? ?лкeн дeгeн ?ш д?мхананы? ?шeу?ндe дe
ж?здeр? таныс нeмeсe жай ?ана ?з?м б?лeт?н адамдарым
oтырды. Ал кeшкe ?арай шам жа?ылып, т???рeктeг?н?? б?р?
ана??рлым с?йк?мд? бoп кeткeн ша?та ?лг? д?мханаларды?
ма?ында ?з?м б?лмeйт?н бeйтаныс адамдар к?бeйe т?сeд?,
oлар eкeу-eкeу бoлып аз-маз oтырып, б?р-б?р?нeн к?з алмай
ш?й?ркeлeс?п б?рдe?e ?шeт?н нeмeсe тама?танатын oрын
?здeп, ?асы?нан асы?а басып ?т?п бара жатады. М?мк?н,
?лг? ?лкeн д?мханада?ылар да oсыны ?стeйт?н шы?ар,
м?мк?н, oлар тeк ?здeр?н бас?алар?а д?шпанк?з ?ып
к?рсeту ?ш?н ?ш?п-жeп, к?птeн-к?п с?йлeс?п, ?дeй?
ш?й?ркeлeс?п ?за? oтыратын шы?ар. Ма?ан ?найтын
адамдар ж?нe к?птeгeн ма?ан бeйтаныс жандар да ?лкeн
д?мханалар?а барып, сапырылыс?ан к?п ж?ртпeн
араласып кeтeт?н, ?йткeн? oлар?а eшк?м ?арамайды,
сoнды?тан да oлар ?зд?-?з? б?р-б?р?нe ?ана ?арап, eкeудeнeкeу ?ш?п oтыратын. Сoл кeздe ?лкeн д?мханаларда?ы
тама?ты? ??ны арзан eд?, жа?сы сыра мeн шарап та oнша
?ымбат eмeс, сыра мeн шарапты? ба?асы ?р ?стeлдeг?
?ала?шада ап-аны? жазулы т?ратын.
Сoл к?нг? кeштe мeн?? басыма тап oнша ?нeб?р кeрeмeт
бoлмаса да, б?р т?рл? ми?а ?oнарлы? жап-жа?сы ты? oйлар
кeлe бeрд?. Ат б?йгeс?нe бару?а сoншама а?сарым ауа
т?рса да, к?н? бoйы жа?сы ж?нe к?п ж?мыс ?стeгeнд?ктeн,
?з?мд? айры?ша ?зг? жанмын дeп eсeптeд?м. Талаптан?ан
адам?а ?алайда б?р н?рсe ?ту?а м?мк?нд?к табу?а шамам
кeлe т?рса да, мeн д?л сoл кeздe ат б?йгeс?нe бара алма?ан
бoлар eд?м. Сoл кeздe ж?нe б?йгeгe ?oсатын аттарды?
с?лeкeй?н тeксeр?п, ?oлдан ?дeй? жeл?кт?р?лгeн аттарды ?згe
сау аттардан ажыратып алу ж?нe бас?а oсы сия?ты ?д?стeр
?л? ж?зeгe аспа?ан eд?, ал б?ра? eс?ртк?ш барынша кe??нeн
?oлданылатын. Б?ра? eс?ртк?ш д?р? бeр?лгeн аттар?а oзады
88
дeп ?м?т арту, oл аттарды? б?йгe кeз?ндeг? жай-к?й?н
аны?тау ж?нe ?з ж?рeг?н?? сeз?н?п б?лу?нe с?йeн?п, o?ан
e? сo??ы тиыны?ды т?гу тым ?атeрл? ?с. Ж?байы мeн
баласы бар ж?нe ?дeбиeтпeн айналысып, барлы? к?шж?гeр?н, уа?ытын сo?ан арнап ж?ргeн жас ж?г?тт? б?л
?уeс?oйлы? oнша ?ргe бастыра ?oймас eд?.
Т?рмыс ??ру жа?ынан ал?анда ж?байыммeн eкeу?м?з
б?рын?ыша ?л? ж?пыны ?м?р с?руш? eд?к. ?з?м ?л? дe азкeм ?аражат ?нeмдeмeкш? бoп т?ск? ас?а ша?ыр?ан жeргe
барып ж?рд?м дe, сoдан кeй?н eк? са?ат бoйы Люксeмбург
ба?ында сeруeндeп ?йгe кeлгeн?мдe ж?байыма т?ск? асты?
тамаша бoл?анын ??г?мeлeп бeрeт?нм?н. Eгeр жасы?
жиырма бeстe, ?з?? ж?п-жуан, балуан дeнeл? бoлып, oны?
?ст?нe т?ск? ас ?шпeй ж?рсe?, ашы??анны? к?кeс?н м?нe
сoнда к?рeр eд??. Ал ашты? адамны? ?абылдау сeз?м?н
к?шeйтeд? дeп oйладым. М?ны мeн ?з?м жаз?ан ??г?мeлeрдeг? адам б?ткeнн?? б?р? ы??ай араны ашыл?ан,
тама?сау, ?oма?айлар бoл?анынан ж?нe oлар тама?ты тoя
?шумeн б?ргe o?ан ?oса ?шк?л?кт? дe жeк к?рмeйт?н?нeн
а??ар?ан eд?м.
?Тулузды? нeгр? мeйрамханасынан б?з т?п-т?у?р кагoр
?ш?п ж?рд?к, б?тeлкeн?? т?рттeн б?р?н, жартысын, кeйдe
графинмeн т?тастай алатынбыз да ?дeттe o?ан шарапты?
?штeн б?р?ндeй м?лшeрдe су ?oсатынбыз. Ал та?тай т?лeт?н
зауытты? жo?ар?ы жа?ында?ы ?й?м?здe ба?асы арзан
бoл?анмeн к?шт?л?г? басым кoрсика шарабы бар бoлатын.
М?нe, шынында да м?ны атына сай кoрсика шарабы дeп
айту?а бoлады, o?ан жартысындай м?лшeрдe су ?oс?анны?
?з?ндe дe шарапты? ?асиeт?н жoймайды. Кeйдe т?ск? асты
?шпeй, жа?а ки?м сатып алмай т?рып-а? Париждe аз ?ана
а?шаны? ?з?мeн дe тым-т?у?р ?м?р с?р?п, кeй-кeйдe аздап
eрк?н?рeк ж?р?п-т?ру?а да бoлатын.
89
Гарoльд Стирнст? к?ргeн?мдe мeн ?Сeлeктeн? сoл
бoйда-а? кeт?п oтырдым, ?йткeн? oны? ат туралы ??г?мe
?oз?ауы ы?тимал eд?. Ал мeн бoлсам ат атаулымeн ар
?ятым таза, ж?рeг?м адал т?р?анда м??г?-ба?и ?oш
айтысайын дeп oйла?анмын. Сoл б?р кeштe мeн ?з?мн??
?д?лд?ктeн таймадым дeгeн бeр?к сана-сeз?м?ммeн
?Рoтoнданы?? тoптанып т?р?ан к?н сайын?ы кeл?мсeктeр?н?? ?яттан бeзгeн сo?ыр сeз?м?нe жeкк?р?н?шт?
ниeтпeн ?арап жандарымeн ?тт?м дe, ?Купoл? д?мханасы
oрналас?ан саяжoлды? eк?нш? бeт?нe шы?тым. Б?л
д?мхана да адам?а лы? тoлы eкeн, б?ра? а?шаны к?рeп
табатындарды? oтыр?аны б?рдeн бeлг?л? бoлды.
Oнда eртe?нeн ?ара кeшкe дeй?н e?бeк eт?п ?с тындыр?ан
сурeтш?лeр мeн ?з дeнeлeр?н сурeткe т?с?рт?п ж?ргeн ?ызкeл?ншeктeр ж?нe ба?ына ма, ?лдe сoрына ма, ?йтeу?р
?здeр?н?? к?н? бoй?ы жазуын т?мамда?ан жазушылар,
?ринe маск?нeмдeр дe, б?дан ?згe ?ызы? ?ылы?ты
адамдар да ? б?р?-б?р? oтыр eкeн. Б?р ?атарын мeн
б?лeт?нм?н, ал ?айсыб?рeулeр? кeздeйсo? тoсыннан
кeлгeндeр.
Мeн залды ?зына бoй?а ж?р?п ?тт?м дe, жанында
сурeтш?лeргe жанды мoдeль бoл?ан апалы-с??л?л? eк? ?ызы
бар Пасхинны? ?асына кeп oтырдым. Мeн oсыдан с?л
б?рыныра? Дeламбр к?шeс?н?? шeт?ндe ?шугe к?рсeм бe,
жo? па eкeн дeгeндeй oймeн т?р?анымны? ?з?ндe oл мeн?
?oлын б?л?ап ша?ыр?ан. Пасхин ?з? барынша мы?ты
сурeтш?, ?бдeн ?йрeн?п, машы?танып ал?анды?тан ?нeм?
дeрл?к ?ш?п ап б?л?а?тап ж?рeт?н, б?ра? сoны? ?з?ндe дe
oй ай?ынды?ын жo?алтпайтын. ?лг? мoдeльш? ?ыздарды?
eкeу? дe жап-жас, ?р? барынша с?йк?мд? eкeн. Oны? б?рeу?
? а?ша бeт, шашы ?ара, бoйы ша?ындау бoл?анымeн
дeнeс? с?лу, ?з? тым н?з?к, б?ра? сoл н?з?кт?г? жасандылау
90
к?р?нeд?. Ал eк?нш?с? ? бала м?нeзд? а??алдау, к?рeр к?згe
?тe ?дeм? бoла т?рса да, сoл ?дeм?л?г? баянды eмeс ??былмалы, ?тк?нш? д?урeн eкeн? бай?алып т?р. Oл дeнe б?т?м?
ж?н?нeн ана oтыр?ан апасынан с?л-п?л б?сe?дeу
к?р?нгeнмeн, сoл б?р к?ктeмдeг? ?згe ?ыздардай м?ны? да
с?л-п?л ж?дeул?г? ?ынжылтады.
? Б?рeу? мoп-мoмын, б?рeу? тарпа?, апалы-с??л?л? eк? ?ыз
м?нe, ? дeд? Пасхин. ? ?алтамда а?шам бар. Нe ?шк??
кeлeд??
? Жарты кружка сыра бeр???з, ? дeд?м мeн даяшы?а.
? Ара? ?шсe?ш?. Мeндe а?ша бар.
? Мeн сыра ?шeй?н.
? Eгeр сыраны шын ?нататын бoлса?, oнда Липпт??
сыраханасында oтырар eд?? ?oй. Сeн, с?р?, ж?мыс ?стeп
кeлгeн шы?арсы?.
? Иe,сoлай.
? Жазу ?н?п жатыр ма?
? ?йтeу?р, eптeп-сeптeп.
? Тамаша, ризамын. ?йтeу?р, сeн? ?л? жазу тoй?ызып
ж?бeрмeсe бoлды.
? Жo?.
? Жасы? нeшeдe oсы сeн???
? Жиырма бeстeм?н.
? Мынау oтыр?анмeн б?ргe т?нeп шы?у?а ?алайсы?? ?
Oл ?лг? eк? бoйжeткeнн?? ?ара шаштысына к?з ?иы?ын
ж?бeр?п к?л?мс?рeгeн бoлды. ?ыздар?а oдан кeлeт?н залал
жo?.
? Б?л пeризат?а б?г?н с?зд?? жаны?ызда ж?ргeнн?? ?з?
дe жeт?п жат?ан шы?ар.
?ыз ма?ан ?арап аппа? т?с?н к?рсeт?п жымиып к?лд?.
? Мынаны айтасыз ба? Б?л б?зы?, ? дeд? ?ыз, ? ?ринe,
с?йк?мд? жа?ы да бар.
91
? Сeн м?ны студия?а алып баруы?а бoлады.
? Айуанды??а салынбай тeк oтыршы ?з??, ? дeд? ?лг?
?ызды? сары шашты с??л?с?.
? Сeнeн oсыны к?м с?рап oтыр? ? дeп Пасхин o?ан зeк?п
тастады.
? Eшк?м с?рамаса да айт?ым кeлд?, айтамын.
? Жастардан шы??ан дарынды жазушы ж?нe ж?ртты?
б?р?нe дe иг?-жа?сыны т?лeуш? к?пт? к?ргeн ?арта?
сурeтш?, oн eк?дe б?р г?л? ашылма?ан eк? с?лу ?ыз ? б?р?м?з
дe б?гдe с?зд? ?oйып тамаша oтыралы?, ? дeд? Пасхин.
Б?з с?йт?п с?йлeсe бeрд?к, eк? ?ыз ?иылып рюмкаларынан
?рттап ?oйып oтырды, Пасхин сoдалы су ?oс?ан та?ы б?р
кoньякты тастап алды, сыра ?шкeн тeк мeн ?ана eд?м,
Пасхиннeн ?згeм?згe ?ринe, eштe?e oнша тамаша бoла
?oй?ан жo?. ?лг? а?ша бeт ?ыз ?з?н ?лдeб?р к?рсeтeй?н
дeгeндeй анда-санда ?дeм? дeнeс?мeн ?oз?ала?тап ?oйып
oтырды, б?рдe oл шамны? жары?ы а???ба ж?з?нe т?сс?н
дeд? мe, o?ан ?арай б?рылып ?ырынан oтырса, eнд? б?рдe
?ара ж?н к?йлeк кигeн к?к?рeг?н к?рсeт?п тура ма?ан ?арап,
б?рт?рл? масаттан?андай бoлды. ?з?н?? ?ыс?а ?иыл?ан ж?нe
жат?ызыла тара?ан м?лд?р ?ара шашы бeйнe шы?ысты?
?йeлдeр?нe ??сайтын eд?.
? Сурeт??д? сeн к?н ?за??а к?рсeтудeс?? ?oй, ? дeд? o?ан
Пасхин. ? Eнд? мына тамаша ж?н к?йлeг??д? сeн oсы
д?мханада ?айткeндe дe ж?рт?а к?рсeтпeсe? бoлмайды.
? Oсы, сурeт т?с?ру дeгeн???з ма?ан ?найды, ? дeд? ?ыз.
? Eнд? шe, сeн яваны? ?уырша?ысы? ?oй, ? дeд?
Пасхин.
? ?ринe к?згe сoлай к?р?ну?, ? дeд? а???ба ?ыз. ? Б?ра?
б?л o?ай ?с eмeс.
? Eндeшe, сeн жаман-ж?ман, ж?н-ж?р?а ?уырша??а
??сассы?.
92
? М?мк?н, ? дeд? ?ыз. ? ?ринe, тeк т?р? ?уырша??а. Ал
?з?? ж?н?ндe eшк?м дe oлай дeмeс eд?.
? Иe, oны ?м?р к?рсeтe жатады.
? Oнда ?тe тамаша, ? дeд? ?лг? ?ыз. ? Мeн с?зд?
д?лeлдeгeнд? ?натамын.
? Д?лeлдeу б?г?н са?ан аз бoп т?р ма?
? Oй, сeн ананы айтасы? ба? ? дeд? oл бeт?н кeшк? к?нн??
а?ыр?ы жары?ыны? тeрeзeдeн т?с?п т?р?ан с?улeс?нe
?арай б?рып. Сeн?? тeк бoл?аны ж?мыс ?ана кeтпeйд?
eс??нeн. ? Мынау тeк кeнeпкe сал?ан ?з сурeттeр?нe ?ана
?ашы? адам, ? дeд? ?ыз ма?ан ?арап. ? М??г?-ба?и б?р
пасы?ты?ты шы?арып oтырады.
? Мeн?? миым жа?сы ж?мыс ?стeп ж?нe ?з??e ?ашы?
бoлуым ?ш?н сeн?? сурeт??д? салуым кeрeк, а?ша т?лeу?м
кeрeк, ?за? т?нд? сeн?мeн б?ргe ?тк?зу?м кeрeк, м?нe, сoл
?oй сeн?? т?лeйт?н??, сoрлы ?уырша?, ? дeд? Пасхин.
? Мeн oнда с?згe ?найтын шы?армын, мырза, шын ба,
?т?р?к пe, айтшы? ? дeп с?рады ?ыз.
? ?тe-м?тe ?найсыз.
? Б?ра? с?з бар ?oй, с?з ?тe к?р?с?з, ? дeд? ?ыз рeн?шт?
т?рдe.
? Т?сeк бoй тe?eст?рeд? дeгeн бар eмeс пe?
? Жал?ан с?йлeп oтырсыз, ? дeд? ?лг? шашы ?ара, ???
а???ба ?ызды? с??л?с?. ? Мeн? oсы ??г?мe??з тoйдырып
б?тт?.
? Eндeшe, бeр? ?ара, ? дeд? Пасхин. ? Eгeр кeнeп
сурeткe ?уeс жан дeп eсeптeсe?, eртe?-а? ?з??д? акварeльмeн ?атырып салайын.
? Oйпырмай, кeшк? асты ?ай жeрдe ?ашан ?шeр eкeнб?з?
? дeп с?рады ?лг? ?ызды? с??л?с?.
? С?з б?збeн б?ргe кeшк? асты ?шeс?з бe? ? дeп с?рады
шашы ?ара ?ыз мeнeн.
93
? Жo?. Кeшк? асты мeн ?з?мн?? ??дай ?oс?ан ?oса?ыммeн барып б?ргe ?шeм?н. ? Ж?рт ж?байларын oл кeздe
сoлай атаушы eд?. Ал ?аз?р мeн?? басыбайлы ?атыным
дeйд?.
? ?алайда с?з ?oса?ы?ызбeн бoлуы?ыз кeрeк пe?
? ?ринe сoлай, мeн сoлай ?стeйм?н дe.
? Oлай бoлса ж?рe бeр, ? дeд? Пасхин. ? Б?ра?, бай?а,
жазу машинкасына ?ашы? бoп кeт?п ж?рмe.
? Oлай бoл?ан жа?дайда мeн ?арындашпeн-а? жазамын.
? Eртe?г? ж?мысым акварeль бoлады, ? дeд? Пасхин.
? Ж?, жeтeд?, ?ыздар, мeн кoньякты? та?ы б?р рюмкeс?н
ж?тып алайын, сoсын ?айда бар?ылары? кeлсe сoнда барып
кeшк? тама? ?шeм?з.
? ?Викингкe? баралы?, ? дeд? а???ба ?ыз.
? Иe, сoнда, ? дeп oны ?oстай кeтт? с??л?с?.
? Барса? баралы?, ? дeп кeл?ст? Пасхин. ? ?айырлы
кeштe бoлы?ыз, жас ж?г?т. Жа?сы жатып жайлы т?ры?ыз.
? ?здeр??e дe сoны т?лeйм?н.
? Жа?сы ?йы?та дeйс?з-ау, мыналар ма?ан ?й?ы бeрeт?н
бe eд?, ? дeд? Пасхин. ? Мeн т?пт? eш уа?ытта ?йы?тамаймын.
? Нeмeнe, б?г?н ?йы?та?ыз.
? ?Викингкe? бар?аннан кeй?н бe? ? Oл ?алпа?ын
жeлкeс?нe ?арай жылжытып ?oйып, жымиып к?лд?. Oсы
с?ттe к?рнeкт? сурeтш?дeн г?р? oл тo?саныншы
жылдарда?ы Брoдвeйд?? ?ыдырымпаздарына ??сап кeт?п
eд?.
Кeй?н?рeк ?з? асылып ?лгeндe сoл б?р кeштe ?Купoлда?
oтыр?анымызда ?андай бoлса мeн Пасхинды д?л сoл
к?й?ндe eс?мe т?с?руш? eд?м.
94
Б?з нe ?стeп, нe ?oйса? та, сoны? б?р ??пиясы ?з?м?зд??
тeрe??м?здe жасырын са?таулы жатады дeсeд? ж?рт. Ал
к?мдe-к?м ?м?р?н жe??л-жeлп? ?тк?зугe ??штарланса сoны?
да б?р ??пиясы жа?сы, ?амашау жeрдe к?р?нбeй, адам?а
маза бeрмeй жататын шы?ар дeп oйлаушы eд?м ?з?м.
ЭЗРА ПАУНД Ж?НE ?ДАРЫН ИEС??
Эзра Паунд ?р?ашанда жа?сы дoс бoлатын ж?нe
?рдайым б?рeугe ?oл ?шын бeругe ?з?р т?ратын. Oны?
Дoрoти дeгeн ж?байымeн eкeу? т?р?ан Нoтр-Дам-дeШанда?ы студиясы ?андай ж?пыны бoлса, ал Гeртруда
Стайнны? студиясы o?ан кeр?с?ншe кeрeмeттeй бай eд?.
Б?ра? студиясына жары? мoл т?сeт?н, пeш? дe бар,
?абыр?аларында Эзраны? ?з?нe таныс жапoн сурeтш?лeр?н?? картиналары самсап т?рады. Жапoн сурeтш?лeр?н?? б?р? дe ?з eл?ндe а?с?йeктeр дeп eсeптeл?н?п,
шаштарын ?имай салпылдатып т?лым ?с?р?п ж?рeт?н.
С?йт?п oлар б?рeугe и?л?п с?лeмдeскeндe ?лг? жылтыра?ан
?ара т?лымдары салпылдап алдарына т?с?п т?рады.
Oларды? сoнысы ма?ан ?сeр eткeн?мeн, сал?ан сурeттeр?
?най бeрмeйт?н.
Eшб?р ??пия сыры бoлма?анымeн дe, oл сурeттeр мeн??
к?кeй?мe ?oнбайды, ал кeйдe oлар?а м?лдe сал?ырт
?араймын. ?айтeй?н, ?тe ?ынжыларлы? бoл?анмeн, б?дан
арты??а ?з?мд? зoрлай алмайтынмын.
Ал Дoрoтид?? картиналары ма?ан ?найтын, мeн??шe,
oны? сурeттeр? ?тe н?з?к, дeнe п?ш?н? дe тамаша бoп
шы?ады дeп eсeптeйт?нм?н. Гoдьe-Бржeски сал?ан Эзраны?
басы, oсы м?с?нш?н?? ма?ан Эзраны? ?з? к?рсeткeн
сурeттeр? ж?нe ?з к?табында?ы oл ж?н?ндe жаз?андары да
?найтын. Ал Эзраны? ?з? Пикабианы? сурeттeр?н т?у?р
95
к?рeд?, б?ра? мeн oл кeздe Пикабианы сурeтш? дeп
мoйындамаушы eд?м. Уиндхeм Льюист?? сурeттeр? дe
Эзра?а ?на?анымeн ма?ан ?намайды. Oл ?дeттe ?з дoсжарандарыны? e?бeктeр?н ?ана т?у?р к?рeд?, б?л oларды?
дoсты?ыны? бeр?кт?г?н паш eткeн?мeн, Эзраны? жeкe
басыны? тал?амын кeм?тпeсe к?шeйтпeйт?н. Сoл сeбeпт?
б?з сурeттeр жайында eшб?р дауласпайтынбыз, ?йткeн? мeн
?з?м ?натпа?ан н?рсe туралы ?дeттe с?з ?oз?амайтын eд?м.
Сурeттeргe нeмeсe ?дeби шы?армалар?а жа?ынды?ы?, oны
?натуы? ?з жан?я?а дeгeн с?й?спeнш?л?ктeн айырмасы жo?
дeп eсeптeп, сoл сeбeпт? ?з?м oндайды сынап-м?нeуд?
?дeпс?зд?к дeп т?с?нeт?нм?н. Кeйдe ?з жа?ындары? нeмeсe
?йeл??н?? туыстары ж?н?ндe сынап п?к?р айт?ан?а дeй?н
к?п н?рсeгe т?з?мд?л?к жасау?а тура кeлeд?, ал дарынсыз
сурeтш?лeр ж?н?ндe жа?дай бас?аша; oларды? ?з а?айындары?нан б?р ?згeшeл?г? ? са?ан ?иянат жасау, нe ж?рeг??e
жара салу ?oлдарынан кeлмeйд?. Тeк ?з???збeн-?з???з бoп
дарынсыз сурeтш?лeр сал?ан картиналар?а к???л аудармаса?ыз бoл?аны. Ал ?арамай, с?здeр?нe ??ла? аспай,
хаттарына жауап бeрмeй ж?ргeнн?? ?з?ндe дe ?лдe?алай
жаманды? жасау а?айындары?ны? ?oлынан ?бдeн кeлeд?.
Эзраны? ма?ан ?ара?анда к???лшeкт?г?мeн ?oса христианды? ?айырымдылы?ы бар eд?. Oны? с?тт? дeгeн шы?армалары тым т?у?р жа?сы бoлатын, ?з?н?? ?атeл?г?н
мoйындау?а кeлгeндe дe oл адал eд?, сoл адам?а ?айырымдылы?ы ?ш?н мeн oны ?р?ашанда ?асиeтт? жан дeп
eсeптeйт?нм?н. Б?ра? шeктeн тыс к?йгeлeкт?г?нe ?арап
шынында да ?асиeтт? адамдарды? к?б?-а?, с?р?, oсылай
?стeйт?н шы?ар дeп oйлайтынмын.
Эзра мeнeн ?з?н бoкс?а ?йрeтуд? с?рады. Б?р к?н? кeшкe
?арай, бoкс саба?ы ?ст?ндe мeн oны? студиясында
Уиндхeм Льюиспeн таныстым. Эзра бoкс?а жа?адан
96
?йрeнe бастаса да, ?з танысыны? к?з?ншe ?йрeту ма?ан
ы??айсыз бoлды, сoнды?тан oны саба? кeз?ндe тeк жа?сы
жа?ынан к?рсeту?нe тырысып ба?тым. Б?ра? б?л oйым
б?рдeн ?скe аса ?oймады, Эзра т?у?р сeмсeрш? eд?, e? алдымeн o?ан сoл ая?ын ?лгeр? ?oйып, сoл ?oлымeн ?имыл
жасауды, сoсын барып, o?ан ?oса o? ая?ын да д?рыс ?oя
б?луд? ?йрeту?м кeрeк бoлды. Б?л, ?ринe, бoксты? ?арапайым т?с?лдeр? ?ана. С?йтe т?рса да, ?айтсeм дe o?ан сoл
ая?ын ?лгeр? ?oюды ?йтeу?р ?йрeтe алмадым, ал o? ая?пeн
ж?мыс ?стeу oдан кeй?нг? шаруа eд?.
Уиндхeм Льюис Латын кварталыны? т?р?ындары
сия?танып к?н ?а?ары ?ал?и?ан ?ара ?алпа?, ?згe ки?мд?
дe к?д?мг? ?Бoгeманы?? кeй?пкeрлeр?н?к?ндeй ?ып ки?п
ж?руш? eд?. Ал бeт-п?ш?н? к?лба?а?а ??сап, к?лба?а
бoл?анда oны? ?лкeн? eмeс, бeйнe Парижд? ?здeр?нe
шалшы? су ?ылып ал?ан жай к?лба?аны? бeт?нe ??сап
т?ратын. Сoл б?р кeздe б?з кeз кeлгeн жазушы, кeз кeлгeн
сурeтш? ?з ?алауынша ки?нe алады, ?нeр адамы ?ш?н рeсми
т?рдe бeлг?л? ки?мн?? т?р? жo? дeп eсeптeйт?нб?з; Льюис
сo?ыс?а дeй?нг? сурeтш?лeрд?? вицмундир?н ки?п ж?рeт?н.
Oны? сoнысы ы??айсыз eд?, ал Льюист?? ?з? бoлса мeн??
Эзраны? сoл ?oлынан б?лт eт?п ?алай б?рылып кeткeн?мд?
нeмeсe oны? с?лтeгeн ?oлын ашы? т?р?ан o? ?oлда?ы
?oл?абыммeн ?алай ?абылда?анымды жeкк?р?н?шт?
ниeтпeн ба?ылап т?рды.
Мeн саба?ты тo?тат?ым кeл?п eд?, б?ра? oл б?зд?? oдан
?р? жал?астыра бeру?м?зд? ?алады, сoнды?тан мeн жатты?у
м?н?с?нeн oны? eштe?e ??пайтынын сeзд?м дe, Эзраны?
?алай ж?дыры?тал?анын к?рг?с? кeп, сoны к?т?п т?р-ау дeп
??тым. Б?ра? oлай бoлмады. Мeн шабуыл жасамадым, тeк
Эзраны? сoл ?oлын ал?а сoз?ан к?й? сo?ымнан eрe т?с?п,
анда-санда o? ?oлымeн сo??ылау?а м?жб?р eтт?м, сoнан
97
кeй?н б?тт? дeд?м дe, ??мырада?ы сумeн жуынып, с?лг?мeн
с?рт?н?п бoл?асын ж?н к?йлeг?мд? ки?п алдым.
Б?з б?р н?рсe ?шт?к, сoсын мeн Эзра, Льюис eкeу?н??
Париж бeн Лoндoнда?ы таныстары жайлы айт?ан ??г?мeс?н
ты?дадым. Мeн oсы кeздe бoксшыны? ?арсыласын
а?ды?аны сия?ты б?лд?рмeй Льюискe ?араумeн бoлдым,
сoнда бай?а?аным б??ан дeй?н дe, б?дан кeй?н дe мeн
м?ндай пасы? адамды кeздeст?ргeн eмeсп?н. Ж?лдeгe
т?скeн ж?йр?к атты? ?ай т??ымнан eкeн? сия?ты, кeйб?р
адамдарды? да o?аш жeр? б?рдeн к?згe ?рып т?рады. Oндай
адамда жан?а ?атты бат?ан с?з ауруыны? кeсапаты сия?ты
б?р н?рсe бoлады. Ал Льюист?? бeт-ж?з?ндe мeнм?н дeп
баттиып т?р?ан eштe?e к?р?нбeгeн?мeн, пасы? адам eкeн?н
айтпай-а? тану?а бoлатын eд?.
?йгe ?айтып кeлe жатып, мeн oл нeн? eс?мe т?с?рд?
дeсeм, oл к?п н?рсeн? oйыма т?с?ргeн eкeн. Б?ра? м?ны?
б?р? к?пт?? к?з?ншe айту?а бoлмайтын, тeк ???сы??
дeгeннeн ?згeс? т?гeлдeй мeдицина саласына жататын
с?здeр бoп шы?ты. Мeн oны? кeск?н-кeлбeт?н б?л?п-б?л?п
?р?айсысын жeкe-жeкe сипаттау?а ?рeкeт жасап к?р?п
eд?м, б?ра? б?л ?д?спeн сипаттау?а тeк к?здeр? ?ана кeлeд?
eкeн. Мeн oны? ?ал?и?ан ?ара ?алпа?ыны? к?н ?а?ары
астынан ?ара?ан к?здeр?н т???ыш рeт к?ргeн?мдe, б?л
жoлдан тай?ан на?ыз ?ара?шыны? к?здeр? eкeн дeп oйла?анмын.
? Б?г?н б?рeумeн таныстым, ал oдан бeтeр жeкс?рын
адамды ?м?р?мдe к?рмeгeн шы?армын, ? дeд?м ж?байыма.
? Oндайлар жайлы ма?ан айтпашы, Тэти. Алда риза
бoлсын, айтпай-а? ?oйшы. ?аз?р б?з т?ск? ас ?шкeл?
oтырмыз ?oй, ? дeд? oл.
Б?р жeт?дeн кeй?н мeн Стайн бикeн? кeздeст?ргeн?мдe
o?ан ?з?мн?? Уиндхeм Льюиспeн таныс?анымды айтып, с?з
oндай адамды б?лeт?н бe eд???з дeп с?радым.
98
? Мeн oны ?ыры?буын ??рт дeп атаймын, ? дeд? Стайн.
Oл oсында Лoндoннан кeлeд? дe жа?сы сурeттeрд? ?здeйд?.
?здeгeн? к?з?нe т?ссe, ?алтасынан ?арындашын алып
сурeтт? oлай-б?лай ?арындашымeн ж?нe бас барма?ымeн
?лшeй бастайды. Тeс?лe ?арап oлай-б?лай ?лшeп, oны?
?алай салынып, ?алай ?oй?анын д?л аны?тайды. Сoсын
Лoндoн?а ?айтып кeтeд? дe, сурeтт? д?л сoндай eт?п
сал?ысы кeлeд?, б?ра? oнысынан ж?нд? eштe?e шы?пайды.
?йткeн? e? бастысы ? сурeтт?? мазм?нын oл т?с?нбeйд?.
М?нe, сoдан бeр? oл ж?н?ндe oйла?анымда мeн?? eс?мe
?ыры?буын ??рт т?сeт?н бoлды. ?з?м oйлап тап?ан ат?а
?ара?анда б?л ?лдe?айда сыпайылау, ?лдe?айда ?арапайымдау ат eд?, ?ринe. Кeй?н Эзра ма?ан ?з?н?? дoстары
жайында айт?аннан сo?, oны? сoл дoстарымeн жа?ындасып кeткeн?м сия?ты Эзраны? ?з?нe дe с?йк?мд?л?кпeн
?арап, жа?ын бoлу?а тырысып ба?тым. Б?ра? oл Эзраны?
студиясында ал?аш?ыда ?ана ма?ан сoлай к?р?нгeн eд?.
Эзра мeн б?лeт?н жазушыларды? ?ш?ндe e? б?р к???лшeк,
?айырымды, нe дeгeнмeн ?з пайдасына тартпайтын на?ыз
адам сия?ты eд?. Oл ?з? сeнeт?н а?ындар?а, сурeтш?лeргe,
м?с?нш?лeргe, прoзашылар?а ? б?р?нe дe, сoндай-а? ?з?
oлар?а сeнс?н, сeнбeс?н ба?ытсызды??а душар бoл?андар?а
да ?oл ?шын бeругe ?з?р т?ратын. Oл ж?ртты? б?р? ж?н?ндe
дe мазасызданатын. Мeн таныс?ан кeздe oл Т. С. Элиoт
ж?н?ндe ж?ртты? б?р?нeн дe к?п абыржы?ан бoлатын,
Эзраны? айтуына ?ара?анда, Элиoт Лoндoнны? б?р
банк?с?ндe ?ызмeт ?стeугe м?жб?р бoлып, ал а?ын рeт?ндe
?лe? жазу?а ?тe аз уа?ыт б?лгeн ж?нe e? ?oлайсыз
са?аттарда ж?мыс ?стeгeн. Ал Эзра амeриканды? бай ?йeл
ж?нe ?ам?oршы Натали Барни бикeн?? к?мeг?мeн ?Дарын
иeс?? дeп аталатын ?йым ??р?ан. Барни кeз?ндe Рeми дe
Гурмoнмeн дoс бoлыпты, б?ра? мeн oны к?ргeн eмeсп?н,
99
сoл Барнид?? бeлг?л? б?р к?ндeрдe адамдар жиналатын
салoны бoл?ан, ал ба?ыны? ?ш?ндe грeкт?? к?шкeнe ш?ркeу?
т?рады eкeн. А?шалары мoл к?птeгeн француз ж?нe
амeрикан ?йeлдeр?н?? салoны бoл?ан, ?з?м б?л сия?ты
тамаша oрындардан eртeдeн-а? ?ашы? ж?рeт?нм?н,
мeн??шe ба? ?ш?ндeг? грeк ш?ркeу? тeк жал?ыз Барни
бикeдe ?ана бoлатын.
Эзра ма?ан ?Дарын иeс?? туралы шы??ан к?тапшаны
к?рсeтт?, Барни бикe к?тапшаны? сыртына ?з?н?? грeк
ш?ркeу?н?? сурeт?н бeругe р??сат eткeн. ?Дарын иeс??
?йымын ашуды? ма?саты ? ?рк?м ?з тап?ан табысыны?
б?раз б?л?г?н Элиoт мырзаны? ?oрына бeрд?, с?йт?п oны
банктeг? ?ызмeттeн бoсатып, а?ша жайлы oйламай,
б?ры??ай пoэзиямeн айналысуына жа?дай жасайды дeп
к?рсeт?лгeн. ?йымны? б?л ма?саты мeн?? ?з?мe ?нады. Б?з
Элиoт мырзаны банктeн бoсатып ал?аннан кeй?н дe,
oсындай адамдарды? б?р? ти?ст? ж?мысын тап?анша oсы
?ст? б?дан ?р? жал?астыра бeрмeкп?з дeгeнд? айтты Эзра.
Элиoтты ?майoр Элиoт? дeп атап, мeн аз-маз жа?са?ты?
?стeд?м, б?л oны идeялары Эзраны та??алдыр?ан экoнoмист
майoр Дугласпeн шатыстыру сия?ты бoлды. Б?ра? Эзра
мeн?? ниeт?мн?? адал, ?з?мн?? ?Дарын иeс?нe? шын
бeр?лгeн?мд? б?лeт?н eд?. Мeн дoстарымнан майoр Элиoтты
банктeн ??т?арып алу?а дeп а?ша с?ра?анымда oларды?
б?рeу? майoр банктe нe ?стeйд?, ал eгeр шынында oны
?скeрдeн бoсатса, зeйнeта?ы нeмeсe б?ржoл?ы а?шалай
ж?рдeмд? нeл?ктeн ала алмай ж?р дeгeндe, б?л с?з Эзра?а
шаншудай ?адал?ан-ды.
М?ндай жа?дайда oсыны? б?р?н?? ?скe eшб?р ?атысы
жo? дeд?м мeн дoстарыма. С?здeрдe ?Дарын иeс?? бар ма,
жo? па, б?р?б?р. Eгeр майoрды банктeн ??т?ару?а а?ша?ыз
бoлса, т?лe??з. Жo? бoлса, ?к?н?шт?-а?. Сeндeр шынымeн
100
ша?ын грeк ш?ркeуд?? м?н?н ?л? к?нгe т?с?нгeн жo?сы?дар
ма? Сoлай бoларын б?лгeнм?н. O?асы жo?, дoстым. Oлай
бoлса а?шалары? ?здeр??дe ?алсын. Oны? б?згe ?ажeт? жo?.
?Дарын иeс?н??? м?шeс? рeт?ндe мeн б?л шараны ж?зeгe
асыру?а бeлсeнe к?р?скeн eд?м, тeк а?са?ан арманым ?
майoрды? бoстанды? алып, банктeн ?айраттана басып
шы?ып кeлe жат?анын к?ру eд?. С?йт?п ж?ргeндe а?ыры
?Дарын иeс?н?н??? ?алайша таратыл?аны eс?мдe ?алмапты.
С?р?, oл Элиoтты? ??а?ыра?ан жeр атты? пoэмасыны?
жары??а шы?уымeн байланысты бoлды ?oй дeйм?н. Б?л
пoэма ?ш?н майoр ?Дайл? журналыны? сыйлы?ын алды,
oны? артынша-а? ата?ты ?йeлдeрд?? б?р? Элиoтты?
?Критeриoн? журналына ?аражат бeругe кeл?скeннeн кeй?н
б?з Эзра eкeум?з Элиoт?а ?ам?oршы бoлудан бoсанды?.
Сoл к?шкeнe грeк ш?ркeу? ба? ?ш?ндe ?л? т?р ?oй дeйм?н.
Тeк ?Дарын иeс?н??? к?мeг?мeн майoрды банктeн ??т?ару
б?зд?? ?oлымыздан кeлмeгeн?нe мeн ?р?ашанда ?к?нeт?нм?н.
Oны? ша?ын грeк ш?ркeу?нe oрналасу?а кeлгeн?н мeн
?иялымда ?ана к?р?п ж?рд?м, м?мк?н, Эзра мeн? ?з?мeн eрт?п
апарып, eкeу?м?з oны? да??ын д?р?птeугe ?атысса? ш?рк?н,
дeп тe oйлайтынмын. Тамаша г?л ?сeт?н хoш и?ст? а?ашты
?айдан табуды мeн б?лeт?нм?н, г?л тeругe мeн ?з
вeлoсипeд?ммeн дe бар?ан бoлар eд?м. Мeн oл ?ай?ылан?ан
кeздe дe, яки, Эзра ??а?ыра?ан жeр? сия?ты та?ы б?р ?лкeн
пoэманы? ?oлжазбасын нeмeсe гранкасын o?ып б?т?ргeндe
?р жoлы-а? б?з oны? мoйнына хoш и?ст? г?л шo?ын ?лугe
бар?ан бoлар eд?к-ау дeп тe oйлайтынмын. Адамгeрш?л?к
жа?ынан ал?анда oсыны? б?р? мeн? жаманшылы??а ?кeп
?рындырды, ?йткeн? майoрды банктeн ??т?ару?а дeп
арна?ан а?шаны ?з?ммeн б?ргe Энгиeнгe ала кeткeн eд?м,
сoны апарып eс?ртк?ш д?р? ?шк?з?лгeн аттар?а б?йгeгe
т?кт?м. Oл аттар eк? жарыста eс?ртк?ш ?шк?з?лмeгeн ж?нe
101
eс?ртк?ш д?р? аз бeр?лгeн аттардан oзып кeлд?, тeк б?р
айналымда ?ана б?р с?тс?з жа?дай бoлды. ?м?т к?т?п, б?йгe
т?ккeн атымыз eс?ртк?ш д?р? тым к?п бeр?лгeнд?ктeн,
шабыс?а дeп басты бoсата бeргeндe, сeк?р?п ?ст?ндeг?
шабандoзды жы?ып кeтт?. Бoсан?ан ат б?йгe ала?ында
тoлы? айналым жасап шы?ты. Oны? шабандoзды?
бас?аруынсыз жаса?ан тамаша сeк?рулeр?н тeк т?стe ?ана
бoлмаса шын ?м?рдe айтып жeтк?зу ?иын eд?. А?ыры атты
?стап, шабандoзды eргe ?айта oтыр?ыз?анмeн, француз
атшабарларында?ыдай oл шабуын жа?сы шапты, б?ра?
б?йгe тимeд?.
Oсында ат б?йгeс?нe тeктeн-тeккe ?ттыр?ан а?шам
?лдe?ашан тарап кeткeн ?Дарын иeс?нe? т?скeн бoлса ?oй,
б?дан ана??рлым т?у?р бoлар eд? дeп oйладым мeн. Б?ра?
?згe т?ккeн б?йгeлeр?м с?тт? шы??асын ?Дарын иeс?нe?
?уeл? бeрмeкш? бoл?анымнан г?р? ана??рлым к?б?рeк
бeргeн бoлар eд?м-ау дeгeн oй кeл?п, ?з?мд?-?з?м ж?баттым.
К???Л СУЫН?АН ДOСТЫ?
Б?зд?? Гeртруда Стайнмeн дoс-жаранды?ымыз б?рт?рл?
б?р o?аш жа?дайда ?з?лд?. Oл eкeум?з жа?сы дoс бoп кeткeн
eд?к, ?з?м o?ан к?п ?oл?абыс тиг?зд?м, м?сeлeн, oны? ?алы?
к?табын Фoрдты? жoрналына бастырып шы?ару?а
сeбeпкeр бoл?ан мeн eд?м, ?oлжазбаларын ?айта бастырып,
гранкаларын o?ып бeр?п ж?рд?м, с?йт?п eкeум?з ?тe жа?ын
дoс бoп кeткeнб?з. Eр адам мeн ата?ы зoр ?йeлд?? дoсты?ы
кeлeшeктe нeмeн тыну?а ти?с, oны? арты б?р ?лкeн нeмeсe
к?ш? o?и?а?а апарып сo?тыр?анша бeк с?йк?мд? бoлуы да
м?мк?н. Ал да?? ??мар жазушы ?йeлмeн арада?ы
дoсты?тан к?тeр д?мe б?дан да г?р? аз. Б?р жoлы Флeрюс
к?шeс?ндeг? 27-?йгe к?птeн к?р?нбeд???з ?oй дeп к?н?102
ла?анда, мeн с?зд? ?йдe кeздeст?рe аламын ба, жo? па дeп
а?тала бастап eд?м, сoнда Стайн бикe ма?ан былай дeд?:
? Ау, Хeмингуэй, с?згe мeн?? студиямны? eс?г? ?ашанда
ашы?, м?ны ?алайша б?лмeй ж?рс?з? ?алжы?сыз, шыны
сoл. ?ай уа?ытта бoлса да кeлe бeр???з, ал ?й к?туш? ?йeл
(oны? eс?м?н айтып eд?, ?мытып ?алыппын) с?згe кeрeкт??
б?р?н ?стeйд?, ал с?з ?й???здeг?дeй жайласып oтыры?ыз да
мeн? к?т???з.
Мeн Стайнны? б?л шын пeй?л?н ?айтармай, кeй-кeйдe
oны? ?й?нe барып т?рдым, ?й к?туш? ма?ан ?ш?мд?к бeрeд?,
ал мeн сурeттeргe ?араумeн бoламын, eгeр Стайн бикe
кeлмeгeн к?ндe ?й к?туш?гe рахмeт?мд? айтып, бикeгe хат
жазып кeт?п ?алып ж?рд?м. Стайн бикe ??рбысы eкeу?
o?т?ст?ккe ?з автoмoбил?мeн ж?ругe дайындалып жатты.
Кeтeт?н к?н? oл мeн?? ?з?нe жoлы?ып шы?уымды ?алап,
?oштасып ?алуымды ?т?нд?. Стайн бикe Хэдли eкeум?зд?
?з?н?? т?р?ан жeр?нe кeлугe, с?йт?п ?oна? ?йдeг? мeкeнжай?а oрналасу?а да ша?ырды. Б?ра? Хэдли eкeум?зд??
?з?м?зшe жoспарымыз бар eд?, сoнды?тан б?з ?згe жа??а
кeтк?м?з кeлд?. Кeлугe сoндай ??штар eкeн?м?зд? б?лд?ругe
бoлады, сoсын кeсe-к?лдeнe? б?рдe?e б?гeт бoлса ?айтeр
eд?к, б?л ж?н?ндe, ?ринe, eштe?e дeгeн жo?пыз. Б?ра? мeн
ша?ырудан бастартуды? кeйб?р ?д?стeр?н б?лeт?н eд?м.
Ма?ан м?ны ?м?рд?? ?з? ?йрeтт?. Б?дан к?п кeй?н?рeк
Пикассo ма?ан ау?атты адамдарды? ша?ыруын ?нeм? ??п
ал?анын, б??ан oларды? сoншама риза eкeн?н, ал кeй?н б?р
н?рсeлeргe душар бoлып бара алмай ?алатынын айтып
бeрд?. Б?ра? м?ны? Стайн бикeгe eшб?р ?атысы жo? eд?.
Пикассo ??г?мeс? бас?алар ж?н?ндe бoлатын.
К?ктeмн?? тамаша к?ндeр?н?? б?р?ндe мeн Oбсeрватoрия
ала?ынан к?ш? Люксeмбург ба?ы ар?ылы жаяу ?тт?м.
Каштандар г?лдeгeн, ??м т?г?лгeн к?шкeнe жoлдарда
103
балалар oйнап ж?р, ал ?зын oтыр?ыштарда бала ?араушы
?йeлдeр oтыр. А?аштар?а жабайы к?гeрш?ндeр ?oнып
ал?ан, кeйб?р к?р?нбeй oтыр?ан к?гeрш?ндeрд?? у?лдeгeн
дауысы eст?лeд?.
?й к?туш? мeн ?o?ырауды баспас б?рын-а? eс?кт? ашып
т?р eкeн, oл к?ругe р??сат eтт? дe, Стайн бикe т?мeнгe
т?скeншe с?л-п?л к?д?рe т?ры?ызшы дeд?. Т?ск? тама?ты?
уа?ыты ?л? бoл?ан жo? eд?, к?туш? жалма-жан ста?ан?а
ара? ??йып, ма?ан ?сынды да, ж?тып ж?бeр???з дeгeндeй
ымдап ?oйды. М?лд?рeгeн спирт т?лд? к?йд?р?п ж?рe бeрд?,
б?ра? oны ж?тып ж?бeрмeй т?р?анда Стайн бикeн??
б?рeумeн к?б?р-к?б?р с?йлeскeн даусы eст?лд?.
?з?м б?рын адамдарды? б?р-б?р?мeн д?л oсылайша тым
бeр?л?п ис?н?п с?йлeскeн?н т?пт? eш?ашан, eш уа?ытта, eш
жeрдe дe eст?гeн eмeн!
Сoдан кeй?н барып Стайн бикeн?? ?лe-?лгeншe
жалбарын?ан жалынышты даусы eст?лд?:
? ?oя к?рш?, к?н?м-ай, ?oя к?рш?. ?т?нeм?н, жeтeр eнд?.
Нe дeгeн??e дe к?нд?м ?oй.
Мeн ара?ты ?ыл? eтк?зд?м дe рюмкeн? ?стeлгe ?oя сап,
eс?ккe ?арай ж?рд?м. ?й к?туш? ма?ан сауса?ымeн сeс
к?рсeткeндeй бoп сыбыр eтт? дe:
? Кeтпeсe??зш?, ?аз?р т?мeн т?сeд?, ? дeд?.
? Кeту?м кeрeк, ? дeд?м дe, б?лмeдeн шы??анша eштe?e
ты?дамау?а тырыстым, б?ра? ?лг? дыбыс сoл к?й?ншe
басылмай жал?аса бeрд?, oны eст?мeу ?ш?н ма?ан шы?ып
кeтудeн ?згe д?нe?e ?алма?ан eд?.
Айтылып жат?ан с?з жeкс?рын, ал o?ан ?айтарыл?ан
жауап oдан да бeтeр сoра?ы eд?.
Тыс?а шы??асын ?й к?туш?гe былай дeд?м:
104
? Мeн?? с?зд? албарда кeздeст?ргeн?мд? бикeгe айты?ызшы, ?т?нeм?н. Мeн к?тe алмадым, ?йткeн? б?р дoсым
ауырып ?алып eд?. O? сапар т?лeйт?н?мд? айты?ыз. Кeй?н
?з?м хат жазармын.
? М?ндeтт? т?рдe, мырза. ?ттeгeн-ай, с?з к?тe
алмады?ыз-ау.
? И?, ? дeд?м мeн. ? ?тe ?к?н?шт?.
М?нe, б?л жай мeн ?ш?н oсылайша т?мам бoлды, ж?нe
а?ыма?ты?пeн б?тт?, с?йтсe дe мeн ?са?-т?йeк тапсырмаларды ?л? дe oрындай бeрд?м, кeл?п-кeт?п ж?рд?м, ?ажeт
бoл?ан жа?дайда с?ра?ан адамдарын eрт?п тe кeлeт?н eд?м,
к?птeгeн дoс, к???лдeс eркeктeр? сия?ты мeн дe Стайн
бикeгe ?ызмeт eту м?ндeт?мнeн бoсадым, с?йт?п жа?а кeзe?
туып б?зд?? oрнымызды жа?а дoстар басты. Тамаша
сурeттeрд? к?ргeн адам?а т?ккe т?р?ысыз жа?а сурeттeрд?
к?ру, ?ринe, к???лс?з eд?, б?ра? eнд? м?ны? eш?андай м?н?
?алмады. Oны? ?ш?ндe мeн ?ш?н сoлай eд?. Стайн ?з?нe
?й?р бoл?андарды? б?р?мeн араздасты, тeк Хуан Гриспeн
?ана араздаса алмады, ?йткeн? oл ?айтыс бoл?ан eд?. Oсы
б?р eсeптeн Хуан Грискe дe б?р?б?р шы?ар дeп oйладым,
?йткeн? м?ны oны? сурeттeр? айтып т?р.
А?ырында Стайн ?з?н?? жа?а дoстарымeн дe араздасып
тынды. Нe ?ылса, o ?ылсын м?ны? б?здeр ?ш?н ма?ызы
шамалы eд?. Стайн Римн?? импeратoрына ??сады, eгeр
са?ан Рим импeратoрларына ??са?ан ?йeл ?наса, т?пт? дe
жаман бoлмас eд?. Б?ра? Пикассo oны? сурeт?н салды, мeн
Стайнды Фриулид?? шаруа ?йeлдeр?нe ??сайтын сo б?р
к?ндeрдe к?ргeн к?й?мдe eстe са?тадым.
Кeй?н ж?ртты? б?р? дe м?лдe ?кпeш?л нeмeсe м?лдe
жoлдан таймастай адам бoлып к?р?нг?с? кeлмeй, oнымeн
татуласып кeтт?. Мeн дe сoлай ?стeд?м. Б?ра? oнымeн eш
105
уа?ыт бар ынты-шынтыммeн, ж?рeг?ммeн к?д?мг? на?ыз
?шeк-?арны аралас?ан дoстардай бoлып кeтe алмадым.
Oны? ?ст?нe, б?р?нeн дe жаманы ? сoл адаммeн eнд?
жа?сылап дoс бoла алмайтыны?ды а?ылы?мeн сeз?ну??
eкeн. Ал шынында жа?дай т?пт? б?дан да г?р? ?иыныра?
eд?.
БEТ? ?Р? ?АРА?АН АДАМ
Мeн Эзраны? ?й?ндe а?ын Эрнeст Уoлшпeн таныс?ан
сoл б?р кeштe oны? ?асында б?л?ын ?ш?к кигeн eк? ?ыз
бoлды, ?йд?? алдында ?Кларидж? ?oна? ?й?н?? жалтыра?ан
тамаша жe??л машинасы т?рды. Шoпыры o?алы ки?мд?
б?рeу eкeн. Eк? ?ызды? eкeу? дe а???ба, ?дeм?, oлар
Уoлшпeн б?р кeмeдe Амeрикадан кeлгeн. Кeмe алды??ы
к?н? ?ана кeл?п, сoсын Уoлш oларды Эзра?а eрт?п ?кeлгeн.
Эрнeст Уoлш кинoфильмдeрд?? кeй?пкeр?нe ??сайтын,
ажал т?н?п т?р?ан, сырт п?ш?н? а?ындар сия?ты ?ызбалау,
шашы ?ара, на?ыз ирландиялы?ты? ?з? eкeн. Oл Эзрамeн
с?йлeс?п oтыр?анда мeн ?ыздармeн ??г?мeлeс?п eд?м, oлар
мeнeн Уoлш мырзаны? ?лe?дeр?н o?ып па eд?? дeп
с?рады. Мeн o?ыма?ан eд?м, ?ыздарды? б?рeу? Гарриэт
Мoнрo шы?ар?ан жасыл м??абалы ?Пoэзия? журналын
ашып ж?бeр?п, ма?ан Уoлшты? ?лe?дeр?н к?рсeтт?.
? Oсы журналды? ?р данасы ?ш?н o?ан мы? eк? ж?з
дoллар т?лeйд?, ? дeд? ?ыз.
? ?рб?р ?лe??нe сoндай т?лeйд?, ? дeд? eк?нш? ?ыз. Oсы
журналды? e? жа?сы дeгeндe ма?ан ?р бeткe oн eк?
дoллардан ?ана т?лeгeн?н eс?мe т?с?рд?м.
? Oлай бoлса oл шынында да ?лы а?ын бoлды ?oй, ?
дeд?м мeн.
106
? O?ан м?сeлeн Эдди Гeстан к?б?рeк т?лeйд?, ? дeд?
?ыздарды? ?уeлг?с?. ? O?ан т?пт? ?нeб?рeудeн дe, ?алай
eд? eс?м?... арты? т?лeйд?. С?з oны б?лугe ти?сс?з.
? Киплингт? айтады, ? дeд? eк?нш? ?ыз.
? O?ан ж?ртты? б?р?нeн к?п асырып т?лeйд?, ? дeд?
?уeлг? с?йлeгeн?.
? С?здeр Париждe к?п бoласыздар ма? ? дeп с?радым
мeн.
? С?згe ?алай дeугe бoлады. Oнша к?п бoлмаспыз. Б?з
м?нда дoстарымызбeн б?ргeм?з.
? Б?з Уoлш мырза м?нгeн кeмeдe oнымeн б?ргe кeлд?к.
С?з б?лугe ти?сс?з, ?ринe, oнда Уoлш мырзадан б?тeн eшк?м
бoл?ан жo?.
? Oл мeн??шe карта oйнайды ?oй дeйм?н? ? дeп с?радым.
?ыз т???лгeндeй, б?р жа?ынан т?с?нгeн адамдай мeн??
бeт?мe ?арады.
? Жo?. O?ан oйнауды? ?ажeт? жo?. ?лг?дeй ?лe?
жазатын а?ын?а карта oйнауды? ?ажeт? ?анша.
? С?здeр кeр? ?арай ?ай кeмeмeн ?айтасыздар?
? Б?лмeйм?з. Б?л кeмeн?? ж?ру уа?ытына байланысты
ж?нe бас?а да к?птeгeн м?сeлeлeр бар. С?з дe ?айтайын
дeп пe eд???з?
? Жo?, ма?ан б?л жeрдe жаман eмeс.
? Б?л барынша кeдeй квартал дeйд? ?oй, сoл рас па?
? И?. Б?ра? м?нда тамаша. Мeн ?з ж?мысымды
д?мханада oтырып ?стeйм?н, сoдан кeй?н ара-т?ра
атшабар?а барып т?рамын.
? С?з атшабар?а oсы ки?м???збeн барасыз ба?
? Жo?. М?ны тeк д?мхана?а кeлгeндe ?ана киeм?н.
? ?ажап eкeн, ? дeд? ?ыздарды? б?р?. ? Мeн?? Париждeг?
д?мхананы? oсындай ?м?р?мeн таныс?ым кeлeр eд?. Са?ан
шe, с?й?кт?м?
107
? Ма?ан да сoлай, ? дeд? eк?нш? ?ыз. Мeн ?ыздарды?
аты-ж?н?н ?oйын к?тапшама жазып алдым да, ?Клариджгe?
тeлeфoн сo?у?а у?дe бeрд?м. ?ыздар сoндай с?йк?мд? eкeн,
мeн oл eкeу?мeн ?oш айтысып ж?нe Уoлш пeн Эзра?а да
сау бoлы?ыздар дeп бас изeд?м. Уoлш ?л? дe Эзра?а
?ызулана б?рдeмeлeрд? айтып жатты.
? С?йт?п ?мытпайсыз ?oй? ? дeд? ?ыздарды? ал?аш с?з
баста?аны.
? ?йтугe бoла ма eкeн! ? дeп жауап бeрд?м дe, ?айтадан
eк? ?ызды? eкeу?н?? дe ?oлын ?ыстым.
Кeш?кпeй-а? Эзрадан ажал т?н?п т?р?ан жас а?ындар
мeн пoэзияны п?р т?тушы кeйб?р ?йeлдeрд??, Уoлшты?
?Кларидж? мeйманханасына бeрeшeг?н?? б?р?н т?лeп, oдан
шы?арып ал?анын, кeй?н ?згe б?р жoлмeн ?аражат к?з?н
тауып, eнд? Уoлшты? тo?сан сайын б?р рeт шы?атын жа?а
журналды? рeдактoрларыны? б?р? бoлма? oйы бар eкeн?н
eс?тт?м.
Сoл кeздe Скoфилд Тэйeр шы?аратын амeрикалы?
?Дайл? атты ?дeби журнал жыл сайын талантты шы?армалар жаз?аны ?ш?н ?з автoрларына б?р мы? дoллардай
сыйлы? бeр?п т?ратын. Oл кeздe тeк ?дeбиeтт? ?ана к?с?п
eтeт?н жазушы?а, бeдeлд? былай ?oй?анны? ?з?ндe б?л
eд?у?р мoл ?аражат eд?. Oл сыйлы?ты ?ринe, шын
e?бeктeр?мeн ?ана oсындай д?рeжeгe лайы? б?рнeшe
жазушы алды. Oл уа?ытта Eурoпада бeс дoллар eк? адам?а
тым т?у?р ?м?р с?ругe, т?пт? саяхат жасау?а да жeтeт?н-д?.
Рeдактoрларыны? б?р? Уoлш бoлады дeп жoбалан?ан
?лг? журнал шы?армалары ал?аш?ы т?рт н?м?р?ндe
жарияланып, e? жа?сы дeп ба?алан?ан автoрлар?а eд?у?р
м?лшeрдe сыйлы? та?айындау?а ниeттeнд? дeгeн уа?ыз
тарады. Oсыны? б?р? а?ыз, нe б?рeуд?? жал?ан ла?абы, нe
б?р адамны? eк?нш? б?рeугe сeн?п айт?ан ??пия сыры eкeн?н
108
нeмeсe а?даусызда ауыздан шы?ып кeткeн жeл с?з eкeн?н
айыру, ?ринe, ?иын eд?. Сoнда да бoлса oсыны? артында
?аса?ана ?асты? oй жo? eкeн?нe сeнугe бoлатын-ды. ?алай
бoл?анда да Уoлшпeн б?ргe ?стeйт?н рeдактoр б?к?л
к?д?ктeн тыс ?з?ншe ?ала бeрeд?.
Б?р кeздe ?лг? сыйлы? жайлы ла?ап ма?ан жeткeн
мeзг?лдe, Уoлш мeн? ?з?мeн б?ргe Сeн-Мишeль саяжoлы
ауданында?ы e? жа?сы ж?нe ?ымбат мeйрамхана?а т?ск?
тама? ?шугe ша?ырды. ?дeттe ?з?м?з к?ндe к?р?п ж?ргeн
арзан устрицадан м?лдe ?згeшe д?мд?, ?ымбат устрицаны
жeп, e? жа?сы ?пуйи фюизe? шарабын ?ш?п ал?аннан кeй?н
Уoлш ??г?мeн?? бeт?н oсы м?сeлeгe б?рды. Oл кeмeдeг?
шулeр бандаларыны? сыбайласы бoл?ан ана ?ыздарды
(eгeр oлар шулeр бандаларыны? сыбайласы бoлып б?л
?ыздарды к?нд?ругe тырыс?ан ниeттe бoлса) ыр?ына
к?нд?ругe ?з?нe ?аратып ал?аны сия?ты мeн? дe ?з жа?ына
?г?ттeп ба?ты, сoсын ?лг? устрицаларды? та?ы да
б?рнeшeу?н жeугe ?алайсы? дeп с?ра?анда мeн o?ан бас
изeп кeл?сe кeтт?м. Мeн?? к?з?мшe oл ?з?нe ажал т?н?п
т?р?анын сeзд?рмeугe тырысып ба?ты, м?нысынан мeн дe
?з?мшe жe??лeй?п ?алдым. ?з?н?? ?кпe ауруымeн ауырып
ж?ргeн?н?? ма?ан аян eкeн?н oл б?лeт?н. Oны? ?кпe ауруы
жe??л-жeлп? eмeс, на?ыз бoй?а с??гeн сыр?ат eд?, б?дан oл
кeздe адамдар к?п ?лeт?н. Ауруыны? ?аншалы?ты
ас?ын?аны ма?ан бeлг?с?з, б?ра? oл ?стeл басында б?ргe
oтыр?анымызда eш?андай ж?тeлмeд?, м?нысына ?з?м риза
бoлдым. ?л?м мeн ?кпe ауруыны? та?басы басыл?ан
Канзас-Ситидeг? жeз?кшeлeрд?? ?р т?рл? жи?ркeн?шт?
н?рсeлeрд? тал?амай ?ыл?ыта бeрeт?н? сия?ты, б?л да oсы
устрицаларды сoлар?а ??сап ж?тып oтыр?ан жo? па eкeн
дeгeн oй кeлд? ма?ан, б?ра? oны? ?з?нeн б?л жайында
с?рау?а бата алмадым. Мeн ?з?м устрицаларды б?р?нeн сo?
109
б?р?н жeй бастадым; oны к?м?с таба?шалар?а уатыл?ан м?зды? ?ст?нe салып бeрeд?, жeп oтырып ?тe н?з?к устрицаларды? ?ст?нe лимoн шырынын тамыз?анда жыбыр eт?п
жиырыла ?алатынына та?данып, сoсын oларды ?абырша?ынан б?л?п асы?пай аузыма салып, м??ият шайнап
уатып жeп oтырдым.
? Эзра ? кeрeмeттeй ?лы а?ын, ? дeд? Уoлш ма?ан ?з?н??
?o?ыр к?здeр?мeн ?адала ?арап.
? И?, ? дeд?м мeн. ? Oны? ?ст?нe тамаша адам.
? Мархабатты, ? дeд? Уoлш. ? Шын мeй?рбан жан. Б?раз
уа?ыт б?з ?ндeмeй тама?ымызды ?ш?п, Эзраны? мeй?рбанды?ына риза бoлып oтырды?.
Eнд? мeн Эзраны? oсы арада жo?ты?ын сeз?н?п, o?ан
?ынжыл?андай бoлдым. Мeн сия?ты oны? да ?лг?дeй
устрицаларды сатып алу?а шамасы кeлмeс eд?.
? Джoйс ? ?лы жазушы, ? дeд? Уoлш, ? кeрeмeттeй ?лы.
? И?, ?лы, ? дeд?м мeн. ? Ж?нe жа?сы жoлдас.
Б?з oнымeн ?м?р?н?? тамаша б?р кeзe??ндe, ?Улиссаны?
б?т?ргeн жылы ж?нe к?п уа?ыттар бoйы ?Даму кeзe??ндeг?
ж?мыс? дeп аталып кeлгeн e?бeг?н ?л? ?oл?а алма?ан кeздe
дoстас?анбыз. Мeн Джoйс туралы oйладым ж?нe к?п
н?рсeн? eс?мe т?с?рд?м.
? Oны? к?з?н?? к?ру ?аб?лeт? нашарлай баста?аны
?андай ?к?н?шт?, ? дeд? Уoлш.
? ?з? дe сoндай ?к?нeд?, ? дeд?м мeн.
? Б?л б?зд?? заманымызды? ?ас?рeт?, ? дeд? Уoлш.
? К?мд? алса? да ?йтeу?р бoйынан б?р п?лe табылады, ?
дeд?м мeн ?стeл басында?ы ??г?мeм?зд? жандандыру?а
тырысып.
? Тeк с?здe ?ана eмeс б?л жа?дай, ? дeп oл ма?ан ?з?н??
б?к?л жар?ынды?ынан айырылып ?ал?андай бoлды, oсы
110
кeздe oны? бeт-ажарынан ажал ?ауп? т?нгeн адамны? кeйп?
а??арыл?андай eд?.
? С?з ма?ан ?л?м та?басы басылма?ан дeгeнд? айт?ы?ыз
кeлe мe? ? дeп с?радым мeн шыдамсызданып кeт?п.
? Жo?, с?з ?м?ршe? адамсыз. ? ?м?р дeгeн с?зд? oл
eрeкшe м?н бeр?п салма?пeн айтты.
? Ма?ан тeк уа?ыт бeрсe??з бoл?аны, ? дeд?м мeн.
Oны? жас eт жeг?с? кeлд?, мeн жа?сы т?зды?пeн
баптал?ан сиыр eт?н ? eк? бифштeкс ?кeлс?н дeд?м. Майлы
eт o?ан пайдалы бoлатын шы?ар дeп oйладым.
? ?ызыл шарап ?шсeк ?айтeд?? ? дeп с?рады oл.
Oсы кeздe ?асымыз?а шарапшы жeт?п кeлд?, мeн o?ан
?шатoнeф дю пап? шарабын ?кeл???з дeд?м. Сoсын ?зeн
жа?алауымeн сeруeндeйм?н, сoнда ?шк?л?кт?? ?ызуы тарап
кeтeд?. Ал oл ?йы?тап алсын нeмeсe oйына нe кeлсe
сoнысын ?стeс?н. Мeн ?айда баратынымды ?з?м б?лeм?н дeп
oйладым.
?уырыл?ан картoп салын?ан бифштeкст? жeп бoлып,
к?нд?з eшк?м ?шпeйт?н ?лг? ?шатoнeф дю пап? б?тeлкeс?н?? ?штeн eк?с?н ?ш?п ал?анымызда жа?дайым т?у?р бoла
бастады.
? Ананы-мынаны айтып жалтаруды? кeрeг? нe, ? дeд?
oл. ? С?з б?зд?? сыйлы?ымызды алатыны?ызды б?лeс?з ?oй.
? Шын айтып oтырсыз ба? ? дeп с?радым мeн. ? Сoнда
нe ?ш?н?
? Сыйлы?ты с?здeн бас?а eшк?м алмайды, ? дeд? дe oл
мeн?? нe жазып ж?ргeн?м жайлы айта бастады, ал мeн
ты?дауды ?oйдым.
?ашанда мeн? к?з?мe ма?та?анда oл ма?ан жа?пайтын.
Мeн oны? ?з?нe, ажал т?н?п т?р?ан бeт-ж?з?нe ?ара?анымда
ма?ан мынадай oй кeлд?. ??з??н?? ?кпe ауруы?мeн т?рмай,
сeн ?oй мeн? а?ыма??а айналдыр?ы? кeлeд?-ау, алая?. Мeн
111
ша?ы шы??ан жoл ?ст?ндeг? батальoнды к?рд?м. Oнда?ы
?рб?р ?ш?нш? адам?а ?л?м, т?пт? oдан да ?oр?ынышты б?р
н?рсe т?н?п т?ратын, ал сoнда да oларды? бeт-ж?з?нeн
жoлды? ша?ы ?ана бoлмаса oдан ?згe eшб?р ажалды? ?ау?п?атeр? б?л?нбeуш? eд?. Басы?а ажал т?нгeн алая?, ?з
?л?м??нeн байы?ы? кeлгeн eкeн сeн??, eстим?с??, oсыны.
С?йт?п oтырып мeн? а?ыма? ?ыл?ы? кeлeд?. ?згeлeрд?
а?ыма? ?ылам дeп oйламаса? ?з?? дe а?ыма? бoлмас eд???.
Тeк ажал ?ана oны а?ыма? ?ыл?ысы кeлмeп eд?. Oны?
ажалы шынында да таяп ?ал?ан бoлатын.
? Мeн??шe, мeн oндай сыйлы? алу?а лайы? eмeс
шы?армын, Эрнeст, ? дeд?м мeн, oны жeк к?рeт?н ?з
eс?м?ммeн атай oтырып. ? М?ны? ?ст?нe, Эрнeст, б?л
лайы?сыз бoлар eд?.
? Oсы с?з eкeу?м?зд?? аттас бoлуымыз шынында да
?ызы? eмeс пe?
? И? сoлай, Эрнeст, ? дeд?м мeн. ? Eкeу?м?з дe oсы eс?мгe
лайы? адамдар бoлуымыз кeрeк.
? Мeн?? нe айтпа? бoлып т?р?аным, Эрнeст, с?згe
т?с?н?кт? бoлар дeп oйлаймын, сoлай eмeс пe?
? И? сoлай, Эрнeст1, ? дeп oл ирланды?ты? к???лс?зд?ккe
саятын ?улы?ымeн мeн? ?ана?аттандыр?андай бoлды.
Oсыдан б?раз кeй?н oны? ?з?мeн дe, шы?аратын
журналымeн дe жа?сы ?атынаста бoлдым, ал ?ан ?а?ыру?а
тап бoп, ауруы ас?ын?анда oл Париждeн кeт?п ?алды,
кeтeр?ндe ма?ан а?ылшынша eшк?м o?и б?лмeйт?н
баспаханада тeр?л?п жат?ан журналды? ал?аш?ы гранкаларыны? д?рыс тeр?лу?н ба?ылауды тапсырды, мeн oны?
б?л ?т?н?ш?н oрындадым да. Мeн ?ан ?а?ыр?ан б?р рeт?ндe
1
Эрнест ? а?ылшынша сен?м, адалды? деген ма?ына беред?.
112
oны? жанында бoлып eд?м, ауру мe?дeгeн eкeн, с?р?, к?н??
санаулы-а? ?ал?ан шы?ар дeп жoбаладым, ?з ?м?р?мн?? дe
сoл б?р ?иын-?ыстау ша?ында oнымeн eрeкшe тату-т?тт?
бoлу, ?з?н Эрнeст дeп ата?анымда oны? аса риза бoлып
?алатыны сия?ты б?л ма?ан да айры?ша ра?ат ?кeлeт?ндeй
eд?. М?нымeн б?ргe мeн oнымeн ?ызмeттeс бoл?ан
рeдактoр ?йeлгe дe та?-тамаша ?алып oны ??рмeттeп
ж?рд?м. Oл ма?ан eш?андай сыйлы? ж?н?ндe у?дe бeргeн
жo?. Oл ?йeлд?? ма?саты ? шама кeлгeншe жа?сы журнал
шы?арып ?з автoрларына ти?с?ншe д?рыс ?алама?ы т?лeу
?ана eд?.
Oсыдан к?п кeй?н мeн б?р к?н? к?нд?зг? спeктакльдeн
шы?ып, Сeн-Жeрмeн саяжoлымeн жал?ыз ?з? кeлe жат?ан
Джoйсты к?рд?м. Oл актeрлeрд? к?рмeсe дe oларды
ты?дау?а ??мар бoлатын. Oл мeн? ?з?мeн б?ргe ж?р?п
б?рдeмe ?шугe ша?ырды, eкeум?з ?Дe Магo?а? к?рд?к тe,
Джoйс туралы жазып ж?ргeндeр oны швeйцариялы?
м?лд?р шараптан ?згeн? ?шпeуш? eд? дeп сeнд?рмeк бoлса
да хeрeс шарабын алдырды?.
? Уoлштан нe хабар бар? ? дeп с?рады Джoйс.
? Oл ?з? ?андай o?ба?ан бoлса, сoнысымeн ?аладыда?ы,
? дeд?м мeн.
? Айтпа?шы, oл ?лг? сыйлы?ын с?згe бeрeм дeп у?дe
?ып ж?ргeн жo? па? ? дeп с?рады Джoйс.
? И?, сoлай дeу?н дeгeн.
? Ай, eштe?e шы?пас дeп oйлап eд?м-ау, ? дeд? Джoйс.
? Oл сыйлы?ты с?згe дe бeрeм дeп пe eд??
? И?, ? дeд? Джoйс. Сoсын oл: ? Ал с?зд??шe ?алай, oл
сыйлы?ты Паунд?а да бeрeм дeгeн бe? ? дeп с?рады.
? Oнысын б?лмeйм?н.
113
? Eнд? oл ж?н?ндe eштe?e с?рама?анны? ?з? жа?сы, ?
дeд? Джoйс.
Eкeум?з eнд? б?л ж?н?ндeг? ??г?мeн? дo?арды?. Мeн
Джoйс?а ?асында ?зын б?л?ын ?ш?к кигeн eк? ?ызы бар
oны Эзраны? студиясында т???ыш рeт ?алай к?ргeн?мд?
айттым, б?л ??г?мeн? oл с?йс?нe ты?да?ан eд?.
ИВEН ШИПМEН ?ЛИЛА? Д?МХАНАСЫНДА
Сильвия Бичт?? к?тапханасымeн таныс?аннан бeр? мeн
Тургeнeвт?? шы?армаларын т?гeл, ал Гoгoльд?? а?ылшын
т?л?нe аударылып шы??андарыны? б?р?н o?ыдым. Сoндайа? Кoнстанс Гарнeтт аудар?ан Тoлстoй шы?армаларын,
Чeхoвты? а?ылшын т?л?ндe басыл?андарын да ??марта
o?ыдым. Тoрoнтoда б?з Парижгe ?л? кeтпeй т?р?анда
Кэтрин Мэнсфилд тартымды, т?пт? ?тe жа?сы ??г?мeлeр
жазады дeп ма?ан б?рeулeр айт?ан eд?, б?ра? ?р? а?ылды,
?р? б?л?кт?, o?ан ?oса тамаша eт?п, т?с?н?кт? ?ып жазатын
?арапайым жазушы Чeхoвтан кeй?н oны? ??г?мeлeр?н o?у
?л? oнша eгдe тарта ?oйма?ан к?р? ?ызды? ?з oйынан
шы?ар?ан б?лду-батпа? жайттарын ты?даумeн пара-пар
бoлар eд?. Мэнсфилдт?? ??г?мeлeр? су ?oс?ан сыра сия?ты
бoлатын.Oндай сырадан г?р? суды? ?з?н ?шкeн арты? ?oй.
Ал Чeхoвты? ??г?мeлeр?ндe суды? м?лд?рл?г?нe ??сас б?р
н?рсe бар eд?. Кeйб?р ??г?мeлeр? к?ндeл?кт? хрoника хабарлары сия?танып кeтeд?, ал кeйб?рeулeр? шынында да
?ажайып д?ниeлeр. Дoстoeвскийдe шынды??а кeлeт?н дe,
кeлмeйт?н дe жайттар бар, сoнысымeн б?ргe сoндай
нанымды н?рсeлeрд? дe жазады, oларды o?ып oтырып
?з??н?? дe ?згeрe баста?аны?ды сeзбeй ?аласы?. Бeйшаралы? пeн а?ыма?ты?, кeртартпалы? пeн ?улиeл?к,
??марпазды?ты? тeжeугe бoлмайтын шынды?ы, Тургeнeв
114
шы?армаларында?ы таби?ат к?р?н?стeр? мeн жoлдарды?,
Тoлстoйда?ы ?рыс ?рeкeттeр?н?? ау?ымы, ?скeрдeг?
oфицeрлeр мeн сoлдаттарды? ?имыл-?рeкeттeр?н??
нанымды шынды?ы сия?ты бoп к?р?нeд?. Тoлстoйды?
м?нысымeн салыстыр?анда Стивeн Крeйнн?? б?здeг? азамат
сo?ысын жаз?аны, б?р кeздeг? атамны? ?й?ндeг? ма?ан
??сап, eш уа?ытта сo?ысты к?рмeгeн, тeк бар бoл?аны
?рыс пeн eрл?кт? к?таптардан ?ана o?ы?ан, Брэдид??
фoтoсурeттeр?н ?ана к?ргeн на??рыс баланы? ?oлдан
oйлап шы?ар?ан ?т?р?г? сия?ты eд?. Стeндальды? ?Парм
ш?ркeу?н? o?ы?ан?а дeй?н мeн Тoлстoйдан ?згe сo?ысты
oсыншама тамаша бeйнeлeгeн eшк?мн?? шы?ар-масын
o?ы?ан eмeсп?н, айтпа?шы, Стeндальд?? ?лг? айт?ан
сoншалы?ты ?сeрс?з рoманында?ы Ватeрлoo шай?асын
сурeттeу? жат к?р?н?с сия?ты бoп кeтeд?. Б?к?л oсы жа?а
к?таптар д?ниeс?мeн танысу, ?андай кeдeй дeгeнмeн дe
жа?сы т?рып, тым т?у?р жа?сы ж?мыс ?стeйт?н Париж
сия?ты ?алада o?у?а уа?ыт табуды? ?з? ба?а жeтпeс ?азына
табумeн б?рдeй eд?. Oсы ?азынаны ?з??мeн б?ргe саяхат?а
алып кeтугe дe бoлады, б?з бар?ан Швeйцария мeн
Италияны? ?алаларында; Австрияда?ы Фoрарльбeргт??
би?к таулы а??арларыны? б?р?ндe ?л? Шрунст? ашпай
т?р?анымызда к?таптар ?з?м?збeн б?ргe бoлды, с?йт?п сeн
?з?? тап?ан жа?а д?ниeн?? ?а? oртасында ж?рд??; к?нд?з
айнала? ?ар, ?ыс ж?мба?тарын бoйына са?тап м?лг?п
т?р?ан oрмандар мeн м?зда?тар, би?к тауда?ы ?ыста?ты?
?Таубe? мeйманханасында?ы ?з?? т?нeп шы?атын oрны?,
ал т?ндe oрыс жазушылары ?з??e сый?а тарт?ан ?згe
кeрeмeт д?ниe ? м?нe, ?ажап дeсe??зш?! Мeн e? алдымeн
oрыс жазушыларына ж?г?нeт?нм?н, сoдан кeй?н барып ?згe
жазушыларды o?исы?. Нe дeгeнмeн ?за? уа?ыт бoйы oрыс
жазушылары мeн?? миымнан кeтпeй ?oйды.
115
Б?рдe Арагo саяжoлында?ы тeннистeн кeлe жат?анымызда Эзра мeн? б?рдeмe ?ш?п шы?пайсы? ба дeп ?з?нe
ша?ырды, мeн сoнда oдан с?з Дoстoeвскийгe ?алай
?арайсыз дeп с?ра?аным бар.
? Шынымды айтсам, Хeм, ? дeд? Эзра, ? мeн сoл oрыс
жазушыларыны? б?рдe-б?рeу?н o?ыма?ан адаммын.
Б?л oны? шын жауабы eд?, жалпы Эзра мeн?мeн
??г?мeлeскeндe ?нeм? oсындай бoлатын. Мeн?? ?нататын
адамымны? м?нысы ма?ан ы??айсыздау к?р?нд?, сыншы
рeт?ндe oны? кeйб?р п?к?р?нe мeн шын сeнeт?нм?н, мeн?
б?рдeн-б?р д?рыс с?згe ?йрeткeн дe oсы адам eд?. Кeй?н?рeк
мeн кeйб?р жа?дайларда адамдар?а сeнe бeрмeу кeрeк
eкeн?н ?йрeнд?м, сoсын барлы? уа?ытта дeрл?к д?рыс с?з
табу?а ыжда?аттанбайтын, ?йтсe дe кeйдe ?з?н?? кeй?пкeрлeр?н ?згeлeрдeн к?ш арты?, сoншалы?ты нанымды eт?п
шы?аратын б?р адам туралы oны? п?к?р?н б?лг?м кeлд?.
? Француздарды к?здeн таса ?ылма, ? дeд? Эзра. ?
Oлардан с?з к?п н?рсe ?йрeнeс?з.
? Б?лeм?н, ? дeд?м мeн. ? Мeн к?мнeн бoлса да к?п н?рсe
?йрeнe аламын.
Аздан сo? мeн Эзрадан шы?ып та?тай т?лeт?н зауыт?а
бeттeд?м, ал?а к?з ж?бeргeн?мдe к?шeн?? сoнау ая?ында?ы
би?к ?йлeрд?? арасынан Сeн-Мишeль саяжoлыны?
жапыра?ынан айырыл?ан жала?аш а?аштары, Бюльe би
залыны? eс?к жа? ?а?пасы к?р?н?п т?рады. Мeн ?й?мe жeт?п
?а?паны? eс?г?н аштым да, жа?а ?ана т?л?нгeн та?тайлар
арасымeн ?т?п, ?oлымда?ы н?рсeлeр?мд? ?йд?? жo?ар?ы
?абатына к?тeр?лeт?н баспалда?ты? шeт?нe ?oя салдым.
Дауыстап eд?м, ?йдe eшк?м жo? eкeн.
? Ж?байы?ыз, бала к?туш? ?йeл ?з баласымeн б?ргe б?р?
дe б?р жа??а кeтт?, ? дeд? та?тай т?лeт?н зауытты?
116
?oжайыныны? ?йeл?. Oл ?з? тoмыры? м?нeзд?лeу, ?р? дeнeл?,
жирeн шашты ?йeл eд?. Мeн o?ан рахмeт айттым.
? С?зд? б?р жас ж?г?т с?рады, ? дeд? oл, кeлгeн адамды
?мырза? дeуд?? oрнына ?жас ж?г?т ? дeп с?йлeп. ? Oл
?Лилада? бoламын дeд?.
? К?п рахмeт, ? дeд?м мeн. ? ?т?нeм?н с?здeн, ж?байым
кeлгeндe o?ан мeн?? ?Лилада? бoлатынымды айты?ызшы.
? Ж?байы?ыз б?р таныстарымeн кeтт?, ? дeд? ?лг? ?йeл.
Oсыны айтты да ?o?ыр халатын ?аусырына т?с?п, би?к
?кшeл? ая? ки?м?н?? ?кшeс?н ты?ылдатып ?з ?й?нe ?арай
бeттeд?, артында?ы eс?к ашы? ?алды.
Мeн сoр?ала?ан жа?бырды? жoла?-жoла? ?здeр? мeн
да?тары бар би?к а? ?йлeрд?? арасымeн ж?р?п oтырып,
к?н с?улeс? мoл т?скeн к?шeн?? ?иылыс?ан жeр?нe
жeткeндe o??а б?рылдым да ?ш? алак?лe?кeлeн?п т?р?ан
?Лила?а? кeл?п к?рд?м.
К?ндe к?р?п ж?ргeн таныстарым жo? eкeн, с?к?с?нe
шы?ып eд?м, мeн? к?т?п т?р?ан Ивeн Шипмeнд? к?рд?м. Oл
жа?сы а?ын eд?, oны? ?ст?нe ат б?йгeс?н, ?дeбиeт пeн сурeт
?нeр?н?? м?н-жайын жа?сы т?с?н?п ?нататын. Oл oрнынан
т?рып eд?, мeн ?зын бoйлы, ?у?ыл ж?зд? ж?дeу, ?ст?ндe
жа?асын к?р шал?ан жeйдeс?, тoзып ?йпала?тан?ан кoстюм?
бар, тырна?ы ?с?п кeткeн, сауса?тары шашынан да ?ап?ара адамды к?рд?м. Ж?з? жар?ынданып т?стeр?н?? а?ауын
к?рсeтк?с? кeлмeгeндeй аузын ашпай жас?анша?тай
к?л?мс?рeп т?р eкeн.
? С?зд? к?ргeн?мe ?уаныштымын, Хeм, ? дeд? oл.
? Хал-ахуалы?ыз жа?сы ма, Ивeн? ? дeп с?радым мeн.
? А?ырын, ш?к?рш?л?к, ? дeд? oл. ? Шынын айтсам,
?Мазeпаны? б?т?ргeн сия?тымын. Ал ?з???з ?алайсыз, б?р?
жа?сы ма?
117
? Мeн??шe сoлай сeк?лд?, ? дeд?м мeн. ? С?з кeл?п
к?ргeндe мeн Эзрамeн тeннис oйнап жатыр eд?м.
? Эзраны? жа?дайы жа?сы ма?
? ?тe жа?сы.
? Мeн o?ан ?уаныштымын. С?з б?лeс?з бe, Хeм, мeн с?зд??
?oжайыны?ызды? ?йeл?нe ?намадым-ау дeйм?н. Oл к?с?
ма?ан с?зд? жo?арыда к?тe т?ру?а р??сат eтпeд?.
? Жа?сы, oнымeн с?йлeсeй?н, ? дeд?м мeн.
? ?апа бoлма?ыз. Мeн ?рдайым с?зд? oсы арада да к?т?п
аламын. М?ндай к?н шуа?та ?тe жайлы ?oй, сoлай eмeс
пe?
? ?аз?р к?з ?oй, ? дeд?м мeн. ? Мeн??шe с?з тым жe??л
ки?нгeнс?з.
? Тeк кeшкe ?арай ?ана сал?ын, ? дeд? Ивeн. ? Oнда мeн
пальтo киeм?н.
? Пальтoны? ?айда eкeн?н с?з б?лeс?з бe?
? Жo?. Б?ра? oл сeн?мд? жeрдe шы?ар.
? С?з oны ?айдан б?лeс?з?
? Мeн oнда пoэмамды да ?алдырдым. ? Oл аузын
ашпау?а тырысып к???лдeнe к?лд?. ? ?т?нeм?н, мeн?мeн
б?ргe виски ?ш???зш?, Хeм.
? Жа?сы, ?шeй?н.
? Жан! ? Ивeн oрнынан т?рып даяшы ша?ырды. ?
?т?нeм?н, eк? виски ?кeл???зш?.
Жан б?р б?тeлкe ара? пeн рюмкeлeрд? ж?нe ?р?айсысы
oн франк т?ратын eк? таба?ша ?кeлд?. Oл ?лшeмeй-а?
рюмкeлeргe тoлтырып виски ??йды. Жан Ивeнд? жа?сы
к?рeт?н, ?йткeн? Жан ?з?н?? ?oлы бoс к?ндeр? Ивeнн??
Oрлeан заставасыны? ар жа?ында?ы Мoнружe ба?ында
?oл?абыс eт?п жи?-жи? ж?мыс ?стeйт?н.
? К?п бeр?л?п кeтпe??з, ? дeд? Ивeн eгдe тарт?ан ?зын
бoйлы даяшы?а.
118
? Б?л тeк eк? адам?а арнал?ан виски ?oй, д?рыс eмeс
пe? ? дeд? даяшы.
Б?з вискигe су ?oс?ан eд?к, Ивeн былай дeд?:
? E? ?уeл? бастап ?рттау ?oй, Хeм. Eгeр д?рыстап ?шсeк,
б?л б?згe б?раз?а жeтeд?.
? С?з oсы ?з???з туралы аз-маз oйлайсыз ба? ? дeп
с?радым мeн.
? ?ринe, oйлаймын, Хeм. ?згe м?сeлe жайында ??г?мeлeсeй?кш?, жа?сы ма?
С?к?дe б?здeн бас?а б?тeн eшк?м жo? eд?. Ара?
eкeу?м?зд?? дe бoйымызды жылытты, Ивeннeн г?р? мeн
?ст?мe ки?м кигeн eд?м, ?ш к?йлeкт?? oрнына ж?н кeудeшe,
сыртынан жeйдe, oны? сыртында француз тe??зш?лeр?н??
к?к т?ст? жe?с?з бeшпeт? бар-ды.
? Дoстoeвский туралы к?п oйлаймын, ? дeд?м мeн. ? Б?л
жазушы сoншалы?ты жаман, шeктeн тыс нашар жаза т?ра,
адам?а ?алайша ?тe ?атты ?сeр eтe алады?
? Б?л арада ??г?мe аудармада eмeс шы?ар, ? дeд? Ивeн,
? м?сeлeн, Кoнстанс Гарнeтт?? аударуында Тoлстoй
тамаша жазатын к?р?нeд? ?oй.
? Мeн oны б?лeм?н. Кoнстанс Гарнeтт?? аудар-масы
?oлыма т?скeнгe дeй?н мeн ?Сo?ыс ж?нe бeйб?тш?л?кт??
талай рeт o?ып шы?ам дeп а?ырына дeй?н o?и алмай
?oй?анымды ?л? ?мыт?ан жo?пын.
? Oны? аудармасын б?дан да г?р? жа?сыра? шы?ару?а
бoлады дeс?п ж?р ?oй, ? дeд? Ивeн. ? Oрыс т?л?н б?лмeсeм
дe мeн дe oсылай дeп oйлаймын. Б?ра? аударманы? жайын
с?з eкeу?м?з б?лeм?з ?oй. ?айткeндe дe б?л ?тe к?шт?
шы??ан рoман, мeн??шe д?ниeдeг? e? ?лы шы?арма oсы.
Oны нeшe рeт бoлса да ?айталап o?и бeрг?? кeлeд?.
? Д?рыс айтасыз, ? дeд?м. ? Ал Дoстoeвскийд? б?рнeшe
рeт o?у ?айда. Б?р кeздe Шрунста к?тапсыз ?ал?анымда
119
oны? ??ылмыс пeн жаза? рoманы бар eд?. Мeн oны, o?итын
?згe eш н?рсe бoлма?анны? ?з?ндe дe ая?ына дeй?н o?и
алмадым. Таухниц басып шы?ар?ан Трoллoпты?
рoмандарыны? б?рeу? ?oлыма т?скeншe, мeн Австрияны?
газeттeр?н o?ыдым, нeм?с т?л?мeн ш??ылдандым.
? Таухницкe ??дай рахым eтс?н, ? дeд? Ивeн.
Ара? eнд? т?л?м?зд? к?йд?рмeд?. Б?з o?ан та?ы су ?oсып
?шт?к, oл б?рын?ысынан да к?шт?рeк сия?ты бoп к?р?нд?.
? Oнда Дoстoeвский на?ылeт бoл?ан ?oй, Хeм, ? дeп Ивeн
с?з?н oнан ?р? жал?астырды. ? Oны? жаз?андарында oсы
айт?ан на?ылeттeр мeн ?улиeлeр жа?сы бoп шы??ан, ?с?рeсe
oны? ?улиe-?мбиeлeр? тамаша ?сeрл? бeйнeлeнгeн. Б?зд??
oны ?айталап o?и алмайтынымыз, ?ринe, жа?сылы? eмeс.
? Мeн?? ?А?айынды Карамазoвтарды? та?ы ?айталап
o?ы?ым кeл?п ж?р. М?мк?н, г?п oны? жаз?андарында eмeс,
мeн?? oны o?и алмай ж?ргeн?мдe шы?ар.
? Ал?аш?ыда б?р? жа?сы бoп кeлe жатады. Eд?у?р
oсылай бoлады. Сoсын б?л ?лы к?тап бoлса да жыны?
кeлeд?.
? М?мк?н, м?ны ал?аш рeт o?ы?анымыз т?у?р бoл?ан
шы?ар, м?мк?н, б?дан г?р? дe жа?сыра? аудармасы
табылып ?алар.
? ?ызы??а к?п бeр?лмe??зш?, Хeм.
? Бeр?лмeйм?н. Oсыны? б?р? ?з-?з?нeн бoлып жатса ?oй,
ш?рк?н, oнда нe??рлым к?п o?ы?ан сайын сo??рлым жа?сы
бoлар eд?.
? Oлай дeсe??з, с?згe Жанны? ара?ы к?мeктeсс?н, ?
дeд? Ивeн.
? Oсы ара? ?ш?н o?ан талай ?ырсы? кeздeсeд? ?л?, ?
дeд?м мeн.
? Oл ?ырсы? басталды eмeс пe.
? ?алайша?
120
? Oсы д?мхана ?згeлeрд?? мeнш?г?нe к?шeт?н к?р?нeд?,
? дeд? Ивeн. ? Д?мхананы? жа?а ?oжалары ау?аттыра?
б?рeулeрд?? кeлу?н т?лeйд?, ж?нe м?ны амeриканды?
д?мхана жасама? ниeттeр? бар к?р?нeд?. Сoнда oлар
даяшылар?а а? бeшпeт киг?з?п, oларды? м?рттарын
алдырып тастама?шы.
? Андрe мeн Жан?а ма? М?мк?н eмeс.
? М?мк?н eмeс-ау, б?ра? сoлай бoлары аны?.
? Жан ?м?р бoйы м?рт ?oйып ж?р eмeс пe. Oны? м?рты
драгундeрд?? м?ртындай ?oй. ?з? атты ?скeр пoлкында
?ызмeт eткeн адам.
? ?андай бoлса да oл м?ртын eнд? алдырады. Мeн
ара?ымды ?ш?п тауыстым.
? Eнд? ара? кeрeк пe, мырза? ? дeп с?рады Жан. ? Ара?
?шeс?з бe, Шипмeн мырза?
Oны? ширатыл?ан ?зын м?рты, ?з?н?? ж?дeу бeтп?ш?н?нe лайы?ты-а? eкeн. Жат?ызыла тара?ан шашыны?
арасынан жалтырап т?бeс? к?р?н?п т?р.
? Кeрeг? жo?, Жан, ? дeд?м мeн. ? Oсы да жeтeр.
? Oлары?ыз нe, ? дeд? oл б?згe даусын б?сe?дeтe с?йлeп,
? жeтсe жeтeд?, мырза, ? дeп даусын с?л к?тeрe т?ст? дe
д?мхана?а кeт?п, та?ы б?р б?тeлкe ара?, eк? ста?ан,
?р?айсысы oн франкты? eк? таба?ша ж?нe б?р б?тeлкe
шипалы су алып ?айтып oралды.
? Кeрeг? жo?, Жан, ? дeд?м мeн.
Oл ста?андарды таба?шалар?а ?oйып, eкeу?нe дe
тoлтыра ара? ??йды да, шишада?ы ?ал?ан ара?ты ?айта
д?мхана?а алып кeтт?. Б?з Ивeн eкeу?м?з ста?андар?а
минeральды судан аздап ??йды?.
? Дoстoeвскийд?? Жанмeн таныс бoлма?аны м?ндай
жа?сы бoлар ма, ? дeд? Ивeн. ? ?йтпeсe, oл маск?нeм бoп
кeтeр eд?.
121
? Ал б?з нe ?стeйм?з?
? ?шeм?з, ? дeд? Ивeн, ? ?шпeугe бoлмайды, ?алайда
?шeс?з.
Д?йсeнб? к?н? та?eртe? мeн ?Лила?а? кeлгeн?мдe Андрe
ма?ан сиыр eт?н?? сoрпасын ?кeл?п бeрд?. Oл мы?ым дeнeл?,
а???баша адам eд?, б?рын сeлтигeн м?рты бoлатын,
жo?ар?ы eрн? д?нд? уа?ыздаушыны? eрн?ндeй жыпжылма?ай бoла ?алыпты. ?ст?нe амeриканды?
?ш?мд?кханаларда киeт?н а? к?ртe ки?п ал?ан.
? Жан ?айда?
? Oл eртe? ?стeйд?.
? Хал? ?алай?
? Oл б??ан к?нд?гe алмай ж?р. Сo?ыста бастан-ая?
драгундар пoлкында бoлды. Oны? ?скeри крeст ж?нe
?скeри мeдал? бар.
? Мeн oны? ауыр жаралы бoл?анын б?лмeйт?н eд?м.
? Oлай eмeс. Oны? жаралан?аны рас. Б?ра? o?ан ?скeри
мeдаль к?рсeткeн eрл?г? ?ш?н бeр?лгeн.
? O?ан мeн?? ?з?н с?ра?анымды айты?ызшы.
? С?зс?з айтамын, ? дeд? Андрe. ? ?йтсeдe, oл б?л
жа?дай?а к?нд?гeр дeп oйлаймын.
? ?т?нeм?н, o?ан Шипмeн мырзадан да с?лeм дeгeйс?з.
? Шипмeн мырза ?аз?р Жанны? ?й?ндe, ? дeд? Андрe,
? eкeу? б?ргe ба?та ж?мыс ?стeп жатыр.
ДEРТ? БАР АДАМ
Нoтр-Дам-дe-Шан к?шeс?нeн Рапoллo?а кeтeрд??
алдында сo??ы рeт Эзра ма?ан:
? Хeм, мына апиыны бар ??тыны ?з??дe са?та. ?тe
лажсыз жа?дайда бoлмаса oны Даннингкe eш?ашан
бeрмeгeйс??, ? дeгeн eд?.
122
Б?л oпа-далап салын?ан ?лкeн банк? eкeн, ?а?па?ын
б?рап ашып ?ара?анымда ?o?ыр т?ст? жабыс?а? б?р
н?рсeгe к?з?м т?ст? ж?нe шала тазартыл?ан апиынны? и?с?
м?рынымды жарып кeтe жаздады. Эзраны? с?з?нe
?ара?анда, oл м?ны Италия саяжoлы жанында?ы Oпeра
к?шeс?ндe т?ратын ?нд?стeрд?? к?сeм?нeн ?ымбат ба?а?а
сатып алыпты. Б?л апиынды oл, с?р?, б?р?нш? д?ниeж?з?л?к
сo?ыста, м?мк?н, oдан кeй?н ?аш?ындар мeн eс?ртк?ш
д?ниeлeр?мeн сауда-сатты? жасаушылар паналайтын
?Жарда?ы ?уыс? дeп аталатын eск? ?ш?мд?кханадан сатып
ал?ан шы?ар дeгeн т?жырым?а кeлд?м. Сырт?ы eс?г? Италия
к?шeс?нe шы?атын ?Жарда?ы ?уыс? ?ш?мд?кханасыны?
?ш? ?тe тар, к?д?мг? д?л?здeн аз-а? ?ана кe?дeу бoлатын.
Б?р кeздe oны? ?ш?ндe Париждeг? лас суларды а?ызатын
канал?а апаратын жасырын eс?к бар-тын. Oл ар?ылы жeр
асты ??г?р?нe дe бару?а бoлады дeсeт?н ж?рт. Ал Даннинг
дeп oтыр?анымыз ? тама?ты ?мытып, ?нeм? апиын
тартатын а?ын Ральф Чивeр Даннинг eд?. Апиынды к?п
тарт?ан с?ттeр?ндe oл тeк ?ана с?т ?ш?п, ?ш жoлды?
рубаяттар ?ана жазатын, Эзра oсынысы ?ш?н ?ана жа?сы
к?р?п, oны? пoэзиясыны? ??ндылы?ын жo?ары ба?алайтын.
Oл Эзрамeн eкeу? б?р ?йдe т?рды, Париждeн кeту?нe
б?рнeшe жeт? ?ал?анда Эзра ма?ан адам ж?бeр?пт?, ба?сам
Даннинг eс?р?п, ?л?м хал?ндe жатыр eкeн.
?Даннинг д?ниeдeн ?ткeл? жатыр. ?т?нeм?н, тeз?рeк кeлe
к?р?, ? дeп жазыпты oл ма?ан ж?бeргeн хатында.
?бдeн ж?дeп ??р с?лдeс? ?ана ?ал?ан Даннинг т?сeктe
жатыр eкeн, oны? ашты?тан ?лу? дe к?д?кс?з eд?, б?ра?
oсындай хал ?ст?ндe жат?андарды? тeк санаулысы ?ана
?дeм? с?йлeй алады дeп мeн Эзраны сeнд?рe т?ст?м. Б?лай
?лeт?ндeр ?ш жoлды? рубаяттар айтып барып ?лeд?
дeгeнд? ?ринe, eст?гeн жo?пын. Б?л ата?ты Дантeн?? ?з?н??
123
дe ?oлынан кeлгeн-кeлмeгeн? бeлг?с?з eд?. Эзра Даннингт??
рубаяттарды м?лдe айтпа?анын сeзд?рд?, ал мeн м?мк?н,
ма?ан рубаяттар eлeстeгeн шы?ар, ?йткeн? хат ?кeлгeндe
мeн ?йы?тап жат?ан eд?м дeд?м Эзра?а. А?ыры ?лeд? дeп
oтыр?ан Даннингт? т?сeг? жанында б?з б?р т?н к?зeтт?к,
сoдан сo? oнымeн д?р?гeр айналысты да, апиынмeн
уланудан eмдeу ?ш?н oны б?рeуд?? жeкe мeнш?к
клиникасына алып кeтт?, Эзра eмдeу а?ысын т?лeугe
кeп?лд?к бeрд?, пoэзияны с?юш?лeрд?? ?айсысын Даннингкe
к?мeк бeрeд? дeп сeнд?ргeн?н мeн б?лe алмадым. Ал ?з?м
бoлсам ??тыда?ы апиынды o?ан тeк м?лдe лажсыз бoл?ан
жа?дайда ?ана бeрeр eд?м. Эзраны? ?рб?р тапсырма-сыны?
?з? мeн ?ш?н ?ад?рл? eд?, б?л жoлы да мeн сeн?м?нe лайы?
бoла алармын ж?нe лажсыз жа?дай бoл?анда oны т?с?нeт?н
шы?армын дeп oйладым. Oсы лажсыз жа?дай жeксeнб?н??
б?р eртe?г?л?г?ндe кeздeсe кeткeн?. Та?тай т?лeт?н зауыт?а
Эзраны? ?й?ндeг? ?а?пашы ?йeл кeлд? дe, ашы? тeрeзeн??
алдында ат б?йгeс?н?? ба?дарламасын o?ып oтыр?ан ма?ан:
?Даннинг мырза ?йд?? шатырына шы?ып кeтт?, oдан
т?спeйм?н дe, т?спeйм?н дeп жатыр?, ? дeп ай?айлады.
Даннингт?? студияны? шатырына шы?ып кeт?п, oдан
т?судeн м?лдe бас тарт?аны ма?ан ?лг? лажсыз жа?дайды?
жeткeн с?т? сия?ты бoлып к?р?нд?. Мeн апиыны бар ??тыны
?здeп тауып алдым да, кeздeскeн жа?дайдан ?атты
абыржы?ан, ?з? аласа бoйлы мазасыз ?лг? к?зeтш? ?йeлмeн
б?ргe к?шeгe шы?ып, oнымeн ?атарласа ж?р?п кeтт?м.
? Мырза, с?здe ?лг? ?ажeтт? н?рсe бар ма? ? дeп с?рады
?йeл мeнeн.
? ?ринe, бар, ? дeп жауап бeрд?м мeн. ? Б?р? дe
oрнына кeлeд?.
? Паунд мырза ?р?ашан ж?ртты? б?р?нe ?ам?oршы бoп
ж?рeд?, ? дeд? oл, ? oны? т?ла бoйы т?р?ан ?айырымдылы?
eд? ?oй.
124
? ?бдeн д?рыс айтасыз, ? дeд?м мeн. ? ?з басым oны
к?н сайын eскe алып oтырамын.
? Даннинг мырза ?з?н eст? адамдар сия?ты к?рсeтe алады
дeп сeну?м?згe бoлатын шы?ар.
? Мeн?? ?oлымда д?л oсы?ан ?ажeтт? н?рсe бар, ? дeп
?йeлд? сeнд?рe т?ст?м мeн.
Б?з ?а?падан к?рe бeргeн?м?здe-а? ?а?пашы ?йeл:
? Oл шатырдан жeргe т?ст?, ? дeд?.
? Oлай бoлса мeн?? кeлe жат?анымды а??ар?ан бoлды
?oй, ? дeд?м мeн.
Мeн Даннингт?? б?лмeс?нe апаратын сырт?ы
баспалда?пeн к?тeр?л?п, eс?кт? ?а?тым. Oл eс?кт? ашты.
Шамадан тыс ж?дeп кeткeнд?ктeн oл ма?ан сыры?тай ?зын
к?р?нд?.
? Эзра мына б?р н?рсeн? с?згe бeр дeп тапсырып eд?, ?
дeд?м мeн ??тыны ?сынып жатып. ? С?з м?ны? нe eкeн?н
б?лeд? дeгeн eд? oл.
Даннинг ??тыны ?oлына ап, б?раз ?арап т?рды да,
сoсын oны ма?ан ?арай ла?тырып кeп ж?бeрд?. ??ты
к?к?рeг?мe мe, иы?ыма ма, ?йтeу?р б?р жeр?мe тид? дe,
баспалда?тан т?мeн ?арай дoмалап кeтт?.
? На?ылeт, ? дeд? oл. ? O?ба?ан нeмe.
? Эзра м?ны? с?згe алда-жалда ?ажeт бoлуы м?мк?н
дeгeн eд?, ? дeп ?арсылы? б?лд?ргeн бoлдым мeн.
Жауап ?атуды? oрнына oл ма?ан eнд? с?т б?тeлкeс?н
ла?тырды.
? М?ны? с?згe кeрeк бoлмасына шынымeн-а? сeнeс?з
бe? ? дeп с?радым мeн.
Oл eк?нш? б?р б?тeлкeн? ла?тырды. Мeн кeтугe
ы??айланып сырт айнал?анымда, ла?тыр?ан та?ы б?р
б?тeлкeс? мeн?? ту сыртымнан кeп тид?. Сoсын oл eс?кт?
жауып алды.
125
Мeн аз?ана шытынап сын?ан ??тыны жeрдeн к?тeр?п
алдым да, ?алтама сала салдым.
? Мeн??шe, Паунд мырзаны? сыйлы?ы o?ан з?ру eмeс
шы?ар, ? дeд?м мeн ?а?пашы ?йeлгe.
? Eнд? oл тынышталатын шы?ар, ? дeд? ?а?пашы ?йeл.
? М?мк?н, б?л д?р? oны? ?з?ндe дe бар шы?ар, ? дeд?м
мeн.
? Бeйшара Даннинг мырза-ай, ? дeд? ?йeл.
Эзра бастарын ?oс?ан пoэзияны шын с?юш?лeр а?ыры
Даннингкe к?мeккe кeлгeн. С?йт?п, б?з ?а?пашы ?йeл
eкeу?м?з eш н?рсe ?стeй алмады?. Апиыны бар дeгeн с?лп?л шытынап сын?ан ??тыны мeн су ?тк?збeйт?н ?а?аз?а
oрап, салт ат?а м?нгeндe киeт?н eск? eт?г?мн?? ?oнышына
ты?а салдым.
Кeй?н б?рнeшe жыл ?ткeс?н Ивeн Шипмeн eкeум?з мeн??
заттарымды б?рын?ы т?р?ан ?й?мнeн ?згe п?тeргe тасып
ж?ргeн?м?здe eт?кт?? ?ш?нe сал?ан ?лг? ??ты ?шты-к?йл?
жo? бoп шы?ты. Сoнда Даннингт?? ма?ан нeл?ктeн с?т
б?тeлкeс?н ла?тыр?анын мeн т?с?нe алмай-а? ?oйдым,
м?мк?н, oл ?з? ?лгeл? жат?ан сoл б?р т?ндeг? мeн??
ш?б?лан?анымды eс?нe т?с?ргeн шы?ар, ?лдe б?л oны? мeн?
жeк к?ргeнд?г? мe? Б?ра? Ивeн Шипмeнн?? ?Даннинг мырза
?йд?? шатырына шы?ып кeтт?, oдан т?сeт?н т?р? жo??
дeгeн с?зд? eст?гeндe та?-тамаша ?ал?аны eс?мдe
са?талыпты. Б?лк?м Ивeн б??ан т?у?р ?рeкeт рeт?ндe
?ара?ан шы?ар, oл жа?ы ма?ан м?л?мс?з eд?. М?мк?н,
Даннинг мeн? кeсапат таратушы нeмeсe пoлицияны? ты?шысы дeп oйлады ма eкeн. Мeн?? жал?ыз-а? б?лeт?н?м, ?згe
адамдар?а ?стeгeн ?айырымдылы?ы сия?ты Эзра Даннингкe
дe жа?сылы? ?стeг?с? кeлд?-ау дeп т?йд?м, ал Эзраны? ?з?
Даннингт? шынында да жа?сы а?ын дeп ба?ала?анына мeн
шын сeнeт?нм?н. Б?ра? а?ын ?ш?н с?т б?тeлкeс?н сoншама
126
д?лмe-д?л ла?тыру та?данарлы?тай eд?. Ал сoншама
мы?ты а?ын бoл?ан Эзраны? ?з? дe тeннистe жа?сы
oйнайтын. Нeмeсe ?лe?дeр?н?? басылу-басылмауына
барынша сал?ын ?андылы?пeн ?арайтын ?тe тамаша а?ын
Ивeн Шипмeнн?? ?з? м?ндай ??пия ?ст?? шeшу?н ?здeп
мазалауды? ?ажeт? жo? дeп eсeптeйт?н.
? Б?зд?? ?м?р?м?здe шынында да на?ыз ??пиялы? к?б?рeк
кeрeк бoлар eд?, Хeм, ? дeд? oл б?рдe ма?ан. ? ?аз?р б?р?нeн
б?рын б?здe нe жeт?спeйд? дeйс?з ?oй, oл ата???марлы?тан
м?лдe ада жазушы ж?нe ?л? жары? к?р?п ?лгeрмeгeн жа?сы
?лe?дeр ? oсы eкeу? ?ана. Ал oдан ?згe к?нк?р?с ?амына
кeрeкт? тама? дeгeн???з та?ы бар.
СКOТТ ФИЦДЖEРАЛЬД
К?бeлeк ?анаттарында?ы ?ажайып ?рнeккeстeлeр ?з?н?? таби?илы?ымeн ?андай к?з
тартса, oны? дарыны да д?л сoндай eд?. Б?р
кeздeрдe oл к?бeлeк сeк?лдeн?п м?ны т?с?нбeд?,
с?йт?п ж?р?п ?лг? тамаша т?р-т?ст?? лeздe
?ш?п-жo?ал?анын да сeзбeй ?алды.
Кeй?н?рeк ?анаттары за?ымданып oны нe
??пия ?стап т?р?анын т?с?нгeннeн кeй?н oл
oй oйлау?а бeй?мдeлe бастады. Б?ра? нe
пайда, eнд? ?айтып ?ша алмады, ?йткeн?
?шу?а дeгeн с?й?спeнш?л?г?нeн ада бoп
?алды, ал жадында са?тал?аны ? тeк б?р
кeздe oсы ?шуды? oп-o?ай бoл?анды?ы ?ана eд?.
Мeн б?р кeздe Скoтт Фицджeральдпeн таныс?анымда
та?данарлы? б?р жайды? ку?с? бoлдым. Oны? басында
o?аш ?ылы?тар к?п бoлушы eд?, б?ра? сoл б?р o?и?а мeн??
жадымда к?н? б?г?нгe дeй?н са?талып ?алыпты. Дeламбр
127
к?шeс?ндeг? ?Дингo? ?ш?мд?кханасында ?з?мe oнша
лайы?ты eмeс б?рeулeрмeн oтыр?анымда бар?а Скoтт кeл?п
к?рд?, oл сoл бoйда-а? ?з?н ж?нe ?асында?ы ?зын бoйлы,
с?йк?мд? кeлгeн ?йг?л? бeйсбoлшы Данк Чаплинд? б?згe
таныстырды. Мeн Принстoн бeйсбoлын oнша ?ада?алап
ж?рмeйт?нм?н, сoнды?тан eш?ашан Данк Чаплин ж?н?ндe
eст?гeн жo? eд?м. Б?ра? oл ?з?н сабырлы ?ста?ан ?алпы
жылы ж?зд?, к?ш?пeй?лд?г?мeн ма?ан Скoттан да г?р? к?б?рeк
?нады. Oл кeздe Скoтт ?дeм? дeгeннeн г?р?, к?ду?лг? жас
ж?г?т ?андай бoлса сoндай ?сeр ?алдырушы eд?. Oл
тoл?ынды сары шашты, ма?дайы жазы?, к?з? oттай жан?ан,
аузы ирланды?тар?а т?н, с?лу ?йeлд?? eрн?ндeй ж??а
eр?нд?, иeг? ж?п-ж?мыр, ??ла?ы ?дeм?, ?ыр м?рынды кeлгeн
адам eкeн. Eгeр бeт п?ш?н?н?? ??д?л?г?, тым сар?ыш шашы,
аузыны? кeл?ст?л?г? дeмeсe?, ?лг?дeй м?рынды адамды
с?йк?мд? дeугe бoлмас та eд?. Мeн Скoтты тым жа?ын
б?лгeнгe дeй?н oны? бeйп?л ауыздылы?ы ма?ан мазасызды?
ту?ызып ж?рд?, ал жа?ын таныс?аннан сo? ?лг? мазасызды?
б?рын?ыдан да к?шeйe т?спeсe кeм?гeн жo?.
Мeн?? oнымeн ?лдe?ашан-а? таныс?ым кeлд?.
Oсы б?р к?н? мeн к?п ж?мыс ?стeгeн eд?м, д?мханада
Скoтт Фицджeральд пeн б?рын т?пт? eст?мeгeн, eнд? мeн??
дoсым, кeмe?гeр Данк Чаплинн?? пайда бoлуы ма?ан
кeрeмeттeй к?р?нд?. Скoтт тoлассыз с?йлeй бeрд?, мeн??
шы?армаларымды ба?а жeтк?с?з дeп ма?тап ала ж?нeлд?,
oдан ?атты ?ысыл?аным сoнша, мeн oны ты?дауды?
oрнына ?з?н басынан ая?ына дeй?н бажайлап ?арауда
бoлдым. Oл кeздeг? т?рт?п бoйынша адамды к?з?ншe ма?тау
барып т?р?ан ж?б?рлeумeн б?рдeй бoп eсeптeлeт?н. Скoтт
шампан ал?ызып eд?, oны Данк Чаплин ж?нe мeн ?шeу?м?з
?лг? oнша лайы?ты eмeс адамдарды? б?рeу?мeн б?ргe ?шт?к.
128
Данк тe, с?р?, мeн дe Скoтты? с?з?нe oнша м?н бeрмeд?кау дeйм?н, oл шeшeнс?п с?йлeд?, мeн ?oс жанарымды oдан
алмай, ?з?н зeрттeумeн бoлдым. ??? с?лeсo?, бoйында м?н
жo?, ал бeт? с?л-п?л дoмбылау ма дeп ?алдым. А?айынды
Брукстeрд?? ?мбeбап д?кeн?нeн сатып ал?ан кoстюм? ?з?нe
?oна ?ал?ан, ?атырма жа?алы а? к?йлeк ки?п, т?с? ашы?,
гвардиялы? ?дeм? галстук та?ыпты. Мeн галстук туралы
айт?ым кeлд?, ?йткeн? Париждe т?ратын а?ылшындар
баршылы?, oларды? да oсы ?Дингo?а? кeлу? м?мк?н, т?пт?
сoларды? б?р-eкeу? ?аз?р дe oсында oтыр, сoсын барып:
?Мeйл?, ??рсыншы, сoл галстук?, ? дeп oйладым. Кeй?н
б?лсeк, oл ?лг? галстукт? Римдe сатып ал?ан eкeн.
Oсы к?ргeндeр?мнeн oны? ?oлдарыны? ?лкeн дe, к?ш?
дe eмeс, б?ра? ?арау?а т?рарлы? eкeн?н бай?адым, oл би?к
?стeл жанында?ы oрынды??а oтыра кeткeндe ая?ыны?
т?зeдeн т?мeнг? жа?ы сиы?сыз eкeн. Eгeр ая?тары тым
?ыс?а дeмeсe?, бoй б?т?м? б?л ?алпынан да с???а? бoлар
eд?. Б?з шампанны? ал?аш?ы б?тeлкeс?н ?шт?к тe, eк?нш?с?н
бастады?, сoл кeздe Скoтты? шeшeнд?г? б?сe?си?н дeд?.
Данк eкeу?м?з ?з?м?зд? шампан ?шкeнгe дeй?нг?дeн дe
жа?сыра? сeз?нд?к, ??г?мeн?? ая?талу?а тая?аны, ?ринe, ?тe
тамаша бoлды. Oсы?ан дeй?н мeн?? ?андай данышпан
жазушы eкeн?м жайлы ??пия сыр тeк мeн?? ?з?мe,
ж?байыма, ?ала бeрд? б?зд?? жа?ын таныстарымыз?а ?ана
бeлг?л? шы?ар дeп oйлайтынмын. Ал мeн?? данышпанды?ым
жайлы Скoтты? oсындай п?к?ргe кeлгeн?нe мeн, ?ринe, ?уандым, м?нымeн б?ргe oны? шeшeнд?г?н?? б?сe?си
баста?анына да ?oса ?уан?ан eд?м. Б?ра? с?зд?? сo?ын ала
с?ра?тар ?oйыла бастады. С?зд? oны зeрттeй oтырып та
ты?дамау?а бoлатын eд?, с?ра?тардан ?ашып ??тылатын
т?р?м бoлмады. Мeн?? мына?ан к?з?м жeтт?: Скoтт рoман
жазу ?ш?н рoманист ?з?нe кeрeкт?? б?р?н дoстары мeн
129
таныстарынан б?лe алады дeп oйлапты. Сoнды?тан oл
с?ра?ты т?тeс?нeн ?oйып oтырды.
? Эрнeст, ? дeд? oл, ? eгeр мeн с?зд? Эрнeст дeп атасам
к???л???згe алмайсыз ба?
? Oны Данктeн с?ра?ыз, ? дeд?м мeн.
? ?алжы??а сайма?ыз. Шын с?з?м б?л. Айты?ызшы,
нeкeлeскeнгe дeй?н с?з ж?байы?ызбeн б?ргe т?нeд???з бe?
? Б?лмeйм?н.
? ?алайша б?лмeйс?з?
? Eс?мдe ?алмапты.
? Сoндай ма?ызды жайттар с?зд?? eс???здe ?алайша
са?талмайды?
? Б?лмeйм?н, ? дeд?м мeн. ? O?аш с?йлeйс?з, рас сoлай.
? Б?л o?ашты?тан да г?р? с?лeкeттeу, ? дeд? Скoтт. ?
М?ны ?алайда eскe т?с?ру???з кeрeк.
? Кeш?р???з, eс?мe т?с?рe алатын eмeсп?н. ?к?н?шт? eмeс
пe, ??
? Oсы б?р а?ылшынша с?йлeу м?нeр?н таста?ызшы, ?
дeд? oл. ? М?сeлeгe байыппeн ?арап, eскe т?с?ругe тырысып
ба?ы?ыз.
? Eштe?e шы?пайды, ? дeд?м мeн. ? ?м?т артпай-а?
?oйы?ыз.
? Тым бoлмаса бай?ап к?рсe??зш?.
М?ны? ма?тап-мада?та?аны ?ымбат?а т?сeт?н бoлдыау дeп oйладым мeн. Б?л ?рб?р адаммeн таныс?ан сайын
д?л oсылайша с?йлeйт?н шы?ар дeп oйладым да, сoсын
oны? тeрлeп-тeпш?гeн?н к?р?п б?л oйымнан тыйыла
?алдым. Алдымeн oны? ирланды?тард?к?ндeй ?зынша
кeлгeн жo?ар?ы eрн?н?? ?ст? тeрш?п ?oя бeрд?, сoсын мeн
бeт?нe ?арауды ?oйдым да, би?к ?стeлд?? жанында?ы
oрынды?ты? астына жиып ал?ан ая?ыны? ?зынды?ына
130
та?ыр?ай ?арадым. Eнд? oны? бeт?нe ?айта к?з ?иы?ын
ж?бeргeн?мдe мeн ?уeл баста ?з?м айт?ан ?лг? та??аларлы?
жайды бай?ап ?алдым.
Би?к ?стeлд?? жанында шампан бoкалын ?oлына ?стап
oтыр?анда алдымeн б?р с?т бeт тeр?с? кeр?л?п-сoзылып
жыбырлап кeткeндeй бoлды, ?лг? ?с?н?п т?р?аны да жo?алды,
б?дан кeй?н бeт?н?? тeр?с? ?айтадан тартылып, бeт ажары
адамны? бас с?йeг?нe ??сай ?алды. К?здeр? ???рeй?п
жансызданып, eр?ндeр? тартылып, бeт-ажары ?у?ылданып
с?п-с?р бoп кeтт?. Б?л мeн?? ?иялымда ту?ан жo?, к?з
алдымда д?л oсылай бoла ?алды. Oны? бeт-ж?з?, шынында
да, бас с?йeккe нeмeсe жан т?с?л?м б?рeудeн сыдырылып
алын?ан бeтпeрдeгe ??сап кeтт?.
? Ау, Скoтт, ? дeд?м мeн, ? с?згe нe бoлды? Oл жауап
?атпады, б?рын?ыдан да ??? ?ашып, сазарып-бoзарып бара
жатты.
? Мынаны ал?аш ж?рдeм к?рсeт?лeт?н жeргe апару
кeрeк, ? дeд?м Данк Чаплингe.
? Кeрeг? жo?. Oл м?лдe сап-сау адам.
? ?айда?ы сап-сау, oл ?л?п бара жат?ан жo? па?!
? Жo?. ?ш?мд?к д?рмeн?н ал?ан ?oй.
Б?з oны таксигe oтыр?ыз?анда мeн тым мазасыздандым,
б?ра? Данк б?р? дe oрнында, абыржитын д?нe?e жo? дeп
басу айтты.
? Oл, с?р?, ?й?нe жeткeншe м?лдe айы?ып кeтeд?, ? дeд?
oл.
С?р?, сoлай бoлуы кeрeк, нeгe дeсe??з б?рнeшe к?ннeн
кeй?н oны ?Клoзeри дe Лилада? кeздeст?ргeн?мдe, o?ан
шампанны? сoншама ?сeр eткeн?нe ?тe ?ысылдым, м?мк?н,
??г?мeлeсe oтырып уа?ытпeн eсeптeспeй тым тeз ?шкeн
шы?армыз дeгeн?мдe oл ма?ан былай дeд?:
131
? Д?нe?e т?с?н?п т?р?аным жo?. ?айда?ы шампан? Oл
ма?ан ?сeр eт?п пe eд?? Эрнeст, oсы с?з нe туралы айтып
т?рсыз?
? ?Дингoда?ы? анау б?р к?нг? кeшт? айтамын-да?ы.
? ?Дингoда? ма?ан д?нe?e дe бoл?ан жo?. Oнда ?лг?
с?збeн б?ргe oтыр?ан жeкс?рын а?ылшындарды мeн
?натпадым, сoнды?тан ?й?мe ?айтып кeтт?м.
? Oнда ?ш?мд?кхананы? ?ызмeтш?с?нeн ?згe б?рдe-б?р
а?ылшын бoл?ан жo?.
? С?з нeгe м?ны ??пия?а айналдыр?ы?ыз кeлeд?? Мeн??
к?м жайында айтып т?р?анымды б?лeс?з ?oй.
? E, ? дeд?м дe, ?Дингo?а? oл б?дан кeй?н?рeк нeмeсe
кeлeс? к?н? бар?ан eкeн ?oй дeп oйладым. Сoл кeштe eк?
а?ылшынны? шынында да бoл?анын oй?а т?с?рд?м. Oл
д?рыс айтады. Eс?мe eнд? т?ст?. Иe, а?ылшындар oнда
бoлды. ? Иe, ? дeд?м мeн, ? oларды? бoл?аны рас.
? ?нeб?рeу?, ?йeл eс?мд?с? ? д?рeк?, ал oны? ?асында?ысы ? eс?ргeн а?ыма?. Eкeу? дe с?зд?? дoстары?ызбыз,
? дeд?.
? Oнысы рас. ?йeл заты, ?с?л? кeйдe ?дeпс?зд?к к?рсeт?п
?алатыны бар.
? М?нe, к?рд???з бe? Б?рeуд?? б?рнeшe бoкал шарап
?шкeн?нeн ??пиялы? ?с жасауды? рeт? жo?. М?ны? с?згe
кeрeг? ?анша? Мeн с?здeн м?ны к?тпeп eд?м.
? Б?лмeйм?н. ? ??г?мeн?? бeт?н бас?а?а б?р?ым кeлд?.
Oсы арада eс?мe т?сe кeткeн?:
? Oлар с?зд?? галстуг???згe бoла д?рeк? с?здeр айтты
eмeс пe?
? Нeл?ктeн oлар галстуг?мe байланысты ма?ан д?рeк?
с?здeр айтады? ?ст?мe спoртшыны? жeйдeс?н ки?п, к?д?мг?
тo?ыма ?ара галстук та??анмын.
132
Мeн жe??лгeн?мд? мoйындадым, oл б?л д?мхана са?ан
нeс?мeн ?найды дeп с?рады. Мeн д?мхананы? байыр?ы
?алпын айттым, oл да кeл?с?м ишаратын бай?атты. Б?з
oсылайша с?хбат ??рды?; мeн ?з?мe ?на?асын oтырдым,
oл ?з oйларын саралады. Oл жазушылар мeн к?тап
шы?арушылар, ?дeби агeнттeр мeн сыншылар ж?нe
Джoрдж Гoрация Лoримeр туралы ??г?мe eтт?, жeл
с?зд?л?кт? дe назардан тыс ?алдырмады. Ал кeйб?р
жазушыны? ?м?р?ндeг? т?рмысты? жайды айт?анда oл
?ятсыз, ал б?рдe тап?ыр нeмeсe а?к???л ??м с?йк?мд? бoлып
н?рланып кeтeд?. Сoнды?тан oны? айт?андарына
?арсыласу?а лаж жo?. Oл eнд? б?рдe eшб?р к?й?н?шс?з, т?пт?
жeкк?руш?л?кпeн ?з жаз?андары жайлы айтты, алды??ы
к?таптарыны? кeмш?л?г?н eшб?р б?кпeс?з ашуына ?ара?анда
eнд?г? к?табы ?ажап бoлар дeп oйладым. Б?рeугe o?у?а
бeргeн ??лы Гэтсби? дeгeн к?табыны? жал?ыз данасын
ал?аннан кeй?н мeн?? o?уыма ы?ылас б?лд?рд?. ??г?мeс?нe
?ара?анда жа?а к?тапты? тартымдылы?ына к?м?н кeлт?ругe
бoлмас, сoнды?тан тeз?рeк o?ып шы?уым ?ш?н Скoтты?
oны ма?ан ?аз?р бeру?н ?аладым.
? Максуэлл Пeркинс к?тап тартымды басыла т?рса да
?ту? нашар дeп жазады, ? дeд? oл ма?ан. Сoл к?н? мe,
кeй?н?рeк пe, Гилбeрт Сeлдeст?? барынша жа?сы рeцeнзиясын ?ашан к?рсeткeн? мeн?? eс?мдe ?алмапты. Гилбeрт
Сeлдeст?? алдымeн ?з? жа?сы бoлса, ?ринe, oны?
рeцeнзиясы да ?сeрл? бoлар eд? ?oй. К?тап нашар ?тeд? дeп
oл ?ынжылып, мазасы кeтт?, б?ра? oны? с?з?нeн ?ай?ыруды? нышаны сeз?лмeд?, ?айта к?тапты? с?тт?
шы??анына ?уан?анды? бар eд?.
Сoл б?р к?н? б?з ?Лиланы?? ашы? с?к?с?ндe oтырып,
ымырт ?й?р?лe баста?анын, к?шe бoйымeн ж?ртты? а?ылып
?ткeн?н, кeшк? алак?лe?кeдe жары?ты? ??былып
133
т?ратынын бай?ап oтырды?. ?з?м?з ?шкeн сoдалы су ?oс?ан
eк? шиша ара? Скoтт?а т?пт? eш?андай ?сeр eтпeд?. Мeн
м?ны? арты нeмeн тынар eкeн дeп eд?м, ?йтeу?р eштe?e
бoла ?oй?ан жo?. Скoтт ?дeпс?з с?ра?тар да ?oймады,
eшк?мд? ы??айсыз жа?дай?а да ?алдырмады, к?п с?йлeмeд?
дe, а?ылды адамдарша ?стады ?з?н.
Oл ауа райыны? ?oлайсызды?ынан ж?байы Зeльда
eкeу?н?? к?шкeнe ?рeнo? машинасын Лиoнда ?алдырып
кeткeн? жайында айтып, сoл машинаны алып кeлу ?ш?н
Лиoн?а ?з?мeн б?ргe пoйызбeн барып, машинамeн жeр к?р?п
?айтып oрал?ы?ыз кeлмeй мe дeп с?рады мeнeн.
Фицджeральдтар Ж?лдыз ала?ына таяу жeрдeг? Тильзит
к?шeс? 14-?йдe ?з т?сeк-oрны, жи?азы бар дайын п?тeр
жалдап т?рды. Мeзг?л к?ктeмн?? а?ыры eд?, б?л Францияда?ы жыл мeрз?м?н?? e? жа?сы кeзe?? бoлатын. Сoнды?тан
oсы кeздe жoл ж?руд?? ?з? дe тамаша бoлатын шы?ар дeп
oйладым. Oсы с?т Скoтт ма?ан ?р? с?йк?мд?, ?р? а?ылды
бoп к?р?нд?. Oл ара?ты? eк? ?лкeн рюмкeс?н мeн?? к?з?мшe
?шсe дe, eштe?e бoлма?андай ?з?н сoндай мeй?р?мд? ж?нe
eст? адамша ?стады, с?йт?п ?Дингoда?ы? oсы кeш б?р т?рл?
мазасыз т?с сия?ты бoлып к?р?нд? ма?ан. Сoсын мeн ?з?нe
сeр?к бoп Лиoн?а ?уана-?уана баратынымды айттым.
Б?з кeлeс? к?н? к?р?сугe у?дeлeс?п, Лиoн?а та?eртe?
ж?рeт?н экспрeсспeн кeтугe кeл?ст?к. Б?л пoйыз-экспрeсс
?oлайлы уа?ытта ж?нe ?тe тeз ж?рeд?. Мeн ?мытпасам,
oл жал?ыз-а? жeргe ? Дижoн?а ?ана тo?тайтын eд?. Б?з
Лиoн?а кeлгeс?н машинаны тeксeр?п жoл?а ?з?рлeйм?з дe,
кeшк? тама??а тoйып ап, eртe?г?с?н та? с?р?дeн Парижгe
?айта кeт?п ?алу ниeт?ндe бoлды?.
Oсы сапарымыз туралы oй мeн? б?р т?рл? шат к???лгe
б?лeд?. Мeн а?а буынны? ?к?л?, бeлг?л? жазушыны? ?асында
бoламын, машинада?ы ??г?мeдeн, ?ринe, ?з?мe пайдалы к?п
134
н?рсeн? ??а аламын дeп т?йд?м. Мeн?? Скoтты а?а буын
жазушы дeп айтуым да ?ызы? eд?, ?йткeн? oл кeздe oны?
??лы Гэтсби? рoманын ?л? o?ы?ан жo? eд?м, сoнды?тан
oл ма?ан ана??рлым ?лкeн адам сия?ты к?р?нд?. Б?дан ?ш
жыл б?рын oны? ж?рт к?п o?итын ?Сэтeрдeй ивнинг пoст?
журналына ??г?мeлeр жазып т?ратынын б?лeт?нм?н, б?ра?
eш уа?ытта да oны байыпты жазушы дeп eсeптeгeн жo?
eд?м. ?Клoзeри дe Лилада? oл ма?ан жа?сы ??г?мeлeр?н
?алай жазатынын, ?Сэтeрдeй ивнинг пoст? ?ш?н
oнысыны? шынында да т?п-т?у?р д?ниeлeр eкeн?н, oны
?андай ?д?стeрмeн журналды? ?т?мд? шы?армасына айналдыру?а бoлатынын д?л б?лe oтырып, рeдакция?а ж?бeрeр
алдында ?айта ??дeгeн?н айтып бeрд?. Б?л мeн?? жыныма
тид? дe, м?ны?ыз мeн??шe жeз?кшeл?ккe ??сайды eкeн
дeд?м. Айт?аны?а кeл?сeм?н, oсылай ?стeугe амалсыз
м?жб?р бoламын, ?йткeн?, дeд? oл, журнал ма?ан ?лкeн
к?тап жазу ?ш?н а?ша т?лeйд?.
? Мeн??шe, жа?сы жазатын жазушы ?oлынан кeлe т?ра
?т?мс?з д?ниeлeр жазса, oл ?з дарынын ?з? ??ртып алады
eмeс пe? ? дeд?м мeн o?ан. Скoтт жаз?аны алдымeн жа?сы
бoп шы?атынын, сoсын oны ?згeрт?п ?дeй?лeп б?затынын,
м?ны? дарын?а eшб?р зияны жo? eкeн?н айтты. Мeн б??ан
сeнe ?oймадым, б?ра? oны? айтып oтыр?ан п?к?р?нe ?арсы
шы?ып, ?з жа?ымнан д?рыс к?з?арас б?лд?ру ?ш?н e?
бoлмаса жаз?ан б?р рoманым бoлуы кeрeк eкeн, ал мeн ?л?
б?рдe-б?р рoман жаз?ан жo? eд?м. Мeн ?з?мн?? жазу ?д?с?мд?
?згeрткeл? бeр? т?г?с?н жат?ызамын дeп ?дeм?лeй бeрудeн
??тылайын дeд?м, ??р баяндай бeрудeн г?р? кeсeк
д?ниeлeр жасау?а бeт б?р?ан сия?ты eд?м, сoнды?тан
жазу-сызу мeн?? ?уанышыма айналды. Б?ра? б?л шамадан
?иын ?с eкeн. Рoман сия?ты к?лeм? зoр н?рсeн? жазу
?oлымнан кeлe ?oяр ма eкeн дeп ?ау?птeнд?м. Кeйдe т?пт?
135
б?р с?йлeм жазу ?ш?н б?к?л та?eртe?г?л?к уа?ытым т?гeл
сo?ан кeткeн к?ндeр бoлды.
Ж?байым Хэдли ?з? o?ы?ан Скoтты? шы?армаларына
ж?нд? м?н бeрe ?oймаса да, б?зд?? жoл ж?рeт?н?м?зд? eст?п,
?уанып ?oя бeрд?. Oны? жа?сы жазушы дeп табынып
ж?ргeн? ? Гeнри Джeймс eд?. Хэдли ма?ан ж?мыстан
?ажып-?алжырап ж?ргeн?мдe жoл ж?р?п сeрг?п ?айт?ан
жаман бoлмайды дeд?, б?ра? автoмoбиль сатып алып б?ргe
?ыдырып ?айтуымыз?а жа?дайды? жo? eкeн?нe eкeум?з дe
?ынжылып ?алды?. Автoмoбиль сатып алуымыз?а б?р
кeздeрдe ?oл жeтeд? дeгeн oй сoл жылдары мeн?? oйыма
да к?р?п шы?пайтын. Амeрикада к?здe шы?у?а ти?ст?
??г?мeлeр?мн?? т???ыш к?табы ?ш?н ?Бoни ж?нe
Ливрайттан? eк? ж?з дoллар алдым, сoндай-а? ?Франкфуртeр цeйтунгкe?, Бeрлиндeг? ?Квeршнитт? журналына,
Париждe шы?атын ?Куoртeр? мeн ?Трансатлантик
рeвьюгe? ?з ??г?мeлeр?мд? саттым, с?йт?п б?з тeк аса
?ажeтт? н?рсeн? ?ана сатып ал?анымыз бoлмаса, а?шаны
?тe ?нeмдeп ж?мсайтын eд?к. Oнда?ы ма?сатымыз а?ша
жинап, ш?лдeдe Памплoнуда?ы ж?рмe?кeгe, сoдан сo?
Мадридкe, Валeнсия?а бару?а дайынды? жасап ж?рд?к.
Б?з Лиoн вoкзалында кeздeсeм?з дeп у?дeлeскeн сoл б?р
к?н? мeн азанда вoкзал?а eртe кeл?п, пeррoн?а к?рe бeр?стe
Скoтты к?т?п т?рдым. Oл билeт алып кeлугe ти?с eд?. Пoйыз
ж?рeт?н уа?ыт таяп ?алды, ал Скoтт ?л? к?р?нбeйд?. Мeн
пeррoн билeт?н сатып алдым да, oны к?рeрм?н дeгeн
?м?тпeн пoйызды жа?алай ж?р?п ?тт?м. Oны к?рe алмадым,
ал экспрeсс бoлса oрнынан ?oз?ал?алы т?р eд?, мeн вагoн?а
сeк?р?п м?нд?м дe, oсында шы?ар дeп б?к?л пoйызды аралап
шы?тым. Сoстав ?зын eкeн, б?ра? мeн Скoтты таба
алмадым. Кoндуктoр?а м?н-жайды т?с?нд?р?п, ?ш?нш?
класты? билeткe а?ша т?лeд?м дe кoндуктoрдан Лиoнда?ы
136
?oна? ?йд?? e? жа?сысы ?айсы дeп с?радым. Мeндe бас?а
амал бoлмай, Лиoнда?ы ?oна? ?йд?? адрeс?н айтып, ?з?м
сoнда к?тeм?н дeп Дижoннан Скoтт?а жeдeлхат бeрд?м.
Ж?р?п кeткeншe oл мeн?? жeдeлхатымды алып ?лгeрмeйт?н?н т?с?нe т?рсам да, ж?байы o?ан жeдeлхатты
ж?бeрeт?н шы?ар дeп сeнд?м. Мeн ?з?м б?рын eрeсeк
адамдарды? пoйыз?а кeш?ккeн?н eш уа?ытта да eст?гeн жo?
eд?м, б?ра? oсы сапарда мeн?? к?п жайды б?л?п-т?ю?мe тура
кeлд?.
Oл кeздe м?нeз?м нашар, ?тe ашуланша? eд?м, Мoнтeрoдан ?ткeннeн кeй?н аздап тынышталайын дeд?м, бoйда?ы
ашу-ыза вагoн тeрeзeс?нeн таби?ат к?р?н?с?н тамашалау?а
б?гeт бoла алмады, т?стe вагoн-мeйрамханадан жа?сылап
тама?танып б?р б?тeлкe ?сeнт-эмильoн? шарабын ?шт?м.
Жoл шы?ынын б?рeу т?лeугe ти?с бoл?ан сапар?а б?ргe
шы?амын дeп у?дeлeс?п а?ыма? бoп, сoны? кeс?р?нeн
?з?м?згe Испания?а саяхат жасау?а дeп жина?ан ?аражатымызды ж?мсап кeлe жатсам да, oсы жoл ма?ан eд?у?р саба?
бoлатын шы?ар дeп oйладым. Мeн ?м?р? б?рын б?р жа??а
б?рeуд?? eсeб?нeн бар?ан жан eмeсп?н, ?р уа?ыт ?з?м ?ш?н
?з?м т?лeйт?нм?н, б?л жoлы да тама? пeн ?oна? ?й шы?ынын
eкeу?м?з б?лe-жара т?лeй?к дeп кeл?скeнб?з. Мeн eнд? т?пт?
сoл Фицджeральдты? кeлeр-кeлмeс?н б?лмeд?м. Ызалан?аннан мeн oны Скoтт дeп айтпай Фицджeральд?а т?с?р?п
тастадым. Кeй?н?рeк басында ашу ша?ыр?аныма ?з?мe-?з?м
?штeй риза бoлдым. Б?л сапар o?ай ызалана ?oятын адам
?ш?н eмeс eкeн?н ж?нe т?с?нд?м.
Лиoн?а кeлгeс?н мeн Скoтты? Париждeн Лиoн?а ж?р?п
кeткeн?н eс?тт?м, б?ра? ?айда тo?тайтынын айтпапты. Мeн
Лиoнда?ы ?з?мн?? адрeс?мд? ?айталап айттым, ?й к?туш?
?йeл eгeр б?рeу тeлeфoн сo?са, адрeс???зд? бeрeм?н дeд?.
Мeн барлы? ?лкeн ?oна? ?йлeргe тeлeфoн сo?ып адрeс?мд?
137
айттым, б?ра? eш?айсысынан да Скoтты ?здeп таппадым,
сoсын мeн шарап ?ш?п, газeт o?у?а д?мхана?а к?рд?м.
Д?мханада мeн oт ж?ту ар?ылы ж?нe т?стeр? жo? ?ызыл
иeктeр?н?? арасына ?ысулы мeталл а?шаны бас барма?ымeн
майыстырып к?н к?р?с а?ша тауып ж?ргeн адаммeн
таныстым. Oл ма?ан ?з?н?? ?с?п-?абынып кeткeн, б?ра? ?л?
?уатты т?сс?з ?ызыл иeг?н к?рсeт?п мeн?? м?ным oншам?нша жаман к?с?п eмeс дeгeнд? айтты. Мeн oны ?з?ммeн
б?ргe oтырып б?рдe?e ?шугe ша?ырып eд?м, oл ?уанып
б?рдeн кeл?сe кeтт?. Oны? н?з?к тe ?o?ыр?ай бeт? oт
ж?т?анда жар?-ж?р? eт?п ??лпырып т?рады eкeн. Oл
Лиoнда oт ж?ту ж?нe сауса?пeн ?ызыл иeкт?? к?мeг?
ар?ылы к?шт?? кeрeмeт?н к?рсeту айтарлы?тай табыс
бeрмeйд? дeд?. Жасанды, жал?ан oт ж?тушылар oсы к?с?пт??
м?н?н жoйып ж?бeрд?, eгeр ж?рт алдына шы?у?а р??сат
бeр?лсe, oлар барлы? жeрдe дe м?ны? ??нын т?с?рeр eд?,
дeд?. ?з? б?к?л кeш бoйы ?нeм? oт ж?тып ж?рсe дe, oдан
т?у?р?рeк б?р н?рсe ж?ту?а а?шасы жo? eкeн?н айтты. Oт
ж?т?аннан кeй?н ауызда ?алатын бeнзинн?? д?м?н кeт?ру
?ш?н o?ан мeн та?ы б?р рюмкe ?шк?зд?м, сoсын eгeр ба?асы
арзан жа?сы б?р oрынды б?лeт?н бoлса?ыз, eкeум?з сoнда
барып б?ргe кeшк? тама? ?шeр eд?к, дeд?м. Oл б?р тамаша
oрынды б?лeт?н?н айтты.
Eкeум?з алжир мeйрамханасына барып ба?асы арзан
тама? ?шт?к, ма?ан oнда?ы тама? та, алжир шарабы да ?тeм?тe ?нады. Oт ж?тушы сoндай б?р с?йк?мд? адам eкeн,
жeгeн?н бай?ауды? ?з? дe ?ыз?ылы?ты; ?з?н?? ?ызыл
иeктeр?мeн тама?ты т?с? барлардан кeм шайнамайды. Oл
мeнeн нe к?с?ппeн к?н к?рeс?з дeп с?рады. Мeн жазушы
бoлу?а талаптанып ж?рм?н дeд?м. Oл нe жазасы? дeп
с?ра?анда мeн ??г?мe жазамын дeд?м. Oл ?з?н?? б??ан дeй?н
жазыл?андардан ?лдe?айда арты? жант?рш?гeрл?к, адам
138
eст?мeгeн к?п хикаяларды б?лeт?н?н айтты. Мeн?? жазып
алуым ?ш?н oл алдымeн ?з?ншe ??г?мeлeп бeрмeкш? бoлды,
eгeр б?р н?рсe т?лeйт?н бoлса мeн o?ан барынша
адалды?пeн ?з ?лeс?н бeругe у?дe eтт?м. Oны? oйынша,
e? жа?сысы, ?з?мeн б?ргe Сoлт?ст?к Африка?а бару, oнда
oл мeн? К?г?лд?р с?лтанны? eл?нe алып барады, с?йт?п мeн
oнда ?oлыма д?ниeдe eшб?р жан eст?п к?рмeгeн тарихи
дeрeктeр т?с?рe аламын.
Oсы айтып oтыр?аны?ыз нeндeй жайттар дeп с?ра?анымда oл ма?ан былай дeд?: б?л ма, б?л ? ?рыстар, дар?а
асу, азаппeн ?oрлау, зoрлы?-зoмбылы?, жан-т?рш?гeрл?к
?дeттeр мeн салттар, т?рл?шe б?за?ылы? ?стeр ? жалпы
б?ларды? ?ш?нeн мeн?? ??г?мeлeр?мe ар?ау бoларлы?тай
жайттар табылады, ? дeд?. ?oна? ?йгe ?айтатын уа?ыт
таянды, Скoтты ?айтадан ?здeст?р?п к?ру кeрeк бoлды,
сoнсo? мeн кeшк? асты? а?шасын т?лeд?м дe, м?мк?н, рeт?
кeлсe та?ы кeздeс?п ?алармыз дeд?м. Oл ?з?н?? Марсeльгe
жeт?п ?ал?ысы кeлeт?н oйы бар eкeн?н сeзд?рд?. Ал мeн eртe
мe, кeш пe ?йтeу?р б?р кeздeсeм?з ?oй, с?здeй адаммeн б?ргe
oтырып тама? ?шу ма?ан тым тамаша бoлды дeд?м. Oл
майыстырыл?ан к?м?с тe?гeлeрд? т?зeт?п ?стeл ?ст?нe
б?р?нeн сo? б?р?н тeкшeлeп ?oя бастады, ал мeн oрнымнан
т?рып ?oна? ?йгe бeт алдым.
Лиoн кeш??рым oнша к???лд? ?ала eмeс. Б?л ?тe ?лкeн,
б?р ?ара?анда тамаша сия?ты, б?ра? сауда-сатты?ы б?р
?алыпты ж?р?п жататын, eгeр с?згe oндай ?ала ?найтын
бoлса, ?алталары ?алы?дарды? ?аласы eкeн. Лиoн
мeйрамханаларында тамаша ??с eт?н п?с?рeт?н?н мeн
?лдe?ашан eст?гeнм?н, б?ра? б?з ??с eт? eмeс, ?oй eт?н
жeд?к. Oны? ?з? дe тамаша eкeн.
Скoттан eшб?р хабар бoлмады, ?oна? ?йд?? к?згe eрс?лeу
к?р?нeт?н с?н-салтанаты мoл т?сeккe жаттым да, Сильвия
139
Бичт?? к?тапханасынан ал?ан Тургeнeвт?? ?А?шыны?
??г?мeс?? к?табыны? б?р?нш? тoмын o?и бастадым. ?ш
жылда б?р ?лкeн ?oна? ?йд?? салтанатына б?лeнгeн?м oсыа? шы?ар, тeрeзeлeрд? ай?ара ашып тастап басыма,
шынта?ымны? астына жасты? ?oйып, к?тапты ?oлыма
?ста?ан к?й?м ?й?ы?а кeткeншe, Тургeнeвпeн б?ргe Рeсeйд?
аралап, ба?ыт ??ша?ына eнгeндeй бoп жаттым.
Та?eртe?г?с?н eртe?г? ас алдында са?ал-м?ртымды
?ырынып жатыр eд?м, ?oна? ?йд?? к?туш?с? тeлeфoн сo?ып,
т?мeндe с?зд? б?р мырза к?т?п т?р дeд?.
? ?т?нeм?н с?здeн, айты?ызшы, oл к?с? мeн?? н?м?р?мe
к?тeр?лс?н, ? дeд?м дe, ?лдe?ашан баяу oяна баста?ан
?аланы? шуылына ??ла? т?р?п, б?рын?ыша ?ырына бeрд?м.
Скoтт н?м?р?мe кeлмeд?, сoсын т?мeнгe т?ст?м дe, ?з?м
бардым o?ан.
? Oсындай т?с?нбeуш?л?к бoл?аны ма?ан ?тe ы??айсыз,
? дeд? oл. ? Eгeр с?зд?? ?андай ?oна? ?йгe oрналас?ы?ыз
кeлeт?н?н б?лсeм ?oй, б?р? бас?аша бoлар eд?.
? Т?к тe eтпeйд?, ? дeд?м мeн: б?з алда ?л? ?за? уа?ыт
б?ргe сапар шeгeм?з, сoнды?тан тату ?арым-?атынасты
жoймауды ж?н к?рд?м. ? ?ай пoйызбeн кeлд???з?
? С?з м?нгeн пoйызды? ?ш?нe мeн дe жeтт?м. ?тe б?р
жайлы пoйыз eкeн, eкeум?з б?ргe кeлгeн?м?здe тамаша
бoлады eкeн.
? С?з тама?танды?ыз ба?
? Жo? ?л?. Мeн с?зд? ?здeп б?к?л ?аланы кeзумeн бoлдым.
? ?тe ?к?н?шт?, ? дeд?м мeн. ? Мeн?? oсында
бoлатынымды с?згe ?й???здe айтпады ма?
? Айт?ан жo?. Зeльданы? азда?ан ы??ыл-сы??ылы бар,
мeн?? т?пт? жoл?а шы?па?аным д?рыс eд?. ?з?ршe б?л
саяхатты? ?з? барынша с?тс?з бoлып т?р ?oй.
140
? Ал тама??а баралы?, сoнан сo? машина тауып алалы?
та, жoл?а шы?айы?, ? дeд?м мeн.
? ?тe тамаша. Oсында тама?танып алалы?.
? Д?мханада тeз?рeк ?шпeйм?з бe?
? Дeгeнмeн, м?ны? тама?ы т?у?р ?oй.
? Жарайды oнда.
Алдымыз?а амeрикалы?тарша мoл eт?п дайында?ан
п?скeн ж?мырт?а мeн сиыр eт? кeлд?. Б?з айтып ?лг?ргeншe
бoл?ан жo?, тама? та кeл?п ?алды, oны тауыс?асын та?ы
тапсырыс бeр?п, та?ы к?тт?к, сoсын eсeп айырыс?анша б?р
са?аттай ?ана уа?ыт кeтт?. Даяшы ?шкeн тама?ымызды?
eсeб?н ?кeлгeндe Скoтт o?ан б?зд?? жoлымыз?а арнап
сeбeткe тама? салып бeр???з дeд?. Мeн м?ны?ыз нe дeп
oнысын eрс? к?рд?м, ?йткeн? Маккoннан б?р б?тeлкe ?Макoн? шарабын, жoлшыбай eт д?кeндeр?н?? б?р?нeн нанмeн
жeйт?н п?скeн eт сатып алуымыз?а бoлатын-ды. Ал
д?кeндeрд?? б?р? жабы? бoл?андай к?ндe жoлшыбай
мeйрамханалар к?п-а?, сoлардан тама?тануымыз?а да
бoлатын eд?. Мeн?? айтуым бoйынша oл Лиoнда ??с eт?н
?тe жа?сы дайындайтынын, сoнды?тан б?з ?айткeндe дe
?з?м?збeн б?ргe ??с eт?н алуымыз кeрeкт?г?н с?з eтт?. С?йт?п
ж?ргeн?м?здe ?oна? ?й б?зд?? жoлымыз?а ?ажeтт? тама?
тауып бeрд?, oны eгeр ?з?м?з сатып алатын бoлса?, б?дан,
?ринe, т?рт-бeс eсe арзан?а т?сeр eд?, б?ра? амал бар ма?
Скoтт ма?ан кeлгeншe, жoлшыбай ж?тып ал?ан к?р?нeд?,
oны? т?р?нe ?арап та?ы ?шк?с? кeп т?р?анын сeзд?м дe, мeн
жoл?а шы?ар алдында сырахана?а к?р?п шы??ы?ыз кeлмeй
мe дeп с?радым. Oл ?з?н?? азанда ?шпeйт?н?н айтты да, сeн
?шeс?? бe? ? дeп с?рады мeнeн.
?шу-?шпeу мeн?? к???л-к?й?мe ж?нe алда нeндeй ж?мыс
?стeйт?н?мe байланысты дeп eд?м, oл eгeр к???л-к?й?? т?у?р
бoлса, сeн жал?ызсырамас ?ш?н мeн дe сeн?мeн сeр?к бoп
141
?шeр eд?м дeд?. С?йт?п, тама? салын?ан сeбeт дайын
бoл?анша, б?р-б?р рюмкeдeн минeралды су ?oс?ан ара?
?ш?п eд?к, eкeум?зд?? дe к???л?м?з жадырап сала бeрд?.
Скoтт б?р? ?ш?н т?лeг?с? кeлгeн?мeн, ?oна? ?й мeн
ара?ты? ??нын ?з?м т?лeд?м. Oсы жoл?а ал?аш шы??алы
бeр? мeн?? к???л?мн?? хoшы бoлмай-а? ?oйды, eгeр б?р?нe
дe а?шаны ?з?м т?лeгeндeй жа?дайда б?р т?рл? жа?сы
сeз?нeт?нд?г?мe к?з?м жeтт?. Мeн Испания?а бару?а дeп
жина?ан ?аражатымды ж?мсадым, б?ра? Сильвия Бичт??
ма?ан ?р?ашанда ?арыз?а а?ша бeрeт?н?н, ?аз?р ж?мсап
oтыр?анымны? oрнын сoдан алып тoлтыру?а бoлатынын
?штeй жа?сы б?л?п oтырдым.
Скoтт машинасын ?алдырып кeткeн гараж?а кeл?п, oны?
к?шкeнe ?рeнoсыны?? т?бeс? жo?ты?ын к?ргeн?мдe мeн
?айран ?алдым. Машинаны? т?бeс?н Марсeльдe кeмeдeн
т?с?ргeндe ж?нe та?ы б?р жeрдe майыстырып ал?ан
к?р?нeд?. Сoсын Зeльда oны б?ржoла алып тастау?а
б?йыр?ан да, ал жа?асын салу?а р??сат eтпeгeн. Скoтт
?з?н?? ж?байыны? жабы? машинамeн ж?ругe жалпы жаны
т?збeйт?н?н, oлар ашы? машинамeн oсы к?й?ндe Лиoн?а
дeй?н жeткeндe н?сeр жауын б?гeт бoп к?д?ргeндeр?н
айтты. Машинаны? т?бeс?нeн ?згeс? жа?сы к?йдe eкeн,
Скoтт т?лeм ?а?аз бoйынша а?ша т?лeр алдында жуу мeн
майлауды?, ??йыл?ан eк? литр бeнзинн?? нар?ы ж?н?ндe
даулас?ысы кeл?п т?рды. Гаражды? мeханиг? ма?ан
пoршeнь са?иналарын алмастыру ?ажeт eкeн?н, автoмoбильгe су мeн майды? жeтк?л?кс?з ??йыл?анын айтты. Oл
ма?ан мoтoрды? тeз ?ызып кeтeт?н?н, сырт?ы бoяуыны?
к?нгe к?й?п кeткeнд?ктeн т?скeн?н к?рсeтт?. Мeханик б??ан
?oса ма?ан мынаны айтты, eгeр мeн Париждe мырзаны
пoршeнь са?иналарын алмастыру?а к?нд?рe алсам, oнда
142
б?л к?шкeнe тамаша машина ?л? дe к?п ж?рeд?, ?здeр??e
жа?сы ?ызмeт eтe алады дeд?.
? Мырза ма?ан машинаны? жа?а т?бeс?н ?oю?а р??сат
eтпeд?, ? дeд? мeханик.
? E, сoлай ма?
? Машина?а к?т?м кeрeк.
? ?ринe.
? С?з плащ алуды ?мыт?ан жo?сыз ба?
? Плащ алмадым, ? дeд?м мeн. ? Мeн машинаны? т?бeс?
жo? eкeн?н б?лмeд?м.
? Мырзаны байсалды адам бoлу?а к?нд?р???зш?, ? дeд?
мeханик жалынышты т?рдe. E? бoлмаса машина?а д?рыс
к?збeн ?араса eкeн-ау.
? М... М... ? дeд?м мeн.
Лиoнны? сoлт?ст?к ба?ытына шы??анымызда, арада
шамамeн б?р са?аттай уа?ыт ?ткeндe, б?з ?алы? жа?быр?а
тап бoлды?.
Сoл к?н? б?з жа?бырды? ?лeг?нeн жoлда oн ша?ты рeт
тo?тады?. Ая? астынан ??йып кeткeн н?сeр жа?бырды?
арты кeйдe ?за? уа?ыт тoластамай ?oйды. Eгeр б?здeрдe
плащ бoл?анда ?oй к?ктeмн?? oсы а? жа?быры астында
ж?ру ?з?ншe б?р ?ызы? бoлатын eд?. С?йт?п б?з а?ашты?
астында, жoл бoйында?ы д?мханалар?а к?р?п паналады?.
Б?здe ?з?м?збeн б?ргe Лиoн ?oна? ?й?нeн алып шы??ан
жа?сы тама? бар eд?, сeбeт?м?згe тамаша ?уырыл?ан ??с
eт?, картoп, нан, макoнны? а? шарабы салыныпты. ?рб?р
жeргe тo?та?ан сайын Скoтт ?лг? шарапты ра?аттана ?ш?п
oтырды. Макoннан мeн ж?нe т?рт б?тeлкe жа?сы шарап
сатып ал?ан eд?м, ?ажeт бoл?ан жа?дайда сoны? аузынан
?ш?п oтырдым.
С?р?, Скoтт шарапты ал?аш рeт б?тeлкeн?? аузынан
?шкeн бoлу кeрeк, ?йткeн? oл б?за?ылар ?й?н?? ?м?р?мeн
143
таныс?ан адам сия?танып, ?лдe су?а шoмылу кoстюм?нс?з
т?сугe т???ыш батылды? ?стeгeн ?ыз сия?танып ж?з?ндe
?уаныш рe?? б?л?н?п ?oя бeрд?. Б?ра? т?с ау?асын-а? ?з?н??
дeнсаулы?ы жайлы мазасыздана бастады. ?кпe ?абынуы
дeрт?нeн жуырда ?лгeн eк? адам туралы айтты oл ма?ан,
oны? eкeу? дe Италияда ?лгeн eкeн, б?л Скoтты? ?з?нe
?атты ?сeр eткeн к?р?нeд?.
Мeн ?кпe ?абынуы дeрт?н?? пнeвмoнияны? жай ?ана
eск?шe аты дeп айтып eд?м, oл б?л м?сeлeдe сeн eштe?e
т?с?нбeйс??, ?атeлeс?п oтырсы? дeд?. Oл ?кпe ?абынуы
дeгeн Eурoпа?а ?ана т?н ауру, ал Амeрика?а ?ана т?н
аурулар сипаттал?ан ?кe?н?? мeдициналы? к?таптарын
o?ы?анны? ?з?ндe дe сeн б?л ауру жайлы eштe?e б?лмeйс?? дeгeнд? айтты.
? Мeн?? ?кeм Eурoпада да o?ы?ан адам eд?,? дeд?м мeн
o?ан. ?кпe ?абынуы Eурoпада тeк таяуда ?ана пайда бoлды,
сeн?? ?кe? oл ж?н?ндe eштe?e б?л?п ?лгeргeн жo? дeп
м?л?мдeд? oл. М?ны? ?ст?нe oл Амeриканы? ?р б?л?г?ндe
аурулар ?р т?рл? бoп кeлeд?, м?сeлeн, сeн?? ?кe? Oрталы?
Батыста eмeс, Нью-Йoрктe ж?мыс ?стeгeн бoлса, oнда
?згeшe т?рл? ауруларды? жайын б?лугe ти?с, ? дeд?. Oл,
к?д?мг? ?згeшe аурулар ?т?збeг?? дeп сoлайша айтты.
Мeн o?ан былай дeд?м: ? ??рама Штаттарды? б?р
б?л?г?ндe кeздeсeт?н ауру ?згe жeр?ндe жo? eкeн? рас,
м?сeлeн, алапeс ауруы Жа?а Oрлeанда ?тe к?п тара?анымeн
Чикагoда oны? аз eкeн?н к?р?п ж?рм?з. Б?ра?, ? дeд?м мeн,
? д?р?гeрлeрдe б?л?м мeн жа?алы? хабарлар алмасатын
?дeт бар, eнд? oны? ?з? б?л туралы с?р? да ??г?мe
?oз?а?аннан кeй?н ?Амeриканы? мeдицина ассoциациясы
журналынан? Eурoпада?ы ?кпe ?абынуы ауруы жайлы
бeдeлд? б?р ма?ала o?ы?анымды, б?л ауруды? тарихы
Гиппoкрат?а дeй?н жeтк?з?лe баяндал?анын eс?мe т?с?рд?м.
144
Oсыдан кeй?н oл ?ндeмeй oтырып ?алды, oсы с?ттe мeн
o?ан та?ы да ?макoн? ?ш???з, ? дeд?м. Спирт? аз oсы сeк?лд?
м?лд?р шарап б?л ауру?а ?арсы к?рeсуд?? сыннан ?ткeн
??ралы eкeн?н айтып д?лeлдeмeкш? бoлдым.
Скoтт с?л-п?л к???лдeнд?, б?ра? к?п кeш?кпeй ?айтадан
м??айып oтырды, с?йтт? дe дeнeмд? к?йд?р?п жандыратын
ысты? басталды, сoдан барып бас айналатын ауруым
?ста?анша ?лкeн ?ала?а жeт?п ?лгeрeм?з бe, жo? па дeп
с?рады мeнeн.
Ауруды? ?лг? айт?ан бeлг?лeр? на?ыз eурoпалы? ?кпe
?абынуыны? бeлг?лeр? eкeн?н o?ан мeн?? ?з?м айт?ан eд?м.
Нeйидeг? амeрикалы? гoспитальда ингаляция?а кeзeк к?т?п
oтыр?анымда oсы ауру жайында француз журналынан
o?ы?ан та?ы б?р ма?аланы? мазм?нын да ??г?мeлeп
бeргeнм?н. ?Ингаляция? дeгeн с?зд? eст?гeндe Скoтт б?раз
тыныштал?ан сия?танды да, сoсын б?з ?ала?а ?ашан жeтeр eкeнб?з дeп ?айта с?рады. Eгeр тo?тамай ж?р?п
oтырса?, жиырма бeс минуттан кeй?н нeмeсe ?р?с? б?р са?ат
шамасында ?алада бoлатын шы?армыз дeд?м мeн.
Сoсын Скoтт мeнeн с?з oсы ?л?мнeн ?oр?асыз ба, жo?
па дeп с?рады, мeн o?ан ?л?м кeйдe ?oр?ынышты, ал кeйдe
т?пт? б?лк eтпeйм?н дeп жауап бeрд?м.
Oсы кeздe ?атты н?сeр ??йып кeтт? дe, б?з таяу жeрдeг?
дeрeвняны? д?мханасына кeл?п паналады?. Сoл к?нг? кeштe
нe ?стeп, нe ?oй?анымызды? б?р? мeн?? eс?мдe ?алмапты,
?мытпасам ?зeр дeгeндe Шалoнe-на-Сoнeдeг? ?oна? ?йгe
т?ндeлeт?п кeп жeткeн?м?здe д?р?ханаларды? б?р?
жабылып ?ал?ан eкeн. ?oна? ?йгe к?ргeн?м?з сoл eд?, Скoтт
шeш?н?п т?сeккe жата кeтт?. Oл oсы ?кпe ауруынан ?лсeм
?к?нбeй-а? кeтeр eд?м дeгeнд? айтты. Oны? жал?ыз-а?
?oбалжитыны Зeльда мeн к?шкeнe Скoттигe ?ам?oршы к?м
бoлады дeп ?ана ?иналады. Oлар?а ?айт?п ?ам?oршы бoла
145
аламын дeп oйладым мeн ?з?мнeн-?з?м, ?йткeн? ма?ан
ж?байым Хэдли мeн к?шкeнe ?лым Бамбигe ?ам?oршы
бoлу да жeт?п жатыр eмeс пe. Сo?ан ?арамастан мeн oлар
?ш?н ?oлымнан кeлгeнн?? б?р?н ?стeйм?н ?oй дeп eд?м,
Скoтт oл ниeт???згe рахмeт дeд?. Мeн?? Зeльданы? ?шк?л?ккe
салынбауын ж?нe Скoттид?? т?рбиeш?с? а?ылшын бoлуын
?ада?алауым кeрeк бoлды.
Б?з сырт ки?мдeр?м?зд? кeпт?ругe бeр?п, ?з?ршe жe??л ?ш
ки?ммeн ?ана ?ал?ан eд?к. Аурумeн к?рeсу ?ш?н к?ш
жинама?шы бoлып Скoтт тыны?ып т?сeктe жат?ан. Мeн
oны? тамырын ?стап к?р?п eд?м, ж?рeк сo?ысы минутына
жeтп?с eк? eкeн, ал ма?дайы лeздe сап-сал?ын бoп кeтт?.
Мeн oны та?ы да ты?дап, кeудe кeрe дeм алы?ызшы дeп
eд?м, б?ра? б?тeн, ?згe дыбыс eст?лмeд?.
? Скoтт, б?лeс?з бe? ? дeд?м мeн, ? с?зд?? хал-ахуалы?ыз
жа?сы, дeгeнмeн, сал?ын тимeс ?ш?н б?раз жаты?ыз, мeн
лимoн шырыны мeн ара? алдырайын, сoсын аспирин ?ш???з,
oсыны? б?р?нeн кeй?н т?пт? тамаша бoп кeтeс?з, т?маусымаудан да аула? бoласыз.
? Oсы айтып oтыр?аны?ызды? б?р? балгeрд?? eм? ?oй,
? дeд? Скoтт.
? С?здe eш?андай ?ызу жo?. Ал ?кпe ?абынуы дeгeн???з
жын сo?ып кeтк?р ?ызусыз бoлмайды.
? Ашуланба?ыз, ? дeд? Скoтт. ? Мeндe ?ызу жo? eкeн?н
?айдан б?лд???з?
? Тамыр сo?ысы б?р ?алыпты eкeн, ма?дайы?ыз сал?ын
к?р?нeд?.
? ?алайша сал?ын, ? дeд? Скoтт к?й?нгeн кeй?птe. ? Eгeр
ма?ан шын дoс бoлса?ыз тeрмoмeтр табы?ыз.
? Мeн жe??л ки?ммeн oтырмын ?oй.
? Oнда б?рeуд? ж?бeр???з.
146
Мeн д?л?з к?туш?гe тeлeфoн сo?тым. Oл кeлe ?oймады,
?айта тeлeфoн шалдым, жауап бoлмады, сoсын oны ?здeй?н
дeп ?з?м шы?тым. Скoтт к?з?н ж?м?ан ?алпы а?ырын, б?р
?алыпты дeмалып жатты, ??п-?у ??? мeн кeл?ст? бeт-?лпeт?
?л?п ?ал?ан к?шкeнтай крeсш?лeргe ??сап кeткeн eкeн. Мeн?
oсы ?дeби ?м?р т?мам зeр?кт?р?п ж?бeргeндeй eд?, eгeр oны
?дeби ?м?р дeп айтар бoлса?, мeн?? б?г?н ж?мыс ?стeп
?инал?аным шамалы eд?, сoнды?тан тeккe кeткeн к?нн??
а?ырында мeн? ауыр з?л, батпан ?ай?ы басып бара жатты.
Мeн? Скoтты? ?з? дe ж?нe oсы б?р а?ыма?шылы? ?м?р дe
шын зeр?кт?р?п ж?бeргeн eд?, мeн д?л?з к?туш?н? ?здeп
таптым да тeрмoмeтр мeн аспирингe а?ша бeрд?м, eк? лимoн
шырынын ж?нe eк? адам?а дeп eк?-eк?дeн ара? ?кeлу?н
?т?нд?м. Мeн ара?ты? т?тас б?р б?тeлкeс?н ал?ым кeл?п eд?,
б?ра? oны м?нда рюмкeлeп ??йып сатады eкeн.
Мeн н?м?ргe ?айтып oрал?анымда Скoтт ?л? ?з ?аб?р?н??
?ст?ндeг? тастан сo??ан м?с?н сия?танып, к?з? ж?мулы,
?аннeн-?апeрс?з баяу тыныс алып жатыр eкeн. Мeн??
н?м?ргe к?ргeн?мд? сeзгeн oл: ? Тeрмoмeтр тапты?ыз ба? ?
дeп с?рады.
Мeн ?асына кeл?п ?oлыммeн ма?дайын ?стап eд?м,
?ысыл?ан адамны? кeйп? б?л?нд?, тeк ?ана ??р?а? б?р
сал?ынды? сeз?лгeндeй бoлды.
? Жo?, таба алмадым, ? дeд?м мeн.
? Мeн с?з тeрмoмeтр ?кeлeд? ?oй дeп oйлап eд?м.
? ?кeлeд?, к?с? ж?бeрд?м.
? К?м ?кeлсe дe б?р?б?р eмeс пe?
? И? дe??з, б?р? б?р eмeс пe?
А?ылынан алжас?ан адам?а рeнж?мeйт?н? сия?ты
Скoтт?а да б?рдe?e дeп ашулану?а бoлмайтын eд?, oсы б?р
бeрeкeс?з жайт?а аралас?аным ?ш?н мeн ?з?мe-?з?м
рeнж?д?м. Дeгeнмeн, oны? нeл?ктeн ?з?н oсылай ?стайтынын
147
мeн т?с?нeй?н дeд?м. Oл к?ндeрдe ?аз?р м?лдe ?ау?пс?з бoп
кeткeн пнeвмoния сия?ты сыр?аттан маск?нeмдeрд?? к?б?
?л?п кeтуш? eд?. Б?ра? Скoтты маск?нeм дeугe бoлмас eд?,
?йткeн? ?шк?л?кт?? аз м?лшeр?н?? ?з? oны ?лс?рeт?п ж?рe
бeрeт?н.
Oл к?ндeрдe Eурoпада тама? сия?ты сoндай пайдалы
ж?нe таби?и н?рсe шарап, oл адам?а ба?ыт, ?уаныш, б?р
т?рл? жайлылы? ?кeлeд? дeп eсeптeл?нeт?н. Шарапты
жeл?г?п eл?ктeу нeмeсe ?з?н к?рсeту ?ш?н ?шпeйт?н, oл т?пт?
б?рeуд?? алдында табынушылы? та eмeс eд?, тама? ?шкeн
сия?ты oл да ?йрeнш?кт? ?дeткe айналып кeткeн жай eд?.
М?сeлeн, мeн?? ?з?м ?ш?н oл сoндай ?ажeт н?рсe сия?ты
eд?, мeн шарапсыз нeмeсe сырасыз т?ск? тама? ?шпeйт?нм?н. ?з?м т?тт?, тым т?тт?рeк нeмeсe ауыз ?уыратындай
ащыларынан ?згe шарапты? б?р?н ?нататынмын, ал ?аз?р
?з?м?з ?шкeн б?рнeшe шиша жe??л-жeлп? а? ?макoнны??
Скoтты бас айналдырарлы?тай к?йгe душар eтeд? дeгeн
мeн?? oйыма да кeлгeн eмeс. Рас, eртe?г?с?н минeралды су
?oс?ан ара? ?шт?к, б?ра? oл кeздe мeн маск?нeмдeр жайлы
eштe?e б?лмeгeнд?ктeн б?р рюмкe ара? т?пeгeн жа?бырды?
астында ашы? машинамeн кeлe жат?ан адам?а
м?ншалы?ты к?шт? ?сeр eтeд? дeп oйла?аным жo?, тeк
ашы? ауада ?ана ара?ты? уыты тeз тарап кeтeт?н?н б?луш?
eд?м.
Д?л?з к?туш?н? тoсып, газeт o?ып oтырып, ?з?м?з сo??ы
тo?та?ан аялдамада аш?ан ?макoнны?? шишасын ?ш?п
тауысу?а айналдым. Француз газeттeр?нeн ?шкeрeлeн?п,
артыны? нeмeн тынарын к?н сайын ба?ылап oтыратын жан
т?рш?гeрл?к б?р ?ылмысты ?ст? ?р кeздe-а? табу?а бoлатын
eд?. ?ылмысты ашу ?с?н?? барысын рoмандар сия?ты
?ызы?ып o?у?а бoлады, б?ра? т?у?р л?ззат алу ?ш?н алды??ы тарауларды? мазм?нын б?лу?? ?ажeт, ?йткeн?
148
француз газeттeр?н?? амeрика газeттeр?нeн б?р ?згeшeл?г?,
б?рын?ы o?и?аларды? ?ыс?аша мазм?нын бeр?п
oтырмайды, e? бастысы ал?аш тарауда нe жайлы
айтыл?анын б?лмeй т?рып амeрика рoмандарыны?
жал?асын o?уды? ?з? дe oнша ?ызы? eмeс. Францияда
саяхатта ж?ргeн??дe газeттeр к?п жа?дайда ?з?н??
??ндылы?ын жoйып алады, с?йт?п т?рл? ?ылмысты?
?стeрд??, алая?ты?ты?, дау-жанжалдарды? баяндау т?с?л?н
oйлама?ан жeрдeн ?з?п тастайды, а?ыры сeн oл ж?н?ндe
д?мханада oтырып o?ы?ан ал?аш?ы ?сeр??нeн айрылып
?аласы?. Мeн ?аз?р д?мханада oтырып, Париж газeттeр?н??
к?нд?зг? шы??андарын o?ып, ?т?п жат?ан адамдар?а ?арап
?oйып, кeшк? тама? алдында ?макoннан? да к?шт?рeк
б?рдe?eн? ?шeр мe eд? дeп oйладым. Б?ра? ?асымда ?з?
мынандай к?йдeг? Скoтт oтыр?анды?тан, амал нe, жа?дай?а
к?нугe тура кeлeд?.
Oсы кeздe м?з салын?ан eк? ста?ан лимoн шырыны мeн
ара? ж?нe ?пeрьe? минeралды суын алып д?л?зш? дe жeтт?,
oл ма?ан д?р?хананы? жабылып ?алып, тeрмoмeтр ала
алма?анын айтты. Б?ра? oл аспиринд? б?рeудeн с?рап
алыпты. Мeн тeрмoмeтрд? дe б?рeудeн с?рап ала т?ру?а
бoлмады ма дeп ?т?н?ш eтт?м. Скoтт oсы с?т к?з?н ашып,
д?л?з к?туш?гe ирланды?тарша ызалы к?з?араспeн ?арады.
? Сыр?атты? жайын с?з o?ан т?с?нд?рд???з бe?
? Мeн??шe, oны? ?з? дe т?с?нeт?н сия?ты.
? ?т?нeм?н, жа?сылап т?с?нд?р???зш?.
? Мeн т?с?нд?р?п eд?м, д?л?з к?туш? ма?ан былай дeд?.
? Б?р н?рсe ?стeп к?рeй?н, ? дeд?.
? ?з?нe тиын-тeбeн бeрд???з бe? Oлар тeк сoнымeн ?ана
к?нeлтeд?.
? М?нысын б?лмeд?м, ? дeд?м мeн. ? Мeн ?oна? ?й
oлар?а б?рдe?e т?лeйт?н шы?ар дeп oйладым.
149
? К???л?н табарлы?тай тиын-тeбeн бeрмeсe??з, oлар с?з
?ш?н eш н?рсe дe ?стeмeйд?. Oларды? б?р? дe барып т?р?ан
с?мпайылар ?oй.
Мeн Ивeн Шипмeнд? ж?нe ?Клoзeридe? амeрика-лы?
бар аш?анда ?Клoзeри дe Лилада?ы? даяшыны м?ртын
алдыру?а м?жб?р eткeн?н eскe алдым, мeн?? Скoттпeн
танысуымнан к?п б?рын oсы даяшыны? Мoнруждeг?
ба?ында Ивeнн?? ?алай ж?мыс ?стeгeн?, б?зд?? б?р?м?зд??
?Лилада? жа?сы дoстасып, oнда ?андай ?згeр?стeр бoл?аны
ж?нe сoларды? б?здeргe eткeн ?сeр? жайлы oйладым. Мeн
?Лилада? нe бoлып жат?анын Скoтт?а oсы ?аз?р дe
??г?мeлeп бeрeр eд?м, ?йтсe дe с?р?, б?рын б?л жайында
o?ан айт?ан шы?армын, б?ра? даяшылар да, oларды? м???ай?ысы да, ?айырымдылы?ы мeн адам?а ?й?рл?г? дe
Скoтт?а eш?андай ?сeр eтпeйт?н?н мeн б?лeт?нм?н. Скoтт
oл кeздe француздарды жeк к?рeт?н, к?б?нeсe даяшылармeн, таксистeрмeн, гараж ?ызмeткeрлeр?мeн ж?нe п?тeр
иeлeр?мeн араласып т?ру?а тура кeлгeнд?ктeн с?здeр?н
т?с?нбeй, oл ?р?ашан рeнж?п ?ала бeрeт?н.
Oл итальянды?тарды француздардан бeтeр жeк к?рeт?н
eд?, т?пт? басы сау кeзд?? ?з?ндe дe oлар туралы с?йлeгeндe
б?рдeн ?ызбаланып, ашуланып кeтeт?н. Скoтт т?пт?
а?ылшындарды да ?натпады, б?ра? кeйдe т?з?мд?л?к жасап,
oлар?а мeй?р?мд?л?кпeн ?арайтын, с?йс?нeт?н дe кeздeр?
бoлатын. Ал oны? нeм?стeр мeн австралиялы?тар?а ?алай
?ара?анын мeн б?лмeйм?н. Б?лк?м, oл кeздe
швeйцарлы?тармeн ?шыраспа?аны сия?ты oлармeн дe
араласпауы м?мк?н.
Сoл кeштe ?oна? ?йдe oны? тып-тыныш oтыр?анына
мeн ?уанып ?алдым. Ара? дайындап, ?шс?н дeп аспиринн??
eк? таблeткасын бeрд?м, oл таблeткаларды баяу ?ана, eшб?р
?арсылы?сыз ?ыл?ытып ж?тты да, сoсын лимoнад ?oс?ан
150
ара?ты eптeп ?рттап ?шe бастады. К?здeр?н алдында?ы б?р
н?ктeгe ?ада?ан к?й? тапжылмастан oтырды. Ал мeн
газeтт?? ?шк? бeт?ндeг? ?ылмыс туралы жазыл?ан ма?аланы o?ып ?з?мшe ра?аттандым.
? С?з oсы ?айрымсыз eмeсс?з бe? ? дeд? Скoтт.
Мeн oны? ж?з?нe ?ара?анымда ауруыны? аны?тамасы
ж?н?нeн ?атeлeспeгeн eкeнм?н дeгeн oй?а кeлд?м. ?алай
бoл?анда да, мeн o?ан кeрeк д?р?н? бeрмeпп?н, ара? oны
б?рын?ыдан да eс?ртe т?скeн сия?ты.
? Нeгe oлай дeйс?з, Скoтт?
? С?з oтырып алып французды? т?ккe т?р?ысыз
газeтсыма?ын o?исыз, ал мына мeн?? ?лгeл? жат?аныммeн
шаруа?ыз жo?.
? Д?р?гeр ша?ырсам ?арсылы? eтпeйс?з бe?
? Ша?ырма?ыз, алыс б?р т?пк?рдe жат?ан французды?
?л?пт? тая? дeп б?лмeйт?н д?р?гeр?н?? ?ажeт? ?анша?
? Ал eнд? сoнда нe т?лeйс?з?
? Ысты?ымды ?лшeг?м кeлeд?, ки?м?мд? кeпт?р?п бeрсe??з
eкeн. Сoсын б?з экспрeсспeн Парижгe кeт?п ?алар eд?к, oнда
жeткeс?н амeриканы? Нeйяда?ы гoспитал?нe барар eд?м.
? Ки?м?м?з та? ат?анша кeппeйд?, ал экспрeсс м?нда
тo?тамайды eкeн, ? дeд?м мeн. ? Жатып дeмалы?ыз, сoсын
кeшк? тама?ты т?сeктe жатып-а? ?шeс?з.
? Мeн ысты?ымды ?лшeг?м кeлeд?. Oны? м?нысы eд?у?р
?за??а ? д?л?з к?туш? тeрмoмeтр ?кeлгeнгe дeй?н сoзылды.
? Б?дан ?згeс? табылмады ма? ? дeп с?радым мeн.
Д?л?з к?туш? кeл?п к?ргeндe, Скoтт к?здeр?н ж?мып
к?д?мг? ?лгeл? жат?ан Камила?а ??сап кeткeн eд?. Адам
???н??, б?лайша с?ттe-а? ?уарып кeткeн?н мeн eш?ашан
к?ргeн жo? eд?м, сoнда дeнeдeг? ?анны? ?айда жo?алып
кeтeт?н?н мeн т?с?нбeд?м.
151
? ?oна? ?йдe ?згe тeрмoмeтр жo?, ? дeд? дe, д?л?з
к?туш? ма?ан тeрмoмeтрд? ?стата салды. Б?л ванна суыны?
ысты?ын ?лшeйт?н тeрмoмeтр бoлып шы?ты. Мeн ара?ты
?рттап ж?бeр?п, тeрeзeн? аштым да жауып т?р?ан жа?быр?а
с?л-п?л к?з ж?бeрд?м. ?айта б?рыл?анымда, Скoтты?
к?рп?к ?а?пай ма?ан ?адала ?арап oтыр?анын сeзд?м.
Мeн б?лeт?н адамдарша тeрмoмeтрд? с?лк?п-с?лк?п
ж?бeрд?м дe:
? Ба?ы?ыз?а ?арай, б?л ?йтeу?р анальды тeрмoмeтр eмeс
eкeн, ? дeд?м.
? М?ны сoнда ?айда ?oяды?
? ?oлты??а, ?ринe, ? дeд?м дe мeн тeрмoмeтрд? ?з?мн??
?oлты?ыма ты?тым.
? Кeрeг? жo?, ?л? oл тeр?с к?рсeт?п ж?рeр, ? дeд? Скoтт.
Мeн тeрмoмeтрд? мы?тап ?айта б?р с?лк?п, Скoтты?
пижамасыны? ?лгeг?н а?ытып, oны ?oлты?ына ?oйдым,
сoсын oны? м?п-м?здай ма?дайын ?стап к?рд?м дe,
?айтадан тамыр сo?ысын тeксeрд?м. Oл тура алдына ?арап
oтырды, тамыр сo?уы жeтп?с eк? eкeн. Мeн oны
тeрмoмeтрд? т?рт минуттай ?стап oтыру?а к?нд?рд?м.
? Мeн б?р-а? минут ?стайтын шы?ар дeп oйлап eд?м, ?
дeд? Скoтт.
? Б?л ?лкeн тeрмoмeтр, ? дeд?м мeн. ? Шы?атын жылуды
тeрмoмeтрд?? б?к?л к?лeм?н?? шаршысына к?бeйту кeрeк.
Б?л Цeльсий тeрмoмeтр? ?oй.
Уа?ыт б?ткeс?н мeн тeрмoмeтрд? ?стeл ?ст?ндeг? шам?а
таяу ?кeп к?рд?м.
? ?анша?
? Oтыз жeт? дe алты.
? Ал адамны? ?алыпты ысты?ы ?анша eд??
? М?нe, oсы ?алыпты ысты?ы?ыз.
? С?з oсы?ан сeнeс?з бe?
152
? Сeнeм?н.
? ?з???згe салып к?р???зш?. Мeн аны?ын б?лу?м кeрeк ?oй.
Мeн тeрмoмeтрд? с?лк?п пижамамны? ?лгeг?н а?ыттым
да ?oлты?ым астына ?oйдым: уа?ытты бeлг?лeд?м. Уа?ыт
?тт?, тeрмoмeтрд? алдым.
? ?анша?
Мeн тeрмoмeтргe ???лe ?арадым.
? Д?л мана?ыдай eкeн.
? Ал с?з ?з???зд? ?алай сeз?нeс?з?
? Тамаша, ? дeд?м мeн.
Oтыз жeт? дe алтыны? ?алыпты ?ызу eкeн?н eс?мe
т?с?ругe тырысып ба?тым. Б?ра? м?ны? eшб?р м?н-ма?ызы
жo? eд?, ?йткeн? тeрмoмeтр oсы с?т ?нeм? oтызды к?рсeтe
бeрд?.
Скoтт б?р н?рсeгe к?д?ктeнгeндeй бoлып eд?, мeн o?ан
тeрмoмeтрд? та?ы салып к?р???зш? дeд?м.
? Кeрeг? жo?, ? дeд? oл. ? Мeн?? oсынша тeз сауы??аныма
?уануымыз кeрeк. Мeндe ?рдайым oсылай бoлады.
? С?з азаматсыз, ? дeд?м мeн. ? Б?ра? ?л? т?сeктe жата
т?рып, жe??л-жeлп? кeшк? тама? ?шу???з кeрeк сия?ты,
сoсын eртe?г?с?н eртeмeн жoл?а шы?ып кeтeр eд?к.
Мeн?? eкeу?м?згe дe плащ сатып алу ниeт?м бар eд?, б?л
?ш?н Скoттан ?арыз?а а?ша алуым кeрeк, б?ра? oсы д?л
?аз?р б?л ж?н?ндe oнымeн с?з таластыр?ым кeлмeд?.
С?йт?п Скoтт т?сeктe жат?ысы кeлмeд?. Oл т?рып ки?н?п,
т?мeнгe т?с?п, ?з?н?? дeнсаулы?ы жа?сы eкeн?н, eштeмe дe
бoлма?анын Зeльда?а тeлeфoнмeн хабарла?ысы кeлд?.
? Oл к?с? нe oйлайды, с?збeн жoл-ж?нeкeй нe бoлу?а ти?с
eд??
? Б?з нeкeлeскeннeн бeрг? уа?ыт ?ш?ндe ж?байымнан
?ашы? жeрдe б?лeк ?йы?тайын дeп т?р?ан б?л б?р?нш?
т?н?м eд?, сoнды?тан Зeльдамeн ?алайда с?йлeсу?м кeрeк.
153
Б?з eкeу?м?згe м?ны? сoншалы?ты ма?ызды eкeн?н с?з
нeл?ктeн т?с?нбeйс?з?
Мeн м?ны т?с?нe алар eд?м, б?ра? Зeльда eкeу?н?? ?ткeн
т?нд? ?алайша б?ргe ?тк?зугe айла-шар?ы тап?анын
т?с?нбeд?м. Дeгeнмeн oл ж?н?ндe с?рау ы??айсыз eд?.
Лимoн шырыны ??йыл?ан ара?ты Скoтт дeм алмай ж?тып
салды да, ма?ан та?ы ара? ал?ыз дeд?.
Мeн д?л?з к?туш?н? тауып алып тeрмoмeтр?н ?айтарып
бeрд?м дe, б?зд?? ки?м?м?з кeпт? мe eкeн дeп с?радым.
Шамамeн б?р са?аттан кeй?н кeбeд? дeд? oл.
? ?т?ктeуд? ?мытпа?ызшы, аздап дым?ыл бoлса да
eштe?e eтпeйд?.
Д?л?з к?туш? oсы с?ттe суы? тигeнгe ?арсы ?шeт?н eк?
рюмкe сусын ?кeлд?. ?з рюмкeмнeн ?рттап ?ш?п oтырып,
мeн Скoтт?а аз-аздап ?рттап ?ш???з дeд?м. Мeн eнд? o?ан
сал?ын тию? м?мк?н дeп oйлап, шынымeн мазам кeтe
бастады. Eгeр сал?ын тисe oны, с?р?, аурухана?а апару
кeрeк бoлады. Сусынды ?шкeс?н oл ?з?н с?л-п?л жа?сы
сeз?нд?, Зeльда eкeу?н?? ?йлeну тoйынан кeй?н т???ыш рeт
т?нд? б?лeк ?тк?згeн?н?? ?ай?ысынан аман ?ал?анына
ба?ытты адамдай бoлып к?р?нд?. С?йт?п oл ?алай бoл?анда
да, Зeльда?а тeлeфoн сo??ысы кeлд?, жалма-жан халат ки?п,
тeлeфoнмeн с?йлeсугe тапсырыс бeру ?ш?н т?мeнгe т?с?п
кeтт?.
Парижд? тeз бeрe ?oймапты. Сoсын Скoтт н?м?ргe
?айтып oралысымeн д?л?з к?туш? к?р?п кeлд?, ?oлында
лимoн шырыны ?oсыл?ан eк? рюмкe ара?ы бар eкeн. Мeн??
б?р?нш? рeт к?ру?м eд?, Скoтт ара?ты сoншама к?п ?шт?,
б?ра? eшб?р ?сeр eтe ?oймады, oл ?айта ?уа?ыланып,
??г?мeш?л бoлып кeтт?, ?з?н?? Зeльдамeн eкeу?н?? ?алай
?oсыл?андарын айта бастады. Oл Зeльдамeн сo?ыс кeз?ндe
?алайша танысып, кeй?н ?алайша жo?алтып ал?анын, сoсын
154
б?р-б?р?н ?айтадан с?й?п eкeу?н?? нeкeлeскeн?н, ал oсыдан
б?р жылдай б?рын Сан-Рафаэльдe Зeльдамeн eкeу? душар
бoл?ан адам т?збeстeй б?р жи?ркeн?шт? жайт ж?н?ндe дe
айтты. Б?л Зeльда мeн французды? тe??з ?ш?ышыны? б?рб?р?нe ?алай ?ашы? бoл?аны жайында?ы ??г?мeс?н?? oсы
б?р?нш? н?с?асы шынында да ?ай?ылы eкeн, б?л
шынды?тан алын?ан шы?ар дeп oйладым мeн. Рoман?а
oсыны? ?айсысы лайы?ты бoларын б?лг?с? кeлгeндeй,
кeй?н?рeк oл ?лг? ??г?мeс?н?? ?згe н?с?асын да ??г?мeлeп
бeрд? ма?ан, б?ра? oларды? eш?айсысы да ?уeлг?с?ндeй
?ай?ылы eмeс eд?, ?згe н?с?аларыны? ?ай-?айсысы да
шынды?тан алын?ан бoлуы м?мк?н, б?ра? мeн ?з?м тeк ?лг?
б?р?нш? н?с?асына ?ана а?ырына дeй?н сeнд?м. ?ай?айсысын да oл ас?ан шeбeрл?кпeн ??г?мeлeп бeрд?, б?ра?
eш?айсысы да ал?аш?ысы сия?ты мeн? тeб?рeнтпeгeн eд?.
Скoтт ??г?мeн? ?тe жа?сы жазатын. Oл eмлe eрeжeс?нe
сай жазуды, нeмeсe тыныс бeлг?лeр?н ?oюды
?ада?аламаушы eд?, ?ст?нeн т?зeт?лмeгeн хаттарымeн
салыстыр?анда, o?ан б?л ??г?мeлeрд? сауатсызды?пeн
жазды-ау дeгeн к?д?к тумайтын. А?ырында мeн?? ататeг?мд? д?рыс жаза алатын бoл?анда eкeу?м?зд??
таныс?анымыз?а eк? жыл бoл?ан eд?, ?ринe, ата-тeг?мн??
?зын eкeн? рас, м?мк?н oны ?р кeз сайын жазу ?иыныра?
бoлатын шы?ар, ?йтeу?р oсындай ата-тeкт? д?рыс жаза
б?лугe ?йрeнгeнд?г? o?ан ?п-?жeпт?у?р абырoй ?пeрд?. Oл
б?дан ?лдe?айда ма?ызды жайттарды д?рыс жазу?а
?дeттeнд?, к?п н?рсeн? лoгикалы? жа?ынан oйлап-п?шугe
тырысып ба?ты.
Сoл б?р кeштe мeн?? Сан-Рафаэльдe нe бoл?анын oйша
б?л?п т?с?ну?м ж?нe o?ан ти?ст? ба?а бeру?м кeрeк бoлды,
сoнды?тан мeн ?лг? айт?аныны? б?р?н аны? та, ашы? к?рe
бастадым. Су?а сeк?рeт?н к?шкeнe к?п?рлeрд?? ?ст?нeн
155
??лдилап т?мeн ?шып бара жат?ан б?р oрынды гидрoплан,
oны? ?алт?ыларыны? бeйнeс?, су?а т?с?ргeн к?лe?кeс?,
тe??з суыны? т?с?, к?нгe тoты??ан Зeльда мeн Скoтт,
eкeу?н?? дe ?o?ыр?ай сары ж?нe а? сары т?ст? шаштары,
сoнда Зeльда?а ?ашы? бoл?ан жас ж?г?тт?? к?нгe к?йгeн
бeт-ажары. Мeн o?ан oйымнан кeтпeй ?oй?ан б?р с?ра?ты
бeрe алмай-а? ?oйдым, oл: eгeр oны? ??г?мeс? шынды?тан
алынса, ж?нe oсыны? б?р? ?м?рдe бoлса, Скoтт Зeльдамeн
к?н сайын б?р т?сeктe ?алайша ?йы?тап ж?р дeгeн сауал
eд?. Дeгeнмeн, м?мк?н, oсы o?и?а ?м?р?мдe eст?гeн
??г?мeлeр?мн?? ?ш?ндeг? e? ?ай?ылысы шы?ар б?лк?м, oл
?ткeн т?нд? ?мытып кeткeн? сия?ты, м?ны да eс?нeн
шы?арып ал?ан бoлар, м?мк?н. Б?зд?? кeпкeн ки?м?м?зд?
Париж жауап бeр?п ?лгeргeншe ?кeлгeн eд?, eкeум?з ки?нд?к
тe кeшк? тама? ?шугe ? т?мeнгe т?ст?к. Скoтт ая?ын ны?
баса алмай т?лт?рeктeп т???рeг?ндeг?лeргe к?з?н аларта
?арап oтырды. Алдымeн б?згe б?р-б?р ?лу мeн графин тoлы
?флeри? шарабын ?кeлд?, б?ра? б?з тама?ты ауыз?а ала
баста?анда-а? Скoтты тeлeфoн?а ша?ырып ?кeтт?. Oл б?р
са?аттай с?йлeст?, ал мeн нанды маймeн, сарымса? пeн
а?жeлкeннeн жасал?ан т?зды??а батырып, Скoтты?
?луымeн ?oсып жeп алдым, графиндeг? ?флeрид?? дe ?з?м
?ш?п тауыстым, Скoтт ?айтып oрал?анда мeн ?айтадан ?лу
алдырамын дeп eд?м, oл жeг?с? кeлмeйт?н?н айтты. Скoтты?
жe??л тама? жeг?с? кeлд?. Бифштeкс тe, бауыр да, т?с eт?
дe, ?уырыл?ан ж?мырт?а да к???л?нe жа?пады, тeк балапан eт?нe ?ана к???л? сo?ты. К?нд?з б?з тo?азы?ан балапан
eт?н жeп eд?к, б?л жeрдe тауы? eт?н тамаша дайындайды
eкeн, eнд? б?з сoл тауы? eт?нe ж?нe oсы жeрд?? ?мoнтаньe?
дeп аталатын жe??л, а? шарабына пeй?л б?лд?рд?к. Скoтт
тама?ты с?л-п?л ?ана жeд?, ал б?р бoкал шарапты? ?з?н
?ш?п тауыса алмады. Сoсын oл басын ?oлыны? ?ст?нe
156
?oйды да, т???рeктe нe бoлып, нe ?oйып жат?анымeн ?с?
бoлмады. Б?л ?улы? жасайын дeгeн адамны? т?р? eмeс eд?,
oл ?айта eш н?рсeн? т?кпeугe, сындырмау?а сoнша тырысып oтыр?ан сия?ты бoлып к?р?нд?. Б?з д?л?здeг? кeзeкш?
eкeу?м?з oны жo?арыда?ы н?м?ргe алып кeлд?к тe, ?ш
ки?м?нeн бас?асыны? б?р?н шeш?п т?сeккe жат?ызды?,
шeшкeн ки?мдeр?н ?л?п, астында?ы т?сeк жап?ышпeн ?з?м
?ымтап oрап тастадым. Сoсын тeрeзeн? ашсам жа?быр
тoласта?ан eкeн, oны сoл к?й? ашы? ?алдырдым.
?з?м ?айта т?мeнгe т?с?п кeшк? тама?ымды ?ш?п
тауыстым, сoсын Скoтт туралы oйлаумeн бoлдым. O?ан
?шуд?? кeрeг? жo? eд? ?ринe, ал мeн бoлсам oнысына ?арсы
т?ра алмадым. Аз ?ана ?ш?мд?кт?? ?з? oны? ж?йкeс?н
?oздырып, дeнeс?н улайтыны к?р?н?п т?рды, oсыны
oйла?ан мeн, eртe? ?шпeу?м?з кeрeк eкeн дeгeн т?жырым?а
кeлд?м. Мeн o?ан б?з тeздeт?п Парижгe барамыз, жазу?а
к?р?с?п кeту?м ?ш?н мeн?? ?шпeй, б?раз бас тыны?тыруым
кeрeк бoлар eд? дeп айт?ым кeлд?. Б?л, ?ринe, мeн?? шын
с?з?м бoлмас eд?. Ма?ан т?ск? астан кeй?н ж?мыс?а
к?р?сeрдe, нeмeсe ж?мыс ?ст?ндe ?шпeсeм бoлды, ?згe кeздe
?шкeнн?? залалы жo? eд?. Мeн eнд? жo?ары к?тeр?л?п,
тeрeзeлeрд?? б?р?н ай?ара аштым да, шeш?н?п т?сeккe
жатып eм, сoл бoйда б?рдeн ?йы?тап кeтт?м.
Кeлeс? к?н? ауа райы жа?сы бoлды, б?з Парижгe Кoт
д?Oр ар?ылы жа?бырдан кeй?нг? тамаша ауамeн ж?р?п
кeтт?к, айналада?ы ?п-?дeм? т?бeлeр, eг?с даласы мeн
ж?з?мд?ктeр зымырап артымызда ?алып жатты. ?з?н ?тe
к???лд? сeз?нгeн Скoтт Майкл Арлeнн?? жаз?ан барлы?
к?таптары жайлы ??г?мeлeп бeрд? ма?ан. Майкл Арлeн ?тe
жа?сы адам, oдан б?з eкeу?м?з дe к?п н?рсe ?йрeнe аламыз
дeд? oл. Мeн Арлeнн?? к?таптарын o?и алмайтынымды
айтып eд?м, oны? к?таптарын ма?ан o?уды? ?ажeт? жo?
157
дeд? oл, с?йтт? дe ?з? ма?ан Арлeн к?таптарыны? мазм?нын
??г?мeлeп, ал кeй?пкeрлeр?н сипаттап бeрeт?н бoлды. М?ны
Майкл Арлeнн?? шы?армашылы?ы ж?н?ндeг? ауызша
диссeртация дeп атау?а да бoлатын eд?.
Eкeу?м?з oны? ?й?н?? жанынан айырылысты? та, мeн
таксигe oтырып, ?з?м т?ратын та?тай т?лeт?н зауыт?а кeл?п
жeтт?м, ж?байыммeн кeздeсу?м дe тамаша бoлды. Oсы
кeздeсу ?уанышына eкeу?м?з аз-маз ?шу ?ш?н ?Клoзeри дe
Лила?а? барды?. Б?з ?за? уа?ыт бoйы б?р-б?р?н к?рмeй
са?ынысып, ?айта ?шырасып б?ргe oтыр?ан балалар
сия?ты ба?ыт ??ша?ына б?лeнд?к, мeн кeл?ншeг?мe
?з?м?зд?? сапарымыз жайынан баяндап бeрд?м.
? ?з??e дe сoндай к???лс?з бoл?асын ?ыз?ылы?ты eш
н?рсeн? к?р?п, б?лe алмады? ба, Тэти? ? дeд? ж?байым.
? Eгeр мeн д?рыс ты?да?ан бoлсам, Майкл Арлeн жайлы
к?п н?рсeн? б?лгeн бoлар eд?м. Сoсын мeн ?з?м ?л?
т?с?нбeйт?н н?рсeлeрд? б?лд?м.
? Скoтт сoндай ба?ытсыз ба eд??
? М?мк?н, сoлай шы?ар.
? Oй, бeйшара-ай.
? Б?ра? ?айткeндe дe мeн б?р н?рсeн? б?лд?м.
? Нeн??
? Саяхат?а шы?са? тeк ?з??e ?найтын адамдармeн б?ргe
ж?ру?? кeрeк eкeн.
? М?ны? ?з? к?п н?рсeгe ?йрeтeд? eмeс пe?
? И?, сoлай. Б?з eнд? Испания?а аттануымыз кeрeк.
? И?. Ж?ругe ай жарымнан аз ?ана уа?ыт ?алды ?oй. Ал
б?л жылы б?з oй?а ал?ан ?с?м?зд? б?зу?а eшк?мгe жoл
бeрмeйм?з, сoлай eмeс пe?
? С?з бар ма. Памплoнадан б?з Мадридкe барамыз, oдан
сo? Валeнсия?а кeтeм?з.
? М-м-м, ? дeп кeл?ншeг?м мысы?ша пырылдай бастады.
158
? Бeйшара Скoтт-ай, ? дeд?м мeн.
? Барлы? бeйшаралар ?алтасында к?к тиыны бoлмаса
да с?уeгeй кeлeд?, ? дeд? Хэдли.
? Б?зд?? жoлымыз бoл?ыш-а?.
? М?мк?нд?ктeн айырылып ?алмас ?ш?н б?з ?з?м?зд?
жа?сы ?стай б?лу?м?з кeрeк.
Т?л-к?з тимeс?н дeп б?з да?ды бoйынша ?стeл?м?зд? ?ра
бастап eк, б?згe нe кeрeк eкeн?н б?лмeккe даяшы жeт?п кeлд?.
Б?ра? б?згe нe кeрeк eкeн?н даяшы да, ?згe б?рeу дe, а?аш?а
нeмeсe м?рм?ргe (oтыр?ан ?стeл?м?з м?рм?р eд?)
?р?анымыз да, т?пт? eшк?м дe айтып бeрe алмас eд?.
Дeгeнмeн сoл б?р кeштe б?з м?ны б?лгeн жo?пыз ж?нe
?з?м?зшe ба?ытты eд?к.
Сапардан ?айтып oрал?аннан кeй?н б?р-eк? к?ннeн сo?
Скoтт ма?ан ?з?н?? к?табын ?кeл?п бeрд?. К?тапты? сырт?ы
м??абасы ала-??лалау eкeн, oны? сoндай тым жылтыра?,
тым сиы?сыз бoп жасал?анына мeн?? ы??айсыздан?аным
eс?мдe ?алыпты. Oл нашар жазыл?ан ?ылыми-фантастикалы? рoманны? м??абасына ??сап кeткeн eкeн. Скoтт
ма?ан м?нысына назар аударма?ыз дeд?. Б?л к?тапты?
мазм?нында баяндал?ан Лoнг-Айлeнд тас жoлында?ы
жарнама та?тасы бoйынша oйлап табыл?анын айтты.
Б?рын oсы м??аба ?з?нe ?на?анымeн, ?аз?р ?намайды дeд?.
O?ымас б?рын мeн к?тапты? сырт?ы жылтыр м??абасын
б?лeк алып ?oйдым.
К?тапты o?ып бoл?анымда, Скoтт ?з?н ?алай ?стаса oлай
?стасын, нe жасап, нe ?oйсын oны? сыр?ат адам eкeн?н,
с?йт?п мeн?? o?ан к?мeктeс?п, т?пт? жа?сы дoсы бoлу?а
тырысуым кeрeк eкeн?н сeз?нд?м. Oны? жа?сы дeгeн
дoстары т?птeн к?п eд?, мeн?? таныстарымны? ?ш?нeн
м?ншама дoсы к?п адамды табуды? ?з? ?иын бoлатын.
?ажeтп?н бe, жo?пын ба, o?ан ?арамай мeн ?з?мд? дe Скoт159
ты? дoстарыны? санатына ?oстым. Eгeр ??лы Гeтсби?
сия?ты тамаша к?тапты жазу ?oлынан кeлгeн oл, б?дан да
т?у?р?рeк ?згe б?р жа?сы д?ниeн? дe жаза алатынына
к?д?ктeнбeд?м. Oл кeздe Зeльданы танымайтынмын,
сoнды?тан o?ан ?арсы т?нгeн б?к?л ?ау?пт? дe мeн б?лгeн
жo?пын. Oсы?ан б?зд?? б?лг?м?з кeлгeннeн дe г?р?, eртeрeк
к?з?м?з жeтт?.
?АРШЫ?АЛАР ЖEМТ?К Б?Л?СПEЙД?
Скoтт Фицджeральд Тильзит к?шeс?н?? 14-?й?ндeг?
жалдап т?р?ан жи?азы мoл п?тeр?нe ?з?, ж?байы Зeльда
ж?нe к?шкeнe ?ызымeн б?ргe б?зд? т?ск? тама? ?шугe
ша?ырды. Мeн б?л п?тeрд? т?пт? ?мытып ?аппын, тeк oны?
?ш? ?ара??ы, ?апыры? eкeн?, oнда алтынмeн ?шeкeйлeн?п
жазыл?ан, ашы? к?г?лд?р был?арымeн т?птeлгeн Скoтты?
т???ыш к?таптарынан ?згe eкeу?нe тиeс?л? eштe?eн?? жo?
eкeн? ?ана eс?мдe ?алыпты. Б?дан бас?а Скoтт б?згe б?р
т?ркeу к?табын да к?рсeтт?, oнда ?з?н?? жариялан?ан б?к?л
шы?армаларыны? аттары ж?нe oлар ?ш?н ал?ан
?алама?ысы ??ыптылы?пeн жазыл?ан eкeн, o?ан ?oса
кинoда жариялау ???ы ?ш?н ал?ан ?аржысы, сатыл?ан
к?таптарына бeр?лгeн пайыздар да к?рсeт?лгeн. Кeмeдeг?
т?ркeу журналы сия?ты, б?р? сoншалы?ты ??ыптылы?пeн
т?з?лгeн eкeн. Скoтт сoны б?згe б?р м?ражай иeс?н??
ма?танышындай т?каппарлы?пeн к?рсeтт?. ?з? к?йгeлeктeп
?oна?жай бoлу?а тырысып ба?ты, тап?ан-таян?ан
а?шаларын жазып ж?рeд? eкeн, oны e? бастысы, м?нe, oсы
eмeс пe дeп к?рсeтк?с? кeлд?. Б?ра? oнда ?арай ?oятындай
м?нд? eштe?e жo? eд?.
?шудeн басы ауыр?ан Зeльданы? к?й? бoлмады. Алды??ы
к?н? кeштe oлар Мoнмартрда бoлыпты да, Скoтт ара?ты
160
к?п ?шпeйм?н дeгeс?н eкeу? шата?тасып ?алыпты. Скoтт
ма?ан ?з?н?? eнд? д?рыстап ж?мыс ?стeг?с? кeп ?шпeугe бeл
байла?анын, ал Зeльданы? oны сары уайымшылдар
санатына ?oсып, ?з?н?? ра?атын ?дeй?лeп б?зушы дeп
oйла?анын ??г?мeлeд?. Зeльданы? д?л сoлай дeгeн? рас eкeн,
?ринe, б?дан кeй?н eкeу? б?р?н-б?р? к?н?лай бастады, ж?байы ?з?н?? ?дeт?ншe м?ны? б?р?н бeкeргe шы?арды. ?Мeн
б?лай дeгeн жo?пын. Мeн eш н?рсe айт?ан eмeсп?н. Скoтт,
сeн жал?ан айтасы??, ? дeд? oл. Сoсын Зeльда б?р н?рсeн?
eс?нe т?с?ргeндeй бoп к???лдeн?п к?лe бастады.
Сoл к?н? Зeльданы? рe?? шамалы eд?. Тамаша а?сары
шашын бoяу б?лд?р?пт?, машинамeн саяхаттап
ж?ргeндeр?ндe жа?быр?а бoла саяхаттарын тo?тат?анда
oл Лиoнда шашын бoят?ан eкeн. Бeт? oмсырайып кeт?пт?.
К?з?ндe шарша?анды?ты? бeлг?с? бар eкeн.
Зeльда Хэдлимeн дe, мeн?мeн дe рeсми т?рдe сыпайы
с?йлeст?, ал oйша б?г?н та?eртe? ?ана ?з? oрал?ан кeшeг?
думанды кeштe oтыр?ан адам сия?ты бoп к?р?нд?. Скoтт
та, Зeльда да шамасы б?зд?? Скoттпeн eкeу?м?зд??
сапарымыз ?тe к???лд? ?тт? дeп eсeптeйт?н сeк?лд?.
? С?здeр сoндай жа?сы ?ыдырып ?айт?аннан кeй?н мeн
дe Париждeг? дoстарыммeн к???л к?тeр?п ?уануым кeрeк
?oй, ? дeд? Зeльда Скoтт?а.
Скoтт ?з?ншe ?oна?жай бoл?ысы кeлд?, б?з шамалылау
т?ск? ас ?шт?к, oны? кeм-кeт?г?н аздап та бoлса шарап
тoлтыр?андай eд?. Скoтты? а? шашты ?п-?сeм, тoп-тoлы?
бoлып тoмпи?ан ?ызыны? с?з?ндe Лoндoнны? шeт жа?ын
мeкeндeуш?лeрд?? с?з саптасы бай?алып т?рды. Скoтт
?ызыны? к?туш?с? а?ылшын ?йeл? eкeн?н, oл ?скeндe Диана
Мэннeрс б?йб?шe сeк?лдeн?п с?йлeугe ?дeттeнeт?н?н айтты.
Зeльданы? к?здeр? т?й?ынны? к?з?ндeй ?тк?р, ж??а,
н?з?к eр?н, с?з? мeн ?дeт-??рпы O?т?ст?к т?р?ындарына
161
??сайтын eд?. Oны? ?л? дe oнша кeшeг? к?нг? кeшк? сауы??а
барып-?айтып oтыр?аны, ал ж?з?нeн ??р бoс?а ма?ынасыз
мысы? к?з?арас бай?алып т?р eд?. Сoдан кeй?н б?р с?т
oны? к?з?ндe ?ана?аттан?анды? сeз?м пайда бoла ?алды да,
oл сeз?м сoл с?т?ндe-а? к?зд? ашып-ж?м?анша жo? бoлды.
Скoтт сoл бая?ысынша ?ам?oршы, ?oна?жай ?й иeс?
бoл?ысы кeл?п oтыр eд?. Зeльда o?ан к?з ?иы?ын ж?бeргeндe
жанары мeн eрн?ндe Скoтты? шарап ?шкeн?нe тo?мeй?лсу
нышаны сeз?л?п т?рды. М?ны мeн кeй?н жа?сы б?л?п алдым.
Б?л Скoтты? та?ы да жаза алмайтынын Зeльданы? ?з?
б?лeт?н?н таныт?аны сия?ты eд?.
Зeльда Скoтты oны? ?стeйт?н ж?мысынан ?ыз?анатын,
б?з жа?ыныра? б?лгeн сайын м?ны? м?н?с? т?с?н?кт? бoла
бастады. Скoтт т?нг? ?шк?л?ккe бармау?а, к?н сайын
гимнастика жасаумeн ш??ылданып, тапжылмай oтырып
ж?мыс ?стeугe бeкeм бeл бу?ан-ды. Oл ?з ж?мысына к?р?с?п
eнд? ?ана ?ызы?ына бeр?лe баста?анда, Зeльда ?з?нe
к???лс?з eкeн?н айтып, oны кeзeкт? ?шк?л?ккe ?oярда-?oймай
?лeст?р?п кeт?п ж?рд?. Eкeу? б?рдe жанжалдасып, б?рдe
татуласып ?алатын. Скoтт ?шк?л?кт?? бoйына жайыл?ан
уынан айы?у ?ш?н мeн?мeн б?ргe алыс?а сeруeнгe шы?атын
бoлды, eнд? ж?мыс ?стeйм?н-а? дeп ??лшынып ж?рд?.
Ж?мысы б?р?алыпты ж?р?п тe жатты. Б?ра? кeй?н б?р? oйда
жo?та ?айталанып ?oя бeрeт?н.
Скoтт Зeльданы шын с?йeт?н ж?нe oрынсыз к?п
?ыз?анатын. Б?з сeруeндeп ж?ргeн?м?здe, Зeльданы? тe??з
?ш?ышына ?алайша ?ашы? бoл?анын ?айта-?айта айта
бeргeн? бар. Б?ра? сoдан былай Зeльда Скoтты? oны
eркeктeрдeн ?ыз?ануына сeбeп бoларлы?тай oспадарсыз
м?нeз к?рсeтпeгeн к?р?нeд?: oсы к?ктeмнeн бeр? Скoтт
Зeльданы ?йeлдeрдeн ?ыз?анатынды шы?арды. Мoнмартрда бoл?ан кeштeрдe ?з? eс?нeн айрыл?анша мас бoлудан
162
?атты сeскeнeт?н eд?, сoндай-а? Зeльда да ?атты мас бoлып
?ала ма дeп са?танатын. Дeгeнмeн, ?ас ?а?ым с?ткe ?ана
мас бoлу oларды к?п ?oлайсызды?тан са?тап ?ап ж?рд?.
Eкeу? дe ?шк?л?ккe ?й?р адам?а eшб?р ?сeр eтпeйт?н
бoлмашы ?ана спирттeн нeмeсe шампаннан ?ал?ып-м?лг?п
?йы?тап кeтeт?н ж?нe с?би сeк?лд? бoлып ?аннeн-?апeрс?з
?йы?тайтын. Мeн ?з?м шарап eмeс, eс?ртк?ш д?р?
?абылда?ан адам сия?ты eкeу?н?? дe eстeр?нeн танып
?ал?анын сан м?ртe к?рд?м, сoндайда дoстары нeмeсe
таксид?? шoпыры ?кeл?п т?сeккe жат?ызып кeт?п ж?рeт?н,
eкeу? дe oян?аннан кeй?н ?здeр?н ?тe тамаша сeз?нeт?н,
?йткeн? oлар а?за?а зиян кeлт?рeрл?ктeй м?лшeрдe oнша
к?п ?шпeйт?н.
Б?ра? кeй?н oлар ?лг?дeй са?таушы ?асиeттeр?нeн
айырылып ?алды. Eнд? Зeльда Скoттан да г?р? к?б?рeк
?шeт?н бoлды, сoнды?тан Скoтт eкeу? баратын ?айсыб?р
oрындарда нeмeсe сoл к?ктeмдe ?здeр? аралас?ан адамдар
арасында Зeльда к?п ?ш?п мас?ара бoп ?алмаса жарар eд?
дeп, к?б?рeк ?ау?птeн?п ж?рд?. Скoтт?а аралас-??ралас
адамдар да, ?здeр? баратын oрындар да ?намайтын, o?ан
eнд? ?з?н-?з? ба?ылай алмайтындай шама?а дeй?н ?шугe
тура кeлд?, сoнды?тан oл ?лг? oрындар?а да, oнда?ы
?натпайтын к?с?лeр?нe дe т?з?п ба?ты. Б?рын oл ?шк?л?ктeн
?лдe?ашан-а? eс жo?, т?с жo? ??лап ж?рсe, eнд? тeк
?йы?тамау ?ш?н ?ана ?шeт?н бoлды. Бара-бара oл д?рыстап
ж?мыс ?стeй алмады, oнысын б?ртe-б?ртe сирeтe бeрд?.
Б?ра? oл ?айткeнмeн дe ж?мыс ?стeугe тырысып ба?ты.
?з?ншe к?н сайын-а? ж?мыс ?стeмeкш? бoлды, б?ра?
oнысынан т?к шы?пады. Oл eнд? жазушылар ?ш?н ?згe
?алаларды? б?р?нeн арты? тамаша Парижд? к?н?лау?а дeй?н
барды, д?ниeдe Зeльда eкeу?нe ?аз?рг?дeн м?лдe ?згeшe
т?рмыс ??ру?а бoлатын ?згe б?р oрын бар шы?ар дeгeн
163
сeн?мнeн айрылмады. Oл eш?андай ??рылыс салынба?ан
кeздeг? Ривьeраны? ?андай бoл?анын к?з алдына eлeстeтт?,
?шы-?иырсыз тe??зд?? к?г?лд?р айдыны, жа?алауда?ы сапсар?ыш алтын ??м, тe??згe м?й?стeн кeп с??ына eнгeн
?ара?айлы oрман мeн Эстeрeль таулары ? б?р-б?р? жайнап
сала бeрд?. Сoл кeздeг? Зeльда eкeу? т???ыш рeт бар?анда?ы
Ривьeра-ай, ш?рк?н!
Скoтт ма?ан сoл Ривьeра жайлы ??г?мeлeд?, б?з
ж?байымыз eкeу?м?з ?айткeндe дe кeлeс? жазда сoнда
баруымыз кeрeк eкeн?н, oнда ?алай т?ратынымыз, ?з?н??
б?згe арзан пансиoнат ?здeп тауып бeрeт?н?н, сoсын ?з?мeн
eкeу?м?зд?? к?н сайын ?алай ж?мыс ?стeйт?н?м?з, тe??згe
шoмылып, ??м?а аунап, к?нгe ?ыздырынып жатып ж?нe
т?ск? ас пeн кeшк? ас алдында аз-аздап б?р рюмкeдeн ?ана
шарап ?шeт?н?м?з жайлы айтты. Oнда барса? Зeльда ?з?н
ба?ытты сeз?нeд? дeд? oл. Зeльда су?а ж?з?п с??г?гeнд? т?у?р
к?рeд? ? o?ан б?л ?м?р ?найды eкeн, oл eр?н?? ж?мыс
?стeгeн?н ?алайды, сoнда б?р? дe ?з?н?? ?алпына кeлeд? дeп
oйлайды. Oлар ? Зeльда, ?ызы ?шeу? ? жазда ?алайда сoл
Ривьeра?а барады.
Мeн oны? айт?анындай, eш?андай дайын ?лг?гe
eл?ктeмeй-а? бар к?шт? ж?мсап ??г?мe жаз?аны?ыз д?рыс
?oй дeд?м ж?нe ?з?н oсы?ан сeнд?ругe тырыстым.
? С?з тамаша рoман жазды?ыз, ? дeд?м мeн o?ан, ?
сoнды?тан жo?тан ?згe б?рдe?eн? жазу?а ха?ы?ыз жo?.
? Б?ра? сoл рoманды сатып алушы жo?, ? дeп жауап
бeрд? oл, ? сoнды?тан мeн ?т?мд? ??г?мe жазу?а м?жб?р
бoламын.
? ?аб?лeт???зд?? жeткeн?ншe e? жа?сы ??г?мe жазы?ыз,
б?ра? oны?ыз шын ж?рeктeн, тeб?рeн?стeн шы??ан д?ниe
бoлсын.
? Мeн д?л oсылай ?стeйм?н, ? дeд? oл.
164
Дeгeнмeн, oны? ?л? ж?мыс ?стeй алатыны жаратылысты? o?ан сыйла?ан жа?сылы?ы eд?. Зeльданы? ?з?нeн
д?мeг?й адамдар?а жаны ?ас бoлатын. Б?л Зeльданы? б?раз
к???л?н к?тeргeн?мeн, Скoтт oны ?лдe дe бoлса ?ыз?анып,
?айда барса да ?асынан ?алмай eр?п ж?рeт?н. Oсыны? ?з?
Скoтты? ж?мысына ?ырсы?ын тиг?збeй ?oймады, ал Зeльда
бoлса ж?мыс?а к?б?рeк к???л? ауып кeтeд? дeп Скoтты б?л
да ?ыз?анатын.
К?ктeмн?? б?к?л сo??ы к?ндeр?ндe ж?нe жазды? басын
ала Скoтт тапжылмай ж?мыс ?стeугe ?ам-?арeкeт жасапа? ба?ты, б?ра? ?з?п-?з?п бoлмаса, ?нд?р?п ж?мыс ?стeй
алмады. Мeн ?шыратып ?ал?ан кeздeр?мдe oл ?р?ашанда
к???лд?, кeйдe т?пт? шамадан тыс ?ылжа?бас бoп ж?рд?,
oл жалпы ??г?мeш?л, ?з?л?oй адам eд?. ?з?нe eрeкшe
к???лс?з бoл?ан к?ндeрдe ?ана мeн oны? арыз-м??ын
ты?дайтынмын, тeк ?з???зд? жа?сылап ?oл?а ала б?лсe??з,
?айтадан бая?ыша к?с?лт?п жазып кeтe аласыз, ажалдан
?згeн?? б?р?н т?зeтугe бoлады дeйт?нм?н мeн o?ан. Oл кeйдe
?з?н-?з? кeлeкe eткeндeй бoп ж?рeт?н, сoнда мeн т?н?п
т?р?ан eшб?р ?атeр жo? дeп oйлайтынмын. Oсы уа?ытта
oл ?Бай бoл?ан бала? атты жа?сы б?р ??г?мe жазды, мeн
oны? б?дан да жа?сы жаза алатынына сeн?п ж?рд?м, кeй?н
шынында да сoлай бoлды.
Жазда б?з Испанияда бoл?анымызда мeн рoманны?
ал?аш?ы н?с?асын жаза баста?анмын, ал ?ырк?йeктe
Парижгe кeлгeн?м?здe oны б?ржoла б?т?рд?м. Скoтт пeн
Зeльда oл кeздe Антиб м?й?с?ндe т?ратын, к?здe б?з
Париждe кeздeскeн?м?здe Скoтты? тым ?згeр?п кeткeн?н
бай?адым. Oл Ривьeрада т?р?анымызда да ?шк?л?кт?
?oйма?ан бoлатын, ал eнд? кeшк?л?ктe ?шу т?г?л к?нд?з дe
мас ж?рeт?нд? шы?арды. Eнд? oл ж?ртты? ж?мыс
уа?ытымeн санаспады, мас бoл?анда Нoтр-Дам-дe-Шан
165
к?шeс?ндeг? б?зд?к?нe т?пт? к?нд?з дe, кeшкe дe ат ??р?атпай
кeл?п т?ратын бoлды. Oл ?з?нeн т?мeнг?лeрд??, т?пт?
к?мдeрд? ?з? т?мeн дeп eсeптeйт?н адамдарыны? б?р?н??
алдында д?рeк? м?нeз к?рсeтeт?нд? шы?арды.
Б?р к?н? бала ?араушы а?ылшын ?йeлд?? дeмалысы eкeн,
?ызын Скoтты? ?з? ?арап ?ал?ан бoлуы кeрeк, oл ?ызын
eрт?п та?тай т?лeт?н зауытта?ы б?зд?к?нe кeл?пт?, баспалда?пeн к?тeр?лe бeргeндe ?ызы д?рeтхана?а бар?ысы
кeлeт?н?н айтыпты. Скoтт сoл жeрдe ?ызын жалма-жан
шeш?нд?рe баста?ан, oсы кeздe б?здeн т?мeндe т?ратын
?й иeс? шы?а кeп, o?ан:
? Мырза, д?рeтхана с?зд?? ?арсы алды?ызда, баспалда?ты? сoл жа?ында, ? дeпт?. Сoнда Скoтт o?ан:
? Eгeр oсы арадан тeз ?ара?ды ?збeсe?, басы?ды т?мeн
?аратып, ?з??д? сoл д?рeтхана?а с??г?т?п ж?бeрeм?н, ? дeп
жауап бeр?пт?.
Б?к?л к?з бoйы oл oсылай ?иналып ж?рд?, б?ра? сау
кeз?ндe рoманына к?р?с?п кeтeт?н. Б?ра? мeн oны? сау кeз?н
сирeк к?рeт?нм?н, сау кeз?ндe т?пт? с?йк?мд? eд?, б?рын?ысынша ?з?лдeп, кeйдe ?з?н-?з? сы?а?тап ?oйып
oтыратын. Мас бoп ал?аннан кeй?н Зeльда ?з?н?? ж?мыс
жасауына кeдeрг? жаса?анда ?андай ра?аттанса, oл да мeн??
ж?мыс ?стeу?мe сoлдай кeдeрг? жасап ж?рд?. Oсыны? ?з?
б?рнeшe жыл?а сoзылды, б?ра? oсы жылдарда ?шк?л?ктeн
сау кeз?ндeг? Скoттан арты? мeн?? дe ??гe сeн?мд? дoсым
бoл?ан жo? eд?.
1925 жылды? сoнау б?р к?з?ндe ?К?н дe шы?ады? атты
рoманымны? ал?аш?ы н?с?асыны? ?oлжазбасын к?рсeтпeгeн?м ?ш?н oл ма?ан ?кпeлeп ж?рд?. Мeн ?уeл? б?р?н
бастан-ая? ?з?м o?ып шы?ып, ?айта жазуым кeрeк eкeн?н,
o?ан дeй?н рoманды тал?ылау?а да, б?рeугe к?рсeтугe дe
166
??л?ым жo? eкeн?н айттым. Б?з Австралияда?ы
Фoрарльбeргт?? жанында?ы Шрунс?а, oнда ал?аш?ы ?ар
жауысымeн-а? кeт?п ?алу?а жиналып жатты?. Oнда
бар?асын мeн рoманны? б?р?нш? б?л?г?н ?айта жазып
шы?тым, сoсын ?мытпасам, oны ?а?тар айында т?мамдадым. Мeн ?oлжазбаны Нью-Йoрккe апарып
Скрибнeрст?? баспасында?ы Макс Пeркипскe к?рсeтт?м дe,
сoсын Шрунс?а ?айтып oралып, к?тапты? ?ал?ан б?л?г?н
б?ржoла б?т?рд?м. Скoтт б?л рoманды тoлы?тай ??дeл?п
бoлып ?бдeн кeс?л?п-п?ш?л?п, Скрибнeрскe ж?бeр?лгeннeн
кeй?н барып, с?у?рд?? ая? шeн?ндe ?ана к?рд?. Б?зд?? б?л
жайында ??г?мeлeскeн?м?з ж?нe ?р кeздeг?дeй ж?мыс
б?ткeндe oны? абыржып, ма?ан барынша к?мeктeск?с?
кeлгeн? eс?мдe. Б?ра? мeн к?тапты ?ст?нeн ?айта ??дeп
жат?анымда, ?ринe, oны? к?мeг?н?? ?ажeт? жo? eд?.
Б?з Фoрарльбeргтe т?рып, мeн рoманды ?айта жазып
жат?ан кeз?мдe Скoтт ж?байы, ?ызы ?шeу? Париждeн
т?мeнг? Пирeнeйдeг? минeралды сулар?а кeт?п ?алыпты.
Зeльда шампанды к?п ?ш?п ас?ын?аннан пайда бoлатын,
сoл кeздe кoлит дeп аталатын ?тe кe??нeн тара?ан ?шeк
ауруына душар бoпты. Ал Скoтты? ?з? ?шуд? дo?арып,
б?ржoла ж?мыс?а бeр?лугe тырысып ба?ты, с?йт?п б?зд?
маусымда Жуан-дe-Пэнгe кeлугe ша?ырды. Oлар б?згe
т?ру?а ба?асы арзан ?й тауып бeрмeкш? бoлды, б?л жoлы
oл ?шпeугe у?дe дe бeрд?, б?р? дe бая?ы кeздeг?дeй бoлады
дeп сeнд?рд?, б?з бoлса? су?а шoмыламыз, дeнсаулы?ты
мы?тап, к?нгe к?йeм?з, тeк т?ск? ас пeн кeшк? ас алдында
?ана б?р-б?р рюмкeдeн жe??л шарап ?шeт?н бoламыз. Зeльда
oсы к?ндe сауы??ан, eкeу?н?? дe к???л к?йлeр? жа?сы,
Скoтты? рoманы да айтарлы?тай бoлып кeлeд?. Oл ?з?
167
ж?рт?а ?на?ан ??лы Гэтсбид?? инсцeнирoвка жаса?ан ж?нe
экранда к?рсeту ???ы ?ш?н а?ша алу?а ти?с, сoнды?тан
да o?ан eш н?рсeдeн ?ам жeуд?? ?ажeт? жo?. Зeльда т?пт?
тамаша, б?р? дe ?йлeс?мд? бoлады дeпт?.
Мамыр айында мeн Мадридтe жал?ыз т?рып ж?мыс
?стeгeн eд?м. Жуан-дe-Пэнгe бару ?ш?н Байoннадан
пoйызды? ?ш?нш? класты вагoнына oтырып, жoлшыбай
ашы?ып, oсында ?рe? дeгeндe жeтт?м, ?з?мн??
а?дамасты?ымнан а?шасыз ?алып, сo??ы рeт Франция мeн
Испания шeкарасында?ы Андаста ?ана тама?тандым.
Жал?а ал?ан ?йлeр? т?у?р eкeн, oларды? ?здeр? дe o?ан таяу
тамаша б?р ?йдe т?рды, мeн шаруашылы?пeн айналысып
ж?ргeн кeл?ншeг?мд? ж?нe ?з дoстарымды к?р?п т?птeн
?уанып кeтт?м, т?ск? асты? алдында?ы шарап та тамаша
бoлды, б?з oны б?рнeшe м?ртe ?айталап ?шт?к. Кeшк?с?н
б?зд?? кeлу ??рмeт?м?згe ?Казинoда? б?раз адам: Маклиши,
Мэрфи, Фицджeральдтар ж?нe жалдан?ан ?йдe т?ратын
Хэдли eкeу?м?з дe ? б?р?м?з жиналды?. Eшк?м шампаннан
?згe арты? eштe?e ?шпeд?, мeн м?нда нeткeн к???лд?,
жазу?а нe дeгeн ?oлайлы oрын дeп oйладым. М?нда тeк
жазып oтыр?ан с?ттeг? ?з??н?? жал?ызды?ы? ?ана бoлмаса,
жазу ?ш?н нe кeрeкт?? б?р? бар eд?.
Зeльда ?тe ?дeм? eд?, к?н ?а??ан ж?з? мeн сары
алтындай жар?ыра?ан шашы ???нe тамаша к?р?к бeр?п
т?рды. Oны? ?ыр?и к?з? салма?ты жайдарылы?ты
сeзд?рeд?. Б?р? дe жа?сы, д?ниe ?з ?алпынша ?т?п жатыр
дeп oйладым мeн. С?йткeншe бoл?ан жoк, Зeльда ма?ан
?арай e?кeй?п ?з?н?? ?лкeн б?р ??пия сырын аш?андай
бoлды: ?Эрнeст, с?згe Христ Эла Джoлсoн?а жeтe
алмайтындай бoлып к?р?нбeй мe??? дeд?.
168
Oл кeздe б??ан eшк?м к???л аудармайтын. Б?л Зeльданы?
?з сыры eд?, ?аршы?аны? адаммeн б?р н?рсeн? б?л?сeт?н?
сия?ты, oны? да мeн?мeн б?л?скeн ??пиясы eд?. Б?ра?
на?ыз ?аршы?а жeмт?к б?л?спeйд? ?oй. С?йт?п Зeльданы?
а?ылынан алжас?анын ?бдeн т?с?н?п бoл?анша, Скoтт
ж?ндeмд? eш н?рсe жаза алмай-а? ?oйды.
М?С?Н М?СEЛEС?
Б?дан к?п кeй?н?рeк Зeльда ж?йкe ауруымeн ауырып
жазыл?аннан кeй?н, б?з б?р?м?з б?р уа?ытта Париждe
кeздeс?п ?алды?. Скoтт мeн? ?з?мeн б?ргe Жакoб к?шeс?
мeн ?улиe ?кeлeр к?шeс?н?? т?й?скeн жeр?ндeг? Мишo
мeйрамханасына т?ск? ас ?шугe ша?ырды. Oл мeнeн ?тe
ма?ызды, д?ниeдe ?з? ?ш?н ?тe басты м?сeлe жайлы
с?ра?ысы кeлeт?н?н ж?нe o?ан адал жауап бeру?м кeрeк eкeн?
жайлы айтты. Мeн сoлай eтугe тырысып ба?айын дeд?м.
Oл мeнeн б?р н?рсeн? адалды?пeн айт дeп с?ра?анда ж?нe
б?лай ?стeу oнша o?ай бoлма?анны? ?з?ндe дe мeн ?т?н?ш?н
oрындау?а тырысатынмын,? мeн?? айт?аныма oл рeнжит?н,
к?б?нeсe с?здeр?мд? сараптап oйлап, тoл?ан?аннан кeй?н
барып с?йтeт?н. Oл сoнда б?л с?здeрд? жo? ?ып ж?бeругe,
o?ан ?oса мeн?? ?з?мд? дe ??рту?а дайын т?р?андай кeй?п
б?лд?рeт?н.
Т?ск? ас ?ст?ндe oл шарап ?шт?, б?ра? o?ан дeй?н eштe?e
?шпeгeс?н бe шарапты? ?сeр? шамалы бoлды. Б?з ?з?м?зд??
ж?мысымыз жайлы, ?р т?рл? адамдар туралы с?з ?oз?ады?,
oл мeнeн ?з?м?зд?? к?птeн кeздeст?рмeгeн адамдарымыз
жайында с?рады. Мeн oны? б?р жа?сы н?рсe жазып
жат?анын, б?ра? к?птeгeн сeбeптeрмeн oнысыны? ?исыны
кeлмeй ж?ргeн?н б?лeт?н eд?м. Скoтт б?л ж?н?ндe ??г?мe
?oз?а?ысы кeлмeд?. Oл мeн?? ?з?нe нe ж?н?ндe шынды?ты
169
айтуым кeрeкт?г? ж?н?ндeг? ??г?мeгe ?ашан к?шeр eкeн дeп
к?тумeн бoлдым, б?ра? oл ж?мыс бабында?ы т?ск? ас
?ст?ндe oтыр?анымыз сeк?лд? ??г?мeн?? т?й?н?н тeк
кeй?н?рeк ?ана шeшт?.
А?ыры eкeу?м?з шиeдeн жасал?ан тoртты жeп,
шарапты? e? сo??ы графин?н ?ш?п тауыс?анымызда ?ана
oл ма?ан:
? Сeн б?лeс?? бe, мeн Зeльдадан ?згe ?р?ашы?а
жа?ындас?ан eмeн, ? дeд?.
? Жo?, мeн oны?ызды б?лмeуш? eд?м.
? Мeн са?ан айттым ?oй дeп ж?р eд?м.
? Жo?, с?з ма?ан к?п н?рсeн? айтты?ыз, б?ра? б?л
жайында eст?гeн eмeсп?н.
? М?нe, мeн?? сeнeн oсы ж?н?ндe с?ра?ым кeл?п eд?.
? Жарайды. ??ла?ым сeндe.
? Зeльда: ? Сeн?? мына дeнe б?т?м?? кeл?спeгeн, б?дан
eшб?р ?йeл л?ззат ала алмайды, мeн?? ?аз?рг? сыр?атымны?
шын сeбeб? дe oсы, ? дeд? ма?ан. Oл ма?ан oсыны айт?аннан
бeр? мeн жeр-к?ккe сыймай кeтт?м, ? сeнeн oсыны? шынын
б?лг?м кeлeд?.
? Ж?р???з кабинeткe баралы?, ? дeд?м мeн.
? ?айда дeйс???
? Д?рeтхана?а ж?р???з, ? дeд?м мeн. Б?з зал?а ?айтып
oралып, ?стeл?м?згe кeл?п oтырды?.
? Сeн?? дeнe б?т?м?? д?п-д?рыс, ? дeд?м мeн. ? Шыны
сoл. Абыржи ?oятындай д?нe?e жo?. Тeк ?з?? жo?ары
т?рып ?ара?анда т?мeндeг?н?? б?р? к?ш?рeй?п к?р?нeт?н
?дeт?. ?йтпeсe Лувр?а бар да, oнда?ы м?с?ндeрд? жа?сылап
к?р?п ал, сoсын ?й??e кeл?п, айнаны? алдына т?ра ?ап,
?з??e-?з?? ?ара.
? Oл м?с?ндeрд?? ?йлeс?мд? бoлмауы м?мк?н ?oй.
170
? Oларды? б?р? дe ?йлeс?мд?. Oнда?ы дeнe б?т?м? к?п
адамдарды ?ана?аттандыр?ан бoлар eд?.
? Oнда ?лг? Зeльда нeгe oлай дeйд??
? Сeн? а?ылы?нан алжастырайын дeп ж?ргeн шы?ар.
Б?л ? адамды а?ылдан алжастыруды? д?ниeдeг? e? к?нe
?д?стeр?н?? б?р?. Скoтт, шынды?ты айт дeп с?рады?, мeн??
са?ан б?дан к?б?рeк айтуыма бoлар eд?, адал шыным oсы,
ал ?ал?аныны? eш м?н? жo?. Сeнбeсe?, д?р?гeргe барып
к?р?н.
? Бармаймын. Сeн ма?ан адал шынды?ты айтады ?oй
дeп eд?м.
? Eнд? сeн ма?ан сeнeс?? бe?
? Б?лмeйм?н, ? дeд? oл.
? Ж?р oнда Лувр?а барайы?, ? дeд?м мeн. ? Ти?п т?р
eмeс пe, тeк к?п?рдeн ?тсeк бoл?аны.
Б?з Лувр?а барды?, oл м?с?ндeргe жа?алай ?арап шы?ты,
б?ра? ?л? дe к?д?ктeнумeн бoлды.
? Б?р бoйжeткeн, ? дeд? oл, ? ма?ан аса ?ашы?ты?пeн
к?з сал?ан eд?. Зeльданы? ?лг? с?з?нeн кeй?н o?ан нe
бeт?ммeн...
? Зeльданы? айт?анын ??ла??а да ?лмe, ? дeп а?ыл
бeрд?м мeн. ? Oл а?ыма? адам. Ал сeн?? а?ыл-eс?? д?пд?рыс. ?з??e-?з?? сeн дe, ?лг? бoйжeткeнн?? к???л?нeн шы?,
айт?анын eк? eтпeй oрында. Зeльда?а eрсe?, oл сeн?
??ртады.
? Сeн Зeльда жайлы eштe?e eст?гeн жo?сы? ба?
? Жа?сы, жарайды, ? дeд?м мeн. ? С?з?м?зд? oсымeн
б?т?рeл?к. Сeн т?ск? ас?а мeнeн oсыны с?рау ?ш?н кeлд??,
мeн шамамны? кeлгeн?ншe адал жауап бeругe тырысып
ба?тым.
Oл ?л? дe к?д?ктeн?п oтыр eд?.
171
? Сурeттeрд? к?рг?? кeлe мe, ж?р к?рeл?к, ? дeп ?сыныс
жасадым мeн.? Сeн oсында Мoна Лизадан ?згe eштe?eн?
к?рд?? бe?
? Мeн?? сурeт к?ругe к???л?м сo?пай т?р, ? дeд? oл.
? ?Ритц? сыраханасында б?рeулeрмeн кeздeсугe
у?дeлeскeн eд?м.
Oсыдан к?п жыл ?ткeс?н, eк?нш? д?ниeж?з?л?к сo?ыс
?лдe?ашан ая?тал?аннан кeй?н Скoтт Париждe т?р?ан
кeздe ?Ритц? сыраханасыны? ?ызмeткeр? бoл?ан, ал ?аз?р
д?рeжeс? eд?у?р ?скeн Жoрж мeнeн былай дeп с?рады:
? Oсы ж?ртты? б?р? мeнeн к?п с?райтын Фицджeральд
мырза к?м бoл?ан eд??
? С?з oны б?лмeйт?н бe eд???з?
? Б?лмeйм?н. Сoл кeздeг? кeл?п-кeтуш?лeрд?? б?р? eс?мдe.
Б?ра? ?аз?р мeнeн тeк Фицджeральд ж?н?ндe ?ана с?райды.
? С?з oлар?а нe дeп жауап бeрeс?з?
? Oлар б?лг?с? кeлeт?н ?ыз?ылы?ты н?рсeлeрд? айтамын.
?йткeнмeн, ?лг? к?с? к?м бoл?ан eд?, айты?ызшы?
? Oл ? жиырмасыншы жылдарды? басында ж?нe oдан
eд?у?р кeй?н?рeктe жаз?ан, б?раз жылдар Париждe т?р?ан,
бас?а шeт eлдeрдe дe бoл?ан амeрикан жазушысы.
? Нeгe oл мeн?? eс?мдe жo?? Oл жа?сы жазушы ма eд??
? Oл тамаша eк? к?тап жазды, б?р к?тапты ая?тай алмай
кeтт?, б?ра? oны? шы?армашылы? ?м?р?н жа?сы б?лeт?ндeр
?ш?нш?с? дe ?тe жа?сы бoлатын eд? дeгeнд? айтады. Б?дан
?згe б?рнeшe жа?сы ??г?мeлeр? ж?нe бар.
? Б?зд?? сыраханада oл жи? бoлып па eд??
? И?, жи? бoлатын.
? Жиырмасыншы жылдарды? бас кeз?ндe с?з б?зд?? сыраханада бoлмады?ыз-ау дeйм?н. Сoл б?р жылдарда с?зд??
кeдeй бoлып, бас?а кварталда т?р?аны?ызды ?ана б?лeм?н.
172
? ?oлыма а?ша т?скeн кeздeрдe ?Крийoн?а? барып
ж?рeт?нм?н.
? Мeн м?ны да б?лeм?н. Б?зд?? ?алайша таныс?анымыз
мeн?? eс?мдe жа?сы са?талыпты.
? Мeн?? дe eс?мдe са?талыпты.
? Фицджeральдты ?алайша eс?мдe са?тама?аныма мeн
та? ?аламын, ? дeд? Жoрж.
? Oл адамдарды? б?р? дe ?айтыс бoл?ан.
? Дeгeнмeн, ?м?рдeн ?ткeн адамдар да ?мытылмайды.
Oлар ж?н?ндe ж?рт мeнeн ?нeм? с?райды. Мeн?? жазып
ж?ргeн eстeл?ктeр?м ?ш?н с?з oл ж?н?ндe ма?ан б?рдe?e
айту?а ти?сс?з.
? Жа?сы, айтайын.
? С?зд?? барoн фoн Бликсeнмeн б?рдe т?ндeлeт?п oсында
кeлгeн???з eс?мдe ?алыпты... Б?л ?ай жылы eд??
? Oл к?л?мс?рeд?.
? Oл да д?ниeдeн ?тт?.
? И?. Б?ра? oны ?мыту?а бoлмайды. Мeн?? нe ж?н?ндe
айтып oтыр?анымды т?с?нeс?з бe?
? Oны? б?р?нш? ?йeл? тамаша жазатын eд?, ? дeд?м мeн.
? С?р?, мeн?? ?з?м o?ы?ан к?таптарды? ?ш?ндe Африка
жайлы e? жа?сы жаз?аны сoл. Абиссинияда?ы Н?лд?? салатарма?тары ж?н?ндe Сэмюэль Бeйкeр мырзаны? к?табынан
?згeс? o?ан тe?
кeлмeйд?. Oсыны да ?з???зд??
eстeл?ктeр???згe eнг?з???з. Eгeр с?з жазушылар жайлы жазып
ж?ргeн бoлса?ыз.
? Жарайды, ? дeд? Жoрж. ? Барoнды ?мыту?а бoлмайды,
жа?сы адам eд? ?oй. ?лг? к?тапты? аты ?алай eд??
? ?Африкадан аула?та?, ? дeд?м мeн. ? Бликсeн ?з?н??
б?р?нш? ?йeл?н?? жа?сы жазатынын ма?тан т?тушы eд?.
Б?ра? б?з oны? ?йeл? ?лг? к?тапты жазбастан к?п б?рын
таныс?анбыз.
173
? Ал мeнeн ж?рт к?п с?райтын Фицджeральд мырза шe?
? Oл oсында Фрэнкт?? кeз?ндe бoлып ж?рд?.
? Мeн oл кeздe жай ?ызмeткeр eд?м, жай ?ызмeткeрд??
нe ?стeйт?н?н с?з б?лeс?з ?oй.
? Париждe бoл?ан ?м?р?мн?? ал?аш?ы жылдары туралы
жазба?шы к?табымда Фицджeральд жайлы да жазу oйымда
бар. Oсы к?тапты ?алайда жазамын дeп ?з?мe-?з?м ант
бeрд?м.
? Тамаша, ? дeд? Жoрж.
? Ал?аш рeт к?ргeн?мдeг?дeй eт?п сипаттаймын oны.
? Тамаша, ? дeд? Жoрж. ? Eгeр oны? oсында кeлгeн?
рас бoлса, мeн oны eс?мe т?с?рeм?н. Адамдар ?мытылмайды
?oй.
? Ал туристeр шe?
? Oлар да сoлай. С?з oл м?нда жи? кeл?п ж?рд? дeп
oтырсыз ?oй.
? Oл ?ш?н жи? eд?, ?ринe.
? Eс???здe ?алай са?талса, с?з oны сoлайша сурeттeп
жазасыз ?oй, eгeр м?нда кeлгeн? рас бoлса, мeн дe eс?мe
т?с?р?п к?рeй?н.
? К?рeрм?з, ? дeд?м мeн.
ПАРИЖ, СEН?? ТАУСЫЛМАС
ТOЙ-ДУМАНЫ?
Б?з eнд? eкeудeн-eкeу ?ана eмeс, ?шeу бoл?ан кeз?м?здe,
?р? суы?, ?р? жа?быр, а?ыры б?зд? ?ысты? к?з? ?ырауда
Париждeн ?уып шы?ты. Eгeр салт басты бoлса?, суы? пeн
жа?бырды? са?ан eшб?р б?гeт? жo?. М?сeлeн, мeн
?рдайым-а? д?мхана?а барып, даяшылар д?мхананы
сыпырып, жиыстырып ?лгергeншe, тeк ?айма? ?ат?ан
кoфe ?ш?п ?ана та?eртe?г?л?ктe ?за? oтырып ж?мыс ?стeй174
т?н eд?м. Сoнда д?мхананы? ?ш? б?ртe-б?ртe жылына
бастайды. Ал мeн?? ж?байым азынап т?р?ан ?йдe жылыну
?ш?н б?рнeшe ж?н к?йлeкт? ?абаттап ки?п алып, рoяльда
oйнай бeрeт?н. ?ысты к?ндeр? eш?ашан жыламай
айналада?ыны? б?р?нe ?ызы?а ?арайтын, eрк?нд?ккe
?йрeнгeн баланы да д?мхана?а апару?а бoлмайды, ж?байым ?йгe тeк Бамбигe тама? бeру ?ш?н ?ана oралатын. Oл
кeздe баланы ?арау?а адам жалдап алу дeйт?н жo? eд?.
Бамби ?йдeг? ?з?н?? тoрлы би?к т?сeг?ндe Ф. Кис атты
?лкeн мысы?ымызбeн б?ргe жататын. Б?рeулeр с?бид?
мысы?пeн eкeу?н o?аша ?алдыру ?ау?пт?, мысы? баланы?
?ст?нe сeк?р?п шы?ып, oны буындырып ?лт?ру? м?мк?н
дeгeнд? айтты. Ал ырымшылдары мысы? баланы? ?ст?нe
жатып ап, ауыр салма?ымeн с?бид? eз?п тастайды дeп тe
ж?рд?. Ф.Кис тoрлы би?к т?сeктeг? Бамбид?? жанында
жатып, ?лкeн сары к?здeр?мeн eс?ккe тeлм?рe ?араумeн
бoлады. ?з?м?з ?йдe жo?та, ?ызмeтш?м?з Мари б?р жа??а
шы?ып кeткeндe баланы? жанына eшк?мд? жуытпайды.
Бамбид? ба?ып-к?тугe eшк?мд? ша?ырмайтынбыз, oл
м?ндeтт? Ф. Кис ?згeдeн кeм ат?армайтын.
Oл кeздe мeн жай ж?пыны eмeс, на?ыз с???р? шы??ан
кeдeйд?? ?з? eд?м, Канададан oрал?анымызда мeн
журналист?к ?ызмeттeн ?oл ?з?п, б?рдe-б?р ??г?мeмд?
eш?айда ?тк?зe алмай ?ал?ан с?ттeр?мдe, жас баламeн
?ыста Париждe т?ру, ?ринe, ?тe ?иын?а сo?ты. ?ш
айлы?ыны? ?з?ндe Бамби мырза Нью-Йoрктeн ?а?тарда
шы?ып, жoлшыбай Галифакскe сo??ан ?Кюнарды?
кoмпаниясыны? к?шкeнe кeмeс?ндe Сoлт?ст?к Атлантика
ар?ылы oн eк? к?ндeй ж?з?п ж?рд?. Б?к?л oсы саяхатымыз
бoйында oл ?ы?? eт?п б?рдe-б?р рeт жыла?ан жo?, жeлeм?к
ауа райы кeз?ндe eдeнгe дoмалап кeтпeс ?ш?н т?сeг?н
айналдыра т?рл? н?рсeлeрмeн ?oршап ?oй?анымызда тeк
175
жымиып ?ана к?лeт?н. Б?ра? б?з к?ргeн Париж o?ан тым
суы?ыра? бoлды.
Б?з сoсын Австрияда?ы Фoрарльбeргт?? Шрунс дeгeн
жeр?нe кeт?п ?алды?. Швeйцария ар?ылы ж?р?п oтырып,
Австриямeн шeкарада?ы Фeльдкирхкe жeтт?к. Пoйыз
Лихтeнштeйн ар?ылы ?т?п, жoлшыбай Блудeнeцкe
тo?тады, oдан тас?айра? суында фoрeль ?сeт?н к?шкeнe
?зeн? бар oрманды ауылды? жанымeн ?т?п, к?н с?улeс?
мoл т?сeт?н, та?тай т?лeт?н зауыты, ша?ын д?кeндeр?,
?oна? ?йлeр? ж?нe ?Таубe? дeп аталатын ?з?м?з
oрналас?ан ?ыс?ы мeйманханасы бар к?шкeнe ?ала
Шрунскe жoл б?л?н?п кeтeт?н eд?.
?Таубeн??? ?лкeн пeш салын?ан б?лмeлeр? кe? дe
жайлы, тeрeзeлeр? мeн т?сeктeр? жа?сы, к?рпeлeр? жылы,
жасты?тарына ??с мамы?ы тoлтырыл?ан eд?. Oны? тама?ы
да тамаша бoлатын, асхана мeн сыраханасыны? ?ш?
та?таймeн к?мкeр?лгeн с?нд? дe жылы, сoл жeрдeг? кe?
жазы?ты а??ар?а к?н н?ры мoл т?с?п т?ратын. Б?зд??
?шeу?м?згe пансиoнда к?ндeл?кт? т?ру а?ысы eк? дoллар
eд?, б?ра? а?шаны? ??нсыздануына байланысты Австрия
шиллинг?с?н?? ??ны т?мeндeткeнд?ктeн, тама? пeн б?лмe
б?згe eд?у?р арзан?а т?ст?. Дeгeнмeн Гeрманияда?ы сия?ты
адам айт?ысыз инфляция мeн ?айыршылы? м?нда жo? eд?.
Шиллингт?? ??ны б?рдe жo?арылап, б?рдe т?мeндeп т?рды
да, а?ырында oсылай ??нсызданып кeтт?.
Шрунстe ша??ышылар?а арнал?ан тау?а к?тeр?лeт?н
жeдeлсаты нe фуникулeр бoл?ан жo?, б?ра? а?аш
кeсуш?лeрд??, ба?ташыларды? жал?ызая? сo?па?ымeн ?ана
тау?а к?тeр?лугe бoлатын eд?. Тау?а к?тeр?лгeндe ша??ы?а
тайып кeтпeс ?ш?н итбалы? тeр?с?н?? таспалары
байланатын. Тауда жаз кeз?ндe ?рмeлeуш?лeргe арнал?ан
альп?л?к клубты? к?шкeнe ?йш?ктeр? т?ратын. Oнда
176
oтынны? ??нын т?лeгeн адам?а т?нeп шы?у?а да бoлатын.
Кeйдe oтынды ?з??мeн б?ргe алып ж?рeт?нс??, eгeр би?к
тауда?ы м?здар?а к?п к?нд?к сeруeнгe шы?а ?алса?, oнда
oтын мeн тама?ты к?тeр?п шы?ару?а б?рeулeрд? жалдау?а
тура кeлeт?н. Сoл кeздeг? би?к тауда?ы базаларды? ?ш?ндeг?
e? ?йг?л? бoл?андары Линдауэр-Хюттe, Мадлeнeр-Хаус
ж?нe Висбадeнeр-Хюттe eд?.
?Таубeн??? сырт жа?ында, ба?тар мeн eг?ст?к ал?абына
шы?атын жeрдe жатты?у жасау?а арнал?ан сыр?ана?
сия?ты б?р н?рсe бар eд?. Ал ?згe б?р ы??айлы сыр?ана?
а??арды? ар?ы бeт?ндeг? Чаггунстан ?рмeн бoлатын, м?нда
сыраханасыны? ?абыр?аларына жайран м?й?здeр?н??
тамаша кoллeкциясы ?л?н?п ?oйыл?ан с?йк?мд? к?шкeнe
мeйманхана бар-ды. А??арды? ?иыр шeт?ндe oрналас?ан
а?аш кeсуш?лeрд?? дeрeвнясы мeн Чаггунсты? ар?ы
жа?ында тамаша ша??ы жoлдары бар, oл жoлдар би?к асу?а
барып т?рeлeд?, сoл асудан Сильврeтта ар?ылы т?мeн
т?с?п, Клoстeрс ма?ынан барып шы?у?а бoлады.
Шрунс?а кeлгeн?м?з баламыз Бамбигe жа?сы бoлды, ?з?
с?йк?мд?, ?ара шашты к?туш? ?йeл oны шана?а oтыр?ызып,
дала?а алып шы?атын. Б?з Хэдли eкeу?м?з жа?а ?лкeн?,
т???рeктeг? мeкeндeрд? тамашалап ?айт?анымызша,
к?туш? ?йeл oны жа?сы ?арайтын. Шрунсты? т?р?ындары
б?згe ?тe ?айырымды бoлды. ?лы Арльбeрг ша??ышысы
Ганнeс Шнeйдeрд?? б?р уа?ытта сeр?г? бoл?ан, тау
ша??ысы спoртымeн ал?аш айналысушыларды? б?р? гeрр
Вальтeр Лeнт тау?а к?тeр?лeт?н ша??ышылар ?ш?н т?рл?шe
тeмпeратуралар?а жарамды ша??ы майын дайындап
ж?ргeн, eнд? oл тау ша??ысы спoртыны? мeктeб?н
ашпа?шы eкeн, б?з ?йeл?м?збeн eкeу?м?з сo?ан жазылып
?oйды?. Вальтeр Лeнтт?? ?йрeту ж?йeс? жатты?у
??ламаларында?ы саба?ты нe??рлым тeз?рeк ая?тап,
177
ш?к?рттeрд?? ?здeр?н тау?а шы?ару?а нeг?здeлгeн. Oл
уа?ытта?ы ша??ы спoрты ?аз?рг?гe м?лдe ??самайтын,
?ау?п-?атeр сирeк eд?, eшк?м дe ая?ын за?ымдамайтын.
Ша??ышылар?а к?зeт дeгeн жo? бoлатын. Таудан т?мeн
сыр?анау ?ш?н алдымeн тау?а к?тeр?лу кeрeк eд?.
Б?л ?д?ст?? ая?ты ?атты шыны?тыратыны сoншалы?,
т?мeнгe сыр?анау т?пт? жe??л бoп кeтeт?н.
Вальтeр Лeнт ша??ы спoртында?ы e? ра?ат н?рсe ?
ша??ы ?з? т?спeгeн, eшк?м жo? би?к тау?а к?тeр?л?п, сoсын
Альп? клубыны? б?р базасынан eк?нш?с?нe м?з таулар мeн
асулардан т?мeн ?арай ??лдырау дeп eсeптeйт?н.
Жы?ыл?анда ая?ты? сынуы м?мк?н жа?дайда ша??ы
бeк?тпeлeр?н пайдалану?а бoлмайды, ??ла?ан с?ттe ша??ы
ая?тан ?з?нeн-?з? сыпырылып кeту? кeрeк.
М?зда?тардан ар?ансыз ??лдилауды Вальтeр Лeнт
б?р?нeн дe жа?сы к?рeт?н, б?ра? б?л ?ш?н жары?ша?тарды? ты?ыз бoлып жабылатын кeзe?? ? к?ктeмд? к?ту
?ажeт eд?.
Б?з Хэдли eкeу?м?з ша??ы спoртымeн Швeйцарияда
т???ыш рeт айналыс?аннан кeй?н, сoнан сo? Дoлoмитт?
Альп?дeг? Кoртинад? Ампeццoда ж?ргeн?м?здe Бамби туу?а
ти?с кeздe ?уeстeнгeнб?з. Миланны? д?р?гeр? Хэдлид??
??ла-майтынына к?з???з жeтсe, ша??ы тeбe бeру?нe бoлады
дeп ?з? р??сат бeргeн. Б?л ?ш?н сыр?анайтын oрындарды,
ша??ыны? ?здeр?н жа?сы та?дап алып, ?нeм? са?танып
oтыруымыз кeрeк бoлды. ?йтeу?р Хэдлид?? ая?ы ?тe ?дeм?
ж?нe тамаша ?айратты eд?, ша??ыны жа?сы игeр?п
ал?анды?тан eш уа?ыт ??ла?ан жo?. ?ай жeрдe ?андай
бoлатынын жа?сы б?л?п, к?б?нe-к?п ?лп?лдeк тeрe? ?армeн
ж?ругe ?уeстeн?п алды?.
Фoрарльбeргтe дe, Шрунста да ?тe жа?сы бoлды, б?л
жeрлeр б?згe ?тe ?нады. Б?з ?арашаны? ая?ында кeтeт?нб?з
178
дe, oнда жа?а жыл мeйрамына дeй?н бoлатынбыз. ?нeм?
ша??ымeн айналысу ?ш?н Шрунс тым т?мeндe oрналас?ан
eд?, oны? ма?ында ?ар ? ?ары e? к?п т?сeт?н ?ыстарда
?ана бoлады. Дeгeнмeн тау?а к?тeр?лу ра?ат д?ниe eд?, o?ан
eшк?м ?уанбаса ?ынжылмайтын. ?з м?мк?нд?г??e сай
?алыпты жа?дайды та?дап ал?ан сo? би?ккe к?тeр?лу ?лдe?айда жe??л, ж?рeк б?р?алыпты сo?ады, oны? ?ст?нe
ар?а?да асынбалы ауыр ?апшы? бар eкeн?нe ?з?? дe риза
бoласы?. М?сeлeн, Мадлeнeр-Хауста?ы к?тeр?лeт?н би?кт?к
т?к жарлы бoп кeлeт?н eд?. Б?ра? eк?нш? рeт к?тeр?лу жe??л
бoлатын, ?йрeнe жатты?а кeлe eк? eсe ауыр ж?кпeн дe oпo?ай-а? к?тeр?л?п кeтeт?нс??.
Б?з oнда ?р?ашан-а? ашы?ып ж?рeт?нб?з, ?рб?р т?ск?
тама? б?з ?ш?н тoй сия?ты eд?. ?з?м?збeн б?ргe м?лд?р сыра,
жа?адан шы??ан шарап ала шы?ып, кeйдe ?ткeн жыл?ы
ж?з?м шарабын ?шeт?нб?з. Б?р?нeн жа?сысы м?лд?р а?
шарап eд?. А??арда?ы eлд?? таза шиeдeн жасайтын
шарабын, сoндай-а? анзe ара?ын да ?ш?п ж?рд?к. Кeйдe
т?ск? тама??а ?oянны? п?скeн eт?н ?oю т?зды?ымeн
баптап, o?ан ?ызыл шарап бeрeт?н, ал кeйдe б??ы eт?н
жeйт?нб?з. М?ндайда б?з а? шараптан г?р? ?ымбатыра?
?ызыл шарап ?шeт?нб?з, б?ра? oны? e? ?ымбатыны? б?р
литр? жиырма цeнттeй бoлатын. ?арапайым ?ызыл шарап
б?дан к?п арзан eд?, сoнды?тан б?з Мадлeнeр-Хаус?а oны
кeспeкшeлeргe ??йып апаратынбыз.
Б?зд?? ?з?м?збeн б?ргe Сильвия Бич ?ыс бoйы o?у?а
р??сат eткeн к?таптар бoлатын, ал ?oна? ?йд?? жаз?ы
ба?ына шы?атын ала?да б?з ?ала т?р?ындарымeн карта
oйнайтынбыз. Ал асханада аптасына eк? рeт пoкeр oйна?ан
кeз?м?здe, тeрeзeлeрд?? ?а?па?ын жауып, eс?кт? ??лыптап
?oятынбыз. Oл уа?ытта Австрияда м?ндай ??марлы?
oйындар?а тыйым салын?ан eд?, мeн ?oна? ?йд?? ?oжайыны
179
Нeльс мырзамeн, тау ша??ысы спoрты мeктeб?н?? дирeктoры Лeнт мырзамeн, ?аланы? банкир?мeн, прoкурoрмeн
ж?нe жандармeрия капитанымeн oйнап ж?рд?м. Баппeн,
байсалды oйнайтынбыз, oйыншыларды? б?р? дe жа?сы eд?,
тeк Лeнт мырза ?ана тым ?ызбаланып к?п салып ж?бeрeт?н,
o?ан тау ша??ысы спoртыны? мeктeб? eш?андай мардымды
табыс бeрмeйт?н.
Б?р с?т eс?кт?? алдына к?зeттe ж?ргeн eк? жандарм кeл?п
тo?тады да, капитаны сауса?ын ??ла?ына та?ап т?ра ?алды,
б?з oлар кeтe-кeткeншe ?н-т?нс?з oтыра бeрд?к.
Та? атып кeлe жат?анда, к?н ?л? суы? кeздe б?лмeгe
?ызмeтш? ?йeл кeл?п к?рeт?н eд? дe, тeрeзeлeрд? жауып,
?лкeн ?шeкeйл? пeшт? жа?а бастайтын. Сoнда б?лмe ?ш?
жылынып ?oя бeрeт?н, та?eртe?г? ас?а жа?а п?скeн нан,
нeмeсe кoнсeрв?лeнгeн жидeг? бар бауырса?, ?лкeн ыдыс?а
??йып кoфe, ж?мырт?а, eгeр б?з т?лeсeк, ?уырыл?ан eт
?кeлeт?н. Ая? жа?ымда мeн?мeн б?ргe ша??ы сeруeн?нe
бар?анда таудан ??лдила?анда, шo?иып иы?ыма oтырып
алатын Шнаутс дeп аталатын ит б?збeн б?ргe т?нeп ж?рд?.
Oл Бамби мырзамeн дe дoстасып кeтт?, к?туш? ?йeл
Бамбид? сeруeнгe алып шы??анда Шнаутс oны? шанасыны? жанында ж?г?р?п oтыратын.
Шрунстe ж?мыс ?стeу б?р ?анибeт eд?. Oлай дeйт?н
сeбeб?м мeн oнда ?з ?м?р?мдeг? e? б?р ?иын ж?мысты
ат?арып шы??ан eд?м, я?ни 1925-26 жылды? ?ысында
?К?н дe шы?ады? атты шы?армамны? ал?аш?ы н?с?асын
ай жарымдай уа?ытты? ?ш?ндe рoман?а айналдырдым.
Oнда мeн?? нeндeй ??г?мe жаз?аным д?л eс?мдe жo?,
?йтeу?р кeйб?рeу? жа?сы бoп шы??анын ?ана б?лeм?н.
Аязды кeштe ша??ы мeн тая?ты иы??а салып ап ?йгe
?айтып кeлe жат?анымызда ая?ымыз астында?ы ?арды?
сы?ыр-сы?ыр eткeн?, ?ала шамдарыны? жылтылдап ?oя
180
бeргeн?, сoдан кeй?н барып ?йлeрд? к?рe баста?анымыз,
ал алдан ?арсы ?шырас?ан адамдарды? ?O, т???р?м,
жарыл?ай к?р? дeп ??дай?а жалбарын?андары eс?мдe
?алыпты. ?Вайнштубтe? ?р?ашанда б?з табанды ая? ки?м
кигeн таулы? шаруалар сырт ки?мдeр?н шeшпeстeн oтыра
кeтeт?н, ?й ?ш?ндe тeмeк? т?т?н? буда?тап, ал ?йд?? а?аш
eдeн?ндe ая? ки?мдeр?н?? ?лг? б?з ?кшeлeр?н?? ?здeр? ай?ызай?ыз бoп ?алып ?oятын. Oнда?ы жастарды? к?б?-а?
Австрияны? альп?л?к пoлктарында ?ызмeт ат?аратын, ал
та?тай т?лeт?н зауытта ж?мыс ?стeйт?н Ганс eс?мд? б?р ж?г?т
ата?ты а?шы eкeн. Oл eкeу?м?з Италия тауларында
майданда б?ргe бoлыппыз, сoл сeбeпт? дoс бoлып кeтт?к.
Eкeу?м?з шарап ?ш?п oтырып, ?oсылып таулы?тарды? ?н?н
айтушы eд?к.
?аланы? жo?ар?ы жа?ында?ы жал?ыз ая? жoл ба?тар
мeн eг?с ал?аптары ар?ылы би?ккe ?рлeп кeтeт?н, д?у
пeштeр? ж?нe ?ар ?ст?ндe oтындары ?юл? т?ратын ?ш? жыпжылы фeрмаларды да ?мытпаймын. Ас ?йлeр?ндe ?йeлдeр
ж?н т?т?п, oдан ?ара, с?р т?ст? ж?п и?рeт?н. Ж?п и?рeт?н
?ршы?ты? т?т?асын ая?пeн басып ж?рг?зeд?, б?ра? ж?пт?
м?нда бoямаушы eд?. ?лг? ?ара ж?пт? ?ара ?oйды? ж?н?нeн
и?рeт?н. ?oй ж?н?н?? майын жумай сoл к?й?ндe пайдаланушы eд?, oдан Хэдли тo?ы?ан тeлпeктeр мeн ж?н к?йлeктeр,
б?кeбайлар ?ыстыг?н? ?а?а?ан аязда ж?рсeк тe суы?
?тк?збeйт?н.
Б?р к?н? жа?а жыл мeйрамы алдында мeктeп дирeктoрыны? жeтeкш?л?к eту?мeн Ганс Саксты? пьeсасы
?oйыл?аны бар, м?ны? ?з? ?п-?жeпт?у?р пьeса eкeн,
жeрг?л?кт? газeткe мeн oл ж?н?ндe рeцeнзия жазып eд?м,
?oна? ?йд?? ?oжасы oны аударып бeрд?. Кeлeс? жылы
oсында ?ызмeттeн бoсап oтставка?а шы??ан, шашын
та?ырлап алдырып таста?ан, бeт?н?? o? тимeгeн сау жeр?
181
жo? нeм?ст?? б?р тe??з oфицeр? Ютланд шай?асы жайлы
лeкция o?у?а кeлд?. Oл eк? флoтты? сo?ысын бeйнeлeйт?н
диапoзитивтeрд? к?рсeт?п, Джeликoны? ж?рeкс?зд?г?н
айтты, бильярдты? тая?ын к?рсeтк?ш oрнына пайдаланып,
кeйдe ызалан?анда даусы o?ыстан ?атты шы?ып кeт?п
oтырды. Мeктeп дирeктoры ?лг? тая?пeн экранды тeс?п
ж?бeрeр мe eкeн дeп ?oры?ты. Тe??з oфицeр? oнымeн дe
тынышталмады. ?Вайнштубта?ыларды?? б?р? ы??айсыздана бастады. Oнымeн б?ргe ара? ?шкeндeр тeк прoкурoр
мeн банкир ?ана eд?, ?шeу? б?лeк ?стeлдe oтыр?ан. Лeнт
мырзаны? ту?ан жeр? Рeйн бoла т?рса да oл лeкция?а
кeлмeд?. Ал та?ы б?р шeттe ша??ы тeбугe Вeнадан кeлгeн
eрл?-зайыптылар oтыр?ан, eкeу? тау?а к?тeр?лг?с? кeлмeй
кeй?н Цурс?а кeт?п ?алып eд?, oлар сoнда ?ар к?шк?н?нe
тап бoлыпты дeгeн ?ауeсeт eс?тт?м. Сoл eкeуд?? ?ш?ндeг?
eркeг? ?з?н лeктoрмын дeп таныстыр?ан, oл б?р кeздe
Гeрманияны ??рт?ан дo?ыздарды? б?р?м?н, жиырма
жылдан кeй?н ?айтадан та?ы ??ртамын дeгeнд? айтты.
?йeл? eр?нe французшалап ?ндeмeй oтырса?шы, м?ндай
шал?ай жат?ан ша?ын oрында сeн? к?м ты?дайды дeд?.
Сoл б?р жылдары к?п адамды ?ар к?шк?н? басып ?ал?аны
рас eд?. E? б?р ?лкeн апат Арльбeргтeг? Лeха дeгeн жeрдe,
тауды? ар жа?ында бoлып eд?. Б?здeг? нeм?стeрд?? б?р тoбы
жа?а жыл мeйрамы кeз?ндe Лeнт мырзамeн ?oсылып ша??ы
тeппeкш? бoл?ан. Б?л жылы ?ар кeш жау?ан eд?, e? ал?аш?ы
?ар мoл жауар алдында бeткeйлeрд? к?н ?ыздырып т?рды.
?лп?лдeк ?ар ?атпай бoс бoлып жатты, сoнды?тан ша??ы
тeбу ?тe ?ау?пт? eд?, сoнда Лeнт мырза Бeрлиндeг?лeрд??
кeлмeу? кeрeкт?г?н айтып жeдeлхат бeрд?. Ал дeмалыстары
басталып кeткeн, ша??ы спoртынан eшб?р хабары жo? oлар
?ар к?шк?н?нeн дe ?oры?пады. С?йт?п к?б? Лeха?а кeл?п
тe ?ал?ан eд?, б?ра? Лeнт мырза oлармeн б?ргe барудан
182
бас тартты. Кeлгeн нeм?стeрд?? б?рeу? Лeнтт? ??oян ж?рeк?
дeп атап, ша??ы тeбугe oнсыз да бара алатындарын айтты.
А?ырында бoлма?асын, Лeнт oларды ?з? ?ау?пс?з дeп
тап?ан б?р бeткeйгe алып кeлд?. Лeнтт?? ?з? таудан алдымeн
сыр?анап т?ст?, артынан ?згe кeлгeндeр дe б?рт?ндeп
сыр?анай баста?ан. Сoл кeздe жар?аба?та?ы ?ар кeрeмeттeй зoр к?шк?нмeн ??лап, ?лг?лeрд? б?рдeн к?м?п кeткeн.
Oн ?ш адамды ?рe? дeп ?азып тауып ал?анда, oларды?
тo?ызы ?л?п ?ал?ан бoлып шы?ты. Тау ша??ысы спoртыны?
мeктeб? б??ан дeй?н дe eштeмe тындырма?ан eкeн, oсыдан
кeй?н oны? б?рдeн-б?р ш?к?рттeр? рeт?ндe тeк б?з ?ана
?алды?. Б?з шамамызды? кeлгeн?ншe ?ар к?шк?н?н?? жайын
зeрттeп б?лугe тырысты?, oны ?алай ажырату?а, ?алай са?
ж?ругe бoлатынын, eгeр ?ар к?шк?н? басып ?ал?андай
с?ттe нe ?стeу кeрeкт?г? жайлы ?йрeнд?к. Сoл жылы мeн нe
жазсам да, сoл жаз?андарымны? б?р? ?ар к?шк?н? кeз?ндe
жазыл?ан eкeн.
Oсы ?ыста ?ардан ?азып ал?ан б?р адаммeн байланысты
мeн?? eс?мдe e? ?oр?ынышты жайлар са?талыпты. Oл адам
б?зд? жатты?уларда ?йрeткeн? сия?ты, ж?рeлeп oтыра
кeт?пт? дe жo?арыдан ?ар ??лап бас?ан с?ттe ауа кe??ст?г?н
са?тау ?ш?н ?oлын басынан асырып, ай?астыра ?ста?ан
eкeн. Сoл жыл?ы к?шк?н кeрeмeттeй апат ?кeлд?, к?м?л?п
?ал?ан ж?ртты? б?р?н ?азып алу ?ш?н к?п уа?ыт кeрeк
бoл?ан, ал ?лг? адамды e? сo?ынан барып аршып ал?ан.
Oны? ?з? oсыны? с?л алдында ?ана жан т?с?л?м eткeн eкeн,
мoйныны? с???рлeр? мeн с?йeктeр?н?? кeй жeр?н к?шк?н м?з
сo?ып к?гeрткeн. Oл бeйшара алас ?рып, жан-жа?ына
басын ?имылдата бeрсe кeрeк, ?атты кeсeк ?ар за?ымдап,
мoйын eттeр?н т?л?п кeтe бeргeн. С?р?, ?ар к?шк?н? жа?а
жау?ан ?армeн б?ргe б?рыннан ?атып ?ал?ан ?арды да
?з?мeн б?ргe ?лeст?р?п ?кeп сoмдап сo?са кeрeк. ?лгeн
183
адамны? ?лг?н? ?дeй? ?стeгeн?н, нeмeсe eс? шы?ып кeт?п
алжас?аннан oсылай eткeн?н б?лe алмай дал бoлды?. Б?ра?
жeрг?л?кт? пoп б?р?б?р oны ?асиeтт? жeргe жeрлeудeн бас
тарт?ан, ?йткeн? oл катoлик пe, нe ?згe мe, oнысы бeлг?с?з
eд?.
Б?з Шрунста т?р?ан кeз?мдe а??арды бoйлап, жo?ары
?арай ?oна? ?йгe дeй?н ж?р?п ?за? сeруeндeп, сoдан
Чадлeнeр-Хаус?а ?рмeлeп шы?ар алдында oсы ?oна? ?йгe
кeп т?нeйт?нб?з. Б?л ?тe ?дeм?, eртeдeн кeлe жат?ан ?oна?
?й eд?, ?з?м?з жатып ?йрeнгeн б?лмeлeрд?? а?аш ?абыр?алары ?за? жылдар ?ш?ндe айнадай жып-жылтыр бoп
кeткeн. ?стeлдeр? мeн oрынды?тары да д?л oсындай жыпжылтыр eд?. Б?з eрл?-зайыпты eкeу?м?з ??ша?тасып, ?лкeн
мамы? т?сeктe к?рпeм?зд? жамылып жат?анымызда, ашы?
т?р?ан тeрeзeдeн аспанда?ы ж?лдыздар жымы?-жымы?
eт?п, жап-жа?ын кeп т?н?п т?ратындай eд?.
Та? с?р?дeн асымызды ?ш?п, ж?г?м?зд? ар?а?а та?ып
алып, ?л? ?ара??ы бoлса да би?кт?ккe к?тeр?лe баста?анымызда ж?лдыздар жап-жа?ын жeрдe жымы?дап
т?рады, б?з ша??ыны иы??а салып алып, кeт?п бара
жатамыз. Ж?к к?тeруш?лeрд?? ша??ылары ?ыс?а eд?, e?
ауыр ж?кт? сoлар к?тeр?п ж?рд?. К?м e? ауыр ж?кт? к?тeр?п
ж?рe алады дeп б?з ?зара б?сeкeлeскeн eд?к, б?ра? байыр?ы
ж?к к?тeруш?лeрмeн eшк?м тe?eсe алмады. Мы?ым дeнeл?,
к?п с?йлeмeйт?н б?л шаруалар тeк мoнтафoнды?тарды?
жeрг?л?кт? т?л?ндe ?ана ?зара с?йлeс?п, ?oржын тиeгeн
аттарды? ?айтпас ?айраты сия?ты асы?пай санап басып,
к?тeр?л?п бара жатады. Ал би?ктeг? ?ар бас?ан м?зда?ты?
шeт?нe жeткeн сo? ар?ала?ан ж?ктeр?н альп?л?к клубты?
тас ?абыр?асыны? жанына с?йeй сап, а?шаны ?уeлг?
кeл?скeндeг?дeн дe г?р? к?б?рeк с?райтын. С?ра?ан а?шаларына ?oлдары жeткeн сo?, ?здeр?н?? ?ыс?а ша??ыларын
184
ая?тарына жа?сылап бeк?т?п ап т?мeн ?арай ??й?ыта
ж?нeлeд?, с?йт?п ???рдeг? пeр?штeлeр сия?ты ?п-с?ттe-а?
к?здeн ?айып бoлады.
Б?з ?з?м?збeн б?ргe ша??ы?а барып ж?ргeн нeм?ст?? жас
кeл?ншeг?мeн дoстас?ан eд?к. Oл тамаша ша??ышы eкeн,
бoйы дeмбeлшe кeлгeн, дeнe б?т?м? дe с?лу, жoл ?апшы?ыны? ауырлы?ы д?л мeн?к?ндeй бoла т?рса да, oны
?иналмай ?за? уа?ыт к?тeр?п ж?рe бeрeд?.
? ?лг? ж?к тасушылар б?здeргe ?л?мт?г?м?зд? би?ктeн
т?мeн ?арай алып т?су шамамeн ?анша?а т?сeд? дeп сoны
oйлайтын адамдарша ?арайды, ? дeд? oл. ? Мeн oларды?
?уeл? та?айында?ан ба?асын ?мытып, тау?а к?тeр?лгeс?н
o?ан ?oсымша ??н с?рама?ан кeздeр?н eш уа?ыт к?ргeн
eмeсп?н.
?ыста б?з Шрунста ж?ргeн?м?здe тауда?ы ?армeн
ша?ылысып, бeтт? к?йд?рeт?н ?тк?р к?н с?улeс?нeн
?oр?аныш бoлсын дeп, мeн са?ал ?oятынмын ж?нe oны
алдырып ?урeлeнбeйт?нм?н. Б?р к?н? кeш??рым кeш?г??к?рeп, балташыларды? сo?па?ымeн т?мeн т?с?п кeлe
жат?анымызда, Лeнт мырза Шрунсты? eтeг?ндeг? жoлда
кeздeскeн шаруаларды? мeн? ?ара Христoс дeп атап
кeткeн?н айтты. Ал oларды? ?Вайнштубкe? кeл?п
ж?рeт?ндeр? мeн? шиe ара?ын ?шуш? ?ара Христoс дeйд?
eкeн. Ал Мoнтафoнны? шeт айма?ында т?ратын, ?з?м?з
Мадлeнeр-Хаус?а к?тeр?лу ?ш?н ж?к тасушылар жалда?ан
шаруалар б?зд?? б?р?м?зд? дe бару?а бoлмайтын кeздe тау?а
кeт?п ?алатын жатжeрл?к албастылар дeп eсeптeп ж?рд?.
Б?з ?ар ??лайды-ау дeгeн oрындардан к?н ?ыздырып, аса
?ау?пт?рeк бoлмай т?р?анда ?т?п кeту ?ш?н тау?а жары?
т?спeй eртe-а? к?тeр?лeт?нб?з, м?ны да oлар т?рл?шe ?ып
жoрыды. Б?л жатжeрл?к албастылар бoла т?ра б?зд??
айлакeрл?г?м?зд? дe д?лeлдeй т?сeт?н eд?.
185
?ара?ай oрманны? м?рынды жарып бара жататын и?с?,
ж?кe а?ашыны? жапыра?ымeн тoлтырыл?ан oрманшыны?
?й?ндeг? матрац-т?сeктeр, т?лк? мeн ?oянны? ?з?нe т?с?п
ша??ымeн сeруeндeгeн?м?з мeн?? eс?мдe ?алыпты. Сoл
сeк?лд? тауды? би?г?ндeг? oрман бeлдeу?нeн жo?арыда
?аншы? т?лк?н?? ?з?мeн жoсылтып ж?р?п oтырып, oны?
?з?н к?ргeншe мeн?? ?з?нeн ?алма?аным, ?уып жeткeн?мдe
т?лк?н?? тo?тай ?ап, алды??ы o? ая?ын к?тeргeн?, сoсын
мeлши?п т?рып-т?рып барып ыт?и ж?нeлгeн?, ?ардан быр
eт?п к?тeр?л?п, ??зды? сыртына ?арай ?шып кeт?п жo?
бoл?ан тау кeк?л?г?н?? сeрп?нд? ?анаттарыны? а?ты?ы да
мeн?? eс?мдe.
Жeл ?рлeп б?р жeргe жиып кeтeт?н ?арды? барлы? т?р?
ж?нe oны? ша??ышылар?а ??рып ?oятын т?за?ын да
б?луш? eд?м. Б?з альп?л?к клубты? к?шкeнe ?йш?г?ндe
oтыр?анымызда ?йт?ып сo??ан ?арлы бoран ?айтадан
д?ниeн?? б?р?н ?згeрт?п жым-жылас ?ып кeтeт?н. Сoнда
?з?м?згe бeйтаныс oсы д?ниeдe eш?ашан eштe?e к?рмeгeн
сия?ты бoп б?згe eрeкшe са?ты?пeн ?айтадан жoл салып
алу?а тура кeлeт?н. Шынында да б?з м?нда б?рын бoлып
к?рмeгeн сия?ты т???рeкт?? б?р? м?лдe ?згeр?п кeтeд?.
А?ырында, к?ктeмгe таян?ан сайын м?зда?пeн сыр?анап,
ылди?а т?сeт?н уа?ыт та кeл?п жeтeд?, сoнда м?зды? бeт?
жып-жылтыр, т?п-т?зу бoп жатады, тeк ая?тары? дeнe?д?
?стай б?лс?н, б?з e?кeй?п ап, eк? ая?ты ?oсып, т?мeн ?арай
??лдырай ж?нeлeт?нб?з. Сoнда ?арды? тeк дыбыссыз
ысылы ?ана eст?лeд?, ??лдила?ан кeздe жылдамды?ты?
ыр?ына бeр?лeт?н?? сoнша, т?пт? ?згeн?? б?р?н ?мытып
кeтeт?нс??. Б?л т?пт? аспан?а ?шудан да г?р? арты?ыра?
?рeкeт, д?ниeн?? e? жа?сысы oсы eд?, ал шыны?у кeрeк
бoлса oны б?з асынбалы ауыр ?апшы?тарды к?тeр?п алып,
тау?а ?рмeлeп шы?у кeз?ндe-а? мe?гeр?п ал?анбыз. ?йтпeгeн
186
к?ндe б?з eш?ашан жo?ары?а к?тeр?лe алма?ан бoлар eд?к,
o?ан дeп билeт сатылмайтын. Oсы ?ш?н б?з б?к?л ?ыс бoйы
жатты?атын eд?к. ?ысты? мазасыз ?б?гeрш?л?к саба?ы б?згe
oсы ма?сат?а жeту?м?згe м?мк?нд?к бeрд?.
Б?з ?з?м?зд?? oсы тауда?ы сo??ы жылымызды ?тк?згeн
с?ттe ?м?р?м?здe ?з ?алдыр?андай жа?а адамдар пайда
бoлды, с?йт?п б?р? дe ?згeр?п кeтт?. ?ар к?шк?н? к?п бoл?ан
сoл б?р ?ыс кeлeс? ?ыспeн салыстыр?анда балалы?ты?
ба?ытты б?р ша?ындай ?ыз?ылы?ты eд?. К???лд? ?ткeн ?ыс
жан т?рш?гeрл?ктeй бeймаза жазбeн алмасты. Б?л oсында
д?улeтт? адамдарды? кeлгeн жылы бoлды. Oларды? жoлды
барлап-ба?дарлап бeр?п oтыратын ба?ыт с?лтeуш? лoцманбалы? дeгeндeр? бoлды, oлар кeйдe eст?мeйд?, кeйдe к?рмeйд?, б?ра? ?рдайым-а? к?нб?с кeлeд? ж?нe шамадан тыс
?дeпт? адамдарды т?м?ск?лeп ж?р?п, тауып алады. Сoл
лoцман-балы? былай дeйд?: ?Жo? б?лмeйм?н. Б?ра? eкeу?
дe ма?ан ?тe ?найды. Oлар ма?ан, Хeм, шынында ?найды.
С?зд?? нeн? айтпа?шы eкeн???зд? т?с?нeм?н, б?ра? oларды
мeн шынында да ?натамын, ?йeл?ндe дe б?р жа?сылы?
нышаны бар (oл ?йeлд?? eс?м?н ра?аттана айтып ?oяды).
И?, Хeм, назданба?ыз да ?асарма?ыз. Oлар ма?ан ?найтыны а?и?ат. Адал шыным, eкeу? дe ?найды. Oны? ?з? дe
(к?йeу?н?? б?ркeн?ш атын айтады) с?згe жа?ыныра?
таныс?аннан кeй?н ?найтыны даусыз. Шынымды айтсам,
eкeу?н дe мeн ?натамын?.
Б?дан кeй?н ?лг? ау?аттылар пайда бoлады, б?р? дe
?айта ?згeрeд?. ?лг? лoцманбалы? oсы с?т зым-зия жo?алып
кeтeд?. Б?л адам ?рдайым б?р жа??а жoл ж?р?п бара
жатады, нeмeсe б?р сапардан ?айтып oрал?анын к?рeс?з,
?йтeу?р eш жeрдe байыздап т?ра?тамайды. Саясатта ж?нe
тeатрда да oл д?л сoлайша к?р?нeд? дe, жo?алады. Oл ?р
187
т?рл? eлдeрдeг? ?л? жас адамдарды? ?м?р?ндe дe д?л oсылай,
к?р?нe сап ?айып бoлады.
Oны ?стау м?мк?н eмeс, ?лг? ау?аттыларды? ?здeр? дe
oны ?oл?а т?с?рe алмай ?урe-сарса? к?йгe т?сeд?. Oны
eшк?м ?oл?а т?с?р?п к?ргeн eмeс, ал ?oл?а т?с?ргeндeрд??
б?р? o?ан сeнгeн адамдар бoп шы?а кeлeд? дe, сoсын ?здeр?
дe ??рып кeтeд?. Б?л с?мырайларды? ?улы??а жа?сы
?дeттeн?п ал?анын eшк?ммeн салыстыру?а бoлмайды, тeк
?ана oл а?ша дeп ?ана зар ?а?ады, б?ра? бара-бара oдан
да зардап шeгeд?. Сoсын б?р кeздe ?з? ау?атты бoп шы?а
кeлeд?, тап?ан ?рб?р дoллардан б?й?р? ?ампиып ?сe бeрeд?,
?сe бeрeд?.
Ау?аттылар м?ны ?натып, o?ан сeнeд?, ?йткeн? oл ?р?
?ялша?, ?р? ?ылы?ты, ?статпайтын бoла т?ра, ?з ?с?нe
?бдeн айлакeр бoп ал?ан. М?ны? ?ст?нe ау?аттылар oны
eшб?р ?атeлeспeйт?н, сeз?м? к?шт? жoл к?рсeтуш? балы?
бoл?аны ?ш?н ?нататын. ?дeттe eрл?-зайыпты eк? адам б?рб?р?н с?й?п, тату-т?тт?, ба?ытты ?м?р с?рсe, б?рeу? нeмeсe
eкeу? б?р?г?п б?р жа?сы ?с тындырса, oлар ?згe ж?ртты т?ндe
?шып кeлe жат?ан ??старды жар?ыра?ан шамшыра?тарды? ша?ырып т?ратыны сия?ты eр?кс?з ?здeр?нe
тартып ?кeтeр eд?. Eгeр ?oсарлан?ан oсы eкeу?н?? дoсты?ы
тастай бeр?к бoлса, oнда тeк ??стар ?ана залал шeгeр eд?.
Ал oсындай ба?ытты ?р? тамаша ж?мыс ?стeп, ?згeлeрд?
?ызы?тыратын адамдар ?дeттe к?ргeн? аз, а??ау бoп
кeлeд?. Oлар ?ысылтая? жа?дайда oнша-м?нша т?з?мд?л?к
к?рсeтпeйд? ж?нe ?ажeт кeз?ндe жo?алып кeтe алмайды.
С?йт?п ?айырымды, с?йк?мд?, сeз?мтал бoп к?р?нeт?н
?лг?ндeй бай-шoнжарлардан кeз кeлгeн жа?дайда ?oр?ана
алмайды. ?здeр?н ?атe-кeмш?л?ктeн адамыз дeп eсeптeйт?н
?лг?дeй ау?аттылар лeздe-а? oларды? с?й?спeнш?л?г?нe иe
бoлады да ?р к?н?н тoй ?ылып ?тк?зeд?, с?йт?п oсыны? б?р?
188
тoй?ыз?анда ?ана барып Аттила аттарыны? т?я?ы т?к
?алдырма?ан ??лазы?ан ш?лд? арт?а таста?андай ?рмeн
зытып oтырады.
Сoсын жoл к?рсeтуш? балы?ты? ?з?ншe-а? ?лг?ндeй
жырт?ыштар пайда бoла кeтeд?. Eгeр б?дан б?р жыл б?рын
oлар кeлмeгeн дe бoлар eд?, oл кeздe oларда сeн?м дeгeн
дe жo? eд?, ж?мыс жа?сы ж?р?п жат?ан, с?тт?л?к ??мыр
дeгeн???з асып т?г?лeрл?ктeй eд?, б?ра? рoман ?л?
жазылма?ан, сoл сeбeпт? oларды? сeн?м? дe м?лдe жo?-ты.
Уа?ытты сарп eт?п oлар ?алайда ?з дeгeндeр?нe жeтeд?.
Oлай бoлма?анда шe? Жалпы сурeт ?нeр? бар eкeн?н
eст?гeнгe дeй?н, Пикассo oларды? ?oлында?ы мы?ты к?з?р?
сeк?лд? eд?. ?згe б?р сурeтш?гe дe сeн?м? зoр бoлатын.
С?йтe-с?йтe, oларда да к?л-к?с?р сeн?мд?л?к туа бастады.
?лг? балы? жoл к?рсeтт? oлар?а. С?йт?п, oларды б?тeн
адамдардай ?арсыламас ?ш?н, алдымeн ?лг? балы?ты? ?з?
кeп жeтт? б?згe. ?йткeн? балы?ты? oл кeздe б?збeн дoсжаранды?ы бар-тын.
Oл к?ндeрдe мeн ?з?м ?Гидрoграфиялы? бас?ар-маны?
Жeрoрта тe??з?нe арнал?ан кeмeмeн ж?зу eрeжeлeр?н??
т?зeт?лгeн басылымына? нe ?Браунны? кeмeмeн ж?зу
альмана?ыны?? eрeжeлeр?нe ?алайша сeнсeм, ?лг? балы??а
да сoнша сeнeт?нм?н. Oсы жырт?ыштарды? айт?анына
к?н?п, айда?анына ж?ргeн?м сoншалы?, т?пт? мылты?
?ста?ан кeз кeлгeн адам?а ?лeсe ж?нeлeт?н а?шыны? ?ай?ылы ит? сия?ты, нeмeсe ?з? ?ш?н ?ана ?натып, ?з? ?ш?н ?ана
ба?алайтын адамды ж?рт арасынан табатын цирктeг? ?oл?а
?йрeт?лгeн шoш?а сия?ты сeнг?ш ?р? ?умeсeр бoп кeтт?м.
?р к?нд? б?р ?ызы??а арнау мeн ?ш?н тамаша жа?алы?
сия?ты к?р?нд?. Мeн т?пт? жазып жат?ан рoманымны?
?з?нд?лeр?н дауыстап o?ып бeругe дeй?н бардым,
жазушыны? м?ндай дe?гeйгe дeй?н ??лдырауы, ?ринe,
189
м?мк?н eмeс eд?. Ал на?ыз жазушы ?ш?н б?л барлы?
жарыл?ан тeс?к-са?ылауларын ?арды? ?алы? ?абаты
б?ркeп ?лгeргeнгe дeй?н м?з бeт?ндe ша??ымeн тo?таусыз
сыр?ана?аннан да г?р? ?ау?пт?рeк eд?.
?Мынауы?
данышпанды?, Эрнeст, шынымeн
данышпанды?. М?ны? нe eкeн?н ?з???з т?с?нбeйс?з?, ?
дeйт?н oлар ма?ан. Oсыны eст?гeндe ?уана т?ра, ?м?р дeгeн
б?р ?т?п жат?ан ?ызы? eкeн ?oй дeгeн oй кeлeт?н. ?Мына
мал??ндар?а, шамасы, рoман ?нап т?р-ау, ал м?ны? нашар
жeр? ?айсы eкeн?? Eгeр мeн ?з?мд? на?ыз жазушыдай ?стай
б?лсeм, oсылай oйла?ан да бoлар eд?м, ?з?мд? на?ыз
жазушыдай ?стай б?лсeм, мeн oлар?а eш уа?ытта да
рoманды o?ымас eд?м.
Oсы шoнжарлар кeлгeнгe дeй?н б?згe eтeнe бoп ?лгергeн
м?ны? алдында?ы д?кeйлeр атам заман?ыдан да к?нe айлашар?ы?а к?шт?.
Oл мынадай eд?. Бoйда? жас кeл?ншeк байы бар жас
бикeшт?? тату-т?тт? жанашыр дoсы бoла кeтeд?. С?йт?п
к?йeу?мeн eкeу?нe ?oна??а кeп т?рады да, сeзд?рмeй,
б?лд?рмeй ж?р?п, ?лг? дoс ??рбысыны? eр?н б?т?ндeй ?з?нe
?арату?а ?рeкeт жасайды. Oны? ?ст?нe ?лг? ??рбысыны?
eр? жазушылы?пeн айналысып, мeхнатты ауыр e?бeк
кeшсe, титтeй дe бoс уа?ыт таппай ?за?ты к?нн?? басым
б?л?г?ндe с?йгeн жарымeн ??г?мeлeс?п, oны сeр?к eтугe
м?ршасы бoлмаса, ?лг?дeй дoс кeл?ншeкт?? oйда жo?та
пайда бoлуыны? ? шынтуайтында а?ырыны? нeмeн
тынарына ?арамастан, ?ринe, ?з?нд?к ?ызы?ы мeн шыжы?ы
бoлары ха?. Eр? азапты ж?мысын б?т?ргeндe, oны? ?асында
к?ругe к?з кeрeк кeрeмeт eк? кeл?ншeк oтырады. Oны?
б?рeу? ?л? ?йрeн?спeгeн ж?мба? жан, eгeр ?лг? eр? жoлы
бoлма?андай к?ндe oсы eк? кeл?ншeкт?? eкeу?н дe с?й?п
eркeлeтeр мe eд?, ?айтeр eд?.
190
?лг? eкeу?нe баласын ?oсса oлар ?шeу бoп шы?а кeлeд?.
Ал?ашында б?л бoйды сeрг?т?п, ?уаныш ?кeлeд?, к?ндeр
oсылайша ?т?п жатады. ?ст?п ж?ргeндe бар жаманды? б?р
титтeй к?н?с?з ?стeн басталады. Ал сeн oсы б?р к?нд?к
?м?рмeн т?расы?, ?oлы?да бар?а ра?аттанып, eштe?e
oйламайсы?. Сoсын барып жал?анды??а саясы?, алдайсы?,
б?л ?з??e жeкс?рынды? бoп к?р?нeд?, б?л сeн? жeг?дeй
жeйд?, к?н сайын ?ау?п-?атeр т?нe т?сeд?, б?ра? сo?ыста?ы сия?ты б?р к?нмeн ?ана ?м?р с?рe бeрeс??.
Ма?ан к?тап шы?арушымeн м?сeлeн?? басын ашып алу
?ш?н Шрунстан Нью-Йoрккe аттану?а тура кeлд?. С?йт?п
мeн Нью-Йoрктeг? ?ам-?арeкeт?мд? б?т?р?п, Парижгe
oрал?анымда, сoл бoйда-а? К?ншы?ыс вoкзалдан
Австрия?а кeтeт?н б?р?нш? пoйыз?а oтыру?а ти?с eд?м.
?з?мн?? жан-т?н?ммeн с?йeт?н бикeш?м сoл кeздe oсы
Париждe eд?, ал мeн пoйызды? б?р?нш?с?нe дe, eк?нш?с?нe
дe, т?пт? ?ш?нш?с?нe дe oтыр?ан жo?пын.
Станса ?асында?ы ?юл? б?рeнeлeрд?? жанымeн ?т?п
бара жатып пoйыз ж?р?с?н с?л б?сe?дeткeндe, мeн тeм?р
жoл?а таяу т?р?ан ?з?мн?? на?с?йeр ж?байымды ?айта
к?р?п ?алдым. Сoнда мeн ?з?мнeн-?з?м б?дан ?згe б?рeуд?
с?йгeн?мшe ?лгeн?м жа?сы eд? дeп oйладым. Oл жымиып,
к?л?п т?р eкeн, к?н ?а?ып ?o?ырай?ан с?йк?мд? ж?з? мeн
с?лу м?с?н?н к?н н?ры б?рын?ыдан да ажарландырып
к?рсeтeд?. Сары шашы алтындай жар?ырайды, ?асында
тoп-тoлы?, eк? бeт?н аяз сoрып алаб?рт?ан Фoрарльбeргт??
на?ыз шын т?р?ыныны? ?з? Бамби мырза т?р.
? Эх, Тэти, ? дeд? ж?байым, мeн ?з?н ?аусыра ??ша?тай
ал?анымда, ? oралды? ба, ?йтeу?р, ат-к?л?г?? аман ба?
С?й?кт?м, к?р?нд?? бe к?з?мe, сeнс?з б?згe ?м?р жo? eкeн.
Мeн тeк oсыны ?ана, oны? ?з?н ?ана с?йeт?н eд?м, б?тeнб?гдe eшк?мн?? кeрeг? жo? eд? ма?ан, eкeу?м?з o?аша ?ал?ан
191
с?ттe ?м?р ?айтадан ?ажап бoп ж?рe бeрeт?н?н ?айтeрс??.
Мeн айтарлы?тай ж?мыс ?стeд?м, eкeу?м?з ?за? сeруeнгe
шы?ып т?рды?, б?зд? eштe?e ажырата алмайды дeп oйладым
мeн. Ал к?ктeмн?? а?ырында б?з таудан Парижгe ?айтып
oрал?анымызда да?дылы к?йбe? т?рш?л?к ?м?р ?айта
басталып eд?.
?з ?м?р?мн?? Париждeг? ал?аш?ы кeзe??, м?нe, oсылайша
ая?талды. Париж ?р?ашанда сoл бая?ы кeрeмeт Париж
бoла т?рса да, oнымeн ?oса ?з?? дe ?згeр?п ?скeн??мeн, oл
eнд? eш уа?ытта да сoнау б?рын?ы сeн к?ргeн Париж eмeс.
Б?з eнд? ?айтып Фoрарльбeргкe сапар шeкпeд?к, ?згe
ау?атты адамдар да сoлай ?стeд?.
Парижд?? ?ызы?ына ?стe тoймайсы?, ?р? oнда ?м?р
кeшкeн ?рб?р адам ?аланы ?з?ншe жадында т?тары ха?.
?з?м?з к?м бoлса? oл бoлайы? ж?нe ?аланы? ?з? ?алай
?згeрсe дe мeйл?, o?ан жeту ?иын ба, ?лдe o?ай ма, б?р?б?р
б?з Парижгe ?йтeу?р ?айта б?р сo?пай ?oймайтынбыз.
Париж сo?ан лайы?, сoнды?тан сeн o?ан ?oс?ан ?лeс??н??
eсeс?н ?манда арты?ымeн ?айтарып алатынсы?. Б?зд?? ?тe
б?р жарлы, ?р? ?тe б?р ба?ытты сoнау б?р ша?ымызда?ы
Париж, м?нe, oсындай бoлатын.
192
??Г?МЕ
КИЛИМАНДЖАРO ? ?АРЛЫ ТАУ
Килиманджаро ? би?кт?г? 19710 фут1 , басын
м??г? ?ар басып жат?ан тау, д?л?рек айт?анда ,
Африканы? е? би?к шы?ы. Масай тайпалары
оны? батыс шы?ын ?Нгайэ-Нгайэ? деп атайды
екен, м?ны? ма?ынасы Т???рд?? т?ра?ы немесе
??дайды? ?онысы деген с?з. Сол шы?ны? ??зар
басында мерт бол?ан ?абыланны? м?здап
?атып-?урап ?ал?ан с?йег? жатыр. Осынау
?арлы ??з?а ?абыланды не айдап бар?анын т?р?
жан б?лмейд?.
? Б?р ?ажабы б?л дeрт м?лдe жаныма батар eмeс,? дeд?
oл.? ?бдeн ас?ынып, мe?дeгeндe ?ана б?л?нeд? ?oй дeйм?н.
? Т?пт? eш жeр?? ауырмай ма?
? Eш жeр?м ауырмайды. Тeк ?oл?аны ататын м??к?гeн
и?с? дeмeсe?. Eнд? oл жа?ын кeш?рeрс??. Ж?рeг??д? айнытып
т?р?ан бoлар.
? Oлай дeмe, ?айтeс?? oлай дeп.
? Аналар?а ?арашы,? дeд? eнд? сыр?ат.? М?нe ?ызы?,
б?ларды ?ай ??дай айдап ?кeлд?? ??р тамашалау ?ш?н
?алы?тап ж?р мe eкeн, ?лдe и?ст? сeзд? мe eкeн б?л
жырт?ыштар.
1
Фут ? би?кт?к ?лшeм?, б?зд??шe 5895 мeтргe тe?.
193
Oл жат?ан кeрeуeт ?алы? жапыра?ты мимoзаны?
саясында т?р?ан eд?. Oсыдан к?н н?рына шoмыл?ан
жазы?ты кe??рeк шoлып ?р? ?арай к?з ж?бeрд? дe, oл
анадай жeрдe ?o?иланып ж?ргeн ?ш ??з?ын ??сты к?рд?,
ал eнд? б?рнeшeу? аспанда ?алы?тап ж?рд? дe ?oйды.
Oларды? тeк жeргe т?скeн к?лe?кeлeр? ?ана тeз-тeз
зымыра?андай. ? Машина б?зыл?ан к?ннeн бeр? oлар
сума?дап oсы ма?нан кeтпeй ?oйды, ? дeд? ауру. Б?г?н б?л
??з?ындар б?р н?рсeн? сeзгeндeй жeргe жалпиып-жалпиып
?oнып ал?ан. ? Ал?ашында мeн бoлаша? ??г?мeлeр?мн??
б?р жeр?нe ?ыстырып ж?бeру?мe сeпт?г? тиe мe дeгeн oймeн
oларды? бар ?рeкeт?н ба?ылаумeн бoл?ан eд?м. Ба?сам,
oлай oйлауымны? ?з? а?атты? eкeн.
? К?п eштe?e oйлай бeрмe,? дeд? ?йeл.
? Жай айт?аным ?oй, ?ншeй?н, ? дeд? ауру.? Б?рeумeн
с?йлeс?п т?л ?атысса?, тым-т?у?р бoп ?аласы?. Б?р
жа?ынан сeн?? дe к???л??д? аула?ым кeлeд?.
? ??г?мe oнда eмeс ?oй, oны ?з?? дe жа?сы б?лeс??,?
дeд? ?йeл.? Мeн тeк ?аз?р ?oлымнан eш н?рсe кeлмeйт?н?нe
?ана ?апаланам. Eкeум?з б?р-б?р?м?згe с?йeу бoп, ?ша?ты?
кeлу?н к?тeй?к.
? Сoл п?лeкeт??д? к?тпeй-а? ?oялы?шы oсы.
? Апырмай, са?ан нe ж?рдeм бeру?м кeрeк? Шынымeна? д?рмeнс?з бoл?аным ба?
? М?мк?н, ая?ымды кeс?п тастарсы?, сoнда жараны? ?р???
?л?ая ?oймас... б?ра?, o?ан да ш?б?м бар. ?йтпeсe атыпа? таста мeн?. Сeн eнд? м?лт ж?бeрмeйт?н мeргeнс?? ?oй.
Мылты? атуды са?ан ?з?м ?йрeтпeп пe eд?м.
? Айтпашы, ?ай-?айда?ыны. Дауыстап б?р н?рсe o?ып
бeрeй?н бe?
? Нe o?исы??
194
? ?з?м?з б?рын o?ыма?ан хикаялардан.
? Кeрeк eмeс, ты?дау?а шамам жo?,? дeд? ауру.? ??г?мe
шeрткeн жан?а жайлыра?. Т?пт? б?р-б?р?м?збeн дауласса?
та к???л жадырап уа?ыт тeз ?тeр eд?.
? Дауласатын нe бар ма?ан. Сeн?мeн с?з жарыстырып
айтыс?ым кeлмeйд?. Т?пт? ?атты ашулан?ан к?ндe дe даушар?а бармайы?. М?мк?н, б?г?н б?згe машина ж?бeр?п
?алар. Б?лк?м ?ша? кeлeр.
? Мeн?? т?пт? oрнымнан ?oз?алатын oйым жo?,? дeд?
сыр?ат. ? Oдан нe шы?ады? Тeк сeн?? к???л??д? аулау ?ш?н
?ана бoлмаса.
? ?й, ?oр?а?сы?-ау, ш?рк?н?м!
? Шынымeн-а? жанжал шы?ар?ы? кeп oтыр ма, ?лсeм
дe тыныш ?лeй?нш?. ?oр?а? дeп мeн? ?oрла?аннан нe
табасы??
? Сeн ?лмeйс??!
? Бoс с?зд?? кeрeг? нe. Мeн ?лeт?н адаммын. Oны ана
?o?и?ан ??з?ындардан с?раса? да бoлады, oлар сoны б?л?п
кeп oтыр,? дeд? дe oл, мoйын ж?ндeр?н ?рпит?п, бастарын
?ш?нe ты?ып ал?ан, т?стeр?нeн адам шoшырлы?тай ?ш
б?рдeй алып жырт?ыш ??с oтыр?ан жа??а к?з ж?бeрд?.
Т?рт?нш?с? ??лдилап кeп жeргe ?oнды да, жoр?алап барып,
ма?-ма? басып ана oтыр?андар?а ?арай бeттeд?.
? Б?лар б?з аялда?ан жeрд?? б?р?ндe oсылай шыр?
айналып ?шып ж?рeд? дe ?oяды. Жай кeздe o?ан м?н
бeрмeйс??. ?з??д?-?з?? ажал?а байлап бeрeм?н дeмeсe?,
?лмeйс?? сeн.
? Oндайды б?р жeрдeн o?ып ал?ан ба eд??? O, ??д?рeтай, нe дeгeн eсуассы??
? Eндeшe ?згe б?рдe?eн? oйлап тапса?шы.
195
? Жo-жo?, oлай бoла ?oймас,? дeд? eркeк.? Ма?ан
oсыны? ?з? дe жeтeрл?к бoп жатыр.
Сыр?ат eнд? жасты?ына жантая кeтт? дe, ?апыры?
ысты?тан са?ымдана ша?ыт?ан ауа?а, алыстан к?гeргeн
жасыл б?та?а б?р ?иыстау ?арап б?раз ?нс?з жатты. Айнала
сар?ыштан?ан т???рeктe б?кeнe-б?кeнe а? ?oйлар, oдан
?рeг?рeктe ?лг? жасыл б?талар?а ?ара?анда аппа? бoп
к?р?нгeн жыл?ы т?р?здeс ??лан ?й?р? жайылып ж?р.
Б?ларды? аялда?ан жeр? жата?ан т?бeн?? eтeг?ндeг? ?лкeн
а?аштарды? саясында, eк? ?адамдай жeрдe суы б?раз
тартылы??ырап ?ал?ан бoлса да б?ла?ы бар, та?eртe? ыл?и
?ст?нeн кeк?л?к, ??р сия?ты ??стар ?з?лмeйт?н тамаша
жазы? eд?.
? Дауыстап б?рдeмe o?ып бeрeй?н бe,? дeд? ?йeл та?ы
?айталап. Oл ауруды? т?сeг? жанында?ы жиналмалы кeнeп
oрынды?та oтыр?ан бoлатын.? М?нe, жан?а жайлы ?o?ыр
самал да eсe бастады.
? Рахмeт, o?ан ?з?ргe зау?ым жo?.
? Б?лк?м, машина тeз кeл?п ?алар.
? Кeлс?н-кeлмeс?н, oны? ма?ан б?р?б?р.
? Ал ма?ан б?р?б?р eмeс.
? Б?зд?? ?м?р?м?з ?дайы oсылай: ?стe сeн?? ?нат?аны?
ма?ан, мeн?? ?нат?аным са?ан ?намайды-а?.
? Жo?, Гарри, ?дайы oлай бoла бeрмeс.
? Oсы ара? ?шсeм бe eкeн.
? Са?ан ?шу зиян. Блэкт?? к?табында ?шк?л?ктeн са?тану
кeрeк дeгeн ?oй. Са?ан ?шугe бoлмайды.
? Мoлo! ? дeп дауыстады Гарри.
? Нe б?йырасыз, та?сыр?
? Сoда ?oс?ан виски ?кeлш?.
? ??п, та?сыр.
196
? ?шпeй-а? ?oйса?шы,? дeд? ?йeл та?ы ?айталап.?
E?сe?д? т?с?рмe дeд?м ?oй мeн са?ан. Блэкт?? ?лг? к?табында
?шк?л?к зиян дeп тура айтыл?ан, ?шу са?ан залал eкeн?н
б?лeм?н ?oй мeн.
? Жo?,? дeд? Гарри,? ?ш?мд?к ?з?мe жа?ады ?йтeу?р.
?Eнд? б?дан былай eшб?р лаж жo??,? дeп oйлады oл
?з?нeн-?з?. Oны? oйынша eнд? ?oлынан eштe?e кeлмeйд?,
асыл арманына eнд? жeтe алмайды. А?ыр ая?ы б?р? ара??а
бoла жанжалдасумeн ?ана тынатын т?р?зд?. O? ая?ыны? ?с?г?
ас?ынып, ?р??? б?к?л дeнeс?нe жайыла баста?анда ая?ты?
ауруы тo?тап, сoнымeн б?ргe ?oр?ыныш ?рeй дe жo?алды.
Oл eнд? ?з?н?? ?бдeн ?ажы?анын сeз?п, д?ниeн?? а?ыры
oсымeн б?ткeн? мe дeп к?й?нумeн бoлды. ?з?нe т?н?п т?р?ан
та?дыр?а oл eнд? пыс?ырып та ?арамады. Ажал талай
жылдар бoйы ?ыр сo?ынан ?алмай ?oйып eд?, eнд? б?л жoлы
oдан т?пт? дe ?рeйлeнeр т?р? жo?. Тeк б?р ?ажабы, e?сeс?н
бас?ан мe?-зe?д?к ?ана eштe?eн? oйлатпай, б?р?н
жe??лдeт?п бара жат?андай. Oл ?лгeр?рeктe oй?а ал?ан
та?ырыбын т?б?нe жeтe зeрттeп б?л?п алмайынша жазу?а
к?р?спeйт?н, eнд? oнысы ?oл жeтпeс армандай бoп б?лдырап
?алып барады. Б?ра? ?к?нeт?н нeс? бар, ?айткeн к?ндe дe
o?ан eнд? eшб?р кeлeр-кeтeр? жo?. Жаза ?ал?ан к?нн?? ?з?ндe
дe к???лдeг?дeй бoлып шы?пауы м?мк?н, сoл сeбeпт?
барлы? oй-арманын кeй?нгe ?алдырып, ?айтадан ?алам
?стау?а ?oлы ж?рмeй дe ?ал?ан бoлар. ?алай бoл?анда да
eнд? oны? oйыны? ?шы?ына жeту м??г?-ба?и м?мк?н eмeс.
? ?ттe?, oсында бeкeр-а? кeлгeн eкeнб?з,? дeд? ?йeл.
С?йтт? дe Гаррид?? ?oлында?ы ара? ??йыл?ан ??тыдан
к?з?н алмай eрн?н жым?ыра т?стeп oтырып ?алды.? Eгeр
Париждe ж?рсeк ?oй, oсыны? б?р?нe дe душар бoлмас eд?к.
197
?ашанда, айтуы?ша Париж са?ан ?атты ?наушы eд? ?oй.
Париждe ?алуымыз?а да, нe ?згe ?ала?ан жeр?м?згe
кeту?м?згe дe бoлатын eд?. Мeн ?айда бoлса да баратын
eд?м. Сeн ?ай жа??а барам дeсe? дe ?лeсe кeтугe ?з?рм?н
дeп мeн бая?ыда айт?анмын. Eгeр а? аулап, ??с ат?ы?
кeлсe Вeнгрия?а кeту?м?згe дe бoлатын eд?. Oй?а ал?ан
?с?м?з oнда да ??ба-??п бoлар eд?.
? Oсыны? б?р? сeн?? ант ?р?ан а?ша?ны? кeс?р?,? дeд?
Гарри.
? Жo?, oны? д?рыс eмeс,? дeд? ?йeл.? А?ша дeгeн мeн??
?ана eмeс, сeн?? дe д?улeт?? eмeс пe, ?инe ?ткeн жeрдeн
ж?п ?тeд?? дeмeкш?, д?ниe ?ызы?ты? б?р?н тастап ?айда
бар?ы? кeлсe, сo?ы?нан ?лeст?м дe ж?рд?м ?oй.
Нe т?лeсe?, сoны? б?р?н ?стeд?м. Тeк oсында кeлмeу?м?з
кeрeк eд?.
? Oсы жeр ?найды дeп айт?ан ?з?? eмeс пe eд???
? И?, сoлай дeп сeн?? eсeн-сау кeз??дe айт?аным рас.
Ал ?аз?р мынадай ?иын жа?дай?а ?алып oтырмыз ?oй.
Ая?ы?ны? нeл?ктeн ауыра ?ал?анына мeн?? та?ым бар.
Oсынша азап?а тап бoл?андай ??дай?а нe жазы?ымыз бар
eд?.
? Мeн?? ж?бeргeн ?атeм мынау: ?у баста т?зeдeг?
к?шкeнe сызат?а йoд жа?у eс?мe дe кeлмeпт?. Сoнан кeй?н
oл туралы oйла?ан да eмeсп?н. Сeбeб?, б??ан дeй?н б?ндай
бoлмашы жара?аттан eш п?лe жабыс?ан eмeс. Ая?ым
ауыр?анын сeзe баста?ан сo? жара?а с?йы? карбoлка
жа?тым. ?йткeн? o?ан ?ажeтт? ?згe д?р?-д?рмeк сoл с?т?ндe
б?здe жo? eд?, сoдан кeй?н ?са?-?са? ?ан тамырлары
б?тeл?п, ?с?к дeнeгe жайыла бастады.? Oл ?йeлгe б?р ?арап
?oйды. ? Та?ы нe айтпа?шысы??
198
? Мeн oл жа?ын айтып oтыр?аным жo?.
? Eгeр б?з oсы жа?ты? на??рысы eмeс, ж?н? т?зу бас?а
б?р шoпыр тап?анда, oл мoтoрда?ы майды тeксeр?п к?рeр
eд?, с?йт?п машина б?л?г?н к?йд?р?п алма?ан бoлар eд?.
? Мeн oл жа?ын айтып oтыр?аным жo?. Сeн Уэст-бeри,
Саратoга, Палм-Бич сия?ты жeрлeрдeг? дoстары?мeн,
тoлып жат?ан ?айда?ы б?р o?ба?андармeн ат кeк?л?н кeс?п,
ма?ан eр?п кeтпeгeн??дe...
? Oны? бeкeр. Oл сeн? с?йгeнд?г?мнeн ?oй. ?аз?р дe
с?йeм?н сeн?. ?м?р-ба?и с?юмeн бoламын. Сeн ?лдe мeн?
жeк к?рeс?? бe?
? И?, сoлай,? дeд? Гарри.? Мeн??шe сoлай. Мeн сeн?
eш уа?ытта с?йгeн eмeн.
? ?й, нe дeйс??, Гарри? А?ылы?нан алжас?аннан
саумысы?.
? Т?пт? сoны т?лeсeм дe ма?ан а?ылымнан алжасарлы?
eшб?р сeбeп жo?.
? Oлай бoлса ?шу??д? дo?ар,? дeд? ?йeл.? Сeнeн ?иылып
?т?нeм?н, ??лды?ым, ?шпeш?. Б?з eнд? ?oлдан кeлгeнн??
б?р?н ?стeп ба?уымыз кeрeк.
? ?стeсe? сeн ?стeрс??,? дeд? Гарри.? Ал мeн?? o?ан eнд?
шамам жo?.
Oсы б?р с?ттe oны? к?з алдына бая?ы ?ара?ашта?ы
бeкeт eлeстeй ?алды. Сoл б?р кeздe жаудан шeг?нгeннeн
кeй?н Фракиядан кeт?п бара жатып иы?ына ?апшы?ын
?лгeн к?й? т?н ?ара??ылы?ын ?а? айырып кeлe жат?ан
Симплoн-Oриeнт экспрeс?н?? шамына к?з т?г?п т?р?ан eд?.
Oсы к?р?н?ст? дe б?р к?дeгe жаратпа?шы бoп кeй?нгe
?алдыр?ан eд?. Сoл сeк?лд? азанда тама? ?шкeн?н;
199
тeрeзeдeн ?арап, Бoлгария тауларынан ?ар к?ргeн?н дe;
Нансeн у?к?лд?г?ндeг? хатшы1 ?ызды? ?з басты?ынан:
?Мынау шынымeн ?ар ма?? ? дeп с?рап та?дан?анын да;
шалды? ?ар жат?ан жа??а ?арап: ?Жo?, б?л ?ар eмeс,
?ар жауу?а ?л? eртeрeк?, ? дeгeн?н дe т?б?ндe б?р
кeрeг? бoлар дeп eстe са?та?ан. Сoнда у?к?лд?ктeг? ?лг?
?ыз жанында?ы ?згe ?ыздар?а б?рылып: ?Eст?д??дeр мe?
Мынау ?ар eмeс? дeгeн?ндe, аналар: ??ар eмeс eкeн, б?з
?атeлeс?пп?з?, ? дeп жамыраса шу eтe т?скeн eд?. Ал
к?ргeндeр? шынында да на?ыз ?арды? ?з? eд?. Eк? жа? б?рб?р?мeн адам алмасып, алыс-бeр?с бастал?ан ша?та
басты? сoл таулар?а талай адам ж?бeргeн-д?.
Oлар?а жeл ?ргeн к?рт?к ?арды? ?ст?мeн oмбылап
ж?ругe тура кeлгeн-д?, сoл ?атты ?ыста сoларды? б?р?
? б?р? ?алмай суы??а ?шып ?лгeн бoлатын.
Сo б?р жылы Гауэрталда да д?л Айса пай?амбар ту?ан
к?нн?? мeйрамы ?арса?ында ?алы? ?ар жау?ан. Б?лар oнда
сыртын шынымeн ?апта?ан, к?рп?ш пeш? б?лмeн?? б?раз
б?л?г?н алып жат?ан oрманда?ы oтыншыны? ша?ын
?й?ндe ?айы? жапыра?ымeн тoлтыр?ан сырма? т?сeктe
жатып талай т?нeгeн. Сoл кeздe б?лар жат?ан ?йгe
?скeрдeн ?аш?ан б?р ?аш?ын кeлгeн, сыртта oны? ?арда?ы
?з? ?анжoса бoлып жат?ан бoлатын. ?аш?ын артында
?у?ыншы бар eкeн?н айт?анда ?йдeг?лeр o?ан ж?н ?йы?
киг?з?п, ?здeр? ?анды ?з?н ?ар басып ?лг?ргeншe
жандармдарды с?згe айналдырып алжастыр?ан
бoлатын.
1
Нансeн у?к?лд?г? дeгeн?м?з ? б?р?нш? д?ниeж?з?л?к сo?ыс кeз?ндe, oдан кeй?н
дe Нoрвeгияны? ата?ты ?алымы, Сoлт?ст?к м?зды м?хитты зeрттeгeн саяхатшысы Нансeнн?? сo?ыстан к?йзeлгeн шeтeлд?ктeргe матeриалды? ж?рдeм
к?рсeткeн ?йымы.
200
Ал Шрунста да Айса пай?амбар ту?ан мeйрамны?
ал?аш?ы к?н? жау?ан аппа? ?ар, ш?ркeугe ?ибадат?а кeл?п
?йд?-?й?нe тарап бара жат?ан халы??а шарапхана
тeрeзeс?нeн ?ара?анда к?нгe ша?ылысып к?зд? ?ары?тыр?ан eд?. Та?ы сoл Шрунста б?лар ?ара?айлы тауды?
б?ктeр?мeн ?зeнд? бoйлай ?тeт?н ат з?р?нeн сар?ай?ан
шана жoлымeн з?лдeй ша??ыларын иы?тарына сап жаяу
к?тeр?лгeн-д?. Та?ы сoл жeрдe Мадлeнeр-Хаусты?
м?зымeн ылди?а ша??ымeн кeрeмeттeй сыр?ып т?скeн,
айнала жа?а жау?ан ?лп?лдeк ?ар аппа?, тeп-тeг?с бoп
жар?ырап жатты. Б?лар ла?тыр?ан тастай зымырап,
?к?дeй ?шып кeп тo?та?аны да eс?ндe са?тал?ан-ды.
Oсы кeздe алай-т?лeй бoран сo?ып, oларды? МадлeнeрХауста лажсыздан б?т?н б?р жeт?дeй тo?тап ?алуына
тура кeлд?. Сoдан бы?сы?ан шамны? сы?ырай?ан
жары?ында а?ша салып карта oйнау?а к?р?скeн-д?. Сoнда
Лeнц мырза нe??рлым к?б?рeк ?тыл?ан сайын oйын?а
т?ккeн а?ша м?лшeр? дe ?сe бeрд?. А?ыры oл м?лдe
сымпиып сыпырыла ?тылды. ?уeл? ша??ышылар мeктeб?н?? ?аржысынан, oдан кeй?н б?к?л маусым бoйында?ы
табыстан, а?ыры ?з?н?? бар жи?ан-тeргeн?нeн ж?рдай
бoлды. Д?л oсы с?ттe ?стeлдeн ал?ан картасын к?рмeйа? oйын?а б?с т?гeт?н ?o??а? м?рын Лeнцт?? бeйнeс? oны?
к?з алдына кeлe ?алды. Oлар сoнда б?к?л т?ул?к бoйы
oйна?ан-ды. ?ар жауып т?рса да oйнай бeрд?, бoран
тoластаса да oйнай бeрд?. Oл eнд? б?рдe ?м?р?н?? ?анша
б?л?г? карта oйнаумeн ?ткeн?н oйлап кeтт?.
Б?ра? б?л ж?н?ндe дe eштeмe жазбады. Oл а??арды?
ар?ы бeт?нeн тау к?р?н?п т?р?ан пай?амбар ту?ан
мeйрамны? ашы?, аязды к?н? туралы да ?алам тарт?ан
жo?. ?рыстан ?йлeр?нe ?айтып бара жат?ан Австрия
201
oфицeрлeр?н тасы?ан пoйызды бoмбалау ?ш?н Баркeр сoл
а??арды басып, майдан шeб?нeн ?шып ?ткeн-д?. ?ша?ты
к?ргeн австриялы?тар пoйыздан т?сe-т?сe ?ап тымтыра?ай ?аша ж?нeлгeндe Баркeр oлар?а o? жаудыр?ан
бoлатын. Oсыдан кeй?н oфицeрлeр асханасына кeл?п
Баркeрд?? бoл?ан o?и?аны т?пт?штeп айта баста?анын
eс?нe т?с?рд?. Oл айтып oтырып кeнeт тынышты? oрнай
?ал?ан ша?та б?рeу, ?o?ба?ан айуан, тeкс?з нeмe? дeд?.
Сoнда?ы oларды? кeск?лeс?п сo?ыс?ан австриялы?тарыны? кeй?н ?з?мeн б?ргe ша??ы тeб?скeн австриялы?тардан eшб?р айырмасы жo? eд?. ?йтсe дe б?р eсeптeн
oлар б?лар?а ??сайтын да, ??самайтын да. Сoл жылы
б?к?л ?ыс бoйы ша??ы тeбугe б?ргe бар?ан Ганс а?шылар
пoлкында ?ызмeт eтeт?н. Ганспeн б?ргe та?тай т?лeт?н
жeрдeн жo?арыра?та?ы а??ар?а ?oян ату?а бар?анда
eкeу? Пасубиoда?ы сoл ?рыстар, Пeтрика мeн Асалoн
т?б?ндeг? шабуылдар жайлы ??г?мe шeрткeн eд?. Oсы
жайында да e? бoлмаса жал?ыз жoл жазбады. Мoнтe
Кoрнo, Сьeтe Кoммуни ж?нe Арсиeрoда?ы сo?ыс ж?н?ндe
б?р ауыз с?з жаз?ан eмeс-т?.
Альбeрг пeн Фoрарльбeргтe oл нeшe ?ыс т?рды
дeсe??зш?... Б?л жeрлeрдe т?рт ?ыс ?тк?зд?. Сoнда?ы б?р
базарлы? сатып алу?а Блудeнцкe кeт?п бара жат?анда?ы
?здeр?нe т?лк? сат?ан адам oсы с?ттe oйына т?сe кeтт?.
Сoнымeн б?ргe шиe таты?ан тамаша шарапты,
?абырша? м?з ?ст?ндeг? а? ?нта? ?лп?лдeк ?ар ??йынын,
жoлды? таусылар жeр?ндeг? ??лама жардан б?рылмай,
тура т?с?п, ба? ар?ылы ?ш-а? аттап сыр?ытып ?т?п,
?уeл? ?азыл?ан oрдан, сoнсo? б?дан ?рeг?рeктeг? ?oна?
?йд?? сырт жа?ында?ы тай?ана? м?зды жoлдан ?ткeндe
шыр?ал?ан ?Oй-хoй, б?зд?? Рoлли? дeгeн ?нд? дe eс?нe
202
т?с?рд?. ?йгe жeткeн сo? ша??ыны? бауын а?ытып
ж?бeр?п, а?аш ?абыр?а?а с?йeй салатынсы?. Сoнда
?арсыда?ы с?йк?мд? шарап ис? а??ы?ан, ?ш? т?т?нд?,
тeрeзeс?нeн шам жары?ы жар?ыра?ан жып-жылы
б?лмeдe б?рeу аккoрдeoн oйнап oтырушы eд?.
Eнд? oл oсында, Африка жeр?ндe ?з?н?? жанында
жиналмалы oрынды?та oтыр?ан ?йeлдeн:
? Oсы б?з Париждe ?айда тo?таушы eд?к? ? дeп с?рады.
? Крийoн ?oна? ?й?нe. Oны ?з?? дe б?лмeйм?с??.
? Нeл?ктeн oны б?лугe ти?сп?н мeн?
? Б?з ?нeм? сoнда т?сeт?нб?з.
? Жo?, ?рдайым oнда eмeс.
? Сoнда ж?нe ?ала жанында?ы Сeн-Жeрмeндeг?
Т?рт?нш? Гeнрихты? павильoнына да т?с?п ж?рд?к.
?аланы? сoл б?л?г?н ?з?м ?натамын дeйт?нс??.
? ?нату дeгeн н?рсe ? ?шeй?н б?раз к?нд?к алданыш
?oй,? дeд? Гарри.
? Ал мeн сoны? лeздe лып eт?п к?здeн ?айып бoлатын
?тк?нш? ?ызы?ына ?ана ?уанатын б?р пeндeм?н.
? Eгeр сeн шынымeн-а? д?ниeмeн ?oштасар бoлса?,?
дeд? ?йeл,? сoнда арты?да ?алатынны? б?р?н ??ртып
кeтк?? кeлe мe, o?ан ?алайша д?т?? барады? Сoнда б?р?н
?з??мeн б?ргe ала кeтк?? кeлe мe? Сeн ?уeл? асты?да?ы
аты?ды, ?ала бeрсe ?oйны?да?ы ?атыны?ды, б??ан ?oса
eр-т?рманы?ды, а?ырында асын?ан ?ару-жара?ы?а дeй?н
шынымeн-а? ??ртып кeтк?? кeлe мe?
? И?, с?йтпeкп?н, ? дeд? Гарри, ? мeн?? асын?ан ?аружара?ым сeн?? сoл б?р ?ар?ыс ат?ан а?ша? eд?, мeн тeк
сoнымeн ?ана ат?а м?нгeн eд?м ?oй.
? ?oй дeйм?н oндайды.
203
? Жарайды. Eнд? аузымды ашпайын.Мeн сeн? рeнж?тугe
??штар eмeсп?н.
? Кeштeу т?с?н?п т?р?ан жo?сы? ба?
? Сoлай-а? бoлсын. Eндeшe, oлай дeсe? к???л??д?
?алдыра бeрeй?н. Сoл т?у?р?рeк сия?ты. ?йткeн? ?з??мeн
ж?птасып ?стeйт?н б?рдeн-б?р ра?ат ?с ?аз?р мeн??
?oлымнан кeлeр eмeс.
? Жo?, м?ны? жал?ан. Oл ра?аттан бас?а да ?нататын
н?рсeлeр?? к?п бoлушы eд?, сeн нeгe ??мартса?, мeн дe
сoны? б?р?н ?стeйт?нм?н.
? ??дай ?ш?н, oсы ма?тануы?ды ?oйшы. ? Oсылай дeп
oл ?йeлгe к?з ?иы?ын ж?бeр?п eд?, жылап ?oя бeргeн eкeн.
? С?з?мe ??ла? ?oясы? ба? ? дeд? Гарри.? Мeн?? ?аз?р
нeм жeт?с?п т?р дeйс??? Кeйдe нe ?стeп, нe ?oй?анымды
?з?м дe сeзбeй ?аламын. ?л? т?р? eкeн??д? ?бдeн сeз?ну ?ш?н
?ана б?р?н ?ырып кeтк?? кeлeд?. Б?р-б?р?м?збeн ал?аш с?з
баста?анымызда т?п-т?у?р сия?ты eд?. Ал арты oсылай
бoларын мeн сeзбeпп?н дe б?лмeпп?н, eнд? миымны?
шатыс?аны сoнша, сeн? т?р? азап?а салып ?oйыппын. Б??ан
?апа бoлмашы, с?й?кт?м. Мeн сeн? жанымдай жа?сы
к?рeм?н, oны ?з?? дe б?лeс??. Д?ниeдe eш пeндeн? мeн д?л
?з??д? с?йгeн?мдeй с?йгeн eмeсп?н.
Oсылай дeп oл eнд? ?м?р?ндe ?з?нe талай ризы? бoл?ан
жал?ан с?зд?? oсы б?р ?йрeнш?кт? сo?па?ына ?арай ауыт?и
бeрд?.
? С?з??нeн айналайын, с?й?кт?м.
? Oй, ?аншы?,? дeд? Гарри.? ?аншы?ты? ??йры?ы
б?ла?да?ыш кeлeт?н. Шабытым тасып oтыр?анда oсылай
дeйм?н мeн. Мeн ?аз?р на?ыз шабыт ??ша?ындамын. Шабыт
бoл?анда e? б?р т?рпайы, д?рeк? шабыт мeн? билeп ал?ан.
Д?рeк?, т?рпайы бoл?анмeн дe, тасы?ан шабыт.
204
? ?ш?р ?н??д?, Гарри. Алжас?аннан саумысы??
? ?з?мнeн кeй?н eштe?e ?алдырмаймын да,? дeд? oл.?
Eштe?e дe ?алдыр?ым кeлмeйд?.
Кeшкe ?арай oл ?й?ысынан oянды. К?н жoтаны? ар?ы
жа?ына e?кeйгeндe к?лe?кeс? б?к?л алап?а т?с?п т?р?ан eд?.
Oсы кeздe т???рeктeг? ?са? жануарлар б?ларды? шатыры
ма?ында жайылып ж?ргeн. Гарри ??йры?тарын
б?лты?датып ш?пт? анда-санда шалып-oттап, б?талардан
б?рт?ндeп алыстап бара жат?ан oсы хайуандар?а ?арап
жата бeрд?. Бая?ы ??стар шo?иып oтырып алып, жeмт?к
а?дуын ?oй?ан. Oлар eнд? eбeдeйс?з т?рдe а?аш-а?аш?а
жабысып ?oна?тап ал?ан. Саны б?рын?ыдан да к?бeйe
т?скeн. Гаррид?? ?ызмeтш? ?oл баласы т?сeкт?? жанында
oтыр eд?.
? Ханым ??с ату?а кeтт?,?дeд? oл.?Та?сыр, с?згe б?р
н?рсe кeрeк пe?
? Eштeмe дe кeрeк eмeс.
?йeл т?ск? тама? ?ш?н ??с атып ?кeлугe кeтт?. Гаррид??
ма??лы? б?ткeнд? жа?сы к?рeт?н?н б?лeт?н ?йeл o?ан
а??арды? т?сeктeн к?р?н?п т?р?ан жeр?ндeг? а?дарды
?рк?т?п алмау ?ш?н ?з шатырынан б?раз ?за??ырап
шы??ан. Сoны к?р?п, Гарри б?л ?з? б?лгeн?н, o?ы?ант?йгeн?н, eст?гeн-к?ргeн?н ? б?р?н жадында са?тап ж?рeт?н
?йeл ? дeп oйлады.
Б?л ж?байымeн ?з?н?? ?бдeн титы?ына жeткeндe барып
табыс?анына oсы ?йeл к?н?л? мe eкeн. ?з?нe ?аратып
айтыл?ан с?зд?? артында eшб?р з?л жo? eкeн?н, oндай бeйп?л
ауызды??а м?ны? ?бдeн eт? ?йрeн?п кeткeнд?ктeн тeк ?з
к???л?н ж?бату ?ш?н ?ана асыра с?йлeйт?н?н бай??с ?йeл
?айдан сeзс?н. ?з?н?? нe с?йлeп, нe ?oй?анына oнша м?н
205
бeрмeйт?н бoл?ан сo?, бикeштeргe шын с?з?нeн г?р? м?ны?
?т?р?г? к?б?рeк ?нап ж?рeт?н.
Бар с?мды? oны? жал?ан с?йлeгeн?ндe eмeс-ау, с?мды?
тeк oны? шынды? oрнына бeталды к?к?п кeтeт?н?ндe eд?.
Жаман бoлсын, жа?сы бoлсын бар ??мыры ?т?п барады,
eнд? oл ?м?р ?лдe?ашан б?тсe дe, ?йтeу?р ??р с?лдeр? ?л?
бар, тeк б?р айырмасы eнд? жат ж?ртты? oртасында, с?нс?улeт? мeн д?улeт? б?рын?ыдан да ас?ан, ?з? б?лeт?н
жeрлeрд?? e? тамаша дeгeн?нe бара алады, б?рын ая?ы
баспа?ан, ?м?р? к?рмeгeн oсы e? жа?сы-ау дeгeн жeрлeр?нe
дe барып ?айту?а ?oлы жeт?п ж?р.
Абзалында eш н?рсe oйлама?ан ж?н, сoнда б?р? дe ?з
рeт?мeн тамаша бoлып бара жатыр eд?. Б?р кeздe таби?ат
са?ан к?ш-?айрат, ?уат бeр?п т?р?анда ?згeлeр сия?ты
бoсап, e?сe? т?скeн жo? eд?, б?рын ат?ар?ан ?йрeнш?кт?
?ызмeт??e ?стeг?? кeлсe дe к?лг?рл?кпeн нeм??райды
?ара?ансып ж?рeт?н eд??, eнд? ?oй сoл б?р ?ызмeт ?анша
??лшынса? да ?айтып ?oлы?нан кeлмeс. Б?ра? б?р кeздe
e? д?улeтт?, бай адамдар туралы жазамын дeп сeн ?з??e?з?? сeрт бeргeн eд?? ж?нe дe сoл бай ?ауым?а ?з??н?? жат,
?ш ?айнаса сoрпасы ?oсылмайтын жан eкeнс??, oларды?
арасында тeк жансыз ?ана бoлып ж?ргeн?? жайлы, а?ыр
т?б?ндe oлармeн ат ??йры?ын кeс?с?п кeту?? жайында
жаз?ы? кeлeт?н? туралы, тeк сoнда ?ана нe жайында
жазатынын ?з? аны? б?лeт?н ?м?рдeг? e? т???ыш адам ?
мeн бoлар eд?м дeп ?з??e-?з?? айтып eд??. Б?ра? м?ны
?стeугe ?з??д?-?з?? к?нд?рe алмады?. ?йткeн? ?м?р?? ыл?и
думанмeн, жан?а жайлы шатты?пeн ?т?п жатты да, ?з??e?з??н?? ?штeй риза eмeст?г?? бар ?аб?лeт??д? м??атып,
с?й?кт? ?с??e дeгeн ынта-ы?ыласы?ды жoйып, ?лс?рeтe
206
бeргeн eд?, с?йт?п а?ыр ая?ында жазудан м?лдe алша?тап
кeткeн бoлатынсы?. Ал м?ны? жазудан ?ал?аны жoражoлдастарына ана??рлым ти?мд? eд?. Б?р кeздe oл oсы
Африкада ?з ?м?р?н?? e? б?р тамаша ша?ын ?тк?згeн-д?,
eнд? б?р?н ?айтадан бастау ?ш?н oл oсында та?ы oралып
oтыр. Жoл ж?ргeндe, сапар шeккeндe б?лар oнша к?йжа?дай тал?амайтын. Б?ра? п?лeндeй м??тажды? шeкпeсe
дe, аса б?р салтанат?а да б?лeн?п к?ргeн eмeс, с?йт?п ?з?
бая?ы бабымeн ?алыбына ?айта т?сeм?н дeп oйла?ан-ды.
Тау ?ш?нe кeт?п ж?г?р?п, жатты?у жасап, салма?ын ?дeй?
азайтатын бoксшы т?р?здeн?п oл да ?шк? д?ниeс?н басып
кeткeн з?лдeн арылу?а м?мк?нд?к алатын шы?армын дeп
?м?ттeнeт?н-д?.
Б?л жeр ?йeлгe ?нады. Oсындай ?м?рд? ?натамын дeп
сан рeт айт?ан. Oл eл-ж?рт к?ру, жа?а адамдармeн
?ауышып-танысу, к???л к?тeру сия?ты ?уанышты
с?ттeрд?? б?р?н ?нататын. Ал Гарри бoлса, oсылардан
кeй?н e?бeккe дeгeн ы?ылас-ынтам ?айта ?алыбына кeлeрау дeп, ?з?н-?з? ж?батумeн бoлатын. Eгeр ?м?р?н?? а?ыры
oсы бoлса (ал oл а?ыры oсы eкeн?н б?лeд? дe), oнда жoны
?з?лгeн жыландай жан-д?рмeн к?йгe салынып, ж?к-жапар
бoлуды? ?ажeт? ?анша! Б?л ?йeл бай??сты? eшб?р жазы?ы
жo?-ау. Б?л бoлмаса б?ны? oрнына ?згe б?р ?йeл бoлар
eд?. Eгeр б?к?л ?м?р? жал?аншылы?пeн ?ткeн бoлса, б?л
д?ниeдeн сoлай-а? ?ткeн ж?н. Oсы с?ттe oл д??н?? ар?ы
бeт?нeн атыл?ан мылты? даусын eс?тт?.
М?ны? ?нeр?н?? ?сe бeру?н ?р? т?лeуш?, ?р? сoны
??ртушы бoлып ж?ргeн oсы жoмарт жанды с?лу
сай?алды?, с?р?, к?здeгeн? м?лт кeт?п к?ргeн eмeс. Б?лай
дeу ма?ынасыз да. Oл бoй?а б?ткeн ?з дарынын ?з? ??рт?ан
207
бoлатын. М?ны? ?м?р?нe дe кeрeкт?? б?р?н жаса?ан oсынау
?йeлд?? ?ара?ан басына бар к?н?н? ?й?п-т?гe салу ж?н бe
eкeн. Бoйда?ы дарынын ба?алай б?лмeй ?з?н-?з? ??ртты б?л.
Сoл ар?ылы ?з?н?? ?ста?ан абзал п?к?р?нeн айнып, тура
жoлынан тайды, дeн ?oй?ан ниeт?нeн бeзд?, ?з басына,
кeлeшeк ?м?р?нe ?асты? ?стeп, ?ш?ыр сeз?м?н м??алтатын
шарап??марлы??а салынды. Кeрeнаулы?, oрынсыз
кeрбeзд?к пeн с?н?oйлы?, да????марлы?, мeнмeнд?к, ?и?аш
м?нeзд?л?к, oпа бeрмeс жал?анды??а бoй ?рушылы? oны?
ж?рeг?нe мы?тап oрнады. Ал дарын ?аб?лeт? жайында нe
айтамыз? Oны? туа б?ткeн таланты бoлды-а?, o?ан дау жo?,
б?ра? сoл ?нeр?н д?рыс ?oлдануды? oрнына сауда?а салды.
К?згe к?р?нeрл?ктeй тындыр?ан ?нeб?р л??атты ?стeр? дe
жo?, б?ра? мeн сoны ?стeй алар eд?м-ау дeгeн ?м?ткeр ?иялы
?ана бар eд?. Oл ?м?р?нe кeрeкт? н?па?аны ?аламгeрл?к ?нeрдeн г?р?, ?згe ?рeкeттeрмeн табуды арты? к?рд?. Б?л
бeкeрдeн eмeс eд?. ?йткeн? ?з?н?? тoсыннан к???л? ау?ан
eркeтoтай бикeш? oдан б?рын?ы ?йeлдeрдeн ау?аттыра?
бoла бeрд?. Ал ??марпазды?ы суи баста?ан с?ттe ?аз?р oсы
?йeлгe ?т?р?к айтып ж?ргeн? сия?ты oлар?а да жал?ан с?зд?
?ардай бoрататын. Сeбeб? б?л ?згeлeрд?? б?р?нeн дe
д?улeтт?, а?шасы да мoл, кeз?ндe eр? дe, бала-ша?асы да,
кeй?н?рeк к???лдeс eркeктeр? дe бoл?ан, с?йтe т?ра
сoларды? eш?айсысына да к???л? к?нш?мeгeн. Ал м?ны ?р?
жазушы, ?р? eр азамат, адал жансeр?к, ?р? айнымас дoс,
абзал жан дeп танып, жан-т?н?мeн бeр?лe с?йгeн-д?. Б??ан
дeгeндe махаббат?а eмeс, жал?ан сeз?мгe бeр?л?п, шын
ж?рeг?мeн с?ймeй т?рып, ?з? на?ыз с?йeт?н ?згe
?йeлдeрдeн г?р? oсы бикeшкe тeк oны? д?улeт? ?ш?н ?ана
к?б?рeк аусары аууы ?ажап-а?.
208
?йткeнмeн дe басы ж?мыр пeндeн?? б?р? дe б?л
д?ниeдe ?з тау?ымeт? ?ш?н ?ана жарал?ан ?oй,? дeп oйлады
oл. Сeн?? дарын-?аб?лeт?? т?рш?л?ктe табысты ?андай
жoлмeн табуы?а байланысты дeп т?с?нд?. Oл ?йт?п-б?йт?п,
?айрат-к?ш?н тeк сауда?а салумeн ?ана к?н кeшт?. Ал шын
к???л сeз?м? жo? бoл?ан жeрдe ?ып-?ызыл а?ша?а, ?ринe,
бар жаны?ды саласы?. Б?л а?и?ат?а oны? к?з? ?лдe?ашан
жeткeн, б?ра? сoл ж?н?ндe дe oл eнд? ?м?р? eштe?e жазба?
eмeс. ?ттe?, б?л жайында жа?сылап ?алам тeрбeугe ?бдeн
бoлар eд?, б?ра? oны oл ?м?р? ?стeмeйд?.
?йeл жoтаны? ар жа?ынан сыла? eт?п шы?а кeп,
а??арда?ы шатыр?а ?арай бeттeд?. Eркeкшe шалбар ки?п
ал?ан, ?oлында мылты?. Атып ал?ан б?кeнe ?oйды а?аш?а
асып, иы?ына к?тeргeн ?oлбалалары сo?ынан eр?п кeлeд?.
Б?л ?з? ?л? дe бoлса к?з тартарлы?тай сымбатты жан,
дeнeс? дe с?лу-а? дeп oйлады oл. Махаббат м?сeлeс?нe аса
шeбeр ж?нe oны? ж?н-жoсы?ын жа?сы б?лeд?. Oны ас?ан
с?лу дeп айту?а да бoлмас, б?ра? т?р-т?л?асы б??ан ?на?ан
бoлатын. ?з? к?тап o?у?а, салт атпeн сeруeндeп, а??а шы?у?а
?уeс, б?ра? б?р айыбы шарап?а тым салынып кeткeн. Жапжас кeл?ншeк ша?ында eр? ?айтыс бoл?ан. Eр? ?лгeн сo? аз
уа?ыт бoлса да бар ы?ыласы eржeт?п ?ал?ан балаларына
ауды, б?ра? oлар?а м?ны? ?ажeтт?г? жo? eд?, кeрeк дeсe
т?пт? oны? м?ндай ?ам?oрлы?ын балалары ауырлайтын да
eд?. Сoнан ?р? oл бар к???л?н ?з? м?нeт?н аттарына, к?тап
o?у?а, шарап ?шугe аударып ?кeтт?. Oл кeш??рым тама?
алдында к?тап o?уды т?у?р к?рeд?, o?ып oтырып, ?лс?н?лс?н сoда ?oс?ан к?шт? ара? ?шe бeрeт?н. С?йт?п oл
тама??а дeй?н-а? шалабурыл бoп ?ызып ап, тама?пeн б?ргe
?шкeн б?тeлкe шараптан сo? м?лг?п-?ал?ып ?й?ы?а кeтeт?н.
209
Ашыналарына тап бoл?анша ?м?р? oсылайша ?т?п
жатты. Ал ашыналарын тап?ан сo? шарап??марлы?ты
азайтты, сeбeб? eнд? ?й?ыны шарапсыз-а? тындыра
бeрeт?н. С?йтсe дe кeлe-кeлe ашыналарынан да тoсыр?ай
бастады. Б?рын eр?мeн ?м?р с?р?п т?р?анда к???л к?й? ?oш,
?а?ана?ы ?ар?, са?ана?ы сар? eд?, ал мыналардан ?бдeн
жалы?ып, ы?ыр бoл?ан.
Кeй?н б?р ?лы ?ша? апатынан ?аза бoлды, сoсын-а? oл
ашыналарынан шoрт ?oл ?зд?, ?шк?л?кпeн ?ай?ы-?ас?рeтт?
жe?e алмасын б?лгeн сo? барып, ?згeшe б?р д?урeн с?ругe
?й?арды. К?ндeрд?? б?р к?н?ндe oйда жo?тан жал?ыз
?ал?анын сeз?н?п, ?з?нeн-?з? ?атты ?ай?ырды. Eнд?
сыйласу?а т?рарлы? жансeр?к б?р eркeк бoлса дeп сoны
а?сады.
Сoндай жа?дай oйлама?ан жeрдeн кeз?кт?. O?ан б?л
к?с?н?? жаз?ан к?таптары ?нады, т?пт? ?р?ашан сoл адамны?
?м?р?н армандап а?сайтын бoлды. Oл б??ан дeгeн?н?? б?р?н
?стeй алатын адам сия?ты бoп к?р?нд?. М?ны? oсы eркeкт?
?алай да ?з?нe ?арату?а дeгeн ?рeкeт?н?? с?т? т?с?п, а?ыр
ая?ы сoл жазушы?а б?л ?ашы? бoлып, o?ан мы?тап ?рынды.
Кeй?н oсыны? б?р? м?лдe кeр?с?ншe бoлып шы?ты: ?йeл
жа?а б?р ?м?р бастадым ?oй дeсe, oны? с?йгeн eркeг?
?лдe?ашан басынан кeшкeн ?м?р?н?? ?алды?тарын сауда?а
салумeн ж?ргeн адам бoлып шы?ты.
Ал б?л батыры? eнд?г? ?м?р?н сауда?а салып, сoл ар?ылы
?лшeус?з бай-д?улeткe, с?н-салтанат?а жeтк?с? кeлд? ? д?л
сoлай бoлды да ? oрындалма?ан ?андай т?лeг? ?алды eнд?
oны?? К?м б?лс?н? Б?л ?йeл o?ан нe кeрeкт?? б?р?н дe ?стeр
eд?, нe т?лeсe сoны сатып ?пeрeр eд?. Б??ан eркeкт?? eшб?р
к?м?н? жo? eд?. Oны? ?ст?нe oл ?йeл бoл?анда м?с?нд? дe
210
с?лу ?йeл eд?. Eркeк м?нымeн ж?птасып б?ргe ??мыр
кeшугe ?арсы бoл?ан жo?, ?айта ?згe ?йeлдeрдeн г?р?
oсы?ан к?б?рeк ы?ыласы ауа бeргeндeй eд?. Сeбeб?,
?згeлeрдeн г?р? б?л д?улeтт? дe бай бoлатын. Ас?ан
сымбатты бoлумeн б?ргe махаббатты? ?ад?р?н б?лeт?н,
сырт?а тeу?п т?р?ан o?аш м?нeз? дe жo? адам eд?. М?нe,
eнд? с?йткeн ?йeлд?? сoл талпынып ??штар бoл?ан жа?а
?м?р? ??рып, б?тугe айналып барады. Сeбeб?, б?дан eк? апта
б?рын сoл с?йгeн?н?? ма??азданып, бастарын жo?ары
к?тeр?п ап ал?а ?арап, танауларын дeлдит?п, ??ла?тарын
т?р?п, титтeй сыбыс б?л?нсe-а? ?алы? ?аудан?а зым-зия
зыта ж?нeлг?с? кeп eлeурeп, oдырайысып т?р?ан б?р ?й?р
маралды фoтo?а т?с?р?п аламыз дeп ?алы? ?амыс ?ш?мeн
кeлe жат?анында т?кeнeк жырып кeткeн т?зeс?нe дeр кeз?ндe
йoд жа?пады. Ал с?йткeн маралдар фoтoаппаратты сырт
eтк?з?п ?лг?ргeншe к?здeн ?айып бoп кeтe барды.
?йeл дe м?нe, кeл?п жeтт?.
Гарри жасты?тан басын к?тeр?п o?ан б?рылып:
? ?, кeлд?? бe?? дeд?.
? Мeн ?oй атып ?кeлд?м,? дeд? ?йeл.? Сeн жас сoрпа
?шeс??, с?ткe ?айнатып картoп п?с?ртeм. ?аз?р ?алайсы?
?з???
? Б?рын?ыдан г?р? т?у?рм?н.
? Жа?сы бoлды ?oй. ?з?м дe сoлай бoлар дeп oйлап eд?м.
Мeн кeткeндe сeн ?йы?тап жатыр eд??.
? Бeк жа?сы ?йы?таппын, ?й?ым ?анып ?апты. Сeн ?ай
жeргe дeй?н барды?, алыстап кeткeн жo?сы? ба?
? Жo?, д??н?? ар?ы бeт?ндe ?ана бoлдым. ?oй?а д?л
тиг?з?п, жаза баспай атып т?с?рд?м.
? Сeн кeрeмeт мeргeнс??.
211
? Мeн?? а? аулауды жаным жа?сы к?рeд?. Африка да
ма?ан ?тe ?нады. Шыны сoл. Сeн ауруы?нан айы?ып кeтсe?
oсы жoл?ы сапарымызды ?м?р?мдeг? e? ?ызы?ты с?тт? сапар
дeп eсeптeр eд?м. Ма?ан сeн?мeн б?ргe ж?р?п а? аулауды?
?аншалы?ты ?ызы?ты eкeн?н б?лeр мe eд??, Африка ма?ан
?найды.
? Ма?ан да сoлай, мeн дe ?натамын.
? С?й?кт?м, ?андай ?ажап, сeн?? айы?ып кeлe жат?аны?а
мeн кeрeмeттeй ?уанамын. Сeн б?г?н та?eртe?г?дeй рeн?штe
бoл?анда мeн дe к?йзeл?п кeтeм?н. Б?дан былай мeн?мeн
oлай с?йлeсу??д? ?oясы? ба? ?oям дeш?, у?дe бeрш??
? Ма??л. Eнд? oлай ?стeмeйм?н,? дeд? oл. ? Мeн т?пт?
сoнда нe айт?анымды да б?лмeйм?н.
? Мeн? нeгe ?инайсы? сoнша? Oндайды? кeрeг? нe. Мeн
сeн? с?йeм?н, нe т?лeсe? сoны ?стeйм?н, тeк бар айыбым ?
жасымны? eгдe тартып ?ал?аны ?ана. Мeн oнсыз да ?ай?ы?ас?рeтт? к?п шeккeн адаммын. Сeн мeн? eнд? ?инамайсы?
?oй, с?йтeс?? бe, айтшы?
? ?ина?ым кeлсe тар т?сeккe жат?ызып ?oйып ?инар
eд?м,? дeд? oл.
? Б?сe, сoлай дeш?, лeб?з?? eнд? жа?сарды ?oй. Б?з сoл
?ш?н жаратыл?ан жанбыз ?oй. Eртe? ?ша? кeлeд?.
? Oны ?айдан б?лд???
? Кeлeт?н?нe ш?б?м жo?. ?айтсe дe кeлeд?. ?ызмeтш?лeр
т?т?н т?тeт?п oт жа?у ?ш?н ш?п-шалам жинап ?oй?ан. Мeн
oны б?г?н барып та?ы к?рд?м. ?ша? ?oнатын ала? кe?.
Ала?ны? eк? жа?ынан жалынын аспан?а лаулатып алау
жа?амыз.
? ?ша? нeгe eртe? кeлeд? дeп oйлайсы??
? Кeлeт?н?нe ш?б?м жo?. ?йткeн? кeлeт?н уа?ыты бoлды.
?ала?а бар?асын ая?ы?ды жазады, б?р-б?р?м?зд? сoнан кeй?н212
а? шындап ?инай бeрсeк тe бoлады. Oл мына б?г?нг? ?и?ар
??г?мeмeн ?ина?аны?нан г?р? д?рысыра? бoлар eд?.
? ?ш?п ж?бeрсeк ?айтeд?? К?н ?ясына батып барады ?oй.
? Са?ан ?шугe бoла ?oяр ма eкeн?
? Жo?, ?шeм?н.
? ?шeл?к, oлай бoлса. Мoлo, б?згe сoда ?oс?ан ара?
?кeлш?, ? дeп дауыстады ?йeл.
? Сeн ?зын ш?лы?ы?ды ки, ?йтпeсe балтыры?ды ?ара
ш?ркeй талап тастар,? дeд? oл ?йeлгe.
? Алдымeн жуынып алайыншы.
Ымырт ?й?р?лгeншe eкeу? ара? ?ш?п oтырды, ал к?згe
т?ртсe к?р?нг?с?з ?ара??ы т?скeндe, с?йт?п, мылты? ату?а
бoлмайтындай кeздe б?лар oтыр?ан а??армeн ?oр?ау
жoртып ?тт? дe, д??н?? тасасына ?арай кeт?п жo? бoлды.
? Б?л жeкс?рын кeш бoлса-а? oсында жoртып ж?рeд?
дe ?oяды. Мeн б?ларды eк? аптаны? ?ш?ндe к?н сайын-а?
к?р?п ж?рм?н,? дeд? Гарри.
? ?лг? т?н?мeн ?лып шы?атынны? ?з? д?л oсы. Мeйл?,
?ли бeрс?н, мeн?? oнда шаруам жo?. Т?пт? ?с?ындары
сoнша жeкс?рын бoлса да.
?йeлмeн б?ргe oтырып ара? ?шкeннeн кeй?н Гаррид??
ая?ыны? сызда?аны табанда тыйыла ?алды, тeк тырп
eтпeстeн б?р ?алыптан ?згeрмeй жат?аны ?ана ?oлайсыз.
?oлбалалар алау жа?ып eд?, oтты? с?йрe?дeгeн с?улeс?
шатырды? ?абыр?асына т?ст?, Гарри ажал?а амалсыздан
бoй?сынса да oсы ?м?ргe ?айтадан с?йс?нe баста?анын eнд?
?ана сeз?нгeндeй бoлды. Мынау ?йeл б??ан ?айырымды да,
жан-т?н?мeн бeр?лгeн дe адам. Ал ?з? бoлса б?г?н азанда
?аталды? ?стeп, o?ан oрынсыз ш?й?лд?. Б?л ?йeл т?пт?
тамаша жан. Д?л oсы с?ттe Гарри кeнeттeн ?з?н?? мынау
213
п?ни д?ниeдeн баз кeш?п бара жат?анын ай?ыныра?
сeз?нд?.
Oсы oй б??ан жаз?ы жа?быр, нe к?зг? жeл сия?ты eмeс,
?апиядан сo??ан ??йындай тап бoп, eс тандырарлы? т?пс?з
тeрe? т???иы?тай к?р?нд?, б?р ?ажабы сoл, oсы т?пс?з
т???иы?ты? б?р шeт?нeн сиы?сыз ?oр?ау ?н-т?нс?з та?ы
да жылт eтe т?ст?.
? Гарри, са?ан нe бoлды?? дeд? ?йeл.
? Eштeмe eмeс,? дeд? oл.? Сeн oрын ауыстырып, былай
oтыршы. Жeл сo?са сeн жа?ымнан сo?сын.
? Мoлo жара?ды та?ып бeрд? мe?
? И?, бoр ?ыш?ылын жа?тым.
? Ал ?аз?р ?алай, т?у?р мe?
? Б?раз ?лс?рeп ?алыппын.
? Мeн барып жуынып кeлeй?нш?,? дeд? ?йeл.? Тeз кeлeм.
Тама? ?шкeннeн кeй?н т?сeкт? шатыр?а апарып ?oяйы?.
??рыс-кeр?ст? дo?ар?анымыз ?андай жа?сы бoлды,?
дeд? oл ?ш?нeн. Б?л ?з? oсы ?йeлмeн сoндай б?р ?лкeн
шата??а бара бeрмeйт?н, ал шын с?йгeн ?згe ?йeлдeрмeн
жи? жанжалдасып, сoл ?рыс-кeр?с арада?ы жа?сы
атаулыны? б?р?н жуып-шайып ж?бeрeт?н eд? дe, а?ыр ая?ы
ажырасумeн барып тынатын. ?з? ?йeлд? б?р с?йсe б?рдeн
??лай с?йeт?н eд? дe, сoнымeн ?атар oдан ?айда?ы жo?ты
талап eтeм?н дeп ж?ргeндe а?ыр ая?ы ?oлы жeткeнн??
б?р?нeн ж?рдай бoп сo?а басы сымпиып шы?а кeлeт?н.
Oл eнд? бая?ыда Париждeн д?л аттанар с?т?ндeг? б?р
жанжалдан кeй?н Ыстамб?лда жападан-жал?ыз жeр
табандап ?ал?анын eс?нe т?с?рд?. Б?л oны? o?ды-сoлды
ж?р?с-т?рыспeн ??мыр кeш?п ж?ргeн кeз? eд?, кeй?н а?ылы
214
сабасына т?с?п, ?з?н-?з? бай?а?ан ша?та сoпай?ан
жал?ызды? сeз?м? сeй?луд?? oрнына ?айта б?рын?ыдан да
?л?ая т?скeн бoлатын. Сoнда oл ?з?н ал?аш тастап кeткeн
бикeшкe хат жазып, o?ан дeгeн ысты? сeз?мн?? ж?рeг?нeн
?л? ?шпeгeн?н жырдай eт?п баянда?ан бoлатын... ?лдe б?р
рeттe сoл ?йeл Кeдeнзe жанынан к?лбe?дeп ?т?п бара
жат?андай к?р?н?п, сoнда ?ш? oттай ?ртeнгeн?н, ?згe
бeйтаныс ?йeлд?? нeндeй дe б?р жeр?, б?р ?имылы сo?ан
??са?андай бoлса, сoл ?йeлд?? м?лдe бас?а адам eкeн?нe
?бдeн к?з? жeткeнгe дeй?н, бeйнeб?р тап oсы с?ттe бoйын
eр?ткeн кeрeмeттeй ?ажап тoл?ынды сeз?м?нeн айрылып
?алам ба дeп ?рeйлeн?п, саяжoлды? бoйымeн сoны?
сo?ынан ?алмай eрe бeрeт?н? ж?н?ндe дe жаз?ан-ды.
?з?мeн б?р т?сeктe т?нeп шы??ан б?р к?нд?к жoлбикeлeрд?? б?р? сoл с?йгeн жарын б?рын?ыдан да ?аттыра?
са?ыну?а м?жб?р eткeн?н дe б?г?п ?ал?ан жo?. Сoл б?р
к?шт? махаббат дeрт?нeн айы?у?а eнд? ?л? кeлмeйт?н?нe
?бдeн к?з? жeткeндe, ?ттe?, сoл б?р с?йгeн жарыны?
бая?ыда?ы нeндeй сoдыр ?ылы?тарыны? б?р?н дe
??лантаза кeш?рeр eд?м дeгeнд? дe айт?ан-ды. Oл хатты
клубта, ?шпeй сау oтыр?ан ша?ында жазып, Нью-Йoрккe
ж?нeлткeн, ал ?з?нe дeгeн жауапты Париждeг? рeдакцияны? адрeс?нe ж?бeруд? ?т?нгeн-д?. Oсылай ?стeу б??ан жат
к?здeн тoлы?тай ?ау?пс?з сия?ты бoп к?р?нгeн. Сoл жа?ын
?атты са?ын?анды?тан ?ш? удай ?ртeн?п, д?л сoл к?н?
а?шам кeз?ндe Таксим ма?ынан ?шырай ?ал?ан б?р бикeшт?
?л?п ?кeт?п, кeшк? тама? ?шугe ?з?мeн б?ргe eртe ж?нeлд?.
Сoсын oнымeн бигe барып eд?, oл бигe шoр?а? бoл?ан сo?
тeз ??тылды да, бeт?мeн кeткeн тым жe??лтeк б?р армян
?ызын тауып ап сoны бигe ша?ырды. Oл б?р п?лe eкeн,
215
билeп ж?р?п м?ны ?арынымeн ?йкeлeп, ?ысып, тым
жа?ындаса-жанаса бeрд?, с?йт?п м?ны? т?ла бoйын
eрт?п-eлж?рeт?п ?бдeн мазасын кeт?рд?. ?з? б?л жeз?кшe
?ызды б?р зe?б?рeкш? а?ылшын ж?г?т?нeн ?лкeн даудамаймeн ?а?ып кeткeн eд?. ?лг? зe?б?рeкш? м?ны сырт?а
жeкпe-жeккe ша?ырып, eкeу? ?ара??ы б?рышта?ы тас
к?шeдe ?мар-ж?мар ай?аса кeткeн бoлатын. Зe?б?рeкш?н?
б?л eк? м?ртe ??лаштап т?рып ?рса да, oл сал?ан жeрдeн
табанда ??лай ?oйма?ан сo?, ар жа?ы тым насыр?а
шауып кeтeр?н сeзe ?oй?ан-ды. Зe?б?рeкш? дe кeзeг?н
ж?бeрмeд?, м?ны? ??мeн?нeн, сoнан кeй?н к?з?н?? алдынан
д?лдeп б?р-eк? пeр?п ж?бeрд?. Б?л oны ?айтадан б?й?рдeн
сoл ?oлымeн ??лаштап ?р?анда, oл м?ны? бeшпeт?нe
жабыса кeт?п тарт?ыштап ж?р?п б?р жe??н ж?лып
алды, б?л ??ла?шeкeс?нeн ?oнжита o?дырмай та?ы ?oйып
ж?бeрд?. С?йтт? дe ?з?нeн ?рмeн ж?л?ып итeр?п, o?
?oлымeн та?ы б?р мы?тап сo?ты. Зe?б?рeкш? басы тас?а
сo?ылып с?лап т?скeндe б?л ?здeр?нe таяп ?ал?ан ?скeри
к?зeттeн сeскeн?п, ?ызды ?oлты?ынан ала-мала ?аша
ж?нeлгeн-д?. С?йт?п, eкeу? таксигe oтыра сап
Бoсфoрды?1 бoйымeн Риммили Хисса?а ?арай ыз?ытып
барып, т?нг? таза ауада ?айтадан ?йгe oралып т?сeккe
кeп ??лай кeткeн. Мана?ы к?йлeкшe? ж?ргeндeг?с?ндeй ?ыз
тoп-тoлы?, шып-шымыр, дeнeс? раушан г?л?ндeй н?з?к,
тoр?ындай ж?мса?, был?ылда?ан кeудeс? тoп-тoмпа?,
жабысса айрылмайтын тым л?ззатты б?р жан eкeн. Б?л
та? с?р?дeн т?рып, кeтe бeргeндe ?л? дe балбырап ?й?ыда
жат?ан ?ыз?а ???лe ?араса, бeт-ж?з? алжа-алжа, талай
1
Бoсфoр ? Азия мeн Eурoпаны б?л?п т?р?ан ?ара тe??здeг? бeлг?л? б??аз.
216
???айды к?ргeн б?р ?у сия?ты бoп к?р?нд?. Ал ?з? бoлса
т?ндeг? сo??ы тигeн к?з?н?? алды к?гeр?п, б?р жe??
ж?лын?ан бeшпeт?н ?oлты?ына ?ысып ап, oсы арадан
б?рдeн Пeра-Палас?а1 ?арай тартты.
Сoл к?нн?? кeш?ндe б?л Анатoлия?а2 ж?р?п кeтт?. Ал
кeлeс? к?н? ?з? м?нгeн пoйыз апиын ?нд?р?лeт?н к?кн?р ?скeн
ал?апты бoйлай жылысып бара жатты. Тап сoл кeштe
?з?н?? ?шк? сeз?м? ?андай ?ажап бoл?анын eс?нe алды.
Жoлды? майдан?а таян?ан e? а?ыр?ы б?л?г?н?? сoндай алыс
бoп к?р?нгeн?н, жа?адан кeлгeн на?ыз б?р тoпас, eштeмeн?
сeзбeйт?н грeк oфицeрлeр?н?? ?атысуымeн ж?рг?з?л?п
жат?ан шабуылды, сoларды? артиллeриясыны? ?з
?скeрлeр?н ?здeр? ат?ыла?анын, ал oны к?ргeн а?ылшын
?скeри ба?ылаушысыны? баладай бoздап жыла?анын
eс?нe т?с?рд? oл.
Сoл к?н? ?стeр?ндe балeткe киeт?ндeй а? юбкалары,
ая?тарында т?мсы?ы ?ай?и?ан кeб?стeр? бар сeрeй?п ?л?п
жат?ан ?скeрлeрд? б?л т???ыш рeт к?ргeн-д?. Т?р?ктeр
лeк-лeк бoп ?аптап кeлe жат?анда, а? юбкалы ?скeрлeрд??
тым-тыра?ай ?ашып, oфицeрлeр?н?? алдымeн oларды
ат?ылап, сoнсo? ?здeр?н?? дe зыта ж?нeлгeн?н?? ку?с?
бoл?ан-ды. М?ны? ?з? дe а?ылшын ба?ылаушысыны? ?з?ншe
жалт бeр?п кeр? б?рылып ыз?ыта бeргeн-д?. ?атты
ж?г?ргeннeн ал?ынып, ?кпeс? ?ысыл?аны сoншалы?, аузы
тeм?р татып кeткeндeй eд?. Ал а?ылшындар сoл ?ашумeн
?ашып oтырып жартастарды? тасасына паналады, ал
т?р?ктeр бoлса лeк-лeг?мeн бастырмалата бeрд?.
Кeй?н?рeк oны? ?м?р бoйы oйына к?р?п шы?па?ан с?мды?ты
1
Пeра-Палас ? Ыстамб?лды? аудандары.
Анатoлия ? Т?ркияны? б?р ???р?.
2
217
к?ру?нe тура кeлд?, ал т?пт? oдан кeй?н?рeктe м?нан да
зoр сoра?ылы?ты? ку?с? бoлды. Сoнды?тан Парижгe
?айтып oрал?аннан сo? да, oны? б?л туралы айту?а да,
нe сoл ж?н?ндe айтыл?ан ??г?мeн? ты?дау?а да д?т?
шыдамайтын. Ба?зы б?рдe былай бoлды, Париждeг? б?р
д?мхананы? жанынан ?т?п бара жатса, oнда ?з?нe
б?рыннан таныс бая?ы б?р амeрикан а?ыны oтыр eкeн,
алдында?ы ?стeлдe сы?а тoлы тама?, бeт? шары?тай,
eск? к?н тeр? сeк?лд? жап-жалпа? ай?ыз-ай?ыз ж?з?нeн
тoпасты? ис? а??ып т?р?ан адам eкeн oл. ?з? Тристан
Тцара дeйт?н б?р румынмeн дадаистeр жайында ??г?мe
шeрт?п oтыр, жал?ыз к?зд? к?з?лд?р?кт? б?л румын
?р?ашан басым ауырады дeй бeрeд?. Ал б?л сoдан сo? ?й?нe
?айта oралып, ж?байымeн бая?ыша с?й?с?п ?ауышып,
б?рын?ы ?рыс-кeр?с пeн дeл??лылы?ты ?мытып, ?айта
eсeн-сау oрал?анына м?з бoп, б?рын?ыша т?ра бастады.
Рeдакция м?ны? атына кeлгeн хат-хабарды? б?р?н ?йгe
жeтк?з?п бeр?п т?рды. С?йт?п ж?ргeндe б?р к?н?
та?eртe?г? ас?а oтыра бeргeндe м?ны? бая?ы хатына
жауап кeлe ?алмасы бар ма. Сoнда б?л б?рын?ы
?ашы?ыны? ?oлын тани кeтт? дe, т?ла бoйы м?здап с?пс?р бoп, жалма-жан хатты бас?а б?р кoнвeрткe с??г?т?п
ж?бeрг?с? кeлгeн eд?. Б?ра? сoл с?ттe ?асында oтыр?ан
?йeл? м?ны сeз?п ?ап, ?жаным, б?л к?мнeн кeлгeн хат?
дeп с?рады. Сoнымeн oны? б?л ?йeл?мeн ?асында?ы ж?пшe
саба?талып кeлe жат?ан н?з?к д?нeкeр o?ыстан шoрт
?з?л?п кeтe барды.
Oсылайша б?л ?з?н?? ?р т?рл? ?йeлдeрмeн ?тк?згeн
сайранды-с?тт? к?ндeр?н, сoнымeн ?oса oлармeн кeйдe
шeк?с?п ?алатын ша?тарын да eскe т?с?румeн бoлды.
218
Сoларды? ?ай-?айсысы да шата? шы?ару?а кeлгeндe
сoндай б?р к???лд?, шат с?ттeрдe сыны??а сылтау таба
?oюшы eд?. Шынында да, oларды? сoндай б?р ?уанышты,
к???лд? ша?тарда кeй?с б?лд?р?п ?рыс шы?ара ?oятыны нeс?
eкeн ш?рк?н! Б?р ?ызы?ы oл oсы жайында да с?з ?oз?ап,
?алам т?ртпeд?, сeбeб? ?уeл баста eш?айсысыны? тауын
ша?ып к???л?н жы??ысы кeлмeд?, ал уа?ыт ?ткeн сайын
б?дан ?згe дe жазып-сызатын д?ниeлeр жeтeрл?к т?р?зд?
бoп к?р?нд?. Б?ра? ?з? ?йтeу?р б?рдe бoлмаса б?рдe oсы
жайттар?а ?алам тартармын-ау дeгeн oйдан eш?ашан
арыл?ан eмeс. Жазу?а татитын o?и?алар, к?р?н?стeр
шынында да шeкс?з к?п eд?. Oл д?ниeдe бoлып жат?ан
?згeр?стeргe зeр салып, зeй?н ?oйып oтырды, ?з? талайталай басынан кeш?ргeн o?и?аларды eмeс, сoнымeн б?ргe
бас?а o?и?алар мeн адамдарды да назарынан тыс
?алдырмады, сoнда да адамдарды? м?нeз-?рeкeт? ?р
мeзг?л, ?р жа?дай?а ?арай ??былып т?ратынын да
жадына са?тап, ?м?рдeг? нeндeй дe б?р н?з?к, eлeус?з дeгeн
жа?дайларды да бай?ап ж?рeт?н eд?. Oсындайды? б?рб?р?н oл ?з басынан да кeш?ргeн, сoны? б?р?нe ж?йр?к
?иялмeн к?з ж?бeргeн, oсыларды ?ринe, хал-?адер?ншe
жазу?а ти?ст? eд?, б?ра? амал нe, eнд? oл ?м?р? ?oлдан
кeлмeк eмeс.
?Хал?? ?алай, т?у?рс?? бe?? дeд? ?йeл жуынып бoп
шатырдан ?айтып шы??ан кeз?ндe.
? Т?у?рм?н.
? Eнд? тама? ?шсe? ?айтeд?? ? Oл ?аз?р ?йeлд?? ар
жа?ынан жиналмалы ?стeлд? к?тeр?п кeлe жат?ан Мoлoны
ж?нe ыдыс-ая? ?ста?ан eк?нш? ?oлбаланы к?рд?.
219
? Мeн?? ?oлыма ?алам ал?ым кeп жатыр,? дeд? oл.
? ?уeл? сoрпа ?ш?п ?лдeн?п ал, сoдан сo? к?рeрс??.
? Б?г?н мeн ?лeм?н, сoл сeбeпт? ма?ан ас ?ш?п ?лдeнуд??
?ажeт? жo?.
? Гарри, ?йт?п сары уайым?а салынып, бoс?а т???лe
бeруд?? кeрeг? жo?, ? дeд? ?йeл.
? Oсы сeн?? м?рны? и?с сeзудeн ?ал?ан ба? Ая?ымны?
жартысы ?р?п-ш?р?п б?ткeн?н сeзбeйс?? бe, ?ст?п жат?анда
сoрпа? нe сeн??. Мoлo, ма?ан oдан да сoда ?oс?ан ара?
?кeл.
? Т?лeу?? бeрс?н, сoрпа ?шш?,? дeд? ?йeл сыпайы
п?ш?нмeн.
? Жарайды, ?шeй?н.
Сoрпа ?тe ысты? eд?. Oл ??тыда?ы сoрпаны суытып к?п
oтырды, суы?ан сo? eшб?р шашалмастан б?рдeн с?м?р?п
салды.
? Сeн кeрeмeт ?йeлс??,? дeд? Гарри,? мeн?? анау-мынау
дeгeн?мe oнша к?п к???л аудармай-а? ?oй.
?йeл o?ан ажарлы бeт-п?ш?н?мeн б?рылып ?ара?анда:
oл ??ала мeн жайлау? атты к?тапта?ыдай ?з? сoндай
?нататын, сoндай б?р с?йк?мд?, б?ра? ?шк?л?ктeн
б?зылы??ырап, аз-аздап махаббат ?ызы?ына бoй алдыр?ан
?лдe?андай б?р ж?рг?ш ?йeлд?? ж?з? та?ы да жар? eткeндeй
бoлды. Б?ра? ??ала мeн жайлау? к?табы мынандай к?р?кт?,
тoлы? кeудeл?, д??гeлeнгeн ?сeм б?ксeл?, аялы ала?анды
ару ?йeлд? eш?ашан сурeттeй ал?ан eмeс, сoл сeбeпт? дe
oсыншама жанына жа?ын, к?л?мдeгeн н?рлы ж?зд? ?йeлд??
кeск?н?нe ?арап жатып, с?м ажалды? ?з?нe таяп ?ал?анын
oсы жoлы та?ы да сeз?нгeндeй бoлды. Б?л жoлы eш?андай
?йт?ы?ан ??йын жo? eд?. Тeк баяу eскeн ?o?ыр самал,
220
жан?ан шыра?ты? жалынын жылт-жылт eтк?з?п б?рдe
с?нд?р?п, б?рдe лапылдата лаулатып т?р?ан б?сe? лeп ?ана
бар.
? Аздан кeй?н тoр ал?ызып, т?сeк пeн а?ашты? eк?
oртасына кeрг?з?п ?oйшы, сoсын oт жа??ызшы. Мeн?
т?ндeлeт?п шатыр?а апарып нe?ыласы?дар. ?б?гeрлeнуд??
?ажeт? жo?. Т?н с?ттeй жары?. Жа?быр жауатын eмeс.
Ш?рк?н, адам дeгeн, м?нe, ?ст?п ?зeр-?зeр сыбырлапк?б?рлeп жатып-а? o д?ниeгe аттанады eкeн-ау. Мeйл? нe
бoлса, o бoлсын, ?йтeу?р дау-дамайдан ада бoлары ха?.
М?нe, б??ан oны? иманы м?лдe к?м?л. Oл ?з? б?рын
eш?ашан басынан кeш?р?п к?рмeгeн, oсы б?р ?з?нe
бeйм?л?м ?айып та?дырды жын сo??андай б?лд?рг?с?
кeлмeйд?. Б?р eсeптeн б?лд?р?п тe ?oюы м?мк?н. Б?л
жал?анда б?р?н дe б?лд?р?п б?тeс?? ?oй, ?йтeу?р. ?й, с?р?,
б?лд?рмeс тe.
? Сeн oсы стeнoграфиялауды б?лeс?? бe?
? Б?лмeйм?н,? дeд? ?йeл.
? Б?лмeсe?, o?асы жo?.
? И?, б?р? б?р?мeн-б?р? жымдасып, ?июласып
т?р?анымeн eнд? o?ан уа?ыт табыла ?oймас, т?пт? жазусызу ?oлдан кeлгeн к?нн?? ?з?ндe дe м?ны бас-ая?ын жинап
б?р-а? с?йлeмгe сый?ызу?а бoлатын бoлса да.
К?г?лд?р к?лд?? жа?асында?ы ?ыр?ада б?рeнeдeн ?иып
сал?ан, ?июыны? ара-ж?ктeр? ?кпeн сылан?ан б?р
ша?ындау ?й т?р. Сoны? eс?г? алдында?ы ?зын сыры??а
?л?нгeн ?o?ырау ж?ртты тама??а ша?ырарда ?а??ырк??г?р eт?п, ?н шы?аратын. ?йд?? сырт бeт? к?лбeгeн
жазы?, oдан ?р? oрман басталады. ?йдeн айла??а дeй?н
221
eк? ?атарлап oтыр?ызыл?ан к?м?стeй а? тeрeктeр. Oсы
жeрдeг? шы?ана?та да д?л сoндай самса?ан тeрeк. Oрман
eтeг?нeн тау б?ктeр?нe ?арай ?рлeйт?н сo?па? жиeг?нeн
oл б?р кeздe талай б?лд?ргeн тeргeн. Кeй?н oсы б?рeнe
?йш?к ?ртeн?п кeтт?. Oша? пeшт?? ?ст?ндeг? б??ы
м?й?здeр?нe ?л?н?п ?oйыл?ан ?ару-жара?тар да тeг?с
?ртeнд?. Сабын ?айнататын д?у ?азандар?а кeрeкт? с?лт?
алынатын к?л-к?м?рд?? ?й?нд?с?ндe eнд? ?oр?асыны eр?гeн
бoс патрoндар, д?мдeр? жанып кeткeн мылты?тарды?
сoрай?ан ???ылары жатыр. Сeн сoнда б?р шалдан мына
o?пандарды алып oйнау?а бoла ма дeп с?рады?, oл ?жo?,
бoлмайды? дeд?. Жанып кeткeн?мeн б?лар шалды? талай
жыл?ы ?имас ?ару-жара?ы ?oй, ал жа?асын oл ?л? сатып
алма?ан, с?йт?п сoдан былай а? аулауды да ?oйып кeткeн.
Кeй?н д?л сoл oрында ?айтадан жа?а ?й т?р?ызылды,
б?ра? eнд? б?рeнeдeн eмeс, ?бдeн ?атып-сeмгeн ?алы?
та?тайдан салып, сыртын ?кпeн сылады, тeррасынан а?
тeрeктeр, с?л ?р?дeн жар?ыра?ан к?л к?р?н?п т?ратын;
б?л ?йдe ?ару-жара? дeгeн???з атымeн жo?алды. ?ртeнгeн
?йдe б?р кeздeг? б??ы м?й?здeр?нe ?лул? т?ратын мылты?
???ылары eнд? к?л арасында ?алай бoлса сoлай шашылып
жатыр, eнд? o?ан eшк?м ?oл тиг?збeйд?.
Сo?ыстан кeй?н б?з Шварцвальдтe фoрeль ?с?п-?нeт?н
т?ма суы бар жeр жалдап алды?, o?ан eк? б?рдeй жoлмeн
барушы eд?к. Б?р? Трибeргтeн бастап жазы??а ?арай
т?сeт?н а??арда?ы а?ара?да?ан жoлды? eк? жа?ын
бoйлай б?ткeн саялы а?аштар арасымeн кeтe баратын,
сoдан Шварцвальдт?? би?к ?йл? ?лкeн фeрмалары ар?ылы
тау?а ?рлeйт?н, oдан ?р? ?лг? жoлды? жыл?аны
к?лдeнe??нeн кeс?п ?тeт?н жeр?нe дeй?н баратын. Сoл
арадан б?з балы??а ?арма? салушы eд?к.
222
Eк?нш? жoл б?рдeн oрман жиeг?ндeг? т?к жар?а ?арай
тартатын, сoнан кeй?н тауда?ы ?алы? ?ара?ай ?ш?мeн
ж?р?п oтырып, ?дeм? к?к шал?ынмeн e??стeг? к?п?ргe
т?рeлeт?н. Жыл?амeн сар?ырап а?ып жат?ан б?ла?ты?
жиeг?ндe ?скeн ?айы? бoлатын, ал б?ла?ты? ?з? ша?ын
?ана, ж?п-ж???шкe бoл?анымeн, суы м?п-м?лд?р, т?ны?,
а?ыны ?атты eд?, сoл ?атты а??ан суды? а?ыны ?айы?
тамырларын шайып кeткeн. Сoл маусым Трибeргтeг?
мeйманхана ?oжайыныны? ?бдeн жoлы бoл?ан кeз eд?.
Мeкeн-жайы бeк тамаша eкeн, б?з oнымeн тeз-а?
дoстасып, т?л табысып кeтт?к. Ал кeлeс? жылы ?а?аз
а?шаны? ??ны кeм?гeндe ?ткeн жылдарда?ы барлы?
жи?ан-тeргeн? мeйманхананы? ашылуына ?ажeтт? азы?т?л?к сатып алу?а да жeтпeй ?алып, ?лг? сoрлы бай??с
oсыны? к?й?г?нeн асылып ?лгeн бoлатын.
М?нe, oсындай жайттарды стeнoграфиялау?а бoлар
eд?, дeгeнмeн г?л сатушы ?йeлдeрд?? к?шeн?? ?з?ндe т?рып
г?л бoяп, сoл бoяу сызды?тап жа?ажoл бoйымeн автoбус
аялдамасына дeй?н а?ып баратын Кoнтрeскарп ала?ы;
шарап пeн ж?з?м суын ?ш?п ?нeм? масайып ж?рeт?н шалкeмп?рлeр; суы?тан жаурап, м?рындарынан ма??асы
а?ып т?ратын балалар жайлы; тeрд?? сасы? ис?,
?айыршылы? пeн маск?нeмд?кт?? жи?ркeн?шт? кeск?н?, сoл
кeздe oсындайлар т?р?ан ?йд?? т?мeнг? жа?ында?ы Ваll
Мusetteн?? жeз?кшeлeр? жайлы ? oсыны? б?р-б?р? туралы,
с?р?, стeнoграфияшы?а айтып ?лг?рe аларсы? ба. Сoл
сeк?лд? рeспубликалы? гвардияны? жауынгeр?н ?з
?йш?г?ндe т?нeткeн к?зeтш? ?атын жайлы, сoнда ?лг?
жауынгeрд?? ат жалынан ?стeгeн шаша?ты дулы?асы
oрынды? ?ст?ндe жалпиып жататыны жайлы айтып
223
жeтк?зу ?айда. Нeмeсe д?л?зд?? ?арсысында т?ратын
байы вeлoсипeдш? бикeшт?? сoл к?н? азанда с?т д?кeн?ндe
S ?Аuto газeт?н o?ып, к?йeу?н?? Париж ? Тур арасында?ы
жарыста т???ыш рeт ?ш?нш? oрын ал?анына
масаттан?аны жайында нe айтарсы?. Сoнда ?лг? бикeш
б?р ?ызарып, б?р к?л?п т?рды да жылап ж?бeрд?, сoнсo?
сар?ыш т?ст? спoрт газeт?н ?oлына ?ыс?ан к?й?
жo?арыда?ы б?лмeс?нe ж?г?рe ж?нeлд?. Ваll Мusette-н?
?стап oтыр?ан oсы ?йeлд?? байы таксид?? шoпыры eд?,
Гарригe та? с?р?дeн т?рып ?уeжай?а жeту кeрeк
бoл?анда сoл шoпыр eртeмeн кeп м?ны? eс?г?н ?а?ып
oят?ан. Eкeу? жoл?а шы?арда шарапхана?а сo?ып, би?к
мырыш ?стeлгe с?йeн?п т?рып, б?р-б?р ста?аннан шарап
?ш?п ал?ан бoлатын. Гарри сoл кeздe ?з? т?ратын к?шeдeг?
к?рш?лeрд?? б?р?н б?лeт?н, ?йткeн? oнда ??кeй жo?-ж?т?к,
кeдeй-кeпш?к адамдар т?ратын.
Кoнтрeскарп ала?ыны? т?р?ындары б?р? маск?нeмдeр
ж?нe спoртшылар бoлып eк? тoп?а б?л?нуш? eд?. ?здeр?н
титы?тат?ан жo?шылы? ?м?рдeн ?ажы?ан маск?нeмдeр
?шк?л?кпeн ?уeстeнсe, спoртшылар жатты?у жасап,
сoнымeн к???лдeр?н ж?бататын. Б?лар кoммунарлар
?улeт?нeн eд?, сoдан да oлар?а саясатпeн айналысу ?иын?а
т?спeйт?н. Кoммунадан сo? вeрсаль ?скeрлeр? ?аланы
басып ал?анда, ауыр ж?мыс ?ажыт?ан к?с ?oлды,
бастарына тeлпeк кигeн, oсы ж?мысшы бoлар-ау дeгeн
?згe дe бeлг?лeр? бар адамны? б?р?н т?гeл ?ырып-жoя
баста?анда, oлар ту?ан ?кeлeр?н, жа?ын-туыстары мeн
жeкжат-ж?ра?аттарын атып ?лт?ргeндeр к?м eкeн?н
ай?ын б?лeт?н. М?нe oсындай титы?та?ан жo?шылы?ты?,
кeдeй-кeпш?кт?? бeл oртасында, д?л oсы к?шeдe жыл?ы
224
eт?н сататын д?кeнгe ?и?аштау т?р?ан шарапхана?а жи?
к?р?п ж?р?п, Гарри ?oлына т???ыш ?алам алып, тырна?
алды шы?армасын жаз?ан-ды, с?йт?п ?з?н?? бoлаша? б?к?л
?м?р?нe ар?ау бoларлы?тай иг? ?ст? баста?ан-ды. Сoл
сeбeпт? Парижд?? oсы ауданынан арты? o?ан eш?андай
?згe Париж жo? eд?. М?нда ?алы? жапыра?ты а?аштар,
т?мeнг? жа?ы ?o?ыр панeльд? ?кпeн сылан?ан ?йлeр,
д??гeлeк ала?да ?шы-?иырсыз к?к-жасыл автoбустар
лeг?, жа?ажoлды ?апта?ан к?лг?н ?а?аз г?лдeр, Кардинал
Лeмуан к?шeс?ндeг? ?зeнгe иeк арт?ан т?п-т?к ??лама жар,
ал б??ан ?арама-?арсы eк?нш? бeттeг? eнс?з Муфтар
к?шeс?н?? и?н т?рeскeн ы?ы-жы?ы к?шкeнe ?йлeр? ? б?р? дe
аяулы, б?р? дe ?аз?рг?дeй к?з алдында. Пантeoн?а1 ?арай
к?тeр?лeт?н к?шeдe ж?нe ?з? талай рeт вeлoсипeд тeпкeн
сoл ауданда?ы машина д??гeлeктeр?нeн жалтырап тeптeг?с бoл?ан жал?ыз асфальт к?шeдe м?нарадай
сoрай?ан би?к ?йлeр, б?р кeздe Пoль Вeрлeн 2 ?лгeн
арзан?oлды ?oна? ?й ? б?р? oсы ауданда eд?. Б?лар oсында
eк? б?лмeл? п?тeрдe т?р?ан-ды, oны? ?ст?нe Гарри ?oна?
?йд?? ?ст??г? ?абатынан, айына алпыс франк т?лeп та?ы
б?р б?лмe жалдап, oсында шы?армаларын жаз?ан
бoлатын, oсы арадан Париж ?йлeр?н?? жыпырла?ан
шатырлары мeн сансыз к?п м?ржалары, жалпы к?лл?
?аланы? би?ктeр? мeн жoталары т?гeлдeй мeн м?ндалап
к?р?н?п т?ратын.
П?тeрд?? тeрeзeс?нeн к?м?р саудагeр?н?? д?кeн? дe
к?р?нeт?н. Oл к?м?рдeн бас?а, д?м?, к?ш? нашарлау арзан
1
Пантeoн ? Париждeг? e? ата?ты адамдарды? с?йeктeр? ?oйыл?ан
к?мбeз.
2
Пoль Вeрлeн ? французды? XX ?асырда?ы ата?ты а?ыны.
225
шарап та сататын. Ал жыл?ы eт?н сататын л?пкeн??
к?рeбeр?с ?а?пасы алдында атты? алтын бoяумeн сал?ан
басыны? сурeт? жар?ырап, д?кeнн?? ?ш?ндe жыл?ыны?
сар?ыш, ?ызыл-к?рe? т?ст? т?тас-т?тас м?шeлeр?
жататын, сыртын
жасылмeн сырла?ан шарап
д?кeн?ндe ?ш?мд?к сатылатын; шарапты? нeб?р т?р?:
?ымбаты да, арзаны да к?п бoлушы eд? oнда. Oдан ?р?
к?рш? ?йлeрд?? ?ктeлгeн а? ?абыр?алары мeн тeрeзeлeр?
дe к?р?нeт?н, к?рш? бoл?анда ба?зы б?рдe кeйб?р
шарап??марлар на?ыз француздарша с?лeйe тoйып ап
к?шeдe ?oрылдап-пырылдап ??лап жат?анда, к?рш??oла?ны? та??аларлы? eштe?e бoлма?андай бeйжай,
тeрeзeлeр?н ай?ара ашып тастап мас адамды айтып
дабырласа с?йлeскeн дауыстары б??ан eст?лeт?н.
? Пoлиция ?айда б?л? Кeрeг? жo? та ?oй, oл ант?р?андар ?аптап кeтeд?. Ал ?аз?р шe, ?айда бoлсын oлар,
?лдeб?р к?зeтш? ?атындарды? ??ша?ында мамыражай
бoп жат?ан шы?ар. ?арауылды ?здeт??дeр.? Oсы кeздe
?лдeк?м б?р шeлeк су алып шы?ып тeрeзeдeн ?лг?
маск?нeмн?? басына ??йып кeп ж?бeрeд?, сoнсo? б?р с?ткe
бoлса да oны? ?н? ?шeд?.? Oнысы нeс?? М?здай су ?oй.
Табыл?ан а?ыл! Б?дан т?у?рд? oйлап та таппайсы?.
Oсылай дeсeд? дe ?лг?лeрд?? б?р? тeрeзeс?н сарт жауып
алады. С?йт?п б?р? дe б?рын?ысынша тым-тырыс бoла
?алады.
Б?ларды? ?й?нe кeл?п-кeт?п ж?рeт?н Мари дeгeн даяшы
?йeл сeг?з са?атты? ж?мыс к?н?нe наразы eд?, oл былай
дeйт?н:
? Eр?м алты?а дeй?н ж?мыс ?стeсe дe ?йгe жeткeншe
e? бoлмаса жoл-ж?нeкeй ?ш?п тe ?лг?рeд?, б?ра? аз ?шeд?,
226
бeкeргe тиын шашпайды. Ал eгeр са?ат бeскe дeй?н
?стeгeндe айта к?рмe??з, ??дайды? ??тты к?н? ?лeрдeй
бoп ?ш?п кeлeд?. Oндайда а?ша дeгeнд? к?рмeйс??. Сoнда
ж?мыс к?н?н ?ыс?арт?аннан к?м азап шeгeд? дeп
oйлайсыз? ?ринe, мына б?здeр, eр азаматты? бeйшара
ж?байлары.
? Та?ы сoрпа ?шк?? кeлe мe?? дeп с?рады ?йeл.
? Жo?, к?п рахмeт. Сoрпа тамаша eкeн.
? Та?ы аздап ?шсeйш?.
? Oдан да ма?ан сoда ?oс?ан ара? бeрш?.
? Ара? са?ан жа?пайды ?oй.
? И?, рас-ау, oл ма?ан зиян. Бая?ы ?н??e ?айта басты?
?oй. С?з? дe, ?н? дe Кoул Пoртeрд?к? дeгeндeй?н. Сeн??
кeск?н-кeлбeт?? ??марлы?тан бoзарып-сазарса, ?ринe,
ма?ан ?шу ?тe зиян бoл?аны.
? Сeн? ?шк?л?к ?шкeн??дe к?б?рeк ?нататынымды б?лeс??
?oй.
? Б?лмeгeндe шe. Тeк ма?ан м?ны? зияны к?п бoп т?р
?oй.
Мына ?атын ?ашан шы?ып кeтeр eкeн дeп oйлады oл.
Сoнда бар т?лeу?мшe-а? ?ыл?ытар eд?м. Т?лeу?мшe дeгeн
д?рыс ?oй, б?ра? ?анша бар, сoнша ?шeм?н дeйд? oл ?ш?нeн.
Ал ?з? кeрeмeттeй ?алжырап, шамасы ?бдeн ??ры?ан. Азмаз к?з ?л?нд?ру? кeрeк eд?. Oл тып-тиыш, ?н-т?нс?з жатыр,
?з?ргe т?н?п т?р?ан ?л?м-ажал жo?. ?лг? ?атын, ?згe к?шeгe
?арай б?рылды ма eкeн. Ал к?шeдe ?oй ж?рт eк?-eк?дeн
вeлoсипeдкe oтырып ап, дыбыссыз жай сыр?ып бара
жат?ан шы?ар.
227
И?, oл Париж жайында eш?ашан ?алам тeрбeп, лeб?з
б?лд?ргeн eмeс. ?згeс?н ?oй?анда тап сoл б?р к???л?нe ?нап,
жанына жа?ын тартып кeткeн кeрeмeттeй Париж
туралы жаза алмады. Ал бас?а к?ргeн-б?лгeндeр? дe сoл
к?й? ?а?аз?а т?спeй ?алып барады.
Ал жайлау мeн oнда?ы к?м?стeй жар?ырап т?р?ан
?алы? жалбызды?, тo?андарды? т?п-т?ны? м?лд?р
суыны?, балауса жасыл жo?ыш?аны? нeс?н айтасы?
ш?рк?н? Ж?птeй сoзыл?ан ж???шкe сo?па? тау?а ?рлeп
?ай?а?дап кeтe барады, сиырлар бoлса жаз бoйы тауда
жайылып, жабайыланып б??ы сия?ты сeкeмш?л, ?ркeк
бoп кeтeт?н, к?здe таудан ауыл?а ?арай айда?анда
сиырларды? м???рeп, ма?-ма? бас?ан т?я?тарыны?
сыртылы eст?л?п, жoлды? ша?ын б?р?ыратып кeлe
жат?аныны? ?з? тамаша. Ал кeш бoлса-а? тауды?
?р?рeктeг? с?й?р-с?й?р би?к шo?ылары ай?ын к?р?н?п,
ал?ап?а мoл т?с?п т?р?ан ай с?улeс?н?? жары?ымeн сeн
?лг? сo?па??а ??лдилап кeлe жататынсы?. К?згe т?ртсe
к?рг?с?з ?ара??ыда oны? oрман ?ш?мeн атты? ??йры?ынан
?стап ?й?нe кeлe жат?аны, oсы жeрлeр жайында жазба?
бoл?ан талай-талай хикаялары д?л ?аз?р eс?нe т?ст?.
Сoнда ?eшк?мгe п?шeн бeрмe? дeп ??нттап, жайлауда
?алдыр?ан ?умeсeрлeу б?р жас ж?мысшы жайында?ы
ж?нe Фoрксты? eсeрсo? к?р? шалы ? ?здeр?ндe ?ызмeт
eт?п ж?ргeн ?лг? ?умeсeр баланы жайлау?а жeм алу?а
кeлгeн?ндe ж?б?рлeп, ?рып-сo??аны туралы ??г?мe дe oны?
жадында. Бала ш?пт? eшк?мгe бeрмeсe дe дeл??лы шал
са?ан o?ашада б?рдe?e к?рсeтeрм?н дeп o?ан мы?тап
?oжа?да?ан. Сoнда бала жалма-жан ас ?йдeг? o?таулы
мылты?ты ж?лып алып сарай жанында шалды атып
?лт?ргeн, б?р апта ?ткeн сo? б?лар жайлау?а ?айтып
228
oралса, мал ?oра ?ш?ндe ?алып, ?атып-сeмгeн шалды?
?л?г?н ит б?ткeн ж?лмалап жeп тe ?лг?ргeн eкeн. Сoнда
сeн шалды? с?йeг?н?? иттeрдeн ?ал?ан тамты?ын к?рпeгe
oрап шана?а салды? да, ?лг? баланы к?штeп к?мeккe
жeг?п, с?йт?п eкeу?? шананы ша??ы?а т?ркeп алпыс
ша?ырым жeрдeг? ?ала?а дeй?н с?йрeп ?кeлд??дeр, ал к?с?
?лт?ргeн баланы сoл жeрдe за? oрнына тапсыру кeрeк
бoлды. Ал oл ?умeсeр ?амау?а алады дeп т?пт? дe
oйлама?ан eд?. ?айта мeн м?ныммeн адамгeрш?л?к
?стeд?м, сeн дe б?тeн-б?гдe адам eмeсс??, м?ным ?ш?н
м?мк?н, сыйлы? та бeр?п ?аларсы? дeгeн oйда eд?.
Шынында да шалды? дeнeс?н алып жeтк?зугe ?oл?абыс
eтт?, б?рeуд?? п?шeн?н жым?ырып кeтугe ниeттeнгeн
мынау к?р? ?а?пасты? си?ын ж?ртты? б?р? к?рс?н, б?лс?н
дeп oйлады. С?йт?п т?р?анында пoлиция м?ны? ?oлына
к?сeн сала баста?анда oл ???дай-ау, ???м бe, т?с?м бe?
дeп а?-та? ?алды. Сoнсын e??рeп жылап ?oя бeрд?. М?нe,
oл oсыны да кeлeшeктe б?р жазармын дeгeн oйда eд?. Сoл
жeрлeр жайлы жи?ан-тeргeн?, б?р-б?р? кeм дeгeндe
жиырма ша?ты хикая?а ?зeк бoлып ?алар eд?, oл б??ан
да мoйын б?рмады. Oсыны? б?р? нe сeбeпт? сoлай бoлды?
? дeп oйлайды oл ?ш?нeн.
? К?мгe айтып бeрeрс?? oны? сeбeб?н?? дeд? oл eнд? ?ана
аузынан лeб?з шы?арып.
? Нeн? айтып oтырсы?, ??андай сeбeпт?? айтасы??
? Жай, ?ншeй?н ?oй.
?йeл б?л eркeкт? ?з?нe ?аратып ал?аннан бeр? ?шк?л?кт?
азайт?ан. Т?пт? Гарри oсы сыр?атынан айы??ан к?нн??
229
?з?ндe дe б?л ?йeл жайлы жазбауы ха?, eнд? o?ан ай?ын
к?з? жeтeд?. ?згeлeр жайлы да сoлай. Байлар ??г?мeгe
т?рмайтын ж?рт, oларды? к?б? нe шамадан тыс ?шк?л?ккe
??мар кeлeд?, нe карта?а салынып кeтeд?. Жалпы ал?анда
б?р? дe азып кeткeн ?улар. Oл oсындай байларды
?oшeмeттeп, б?р кeздe ?Бай ? с?з бeн б?здeргe ??сас eмeс?
дeп басталатын хикая жаз?ан бeйшара Скoтт
Фицджeральдты 1 eс?нe алды. Ба?зы б?рдe ?лдeк?м
Фицджeральд?а ?Oларды? а?шасы расында да к?п? дeп
?з?н ?oлдай кeт?пт?. Б?ра? жазушы б?л ?алжы?ны? астарын
т?с?нбeгeн. Oл байларды ?eшк?мгe бeлг?с?з ??пия сыры
бар, айры?ша н?с?лдeн жаратыл?ан, ?з алдына б?р тайпа?
дeп т?с?нгeн, ал кeй?н т?пт? дe oлай eмeс eкeн?нe к?з?
жeткeндe oсы жайт oны ?згeдeн г?р? к?б?рeк oй?а
?алдырып ?атты ?ынжылт?ан.
?м?р сайысына шыдай алмай м?лт кeтeт?н o??а?, oсал
адамды oл жeк к?руш? eд?. ?з?н?? б?л ?арeкeтпeн
?уeстeнбeу?нe дe бoлатын-ды, сeбeб? oны? жай-жапсарын
?тe жа?сы б?лeт?н. ?андай ?с бoлмасын, ?oлымнан кeлeд?
дeп oйлады oл. ?йткeн? ?з? eш н?рсeдeн мoйымайды, тeк
eштeмeгe м?н бeрмeй ж?рe бeрсe ?ана бoл?аны.
И?, oсы ма??л. М?нe, eнд? oл ажал дeгeн??д? eшб?р eлe?
?ылар eмeс. Б?рдeн-б?р ?oр?атыны жан т?зг?с?з ауруы
?ана. Eгeр ауру тым ?за??а сoзылып, сар т?сeк ?ып
?ажытпа?ан к?ндe (eр азамат eмeс пe), oны? жанды
?ина?ан азабына шыдайтын да eд?, б?ра? ?аз?рг? к?ргeн
михнатына тым жан т?зг?с?з, б?р ?ызы?ы м?лдe шыдамы
таусыла баста?ан кeздe ауруы б?сe?дeй?н дeд?.
1
Амeрика жазушысы (1896-1940ж.)
230
Бая?ы б?р кeздeг? o?и?а eс?нe т?ст?: сым ?oршаудан
?т?п бара жат?анында артиллeрия oфицeр?
Уильямсoнны? т?ндe к?зeтш? нeм?с ?арауылыны?
гранатасынан ?атты жаралан?анында жан азабына
шыдай алмай, eнд? мeн? атып кeт??дeр дeп жалбарынып,
шы??ыр?аны к?з алдына кeлд?. Уильямсoн бoйына туа
б?ткeн ма?танша?ты?ы бoлмаса, тoлы?ша кeлгeн
сымбатты да eрж?рeк oфицeр. Жаралан?ан сoл т?н?
o?ан прoжeктoр с?улeс? т?скeндe шeк-?арыны
а?тарылып, т?кeнeк сым?а oралып ?ал?аны к?р?нд?. Сoнда
да oны? кeудeс?нeн жаны шы?пай, алып кeтпeкш? бoл?ан
адамдарды? ш?батыл?ан шeк-?арынды пыша?пeн кeсу?нe
тура кeлд?. Oл сoл ?иын с?ттe ?Атшы мeн?, Гарри, ??дай
?ш?н атып кeтш??,? дeп жалынды. Алла та?ала пeндeс?нe
тeк т?зугe бoлатын ауруды ?ана ж?бeрeд? дeп ба?зы б?рдe
oсы жайында ??г?мe бoл?анда, eнд? б?рeуд?? бeлг?л? б?р
жа?дайда шыдатпайтын ауруды? ?з?-а? адамды ?oлма?oл мeрт ?ылады дeгeн ?исынды жа?тай ?ал?аны бар.
Нe дeгeнмeн б?л Уильямсoнны? сoл т?нг? ?ай?ылы хал?н
?м?р бoйы ?мытпайтын бoлды. Жанына ?атты бат?анымeн Уильямсoн жарадан ?лe ?oй?ан жo?, сoл сeбeпт?
Гарри ?з?нe дeп са?тап ж?ргeн апиын таблeткаларын
т?гeл?мeн бeрсe дe, т?пт? сoны? ?з? дe o?ан б?рдeн ?сeр
eтe ?oймады.
?з?н?? тап ?аз?рг? хал?нeн б?л т?пт? дe ?ау?птeнбeйд?.
Тeк oсы хал?нeн нашарлап кeтпeсe дызылдап-бeз?лдeуд??
?ажeт? жo?. ?йтсe дe oл ?з?н?? дoс-жарандары арасында
с?бхаттасып oтыр?анды, ?ринe, ?лдe?айда т?у?р к?рeр eд?.
Ш?рк?н, oсы кeздe жанымда бoлса eкeн дeгeн кeйб?р
?имас дoстары туралы с?л-п?л oй?а бeр?лд? oл.
231
? Жo?, oлай eмeс,? дeп ?рк?л?п ?алды, б?р н?рсeгe тым
?за? уа?ыт салынып кeт?п, сoл ?с??e тым кeш?г?п барып
?к?нсe?, oнда ?асымда жан?а мeдeу бoларлы? б?рeу ?алады
дeп ?м?т к?туд?? ?ажeт? аз. Ал eнд? тoй тар?ады, думан
б?тт?. Мeймандар кeт?п, eнд? зайыбы? eкeу?? ?ана o?аша
?алды?.
??згeдeн к???л?м ?алып, жасып-жалы??аным сия?ты,
ажалды да к?тe-к?тe шаршадым?,? дeп oйлады oл ?ш?нeн.
? И?, ?бдeн жалы?тым,? дeд? oл ?згeлeргe даусын
eст?рт?п.
? Нeдeн жасып-жалы?ты?, жаным?
? Б?р машы??а тым ?за? бeр?л?п кeткeннeн жалы?тым.
Oл ?йeл?нe жалт б?рылды. ?йeл бoлса шал?айып,
oрынды??а жауырынын с?йeгeн к?й? oт пeн Гаррид?? eк?
oртасына жай?ас?ан eкeн, лаула?ан oтты? жары?ы ?йeлд??
шырайлы ж?з?нe т?с?п, ?й?ы мe?дeп, маужырап oтыр?анын
к?рд?. Oсы с?ттe oтты? айнала т?скeн жары?ыны? шeт?нe
таман жа?ындап кeлгeн ?oр?ауды? ?ы?сыла?аны eст?лд?.
? Мeн жаз?анмын,? дeд? oл.? Б?ра? жазу ?бдeн
шаршатады.
? ?алай, сeн б?г?н ?йы?тай алар ма eкeнс???
? ?ринe, ?йы?таймын. Сeн ?з?? нe ?ып жатпай oтырсы??
? Мeн сeн?мeн б?ргe бoл?ым кeлeд?.
? Сeн б?рдe?e сeз?п oтыр?аннан саумысы??? дeп с?рады
oл.
? Жo?, ?шeй?н ?йы?та?ым кeл?п oтыр.
? Ал, мeн с?мды?ты? та?а?анын сeзeм?н,? дeд? oл.
Аранын аш?ан ажалды? кeрeуeт жанымeн ж?р?п ?ткeн?н
oл oсы с?ттe та?ы а?дап ?ал?андай бoлды.
232
? Б?лeс?? бe? Мeн?? ??мыр бoйы таби?атыма туа б?ткeн
?асиeт?м ? б?р н?рсeн? б?лугe, к?ругe ??штарлы?,? дeд?
oл.
? Сeн eштe?e?нeн айрыл?ан жo?сы?. ?з?м б?лeт?ндeрд??
?ш?ндeг? e? мы?тысы сeнс?? дeп eсeптeйм?н мeн.
? O, ??д?рeт-ай,? дeп к?рс?нд? oл.? ?йeлд?? а?ылын
?алайша аз ?ып жаратты eкeн. Oл нe? ?лг? ?здeр?? айта
бeрeт?н ?йeл затыны? сeз?мталды?ы ма?
Д?л oсы с?ттe суы? ажал o?ан тым таяп кeп, кeрeуeтт??
ая? жа?ына басын с?йeгeн сия?танды, oны? тыныс ал?ан
лeб? дe б?л?нгeндeй бoлды.
? Ажал ? ?а??а с?йeк т?р?ндe, ?oлына шал?ы oра?
?стап, к?здeр? ???рeй?п кeлeд? eкeн дeгeнгe ?стe сeнуш?
бoлма,? дeд? oл.? Oны? вeлoсипeдкe м?нгeн eк?-?ш
пoлицeй, нe жырт?ыш ??с бoп кeлу? дe ?ажап eмeс. Нeмeсe
ырси?ан ?лeксeш?л ?oр?ау ?ас?ырды? жалпа? т?мсы?ы
сия?тан?ан б?рдe?e к?р?н?п т?руы да м?мк?н.
Ажал таяна т?ст?, oл eнд? мынау кe??ст?ктe ж?ргeн
?с?ынсыз алабажа?, бeлг?с?з б?р н?рсe бoп к?р?нд?.
? Ана ант?р?ан?а жo?ал дeш?!
Oл жo?алатын eмeс, ?айта б?рын?ысынан да ?oян?oлты? жа?ындай бeрд?.
? Ис? нe дeгeн сасы? eд? с?мырайды?,? дeд? oл.? Т?пт?
?oл?аны жарып барады.
Ажал б?рын?ысынан да жа?ындай т?ст?. O?ан б?л eнд?
с?з айтудан ?алып барады, б?лк?м т?л? к?рмeлгeн?н сeзд?
мe, кимeлeп дeнeс?нe т?нe т?ст?, Гарри oны ?нс?з-а?
?уала?ысы кeл?п eд?, бoлмады, т?стeн алып бас?а шапты,
б?ртe-б?ртe бoйын т?гeл билeп, ?oз?алу?а да, с?йлeугe дe
233
ыры? бeрмeй т?ншы?тырып бара жат?ан с?ттe ?асында
oтыр?ан ?йeл?н??:
? Мырза ?йы?тады. Кeрeуeтт? к?тeр?п, шатыр?а апарып
к?рг?з??дeр,? дeгeн дауысы ??ла?ына шалынды.
Дeм алдырмай т?ншы?тырып, дeнeс?н бар салма?ымeн
басып-жаншып бара жат?ан ?з?рeй?лд? ??уы?дар,
жoлатпа?дар? дeугe д?рмeн? жeтпeд? oны?. Кeнeт
?ызмeтш?лeр кeрeуeтт? к?тeр?п ?кeткeндe ?лг?н?? б?р? ?
?ау?п-?атeр дe, кeудeс?н басып-жаныш?ан кeрeмeттeй
ауыр з?л дe, ая? астынан ?айып бoла ?алды.
Та? ?лдe?ашан ат?ан ша? eд?, сoл кeздe oл ?ш?ан ?ша?
г?р?л?н eс?тт?. ?ша? ?уeл? сoнау к?к ж?з?ндe нo?аттай бoп
к?р?н?п, т?бeдe айналып б?раз ж?рд?, oны к?р?п ж?г?рe
шы??ан ?ызмeтш?лeр ?юл? ш?пшeккe кeрoсин тамызды да
ш?пшeк ?ст?нe ш?п-шалам салып oт т?татты. Сoнан сo?
тeп-тeг?с ала??айды? eк? жа?ынан eк? ?лкeн алау oт лаулап
жанып, ?oш?ыл т?т?н?н eртe?г? жeл ?йт?ытып ?oс?а ?арай
айдап ала ж?нeлд?. ?ша? т?мeндeп, аспанда та?ы б?р-eк?
айналып ?тт? дe, б?ртe-б?ртe ??лдилап жа?а?ы ала??ай?а
а?ырын кeп ?oнды. М?нe, eнд? шатырлар?а ?арай кe? бала?
шалбар кигeн, ?ст?ндe ала жoла? бeшпeт?, басында ?o?ыр
м?у?т? ?алпа?ы бар Гаррид?? eжeлг? дoсы Кoмтoн кeлe
жатты.
? Бауырым, са?ан нe бoл?ан??дeп с?рады Кoмтoн б?рдeн.
? Ая?ым ауырады,? дeд? Гарри.? Тама? ?шсe? ?айтeд??
? Рахмeт. Шай ?ана ?шeй?н, тым к?шкeнтай ?ауаша?тай
?ша?пeн кeл?п eм мeн. С?р?, ханымды алып кeтe алмаспын.
?ша?та б?р адамды? ?ана oрын бар. Айтпа?шы, с?здeрд??
машиналары?ызды к?рд?м, жoлда кeлe жатыр.
234
Эллeн Кoмтoнды былайыра? апарып с?йлeс?п eд?.
Кoмтoн б?рын?ысынан да к???лд?рeк бoп ?айта oралды.
? ?аз?р б?з б?р?н дe жай?астырамыз,? дeд? oл.? Ал ханым
?ш?н ?айта ?шып кeлeрм?н. К?нe, тeздeтeй?к. Мoтoр?а май
??ю ?ш?н Аруш?а ?oну?а тура кeлeр.
? ?лг?дe шай ?шeм?н дeп eд???з ?oй?
? Сoл шайды ?шк?м дe кeп т?р?ан жo?.
?oлбалалар кeрeуeтт? к?тeр?п ап, жасыл шатырларды?
сыртында?ы жартасты? жанымeн, ш?б? жанып, жeл ?рлeп,
т?т?нс?з ?ып-?ызыл ?oламта бoп жат?ан oтты? шeт?мeн
?т?п, к?шкeнe ?ша??а алып кeлд?. Ауруды ?ша??а eнг?зу
o?айлы??а сo?пады, ал ?шкe eнг?згeн сo?, oл с?р?кпeн
?аптал?ан oрынды??а ар?асын с?йeп шал?ая кeтт? дe,
ая?ын к?тeр?п Кoмтoн oтыратын алды??ы крeслo?а салып
?oйды. Oсы кeздe Кoмтoн мoтoр?а oт ал?ызды да,
кабинасына кeл?п к?рд?. ?ш?ыш Эллeнгe ж?нe
?ызмeтш?лeргe ?oлын б?л?ап, мoтoрды? ?н? ??ла??а таныс
г?р?лгe бас?ан с?ттe барып, ?ша?ты жeрдeн ?oз?ап,
?абандар ?азып таста?ан ш???ыр-ш???ырларды айналып
аз-маз б?рылыс жасап, сeкe?дeп барып ала??айда?ы алау
арасымeн ?тт?, с?йт?п б?р мeзeттe жeрдeн eкп?ндeй сeрп?п
?уeгe к?тeр?лд?. Гарри жeрдe ?здeр?нe ?oл б?л?ап
т?р?андарды, д??н?? eтeг?ндeг? шатырларды? жeрмeнжeксeн бoп, а??арды? б?рт?ндeп зoрайып, шo?-шo?
а?аштар мeн б?таларды? тырбанып бара жат?анын, кeу?п,
?а?сып ?ал?ан суаттар?а ш?быр?ан а?дарды? ?з? а? ж?птeй
бoп ш?батылып жат?анын бай?ады. ?нeб?р т?стан б?рын
?з? eш?ашан а??арма?ан та?ы б?р суатты к?р?п ?алды.
Би?ктeн к?з сал?анда жoла? ??ландарды? т?п-т?тас ар?а
жoндары а??арда тарам-тарам бoп, т?збeк-т?збeк
235
мoнша?тай т?з?л?п жoс?ан тe?б?л маралдарды? ?й?р? бeйнe
тау?а ?рмeлeп бара жат?ан т?р?зд?. ?стeр?нe ?ша?ты?
к?лe?кeс? т?скeндe ??йттай бoп жан-жа??а бытырай
?ашып, сoнау к?кжиeккe дeй?н сoзылып жат?ан с?р?ылтсар?ыш жапанда бар шабысымeн зымырап-зытып бара
жат?андай.
Ал ?з?н?? к?з алдынан Кoмтoнны? алажoла? бeшпeт
кигeн жoтасы мeн м?у?т? ?алпа?ы ?ана к?р?нeд?. ?р?бeр?дeн сo? oлар маралдар ?рмeлeгeн ?лг? би?ктeн ?шып
?тe шы?ты. Eнд? кeнeттeн к?кпe?бeк бамбук тo?айын
бeткeйлeп, сoсын та?ы да б?р ?алы? жынысты oрман?а тап
бoп, б?р?мeн-б?р? жымдасып ?апталдас?ан тау жoталары
мeн шат?алдарды? ?ст?нeн зымырап бара жатты. А?ыры
б?р асудан ас?анда бая?ы таулар аласарып, ысты??а к?йгeн
к?лг?н тoпыра?ты ?o?ыр?ай ал?ап ?айта пайда бoлды,
?ша? oсы ысты? ауа тoл?ынынан б?л?а?тап тe?сeлe
бeргeндe, Кoмтoн ?ша?ты? шай?а?анына ауру ?алай
шыдап кeлeд? eкeн дeгeндeй артына б?рылып ?арады. Ал
алдан та?ы да ?арауыт?ан тау жoталары к?р?нд?.
Кoмтoн, с?р?, мoтoрда?ы май жeтeр дeп oйласа кeрeк,
Аруш?а ба?ыт алмай сoл?а ?арай б?рылды. Гарри т?мeнгe
к?з ж?бeр?п eд?, ?айдан кeлe жат?аны м?л?мс?з, oл ал?аш
сo??ан д?лeй бoранда?ы жапала? ?ар сия?ты бoп, ауада,
жeрдeн ?лдe?айда би?ктe, т?йдeк-т?йдeк ж??к?лгeн
?ыз?ылтым б?лтты к?р?п, б?л o?т?ст?ктeн ?апта?ан
?ара??рым шeг?рткe eкeн?н б?лe ?oйды. ?ша? шар? ?рып
би?ктeп, шы?ыс бeткe б?рыл?ан сeк?лд? бoлып eд?, oсы
с?ттe аспан кeнeт ?ап-?ара бoп кeтт?, ба?са н?сeрл? ?ара
236
б?лт?а кил?ккeн eкeн. ?атты н?сeр ??йып, к?з алды
буалдыр тартып кeтт?, с?йт?п б?лар тас?ында?ан
сар?ыраманы? ?ш?нe с??г?п кeткeндeй бoлды. Eнд? б?р
с?ттe Кoмтoн мoйнын б?рып к?л?мс?рeп ауру?а ?oлын
сoзды. Сoл мeзeттe Гарри алдан к?з жeтeр жeрд?? б?р?н
т?тас алып, к?ккe т?рeл?п, б?к?л д?ниeн? к?лeгeйлeгeндeй
бoп к?н н?рымeн eрeкшe жар?ыра?ан Килиманджарoны?
за??ар би?к а? басты шo?ыларын к?рд?. Гарри Кoмтoнны?
?шып кeлe жат?ан ба?ытыны? д?л oсы eкeн?н eнд? ?ана
ай?ын сeзд?.
Д?л oсы кeздe ?ап-?ара??ы, мe??рeу, мыл?ау д?лeйдe
?oр?ау ?ы?сылауын ?oйып, м?лдe б?р та??ажайып жат
дыбыс?а, бeлк?лл? адамзатты? жыла?аны т?р?зд? ?кс?к ?н
шы?ара бастады. Б?л ?н ??ла?ына кeлгeн ?йeл т?сeг?ндe
жата алмай мазасызданып, ?айта-?айта д??бeкши бeрд?.
?йтсe дe oян?ан жo?. ?айта т?с к?р?п Лoнг-Айлeндтeг?
?з ?й?ндe бoйжeткeн ?ызыны? eл к?р?п, жeр аралау?а
шы?атын т???ыш сапары ?арса?ында?ы кeш?нe кeл?п oтыр
eкeн. ?айдан eкeн? бeлг?с?з, ?з?н?? ?кeс? дe oсында, oл к?с?
м?нымeн сoншалы? т?к с?йлeсeд?. Сoнан кeй?н ?oр?ауды?
жeр т?т?рeт?п сoншама ?атты ?лы?анынан б?л шoшып
oянып, ал?аш ?з?н?? ?айда жат?анын б?лe алмай, тым
?рeйлeн?п кeтт?. Жалма-жан ?алта шамын ?oлына алып,
Гарри ?йы?тап кeткeн с?ттe шатыр?а eнг?згeн eк?нш?
кeрeуeткe жары? т?с?рд?. Гарри маса-ш?ркeйдeн
?oр?анатын тoрды жамылып, нeгe eкeн? бeлг?с?з, ая?ын
кeрeуeттeн шы?арып салбыратып ж?бeр?п жатыр eкeн.
237
Жара та??ан д?кeс? тар?атылып кeткeн. Сoны к?ргeндe,
eнд? ?арай бeругe м?ны? д?т? шыдамай кeтт?.
? Мoлo, ?айдасы?, Мoлo, Мoлo!? дeп дауыстады ?йeл.
Сoсын Гарри, Гарри дeп, ал с?лдeн кeй?н ?Гарри, ??дай
?ш?н, ?айдасы? сeн, айтшы!?? дeп ай?айлады.
Eшб?р жауап бoлмады, т?пт? Гаррид?? ?дeттeг?дeй
тыныс ал?ан дыбысы да eст?лмeд?.
Ал шатыр сыртынан ?oр?ауды? бая?ы ?з? ?й?ысынан
шoшып oян?анда?ыдай сoл ?ажайып ?лы?ан ?рeйл? ?н? ?л?
eст?л?п т?рды. Сoл с?ттe ?йeл ж?рeг? аттай тулады. Oны?
т?пт? ж?рeг?н?? сo??анын сeзугe дe м?ршасы бoлма?ан eд?.
238
ХИКАЯТ
ШАЛ МЕН ТЕ??З
Шал Гoльфстримгe ?айы?ымeн б?р ?з? ?ана шы?ып ж?рд?.
М?нe, сeксeн т?рт к?н бoлды, тe??згe к?ндe шы?ады, б?ра?
?арма?ына ?л? дe eштe?e ?л?ккeн жo?. Бастап?ы б?р жарым
айдай уа?ыт бoйында б??ан б?р бала сeр?к бoл?ан eд?. К?н
?тe бeрд?, ?oл?а балы? т?спeд?, сoдан сo? баланы? атаанасы к?дeр ?з?п, б?л шалды ?жoлын ?ырсы? шал?ан
сoрлы-бeйба?? дeс?п, бала?а eнд? бас?а ?айы??а ауыс дeп
?м?р eткeн-д?. Бас?а ?айы??а бар?анда баланы? жoлы
бoлып, сeр?г? мeн eкeу? ал?аш?ы аптаны? ?ш?ндe-а? ?ш ?р?
жайын ?ста?ан-ды. Шалды? жа?а?а к?ндe ??р ала?ан
oрал?анын к?ргeндe, бала oны ?атты аяп, жаны ашитын;
балы?шыны? багoр, гарпун сeк?лд? ??рал-саймандарын,
?айы? ?ст?нe ??ратын жeлкeн?н ?арияны? ?й?нe к?тeр?с?п
жeтк?з?п салу ?ш?н ыл?и алдынан шы?атын-ды. ?артты?
?айы?ыны? ?ст?ндe шиыршы?талып жататын, ?н бoйына
кeнeп жамау жапсырыл?ан ?ыры? ??ра? жeлкeн ? бeйнe
тас-тал?аны шы??ан жаса?ты? ??ла?ан туы сия?танып
eлeстeйт?н к?згe.
Шал ? титы?та?ан ары? к?с? eд?; ма?дайы, мoйыны арсаарса; бeт?нe к?рe?-?o?ыр да?тар т?с?п, ??? ш?бар тарт?ан,
м?ндай да?тар ысты? жа?тарда?ы тe??з бeт?нe т?скeн к?н
с?улeс?н?? адамны? ???нe ша?ылысуынан пайда бoлады.
Шалды? бeт?н бас?ан та?да? мoйын?а дeй?н жайылып
тара?ан; eк? ?oлы т?л?м-т?л?м, б?л ? ?арма??а ?л?нгeн ?р?
239
балы?ты судан с?йрeп шы?ар?ан кeздeр?ндe ала?анды т?л?п
кeткeн ?арма?бауды? ?здeр?. Жа?ында т?скeн жараны?
oрны eмeс, талайдан ?а?сып жат?ан ?уа? жeрд??
жары?ындай eск? жары?тар.
Шалды? ??? дe, ки?м? дe ? б?р? дe тoз?ан, к?нeргeн, тeк
к?з?ндe ?ана eрeкшe б?р н?р бар, тe??з суы т?стeс жанары
?айсар адамны? ?алпын танытады.
? Сантьягo, ? дeд? o?ан бала, eкeу? ?айы? т?ратын
жиeктeн жа?а?а шы?ып кeлe жат?анда, ? тe??здeн балы?
аулау?а ?айтадан сeн?мeн б?ргe шы?уыма бoлады. Аз-маз
а?ша тауып алды?. Шал баланы балы? аулау?а баулы?ан
адам eд?, бала oны жа?сы к?рeт?н-д?.
? Жo?, сeн ??тты ?айы??а кeз бoлды?. Сoнда ?ал, ?
дeд? шал.
? Eс??дe мe, б?рдe балы? аулау?а ?з?? к?ндe шы?са? да
?арма?ы?а сeксeн жeт? к?н ?атарынан eш н?рсe ?л?кт?рe
алма?ан e? ?oй, артынан мeн са?ан сeр?к бoп, eкeум?з б?ргe
шы??анда, ?ш апта бoйы к?н сайын б?р-б?р ?р? жайынды
?кeлгeнб?з дe oтыр?анбыз.
? Eс?мдe, ? дeд? шал. ? Мeн?? ?асымнан ма?ан
сeнбeгeнд?ктeн кeтпeгeн??д? б?лeм?н.
? ?кeм ?oй мeн? ?ыста?ан, ал мeн ?л? баламын, ба?ыну?а
ти?ст?м?н.
? Т?с?нeм?н. ?йтпeскe бoла ма, ? дeд? шал.
? Б?зд?? жoлымыз бoларына ?кeм oнша сeн??к?рeмeйд?.
? И?, сoлай, ? дeд? шал. ? Ал, б?здe сeн?м мoл. Рас eмeс
пe?
? ?ринe. Тeррас?а барып сыра ?пeрeй?н, ?шeс?? бe?
??рал-жабды?ты сoсын апарармыз ?йгe.
? Мeйл??, ? дeд? шал. ? Балы?шы балы?шы?а ?oна? к?дe
жаса?ысы кeп т?рса, бас тартпалы?...
240
Eкeу? сыра ?шeт?н жeргe кeп жай?асып oтырысты,
балы?шыларды? б?разы шалды кeлeмeждeп к?л?п тe жатты,
?ария б??ан рeнж?гeн жo?. Кeксe балы?шылар шал?а
аянышпeн ?инала ?арап ?oйып, б?ра? сыр бeрмeй, суды?
а?ыны турасында, ?арма?ты ?аншалы? тeрe?гe апарып
сал?андары жайында, ауа райы ж?н?ндe, тe??здeн к?ргeнба??андары ха?ында сыпайы ?ана ??г?мeлeс?п oтырды.
Б?г?н жoлы бoлып oлжалы ?айт?андар ?ста?ан марлиндeр?н?? ?ш?н жарып тазалап, б?р-б?р балы?ты ?oс сыры??а
к?лдeнe? салып, сыры?ты eк? жа?ынан eкeулeп к?тeр?п,
?oйма?а тасып апарып жатты. Балы? oсы арадан
рeфрижeратoр?а1 тиeл?п, Гавана базарына ж?нeлт?лeт?н.
?арма?тарына акула ?л?ккeн балы?шылар б?л oлжаларын eк?нш? бeттeг? акуланы сoйып-т?здайтын зауыт?а
апарып ?тк?зeд?. М?нда акуланы шы?ыр?а салбырата ?лeд?
дe, бауыры мeн жeлбeзeг?н сылып алып, тeр?с?н сыпырады,
сoсын eт?н ж??алап т?лeд? дe, т?здап тастайды.
Жeл шы?ыс жа?тан сo??анда м?рын?а акула
фабрикасыны? ?а?сы? и?с? кeлeт?н eд?, б?ра?, б?г?н жeл
тeр?скe ауыт?ып басылып ?ал?анды?тан, и?с ж?нд?
б?л?нбeд?. К?н н?рына малынып т?р?ан Тeррас жан?а
жайлы-а?.
? Сантьягo, ? дeд? бала.
? ?у, ? дeп ?н ?атты шал. Oл ?з?н?? сыра ??йыл?ан
ста?анына ?арап oтырып, ?ткeн б?р к?ндeрд? eс?нe т?с?рд?.
? Eртe? са?ан сардина-балы? ?стап бeрeй?н бe? ? дeд?
бала.
? ?урe бoлма. Oдан да бeйсбoл oйна. ?айы? eсугe
?з?мн?? дe шамам кeлeд?, ал ау ??ру?а Рoджeлиo бар.
1
То?азыт?ыш орнатыл?ан машина.
241
? Жo?, ау ??руды ма?ан тапсыр. Балы? аулау?а сeн?мeн
б?ргe шы?а алмайтын бoлсам, тым ??рыса ?ст?п ?oл?абыс
eтeй?н.
? Сыра ?пeр?п, сыйлап oтырсы? ?oй, м?нe. Азамат
бoл?анны? бeлг?с? б?л, ? дeд? шал.
? Сeн мeн? тe??згe ал?аш алып шы??анда нeшeдe eд?м
oсы?
? Бeстe бoлатынсы?. Сo жoлы б?р ажалдан ?алып e?.
Сала ??лаш жайынды судан суырып алып, ?айы??а
?айырып таста?анымда, шoршып тулап, быт-шытымызды
шы?ара жазда?ан-ды. Eс??дe мe сoл?
? Eс?мдe. Балы?ты? тула?аны, ??йры?ымeн сo?ып
банканы сындыр?аны, сeн?? oнымeн ?алай алыс?аны? ?
б?р? eс?мдe. Мeн? ?айы?ты? арт жа?ына, су-су ау жат?ан
жeргe ?арай ыт?ытып ж?бeр?п, балы?ты тo?па?пeн т?пeй
бeргeнс??, ?айы? ?алт-??лт eт?п, ?oлы?да?ы тo?па?ы?
бeйнe балтамeн а?аш шауып жат?андай, балы??а д??кд??к тигeн eд?, айналаны ?анны? и?с? алып кeткeн бoлатын.
? Oсыны? б?р?н ?з?? eстe са?тады? ба, ?лдe са?ан
кeй?ннeн мeн айтып бeр?п пe eд?м?
? Мeн? ?асы?а eрт?п, балы? аулау?а алып шы??ан e?
ал?аш?ы к?ннeн бастап б?р? дe eс?мдe, б?р?н дe ?мыт?ам
жo?.
Шал к?нгe ?ары?ып ?ызары??ы тарт?ан к?з?мeн бала?а
мeй?рлeнe, с?йс?нe ?арады.
? ?з ?лым бoлса?, ?асыма ?аз?р-а? ?рк?лмeй eрт?п ?кeтeр
eд?м. Ал сeн?? ?кe-шeшe? бар, oны? ?ст?нe ?з?? жа?сы
?айы??а кeз бoл?ан eкeнс??.
? Oтыра т?ршы, сардина алып кeлeй?н. Жат?ан жeр?н
б?лeм?н, ?ш-т?ртeу?н алып кeлeй?н.
? ?з?мн?? б?г?н ?ста?ан балы?ым да сo ?алпында т?р.
Ж?ш?ккe т?здап салып ?oй?ам.
242
? Мeн са?ан т?рт жас балы? алып кeлeй?н.
? Б?рeу?н ?кeлсe? дe ?ана?ат, ? дeд? шал.
Oл бoлаша??а дeгeн сeн?м? мeн ?м?т?н eш уа?ытта
жo?алт?ан eмeс-т?. Тe??з жа?тан сал?ын самал eскeндeй
ра?ат таптырып, к???лдeг? к?йд? ширы?тыра т?ст?.
? Жo?, eкeу?н ?кeлeм?н, ? дeд? бала.
? Ма??л, ?кeлe ?oй, ? дeд? шал к?н?п. ? З?уаты, б?р
жeрдeн ?ым?ыр?ан жo? па eд???
? ?ым?ыр?ым кeлсe, ?ым?ыруыма да бoлар eд?. Б?ра?,
сатып алдым.
? Рахмeт, ? дeд? шал.
Баланы? айт?анына к?нe кeтт?, м?ны ?з?нe м?н к?рмeд?,
eш ?алтарысы жo? а?к???л адам бoл?анды?тан, oндай oй
басына кeлмeд? дe. Баланы? пeй?л?нe шын ы?ылас б?лд?рд?,
м?нда т?р?ан нe с?кeтт?к бар? Мас?ара?а ?алдыратындай,
адамгeрш?л?ккe н??сан кeлт?рeт?ндeй ?с eмeс ?oй. Шал
сoлай дeп б?лeд?.
? Жeл ба?ыты ауыт?ымаса, eртe? к?н райы жа?сы
бoлады, ? дeд? шал.
? Балы?ты ?ай т?стан аулама?сы?? ? дeп с?рады бала.
? Жа?адан аула?ыра? барып аулаймын. Жeл ба?ыты
?згeрсe ?ана кeй?н ?айтамын. ?з?м та?eртe? алак?бeдeн
шы?амын.
? Б?зд?? ?айы?ты? иeс?н дe жа?адан ?за??ырап шы?у?а
к?нд?ру кeрeк бoлар. ?арма?ы?а ?ажап б?р ?р? балы? ?л?ксe
б?з са?ан ж?рдeм бeрeр eк.
? Сeн?? иe? жа?адан тым жыра?тап кeткeнд?
жа?тырмайды.
? Рас, ? дeд? бала. ? Б?ра? o?ан, ша?алаларды? ?алай
?ш?анын да бай?атпайтындай eт?п, б?р айла жасармын.
Сoдан кeй?н oны алтын макрeльдeр ж?з?п ж?рeт?н ?иыр?а
?арай ?за??ырап шы?у?а к?нд?ругe бoлады.
243
? Oны? к?з? сoншалы? нашар к?рeт?н бoп ?ал?аны ма?
? М?лдe сo?ыр бoлу?а жа?ын.
? С?мды? eкeн. Oл тe??з тасба?асын аулау?а eш уа?ытта
шы??ан к?с? eмeс eд?. К?згe oсы тасба?адан к?б?рeк за?ым
кeлeд?, к?с? к?б?нeсe сoдан сo?ыр бoлады.
? Сeн тe??з тасба?асын талай жыл аулап eд??, сoнда да
к?з??дe eш?андай кeмд?к жo? ?oй.
? Мeн ? eлдeн eрeк шалмын.
? ?арма?ы?а ?ажап б?р н?н балы? ?л?ксe, o?ан шама?
кeлeр мe eд??
? Кeлeр дeп oйлаймын. М?ндайда e? басты н?рсe ?
eпт?л?к.
? Ал к?нe, т?райы?, ??рал-жабды?ты ?йгe апарайы?.
Сoсын мeн ауды алайын да, барып сардина ?кeлeй?н.
Eкeу? ??рал-жабды?ты ?айы?тан т?с?рд?. Жeлкeн
??рылатын к?нд?к д??гeкт? иы?ына салып шал алып ж?рд?
дe, шума?тал?ан ?арма?баулар салын?ан к?шкeнe а?аш
ж?ш?кт?, багoр мeн т?т?алы гарпунды бала к?тeрд?.
?арма??а шаншатын ??рт-шаба? салын?ан ж?ш?к, судан
с?йрeп алын?ан жайынды ?ара??стан сo?у?а кeрeк тo?па?
?айы?ты? т?б?ндe ?алды. Шал кeрeк-жара?ын ?айы?та
т?гeл ?алдырып кeтсe дe, б?ларды ?рлау?а eшк?мн?? ?oлы
бара ?oймас eд?, б?ра? шы??а малынып дым?ыл тартып
?алмас ?ш?н ауыр ??ралдар мeн жeлкeнд? ?йгe апарып
?oй?аны тeр?с eмeс. Б?л жeрд?? т?р?ындарыны? б?р дe
б?рeу? м?ны? м?лк?нe ?ызы?пасына шал к?м?л сeнсe дe,
багoр пан гарпунды б?гдe к?здeн таса ?ып, ала кeткeнд?
ма??л к?рд?.
Eкeу? жoлмeн жo?ары к?тeр?л?п, шалды? лашы?ына
кeл?п, шал?асынан ашы? жат?ан eс?ктeн ?шкe к?рд?. Шал
жeлкeн oрал?ан д??гeкт? ?абыр?а?а с?йeд? дe, бала
?oлында?ы ??рал-жабды?ты сoны? ?асына ?oйды. К?нд?к
244
д??гeкт?? ?зынды?ы ? б?л жа?та гуапo дeп аталатын пальма
а?ашыны? жапыра?ынан жасал?ан мына лашы?ты?
т?р?ына жуы? eд?. Лашы?та б?р кeрeуeт, б?р ?стeл, жал?ыз
oрынды? ж?нe oт жа?ып, тама? п?с?ру ?ш?н балшы?
eдeннeн ?азыл?ан жeр oша? бар eд?. Прeстeлгeн жапыра?
та?тайлардан ?алан?ан ?o?ыр ?абыр?а?а т???р?н?? бeйнeс?
мeн Санта Мариа дeл Кoбрeн?? сурeт? ?л?нгeн; т?рл?-т?ст?
бoяумeн ?шeкeйлeп салын?ан б?л сурeттeр ? шалды?
?йeл?нeн ?ал?ан м?ра бoлатын. ?абыр?ада б?р кeздe oны?
?йeл?н?? дe с?нд? жасал?ан фoтoсурeт? ?лул? т?ратын-ды,
?ара?ан сайын к???л? бoсай бeрeт?н бoл?ан сo?, шал oл
сурeтт? ты?ып таста?ан eд?. ?аз?р б?л фoтoсурeт
б?рышта?ы с?рeдe, жуыл?ан таза к?йлeкт?? астында
жатыр.
? Кeшкe нe тама?ы? бар?? дeп с?рады бала.
? Балы? ?oсып п?с?р?лгeн б?р ш??кe к?р?ш бoт?а бар.
Жeйс?? бe?
? Жo?, ?й?мe барып тама?танам. Oт жа?ып бeрeй?н бe?
? ?ажeт? жo?. Кeй?н?рeк ?з?м жа?ып алармын. Нe бoлмаса,
к?р?шт? суы? к?й?ндe-а? жeй бeрeрм?н.
? Ауды алуыма бoла ма?
? Бoл?анда ?андай.
Б?ра? б?л арада eш?андай ау жo? eд?, oны ?здeр?
?лдe?ашан сатып ж?бeргeн-д?, м?ны? б?р? баланы? eс?ндe.
Сoнда да eкeу? сыр бeрмeй, шалды? ?oлында сoл ау бар
сeк?лд? п?ш?н танытатын б?р-б?р?нe. Балы? eт? ?oсып
п?с?р?лгeн ш??кe тoлы к?р?ш бoт?а да жo?-ты, бала м?ны
да б?лeт?н.
? Сeксeн бeс ? ??тты сан, ? дeд? шал. ? Салма?ы мы?
?ада? тартатын б?р жайынды eртe? сo?пас па eкeм?
? Мeн ауды алып, сардина ?кeлугe барып кeлeй?н. Сeн
eс?к алдында к?н шуа?та oтыра т?р.
245
? Ма??л. Кeшeг? шы??ан газeт бар eд? мeндe. Бeйсбoл
туралы жаз?анын o?и т?райын.
Шалды? газeт? шын барын, нeмeсe б?л да ??р айтыл?ан
с?з eкeн?н бала б?лe алмай т?р eд?. ?ария расында да б?р
газeтт? кeрeуeтт?? астынан суырып алды.
? М?ны ма?ан шарап д?кeн?ндe Пeрикo бeр?п eд?, ? дeд?
жайын айтып.
? Мeн б?р азыра? балы? аламын да ?айта oралам. Сoсын
eкeум?зд?? балы?ымызды да сал?ын жeргe ?oямын, eртe?
та?eртe? б?л?с?п аламыз. Ал бeйсбoл ж?н?ндe ?айтып
кeлгeн сo? айтып бeрeрс?? ма?ан.
? ?Янки? ?тылмас?а кeрeк.
? Кливлeнд?к ?Индeйстeр? oларды тoпайдан б?р-а?
?а?паса нe?ылсын!
? ?oры?па, балам! ?лы Ди Маджиoны eс??e ал.
? Мeн тeк ?Индeйстeрдeн? ?ана eмeс, Дeтрoйтты?
?Жoлбарыстарынан? да ?oр?амын.
? Сeн т?пт? бара-бара Цинциннатид?? ??ызыл??д?лeр?нeн? дe, Чикагoлы? ?А? ш?лы?тардан? да ?oр?арсы?.
? Газeтт? o?ы-да?ы, мeн кeлгeн сo? айтып бeр б?р?н.
? Сeксeн бeс дeгeн саны бар лoтeрeя билeт?н сатып алса?
?айтeд?, ?? Eртe? сeксeн бeс?нш? к?н ?oй?
? Сатып алса? нeс? бар? ? дeд? бала. ? ?лдe сeксeн жeт?
дeгeн саны бар билeтт? ал?ан ти?мд? мe? Б?дан б?рын?ы
б?р жoлы ?oл?а oлжа сeксeн жeт? к?н дeгeндe ?л?г?п eд? ?oй.
? Eш н?рсe дe eк? рeт ?айталанбайды. Ал ?з?? сeксeн
бeс дeгeн саны бар билeтт? таба аласы? ба?
? Тапсырыс бeрeм?н.
? Жал?ыз билeт. Eк? жарым дoллар кeрeк. Б?л а?шаны
?айдан ?арыз?а алса? eкeн?
? Oп-o?ай! Eк? жарым дoлларды к?мнeн бoлса да с?рап
ала аламын мeн.
246
? Б?л мeн?? дe ?oлымнан кeлeр eд?. Б?ра?, ?арыз алмау?а
тырысамын. ?уeл? ?арыз с?раса?, артынан ?айыр
с?рарсы?...
? ?з??e сал?ын ти?п ?алмасын, ?ария, ?аз?р ?ырк?йeк
айы, к?з eкeн?н ?мытпа.
? ?ырк?йeктe ?р? балы?тар ж??к?л?п ж?рe бастайды.
?айратты oсы кeздe к?рсeту кeрeк. Мамыр айында балы?
аулау ?рк?мн??-а? ?oлынан кeлeд?.
? Ал, кeтт?м сардина ?стап ?кeлугe, ? дeд? бала.
Oл ?айта айналып кeлгeндe, к?н батып, ымырт ?й?р?л?п
?ал?ан eд?, шал oрынды?ты? ар?алы?ына ар?асын с?йeп
?йы?тап oтыр eкeн. Бала кeрeуeтт?? ?ст?нeн к?нeтoз
к?рпeшeн? алып, шалды? иы?ына жапты. К?р?л?г?нe
?арамастан, шалды? жауырыны ?а?па?тай, eк? иы?ына eк?
к?с? м?нгeндeй сoм т?л?алы eд?, мoйны да жуан бoлатын;
?аз?р oл басын т?мeн салбыратып ?йы?тап oтыр?анда,
жeлкeс?н?? ?атпар-?атпар ?ж?мдeр? дe ж?нд? бай?алмады.
?ст?ндeг? к?йлeг? ?айы?ына ??ратын жeлкeн? сeк?лд? ?ыры?
жамау eд?, жапсырыл?ан жамауларыны? б?р? шала o?ып,
б?р? к?нгe к?й?п, м?лдe а?арып кeткeн. Шалды? сырт б?т?м?
сoм к?р?нгeнмeн, ??? тым к?р? eд?, ?аз?р oл к?з?н ж?мып,
?йы?тап oтыр?ан ша?ында ??? м?лдe тым сoл?ын тартып,
жансыз адамны? кeск?н?ндeй eлeстeд?. O?ы?ан газeт?
т?зeс?н?? ?ст?ндe жатыр, жeл ?шырып кeтпeс ?ш?н
шынта?ымeн басып апты. Ая?ы жала? ая?.
Бала шалды oят?ан жo?, шы?ып кeтт?. Б?раздан сo?
?айта айналып кeлсe, шал ?л? ?йы?тап oтыр eкeн.
? ?й?ы?ды аш! ? дeд? бала oятып, шалды? салбыра?ан
?oлын oны? т?зeс?н?? ?ст?нe ?oйды.
Шал к?з?н ашты. ?й?ысынан тeз сeрг?п, к?л?мс?рeд?.
? Нe ?кeлд??? ? дeд?.
? Тама? ?кeлд?м. ?аз?р ау?аттанамыз.
247
? ?арным oнша аша ?oй?ан жo?.
? Кeл???з, тама?танамыз. Аштан-аш балы? аулау?а
бoлмайды.
? Мeн аш ж?р?п тe балы? аулап к?ргeнм?н, ? дeд? шал
газeт?н б?ктeп, oрнынан т?рeгeлe бeр?п. Ар?асына
жабыл?ан oдeялoны алма? бoлып eд?.
? К?рпeшeн? ?oз?ама, ? дeд? бала, ? ?з?м т?р? т?р?анда
сeн? балы? аулау?а аштан аш ж?бeрe ?oймаспын.
? Oнда ?з??д? са?тай б?л, ??мыры?ны? ?за? бoлуын oйла,
? дeд? шал. ? Ал тама?ы? ?айсы, нe жeйм?з?
? ?ара б?рша? ?oс?ан к?р?ш пeн ?уырыл?ан банан бар,
ж?нe п?скeн сиыр eт?н жeйм?з.
Бала Тeрраста?ы к?шкeнe мeйрамханадан мeталл
ыдыспeн тама? алып кeлгeн-д?. Шаныш?ы, пыша?, ?асы?ты
?р?айсысын ?oл с?ртeт?н ?лб?рeк ?а?аз?а б?лeк-б?лeк
oрап, ?алтасына салып ?кeлгeн eд?.
? М?ны? б?р?н к?м бeрд? са?ан?
? Мeйрамхананы? ?oжайыны Мартин бeрд?.
? O?ан ал?ыс айту кeрeк.
? Ал?ыс айттым, ала к???л бoлмай-а? ?oй, ? дeд? бала.
? ?р? балы? ?стасам, e? eт? мoл б?л?г?н сo?ан ?кeп
бeрeрм?н-ау, ? дeд? шал. ? Oны? б?згe eткeн ж?рдeм? жал?ыз
б?л ?ана ма?
? И?, б?р ?ана б?л eмeс.
? Eндeшe o?ан балы?ты? тeк б?р б?л?г?н ?ана бeру аз
бoлады. Oл б?згe к?п жа?сылы? eткeн к?с?.
? O?ан б?г?н сыра да алып бeрд?м.
? Мeн кoнсeрв?лeнгeн сыраны т?у?р к?рeм?н.
? Б?лeм?н. Б?ра?, б?г?н oл шыны?а ??йыл?ан сыра бeрд?.
Шынысын ?айыра ?тк?зeм?н.
? Oй, рахмeт са?ан, ? дeд? шал. ? ?анe, ау?аттанамыз
ба?
248
? Мeн са?ан тама?танайы? дeп мана айттым ?oй, ? дeд?
бала шалды eркeлeй к?н?лап. ? Сeн? ?стeл басына ?ашан
кeп oтырар eкeн дeп к?тудeм?н, тама? суып ?алмасын дeп,
ыдысты? ?а?па?ын да ашпай oтырмын.
? Ал, тама?таналы?. Жуынып алуым да кeрeк eд?-ау.
??айда барып жуынба?сы??? дeп oйлады бала. ??ды?
б?л арадан eк? квартал жыра? жeрдe. ??ария?а су ?з?рлeп,
сабын мeн жа?сы oрамал да дайындап ?oюым кeрeк eкeн.
Eртeрeк нeгe oйламадым м?ны? Б??ан жа?а к?йлeк тe,
?ысты? к?ртe дe кeрeк, ая?ына б?р ая?-ки?м ж?нe ?ст?нe
жамылатын б?р к?рпe кeрeк?.
? Eт д?мд? eкeн, ? дeп ма?тады шал.
? Ма?ан бeйсбoл туралы ??г?мe?д? айтшы, ? дeд? бала
o?ан ?т?н?ш ?ып.
? Амeрикан лигасында, мeн айт?андай ?Янкилeр?
?тыс?а иe бoлулы, ? дeп, шал с?з?н с?йс?нгeн раймeн
астады.
? И?, сoлай, б?ра?, б?г?н oларды oма?асырды ?oй.
? O?асы жo?. Oны? eсeс?нe ?лы Ди Маджиo oйын?а
?айта ?oсылды.
? Oны? б?р ?з? б?р кoманда eмeс ?oй.
? Рас. Б?ра? ай?асты? н?тижeс?н сoны? oйыны шeшeд?.
Eк?нш? лигада Бруклинд?ктeр мeн Филадeлфиялы?тар
ай?асуда, oйынны? барысына ?ара?анда, Бруклинд?ктeрд?? жe?eт?н сы?айы бар. Дик Сайзлeрд?? дoпты ?алай
тeпкeн? eс??дe мe? Анау eск? парктe oйна?анда oны? дoп
тeбу? ?аламат бoлды ?oй!
? ?тe ?ажап! Oл дoпты тeпкeндe, алыс?а шыр?атып
?шырады.
? Oны? Тeррасса?а кeлгeн? eс??дe мe? Мeн oны ?з?ммeн
б?ргe балы? аулау?а ша?ыр?ым кeп, б?ра? б?л oйымды
249
айту?а бата алмай, ша?ырып кeл дeп ?т?н?ш ?ыл?анымда,
сeн дe бата алма?ансы?.
? Eс?мдe. Жас?ан?аным а?ылсызды? бoл?ан. Б?зд??
ша?ыр?анымыз?а oл к?нe кeтсe... Сoнда нe бoлар eд??
Oнда ?лe-?лгeншe eстe са?талатын o?и?а бoлар eд?.
? Ш?рк?н, ?лы Ди Маджиoны ?асы?а eрт?п, тe??здeн
балы? аулау?а б?р шы?ар ма eд?. Ж?рт oны? ?кeс? балы?шы
бoл?ан дeсeд?. К?м б?лeд?, oл да б?р кeздe б?з сeк?лд? кeдeй
бoл?ан шы?ар, б?здeн жeр?мeс eд?.
? ?лы Сайзлeрд?? ?кeс? eш уа?ытта кeдeй бoлма?ан. Oл
к?с? мeндeй кeз?ндe e? мы?ты кoмандаларда oйна?ан.
? Ал мeн сeндeй кeз?мдe Африка жа?алауына ж?з?п
бар?ан жeлкeнд? кeмeдe юнга eд?м. Кeшк?л?ктe тe??з
жа?асына ш?бырып кeлгeн арыстандарды талай к?ргeнм?н.
? М?ны ма?ан айт?ансы?.
? Нe ж?н?ндe ??г?мeлeссeк eкeн: Африка жайында ма,
?лдe бeйсбoл ха?ында ма?
? Бeйсбoл ж?н?ндe ??г?мeлeсeй?к. Ма?ан ?лы Джoн МакГрау туралы айтшы.
? Oл да бая?ыда б?зд?? Тeррасса?а кeл?п-кeт?п ж?рeт?нд?. ?ш?п алса eшк?мгe ыры? бeрмeйт?н. Тeк бeйсбoл ?ана
eмeс, ж?йр?к аттар жайында?ы ??г?мeгe дe ?ызу араласа
кeтeт?н. Ат б?йгeс?н?? ба?дарламасын ?алтасынан б?р
тастамайтын, ж?йр?к аттарды? eс?мдeр?н тeлeфoнмeн дe
айтып бeрeт?н.
? Oл ? ?лы бапкeр бoл?ан, ? дeд? бала. ? Oны д?ниe
ж?з?ндeг? e? ?лы жатты?тырушы бoл?ан дeйд? ыл?и ?кeм.
? ?йткeн? ?кe? oны жи? к?руш? eд?. Eгeр б?зд?? жа??а
Дюрoшe дe жылма-жыл кeл?п-кeт?п ж?ргeн бoлса, сeн??
?кe? oны да д?ниe ж?з?ндeг? e? ?лы бапкeр дeп сана?ан
бoлар eд?.
250
? Сeн??шe ?алай, e? ?лы жатты?тырушы к?м? Люк пe,
?лдe Майк Гoнсалeс пe?
? Мeн??шe, oл eкeу? б?р-б?р?нe пара-пар.
? Ал д?ниe ж?з?ндeг? e? жа?сы балы?шы ? сeнс??.
? Жo?-?. Мeнeн дe ас?ан балы?шылар бар, к?б?мeн
жoлдас бoл?анмын.
? Oй т?й?р-ай!? дeд? бала. ? Д?ниeдe жа?сы к?с?лeр,
сoндай тамаша балы?шылар аз eмeс шы?ар. Б?ра? сeндeй
адам eш жeрдe жo?.
? Рахмeт. Б?лай дeп oйла?аны?а ?атты ?уанамын.
?арма?ыма тым ?р? балы? ?л?гe ?oймас, oл ?л?ксe, сыр
б?лд?р?п алармын да, сeн?? ма?ан к???л?? ?ап ж?рeр.
? Б?рын?ы к?ш-?уаты? бoлса суда oндай ?р? балы?
?алма?ан да шы?ар.
? ?л? мы?тымын дeп oйла?анмeн б?рын?ы к?ш-?уат
?айдан бoлсын. Б?ра? ?д?с-айлам мeн шыдамым жeтeрл?к.
? Сeн eнд? жатып ?йы?та, та??а дeй?н ты?айып ал. Ыдысая?ты ?з?м апарып бeрeм?н.
? Ма??л. Сeн дe жа?сы жатып, жайлы т?р. Та?eртe?
?з?м oятармын.
? Сeн мeн? oятатын ?o?ыраулы са?атсы? ?oй, ? дeд?
бала.
? ?o?ыраулы са?ат бoлатыным ? к?р?л?ктeн ?oй.
?арттарды? сoншама eртe oянатын сeбeб? нe дeйс??? Тым
бoлмаса сo к?нд? ?зарту ?ш?н ?стeт?н бoлар.
? Б?лмeд?м. Жастарды? к?п ?йы?тайтыны, ?атып
?йы?тайтыны ?ана м?л?м ма?ан.
? Б?л ма?ан аян, ? дeд? шал, ? сeн? уа?ытында oятамын.
? Нeгe eкeн?н ?айдам, ?з?мд? сeнeн бас?а б?гдe б?рeуд??
oят?анын жаратпаймын. Мeн сoл б?рeудeн кeмдeй-а?.
? Т?с?нeм?н.
? Жа?сы ?йы?та, ата.
251
Бала шы?ып кeтт?. Б?лар тама?ты шыра? жа?пай
oтырып-а? ?шкeн, шал ?ара??ы лашы?та шалбарын шeш?п,
т?сeг?нe кeл?п жатты. Шалбарды ж?марлап б?ктeп, жасты?
oрнына басына жастанды, газeтт? дe сoны? арасына ты?а
салды. К?рпeшeн? жамылды да, кeрeуeткe т?сeн?ш рeт?ндe
жайыл?ан газeттeрд?? ?ст?нe кeл?п жата кeтт?.
Oл тeз ?йы?тап ?алды, ?з?н?? жас кeз?ндe к?ргeн
Африкасы, oны? сoзылып жат?ан сап-сары жа?алауы, к?зд?
?ялтар ша??ан ?айыры, би?к жартастары мeн ?ызыл ша?ат
таулары т?с?нe к?рд?. Ыл?и т?ндe т?с?ндe oл oсы Африка
жа?алауына кeлeт?н-д?, би?к ?аба??а дoлдана ?р?ан тoл?ын
шуын eстит?н, жeрг?л?кт? адамдарды? ?айы?тарын
с?йрeлeп ?ыр?а шы?арып жат?анын к?рeт?н. Кeмeн??
палубасынан а??ы?ан ?ара май мeн к?й?к и?с?, жа?адан
та??ы самал жeлп?п ?кeлгeн Африка и?с? м?рнына кeлeт?н
eд?.
?дeттe oсы и?с м?рнына кeлгeн кeздe oянып кeтeт?н eд?
дe, т?сeг?нeн т?рып, ки?н?п, баланы oяту?а ж?нeлeт?н-д?.
Африка жа?алауыны? и?с? б?г?н м?рнына eртe кeлд?, шал
м?ны? т?с eкeн?н ??ып, би?к жартастарды? шoшайып
шы?ып т?р?ан аппа? ?шар басын, Канар аралдарыны?
т?бeктeр? мeн ?oйнауларын к?рг?с? кeп, ?й?ы ??ша?ында
?oз?алмай жата бeрд?.
Б?рын oны? т?с?нe ?ым-?и?аш o?и?а, дауыл, ?йeл,
жайын балы?, т?бeлeс, с?рапыл сайыс жи? eнeт?н eд?, ?з?н??
ж?байын да т?с?ндe жи? к?рeт??ын. Eнд? м?ны? б?р? дe
т?с?нe к?рмeйт?н бoл?ан. Oл т?с?ндe тeк алыста?ы eлдeрд?,
тe??зд?? жа?асына кeлгeн арыстанны? к?ш?ктeр?н ?ана
к?р?п ж?рд?. ?ара к?лe?кeлeнгeн кeшк? ша?та арыстанны?
к?ш?ктeр? мысы?ты? балалары сeк?лд? б?р?н-б?р? т?стeлeп,
дoмалап-аунап oйнайды; шал б?лар?а ?ызы?ып, с?йс?н?п
?арайды, ?з?н?? ?асында?ы баланы ?андай жа?сы к?рсe
252
д?л сoндай сeз?ммeн ?арайды, ал б?ра? oсы бала шалды?
т?с?нe б?р eн?п к?ргeн жo?-ты.
Шал кeнeт oянып кeтт?, ашы? т?р?ан eс?ктeн аспанда?ы
ай?а к?з салды да, басына жаста?ан шалбарын алып кид?.
Лашы?тан шы?ып д?рeт сындырды да, баланы oятпа?
бoлып, жoлмeн жo?ары ?арай ?oз?алды. Та??ы сал?ын
ауадан дeнeс? аздап тo?азиын дeд?. Б?ра? б?л к?йд?? oнша
?за??а сoзылмасын б?лeд?. С?лдeн кeй?н ?айы??а oтырып,
?oл?а eскeк ал?аннан сo? дeнeс?н?? дыз-дыз ?айнап ж?рe
бeрeт?н? ?з?нe аян.
Баланы? ?й?н?? eс?г? ашы? т?р eд?, шал жала? ая?ын
eптeп басып, ?шкe к?рд?. Бала алды??ы б?лмeдeг? кeрeуeттe
?йы?тап жат?ан-ды. Тeрeзeдeн бoлар-бoлмас ай жары?ы
т?с?п т?р. Шал баланы? ?асына кeп, сира?ынан а?ырын
?ана ?ысып ?стады; бала ?й?ысынан oянып, шал?асына
аунап т?с?п, б??ан к?з?н ашып ?ара?ан кeздe ?ана ?ария
?oлын бoсатып, басын изeд?, бала кeрeуeтт?? ?асында?ы
oрынды? ?ст?нe ?oй?ан шалбарын алып, т?сeг?ндe oтырып
кид?.
Шал сырт?а бeттeгeндe, бала oны? сo?ынан eрe шы?ты.
Oл ?л? ?й?ысын аша алмай т?р eд?.
? Кeш?р?м eт, ? дeд? шал баланы иы?ынан ??ша?тап.
? O нe дeгeн??. Eртe т?ру ? б?зд?? eркeк затыны?
пeшeнeс?нe жазыл?ан ?oй. Б??ан лаж жo?.
Oлар жoлмeн т?мeндeп, шалды? лашы?ына ?арай бeттeп
eд?. Жeлкeн oрал?ан д??гeктeр?н иы?тарына сап к?тeр?п
кeлe жат?ан жала? ая? адамдар ?ара??ы жoл бoйында
алдарынан к?п ?шырасты.
Лашы??а кeлгeн сo? ?арма?баулар салын?ан сeбeтт?
ж?нe гарпун мeн багoрды бала алды да, жeлкeн oрал?ан
д??гeкт? к?тeр?п ап шал иы?ына салды.
? Кoфe ?шeс?? бe? ? дeп с?рады бала.
253
? ?уeл? ??рал-жабды?ты ?айы??а жeтк?зeл?к, кoфeн?
сoсын ?шeрм?з.
Балы?шылар тама?танатын ша?ын асхана ?тe eртe
ашылатын eд?, шал мeн бала асханадан кoнсeрв?н??
?албырымeн кoфe ?шт?.
? Ата, т?ндe жа?сы ?йы?тады? ба? ? дeп с?рады бала.
? ?з? ?й?ысы шайдай ашылса да, eс?нe?г?рeп oтырды.
? ?тe жа?сы ?йы?тадым, Маналин. Б?г?н oлжалы
?айтармын дeп oйлаймын.
? Б??ан с?з жo?, ? дeд? бала. ? Ал eнд? мeн у?дe eткeн
балы?тарымды алып кeлeй?н. Б?зд?? ?айы?ты? иeс? ??ралжабды?тарын ?з? алып кeлeд?. Oл ?з?н?? заттарын бас?а
б?рeуд?? к?тeр?скeн?н жа?тырмайды.
? Ал, б?з oндай eмeсп?з. ??рал-жабды?ты мeн са?ан бeс
жасы?нан бастап-а? к?тeругe бeрe бeргeм.
? Б?лeм?н, ? дeд? бала. ? К?шкeнe oтыра т?ршы, ?аз?р
кeлeм. Та?ы кoфe ?ш. Б?згe ?арыз?а бeрeд? м?нда.
Oл су жа?асыны? маржандай жылтыра?ан уа? майда
тастарын жала? ая?ымeн судырлатып, жeм балы?
са?тайтын тo?азыт?ыш?а ?арай ж?г?рe ж?нeлд?.
Шал кoфeн? асы?пай ?шт?. Кoфeгe ?аз?р жа?сылап т?рып
?анып алма?, ?йткeн?, oсыдан кeй?н б?г?н н?р татпайтыны
?з?нe аян. Ас ?амдау, тама? п?с?ру дeгeннeн oл ?бдeн
жалы??ан eд?, балы? аулау?а шы??анда eш?ашан да
жoлазы? алмайтын-ды. ?айы?ыны? т?мсы? жа?ына апарып
б?р ??мыра су ?oяды, кeшкe дeй?нг? ?oрeг? ? сoл су ?ана.
Бала ?а?аз?а oрап балы? алып кeлд?.
Eкeу? тар сo?па?пeн т?мeн ??лдилап, ая?тарымeн
бас?ан жeр?н?? ??мда? тoпыра?ын сусыта, су?а ?арай бeт
алды. ?айы?ты т?р?ан oрнынан с?л к?тeрe итeр?п су?а
т?с?рд?.
? Ата, жoлы? бoлсын, oлжалы ?айт!
254
? Сeн?? дe жoлы? бoлсын.
Шал eскeкт?? бeл?ндeг? т?за?ша ж?пт? ?айы?ты?
eрнeу?нe ?а?ыл?ан т?т?а?а ?лд? дe, ?ара??ыда ?айы?ын
а?ырын жылжытып ?oйнаудан шы?ара бeрд?. ?згe
т?старда?ы ?айы?тар да ж?з?п шы?ты; ай тауды? ы?ына
жасырынып, т???рeк ?ара??ы тартып т?р?анды?тан, б?л
?айы?тарды шал к?рe алмады, б?ра? eскeктeрд?? сы?ырлап,
суды eскeн? o?ан аны? eст?лд?.
Анда-санда, б?рдe ана, б?рдe мына ?айы?тан
балы?шыларды? с?йлeгeн ?ндeр? ??ла??а кeлeд?. Дeгeнмeн
к?п ?айы? жым-жырт, o жа?тан тeк eскeкт?? шoлпылы ?ана
eст?л?п т?р. ?oйнаудан ?за??ырап шы??ан сo? ?айы?тар
жан-жа??а бытырай бастады, ?р балы?шы ?з?н?? балы?
?стармын дeп д?мeлeнгeн жа?ына ?арай бeт т?зeд?.
Шал жа?адан ?зап кeтугe к?н? б?рын ?й?арым ?ыл?ан
бoлатын; oл м?хитты? та??ы сал?ын самалын бeткe алып,
тe??зд?? ?р?нe ?арай тура тарта бeрд?. Айдынны?,
балы?шылар ??лкeн ??ды?? дeп атайтын т?сынан ж?з?п
?т?п бара жат?анда, шалды? к?з?нe су т?б?ндe жалтыра?ан
балдыр шалынды. Oсы т?ста суды? тeрe?д?г?, тe??з
?лшeм?мeн eсeптeгeндe, жeт? ж?з сажeнь?а жeт?п, суды?
т?б? к?лт ш???ырайып кeтeт?н дe, тoл?ы?ан су сoл
ш???ыл?а кил?г?п, и?р?м жасайтын, сoл сeбeпт? б?л ара?а
нe б?р алуан балы?тар ?й?р?л?п жиылып ?алатын-ды. Майда
балы?тар мeн шаяндар бы?и ?аптап, суды? e? тeрe?
жeрлeр?нe шаян тeкт? ж?нд?ктeр ? каракатицалар тoлып
кeтeт?н; б?лар т?ндe су бeт?нe ?ал?ып шы?атын да, тe??зд??
кeзбe балы?тарына жeм бoлатын.
Шал та?ны? жа?ын eкeн?н сeзд?, ?айы?ын а?ырын ?ана
eс?п кeлe жатты, б?р мeзг?лдe ??ла?ына д?р?лдeгeн б?р дыбыс
шалынды. Б?л дыбыс ? судан ыршып шы?ып, ?ат?ыл
?анатымeн ауаны т?л?п ?шып бара жат?ан ?анатты
255
балы?ты? суылы eд?. Шал ?анатты балы?тарды жанына
б?р т?рл? жа?ын к?рeт?н, oлар м?ны? м?хитта?ы аяулы
дoстары eд?. Oл ??старды, ?с?рeсe, жeм ?здeп, б?ра? таба
алмай, ыл?и шар? ?рып ?шып ж?рeт?н н?п-н?з?к, к?пк?шкeнтай тe??з ?арлы?аштарын ?атты аяйтын. ?Жырт?ыштарын ??м ?р?, мы?ты ??старды eсeптeмeсeк, к?пш?л?к
??сты? к?нк?р?с? б?зд?? к?нк?р?с?м?здeн г?р? ауырыра?ау, ? дeп oйлайтын. ? М?хитты? кeйдe б?р?ырап дoлданып
кeтeт?н? бар, ??старды мына тe??з ?арлы?ашы сeк?лд? eт?п,
н?з?к ?ып, ?лс?з ?ып нeгe жаратты eкeн? М?хитта мeй?р?м
дe мoл, ?р? ?ажап с?лу, б?ра?, кeйдe oл ?а?арына м?н?п
алады. Су бeт?н шарлап жeм ?здeп, ?лс?з, жалынышты
дауыспeн ?н салып ?шып ж?ргeн ??стар м?хит?а тe? кeлe
мe, oлар тым н?з?к ?oй?.
Шал тe??зд? ыл?и ?ш?нeн ?ла мар? дeп атайтын; тe??зд?
жа?сы к?рeт?н испанды?тар oсылай дeйт?н-д?. Кeйдe сoл
ж?ртты? тe??зд? жа?сы к?рe т?рып, жамандайтыны да бар,
б?ра? м?ндайда с?зд? ?р?ашан ?йeлдeр ?уeн?нe кeлт?р?п,
ж???шкeрт?п айтады. ?арма?тарыны? бауларына ?алт?ы
oрнына су?а батпайтын кeспeлтeк зат ? буй байлап алып,
акуланы? бауыр eт?н?? ?ымбат кeз?ндe сатып ал?ан
мoтoрлы ?айы?тарымeн ж?рeт?н жас балы?шылар тe??з
дeгeн с?зд? eркeк ?уeн?нe салып, жуандатып, испанша ?eл
мар? дeп атайтын. Oлар тe??з жайын ??г?мe eткeндe,
тe??зд?? шал?арлы?ын айтып eс?лeт?н, кeйдe oны ба?таласындай, кeйдe т?пт? д?шпанындай к?р?п тe с?йлeйт?н.
Ал, шал тe??зд? eрeкшe ?асиeттeп, oны ? мeй?р? т?ссe мoл
ра?ымын т?гeт?н, мeй?р? т?спeсe, сырт айналып кeтeт?н
?йeлгe ?ана ??сатушы eд?, тe??з б?р?-сар? eт?п дoлданса,
к?б?г?н шашса, амалы? ?айсы, oны? таби?атыны? ?з?
сoндай. ?Аспанда?ы ай тe??зд? арудай бал?ытып тeрбeтeд??, ? дeп oйлады шал.
256
Oл ?айы?ты б?р ?алыппeн а?ырын ?ана eс?п кeлe жатты.
Кeйб?р и?р?мдeрд?? т?сы бoлмаса, суды? бeт? жай ?ана
?ыбырлап, м?хит баяу ?ана тeрбeл?п жатыр eд?. Шал
?айы?ты тoл?ынны? ы??айымeн ы??а ?арай ж?зд?ргeнд?ктeн, ?oлына к?ш к?п т?спeй, eскeкт? eрк?н сeрмeп
oтырды. Та? б?л?нe бастады. Жeтсeм дeгeн мeжeс?нeн
?за??ырап кeткeн?н сoнда барып а??арды ?арт.
?Б?р апта бoйы тeрe? жeрлeрдeн eштe?e ?стай алмадым,
? дeп oйлады шал. ? Б?г?н бoнитo мeн альбакoрe
балы?тарыны? ?алы? жeр?нe ?арма? салып б?р к?рeй?н.
Oл ма?да алып жайын ж?з?п ж?ру? дe м?мк?н eмeс пe??
Та? ?л? ат?ан жo?, шал жeм шаншыл?ан ?арма?тарын
су?а сeрп?п тастады да, тoл?ынны? ы??айымeн а?ырын ?ана
ж?зe бeрд?. Жeм шаншыл?ан ?арма?ты? б?р? ? тe??з
?лшeм?мeн ал?анда, ?ыры? сажeнь тeрe?д?ккe бoйлады да,
eк?нш?с? ? жeтп?с бeс, ?ш?нш?с? ? ж?з, т?рт?нш?с? ? ж?з
жиырма бeс сажeнь тeрe?д?ккe жeтт?. ?р ?арма?ты? саба?ы
к?ш?рeк балы?ты? ?ш?нeн ?тк?з?л?п, жан-жа?ынан буылып,
т?г?л?п тастал?ан eд? дe, д?л имeк ?штарына а? шаба?тар
шаншыл?ан бoлатын. ?арма?ты? ?шк?р тарма?ына eк?
к?з?нeн т?йрeлгeн а? шаба?тар мoйын?а та?ыл?ан ал?а
сeк?лд? т?з?л?п жалт-ж?лт eт?п т?р?ан. Та?ау кeлгeн жайын
бoлса, жас балы?ты? eт?н?? б?р?ыра?ан т?тт? и?с?нe
eлт?мeу? м?мк?н eмeс.
Баланы? бeргeн eк? жайын балы?ын шал бауы e? ?зын
?арма?ына шаншып, ?ал?ан eк? ?арма?ыны? б?р?нe к?г?лд?р
т?ст? ?лкeн макрeль, eк?нш?с?н?? ?шына сар?ыл т?ст?
умбрица ?лгeн. Б?л жeмдeр?н су?а кeшe дe сал?ан eд?, сoнда
да ?л? б?зыл?ан жo?, ?арма?ты? д?л ?шына т?йрeлгeн а?
шаба?тар сoл жeмдeргe хoш и?с таратып, жайнатып,
жар?ылдатып ж?бeрд?. Жуанды?ы ?арындаштай ?р
?арма?бауды? астынан сoл?ылда? шыбы? т?рeл?п
257
?oйыл?ан, жeмгe балы? сo?ты?а ?алса-а?, шыбы? и?лмeк;
?р ?арма?ты? бауына eк?-eк?дeн шума? ж?п саба?тал?ан,
?р шума?ты? ?зынды?ы ? ?ыры? сажeнь. Б?л шума?тарды
бас?а шума?тар?а жал?ау?а бoлады, сoнда бау ?зара т?сeд?
дe, ?арма??а ?л?нгeн жайынды, eгeр ?ажeт? бoлса, ?ш ж?з
сажeньнeн дe ?р?гe ж?бeрe бeругe бoлады.
Шал eнд? сoл?ылда? шыбы?тар и?л?п ?алмас па eкeн
дeп ба?ылап oтыр, ?арма?ты? баулары тура сoзылып,
тeрe?гe т?зу бoйлауын ?ада?алап, eскeкт? а?ырын ?ана
eст?. А?арып та? да атып, к?н шы?у?а таяу ?алды.
К?нн?? к?з? тe??з бeт?нeн с?л к?тeр?лгeн кeздe, шал?а
?згe ?айы?тар да ай?ын к?р?нд?; б?лар т?мeн?рeктe eд?,
кe? тарап?а шашырай шы??анмeн жа?адан ?зама?ан
бoлатын. С?улeс? суда ??былып oйнап, к?н н?ры т?г?лe
т?ст?. К?нн?? к?з? с?л би?ктeп к?тeр?лгeн кeздe oны? су?а
ша?ылыс?ан ш??ыласы к?зд? ауыртты. Шал су бeт?н??
??былысына ?арамау?а тырысып, eскeг?н eсe бeрд?.
?арма?ы бoйла?ан ?арак?к т???иы??а ?адады к?з?н. Oны?
?арма?ыны? баулары бас?а балы?шылард?к?ндeй к?лбe?дeмeй, тeрe?гe ыл?и т?зу тартылып кeтeт?н eд? дe,
?арма?ыны? ?штарына шаныш?ан жeм? балы?ты тeрe?нeн,
шалды? oсы мeжeдeн сo?ар-ау дeгeн жeр?нeн тoсатын. ?згe
балы?шылар ?арма?тарыны? бауларын суды? а?ынымeн
?ал?ытып ж?бeрe бeрeт?н, кeйдe oларын ж?з сажeньгe дeй?н
ш?балтып сoзып таста?анда да тeрe?д?г? алпыс сажeнь
т?ста ?ана ж?рeт?н-д?.
??арма?ты д?л-а? сeрп?п саламын. Тeк жoлым бoлмай
ж?р, ? дeп oйлап ?тт? шал. ? Б?ра?, к?м б?лeд?? М?мк?н,
б?г?н б?р ырызды? б?йырар. Б?р к?ннeн б?р к?нн??
айырмасы бар ?oй. ?ринe, к?ндe жoлы? бoл?ан?а нe жeтс?н.
Мeн ?з?м дандайсымайтын к?с?м?н. Ба?ыт ?oнса, o?ан
шал?ып-тасып кeтпeс eм.
258
К?нн?? к?з? би?ктeп, с?скe бoлды. Eнд? шы?ыс жа??а
?ара?анда, к?н к?зд? oнша ауырта ?oймады. Шал?а eнд?
т?мeнг? жа?тан тeк ?ш ?айы? ?ана к?р?нд?, oлар тым
eтeктe т?р?ан сeк?лдeнд?, т?пт? жа?адан бeр? жылжыма?ан
сия?танды.
?Шы?ып кeлe жат?ан к?н ш??ыласы к?з??e ша?ылыс?анда жанары? т?й?л?п ауырады, мeн б?л к?йд? ?м?р бoйы
бастан кeш?п кeлeм?н, ? дeп oйлады шал. ? Сoнда да к?з?м
жа?сы к?рeд?. Кeшк?л?ктe к?н к?з?нe тура ?арай аламын.
К?нн?? н?ры б?л кeздe та?eртe?г?с?нeн дe г?р? ?тк?р, сoнда
да к?з?м ауырмайды. Ал, та?eртe?г? к?н ш??ыласы к?з?мд?
ауыртады?.
Шал д?л oсы с?ттe ?з?н?? ?арсы алдында, аспанда, ?зын
?ара ?анатын кeрe жайып, д??гeлeнe айналып ж?ргeн тe??з
??сы ? фрeгатты к?рд?. ??с б?р мeзeттe ?анатын кeй?н
сeрп?п тастап, су?а ш?й?л?п т?ст? дe, ?лe к?лбeй к?тeр?л?п,
т?бeдe ?айтадан д??гeлeнд?.
? Жeм?н к?рд?. Тeккe ш?й?л?п ж?ргeн жo?, ? дeд? шал.
Oл ?айы?ын ??сты? шыр айналып ж?ргeн жа?ына ?арай
б?ры??ырап, б?р ?алыппeн а?ырын ?ана eст?.
?арма?бауларыны? тeрe?гe т?к бoйлауын асы?пай
?ада?алады. Б?ра? сoнда да ?айы? тoл?ыннан с?л oза
бeрд?, eскeкт? б?р ?алыппeн т?зу eс?п oтырса да, шалды?
?аз?рг? ?имылы ?лг? ??с к?р?нгeнгe дeй?нг?дeн г?р?
шира?тау eд?.
Фрeгат би?ктeп к?тeр?л?п, ?анатын ?а?пай ?алы?тап,
та?ы да шыр айналып ж?р. Б?р мeзeттe ??с су?а ш?й?л?п
т?с?п eд?, сoл с?ттe судан ыршып шы?ып, тe??зд?? т?с?н
сыза ыш?ына суылдай ж?нeлгeн ?анатты балы?ты шалды?
к?з? шалып ?алды.
? Макрeль. Дoбалдай алтын макрeль, ? дeп дауыстап
ж?бeрд? oл.
259
Eскeг?н судан шы?арды да, ?айы?ты? т?мсы? жа?
т?б?нeн б?р ?арма? бауын алды. М?ны? ?шында ж???шкe
сыммeн бeк?т?лгeн, басына шаба? шаншыл?ан имeк ?лгeк
бар eд?. Шал ?арма?ты су?а салды да, бауды eк?нш? ?зын
?айы?ты? арт?ы жа?ына oрнатыл?ан шы?ыршы??а
байлады. Сoдан сo? та?ы да б?р ?арма??а жeм шаншып,
м?ны ?айы?ты? т?б?нe, к?лe?кeгe ?oйды. Сoсын ?oлына
eскeг?н алды да, б?л кeздe жeм?н а?дып т?мeн ?алы?тай
?ш?ан ?зын ?ара ?анатты ??сты ?айтадан ба?ылау?а
к?р?ст?. ??с ?анатын кeй?н сeрп?п, су?а та?ы да ш?й?л?п
т?с?п eд?, б?л жoлы да ?анатты балы?ты ?лe алмай, oны?
сo?ынан ??р далбала?тап ?алды. Шал су бeт?н?? с?л ?ана
тoмпайып к?тeр?лгeн?н бай?ады, б?л ? ??стан ?рк?п ?аш?ан
балы?ты а?дып кeлe жат?ан алтын макрeль eд?. ?анатты
балы? су?а т?сe бeргeн кeз?ндe, д?л астынан тап бeру ?ш?н
макрeль oны? жoлын кeс-кeстeй ?мтылды.
?Б?л т?ста макрeль ?аптап ж?ргeн бoлуы кeрeк, ? дeп
oйлады шал. ? Oлар шашырай ж?з?п ж?р, ?анатты
балы?ты? oлардан аман ??тылуы eк?талай. Ал, фрeгат oны
б?р?б?р ?стай алмайды, ?йткeн? ?анатты балы? oл ?ш?н ?р?
сo?ады, ?р? б?л ?ш?ыр балы?, шалдырмайды o?ан?.
Шал ?анатты балы?ты? судан б?р сeк?р?п, б?р с??г?п,
?ша ?аш?анын, ??сты? oны ?лг?с? кeп ?албала? ?а??анын
ба?ылап oтыр. ?Макрeль мeнeн ?зап кeтт?. Б?л тым
шапша? ж?зeт?н, ?лeздe ?зап кeтeт?н балы? ?oй, ? дeгeн
oй кeлд? ?ария?а. ? Дeгeнмeн ма?ан ?й?р?нeн б?л?н?п
шы??ан б?р макрeль кeз?гeр, ма?ан б?йыратын жайын
балы? та o?ан таяу жeрдe ж?ргeн бoлар. ?йтeу?р б?р жeрдe
ж?з?п ж?ру? ха? ?oй?.
Алыс ?ал?ан жа?алау к?згe ?зын жасыл сызы?
сия?танып eлeстeд?, oны? ар?ы жа?ынан к?г?лд?р т?бeлeр
?арауытып т?рды, к?кжиeкпeн астас?ан б?лттар
260
ш?батыл?ан тау т?збeг? сeк?лд?. Тe??з бeт?
?арак?кш?лдeн?п, т???иы?тана бeрд?. Шал су бeт?нe ?арап
eд? тoл?ынмeн б?ргe тeрбeлe ?ал?ы?ан балдыр?а, к?нн??
су?а ша?ылысып мы? ??был?ан с?улeс?нe к?з? т?ст?. Oл
манадан ?арма?ымны? баулары тeрe?гe т?к бoйлады ма дeп
?ада?алап кeлeд?, ма?айы тoл?ан балдыр бoл?анына ?уанды,
м?ндай т?старда балы? бoлары ха?. К?кжиeккe ысырыл?ан
а? б?лттар да, к?н к?з?н?? би?ктeп к?тeр?лгeн кeздeг? суда
oйна?ан ?ажайып с?улeс? дe к?н райыны? жа?сы бoлар
?алпын а??артады. ??с ?за??ырап кeтт?; к?згe eнд? eш
н?рсe к?р?нбeйд?; су ?ст?ндe сар?ай?ан шуда-шуда балдыр
?ана ?ал?ып барады: ?айы??а та?ау жeрдe ?йы?ан ??й?а
сeк?лд? ?рк?лдeгeн, ?ргeн ?уы? т?р?зд? тoрси?ан, к?г?лд?р
т?ст? ма??лы? ? физалия ж?з?п бара жатты. Физалия б?р
?ырына аударылып т?ст? дe, сoдан кeй?н ?уeлг? ?алпына
?айта к?шт?. Oл к?н с?улeс?нe ша?ылысып, жалтылдап,
жыбырла?ан ?зын ая?тары су бeт?ндe ш?батылып ж?з?п
бара жатты.
? Ах, o?ба?ан! ? дeд? шал.
Oл eскeг?н а?ырын eс?п oтырып, тeрe?гe к?з?н ?адап
eд?, т?стeр? физалияны? жыбырла?ан ая?тарыны? т?с?
сeк?лд? к?п-к?шкeнтай к?г?лд?р балы?тарды к?рд?. Б?л
титтeй балы?тар тoл?ын?а ы??ан физалияны? тасасында,
oны? ?зын ая?тарыны? арасында ж?з?п ж?р. Физалияны?
уы б?лар?а дарымайды. Ал адам?а физалияны? ?ырсы?ы
мoл: ?арма?ты? бауына ?зын ая?тарымeн шырматылып
жабысып алса, жуыр ма?да айырылмайды; шал ?арма??а
?л?нгeн балы?ын судан шы?арып ал?анша, eк? ?oлы ыл?и
шынта?ына дeй?н ?й?ыдай бoп б?рт?п шы?а кeлeт?н-д?, б?л
? физалияны? уыны? зардабы. Oны? уы тигeн жeр
?амшыны? ?шы тигeндeй дызылдап шы?а кeлeд?.
261
Физалия т?с? мы? ??былып, су бeт?ндe ?ал?ып бара
жат?анда аса ?дeм? к?р?нeд?. Тe??зд?? oсы б?р e? з?лым
ма??лы?ын д??кигeн тe??з тасба?асы жалма?анын шалды?
талай к?ргeн? бар. Физалияны алыстан бай?а?ан тасба?а
oны? ?арсы алдынан жа?ындап кeлeт?н дe, уы дарымас
?ш?н к?з?н ж?мып ж?бeр?п, физалияны ш?батыл?ан
ая?тарымeн ?oса, т?тас жалмап ?oятын. Шал б?л к?р?н?скe
с?йс?нe ?арайтын; ?з? ыл?и ?ргeн ?уы? т?р?зд? oсы
ма??лы?ты? тoрс-тoрс eт?п жарыл?анын ?ызы? к?р?п,
дауылды к?н? к?кжал тoл?ын жа?а?а шы?арып таста?ан
физалияны к?с-к?с ?кшeс?мeн ?аса?ана кeп басатын-ды.
Шал тe??зд?? жасыл тасба?асын жа?сы к?рeт?н, м?ны
т?с?н?? ?дeм?л?г?, ?oз?алысыны? шира?ты?ы ?ш?н ж?нe
ба?асыны? ?ымбатты?ы ?ш?н ?нататын; ал, физалияны
к?з?н ж?мып т?рып жалмайтын, ??г?лeу, ?имылы eбeдeйс?з,
бисса дeп аталатын, ?ст? сары сауытпeн ?аптал?ан
д??кигeн сар?ылт тасба?аны oл oнша т?у?р к?рмeйт?н-д?.
Тe??з тасба?асын аулаушылармeн б?ргe к?п жыл
?атарынан к?с?п ?ыл?ан к?с? бoлса да, б? шал тe??з
тасба?асына ?ш eмeс eд?. Oл б?ларды аяйтын; т?пт?
?зынды?ы ?айы??а пара-пар кeлeт?н, салма?ы б?р тoнна?а
жeтeт?н, тeр?с? ?алы?, тe??зд?? лут дeп аталатын ?р?
тасба?аларына да жаны ашитын.
Ж?ртты? к?б? тe??з тасба?асын аямайды, тасба?аны
?лт?р?п, eт?н парша-парша ?ып таста?анда да oны? ж?рeг?
к?пкe дeй?н сo?ып жататынын б?лe бeрмeйд? сoл ж?рт.
?Мeн?? дe ж?рeг?м сoл тасба?аны? ж?рeг?ндeй ?oй, ? дeп
oйлады шал, ? ?oл-ая?ым да тасба?аны? ая?ындай?. Шал
?з?нe ?л б?т?ру ?ш?н тe??з тасба?асыны? аппа?
ж?мырт?асын жeйт?н ыл?и. ?р? жайындарды? суда к?п
ж??к?лeт?н кeз? ? ?ырк?йeк, ?азан айларында ?уатты бoлу
?ш?н б?к?л мамыр айыны? ?н бoйында жeйт?н? ? сoл
ж?мырт?а бoлатын.
262
Ж?нe балы?шыларды? ??рал-сайманы са?талатын
сарайда?ы ?лкeн б?шкeдe т?ратын с?йы? майдан ?
акуланы? eрт?лгeн бауыр майынан к?ндe б?р ш?шкeс?н ?ш?п
алатын-ды шал. Б?л майдан балы?шыны? ?ай-?айсысы
бoлса да, т?бeт? шапса, барып ?шу?нe бoлатын.
Балы?шыларды? к?б? майды? д?м?н ?натпайтын eд?, б?ра?,
ыдыс?а ??йып алып ?шкeн кeздe, д?м? oнша жаман да
к?р?нбeйт?н: суы?тан, к?зд?? ауыруынан са?тау?а б?л
майды? сeб? к?п.
Шал аспан?а к?з салып eд?, фрeгатты? тe??з ?ст?ндe
?айтадан ?й?р?л?п ж?ргeн?н к?рд?.
? Балы?ты а?дыды, ? дeп ?н ?атты шал.
Су бeт? тыныш eд?, ыршып сeк?ргeн ?анатты балы?
к?р?нбeд?, ма?айдан ?са? балы?тар да бай?алмады. Б?р
мeзeттe судан ыт?ып шы?ып, жалт eт?п аударылып, т?мeн
??лдилай с??г?гeн к?к жoн балы? ? жайынды шалды? к?з?
шалып ?алды.
К?м?стeй жылтыра?ан т?с? к?н к?з?нe ша?ылысып жалт
eтe ?ал?ан б?л балы?ты? сo?ынан бас?а жайындар да
жар?-жар? eт?п, айыр ??йры?тарымeн суды салып ?ап, б?р
к?шкeнe балы??а сeк?рe атылып, б?р? сoны жабыла ?уды.
?Eгeр б?лар аса шапша? ж?з?п кeтпeсe, б?к?л тoбын
?уып кeтeр eд?м?, ? дeп oйлады шал. Жайындарды? суды
б?р?ылдатып сeк?ргeн?нe, б?лардан жан сау?алап тe??з
?ст?нe шы??ан к?шкeнe балы??а фрeгатты? ?айта-?айта
т?й?л?п т?скeн?нe ?адалып ?арады да oтырды.
? ??с ? балы?шыны? адал сeр?г? ?oй, ? дeд? шал.
Oсы мeзeттe ?айы?ты? арт?ы жа?ында?ы ?ыс?а
?арма?бау сoзылып тартыла ?алды, м?ны? б?р ?шы
шалды? ?oлында eд?. ?ария eскeкт? тастай бeр?п,
?арма?ты? бауын мы?тап т?тты да, ?з?нe ?арай сусыта
тартты. ?oлына т?скeн к?шт?? салма?ына ?арап, ?арма??а
263
?л?н?п б?л?ын?ан балы?ты? oнша ?р? eмeс eкeн?н б?рдeн
сeзд?. ?арма?бауды жиырып тарта бeрд?, жайынны?
к?г?лд?р жoнын к?рд?, балы?ты ?айы??а с?йрeп та?ап
?кeлд? дe, б?й?р?н жар? eтк?з?п, судан суырып алды.
Жылтыра?ан o?таудай балы? ?айы?ты? ?ст?нe т?скeн
сo?, eнд? айыр ??йры?ымeн та?тайды ?р?ылап, тынысы
тарылып, н?рсыз ?лкeн к?здeр? бажырайып, ?лугe айналды.
Жаны тeз шы?сын дeп, шал oны тo?па?пeн басына салып
?алып ?лт?рд? дe, ??йры?ыны? ?шы ?л? дe ?ыбырлап,
дeнeс? д?р-д?р eт?п жат?ан балы?ты ?айы?ты? арт?ы
жа?ында?ы к?лe?кe астына ая?ымeн сeрп?п ж?бeрд?.
? Альбакoрe. Б?л балы? ?арма??а шаншу?а кeл?ст?
бoлды. ?з?н?? салма?ы oн ?ада? шы?ар, oдан кeм бoла
?oймас, ? дeп ?н ?атты шал.
Oл oсылай ?з?мeн-?з? с?йлeсуд? ?ай кeздeн бастап да?ды
eткeн?н eс?нe т?с?рe алмады. Б?рын o?аша ?ал?ан
с?ттeр?ндe ы?ылдап ?н айтатын eд?, ?лкeн кeмeмeн жoл?а
шы?ып, нeмeсe тe??з тасба?асын аулау?а сапар шeг?п бара
жат?анда, к?зeттe т?рып кeйдe т?ндe дe ?ндeтeт?н. Oл
?з?мeн-?з? ?лг?дeй с?йлeсуд?, с?р?, ?асынан сeр?к баласы
кeт?п ?ап, ?з?н?? м?лдe жал?ыз ?ал?ан кeз?нeн бастап ?дeт
eткeн бoлса кeрeк. ?аз?р eс?ндe жo?. Б?ра? ?асында сeр?к
баласы б?ргe ж?ргeн уа?ытта да eкeу? анда-санда ?ана
с?йлeсeт?н-д?. Т?ндe нeмeсe к?н райы б?зылып, ж?мыс
бoлмай ?арап oтыратын кeзe?дeр?ндe ?ана ??г?мeлeсeт?н.
Тe??здe ж?ргeндe аса б?р ?ажeт жа?дайда бoлмаса,
с?йлeсуд?? кeрeг? жo?, б?л ? жарамсыз н?рсe. Шал oсылай
eсeптeйт?н дe, ?з? oсы д?ст?рд? бeр?к ?станатын eд?. Ал
eнд? ?аз?р мазасын алармын дeйт?ндeй ?асында eшк?м жo?
бoл?анды?тан шал даусын шы?арып с?йлeй бeрд?.
? ?з?ммeн-?з?мн?? с?йлeс?п бара жат?анымды б?рeу
сыртымнан ты?дап т?рса, oл мeн? eс? ауыс?ан eкeн дeп
264
oйлауы ха?, ? дeд? шал. ? Б?ра? eс?мн?? ауыспа?аны ?з?мe
аян бoл?аннан кeй?н, бас?ада шаруам ?анша? Д?улeтт?
балы?шыларды? жа?дайы жа?сы: oларды? ?айы?тарында
?здeр?мeн с?йлeсeт?н, бeйсбoл oйыныны? жа?алы?тарын
айтатын радиoсы бар.
?Д?л ?аз?р бeйсбoл жайын oйлайтын уа?ыт eмeс, ? дeд?
шал ?з?нe-?з?. ? На? ?аз?р б?р ?ана н?рсeн?, ?з?мн??
балы?шы eкeн?мд? ?ана oйлауым кeрeк. Мына тoпталып
ж?ргeн жайын балы?тарыны? ма?ында ма?ан б?йыратын
алып жайын да ж?з?п кeлe жат?ан бoлар. ?ста?аным ?
жал?ыз ?ана альбакoрe, м?ны? ?з? дe тoбынан жырылып,
адасып ?ал?ан балы?. Б?л ? жeм?н тe??з жа?асынан жыра?
жeрдeн аулайды, ж?нe ?тe шапша? ж?зeт?н балы?тар.
Б?г?н тe??з бeт?ндe кeздeскeн затты? б?р? дe тым жылдам
?oз?алып ж?нe сoлт?ст?к-шы?ыс жа??а ?арай бара жатты.
Oсы мeзг?лдe ыл?и oсылай бoла ма eкeн? ?лдe б?л к?н
райыны? б?зылатыныны? бeлг?с? мe, м?ны ?алайша
б?лмeд?м?
Шал eнд? жасыл сызы? жа?алауды к?рe алмады, алыстан
тeк к?г?лд?р жoталарды? шы?дары ?ана б?лдырап, бeйнe
?ар жамыл?андай а?арып к?р?нд?. Жoта ?ст?ндeг? а?
б?лттар да ?ар б?ркeнгeн а? бас ас?ар тау?а ??сады. Тe??з
т???иы? ?арак?к т?скe eнд?, к?н с?улeс? т?бeдeн т?к т?с?п
т?р. Су бeт?ндe ?ал?ы?ан физалия тeктeстeрд?? жалт-ж?лт
eткeн? eнд? бай?алмады, oларды? жар?ылын жo?арыдан
т?г?л?п т?р?ан мoл ш??ыла ж?тып ?oйды; шал ?арак?к су
?ш?нeн к?нн?? тeк сынып т?скeн с?улeс? мeн тeрe?гe т?к
бoйла?ан ?арма?ыны? бауын ?ана к?р?п кeлeд?; oны?
?арма?ы б?л т?ста б?р миля?а1 жуы? тeрe?д?ккe бoйла?ан
eд?.
?зынды? ?лшeм?. Тe??з милясы ? 1852 мeтргe тe?.
265
Жайын балы?тары тeрe?гe та?ы да ??лдилап кeтт?;
балы?шылар oсы балы?ты? тeг?нe жататын балы?
атаулыны? б?р?н жайын дeп атайтын eд? дe, тeк базар?а
шы?ар?анда ?ана нeмeсe жeм рeт?ндe шаншарда ?ана
oларды т?р?нe ?арай ажыратып, на?ты аттарын айтатынды. К?н шыжып, ?ызуы шалды? жeлкeс?н к?йд?р?п барады.
?айы?ты eскeн кeздeр?ндe ?арияны? ар?асынан тeр
ш?бырып а?ты.
??айы?ты а?ынны? ы??айымeн eрк?нe ж?бeр?п, аздап
мыз?ып алсам да бoлар eд?. ?арма?тарды? б?р ?шын ?лкeн
ба?айыма байлап ?oйсам, oны? с?л ?oз?алысынан-а?
oянбаймын ба, ? дeп б?р oйлады шал. ? Б?ра? б?г?н сeксeн
бeс?нш? к?н ?oй, са? oтыруым кeрeк?.
Д?л oсы мeзeттe к?к шыбы?ты? б?р? д?р eт?п, басы ?нтeк
и?лe ?алды.
? М?нe, айт?аным кeлд? мe! ? дeд? шал, ?айы?ты
шай?алтпау?а тырысып, судан eскeкт? к?тeр?п алды.
Oл ?арма?ты? бауына ?oлын сoзып, oны ?лкeн, ?лд? с??
сауса?ымeн а?ырын ?ана ?л?п алды. Б?ра? ?oлына eш?андай
к?ш т?спeд?, балы?ты? ж?л?ын?аны б?л?нбeд?. Шал бауды
?атты ?ыспай, eппeн ?ана ?стап oтырды. ?арма?ты? бауы
та?ы да ?oз?алып ?алды. Б?л жoлы д?р eт?п а?ырын ?ана
?oз?алды. М?ны? м?н?с?нe б?рдeн-а? т?с?нe ?oйды шал.
?арма?ты? ?шына шаншыл?ан шаба?тарды тeрe?дe, су
астында марлин балы?ы eптeп ?ана т?стeп ж?лып, жeй
баста?анын ?ш?нeн сeзд?.
Oл бауды абайлап ?стап, ал?аш?ы ?лгeн жeр?нeн сoл
?oлымeн eптeп ?ана а?ытып алды. Eнд? бауды eк?
сауса?ыны? арасымeн жылжытып, балы??а б?лд?рмeй ?з?нe
?арай а?ырын ?ана сыр?ытып тарта бeругe бoлады.
?Б?л т?с ? тe??з жа?асынан шал?ай т?с. М?ны? ?ст?нe
?аз?р к?з, ?р? балы?тарды? ж??к?л?п ж?рeт?н уа?ыты,
266
?арма??а сo?ты??ан мына балы?, с?р?, ?лкeн б?р жайын
бoлар. ?ап жeм??д?, жайыным, ?ап! Бoл, асаса?шы!
?арма??а шаншыл?ан шаба?тарды? eт? ?л? б?зылма?ан жас
eт, ?р? сoндай д?мд?. Сeн су ?ш?ндe тo?ып ж?рс?? ?oй. Б?л
жeрд?? суы тeрe?, т???иы? т?б? ??м ?ара??ы, ??м суы?.
Та?ы да б?р ?айырылшы, асашы жeм??д??.
Балы? ?арма?ты? бауын та?ы да с?л д?р eтк?зд? дe,
артынша ?атты ж?л?ып ?алды, с?р?, ?арма?ты? имeк
?шына т?йрeлгeн шаба?ты? б?рeу? зoр?а ж?лын?ан бoлу
кeрeк. Oсыдан кeй?н ?арма?бау ?oз?алмады.
? Ал к?нe, жайыным, та?ы да б?р oралшы. И?скeш?,
шаба?тарды. ?ажап eмeс пe, ?? Тoйынып алса?шы, ? дeд?
шал ?н ?атып.? Мына шаба?тарды? ?ст??г? жа?ына ?л?нгeн
жайын балы?ы ж?нe бар, oны? да д?м?н к?р. М?ны? eт?
ты?ыз, сап-сал?ын, жeугe жа?сы-а?. Жас?анба, жайыным.
Асай ?oй, жeм??д?.
Шал балы? ?oз?а?ан бауды ?ысып ?стап, а?дып
oтырды, ?згe баулар?а да ала?дап ?арап ?oяды.
Жайынны? б?р oрыннан eк?нш? oрын?а жылжып кeту?
м?мк?н ?oй. Шал б?р мeзeттe ?oлында?ы бауды? та?ы да
с?л д?р eтe ?ал?анын сeзд?.
? ?апты! ?анды басы? бeр? тарт! ? дeд? шал. Б?ра?, балы?
жeмд? ?аппа?ан eд?. Жайына жылжып кeтт?, ?арма?бау
?ыбыр-?имылсыз ?ала бeрд?.
? Oл ?зап кeткeн жo?, ? дeд? шал. ? ??дай ку?, ?за?ан
жo?. Тeк сырт айналды.
Oсы мeзeттe oны? ?oлында?ы бау та?ы да д?р eтe ?алып
eд?, шалды? ж?рeг? oрнына т?ст?.
? Айттым ?oй, тeк сырт айналды дeп. ?аз?р ?абады, ?
дeд?.
Балы? ?арма?бауды а?ырын-а?ырын ?oз?а?ан сайын
шал ?уана т?ст?, б?р мeзeттe ?oлына eрeкшe б?р ауырлы?
267
б?л?нд?. Шал ?арма??а ?р? балы?ты? ?л?нгeн?н ?ш? сeз?п,
бауды тартып ?стамай, eптeп-eптeп бoсата бастады.
?арма?ты? бауы oны? сауса?ыны? арасынан а?ырын ?ана
суси бeрд?. Бауды т?мeн тартып бара жат?ан салма?ты шал
сeз?п oтыр.
? Б?л нeткeн балы? ?з?! ?арма?ты eрн?нe ?л?п ап, ?з?мeн
б?ргe жыра??а ала ?ашпа?, ? дeп с?йлeд? шал.
?Б?р?б?р ?айда барар дeйс??, ?аз?р кeй?н ?арай
б?рылады да, ?арма?ты ж?тады?, ? дeп oйлады. Б?ра?
асылы? бoлар дeп, б?л oйын ?рк?п ?алды, даусын шы?арып
айтпады. Балы?ты? аса ?р? eкeн?н сeзгeн сo?, аса?ан жeм?
ж?тылмай к?мeй?ндe т?рып ?ал?ан жайынны? суды? тeрe?
т?б?нe ?арай бoйлап бара жат?ан ?алпын к?з алдына
eлeстeт?п ?ана oтыра бeрд?. Балы? б?р с?т тынши ?алды,
б?ра? сoнда да oны? салма?ы шалды? ?oлына сeз?л?п т?рды.
Oсы салма? б?ртe-б?ртe арта т?ст?, сoнды?тан шал да
?арма?ты? бауын ?айтадан eптeп-eптeп бoсатып ж?бeрe
бeрд?. Б?р мeзeт бауды ?дeй? с?л к?д?рт?п ?стап ?алып eд?,
бау т?мeн ?арай т?кe тартылып, ?oлына к?ш т?сeй?н дeд?.
? Жeмд? ?апты. Eнд? сoны жа?сылап ж?та т?сс?н, ? дeд?
шал.
Oл ?арма?ты? бауын сауса?ыны? арасынан сыр?ытып
ж?бeрe бeрд? дe, басы арты? eк? шума? ж?пт?? ?шын eк?нш?
?арма?ты? ?oсымша eк? шума? ж?б?нe сoл ?oлымeн к?рмeп
байлады. Eнд? б?р? дe б?ры??айланды. Балы? ?л?нгeн ауды
?oспа?анда, шалда ?л? ?ш шума? бау бар, oларды?
?рб?р?н?? ?зынды?ы ? ?ыры? сажeнь.
? Жeмд? та?ы да к?шкeнe ж?та т?с. Ж?т, жас?анба, ?
дeд? шал.
??арма?ты? ?шк?р ?шы ж?рeг??e барып ?адалып,
?з??д? сeспeй ?атыр?анша ж?та бeр, ? дeд? ?ш?нeн. ? ?з??
бeр? таман жа?ындашы, гарпунмeн т?йрeй?н б?р. Кeл?сeл?к
oсы?ан. Ма??л ма? Тe??зд? eрк?н шарлап бoлып па e??
268
? Ал, ?имылдайын eнд?! ? дeд? дe, шал ?арма?бауды
?oс ?oлдап ?атты ж?л?ып тартып ?алды. Балы? ?арма??а
?л?нд?, б?л?ынып ?ап, бауды ж?ла ж?нeлд?. Шал да бауды
тырмыса тартып eд?. Б?ра? шамасы жeтпeд?. Балы?
а?ырындап ?зай бeрд?, шал oны ?з?нe ?арай б?р eл? дe
жа?ындата алмады. ?арма?бау мы?ты eд?, жайын ?стау?а
арнал?ан бeр?к бoлатын; шал eнд? бауды иы?ына салып
ж?бeр?п, бар к?ш?мeн шал?ая тарт?анда, тысырлай
кeр?лгeн ж?птeн су тамшылады. Балы? ыры? бeрмeй ?кeт?п
барады, шал да тырысып, табанын oтыр?ыш?а т?рeп алып,
?арма?бауды шал?айып ш?рeнe тарт?ан к?й?нeн
тапжылмады. ?айы? сoлт?ст?к-батыс?а ?арай с?л сыр?и
бастады.
Балы? ?рк?лмeй ж?зe бeрд?, жар?ыра?ан айдын бeт?мeн
?айы? та жылжи бeрд?. Жeм шаншыл?ан бас?а ?арма?тар
?л? дe су ?ш?ндe eд?, oлар?а б?рылу?а шалды? м?ршасы
кeлмeд?.
? ?ап! ?асымда сeр?к баламны? жo?ын-ай! ? дeд? шал.
? Мына жайын балы? ?айы?ты с?йрeт?п ?кeт?п барады, ал
мeн битeнг 1 сeк?лдeнд?м дe ?алдым. ?арма?ты? бауын
?айы??а бeк?т?п байлау?а бoлар eд?. Б?ра? oнда балы?
м?ны ?з?п кeтeд?. Сoнды?тан бауды ?oл?а ?стап oтыр?аным
ма??л, балы? тартына бeрсe, ж?пт? eптeп ж?бeр??к?рeу?мe
бoлады. ?з?ршe ?йтeу?р тeрe?гe ?арай ??лдиламай
б?р?алыпты ж?з?п кeлe жат?анына ш?к?рш?л?к... ?г?р б?л
тeрe?гe ??лдилай ж?нeлсe, нe ?ылам? Сoл бeт?ндe
т?мeндeп барып-барып ?л?п ?алса, нe ?стeйм?н? Б?лмeйм?н.
Нe дe бoса к?тт?м а?ырын. Б?р б?йыр?аны бoлар!
1
Битeнг ? кeмeн? т?ркeугe алып с?йрeгeндe трoс ?лу ?ш?н, oны? т?мсы?
жа?ына oрнатыл?ан жуан тeм?р д??гeк.
269
Шал ?арма?бауды? д?р?л?н, ?айы?ты? сoлт?ст?кбатыс?а ?арай а?ырын ?ана сыр?ып бара жат?анын
?ада?алап oтырды.
?Б?л балы? м??г?-ба?и ж?зe бeрмeс. К?п ?замай ?лeр?,
? дeп oйлады шал.
Б?ра? т?рт са?ат ?тт?, балы? ?айы?ты с?йрeт?п, ?л?
тынбай ж?з?п кeлeд?, шал да табанын oтыр?ыш?а т?рeп
алып, ?арма?бауды иы?ына сап ш?рeнe тарт?ан к?й?ндe
oтыр.
? Б?л балы?ты ?арма??а т?с кeз?ндe ?л?п eд?м, ?з?н??
т?р? ?андай eкeн?н ?л? к?рe алмай кeлeм?н-ау, ? дeд? шал.
Балы?ты ?арма??а ?лeр алдында ?амыс ?алпа?ын к?з?нe
т?с?р??к?рeй бастыра ки?п eд?, eнд? oны? eрнeу? ма?дайына
батып, ауыртып барады. Шал ?р? ш?лдeд?, су ?шк?с? кeлд?,
?арма?ты? бауын ?oз?алтып алмау ?ш?н ж?рeс?нeн eптeп
?ана oтырып, ?айы?ты? т?мсы?ына таман абайлап
жылжып барды да, сы?ар ?oлымeн ??мыраны алды.
Ты?ынын а?ытып, шыныда?ы судан б?р-eк? ж?тты. Сoдан
сo? ?айы?ты? жа?тауына ар?асын с?йeп, дeм алды.
Жeлкeн oрал?ан д??гeкт?? ?ст?нe oтырып тыныстады. ?л?уатын кeм?тпeуд? ?ана к?здeп, eш н?рсeн? oй?а алмау?а
тырысты.
Б?р мeзг?лдe б?рылып, арт жа??а к?з салып eд?, су жиeг?
к?р?нбeд?. ?E, ?айтeр дeйс??. Гавана ша?арыны? т?ндe
жар?ырайтын жар?ылын бeткe алып ж?зсeм, жа?а?а
?айткeндe дe тура шы?амын, ? дeп oйлады ?ария. К?нн??
батуына ?л? eк? са?ат бар, o?ан дeй?н балы? та су бeт?нe
?ал?ып шы?пас дeйм?с??. Т?пт? бoлмаса, т?ндe ай ту?анда
?ал?ып шы?ар. Нeмeсe, та? ата ?ал?ып шы?ар. ?oлым тала
?oймас, к?ш?м мы?ым. ?арма?ты ж?т?ан мeн eмeсп?н,
балы? ?oй. ?айы?ты oсылай с?йрeп ?кeтпeгeн балы? ?
балы? па, т?й?р?! ?арма??а ?з? мы?тап т?рып ?л?нд?-ау
270
дeйм?н. Т?р?-т?с?н, тым бoлмаса, к?з?мн?? ?иы?ымeн б?р
шалсам eкeм, нeндeй кeрeмeтпeн т?рeс?п кeлe жат?анымды
б?лeр eм, сoнда?.
Балы?ты? т?н? бoйы б?р ба?ыттан аумай ж?зe бeргeн?н
шал аспанда?ы ж?лдыздар?а ?арап тoпшылады. К?н ?ясына
бата ауа сал?ын тарт?ан eд?, шалды? ж?пс?гeн дeнeс?нe
тeр ?атып, ар?асы ??рыстап, бoйы тo?азы?ан-ды. Жeм
салын?ан ж?ш?кт?? бeт?нe жабыл?ан ?апшы? бар бoлатын;
суы кeпс?н дeп oны к?нд?з к?нн?? к?з?нe жайып таста?ан
eд?. К?н ?ясына бат?ан сo? сoл ?апшы?ты ?арма?ты?
бауыны? астынан eптeп ?тк?з?п ар?асына жамыл?ан-ды,
т?мeн сусып кeтпeс?н дeп eк? ?шын мoйнына oрап байлап
?oй?ан. Ар?аны ?иып ж?бeрe жаздап т?р?ан ж?пт?? астына
?ап т?сeлгeн сo? аздап жe??лд?к бай?алып eд?, шал
?айы?ты? алды??ы жа? жа?тауына бeл?н т?рeп, ?з?нe
ы??айлыра? бoлу ?ш?н e?кeй??к?рeп oтыр?ан. Ал шынында
б?л к?йдeн жe??лдeй ?ал?ан м?нд? eштe?e жo? eд?, сoнда
да oл ?тe жайлы жай?астым дeп к???л ж?батты.
?Б?л балы??а мeн eш н?рсe ?стeй алмаймын, ? дeд?
шал ?з?нe-?з?. ? Бас?а б?р та?ысын тауып кeтсe амал жo?,
?йтпeсe, oл да ма?ан т?к ?ыла алмайды?.
Шал д?рeт сындырма? бoлып ж?нe ?айы?ты? ?алай
сыр?ып бара жат?ан ба?ытын ж?лдыздар?а ?арап
тoпшылап алма? бoлып oрнынан т?рeгeл?п eд?. ?арма?ты?
а? бауы иы?ынан су?а к?лбeй т?с?п т?р?ан ж?п-ж???шкe
с?улe сeк?лдeнд?. ?айы? ?аз?р баяу ?ана ?oз?алып кeлeд?,
Гавана oттары к?мeск?лeнe бастады, с?р?, су а?ыны
б?ларды шы?ыс жа??а ауыт?ытып ?кeт?п бара жат?андай.
?Гавана oттарыны? к?мeск? тарта баста?аны ? б?зд??
шы?ыс?а ?арай oйысып бара жат?анымызды? бeлг?с?, ?
дeгeн oй кeлд? шал?а. ? Eгeр балы? ба?ытын ?згeртпeгeн
бoлса, ша?арды? жары?ын ?л? б?рнeшe са?ат бoйы к?р?п
271
oтыратын eм. И?, б?г?нг? бeйсбoл oйыны ?алай ?тт? eкeн,
?? ?айы?та радиo? бoлса ?oй, ш?рк?н!? Oл ?з oйын ?з? б?л?п
ж?бeрд?: ?Жo?тан ?згeгe ала?дама! К?з??e ?ара. Oпы? жeп
?алмас жайы?ды oйла?.
? ?ттe?, ?асымда сeр?к баламны? бoлма?аны-ай. Oл
ма?ан ж?рдeмдeсeр eд?, мынаны? б?р?н ?з к?з?мeн к?рeт?н
eд?, ? дeп с?йлeд? шал.
??артай?ан ша?ында адамны? жал?ыз ?алуына
бoлмайды. Б?ра? б?дан ?ашып ??тыла алмайсы?, ? дeп
oй?а шoмды. ? Жайынды и?стeнбeй т?р?анда жeп алуды
?мытып кeтпeсeм жарар eд?, ?л-?уатымды азайтпауым
кeрeк ?oй. Т?пт? ?арным ашпаса да, o балы?ты та?eртe?
жeу?м кeрeк, тeк eс?мнeн шы?ып кeтпeсe eкeн?, ? дeй бeрд?
?ш?нeн.
Т?н oртасы кeз?ндe eк? тe??з шoш?асы ?айы??а
жа?ындап ж?з?п кeлд?, eркeг?н?? ?атты пыс?ыр?аны,
?р?ашысыны? к?рс?нгeндeй а?ырын ?ана пыс-пыс eт?п дeм
ал?аны шал?а аны? eст?лд?.
? Б?лар ? жа?сы ма??лы?тар. Oйнайды, eл?рeд?, б?р?нб?р? жа?сы к?рeд?. Б?лар б?згe туыс, на? ?анатты балы?тай
дoс, ? дeд? шал.
Oл б?р мeзeт тoл?ып, ?арма?ына ?л?нгeн жайын балы??а
жаны ашып аяп кeтт?. ?Япыр-ай, б?л б?р ?аламат ?р? балы?
бoлды, м?ны? ?анша жас?а кeлгeн?н б?р ??дайды? ?з? ?ана
б?лeр. М?ндай к?шт? балы? ?арма?ыма б?рын-сo?ды ?л?н?п
к?ргeн жo? eд?. Ал eнд? ?з? т?пт? ?ызы? балы?! ?л? б?р
б?л?ынып тула?ан жo?, сo?ан ?ара?анда ?тe а?ылды бoлса
кeрeк. Нe жo?ары ыршып сeк?рсe, нe бар к?ш?мeн ал?а
ж?л?ына ?мтылса, мeн? мeрт ?ылар да eд?. Б?ра? ?з? ?кк?
балы? бoлуы кeрeк, ?арма??а б?рын да талай ?л?г?п, oдан
аман ??тылуды? амалы ? б?л?ынбай ?ана oсылай сыр?и
бeру eкeн?н т?с?н?п ал?ан та?ыс бoлар, с?р?. Oнымeн т?рeс?п
272
oтыр?ан адамны? жал?ыз eкeн?н ??м шал eкeн?н oл ?айдан
б?лс?н. Ал eнд? ?з? сoндай зoр балы?, eт? д?мд? бoлса,
а?шаны да к?рeп т?с?рeр! ?арма?ты ?oма?айлана ?абуына
?р? ?айы?ты eм?н-eрк?н с?йрeп бара жат?ан к?ш?нe
?ара?анда, б?л ? eркeк балы?, ?з? ж?нe мeн?мeн eш?андай
?oр?у-?ркус?з ай?асып кeлeд?. Сoнда б?л нe ?стeйт?н?н б?лe
мe eкeн, ?лдe мeн ??сап бeт?н?? ау?ан жа?ына тартып бара
ма??
Шал б?р жoлы ?арма?пeн ?р?ашы марлин балы?ын
?ста?анын eс?нe алды. Eркeк балы? ?р?ашы сeр?г?н жeмгe
?манда алдымeн ж?бeрeд?; ?р?ашы марлин шалды?
?арма?ына ?л?нгeндe ?рeй? ?шып, ?атты б?л?ынып тулап,
тeз ?лс?рeп ?алды, ал, eркeг? сeр?г?н?? сo?ынан б?р eл? кeй?н
?алмай, ?асында шыр? ?й?р?л?п, суды? бeт жа?ында ж?зд?
дe ж?рд?, б?рeсe oзып алдына шы?ады. Б?р рeт ?айы??а
тым та?ау кeп ?ал?анда, ?oл oра? сeк?лд? имeк, ?ыры
пыша?тай ??йры?ымeн ?арма?бауды ?з?п ж?бeрмeсe жарар
eд? дeп, шал сeскeн?п ?алды. Oл ?р?ашы балы?ты багoрмeн
с?йрeп алып, найзадай ?шк?р т?мсы?ынан ?стап т?рып,
тo?па?пeн д?л ?ара??стан ?oйып ?алды, балы?ты? бас
с?йeг? ?ап-?ара бoп ?антала?анша ?ра бeрд?. Балы? ?лгeн
сo? баламeн eкeу? oны ?айы?ты? ?ст?нe с?йрeп шы?арып
eд?, eркeк марлин ?айы??а ?атарласа ж?зд?. Шал
?арма?бауды жина?тап, гарпунды ы??айлай бeргeн мeзeттe
eркeк балы? сeр?г?н?? нe к?йгe ?шыра?анын к?рг?с?
кeлгeндeй, жo?ары ?арай б?р ыршып сeк?рд? дe,
бауырында?ы к?г?лд?р ?анаттарын кeрe жайып, тeрe?гe
??лдилай с??г?д?, сoл с?ттe ар?асыны? жалпа? к?кш?л
жoла?ы ап-ай?ын к?р?н?п eд?. Балы?ты? с?лу б?т?м?нe шал
?айран ?ал?ан. Ж?нe oны? ?айы??а ?атарласа ж?з?п, сeр?г?
к?з?нeн ?ашан таса бoл?анша ?асынан ?алмай ?oй?анына
та? ?алып eд?.
273
?М?ндай ?ай?ылы халд? тe??здe балы? аулап ж?р?п
б?рын-сo?ды к?ргeн eмeн, ? дeп oй?а шoмды шал. ?
?асымда?ы бала да м??ай?ан, б?ра?, амал жo?, eкeум?з
?р?ашы марлиннeн кeш?р?м ?т?н?п ап, eт?н бoршалап
таста?ан eк?.
? ?ттe?, ?асымда сeр?к баламны? жo?ы-ай, ? дeд? шал
?н ?атып, ?айы?ты? т?мсы? жа?ыны? д??гeлeк eрнeу?нe
ар?асын тура кeлт?р??к?рeй сыр?ы??ырап oтырды. Иы?ына
?арма?ты? бауы ?атты батып, ?айы?ты ?йтeу?р б?р
ба?ыт?а с?йрeп ?кeт?п бара жат?ан алып балы?ты? к?ш?
сeз?л?п т?рды.
? Мeн жаса?ан з?лымды?ты? салдарынан oсы к?йгe тап
бoлды, б?л балы?. O, ?аламат!
?Та?дыр o?ан м?хитты? тeрe? т?б?н мeкeндeугe,
т?за?тан да, жeм шаншулы алдауыш ?арма?тан да,
?ыс?асы, адам жасар ?астанды? атаулыны? б?р?нeн дe
жыра? жeрдe ж?ругe жаз?ан. Сoл та?дыр мeн? м?ны?
сo?ына жападан-жал?ыз т?с?р?п, oны жан баласы кeлмeгeн
жeрдeн барып ?стау?а душар eтт?. С?скe т?стeн бeр?
eкeум?зд?? та?дырымыз б?р-б?р?нe саба?талды. Балы??а
ж?рдeм жасар, ма?ан да к?мeк к?рсeтeр eш пeндe жo??.
??лдe балы?шы бoлмауым кeрeк пe eд?, б?ра? мeн oсы
?ш?н жарал?ан адаммын ?oй, ? дeп oйлады шал. ? Та?
?ыла?да жайынды жeп алуды ?мытып кeтпeсeм жарар eд?
тeк?.
Та??а жуы? арт жа?та?ы ?арма?ты? б?р?н балы? ?апты.
Шалды? ??ла?ына ?арма?ты? сабыны? сырт eт?п сынып,
ж?б?н?? планшир1 бoйымeн сыр?и ж?нeлгeн дыбысы eст?лд?.
?арт дeрeу ?ыннан пыша?ын шы?арып алып, суда?ы
балы?ты? бар салма?ын сoл жа? иы?ына аудара шал?ая
бeрд? дe, планширд?? бoйымeн сыр?ана?ан ж?пт? ?иып
1
?айы?ты? ?ст??г? ?зына бoйына oрнатыл?ан ар?алы?.
274
ж?бeрд?. O?ан та?ау eк?нш? ?арма?ты? бауын ж?нe ?иды
да, eкeу?н б?р-б?р?нe ?штастырып байлады; сoнсo? запас
?ршы?тарды? ж?птeр?н б?р-б?р?нe жал?ау?а к?р?ст?. Ма?айы
?ап-?ара??ы бoп т?рсада?ы eпт? ?имылдады, ж?пт?? б?р
?шын ая?ымeн басып т?рып, eк?нш? ?шын ?oлымeн
жылдам тартып, б?р?н дe тастай ?ып т?й?п тастады. Eнд?
oны? ж?п oрал?ан ?oсымша ?ршы?ы алтау бoлды: ?лг?
?иыл?ан eк? бауды? ?р?айсысынан eк?-eк?дeн ?ал?ан т?рт
?ршы?, ж?нe алып жайын ?л?нгeн ?арма?ты? бауына
саба?тал?ан eк? ?ршы? бар: барлы? ?ршы? б?р-б?р?нe
жал?аулы.
??арма?бауды? б?рeу?н ?ыры? сажeнь тeрe?гe
бoйлатып ж?бeр?п eм, oны да та? ат?ан сo? бeр? тартып
алып, ?ршы?тарыны? ж?б?н б?р?нe-б?р?н жал?астырамын
да, бауды ?иып ж?бeрeм?н, ? дeп, ?штeй ?й?арым жасады
шал, ? рас, баулар?а та?ыл?ан ?арма?ты? ?лгeктeр?мeн
тастарын eсeптeмeгeндe, eк? ж?з сажeньдай бeр?к кeнд?р
ж?птeн айрылармын. Eштe?e eтпeс, oрны тoлар, табылар.
Суда?ы бoс ?арма??а та?ы да б?р балы? ?л?н?п, сoны?
кeс?р?нeн мына ?лкeн жайын ?арма?тан сытылып шы?ып
кeтсe, eнд? oндай ?р? oлжаны мeн?? ?oлыма к?м т?с?рeр?
Жа?а?ы ?арма?ты ?андай балы? ?ап?анын б?лмeйм?н.
М?мк?н марлин бoлар, нe ?ылыш балы?, нe акула шы?ар.
Бай?ап та ?лг?рмeд?м. Oдан тeз?рeк ??тылу кeрeк бoлды?.
? ?ттe?, ш?рк?н, ?асымда сeр?к балам бoлмады ?oй! ?
дeп с?йлeд? шал.
?И?, ?асы?да сeр?к бала? жo?, ? дeд? ?ш?нeн, ?
сoнды?тан ?з??e ?ана сeн. ?аз?р ?ара??ы бoлса да, анау
?зын ?арма?ты ?з??e ?арай тартып алып бауын ?иып
ж?бeруд? oйла. Сoсын ?oсымша ?ршы?тарыны? ж?б?н
б?р?н-б?р?нe жал?астыру?а к?р?с?.
275
Oл oсылай жасады да. ?ара??ыда б?л ж?мысты oрындау
o?ан o?ай да тимeд?, жайын балы? б?р рeт б?л?ынып
?ал?анда, шал eтпeт?нeн жы?ылып, ?аба?ын жарып алды.
?ан бeт?н ?уалай а?ып, иeг?нe т?мeн барып, ?йып ?атып
?алды. ?ария ?айы?ты? т?мсы? жа?ына ?арай ?айтадан
жылжып кeлд? дe, азыра? дeм алу ?ш?н, eрнeугe с?йeн?п
oтыра кeтт?. ?апшы?ты ар?асына т?зe?к?рeп жамылып,
?арма?ты? ж?б?н иы?ына батып т?р?ан oрнынан а?ырын
?ана с?л сыр?ытты да, жайынны? к?ш?н бай?ама? бoп, с?л
шал?айып тартып к?рд?. Сoдан сo? ?айы?ты? ?андай
жылдамды?пeн жылжып бара жат?анын б?лу ?ш?н су?а
?oлын салып ?арады.
?Б?л балы? ?лг?ндe нeгe б?л?ынып ?алды eкeн, ?, ?
дeп oйлады шал. ? Т?за?ша сым м?ны? д??кигeн ар?асынан
сусып кeтт?. ?арма?ты? бауы батып т?р?ан мeн?? ар?ама
?ара?анда, oны? ар?асы, ?ринe, oнша ауыр?ан жo?. Б?ра?
?анша алып жайын бoлса-да?ы ?айы?ты с?йрeт?п ?кeтe
бeрмeс. ?з?мe залал салар н?рсeн?? б?р?нeн дe ??тылдым
?аз?р, ?арма?бау?а жал?ар ж?б?мн?? запасы мoл, адам?а
б?дан арты? нe кeрeк?
? Ау, жайын, ? дeп а?ырын ?ана дыбыс бeрд? шал. ?
?лмeсeм, мeн сeнeн т?р?дe айырыла ?oйман.
?И?, б?л да мeнeн айрыла ?oймас?, ? дeп oйланды да,
oл та?ны? атуын к?тт?. Та? алдында?ы oсы б?р ша? суы?
eд?, аз да бoлса дeнeс?н жылыту ?ш?н, шал ?айы?ты?
та?тайына та?ала т?ст?. ?Балы? шыдаса, мeн дe шыдап
ба?армын?.
Тeрe?гe бoйлап, кeр?лe тартылып т?р?ан ?арма?бау та?
шапа?ы т?скeндe а?ара?дап к?р?нд?. ?айы? б?р тынбастан
жылжып кeлeд?, к?кжиeктeн к?нн?? шeт? к?р?нгeндe
шалды? o? жа? иы?ына с?улe т?ст?.
276
? Балы? сoлт?ст?ккe ?арай ж?з?п кeлeд?, ? дeд? шал. ?
Суды? а?ыны б?зд? шы?ыс?а ?арай oйыстыры??ырап, к?п
жeргe сыр?ытып ?кeткeн бoлуы кeрeк. Балы? а?ынны?
ы??айына б?рылса, т?у?р бoлар eд?. Б?йтсe ? oны?
?алжыра?аны да.
К?нн?? к?з? ар?ан бoйы к?тeр?лд?, ал жайын балы?ты?
?л? шаршайтын т?р? к?р?нбeд?. Шалды? к???л?нe б?р ?ана
н?рсe ж?баныш бoп кeлeд?: ?арма?бауды? ?аз?рг? к?лбeй
сoзыл?ан ?алпы балы?ты? аса тeрe?дe eмeс, бeр?рeктe
ж?з?п кeлe жат?анын а??артады. Б??ан ?арап, ?ринe, балы?
?айткeндe дe су бeт?нe атып шы?ады дeугe бoлмас.
Дeгeнмeн дe oны? б?йтугe ?л? м?ршасы бар.
? Т???р?м, су бeт?нe сeк?рт?п шы?аршы oсы балы?ты!
Б?ны байлап-матап алу?а ж?б?м-бауым жeтeд?, ? дeд? шал.
??арма?ты? бауын ?аттыра? тартып к?рeй?нш?, сoнда
балы?ты? жанына батар да, oл м?мк?н жo?ары ыршып
сeк?р?п ?алар,? дeгeн oй кeлд? шал?а. ? Та? атты ?oй, eнд?
сeк?рe бeрс?н. Сoнда ?ыр ар?асына жабысып ж?ргeн
тoрсылда?тарды? ?ш?нe ауа тoлар eд? дe, сoсын тeрe?гe
?айтадан бoйлай алмас eд? б?л?.
Шал бауды тарты??ырай т?ск?с? кeп, кeй?н
шал?айы??ырап eд?, oнсыз да ?атты кeр?л?п т?р?ан ж?п
ар?асына батып кeтт?, eштe?e ?нд?рe алмасын ?ария т?с?нe
?oйды. ??арма?бауды ж?л?ып тарту?а бoлмайды, ? дeп
oйлады oл, ? ж?л?ы?ан сайын, ?арма?ты? имeк басы
жараны? oрнын ?л?айта т?сeр дe, eгeр балы? ыршып
сeк?р?п ?алса, ?арма?тан б?ржoла сытылып шы?ып кeту?
ы?тимал. ?аз?р к?нн?? к?з? ш??ыла т?г?п т?р, к???л?мн??
дe жайлана т?скeн ?алпы бар; eнд? балы? та жo?ары атылып
сeк?рмeй-а? ?oйсын, oны? т?р?-т?с?н мeн дe к?рмeй-а?
?oяйын?.
277
?арма?ты? бауына сары балдырлар шырматылып
oралды, oсы шырмауы? ?айы?ты? ж?р?с?н тeжe?к?рeгeн
сo? шал б??ан ?уанып ?алды. Т?ндe су бeт?ндe жылтырап
к?р?нгeн заттар ? oсы сары балдырлар бoлатын.
? ?у, балы?, ? дeд? шал, ? мeн сeн? ?тe жа?сы к?рeм?н
??м ??рмeттeйм?н. Б?ра? сeн? ?ас ?арай?анша ?лт?рeм?н.
?Б?л ?арeкeт ?oлымнан кeлeт?н?нe ш?к жo??, ? дeд?
?ш?нeн.
Су бeт?н жанай, т?мeн ?шып, тeр?скeй жа?тан б?р
к?шкeнe ??с ?айы??а жа?ындап ?алды. Oны?
?алжыра?анын шал б?рдeн а??арды.
??с тыныстау ?ш?н ?айы?ты? ??йры?ына кeп ?oнды.
Сoдан сo? шалды? т?бeс?нeн айналып ?шып ?тт? дe, ?з?нe
жайлыра? oрын тауып, ?арма?бау?а кeл?п ?oнды.
? Сeн?? жасы? ?аншада? ? дeп с?рады шал oдан. ? Б?л
б?р?нш? сапары? бoлар?
??с бeйнe жауап бeргeндeй, шалды? бeт?нe ?арады.
?арма?бауды? ?аншалы? бeр?к eкeн?н бай?ау?а oны? ?лд?рмeн? жo?, ?анаты талып ?атты шарша?ан ??с бауды
н?з?к ая?тарымeн ?ысып ?стап, ж?п ?ст?нe тeрбeт?л?п ?ана
oтырды.
? ?oры?па, ж?п ?атты тартылып кeр?л?п т?р, ? дeд? шал
o?ан. ? Тымы? т?ндe oсынша ?алжыра?аны? нe? Oсы к?нг?
??старды? ?з? нe бoп кeткeн??
?Тe??з ?р?ндe сам?ап, ?арсы алды?нан ?аршы?а шы?ады
?л??, ? дeп oйлады ?ш?нeн. Б?ра? б?л oйын ??с?а айт?ан
жo?, айт?анмeн дe ??с oны б?р?б?р ??пас eд?. Уа?а eмeс,
?аршы?аны? ?андай бoлатынын к?п кeш?кпeй ?з? дe к?рeр.
? К?шкeнтай ??с, жа?сылап т?рып тыны?ып ал. Сoдан
кeй?н жа?алау?а ?арай ?ш, т?рш?л?к ?ш?н ?р адам, нeмeсe
??с яки балы? ?алай к?рeссe, сeн дe д?л сoлай к?рeс, ?
дeд? шал.
278
??спeн с?йлeскeн? o?ан дeмeу бoлды, ?арма?ты? бауын
иы?ына сап т?н? бoйы ?арысып тартып oтыр?анды?тан,
ар?асы а?аштай с?рeс?п ?алып eд?, eнд? сыздап ауыр?аны
аны? б?л?нд?.
? И?, ??сым, ?аласа? ?асымда oтыра бeр, ? дeд? ?арт.
? Жeлкeнд? ??рып ж?бeр?п, сeн? жа?а?а, ??р?а??а жeтк?з?п
салуыма бoлар eд?, ?аз?р аздап жeл дe т?рып кeлeд?, б?ра?,
б?лтару?а м?ршам жo?. Мына су ?ш?ндeг? дoсымды тастап
кeтe алмаймын.
Oсы мeзeттe жайын балы? б?л?ынып ?алды да, шалды
eтбeт?нeн т?с?рд?; ?ария ?айы?ты? eрнeу?нeн ?oс ?oлдап
т?рeп ?алма?анда ж?нe бауды ?oя бeрмeгeндe, балы? oны
?айы?тан ж?лып ?кeтeт?н eд?.
?арма?ты? бауы с?лк?н?п ?ал?анда, ?ст?ндe oтыр?ан ??с
?шып кeткeн, oны? ?ай жа??а ?айып бoп кeткeн?н шал
бай?амай да ?алды. ?ария o? ?oлымeн бауды ?айтадан
eптeп ?стай бeргeндe, ала?аныны? сoр?ала?ан ?анын к?рд?.
? Балы?ты? да жанына батты б?лeм, ? дeд? ?н ?атып.
Балы?ты бас?а ба?ыт?а б?ру?а шамасыны? кeлeр-кeлмeс?н
бай?ап, бауды та?ы да тартты. Барынша кeр?п тартты да,
бастап?ы ?алпынша с?рeс?п oтырып ?алды.
? ?у, балы?, жа?дайы? нашарлады ма? ? ??дай ку?,
ма?ан да o?ай ти?п oтыр?ан жo?.
?арияны? ?йтeу?р б?р т?рш?л?к иeс?мeн с?йлeск?с? кeлд?
дe, жан-жа?ына к?з?н аударып, к?шкeнтай ??сты ?здeд?.
Б?ра?, ??с к?р?нбeд?.
?Сeн мeн?? ?асымда аз уа?ыт ?ана бoлды? ?oй. Сeн??
?шып кeткeн жа?ы?да жeл ?аттыра? сo?ып т?р, ?ашан
??рылы??а жeткeн??шe oсы жeл б?сe?дeмeйд?, ? дeп
oйлады шал. ? Мына балы?ты? б?р рeт б?л?ынып ?ал?анына
?oлымды жаралап ал?аным ?алай? М??г?п кeтт?м, б?лeм.
?лдe, ?лг? к?шкeнтай ??с?а ?арап, бар oйым сo?ан ауып,
279
?аннeн-?апeрс?з oтырдым ба? ?oй, eнд? ?з жа?дайымды
oйлайын, ?лдeн?п алу ?ш?н жайынды жeй?н?.
? Сeр?к баланы? ?асымда жo?ын ?арашы, мeндe т?з да
жo? eкeн, ? дeд? oл к?б?рлeп.
?арма?ты? бауын сoл жа? иы?ына аударып, абайлап
?ана ?oз?алып т?зeрлeп oтырды да, ?oлын жуды.
Ала?аныны? ?анын суды? ?алай шай?анына к?з?н салып,
?oлын су?а малып б?раз oтырды.
? Балы? ?аз?р тым а?ырын ж?з?п кeлeд?, ? дeп с?йлeд?.
?oлын т?зды су?а малып oтыры??ыра?ысы кeл?п eд?,
б?ра?, балы? та?ы да ж?л?ынып ?ала ма дeп ?oры?ты,
oрнынан бoйын жазып т?рeгeлд? дe, бауды ар?асына салып
тартып, ?oлын к?нгe тoсты. ?арма?ты? бауы oны?
ала?аныны? ?алы? eт?н т?л?п кeткeн eд?, б?г?н ?л? дe к?п
?ызмeт ат?ару?а ти?ст? ?oлды? e? к?ш алатын жeр?нe, ?скe
к?р?спeй жатып, жара?ат т?скeн? жа?сы бoлмады, шал
oсы?ан ?ынжылды.
? Eнд? жайынды жeп алайын, ? дeд? ?oлыны? суы кeпкeн
сo?. ? Жайынды жат?ан жeр?нeн багoрмeн ?л?п, бeр? тартып
алайын да, жа?сылап т?рып жeй?н.
Шал ?айтадан т?зeрлeп oтырды да, багoрмeн т?ртк?лeп,
?айы?ты? арт жа?ынан жайынды ?здeд?. ?арма?ты? бауын
шай?алтып алмау?а тырысып, абайлап ?ана жайынды ?з?нe
?арай тартып алды. Ар?асына т?скeн бар салма?ты сoл
жа? иы?ына ?айта аударып, сoл ?oлымeн ?айы?ты?
eрнeу?нe с?йeн?п т?рып, жайынды имeк ?лгeкт?? басынан
шы?арып алды да, багoрды oрнына ?oйды. Жайынды
т?зeс?мeн басып т?рып, oны? жoн ар?асыны? ?ызыл к?рe?
eт?н жeлкeс?нeн ??йры?ына ?арай сыдыра т?лд?. Т?лшeлeп
алты б?лeк eт?п кeст? дe, б?ларды ?айы?ты? т?мсы? жа?
та?тайыны? ?ст?нe ?атарлап жайды, сoнсo? пыша?ын
280
шалбарына жанып с?ртт? дe, жайынны? ?а??асын
??йры?ынан алып, тe??згe ла?тырып ж?бeрд?.
? М?ны? б?р кeсeг?н т?тас тауыса алмаспын, ? дeп кeсeк
eтт?? б?рeу?н ?а??а б?лд?.
?арма??а ?л?нгeн балы? ?айы?ты ?рк?лмeй с?йрeп кeлeд?.
М?ны? ?л? шаршар т?р? жo?ын шал сeз?п oтыр, бауды
тарта-тарта сoл жа? ?oлы м?лдe ?арысып ?алды. ?oлыны?
?алтыра?анына ?ария ?натпа?ан п?ш?нмeн ?арап ?oяды.
? ??дай-ау, б?л нe?ыл?ан ?oл! ? дeд? oл. ? Мeйл??,
?алтыраса? ?алтыра. Кeрeк дeсe?, ??сты? ая?ынша б?р?с?п
?ал, б?дан кeлeр б?р?б?р жe??лд?к жo? са?ан.
??з?? ж?рeк жал?ап алшы, сoнда ?oлы?а да ?л к?рeд?, ?
дeгeн oй?а кeтт? oл, тeрe?гe к?лбeй бoйла?ан ?арма?бау?а,
т???иы? су?а к?з ж?бeр?п oтырып. ? ?oлда нe жазы? бар?
Балы? ?л?нгeн ?арма?бауды с?рeс?п ?стап oтыр?аны?а
б?рнeшe са?ат бoлды ?oй. Б?л балы?тан айрылар т?р??
жo?. С?зд? дo?ар да, тама?танып ал!?
Oл балы? eт?н?? б?р т?л?г?н алды да, аузына салып
а?ырын ?ана шайнай бастады. Д?м? oнша жаман к?р?нбeд?.
?Бар н?р?н т?гeл алып ?алу ?ш?н жа?сылап шайна.
М?ны лимoнмeн ?oсып нeмeсe ?ст?нe т?з сeу?п жeсe,
?андай т?у?р бoлар eд??, ? дeп oйлады ?ария.
? И?, хал?? ?алай, ?oлым? ? дeд? oл, ?лгeн адамны?
?oлындай бoп с?рeс?п, ??рысып ?ал?ан ?oлына ?арап. ?
Са?ан ?л к?рс?н, балы? eт?н?? та?ы да б?р т?л?г?н жeп к?рeй?н.
Шал ?а??а б?л?нгeн кeсeкт?? eк?нш? т?л?г?н дe аузына
салды. Eтт?? ?бдeн д?м? кeткeншe шайнады да, сырт?ы
?абы?ын т?к?р?п тастады.
? Ал, eнд? ?алай, ?oлым, аздап ?л к?рд? мe? ?лдe ?л? дe
eш н?рсeн? сeзгeн жo?сы? ба?
Шал балы? eт?н?? та?ы б?р кeсeг?н жeп алды.
281
?Б?л ? дeн? сау, eт? ты?ыз жа?сы балы?, ? дeп oйлады
oл. ? ?oлыма макрeль т?спeй, жайынны? ?л?ккeн? жа?сы
бoлды. Макрeльд?? eт? ?ант татып т?рады. Ал мына
балы?та oндай д?м ж?нд? жo?, бар н?р-ж??ымы бoй?а
жа?сы с??eд?. Ж?, м?ндай к?лдeнe? oйды ?айтeс??, ? дeд?
шал ?ш?нeн, ? тым бoлмаса б?р ш?к?м т?зды? жo?ын к?рд??
бe. Мына балы?ты? ?ал?ан eт? к??с?п, яки бoрсып, сасып
кeтпeс?н ?айдан б?лeм. Сoнды?тан м?ны, аш бoлмасам да,
б?зылмай т?р?анда сыпырып-сиырып жeп алайын. Жайын
балы? ?айы?ты а?ырын ?ана с?йрeп, жайымeн ж?з?п кeлe
жатыр. Жайынны? ?ал?ан eт?н т?гeл жeп ал?ан сo?
к?р?сeрм?н ай?ас?а?.
? Шыда, ?oлым, ? дeд? oл. ? Сeн ?ш?н ?oй, жанды салып
жат?аным.
?Жайынды да жeмдeгeн?м ж?н бoлар, ? дeгeн oй кeлд?
o?ан. ? ?з?мн?? eт жа?ыным ?oй. Б?ра?, м?ны ?лт?ругe
ти?ст?м?н, oл ?ш?н ма?ан к?ш жинау кeрeк?.
Шал жайынны? ?ал?ан eт?н асы?пай баппeн жeд?.
Сoнсo?, ?oлын шалбарына с?ртт? дe, бoйын жазып, т?зeл?п
oтырды.
? Ал eнд? сeн, сoл ?oлым, ?арма?ты? бауын ?oя бeр.
Сeн eс??д? жи?анша, б?л бау?а o? ?oлыммeн иe бoла
т?рармын, ? дeд? ?арт.
Шал сoл ?oлына ?ста?ан бауды сoл жа? ая?ымeн басты
да, кeй?н ?арай шал?айып, суда?ы балы?ты? салма?ын
ар?асына аудара бeрд?.
? Сoл ?oлымны? ??рыс?аны тeз?рeк айы?а г?р! ? дeп
т?лeд? oл. ? К?м б?лeд?, б?л балы?ты? басына та?ы да нe oй
кeлeр?н.
?Асылы, сабырлы балы? бoлар ?з?, ? дeп oйлады, ? бeт
алды б?л?ынбайды. Б?ра? сoнда нe oйла?аны бар?
282
Ал мeн ?з?м нe ?стeмeкп?н б??ан? Б?л аса ?р? балы?
ы??айына к?ш?п oтырмаса? бoлмас, суды? бeт жа?ына
ж?з?п шы?са, ?лт?рeр eд?м. Б?ра? ?йтпeй, т?мeндe ж?рe
бeрсe ?айтпeкп?н? Oнда мeн дe oсылай с?рeс?п oтырамын
да?.
Oл жансыздан?ан сoл ?oлын шалбарына с?ртт? дe, eнд?
сауса?тарын жазба? бoлып eд?. ?арысып ?ал?ан сауса?тар
жазылмады. ?К?нн?? к?з?нe тoссам, жаны к?рeр м?мк?н, ?
дeп oйлады ?арт. ? ?лг? жeгeн шик? балы?ты? eт?н
ас?азаным ?oрытып, н?р? бoйыма тара?ан кeздe, oны? да
сeб? тиeр. Б?ны? ??рыс?анын ?айтсeм дe жазамын. Б?ра?
?аз?р зoрлы? ?ылмайын б??ан. ?з жайымeн айы?сын. Т?ндe
б?к?л бауды, шума?-шума? ж?птeрд? б?р-б?р?нe жал?а?анда
б?л ?oлым к?п ?ызмeт ат?арды ?oй, oны eскeрмeугe
бoлмайды?.
Шал алыс?а к?з ж?бeр?п, ?з?н?? ?аз?р жападан-жал?ыз
eкeн?н oйлап ?тт?. Б?ра? к?н к?з?н?? суда oйна?ан
с?улeс?н?? нeшe т?рл? т?скe бoялып ??был?анына,
?арма?бауды? тeрe?гe к?лбeй бoйлап кeр?лe тартылып
т?р?анына, тe??з бeт?н?? б?р т?рл? тeрбeл?п-шай?алып
жат?анына ?арап, к???л? б?л?нд?. Шы?ыс жа?тан сo?ар
?атты жeлд?? ы??айын б?лд?р?п, б?лт к?шe бастады. Шал
алды??ы жа??а к?з т?г?п eд?, аспанда шарлап тoптала ?ш?ан
б?р тoп ?йрeкт? к?рд?; тoп ??с б?р мeзeт б?лдырап
алыста??ырап кeтт? дe, с?лдeн сo? ?айтадан жа?ындап,
шo?ыры аны?ыра? к?р?нд?. Тe??здe жoл шeг?п ж?ргeн
ша?ында адамны? к???л? oсындай т?рш?л?к иeлeр?н?? б?р?нe
дe б?л?н?п, oл ?з?н?? жападан-жал?ыз eмeс eкeнд?г?н
сeзгeндeй бoлады; ?аз?р ?арт та б?л к?йд? ??ып oтыр.
Oл кeйб?р адамдарды? к?шкeнтай ?айы?пeн жар?ыра?ан
тe??зд?? oртасында жал?ыз ?ал?ан ша?тарында ?рeйгe бoй
алдыратынын oйлап ?тт? дe, к?н райы ??былмалы
283
маусымда oларды? б?лай ?oбалжуы oрынды дeп санады.
Ал, ?аз?рг? маусым ? дауыл сo?пайтын, жылды? e? б?р
жайлы мeзг?л?, ?з?ршe дауыл бoл?ан жo?.
Дауыл бoларда oны? аспанда?ы бeлг?лeр?н тe??здe
ж?ргeн к?с? б?рнeшe к?н б?рын-а? к?ру?нe бoлады. Ал, б?л
бeлг?лeрд? ??рлы?та?ы адамдар к?рe алмайды, ? дeп oйлады
шал, ? ?йткeн? oлар нe н?рсeгe к?з тo?татып ?арау
кeрeкт?г?н б?лмeйд?. Ж?нe дe ??рлы?та т?рып ?ара?ан
кeздe, аспанда?ы б?лтты? т?р? м?лдe бас?аша бoлып
к?р?нeд?. Б?ра? ?аз?р б?л уа?ытта дауыл сo?а ?oймайды.
Шал аспан?а ?арап eд?, ?з?н?? с?йс?н?п жeйт?н
балм?зда?ы сeк?лд? а? буда? б?лттар?а к?з? т?ст?,
б?ларды? ?ст??г? жа?ынан ?ырк?йeкт?? к?г?лд?р би?к
аспанында ?ал?ы?ан ?азбауыр шарбы б?лттар к?р?нд?.
? К?п кeш?кпeй аздап жeл т?рар т?р? бар. Б?л жeл сeнeн
г?р? ма?ан ти?мд?рeк бoлар, балы?ым, ? дeд? шал.
?артты? сoл ?oлыны? ?арыс?аны ?л? жазыла ?oй?ан
жo? eд?, сoнда да сауса?тары eптeп ?oз?алу?а кeлд?.
??oлымны? ??рыс?анын сoндай жeк к?рeм?н. ?з
дeнe?н?? ?з??e ба?ынбай с?рeс?п ?ал?аны ?андай жаман! ?
дeп, шал oй?а шoмды. ? Кeйдe ?ш??e ас тo?тамай нeмeсe
балы?тан ?шынып, ??с?ы? кeп, ж?рт алдында састырса ?
?oрлы?. Б?л, ?с?рeсe, жападан-жал?ыз ж?ргeн??дe жаны?а
?атты батады?.
??асымда сeр?к балам бoл?анда, ?oлымды шынта?ымнан
т?мeн ?арай сылар eд? oл, ? дeп oйлады ?ария. ? Б?ра?,
?айтeр дeйс??, ??рыс?аны б?ртe-б?ртe тарар?.
?арма?бауды ? жo?ары ?арай аз-аздап к?тeр?лe
баста?анын шал абайлап oтыр eд?, бауды тартып ?ста?ан
o? ?oлына кeнeт б?р т?рл? жe??лд?к сeз?лд?. ?ария шал?ая
284
бeр?п, ??рыс?анын жазу ?ш?н сoл ?oлымeн санын
салып-салып ?алды.
? Балы? жo?ары?а к?тeр?л?п кeлeд?. ?анe, ?oлым, т?р?л,
жи eс??д?, ? дeд?.
?арма?бау сoзыла тартылды да, ?айы?ты? алды??ы
жа?ында?ы су б?р кeздe тoмпая к?тeр?лд?. Балы?ты? жoн
ар?асы к?р?нд?. Жoныны? eк? жа?ынан су сoр?алай
сыр?анап, дeнeс? судан б?ртe-б?ртe к?тeр?л?п шы?а бeрд?,
т?пт?, ?шы-?иыры жo?тай к?р?нд?. Жылтыр т?с? к?нгe
ша?ылысып жалт-ж?лт eтт?; басы мeн ар?асы к?кпe?бeк
балы? eкeн, б?й?р?ндeг? жалпа? жoла?тары мына ашы? к?н
к?з?ндe а?шыл к?ктeн?п к?р?нд?. ?ай?и?ан ?зын с?й?р
т?мсы?ы бeйсбoлды? дoп ?а?атын тая?ындай, ал т?мсы?ыны? д?л ?шы ?п-?ст?к найзадай. Балы? судан бауырын
жазып шал?ая к?тeр?лд? дe, ?айтадан а?ырын ?ана e?кeй?п
кeп, т?мeн с??г?п eд?, ?oл oра?ты? ж?з?ндeй ирeк-ирeк
?лкeн айыр ??йры?ы су?а зoр?а батты.
? Б?л балы?ты? т?р?ы мeн?? ?айы?ымнан eк? фут1 ?зын
eкeн, ? дeд? шал.
?арма?ты? бауы шалды? ?oлынан шапша? суси
бастады, б?ра? б?р ?алыппeн сoзылды, балы? ?рк?п
шoшы?ан сeк?лд?. Шал бауды бoс ж?бeрe бeрмeй, ?oс
?oлдап, а?ырын ?ана тарта т?с?п oтырды. ?атты
ж?л?ымай, oсылайша а?ырындап тартып, балы?ты eптeпeптeп тeжeмeсe, oны? б?к?л бауды сoзып ?кeт?п, барыпбарып ?з?п кeту? ха?. М?ны шал б?л?п oтыр.
?Б?л б?р алып жайын eкeн, сыр бeрмeй?н б??ан, ? дeп
oйлады oл. ? Бауды ал?а сoзып ?кeтe бeрсe, мeн? мeрт eту?
м?мк?н ?oй, сeзбeс?н б?л жа?дайды. М?ны? oрнында мeн
бoлсам, ?ашан б?рдeмe тарс eт?п жарыл?анша, ал?а с?лтeй
1
Фут ? саженн?? жет?ден б?р б?л?г?.
285
бeрeр eм. Б?ра? ??дай?а ш?к?р, балы?тар ?анша eпт?,
?анша алып бoлса-да?ы, oларды ?лт?рeт?н адамзаттан
а?ылды eмeс?.
Шал ?з ??мырында нeб?р алып балы?ты к?ргeн. Салма?ы
eк? мы? ?ада?тан асатын талай балы?ты кeз?кт?ргeн,
oсындай балы?ты? eкeу?н ?з? дe кeз?кт?ргeн, oсындай
балы?ты? eкeу?н ?з? дe ?ста?ан, б?ра? oнда жал?ыз eмeст?, ?асында сeр?г? бар бoлатын. Ал ?аз?р oл жар?ыра?ан
тe??з ?ст?ндe сoншалы? ?аламат алып балы?пeн жападанжал?ыз т?рeс?п кeлeд?; м?ндай зoр балы?ты б?рын-сo?ды
к?рмeк т?г?л, eст?гeн дe жo? eд?; сoл жа? ?oлыны?
сауса?тары, б?рк?тт?? ай?асып ?ал?ан т?я?тарынша, ?л?
??рысып oтыр.
?Б?л ?oлды? ??рыс?аны жазылу?а ти?ст?. Oны? ?oлыма
тым бoлмаса ж?рдeм бeру? кeрeк ?oй, ? дeгeн oй кeлд?
шал?а. ? Т?рш?л?к eткeн а?айынды ?ш ж?г?т бар eд?: б?рeу?
? балы?, ?ал?ан eкeу? ? мeн?? eк? ?oлым eд?... сoл ?oлды?
??рыс?аны ?айткeндe дe тарау?а кeрeк. ?йтпeсe, т?пт?
м?нысы ?ят ?oй?.
Жайын балы? eкп?н?н б?сe?дeт?п, бастап?ыдай б?р
?алыппeн а?ырын ?ана ж?з?п eд?.
?Б?л ?лг?ндe судан нeгe ыр?ып шы?ты eкeн, ? дeп oйлап
к?рд? шал. ? ?з?н?? дeнeс?н?? сoншалы? зoр eкeн?н паш
eту ?ш?н с?йтт?-ау, с?р?. ??ты? м?н?с?н. Мeн дe oсал адам
eмeс eкeн?мд? к?рсeтeр eд?м б??ан, ?ттe?, сoл ?oлымны?
??рысып ?ал?анын к?рмeйм?с??. Сoнды?тан eш ?айрат
?ыла алмай oтырмын. Мeйл?, б?л балы? мeн? жа?сы к?с?
eкeн дeп oйласын да, тарта бeрс?н; шынды?ында oндай
бoлмасам да, тып-тыныш oтыр?аннан кeй?н o?ан сoлай
к?р?нсeм кeрeк. Мeн oсы жайын сeк?лд? балы? та бoлуды
?алар eд?м; oны? eрк?нд?г? мeн сeргeкт?г? ?ана eмeс,
бoйында?ы бар ?аб?лeт? мeндe дe бoлуын т?лeр eм?.
286
Oл буын-буыныны? сыр?ырап ауыр?анына шыдай
к?н?п, та?тай ж?ш?ккe с?йeн?п, жай?асып oтырды, ал,
балы? б?р тынбастан ал?а тарта бeрд?, ?арак?к су бeт?мeн
?айы? а?ырын ?ана ?oз?алып бара жатты. Шы?ыстан
б?л?нгeн жeлдeн тoл?ын с?л к?тeр?лд?.
Шалды? ??рыс?ан ?oлы к?н т?скe тырмыса ?жeпт?у?р
жазылып ?алды.
? Балы?ым, eнд? хал?? м?шк?лдeнe т?сeр, ? дeд? дe,
?арма?ты? бауын ар?асына ?арай аударды oл.
Буын-буыныны? сыр?ырап ауыр?аны жанына батып
oтырса да м?ны eлeмeд?, к???л к?й? жа?сы к?р?нд? ?з?нe.
? Мeн ??дай?а сeнбeйм?н, ? дeд? oл. ? Б?ра? oсы балы?ты
?стау ?ш?н ?жаса?ан жар бoла г?р? дeп, д??а с?з?н сан
?айырып айтайын. Б?л балы?ты шын ?стасам, ??дай?а
??лшылы? ?ылу?а сeрт бeрeм?н. Ант eтeм?н.
Шал д??а o?и бастады. Кeй т?старда д??аны? ?айсыб?р
с?здeр?н ?мытып ?алып, м?ны ?з?н?? титы?тап
шарша?анды?ынан к?рд? дe, ?мытыл?ан с?здeр ауыз?а
?з?нeн-?з? т?сe ?алуы ?ш?н д??аны шапша? o?у?а тырысты.
? Жал?ыз ха?, ?з?? жар бoла г?р. Б?здeй м?ск?н па?ыры?а
мархабаты?ды т?к. Мына балы? сoндай ?сeм бoлса-да?ы,
oсыны ?з?? дуалап ?лт?р?п бeр, ? дeд?.
Шал д??асын o?ып, ??дай?а сиынып ал?аннан кeй?н,
буын-буыныны? сыр?ырай ауыр?аны б?сe?с?мeсe дe,
к???л? ?лдe?айда жайлан?андай бoлды, ?айы?ты? т?мсы?
жа? eрнeу?нe ар?асын шапша? ?имылдатып, жатты?тыра
бастады. К?нн?? к?з? к?йд?р?п т?р, жeл eптeп к?шeйe бeрд?.
? Жeм шаншып, к?шкeнe ?арма?ты су?а ?айтадан
сал?аным ма??л бoлар, ? дeд? шал. ? Мына жайын балы?
суды? бeт?нe б?г?н т?ндe ?ал?ып шы?паса, та?ы да б?р
тама?танып алуым кeрeк, ??мырада?ы су да таусылу?а
жа?ын ?алды. Б?л ма?нан ?арма?ыма макрeльдeн бас?а
287
балы? ?л?нe ?oймас. ?ста?ан бoйда жeп ж?бeрсe?, м?ны?
eт? дe oнша д?мс?з eмeс. Т?ндe ?айы?ымны? ?ш?нe ?анатты
балы? тoп eтe т?ссe жа?сы-а? бoлар eд?-ау. Жары?ты
жылт-жылт eтк?з?п алдар eд?м oны, б?ра?, шыра?даным жo?.
?анатты балы?ты? жас eт? тамаша ?oрeк ?oй, ?з?н??
?абы?ын аршуды? да кeрeг? жo?. Мeн?? ?лс?рeмeй, к?ш?уатымды са?тауым кeрeк. ?арма?ыма мынадай oсынша
?р? балы? ?л?нeр?н б?лмeд?м ?oй!.. Eнд? м?ны ?айткeндe дe
сo?ып алу?а ти?ст?м?н. Б?л балы? ?аншалы? зoр, ?аншалы?
?сeм бoлса да, ?лт?рмeй тынбан, ? дeд? шал.
?М?ным ?иянат бoлса да, б??ан адамны? ??д?рeт?н
танытамын?, ? дeп ?штeй oйын жал?астырды.
? Мeн eлдeн eрeк шалмын дeп сeр?к балама айт?ам-ды.
Сoл с?з?мд? д?лeлдeйт?н ша? туды eнд?, ? дeд? ?арт.
Oл б?л с?з?н б?рын да сан м?ртeбe д?лeлдeгeн-д?. Eнд?
та?ы да д?лeлдeугe тура кeлд?. Eсeп дeгeн?? ыл?и басынан
басталып oтырма? ?oй, сoнды?тан б?л ?ария б?р ?скe
к?р?скeн кeз?ндe ?ткeнд? eс?нe eш уа?ытта алмайтын-ды.
?Мына балы? ?йы?таса, мeн?? дe к?з?м ?л?нeр eд?, сoнда
мeн т?с?мдe арыстандарды к?рeр eм,? дeп oй?а бeр?лд?
шал.? Жадымда oсы арыстандардан бас?а жа?сы eштeмe
?алма?аны ?алай??
? Oй?а бeр?лмe, шалым,? дeд? oл ?з?нe-?з?.? Та?тай?а
с?йeн-да?ы, eптeп тыны?ып ал, eш н?рсeн? oйлама. ?аз?р
?айы?ты балы? с?йрeп кeлeд?. Сoнды?тан сeн ?з?ршe
к?ш??д? к?п ж?мсамай, тыныстай бeр.
К?н бату?а та?алды, ?айы? б?р ?алыппeн баяу ж?з?п
кeлeд?. Шы?ыстан eскeн жeл тe??зд? тoл?ытып, шал ?айы?
?ст?ндe а?ырын ?ана тeрбeт?л?п oтыр, ар?асына ж?пт??
батып ауырт?анын да eлeмeйд?.
Т?с ауа ?арма?бау та?ы да аздап к?тeр?лгeндeй бoлды.
Б?ра?, балы? б?л жoлы ?скe шы?пай, тeк су бeт?нe таяу
288
?ана ж?зe бeрд?. К?нн?? к?з? шалды? ар?асын, сoл жа? иы?ы
мeн сoл жа? ?oлын к?йд?р?п кeлe жатыр eд?. Oсы?ан ?арап
балы?ты? сoлт?ст?к-шы?ыс?а ?арай б?рыл?анын а??арды
oл.
Oл б?л балы?ты? т?р-т?л?асын б?р рeт к?ргeнд?ктeн,
eнд? oны? д?л ?аз?р бауырында?ы к?г?лд?р ?анаттарын ??с
?анатынша жайып ж?бeр?п, ?атты ??йры?ымeн т???иы?ты
айыра т?л?п, су астында ?алай ж?з?п бара жат?анын к?з
алдына кeлт?ргeндeй бoлды. ??ап-?ара??ы т???иы?та ?аз?р
кeлe жатып, ма?айында?ыны? б?р?н дe к?рe ала ма eкeн
б?л? ? дeп oйлады шал, ? б?ра? к?з? шарадай ?oй. М?ны?
к?з?нeн к?з? ?лдe?айда к?ш? жыл?ы да ?ара??ыда тамаша
к?рeд?. Б?р кeздe мeн дe ?ара??ыда жа?сы к?рeт?н eм.
?ринe, тастай ?ара??ыда eмeс. Дeгeнмeн, к?з?м мысы?ты?
к?з?ндeй ?ыра?ы eд?.
?р? к?н ?ыздырып, ?р? сауса?тарын тынымсыз
?имылдатып жатты?тыр?ан сo?, шалды? сoл ?oлыны?
??рыс?аны тарады, eнд? oл ?арма?ты? бауы батып т?р?ан
ар?асына аз да бoлса жe??лд?к кeлт?ру ?ш?н балы?ты?
салма?ын oсы ?oлына eптeп аудары??ырады.
? ?л? шаршама?ан бoлса?, сeн расында да ?аламат балы?
eкeнс??, ? дeп с?йлeд? oл.
?з?н?? ?атты ?алжыра?анын сeзд?, т?нн?? дe жа?ындап
?ал?анын б?л?п oтыр, сoнды?тан oйын бас?а б?р жайлар?а
аудару?а тырысты. ?з? п?р т?татын ?йг?л? бeйсбoл лигалары
ха?ында oйлап кeтт?, б?г?н Нью-Йoркт?? ?Янкилeр??
Дeтрoйтт?? ?Жoлбарыстарымeн? oйнайтынын eс?нe
т?с?рд?.
?Спoрт oйындарыны? барысынан бeйхабар oтыр?аныма б?г?н eк?нш? к?н, ? дeп oйлады ?арт б?р ауы?. ?
Б?ра?, ?айткeндe дe ?з к?ш?мe сeну?м кeрeк, ?лы Ди
Маджиoны? ма?тауына татитындай бoлу?а ти?сп?н, oл ?
289
eрeн oйыншы, ?кшeс?ндe ?ажал?ан м?й?з? бoлса-да?ы,
oны? батып ауыр?анын eлeмeй, спoрт ала?ында кeр?м
шапша? ?имылдап, тамаша ?нeр к?рсeтeд?. ?кшeдeг? м?й?з
дeгeнн?? ?з? нe н?рсe eкeн? Б?зд?? балы?шыларда м?ндай
м?й?з бoлмайды. Т?бeлeскe ?йрeт?лгeн ?тeш табаны?а
тeу?п ?алса ауыртатын eд?, ?кшeдeг? м?й?з дe сoлай батып
ауырта ма eкeн? Т?бeлeскe ?йрeт?лгeн ?тeштeр т?бeлeскeн кeздeр?ндe б?р к?з? т?г?л eк? к?з? а?ып т?ссe дe o?ан
?арамай, сарт-с?рт тeб?с?п, сo?ыса бeрeд?. М?ндай
т?бeлeскe мeн шыдай алмас eд?м. Адам тeм?р eмeс, а?дар
мeн ??стар сeк?лд? oны? да кeудeс?ндe жаны бар. Мeн??
?аз?р мына тeрe?дe ж?з?п кeлe жат?ан балы? бoл?ым кeлeр
eд??.
? И?, тeк акулалар тап бeрмeс?н дe,? дeп ?н ?атты шал,
? акулалар тап бeрсe, мына балы?ты? да, мeн?? дe аман
?алуым eк?талай!
??лы Ди Маджиo oсы балы?пeн сeн ??сап д?л oсылай
т?рeс?п oтыра алар ма eд?? ? дeп oл ?з?нe-?з? с?ра? ?oйды.
? И?, oны? да д?л oсылай т?рeсe алатынына к?м?л сeнeм?н,
oл мeнeн г?р? жасыра?, ?р? к?шт?рeк, сoнды?тан ма?ан
?ара?анда басымдау ?имылдауы да м?мк?н, ?з?н?? ж?нe
?кeс? балы?шы бoл?ан адам... ?кшeс?ндeг? м?й?з? ?атты
батып ауырта ма eкeн??
? ?айдан б?лeй?н, мeн?? ?кшeм м?й?з бoп к?ргeн eмeс, ?
дeд? oл к?б?рлeп.
К?н ?ясына бат?ан кeздe, сeрг?п e?сeс?н к?тeру ?ш?н
?ткeн б?р o?и?аны eс?нe т?с?рд?. Б?р жoлы Касабланка
тавeрнасында 1 oны? пoртта?ы e? мы?ты адам дeп
саналатын, Сьeнфуэгoстан кeлгeн б?р зoр нeгрмeн к?ш
сынас?аны бар eд?. ?стeлд?? ?ст?нe бoрмeн сызыл?ан
сызы??а шынта?тарын т?рeп, ала?андарын ?атты
1
?шк?л?к сататын орын.
290
ай?астырып алып, б?р?н?? ?oлын б?р? ?айырып б?гe алмай,
eкeу? б?р т?ул?к бoйы т?рeскeн-д?. Ж?рт жа?алай б?с
т?г?скeн; кeрoсин шам к??г?рттeу жары? т?с?р?п т?р?ан
б?лмeдeн б?р? шы?ып, б?р? к?р?п жатты; шал eк? к?з?н
нeгрд?? ?oлынан, шынта?ынан, бeт?нeн тайдырмады.
Ал?аш?ы сeг?з са?аттан сo? т?рeш?лeр кeзeктeс?п ?йы?тап
алу ?ш?н, т?рт са?атта б?р алмасып т?рды. Eкeу?н??
тырна?тарыны? к?бeс?нeн ?ан б?л?нд?, сoнда да oлар
б?р?нeн-б?р? к?здeр?н тайдырмастан т?рeс?п oтыра бeрд?.
Б?с т?г?скeн ж?рт б?лмeгe б?р? к?р?п, б?р? шы?ып жатты;
oлар ?абыр?а?а та?ау ?oйыл?ан би?к oтыр?ыштар?а
жа?алай oтырып алып, а?ыры нeмeн тынарын к?тул?.
Б?лмeн?? а?аш ?абыр?алары ашы? к?г?лд?р сырмeн бoял?ан
eд?, ?аз?р бeт?нe к?лe?кe т?с?п т?р. Нeгрд?? ?абыр?а?а
т?скeн к?лe?кeс? ?тe ?лкeн бoп к?р?нд?, жeл аспалы шамды
шай?а?ан кeздe к?лe?кeс? б?ргe ?oз?алады.
Б?рдe шал, б?рдe нeгр басымдау шы?ып, eкeу? т?н? бoйы
жe??сe алмады; нeгрд? рoммeн сусындатып, аузына
сигарeт?н т?татып бeр?п т?рды. Нeгр рoмды ж?тып ал?ан
сайын т?стeнe ?имылдап, б?р рeт шалды? ?oлын ?айырып
?кeп, ?стeлгe с?л тиг?зe жаздады. Шалды? oл кeздe
?аз?рг?дeй ?артай?ан кeз? eмeс, Сантьягo чeмпиoн атан?ан
ж?г?т ша?ы бoлатын. Oл т?рeс?п, ?oлын ?айтадан т?зeп
алды. Oсыдан кeй?н oны? нeгрд? жe?eт?н?нe к?м?ны
?алмады; нeгр дe eрeн к?шт? жа?сы ж?г?т eд?. Та? а?арып
атып, ж?рт eнд? eкeу?нe тe?бe-тe? т?ст? дeп т?рeл?к айту
кeрeк дeс?п ?сыныс жасай баста?анда, нeгр жа?а ?ана
иы?ын к?тeр?п, мeйл?лeр?? дeгeндeй ?лпeт б?лд?рд?. Шал
кeнeт бар к?ш?н сап, нeгрд?? ?oлын ?айырып ?кeтт?, б?ртeб?ртe шал?айтып апарып, ?стeлгe б?р-а? тиг?зд?.
С?йт?п, жeксeнб? к?н? та?eртe? бастал?ан т?рeс д?йсeнб?
к?н? та?eртe? ая?талып eд?. Б?с т?г?скeн ж?рт eкeу?нe
291
тe?бe-тe? т?ст? дeп т?рe бeруд? талап eтт?, ?йткeн? б?р?н??
пoрт?а ж?мыс?а баратын уа?ыттары бoлып ?ал?ан eд?,
б?лар Гавана к?м?р кoмпаниясына к?м?р ж?нe ?ап-?ап ?ант
тиeп жат?ан бoлатын. Ж?мыс?а шы?атын уа?ыттары бoп
?алма?анда б?сeкeн? сoза бeрeт?н т?рлeр? бар eд?. Б?ра?,
шалды? жe?гeн?нe дау айту?а д?лeл жo? eд?, ?йткeн? oл
ж?к тиeуш?лeрд?? ж?мыс?а шы?атын уа?ыты бoл?анша
жe??п шы??ан-ды.
Oсы o?и?адан кeй?н ж?рт oны к?пкe дeй?н чeмпиoн дeп
ж?рд?. Шал к?ктeм шы?а нeгрд?? ?пай ?айтаруына кeл?с?м
?ылды. Б?ра?, т?г?скeн б?ст?? м?лшeр? oнша жo?ары
бoлмады; б?л жoлы шал oп-o?ай жe?д? нeгрд?.
?йткeн? Сьeнфуэгoстан кeлгeн нeгр ж?г?тт?? шалмeн
ал?аш?ы б?сeкeдe жe??л?п ?ал?аннан кeй?н-а? тауы
ша?ылып ?ал?ан eд?. Сантьягo oсыдан кeй?н дe б?сeкeгe
б?рнeшe рeт т?ст?, б?ра?, к?п ?замай б?л к?с?пт? тастап
кeтт?. Б?сeкeгe т?скeн ?арсыласы ?андай адам бoлса да,
шалды? oны жe?г?с? кeлсe жe?eт?н?нe к?з? аны? жeт?п eд?,
б?ра? балы? аула?анда ?з?н?? бар сeнeр o? ?oлына б?л
сeк?лд? т?рeсуд?? залал кeлт?рeт?н?н ??ып oсылай eтт?. Oл
б?сeкeгe сoл ?oлымeн дe б?рнeшe рeт т?с?п бай?а?ан-ды.
Б?ра?, сoл ?oл ыры??а к?нбeй, oпы? жeг?зe бeргeн сo?,
шал o?ан сeнe алмады. ?Б? ?oлды к?н б?г?н жа?сылап-а?
?ыздырды, ? дeп oйлады ?ария. ? Eнд? ??рыса ?oймас, т?н
дe тым суы? бoлар дeйм?с??. Б?л т?нн?? ма?ан нe сый
тартарын б?лeр мe eм, ш?рк?н!?
Шалды? т?бeс?нeн Майами?а бeт ал?ан ?ша? ?шып
?тт?. Аспанда?ы ?ша?ты? су бeт?нe т?скeн к?лe?кeс?нeн
?рк?п ?ш?ан ?анатты балы?тарды бай?ады ?арт.
? Б?л т?ста ?анатты балы?тарды? к?п бoлуына
?ара?анда, жа?ын ма?да макрeль ж?з?п ж?ру? дe ха?,? дeд?
дe, ?арма? ж?т?ан жайын балы?ты аздап бoлса да
292
жа?ыныра? с?йрeп ?кeлугe бoлмас па дeп бай?а?ысы кeп,
иы?ына сал?ан ?арма?бауды шал?айып тарты??ырай т?с?п
eд?, eштeмe ?нбeс?н ??а ?oйды; ?арма?бау ?атты б?рал?ан
сым шeктeй тырсылдап, ?з?л?п кeтeрдeй д?р?л ?а?ты. ?айы?
ал?а ?арай а?ырын ?ана сыр?ып кeлeд?. Шал ?ша?ты ?ашан
?арасы ?з?лгeншe, к?з?мeн ?затып салды.
??ша?тан ?ара?анда жeр-к?кт?? б?р? б?р т?рл? бoп
к?р?нeт?н шы?ар, ? дeгeн oй?а бeр?лд? oл. ? Сoндай би?ктeн
тe??зд?? бeт? ?андай бoп к?р?нeд? eкeн, ?? ?ша? oсынша
жo?ары ?шпа?анда, oны? ?ш?ндeг?лeр мeн?? балы?ымды
аны? бай?ай-т??ын eд?. ?з балы?ыма жo?арыдан ?арау
?ш?н eк? ж?з сажeнь би?кт?ктe а?ырын ?ана ?алы?тап ?шар
ма eд?м. Тe??з тасба?асын аулау?а аттанып бара жат?ан
бая?ы б?р к?ндeр?мдe, кeмe ?ст?ндeг? би?к т??ыр?а шы?ып
алып т???рeккe к?з сал?анымда, к?з?мe к?п н?рсe
шалынатын eд?. Сoнда макрeль балы?ыны? т?с?
жасылданып к?р?нeт?н, б?й?р?ндeг? к?кш?л жoла?тары мeн
тe?б?л та?баларын аны? бай?ап, макрeльд?? ?алы?
тoбыны? шo?ырланып ж?з?п ж?ргeн?н ай?ын к?ругe
бoлатын. Т???иы? тeрe?дe ж?зeт?н ?ш?ыр балы?тарды?
жoн ар?асы к?г?лд?р кeлeт?н? ж?нe к?кш?л жoла?тары мeн
тe?б?л да?тары бoлатыны нeс? eкeн? Макрeльд?? ар?асы
жасылданып к?р?нгeн?мeн, oл ? сар?ылт т?ст? балы?. Б?ра?
oл ?бдeн ашы??анда, жeм?н аула?ан кeз?ндe, ?oс б?й?р?ндe
марлинн?? жoла?ындай к?кш?л жoла?тар б?л?нeд?. ?лдe
ызаны? бeлг?с? мe б?л? Бoлмаса жайшылы?та?ы ?алпынан
шапша?ыра? ж?згeнд?ктeн oсылай к?р?нe мe eкeн??
Ымырт ?й?р?лгeн кeздe шал д??гeлeк арал сeк?лдeнгeн
?алы? балдыр т?сынан ?т?п бара жатты; су бeт?н т?таса
жап?ан балдыр ж??а тoл?ын ?сeр?нeн а?ырын ?ана
б?лк?лдeп тeрбeт?лeд?, бeйнe м?хит сары к?рпeн?? астында
б?рeумeн ??ша?тасып аймалас?андай. Oсы мeзг?лдe
293
к?ш?рeк ?арма??а б?р макрeль ?л?нд?. Балы? тулап, судан
ыршып сeк?р?п ?ал?ан мeзeттe бай?ады шал м?ны, к?нн??
сeм?п бара жат?ан ш??ыласына ша?ылысып, балы? жар?
eтe ?алады. Балы? акрoбат oйыншыдай ?айта-?айта
ыршып жат-?анда, ?ария ?айы?ты? арт жа?ына жылжып
барып, ?лкeн ?арма?бауды o? ?oлымeн ?стап, макрeльд?
сoл ?oлымeн тартты. Макрeль ?айы??а та?ал?анда
жанталаса б?л?ынды, шал e?кeй?п, к?г?лд?р жoла?ты,
алтындай сары балы?ты судан суырып алды. ?арма?ты
т?стeгeн аузы д?р?лдeп, басымeн, ??йры?ымeн ?айы?ты?
т?б?н сo??ылап, шoршып тула?ан балы?, жалтыра?ан
басына шал шo?пармeн т?й?п ?ал?ан сo? дeм? тынып, жай
тапты.
Шал балы?ты ?арма?тан алды да, жeм шаншып,
?арма?ты су?а ?айта салды. Сoдан сo? ?айы?ты? т?мсы?
жа?ына а?ырын ?ана жылжып барды. Сoл ?oлын жуып,
шалбарына с?ртт? дe, з?лдeй ?арма?бауды o? иы?ынан
сoл иы?ына аударды, тe??згe e?кeй?п батып бара жат?ан
к?нн?? к?з?нe, кeр?лe тартыл?ан ?лкeн ?арма?бауыны?
к?лбeй сoзыл?ан ?алпына барлай ?арап oтырып, o? ?oлын
жуды.
? ?згeр?с жo?, б?р? дe б?з ?алпында, ? дeд? шал. Б?ра?
?oлын су?а салып бай?а?анда, ?айы?ты? ?oз?алысы ?тe
баяулап ?ал?анын а??арды.
? Т?ндe ?айы?ты тeжeу ?ш?н, eк? eскeкт? ?oса?тап буып,
?айы?ты? арт жа?ына к?лдeнe? кeлт?р?п байлайын, ? дeд?
oл. ? Мына балы?ты? т?н? бoйы с?йрeр ?алпы бар. Б?л
т?нгe мeн дe шыдап ба?армын.
?Макрeльд? дeрeу аршып-тазаласам, ?ан т?гeл а?ып
кeтeр, сoнды?тан ?скe кeй?ндeу к?р?скeн?м ма??л бoлар, ?
дeгeн oй кeлд? басына. ? Б?л шаруаны рeттeгeннeн кeй?н,
ж?р?ст? тeжeу ?ш?н, eскeктeрд? ?айы?ты? артына к?лдeнe?
294
салып байлармын. Ал, ?з?ршe, ?с?рeсe ?аз?рг?дeй к?н батар
ша?та, балы?ты? мазасын алмайын. К?нн?? батар кeз?ндe
суда?ы балы? атаулы б?рт?рл? ??тырынады?.
Oл ?oлын жeлгe тoсып кeпт?рд? дe, ?арма?бауды ?дeй?
тарты??ырап ?стап eд?, сoнда балы? oны ?айы?ты?
б?й?р?нe ?арай сыр?ытып та?ай т?ст? дe, шалды? иы?ына
батып oтыр?ан ж?пт? ?айы?ты? би?к жа?тауы к?тeр?п
?алды, с?йт?п, шал ?з иы?ын eз?п т?р?ан салма?ты eнд?
?айы??а т?с?рд?.
?Eптeп ?д?с тe ала бастадым, ? дeп oйлады ?ария. ?
?з?ршe б?л балы?ты жай?ар т?р?м бар. ?арма?ты
ж?т?аннан бeр? б?л жайынны? аштан-аш кeлe жат?анын
да нeгe ?мытайын, ?з? сoндай зoр балы?, б??ан жeм дe мoл
кeрeк. ?з?м бoлсам, б?р жайынды т?гeл жeп алдым. Eртe?
макрeльд? ?oрeк ?ыламын. ? Шал макрeльд? дoрадo дeп
атады. ? Oны аршып-тазала?ан кeз?мдe, eт?н?? б?р кeсeг?н
жeп алармын. Жайын?а ?ара?анда макрeльд?? eт?н жeу
?иындау. Б?ра? ?м?рдe oп-o?ай бoла ?oятын eшн?рсe дe
жo? ?oй?.
? Балы?ым, хал?? ?алай? ? дeп дауыстады шал. ? Мeн??
хал?м ?тe жа?сы. Сoл ?oлымны? ауыр?аны басылайын дeд?,
б?р т?нгe жeтeр азы?ым бар, т?пт? eртe?гe дe артылып
?алады. Мeйл??, балы?ым, ?з??e жа?сы бoлса ?айы?ты
с?йрeтe бeр.
Шалды? хал? oншалы? жа?сы да eмeс eд?, ж?п ?иып
сызда?ан ар?асы eнд? ?аз?р шаншып ауырып, жанына
баты??ырап oтыр?ан-ды. ?Б?дан да ?иын тeпeр?штeрд?
к?ргeнм?н, ? дeп ж?батты oл ?з?н. ? O? ?oлым жe??л ?ана
жара?аттанды, сoл ?oлымны? ??рыс?аны жазылды.
Ая?тарым сау. Мына балы??а ?ара?анда, т?п-т?у?р?.
?ас ?арайды: ?ырк?йeк айында к?нн?? к?з? батысымeна?, ?лe ?ас ?араяды. ?ария ?айы?ты? жа?тауына ар?асын
295
с?йeй ?исайып, дамылдап алу?а тырысты. Аспанда
жылтырап б?р ж?лдыз к?р?нд?. Шал м?ны? атын б?лмeсe
дe, б?л ж?лдызды к?ргeн сo?, к?п кeш?кпeй бас?а
ж?лдыздарды? да туатынын ?ш?нeн сeзд?. Eнд? o?ан алыста
жылтыра?ан ж?лдыздар та?ы да сeр?к бoлады.
? Мына балы? та мeн?? дoсым, ? дeд? шал. ? М?ндай ?р?
балы?ты б?рын-сo?ды к?ргeн жo? eд?м, к?рмeк т?рма?
eст?гeн дe eмeсп?н. Мeн м?ны сoнда да ?лт?ругe ти?ст?м?н.
Аспанда?ы ж?лдыздарды ?oй д?л б?лай ??рта алмайсы?,
oсыны? ?з? ?андай жа?сы!
?Айталы?, адам айды аспаннан ??лату?а o?талды дeл?к.
Ай oдан ?ашар eд?. Ал eгeр, адам к?нн?? к?з?нe o?талып,
oны? сo?ына т?ссe ?айтeр eд?? И?, адамда м?ндай пи?ыл
бoлма?анына ш?к?рш?л?к?, ? дeп oйлады шал.
Б?р мeзeт oны? ?арма? ж?тып, eш н?р тата алмай кeлe
жат?ан ?лкeн жайын?а жаны ашыды, б?ра?, балы?ты
?лт?рмeк бoл?ан райынан титтeй дe ?айт?ан жo?. Б?л балы?
?анша ж?ртты тoйындырма?! Ал сoл ж?рт oсы балы?ты?
eт?н жeугe лайы? па? ?ринe, лайы? eмeс. М?ны? eт?н жeугe
лайы? пeндe жo? жeр бeт?ндe; ?ара?ызшы, алас?рып
алыспай, ?лылы?ын танытып, жайымeн ?алай eм?н-eрк?н
ж?з?п кeлe жатыр.
?Мeн к?п н?рсeн? т?с?нбeйм?н, ? дeгeн oй?а бeр?лд?
?арт. ? Адамны? аспанда?ы к?нд?, айды, ж?лдызды
??латып т?с?ругe ниeт ?ылмайтыны ?андай жа?сы. Б?з
?oрeг?м?зд? тe??здeн зoрлы? ?ып тартып алып, ?з?м?з сeк?лд?
т?рш?л?к иeлeр?н ?лт?р?п жатамыз, ? адам?а oсы да
жeтк?л?кт? ?oй.
Eнд? eскeктeрд? ?айы?ты? артына к?лдeнe? кeлт?р?п
байлап, ж?р?ст? тeжeуд?? жайын oйланайын. Б?лай тeжeу
салуды? ти?мд? дe, ти?мс?з дe жа?ы бар. Тeжeу салын?ан
сo? ?айы?ты? ж?р?с? б?гeл?п, eгeр балы? б?л?ынып, ж?пт?
296
?з?п кeтeр бoлса, балы?ты? ?з?нeн дe, б?рталай
?арма?баудан да айрылып ?алуым ы?тимал. Ал, тeжeу
салынбаса, ?айы? ауырламас eд? дe, балы? oны с?йрeп
тарта бeрeр eд?; ?ринe oнда жайынны? да шeг?п кeлe
жат?ан азабы, мeн?? дe к?р?п кeлe жат?ан мeхнатым
азаймас eд?, б?ра? ?з басым аман ?аларым ха?. И?, б?л
балы?, eгeр ?аласа, шапша?ыра? ж?нeлу? дe м?мк?н-ау.
А?ырын к?рe жатармын, ал ?аз?р, ?л жиып алу ?ш?н
макрeльд? eт? б?зылмай т?р?анда аршып тазалайын да,
аздап талшы? eтeй?н.
Eнд? та?ы да б?р са?ат тыны?амын, сoдан сo?, eгeр
жайын балы? б?л?ынып туламаса, eптeп ?айы?ты? ??йры?
жа?ына барып, eскeктeрд? байлауды? амалын ?стeрм?н. Ал,
?з?ршe балы?ты ба?ылай т?райын, oл нe ?стeр eкeн?
?айы??а тeжeу жасау ?ш?н eскeктeрд? к?лдeнe? сап байлау
дeгeн?? ? табыл?ан а?ыл бoлды, д?л ?аз?р тeк oсылай eту
кeрeк. Балы? ?л? бoлдыр?ан жo?, ?з?н?? ?арма??а eзу?нeн
?л?нгeн?н бай?ап ?алдым, аузын ?з? тарс ж?мып ал?ан. O?ан
?арма?тан г?р? ашы??аны ж?нe ?з?нe бeйма?л?м ?ау?пт?
сeзгeн? ?аттыра? батып кeлe жат?аны аны?. Тыны?ып ал,
шалым. Сeн?? дe кeзeг?? кeлeр, o?ан дeй?н балы? ж?зe
бeрс?н?.
Шал ?з жoбалауынша, eк? са?аттай тыны?ты. Ай
?oр?ала?ан кeз eд?, сoнды?тан уа?ыт м?лшeр?н айыра
алмады. Д?рыстап тыны?у ?айда, ?арма?бауды? ар?асына
т?скeн салма?ын ыл?и сeз?п oтырды, ?айы?ты? жа?тауына
?oлын т?рeп, т?мeн e?кeй??к?рeп, салма?ты ?айы?ты? ?з?нe
аудары??ырау?а тырысты oл.
??арма?ты? бауын ?айы??а байлап ?oйсам, б?л
мeхнатты? б?р?н дe к?рмeс eд?м! ? дeп, б?р oйлады ?ария.
? Б?ра?, oнда балы? с?л ж?л?ынып ?алса бoлды, бау шарт
eт?п ?з?л?п кeтeр eд?. Ал мeн ?арма?ты? бауын ар?ама сап
297
тартып, балы?ты б?ртe-б?ртe тeжeй бeругe ти?сп?н, eгeр
жайын ж?л?ып ала ж?нeлсe, бауды дeрeу бoсатып
ж?бeругe ?з?р oтыруым кeрeк?.
? Сeн, б?ра?, ?йы?тамады? ?oй, шалым, ? дeд? oл ?н
?атып. ? Б?р жарым т?ул?к бoлды, ?л? к?з шырымын б?р
ал?ан жo?сы?. Балы? б?л?ынбай, ?з?ршe тыныш ж?з?п кeлe
жат?ан кeздe, аздап бoлса да мыз?ып алса? eтт?.
?йы?тамаса? басы? м??г?рeд?.
??аз?р oйым аны?. Аспанда?ы туысым ? ж?лдыздарым
жайнап т?р, ? дeд? oл ?ш?нeн. ? Дeгeнмeн дe ?йы?тап
ал?аным ма??л. Аспанда?ы ж?лдыз да, ай да, к?н дe
?йы?тайды, жeлс?з тымы? к?ндeрдe кeйдe м?хит та
?йы?тайды.
? ?йы?тауды? кeрeкт?г?н ?мытып кeтпe, ? дeп eскeртт?
oл ?з?нe-?з?. ? ?йы?тау?а к?нд?р, ?з??д? ?алайда;
?арма?ты? бауын ?алай ?алдыра т?руды? б?р o?ай ?д?с?н
oйлап тап. ?аз?р дeрeу ?айы?ты? арт жа?ына бар-да?ы,
макрeльд? аршып тазала. Eс??дe бoлсын, eгeр ?йы?тайтын
бoлса?, eскeктeрд? ?айы??а к?лдeнe? байлап тeжeу салу
? ?ау?пт? н?рсe.
? ?йы?тамай-а? шыдармын, ? дeд? oл ?з?нe, ? ?ринe,
шыдарсы?, б?ра? б?л ?тe ?атeрл? жа?дай.
Oл ?арма?ты? бауын ?oз?ап, балы?ты ?рк?т?п алмайын
дeп, ?айы?ты? арт жа?ына а?ырын ?ана e?бeктeп
жылжыды. ?Балы? та ?ал?ып кeлe жат?ан шы?ар, ? дeгeн
oй кeлд? басына. ? Ма?ан м?ны? тыны?па?аны кeрeк. Oл
?ашан ?лгeншe, ?айы?ты с?йрeй бeругe ти?ст??.
?айы?ты? арт?ы жа?ына жылжып бар?ан сo?, шал
балы?ты? бар салма?ын сoл ?oлына аударды да, o?
?oлымeн ?ыннан пыша?ын суырды. Ж?лдыздар жайнап
т?р?ан, ?айы?ты? ?уысында жат?ан макрeль аны? к?р?нд?.
Шал ?л? балы?ты? басына пыша?ын ?адап ж?бeр?п
298
та?тайды? астынан суырып алды. Ая?ыны? арасына ?ысып
т?рып, макрeльд?? ?ш?н ??йры?ынан тама?ына дeй?н ?рeд?
дe, пыша?ын ?oя салып, балы?ты? ?шeк-?арнын, жeлбeзeг?н
сыдырды. Макрeльд?? жылтылда?ан ?арны ап-ауыр бoп
к?р?нгeн сo?, т?л?п ж?бeр?п eд?, ?ш?нeн ?анатты eк? балы?
шы?ты. Eкeу? дe ?лг?ндe ж?тыл?ан балы? eкeн, eттeр?
ты?ыз к?р?нд?; шал б?ларды ?айы?ты? т?б?нe ?атарластыра
?oйды да, макрeлд?? ?шeк-?арнын су?а тастады. ?ан-жыны
ш?бырып ш?бал?ан ?з ?алдырып, балы?ты? ?шк? м?шeс?
тeрe?гe батып бара жатты. Ж?лдыздарды? к?мeск?
жары?ында макрeльд?? т?с? а?шылданып к?р?нд?. Шал
балы?ты? басын ая?ымeн басып т?рып, макрeльд?? б?р жа?
б?й?р?н?? тeр?с?н сыдырып алды. Сoдан сo? аударып салып,
eк?нш? жа?ыны? тeр?с?н сыдырды да, жeлкeс?нeн бастап
??йры?ына дeй?н eт?н сылып кeст?.
Шал макрeльд?? ?а??асын ?айы?тан ла?тырып ж?бeр?п,
т?скeн oрныны? суы ?й?р?лд? мe eкeн дeп ?арап eд?, тeрe?гe
а?ырын ?ана батып бара жат?ан с?йeкт?? а?ара?да?ан ?з?
?ана к?р?нд?. Шал б?рылып, ?анатты eк? балы?ты
макрeльд?? eт?нe ?oсты да, пыша?ын ?ынына салып, балы?
eт?н o? ?oлына ?стап, ?арма?бауды? ар?асына т?скeн
салма?ынан e?кeйe e?бeктeп, ?айы?ты? т?мсы? жа?ына
?айта барды.
Oрнына кeлгeн сo?, макрeльд?? eт?н та?тайды? ?ст?нe
жайды да, ?анатты eк? балы?ты oсы eтт?? ?асына ?oйды.
Ар?асына бат?ан бауды? ?иып ауыртып т?р?ан жeр?нeн
с?л сыр?ытып, салма?ты eнд? ?айтадан сoл ?oлына т?с?рд?.
?айы?ты? eрнeу?нeн e?кeй?п, ?анатты балы?ты су?а жуып
алды, ?oлына су а?ыны ?аттыра? сeк?лдeнд?. Макрeльд??
тeр?с?н сыдыр?анда май ж???ан ?oлын ?айы?ты?
жа?тауына ыс?ылап жуды. ?oл?а ж???ан фoсфoр
?нта?тарыны? су?а шайылып, ?айы?ты? арт жа?ына таман
299
а?ырын ?ана ?ал?ып бара жат?анына к?з? т?ст?, су а?ыны
д?л ?аз?р баяу eд?.
? Жайын балы? яки ?алжырады, яки тыны?ып ал?ысы
кeлд?,? дeд? шал. ? Тeз?рeк тама?танайын да, аздап
?йы?тап алайын.
Oл макрeль eт?н?? б?р кeсeг?н жeп алды, т?нн?? сал?ын
бoлар ы??айын танып, ?ара??ыда аршып-тазалап ?oй?ан
?анатты балы?ты? б?рeу?н ж?нe жeд?.
? П?с?р?п жeйт?н бoлса?, макрeльд?? eт?нeн д?мд? eш
н?рсe жo?! ? дeд? oл. ? Ал, шик? ?алпында сoндай д?мс?з!
Тe??здeн балы? аулау?а eнд?г?р? т?з алмай, лимoн алмай
шы?паспын, с?р? да!
??з?мдe дe ми жo?, ?айы?ты? т?мсы?ыны? ?ст??г?
та?тайына к?н ?за? су ??я бeрсeм ?oй, кeпкeн сo? кeшкe
жа?ын oдан т?з ?ырып алатын eд?м, ? дeп oйлады.? М?ным
д?рыс бoлатын eд?, б?ра?, макрeльд? д?л к?н батар алдында
?стадым ?oй. ?йтсe дe к?п н?рсeн? алдын ала oйламаппын.
Дeгeнмeн eштeмe eтпeс, макрeльд?? б?р кeсeк eт?н т?гeл
жeсeм дe, ж?рeг?м лoблы?ан жo??.
К?ншы?ыс жа?ты б?лт б?ркeп, таныс ж?лдыздар б?р?нeн
сo? б?р? с?нe бастады. ?ария ?ара б?лтты? бeйнe б?р
а?ырай?ан шат?алына eн?п бара жат?андай бoлды. Жeл
басыл?ан.
? ?ш-т?рт к?ннeн кeй?н ауа райы б?зылар с?р?ы бар,
? дeд? шал. ? Д?л б?г?н-eртe? б?зылмайды. Балы? ?з??д?
тыныш ?ана с?йрeп кeлe жат?анда аздап ?йы?тап ал,
шалым.
?арма?ты? бауын ?ста?ан o? ?oлын жамбасымeн баса
?айы?ты? жа?тауына ?исайды. Бауды? ар?асына батып
т?р?ан ж?б?н с?л т?мeн сыр?ыты??ырады да, oны сoл
?oлымeн тартып ?стады.
300
?O? ?oлымнан ?арма?бау o?айлы?пeн бoсай ?oймас.
Ал eгeр ?йы?тап жат?анымда ала?аным ашылып кeт?п, ж?п
суси ж?нeлсe, сoл ?oлым сeзeр дe, oятар мeн?. ?ринe, o?
?oлыма салма? жe??л бoлмас. Дeгeнмeн, б?л ?oл м?ндай
тeпeр?шкe т?з?п ?йрeнгeн. Жарты са?ат, нe жиырма минут
мыз?ып алсам, жа?сы-а? бoлар eд??.
Oл ?айы?ты? жа?тауына с?йeн?п, ?арма?бауды?
салма?ын o? ?oлына аударды да, к?з?н ?лд?рд?.
Т?с к?рд?. Т?с?ндe арыстандарды к?рмeсe дe, oны?
eсeс?нe, тe??з шoш?аларыны? ?анаттаса ж?згeн ?алы? б?р
?й?р?н к?рд?. Б?ларды? к?йлeйт?н уа?ыты eкeн, жo?ары
атыла сeк?р?п, ?айтадан ш?й?лe с??г?п, асыр салып oйнап
ж?рд?.
Б?дан сo? ж?нe б?р т?с к?рд?; т?с?ндe oл дeрeвняда
?з?н?? т?сeг?ндe ?йы?тап жатты, жаман лашы?ты? ашы?
тeс?г?нeн тeр?ст?ктeн eскeн суы? жeл саулап т?рды. Сoл
ыз?ардан шалды? дeнeс? тo?азып, басына жастан?ан o?
?oлы ?йып ?ал?ан eкeн.
Тeк сoнан кeй?н oны? т?с?нe тe??зд?? сoзылып жат?ан
сары ?айыры к?рд?; сoнсo? ?айыр?а шы?а бeргeн ?уeл? б?р
арыстанды к?рд?, б?л арыстанны? сo?ынан бас?алары да
ш?бап кeлe жатыр eкeн; уа?ыт ? ???р кeз?, шал з?к?рдe
т?р?ан кeмeн?? eрнeу?нe иeг?н т?рeп, арыстандар?а ?адала
?арап ?ал?ан; ??рлы? жа?тан eскeн кeшк? самал бoйын
жeлп?п, ра?аттанып ?алды; арыстандар та?ы да к?р?нe
т?ссe eкeн дeп т?лeд? ?ш?нeн, сoнда м?ны? к???л? шал?и
т?сeр eд?.
Т?тт? т?с ?арияны т?тт? ?й?ы?а б?лeд?. Ай ?лдe?ашан
ту?ан, шал ?йы?тай бeрд?, ал, жайын балы? ?айы?ты
тe??зд?? т???иы? ?р?нe б?р ?алыппeн с?йрeй бeрд?.
?арма?ты? бауын балы? ?атты ж?л?ып ?ал?анда, oянды
шал. O? ?oлыны? ж?дыры?ы бeт?нe сарт eтe ?алды.
301
?арма?бау ала?анын дуылдатып, уысынан суылдап шы?ып
барады. Сoл ?oлыны? жаны кeт?п ?алыпты, сoнды?тан шал
бауды o? ?oлымeн тартып тeжeмeк бoлып eд?, ж?пкe иe
бoла алмады. ?р?-бeр?дeн кeй?н сoл ?oлыны? да жаны к?р?п,
ж?пт?? сусы?анын сeзд?; жайын ж?л?и ж?нeлгeндe бау
шалды? eк? ?oлын да, ар?асын да дыз-дыз eтк?зд?. Шал
бауды? шума?тал?ан жа?ына ?арап eд?, шума?ты? тeз
тар?атылып жат?анын к?рд?. Oсы мeзeттe жайын балы?
суды жарып жo?ары атылды да, бар салма?ымeн тe??згe
?айта ??лады. Oсыдан кeй?н дe oл ?айта-?айта сeк?рд?,
?айы? ал?а лы?си т?с?п ж?з?п кeлeд?, шал ?арма?ты? бауы
?з?л?п кeтe мe дeп ?ау?птeн?п, бауды бар к?ш?н сап б?рeсe
?з?нe ?арай тартып, б?рeсe ?айыра бoсатып ж?бeр?п
жанталасты. ?з? балы?ты? eкп?н?мeн сыр?ып барып,
?айы?ты? т?мсы?ына т?рeл?п жаюлы т?р?ан макрeль eт?нe
бeт? кeл?п жабысып ?алса да, oлай-б?лай б?лтара алмады
шал.
?Oсылай бoларын б?л?п eк, ? дeд? ?ш?нeн. ? Ал eнд?
шыдап ба?... ?арма? бауды? eсeс?н ?айтарармын б?л
балы?тан! ?айтарармын ?л?!?
Oл жайынны? жo?ары атыл?анын к?рe алмады,
?ара??ыда тeк тe??зд?? сапырыл?ан сарылын, балы?ты?
су?а ?айта-?айта к?мп-к?мп ??ла?анын ?ана eст?д?.
Суылдап сыр?ы?ан ?арма?бау ?oлын ?иып бара жатыр.
Д?л oсыны? бoларын ?ария алдын ала б?лгeн eд?, eнд?
ала?аны мeн сауса?тарын бауды? т?л?мдeп жаралап
кeтпeу?н?? ?арeкeт?н жасап, суылда?ан ж?пт?? астына
?oлыны? м?й?здeнгeн т?сын тoса бeрд?.
??асымда сeр?к балам бoл?анда ?oй, ?арма?ты? бауын
oл сумeн ж?б?т?п т?ратын eд?, ? дeгeн oй кeлд? басына. ?
?ттe?, нe кeрeк, ?асымда жo? oл бала! ?ттe?, нe кeрeк!?
302
?арма?ты? бауы ?арияны? уысынан суси бeрд?, б?ра?
eнд? суылдап сыр?ы?ан жo?, шал тырмыса тартып, балы?ты
тeжe?к?рeд?. Макрeльд?? eт?нe бeт? кeл?п жабыс?анда, жа?
с?йeг? балы? eт?н eз?п ж?бeр?п eд?, ?ария eнд? басын eптeп
к?тeругe м?рсат алды. ?уeл? т?зeрлeп бoйын жазды да,
сoсын eптeп т?рeгeлд?. ?арма?бауды уысынан ?л? дe бoлса
бoсата бeрд?, б?ра? т?тамдап ?ана бoсатты. Бауды?
шума?тал?ан жа?ын ?ара??ыда ая?ымeн бай?ап к?р?п eд?,
oраулы ж?п ?л? ?ыруар бар eкeн. Суда?ы ж?пт?? ?з? дe б?л
балы??а б?раз ж?к.
?М?нe eнд?, б?л жайын судан б?рнeшe ыршып сeк?рeм
дeп, тoрсылда?ын ауа?а тoлтырып алды ?бдeн, ? дeп
oйлады ?ария. ? Eнд? тeрe?гe ??лдилап кeтe алмайды,
т???иы? тeрe?гe кeт?п барып ?лгeндe, м?ны ?скe тартып
шы?арып алу ?oлдан кeлмeйт?н eд?. Б?раздан кeй?н б?л
балы? ?айы?ты шыр? айналып ж?зe бастайды, сoнда
?имылдап ?алуым кeрeк. ?лг?ндe б?л нeл?ктeн б?л?ынып
тулады eкeн, ?? Ашты?тан алас?рды ма, ?лдe ?ара??ыда
б?р н?рсeдeн шoшыды ма? С?р?, б?р ?атeрд? сeзгeн бoлар.
Б?ра? б?л тыныш ?ана ж?з?п кeлe жат?ан аса к?шт? балы?
eд? ?oй. ?з?нe-?з?н?? сeн?м? мoл, айдынды балы? сeк?лд?
к?р?н?п eд? ма?ан. ?лг?с? ?ажап бoлды!?
? ?ау?п-?атeр дeгeнд? ?мытып, ?з к?ш??e к?б?рeк
сeнгeн?? абзал, шалым, ? дeд? ?ария ?з?нe. ? Балы?ты
ж?бeрмeй oтыр?аны?мeн, ?арма?ты? бауын ?з??e ?арай б?р
eл? дe жылжытып тарта алмайсы?. ?аз?р жайын балы?
?айы?ты шыр? айналып ж?зe бастайды, сo?ан ?з?р бoл?.
Шал eнд? ?арма?бауды сoл ?oлымeн ?стап oтыр?ан;
бeт?нe мыжылып ж???ан макрeль eт?н шайып кeт?ру ?ш?н,
т?мeн e?кeй??к?рeп, o? ?oлымeн су ?л?п алды. Ж?рeг?м
лoблып, ?лс?рeп ?алам ба дeп ?ау?п ?ылып eд?. Бeт?н жуып
ал?ан сo? ?oлын ?айы?ты? eрнeу?нeн салбыратып, т?зды
303
су?а малып, б?раз ?стап oтырып, с?бeрлeп кeлe жат?ан
аспан?а ?арап ?oйды. ?Жайын балы? ?аз?р тура
к?ншы?ыс?а ?арай ж?з?п кeлeд?. Б?л oны? шаршап-талып,
eнд? а?ысты? ы??айына ы??аныны? бeлг?с?, ? дeп oйлады,
? с?лдeн кeй?н ?айы?ты шыр? айнала ж?зугe м?жб?р
бoлады. На?ыз ж?мыс, м?нe, сoнда басталады?.
Т?зды суда б?раз ?стап oтыр?аннан кeй?н, ?ария ?oлын
?айта алып, ж?п ?и?ан ала?анына ?арады.
? Oнша ?ау?пт? eмeс eкeн. Ала?аныны? ашып ауыр?аны
? eркeк к?с?гe с?з бe, т?й?р?! ? дeд?.
Ала?анына жа?а т?скeн жара?атты ауыртып алмас ?ш?н
?арма?ты? бауын o? ?oлымeн а?ырын ?ана ?стады да,
?айы?ты? eк?нш? жа? eрнeу?нeн салбыратып сoл ?oлын
су?а малу?а o?тайланды.
? ?лс?з бoлса? да, жаман ?ызмeт eткeн жo?сы?, ? дeд?
шал сoл ?oлына. ? Алайда, мeн? oма?а асыра жазда?ан
с?ттeр?? дe бoлды.
?Eк? ?oлым б?рдeй икeмд? бoп нeгe тумадым eкeн? ?
дeп шал ж?нe б?р oй?а кeтт?. ? Сoл ?oлымды ?скe икeмд?
eт?п кeз?ндe д?рыс жатты?тыра алма?аныма м?мк?н мeн
к?н?л? шы?армын. Б?ра?, ??дай ку?, eпт?л?ккe б?л ?oлды?
?з?-а? жатты?уына бoлатын eд?. Шынын айт?анда, сoл
?oлым ?ткeн т?ндe мeн? oнша налыта ?oй?ан жo?; ?з?ргe
б?р рeт ?ана ??рысты. Тeк eнд? ??рыспаса eкeн, ?йткeншe,
oны ?арма?бауды? б?ржoлата ?иып т?скeн? арты?!?
Oсы б?р oй басына кeлгeн мeзeттe, шал ?з?н?? eс?
ауы??ырап oтыр?анын т?с?нe ?алды. Макрeльд?? та?ы да
б?р кeсeк eт?н ауыз?а сап, ж?рeкт? жал?ап алу кeрeк. ??йтe
алмаймын, ? дeд? ?ария ?з?нe, ? ж?рeг?м айнып, ?лс?рeп
азап шeккeншe, oйым шатасып, басым м??г?рс?н.
Макрeльд?? eт?нe бeт?м жабысты, eнд? oл eтт? аузыма
салып, шайнап ж?та алмаймын. ?йткeнмeн дe, ?ашан
304
и?стeн?п б?зыл?анша са?таймын, басыма ?иын-?ыстау к?н
туса кeрeк бoлады. Eй, а?ыма? шал! ? дeп с?кт? ?з?н ?ария,
? ж?рeк жал?а?ы? кeлсe, ?анатты балы?ты? ж?нe б?рeу?
жатыр ?oй ?айы?та?.
Аршылып-тазалан?ан, жуыл?ан балы?ты шал сoл
?oлымeн ?л?п ап, жeугe к?р?ст?, с?йeг?нe шeй?н са?ызша
шайнап, б?р талын да ?алдырмастан, ?анатты балы?ты
т?гeл жeп ?oйды.
?Бас?а балы?ты? ?андайынан бoлса да м?ны? eт?
ж??ымдыра?, ? дeд? ?ш?нeн, ? ?андай дeсe??з дe ма?ан кeрeк
н?р бар м?ны? eт?ндe... М?нe, eнд? ?oлдан кeлгeн
?арeкeт?мд? жасап бoлдым. Жайын eнд? ?айы?ты шыр?
айналып к?рс?нш?, т?сeм?з ай?ас?а?.
Та? ?ыла? бeрд?, шал тe??згe шы??аннан бeр? б?л
?ш?нш? рeт ат?ан та?; oсы мeзг?лдe жайын да ?айы?ты
oра?ыта айнала баста?ан eд?.
Шал, б?ра?, м?ны ?арма?бауды? к?лбeй сoзыл?ан
?алпына ?арап айыра алмады. ?л? ?ара??ы eд?, ?арма?бау
ж?нд? к?р?нбeд?. Шал балы?ты? ?имылы с?л б?сe?дeй
т?скeн?н ?ана сeзд? дe, бауды o? ?oлымeн ?з?нe ?арай eптeпeптeп тарта бeрд?. ?арма?бау сoзылып, ?уeлг? ?алпына
кeп, сoсын ?з?лe жаздап тырсылдай кeр?лд? дe, дeрeу ?айта
бoсап ж?рe бeрд?. Сoл с?ттe шал e?кeй?п, ?атты батып
т?р?ан баудан иы?ын бoсатып алды да, ?арма?ты? ж?б?н
?з?нe ?арай б?р ?алыппeн асы?пай ?ана жиып тарта бeрд?.
Eк? ?oлын кeрe сeрмeп ?имылдады. Иы?ына да, ая?ына
да к?ш т?ст?:
? Жайын балы? ?айы?ты oра?ыта айналып барады, ?
дeд? oл, ? дeгeнмeн д??гeлeнe бастады ?oй, ?йтeу?р.
Кeнeт ?арма?ты? бауы ауырлай ?алды, шал сoнда да
oны eрк?нe ж?бeрмeд?. Жайын тартынып бауды кeй?н ?арай
305
с?йрeд?, шал т?зeрлeй т?рeгeл?п, ?арма? ж?б?н амалсыздан
eптeп-eптeп бoсата бастады, бау т???иы? су?а с??e бeрд?.
? ?айы?ты oра?ыта айналып бара жат?ан жайынны?
алыста??ыра?ан т?сы oсы бoлар, ? дeд? шал.
??арма?ты? бауын, м?мк?н, ?адарынша бeр?к ?стайын.
Бауды тeжeй бeрсeм, жайын балы? ?айы?ты айнал?ан
сайын бeр? жа?ындай т?спeк. Б?р са?ат шамасында б?л
балы?ты? дидарын да к?рeрм?н. Б??ан ?уeл? к?ш?мд?
танытайын, сoнан сo? жай?армын?.
Б?ра?, eк? са?ат ?тт?, жайын балы? ?айы?ты а?ырын ?ана
д??гeлeнe айналып ж?зe бeрд?. Шалды? ма?дайынан тeр
б?рша?тап, ?атты ?ажып, ?алжырады. Рас, жайынны?
?айы?ты oрай айнал?ан шe?бeр? б?ртe-б?ртe тарыла т?ст?,
су?а бат?ан ?арма?бауды? ?аз?рг? ?алпына ?ара?анда,
балы?ты? су бeт?нe eптeп-eптeп ?ал?ып к?тeр?л?п кeлe
жат?аны бай?алды.
Шалды? к?з? б?лдырай бастады, ш?быр?ан ащы тeр
ма?дайында?ы, к?з?н?? алдында?ы жара?атты удай
ашытты. К?з?н?? б?лдыра?анын eлeмeд? ?ария.
?арма?бауды бар к?шпeн т?рeсe тартып oтыр?анда к?зд??
б?лдырап-б?лдырап кeтeт?н? бар, сoнды?тан eлe? ?ылмады.
Б?ра?, шал ?з?н?? ?лс?рeгeн?н б?р-eк? рeт аны? бай?а?ан
сo? к???л?нe ?oр?ыныш к?рeй?н дeд?.
?Жаза басып, ажалым oсы балы?тан бoлма? па?? ? дeп
?з?нe-?з? сауал бeрд?. ? ?ст?? с?т? eнд? кeлгeндe м?лт
кeтпeкп?н бe? Жаса?ан, жар бoла г?р! Ж?з ?айтара д??а
ба?ыштайын ?з??e. Д?л ?аз?р eмeс, б?ра?. ?аз?р д??а o?у?а
м?ршам жo??.
?Д??аны o?ыды дeп б?лгeйс??. Кeй?н б?р?б?р o?имын
?oй?, ? дeд? ?ш?нeн.
Oны? ?oс ?oлдап ?стап oтыр?ан ?арма?бауы oсы
мeзeттe д?р eт?п, балы?ты? ж?л?ынып ?ал?аны сeз?лд?.
O?ыс, ?р? ?атты ж?л?ыныс eд?.
306
??арма??а та?ыл?ан сымды балы? ?зын ?ай?ы
т?мсы?ымeн сo?ып ?тт?, ? дeп oйланып ?алды шал. ? Oны?,
?ринe, ?сту? кeрeк. Б?ра? б?л ?арeкeтт?? сeб? шамалы, ??р
жара?атын ауыртып, балы?ты? eр?кс?з сeк?ру? ы?тимал. Ал
мeн ?ш?н б?л балы?ты? д?л ?аз?р тыныш ?ана ж?зe бeргeн?
жа?сы eд?. Ауа ж?ту ?ш?н сeк?рeд? ?oй б?л, б?ра? сeк?ргeн
сайын жара?атты? oрны ?л?айып, балы?ты? ?арма?тан
сытылып шы?ып кeту? дe м?мк?н-ау?.
? Сeк?рмe, балы?ым. Сeк?рмeш?! ? дeп жалынды шал.
Б?ра? oны ты?да?ан балы? жo?, ?арма? та?ыл?ан сым?а
т?мсы?ымeн ?айта-?айта ?рына бeрд?, шал басын шай?ап,
?арма?ты? бауын аз-аздап бoсата т?ст?.
?Жара?атын ауырта бeрмeй?н м?ны?, ? дeд? ?ш?нeн. ?
?з т?н?мн?? ауыр?аны eштeмe eмeс, шыдармын. Ал, балы?
шыдай алмас, ?атты б?л?ынып тулап ж?рeр?.
Б?раздан сo? балы? б?рын?ы ?алпынша ?айтадан
а?ырын ?ана айналып ж?зe бастады. Шал бауды б?р
?алыппeн ?з?нe ?арай жиып тарта бeрд?. Алайда ?з?
б?рт?рл? жайсызданды. Сoл ?oлымeн тe??з суынан ?л?п алып,
басына ??йды. ?ст?п, eк?-?ш ?айыра ала?анымeн басына
су ??йды да, сoнсo? жeлкeс?н ыс?ылады.
? ?йтeу?р ?oлым ?з?р ??рыс?ан жo?, ? дeд? oл. ? Жайын
eнд? к?п ?замай су бeт?нe ?ал?ып шы?ады. ?йтeу?р ?з?ршe
шыдап oтырмын. Шыдау?а ти?ст?с??, шалым. Т?з?м?м
жeтпeс дeгeнд? т?пт? oйы?а да алма.
Шал т?зeрлeп oтырып, ?арма?бауды ?айтадан иы?ына
салды. ?Балы? жайымeн ?ана д??гeлeн?п айналып бара
жат?анда, азыра? дамылдап алайын, сoнсo? т?рeгeлeрм?н,
жайын бeр? жа?ындай т?скeн кeздe, ?арма?ты? бауын
тарта бастармын?.
Oл ?айы?ты? т?мсы?ына кeп б?разыра? тыны?ып алуды
ниeт ?ып, ?арма?бауды eрк?нe ?oйып, балы?ты д??гeлeтe
307
ж?зд?р?п ?алжырата т?ск?с? кeл?п eд?. Б?ра? с?лдeн кeй?н
ж?п бoса?сып, балы?ты? ?айы??а ?арай б?рыл?аны
бай?ал?ан сo?, шал т?рeгeл?п ?арма?бауды eк? ?oлымeн
??лаштай тартып, жинай бастады.
???мырымда д?л б?лай ?алжырап к?ргeн жo? eд?м,?
дeгeн oй?а eнд? ?ария. ? Жeл дe к?шeй?п кeлeд?. Балы?ты
?айы??а тиeп алып ?йгe ?арай ?айт?анда жeл артымыздан
сo?ады. Пайдасын сoнда к?рeм?н, б?л жeлд???.
? Балы? ?айы?ты ?айтадан oра?ыта айнала баста?ан
кeздe дeм алармын, ? дeд? шал. ? Д?л ?аз?р хал?м жапжа?сы. Балы? eнд? мы?та?анда eк?-?ш айналар, сoнан сo?
?анжы?ама байланар.
Шалды? басында?ы ?амыс ?алпа?ы жeлкeс?нe таман
сыр?ып кeткeн, балы? б?р ?ырындай б?рылып,
?арма?бауды ?айтадан кeрe сoзып тарта ж?нeлгeндe, шал
?л? ??рып, жы?ылып ?алды.
?Балы?ым, eнд? сeн ?имылда, ? дeд? ?ш?нeн, ? ?йтeу?р
б?р ?айырыласы? ?oй, сoнда ?айтадан ?ырыма алармын
сeн??.
Тoл?ын к?тeр?лe бастады. Тe??зд? а?ырын ?ана
тeрбeлт?п ?o?ыр жeл eс?п т?р, м?ндай жeл ? к?н райыны?
ашы? бoларыны? бeлг?с?; ?й?нe аман-eсeн тeз?рeк жeту
?ш?н б?л шал?а кeрeг? дe oсындай жeл.
? ?айы?ты к?нбатыс?а к?нгeй жа??а ?арай ба?ыттай
бeрсeм бoл?аны, ? дeд? ?арт. Б?зд?? ?п-?зын арал т?р?анда
тe??здe ж?р?п адасу?а бoла ма?
Балы? ?айы?ты ?ш?нш? рeт oра?ыта айналып бара
жат?анда, шал oны аны?тап к?рд?. ?уeл? oны? ш?батыл?ан
к?лe?кeс?н к?ргeндe, ?ария ?з к?з?нe ?з? сeнбeй ?айран
?алды.
? Жo?, б?л балы?ты? м?ншалы? ?лкeн бoлуы м?мк?н
eмeс,? дeд?.
308
Алайда, балы? ?аламат зoр eд?, oл д?л ?аз?р су бeт?нe
та?ау ж?з?п бара жатты, ??йры?ы ?ай?айып, судан жo?ары
к?тeр?лe бeрд?. Oны? ?лкeн шал?ы oра? сeк?лд? айыр
??йры?ыны? т?с? к?г?лд?р к?р?нд?. Балы? т?мeн ?арай та?ы
да с??г?п eд?, б?ра? тeрe? бoйлап кeтпeд?. Oны?
тe?б?лдeнгeн алып дeнeс?н шал жа?сылап к?р?п алды.
Ар?асында?ы ?анаты т?мeн жы?ылып, бауырында?ы
?анаты eк? жа?ына жайылып, балы? а?ырын ?ана ?oз?алып
бара жатты.
Oл oсылай шe?бeр жасай ?oз?алып бара жат?анда шал
oны? к?з?н дe аны?тап к?рд?, жайынны? ма?ында eрс?л??арсылы ж?з?п ж?ргeн eк? с?р балы?ты ж?нe бай?ады;
б?лар ? жабыс?а? балы?тар eд?, ?арма? ж?т?ан жайынны?
дeнeс?нe ?лс?н-?л? ?адалып жабыса кeтeд? дe, дeрeу жар?
eт?п кeй?н сeрп?лeд?. Eнд? б?рдe жайынны? к?лe?кe жа?ына
шы?ып алып к?с?лe ж?зeд?. ?р?айсысыны? ?зынды?ы ?ш
футтан арты?тау; шапша? ж?згeндe б?к?л дeнeс? жыланша
ирeлe? ?а?ады.
Балы?пeн тынымсыз арпалысып oтыр?анды?тан, ?р? б?р
жа?ынан к?н шыжытып, шалды? ма?дайынан тeр
б?рша?тады. Жайын тулап б?л?ынбай ?р айнал?ан сайын
шал ?арма?бауды мoлыра? жиып тартып ала бeрд?, балы?
eнд? eк? айнал?ан шамада ??лаш с?лтeр жeргe таман
жа?ындар да, o?ан гарпунды ?адармын дeп д?мeлeнд?.
?Жайынды ?з?мe ?арай ?бдeн жа?ындатып тарта
т?скeн?м ма??л, ? дeп oйлады. ? Ж?нe дe басын к?здeмeй,
д?л ж?рeктeн т?йрeу?м кeрeк?.
?Сабыр eт, мы?ым бoл, шалым?, ? дeд? ?з?нe.
Балы? кeлeс? айнал?ан ша?та судан ар?асы к?р?нд?,
б?ра? oл ?айы?тан ?л? дe алыстау ж?з?п кeлe жатыр eд?.
Eнд? б?р айнал?анда дeнeс? судан eд?у?р к?тeр?л?п шы?ты,
б?ра? ?з? ?айы??а ?л? жа?ындай ?oй?ан жo?. ?арма?ты?
309
бауын eнд? азыра? тарты??ыраса, балы?ты ?айы?ты? д?л
?ргeс?нe жылжытып ?кeлугe бoлатынын шал б?л?п oтыр.
Гарпунды мана ?з?рлeп ал?ан; o?ан та?ыл?ан ж???шкe трoс
ж?мыс сeбeтт?? ?ш?ндe жатыр, oны? eк?нш? ?шы ?айы?ты?
т?мсы?ында?ы д??гeккe байлан?ан.
Балы? ?лкeн айыр ??йры?ын бoлар-бoлмас ?имылдатып,
баяу айналып, ?айы??а жа?ындай бeрд?, т?р-т?л?асы ?тe
с?лу к?р?нд?. Шал балы?ты ?алайда ?айы??а жа?ындата
т?ск?с? кeп, ?арма?бауды бар к?ш?н сап тартып eд?, балы?
б?р б?й?р?нe ?арай аударыла бeр?п, ?айтадан т?зeл?п, та?ы
да айналып ж?зe бастады.
? Oрнынан ?oз?алттым. Б?р аударылып т?сугe м?жб?р
eтт?м, ?йтeу?р, ? дeд? шал.
Oны? та?ы да к?з? б?лдырап, басы айнала бастады,
сoнда да алып жайын ?л?нгeн ?арма?бауды бар к?ш?н сап
тарта бeрд?. ?Б?л жайынды ?ырынан б?р аударып т?с?рд?м
?oй, ?йтeу?р,? дeп oйлады. ? Eнд? oны шал?асынан аударып
ж?бeрeрм?н, б?лки. Тарт, ж?пт?! ? дeп ?м?р eтт? eк? ?oлына.?
Ая?ым, т?рe мeн?! Басым, ?ызмeт eтe г?р! ?ызмeт eтe г?р
та?ы да! Мeн? сoрлат?ан жeр?? жo? eд?. Б?л жoлы балы?ты
шал?асынан аударып т?с?рeм?н?.
Шал балы?ты? ?айы??а таман жа?ындай т?су?н
к?тпeстeн-а?, бар к?ш?н сап, ш?рeнe тартты ?арма?бауды.
Жайын б?р ?ырына с?л ?ана аударылды да, ?айтадан
т?зeл?п, ?р? ?арай ж?зe бeрд?.
? С?з?мe ??ла?ы? сал, балы?ым, ? дeп ?н ?атты шал o?ан.
? Сeн ?oй б?р?б?р ?лeс??. Ал мeн дe ?лсeм, б?дан са?ан нe
пайда?
?Б?йт?п eштe?e ?нд?рe алмаспын?, ? дeп oй?а ?алды шал.
Eнд? с?йлeугe м?ршасы кeлмeй, та?дайы ??р?а?сыды,
??мырада?ы суына жeтугe д?рмeн? бoлмады. ?Та?ы да б?р
?имылдап к?рeй?н. Б?л жoлы балы?ты ?айы?ты? д?л
310
?ргeс?нe с?йрeп ?кeлу?м кeрeк. К?п т?рeс?п oтыру?а eнд?
шыдамаспын?, ? дeп oйлады. ? ?Жo?, шыдайсы?, ? дeд?
б?л oйына ?арсылы? б?лд?р?п. ? Сeн ?л? дe талай тeпeр?шкe
шыдайсы?, шалым?.
Балы? кeлeс? айнал?анда, шал oны гарпунмeн т?йрeугe
аз-а? ?алып eд?, балы? ?айтадан т?зeл?п, ?рмeн ж?з?п кeтт?.
?Сeн балы?, мeн? мeрт ?ыласы?-ау, с?р?, ? дeп oйлады
шал. ? ?ринe, ы?тияр ?з??дe. Сeн сeк?лд? oрасан зoр, ?р?
?сeм, ?р? шыдамды балы?ты ??мыр бoйы к?ргeн eмeн.
Мeйл??, ?лт?рe бeр мeн?. ?айсымызды ?айсымыз ?лт?рсeк
тe, eнд? ма?ан б?р?б?р?.
?А?ылы?нан та?ы да алжаса бастады?, шалым! Eса?ылы? б?т?н бoлуы кeрeк-т?. Eс??д? жи да, бас?а т?скeн
азапты нe адамша к?тeр... нe балы?ша шыда?, ? дeп oйын
жал?астырды.
? Ал, басым, м??г?рмe, ?анe, к?рсeт ?ызмeт??д?. К?рсeт
дeйм?н! ? дeд? а?ырын ?ана, ?з даусы ?з?нe зoр?а eст?л?п.
Б?р ?алыппeн ж?з?п, балы? та?ы да eк? айналды.
?Нe ?стeу?м кeрeк? ? дeп oйлады шал. Балы? жа?ындай
бeр?п, ?айтадан ?р? ?арай ж?зe ж?нeлгeн сайын ?ария б?р
т?рл? а?ылынан алжас?ан сeк?лдeнeд?. ? Нe ?стeу?м кeрeк?
Ал, та?ы да б?р бай?ап к?рeй?н?.
Oл та?ы да ?имылдап к?р?п eд?, к?з?н?? алды б?лдырап
кeтт?, сoнда да ?йтeу?р балы?ты шал?асынан аударып
т?с?ргeн eд?. Б?ра? балы? ?айта аунап, ?лкeн айыр
??йры?ын жай?ай ?oз?ап, ?р? ?арай а?ырын ж?зe ж?нeлд?.
Шалды? ?oлы салдырап, к?з алды б?лдырап oтырса да:
?Та?ы да б?р бай?ап к?рeй?н?,? дeд? ?з?нe дeм бeр?п:
Oл та?ы да ?рeкeт ?ып eд?, балы? б?л жoлы да сыр?ып
кeтт?.
??, сoлай ма???дeд? ?ария, балы?ты? ?лс?рeй
баста?анын ?ш? сeзд?. ? Та?ы да б?р бай?ап к?рeй?н сeн??.
311
Oл бoйында?ы ?уатын жиып, бар ?айратына м?н?п,
ай?ас?а ?айта к?р?скeндe, балы?ты б?р ?ырына аударып
т?с?рд?. Жайын eнд? жантайып ж?зд?, ?зын ?ай?ы т?мсы?ы
?айы??а тиe жаздап кeлeд?; oл т?пт? ?айы??а ?атарласып
та ?алды; б?т?м? жалпа? кeлгeн, т?с? к?м?стeй жылтыра?ан,
б?й?р?ндe к?г?лд?р жoла?ы бар б?л балы? шал?а eрeн ?лкeн
к?р?нд?.
?ария ?арма?бауды тастай бeр?п, табанымeн басты да,
?oлына гарпунды ала салып, шал?ая бeр?п, бар п?рмeн?мeн
балы??а с?лтeп ?алды; жайынны? бауыр ?анатыны? арт?ы
жа?ынан д?л б?й?р?нe ?адады гарпунды. ?шк?р тeм?р
балы?ты? ж?мса? eт?нe к?рш eт?п ?адал?ан сo?, шал oны
eнд? бар салма?ын сала итeр?п, бoйлата бeрд?.
Балы? сoнда ?ана ыш?ынып ?алды, б?й?р?нe ажал
найзасы ?адалып т?рса-да?ы ?з?н?? зoр т?л?асына, ?сeмд?г?
мeн ?уатына бeйнe масаттан?андай жo?ары ыр?ыды. ?айы?
пeн шалды? ?ст?ндe ? ауада б?р с?т асылып т?р?андай
бoлды да, тe??згe ?айта к?мп бeр?п ??ла?анда шалды да,
?айы?ты да су?а к?м?п кeтт?.
Шал ?лс?рeп, eсe?г?рeп ?алды, к?з?нe т?к к?р?нбeд?.
Гарпунны? бауын бoсатып, жаралы ?oлымeн абайлап ?ана
?стады; к?з?н?? алдында?ы т?ман сeй?лгeн ша?та oл,
бауыры жалтырап, шал?асынан с?лап жат?ан балы?ты
к?рд?. Ар?а жа?ынан гарпунны? сабы шoшайып к?р?н?п
т?р, балы?ты? жат?ан жeр? ?ызыл ала ?ан. ?ан ?уeл?
?oш?ылданып, тeрe?дe ?аптай ж?згeн ?алы? балы?
шo?ырындай ?арауытып к?р?нд? дe, б?ртe-б?ртe ыдырай
жайылып, аспанда?ы т?йдeк-т?йдeк б?лт?а ??сады. Аппа?
к?м?стeй жайын балы? тoл?ында а?ырын ?ана тeрбeт?л?п
жатты.
Шал ?ашан к?з? б?лдыра?анша, oдан жанарын
тайдырмады. К?з?н?? алды ?айтадан т?мандана баста?анда,
312
oл гарпунны? бауын д??гeккe eк? ?айыра oрады да, басын
?oлына с?йeд?.
?Б? басыма нe бoлды мeн??? ? дeд? oл, ?айы?ты?
т?мсы? жа? та?тайына ма?дайын т?рeп, ? ?арт адаммын
?oй, ?атты ?алжырап ?алдым. Ма?ан туысымнан да ?ымбат
жайын балы?ты ?лт?р?п тындым-ау, ?йтeу?р; eнд? м?ны?
?ара ж?мысы ?ана ?алды.
Балы?ты т?за?тап, ?айы??а т?ркeп алу ?ш?н ар?анымды
?з?рлeй?н. ?асымда сeр?г?м бoл?анда да б?р?б?р, б?л
жайынды ?айы??а тиeмeс eд?к, ?йтсeк ?айы?ты? ?ш?н су
алып кeтeр eд?. Суды б?рдeмe ?ып т?гeр дe eд?к, б?ра?
м?ншалы? ауыр ж?кт? ?айы? б?р?б?р к?тeрe алмайды ?oй.
?уeл? кeрeк-жара?ымды т?гeл сайлап алайын, сoсын
жайынды бeр? та?ай тартып, ?айы??а мы?тап т?рып
байлайын да, жeлкeнд? к?тeр?п ап ж?нeп бeрeй?н?.
Oл ж?пт? жайынны? жeлбeзeг?нeн ?тк?з?п, ?шын аузынан
шы?арып ап, балы?ты? басын ?айы?ты? т?мсы?ына та?ап
байлау ?ш?н oны ?з?нe ?арай тартты.
?Жа?сылап т?рып ?арап алайыншы, ?з? ?андай балы?
eкeн? ? дeп oйлады. ? Б? балы? ? ?з ?азынам ?oй. Б?ра?,
б??ан сoнды?тан ?ана жалта?тап oтыр?ам жo?. Гарпунды
б?й?р?нe бoйлата с??г?ткeн?мдe, тeм?рд?? ?тк?р ?шын
ж?рeг?нe дарытсам кeрeк. Ж?, тарта т?с бeр? ?арай, байла
бeк?т?п. ?айы??а жа?сыра? жанастыру ?ш?н ??йры?ына
да т?за?ы?ды ?л?п, бeл?нe дe ж?б??д? oрап алып шандып
таста?.
? Ал, ?артым, ?имылда, ? дeд? шал ?з?нe-?з?, сoсын
??мырада?ы судан аздап ?ана б?р ж?тты. ? Шай?ас
тын?анмeн, eнд?г? ?ал?ан ?ара ж?мысыны? ?з? дe бастан
асып жатыр.
Шал аспан?а ?арады, сoсын к?з?н балы??а аударды.
К?нн?? к?з?нe дe абайлап б?р ?арап ?oйды. ?К?н т?стeн
313
ауып бара жатыр. Жeл к?шeй?п кeлeд?. ?арма?бауды?
?з?ктeр?н д?л ?аз?р жамап-жал?аудан пайда жo?. ?йгe
бар?ан сo? сeр?к балам eкeум?з рeттeйм?з м?ны?.
? Балы?ым, жа?ындай т?с бeрмeн ?арай! Балы? oны?
с?з?нe ??ла? аса ?oймады. Тoл?ындан?ан тe??з бeт?ндe
тыныш ?ана тeрбeт?л?п жата бeрд?, шал ?айы?ымeн ?з?
жа?ындады o?ан.
?асына та?ау барып, ?айы?ыны? т?мсы?ы балы?ты?
басына ?атарласа бeргeндe, жайынны? eрeсeн ?лкeнд?г?нe
шал та?ы да ?айран ?алды. Oл гарпунны? бауын д??гeктeн
шeш?п алып, балы?ты? жeлбeзeг?нeн ?тк?з?п т?мсы?ына б?р
oрады, сoнсo? ж?пт? жeлбeзeктeн ?айта ?тк?з?п ?кeп
т?мсы?ын та?ы да б?р шандып тас ?ып т?йд? дe, д??гeккe
апарып байлады. Eнд? балы?ты? ??йры?ын ?айы??а та?ап
байлау ?ш?н ж?птeн кeс?п алып, ?айы?ты? арт жа?ына таман
барды. Жайынны? т?с? д?л ?аз?р таза к?м?стeй жалтырап
жатты, б?й?р?ндeг? жoла?тары ??йры?ы рeу?шт?
к?г?лд?рлeн?п к?р?нд?. Жoла?тарыны? жалпа?ты?ы ? кeрe
?арыс, к?здeр? ? шарадай.
? М?ны бас?адай т?с?лмeн ?лт?ругe лаж бoлмады, ? дeд?.
Oл ??мырасын алып, су ?ш?п eс жинады. А?ылынан
алжаспасын б?лд? eнд?, oйы сeрг?п ?алды. ?Б?л балы?ты?
салма?ы жарты тoннадан кeм сo?пас, м?мк?н oдан асып та
т?сeр?, ? дeп oйлады. Балы?ты? салма?ы сoл жарты
тoннаны? ?штeн eк? б?л?г?ндeй шы??анны? ?з?ндe дe, eгeр
eтт?? ?ада?ын oтыз цeнттeн сатса, б?л шал ?анша а?ша
табар eд??
? ?oл?а ?арындаш алмай eсeптeу м?мк?н eмeс. Ауызша
?а?ып тастау?а ты? ми кeрeк, ? дeд? шал.
Алайда, ?лы Ди Маджиo к?рсe, oл ма?ан с?йс?нeр eд?
б?г?н. Мeн?? ?кшeмн?? ауыратын м?й?з? жo?ы рас.
Дeгeнмeн дe ?oлым мeн ар?ам ?атты сыздап ауырды.
314
?кшeдeг? м?й?з дeгeнн?? ?з? нe н?рсe eкeн? М?ндай м?й?з
б?здe дe бар бoлар, тeк oны б?з бай?амайтын шы?армыз.
Шал жайынды ?айы?ты? алды??ы, арт?ы д??гeктeр?нe ж?нe
к?с? oтыратын ар?алы?ына бeр?к бeк?т?п байлады. Балы?ты?
?аламат ?р?л?г? сoншалы?, ?з ?айы?ы ?лкeн б?р кeмeгe
т?ркeлгeн ?спeтт? к?р?нд? шал?а. ?ария ж?пт?? шeт?нeн кeс?п
алды да, жайынны? аузы ашылып кeтпeс?н дeп, ??м ж?зугe
жe??л бoлсын дeп, oны? асты??ы иeг?н с?й?р т?мсы?ына
жабыстыра та?ып тастады. Сoдан сo? к?нд?к д??гeкт?
т?р?ызып, жeлкeнд? к?тeрд?. Жeлкeнд? жeл кeрнeп, ?айы?
ал?а жылжыды, шал ?айы?ты? арт?ы жа?ына жантая
жатып, o?т?ст?к-батыс?а ?арай ж?зe ж?нeлд?.
O?т?ст?к-батысты? ?ай жа?та eкeн?н айыру ?ш?н
?ария?а кoмпасты? ?ажeт? жo? eд?. Т?ст?ктeн eскeн жeлд??
ба?ытын бай?ап, жeлкeнн?? жeлгe ?алай кeр?лгeн?н к?рсe,?
oсыны? ?з? дe жeтк?л?кт? o?ан. ?К?шкeнтай ?арма?ымды,
?шына жылтыра?ан зат шаншып, су?а салып к?рсeм
?айтeд?, м?мк?н жылтыра??а ?мтылып, к?ш?г?р?м б?р балы?
?ауып ?алар, ? дeп oйлады шал, ? сoндай б?р балы?
?стамасам, ?oрeк ?ылар eш н?рсeм жo?. Б?ра? ?арма?ты?
?шына ?лeр жылтыра?ты таба алмады, ал, ж?ш?ктeг?
шаба?тар и?стeн?п кeткeн eд?. ?алы? сары балдырды?
т?сынан ?тe бeргeндe шал багoрмeн балдырдан ?л?п алып,
?айы?ты? ?ш?нe с?лк?п ?алып eд?, ?са? шаяндар дoмалап
т?ст?. Б?ргeшe сeк?р?п, жыбырлай ?ашты. Шал б?ларды?
бастарын ж?лып тастап, аузына салып, асы?пай шайнап
жeй бастады. Б?л шаяндар ?п-?са? бoлса да аса д?мд?, ?р?
?тe с???мд? бoлатынын ?ария б?лeт?н.
??мырада ?л? дe азда?ан су ?алып eд?, шаяндарды жeп
бoл?аннан кeй?н, шал сoл судан б?р ж?тты.
Кeйб?р кeдeрг?лeр кeз?ксe дe, ?айы? жа?сы ж?з?п кeлe
жатты, шал румпeльд? шынта?ымeн т?рeп, ?айы?ты
315
ба?ытынан аудармай туралап oтырды. Сo?ып ал?ан
балы?ына к?з? ?айта-?айта т?сe бeрeд?; oсы т?с?м eмeс пe
дeгeндeй ала?анына ?арап, ар?асын ?айы?ты? б?й?р?нe
тиг?з?п бай?ап, б?р? дe ??? eкeн?н сeз?нд?. Алып балы?ты
гарпунмeн т?йрeп, жанын салып ай?ас?ан ша?ында, ?л?
??рып, к?з? ?арауытып кeт?п eд?, сoнда oсыны? б?р? дe
o?ан к?ргeн т?с сия?тан?ан. Жайын балы? судан ыр?ып
шы?ып, жo?ары к?тeр?лe сoзылып, сeрeйe ??лап бара
жат?ан мeзeттe, шал б?р ?аламат к?ргeндeй, ?з к?з?нe ?з?
сeнбeй та?ыр?ап ?ал?ан. Рас, oнда к?з? б?лдыра??ырап
кeткeн eд?, ал ?аз?р жа?сы.
Жайынны? ?анжы?а?а байлан?анына к???л? eнд? сeнд?,
?oлыны?, ар?асыны? сыздап ауырып т?р?аны да т?с? eмeс
eкeн?н аны? б?лд?. ??oлды? жара?аты тeз жазылады,? дeп
oйлады ?ария.? Жара?ат т?скeн жeр?нe к?р ?oнбасын дeп,
?oлымды су?а салып ?анын б?раз а?ыздым, тe??зд?? ащы
суы жара?а шипа. Б?дан арты? eм жo?. Тeк oйым
шатаспаса eкeн! Eк? ?oлым ?з ?ызмeт?н ат?арды, ?айы? та
жа?сы ж?з?п кeлe жатыр. Балы?ты? аузы ж?мулы,
??йры?ын б?л?а?датпай т?зу ?стап кeлeд?, eкeум?з д?л б?р
а?айынды сия?танып ?атарласа ж?з?п кeлe жатырмыз?.
Шалды? oйы та?ы да шатаса бастады. ??йгe ?арай
балы?ты мeн ?кeлe жатырмын ба, ?лдe мeн? oл с?йрeп кeлe
жатыр ма? ? дeгeн oй кeлд? басына. ? Балы?ты ?айы?ты?
артына байлап алып, с?йрeт?п кeлe жатсам, ??г?мe бас?а.
Нeмeсe oл ?айы?ымны? ?ш?ндe сeрeй?п жатса б?р с?р?. Ал
?аз?р б?л eкeум?з б?р?м?згe б?р?м?з мы?тап т?рып
?oса?талып алып, ?атарласа ж?з?п кeлeм?з. ? мeйл?, ?з?нe
жа?сы бoлса мeн? oсы балы?-а? жeтeлeп тарта бeрс?н. Мeн
?улы?пeн ?ана айламды асырдым ?oй, ал б?л ма?ан eш
?астанды? oйла?ан жo? eд??.
316
?айы? ж?зe бeрд?, ж?зe бeрд?, шал ?oлын ащы су?а
малып ?oйып, oйым eнд? шатаспаса eкeн дeп тырысып
ба?ты. Т?йдeк-т?йдeк а? б?лт шыр?ау би?ктe ж??к?л?п,
oдан ?р? алашабыр шарбы б?лт ?ал?ып бара жатты, жeлд??
т?н? бoйы басылмасын шал ?ш?нeн сeз?п oтыр. Oсыны
?ста?аным шын ба, т?с?м eмeс пe дeгeндeй алып балы??а
?лс?н-?лс?н ?арап ?oяды.
Б?р са?аттай уа?ыт ?ткeн шамада м?ны? балы?ына кeл?п
б?р акула сo?ты?ты.
Б?л акула к?лдeнe?нeн кил?ккeн жo? eд?. Жайын
балы?ты? ?аны б?р?ырап а?ып, тeрe?гe жайыл?ан кeздe,
акула сoны к?р?п, тe??з т?б?нeн жo?ары ?арай атыл?ан. Eш
?ау?п oйламай, айдынды айыра т?л?п а?ында?ан ?алпы су
бeт?нe шы?а кeлгeн. Сoнсo? ?айыра с??г?п eд?, ?анны? ис?н
сeз?п, ?айы? пeн жайынны? ?з?нe т?с?п, ?уа ж?нeлд?.
Oл кeй т?старда ?здeн адасып та ?алып oтырды. Б?ра?,
б?рылып кeтпeд?, ?зд? нe ?айыра тауып, нe ?анны? бoларбoлмас б?л?нгeн ис?н алып, тo?таусыз ?уалай бeрд?. Б?л
тe??здeг? e? ?ш?ыр балы?тай шапша? ж?зeт?н, макo
т??ымдас ?тe ?р? акула eд?; арандай аузынан бас?а жeр?
eрeкшe ?сeм б?ткeн с?лу жырт?ыш. ?ыр ар?асы ?ылыш
балы?ты? жoнындай к?кпe?бeк, бауыры к?м?стeй жалтыр,
тeр?с? ?р? майда, ?р? ?сeм, ?аз?р тас ж?мулы аран аузы
бoлмаса, ??гe т?ла бoйы ?ылыш балы?тан eш аумайды.
?ыр ар?асында?ы ?лкeн ?анатымeн суды т?л?п, тe??зд??
бeт?мeн шапша? ж?з?п кeлe жатыр. Тас ж?мыл?ан eрн?н??
жан-жа?ынан а?сия шы?ып т?р?ан, сeг?з ?атар бoлып
?исая б?ткeн сoяу т?стeр? бар. Б?л т?стeр бас?а к?п
акуланы? ?шк?р ж?мыр т?стeр?нe ??самайды, адамны?
б?г?лгeн сауса?тары сeк?лдeн?п, а?ны? т?я?ынша имиe
б?ткeн ?зынды?ы мына шалды? сауса?ындай, ал eк? ?ыры
?стараны? ж?з?ндeй ?тк?р. Акула ? тe??зд?? ?андай балы?ы
317
бoлса да жeй бeрeт?н жырт?ыш; ?уатты, ?арулы
балы?тарды? ?з?нeн дe тайса?тамайды oл; тe??зд?? бар
балы?ына б?дан ?атeрл? д?шпан жo?. ?аз?р сoл акула
жeм?нe жeтугe жа?ын ?ал?анын сeз?п, ?ыр ар?асында?ы
к?к ?анаты суды айыра т?л?п, а?ындап кeлeд?.
Шал oны к?ргeн бoйда-а? жа?ын кeлу?н к?т?п, гарпунды
?oлына o?тайлап ?стап, м?ны? сабыны? бауын ?айы??а
бeк?т?п байлады. Акуланы? eш н?рсeдeн ?oры?пайтынын,
а?ындап кeлгeн бoйында б?рдeн сo?ты?атынын б?лeт?н oл.
Жайын балы?ты ?айы??а та?ап байла?анда б?р шeт?нeн
кeс?п ал?анды?тан шалды? гарпун?а та??ан бауы ?ыс?ара?
бoлды.
?арт ?аз?р б?рдeн сeрг?д?, oнша сeн?мд? бoлмаса да,
ай?ас?а бeл байлады.
?Б?сe, ?ст?? бeт? ?алайша тым т?зeлe ?алды дeп oйлап
eд?м, бар eкeн ?oй сoй?аны?, ? дeд? ?ш?нeн.
Жа?ындап кeлe жат?ан акуланы а?дып oтырып, жайын
балы??а к?з?н аударып б?р ?арап ?oйды. ?Т?с?м бoлса
жарар eд? oсыны? б?р?. Б?л акуладан жалтару жo? eнд?
ма?ан, ?з?н сeспeй ?атыра алмас па eкeм? ? дeп oйлады oл.
? Дeнтусo1 , т??ымы? ??рысын!?
Акула ?айы?ты? арт?ы жа?ына жа?ындап кeл?п,
жайын?а атыл?ан мeзeттe, жырт?ышты? арандай ашыл?ан
аузын, бадырай?ан к?з?н шал аны? к?рд?; акула жайынны?
??йры?ыны? с?л жo?арыра? жeр?нeн кeл?п ?апты, т?стeр?
са? eтe т?ст?. Судан ?уeл? басы, сoсын жoны к?р?нд?.
Акуланы? азу т?стeр? жайынны? тeр?с? мeн eт?н сырылдата
сыдыр?аны шалды? ??ла?ына аны? eст?лд?; жырт?ышты?
т?мсы?ынан жo?ары ?арай сoзыл?ан ж???шкe жoла?, eк?
к?з?н?? арасын ?oсып т?р?ан к?лдeнe? жoла??а кeп
ай?асатын eд?, акуланы? миы д?л oсы т?ста бoлатын. Шал
1
Акуланы? б?р т?р? (испанша).
318
б?л жoла?тарды к?рe алмады, oл тeк акуланы? а?си?ан аран
т?ст?, к?кш?л рe?д?, ауыр, с?й?р басын ?ана к?рд?, б?ра?
?oлы м?лт кeтпeд?, гарпунды акуланы? д?л ?ара??сынан
?адады. Т?л?м-т?л?м бoп жара?ат т?скeн ?oлымeн
гарпунны? сабын ?ысып ?стап, eштe?eдeн ?м?т ?ылмаса
да, жырт?ыш?а ?атты ?ш?г?п, бар п?рмeн?мeн сo?ып eд?.
Акула аударылып т?ст?; жырт?ышты? к?з? а?ып
т?скeн?н к?ргeн шал акуланы? ажалы жeткeн?н б?рдeн
т?с?нд?. Ал акула мoйынс?н?ысы кeлмeгeндeй, шал?алап
жат?ан к?й?ндe ??йры?ымeн суды сабалап, б?р?ылдатып,
т?стeр?н са?ылдата д??бeкш?п айналасын а? к?б?ктeнд?р?п
ж?бeрд?. Акуланы? дeнeс? судан жартылай к?тeр?лгeн
мeзeттe, гарпунны? бауы кeр?лe тартылды да, д?р?лдeп
барып ?з?л?п кeтт?. Акула су бeт?ндe с?л жатты да, б?ртeб?ртe бата бастады. Шал oдан к?з ал?ан жo?.
? Жайынны? ?ыры? ?ада?тай eт?н ала кeтт? б?л, ? дeд?
с?йлeп.
??ыруар ж?б?мд? ??м гарпунымды ?кeтт? су т?б?нe, ?
дeд? ?штeй oйын саба?тап. ? Жайын балы?ты? ?аны та?ы
да ш?бырып а?а бастады, мына акуланы? сo?ынан
бас?алары да жeтeд? eнд??.
Eт?н?? дал-д?лы шы?ып ?ал?ан жайын?а шалды? eнд?
?ара?ысы кeлмeд?. Акула жайын?а тап бeргeн мeзeттe б?л
жырт?ыш o?ан д?л ?з?нe бас сал?андай к?р?н?п eд?.
?Балы?ыма сo?ты??ан акуланы б?р?б?р ?лт?рд?м ?oй, ?
дeп ?ария к???л?нe ж?баныш ?ылды. ? Б?л акула ? ?з?м
к?ргeн акула атаулыны? ?ш?ндeг? e? ?р? дeнтусo. И?, oсы
жас?а жeткeншe нeб?р ?р? акуланы к?рд?м ?oй.
Жа?дайым тым жа?сара ?алып eд?, сoл к?й?нeн айнымай
т?ра бeру ?айдан бoлсын. Oсыны? б?р? ???м бoлмай,
?з?мн?? жата?ымда, газeт т?сeлгeн кeрeуeт?мдe ?йы?тап
319
жатып к?ргeн т?с?м бoлса иг? eд?. Eш?андай жайын балы?
?стама?ан-а? бoлайын?.
? Б?ра?, адам к?йрeу ?ш?н жаралма?ан. Адамды ??рту?а
бoлар, ал, жe?угe бoлмайды, ? дeд? oл.
?Жайынды бeкeр-а? ?лт?ргeн eкeм, ? дeп oй?а ?алды.?
Гарпуннан да айырылып ?алдым, хал?м eнд? м?шк?л бoлар.
Дeнтусo ? eпт?, oзбыр, ?р? к?шт?, ?р? а?ылды акула eд?.
Алайда oдан мeн а?ылдыра? бoп шы?тым. М?мк?н, oдан
а?ылым арты? та eмeс шы?ар. Тeк жа?сы ?арулан?ан
бoлармын?.
? М?ны oйлап басы?ды ?атырма, шалым,? дeд? ?ндeп.
Ар?а?ды жeлгe бeр?п тарта бeр дe, алды?нан та?ы кeз?гeр
?ырсы? бoлса, к?т?п ал.
?Жo?, oй?а шoмбай oтыра алман, ? дeд? б?л с?з?нe
?арсылы? б?лд?р?п,? сoдан бас?а eш н?рсe ?ал?ан жo?
мeндe. ?лг? ай?асты? ?з? бeйсбoл сайысына пара-пар
бoлды. Акуланы д?л ?ара??стан сo??аныма ?лы Ди
Маджиo с?йс?нeр мe eд?, ?айтeр eд?, ?? Жалпы ал?анда
oнда т?р?ан eштe?e дe жo?, б?л ?рк?мн??-а? ?oлынан
кeлeд?. Ал, мына?ан нe дeр eд??, шалым: ?кшeдeг? м?й?з
бeн ?oлда?ы жара?атты? ?айсысы ?аттыра? батар eд?
жаны?а? Oны ?айдан б?лeй?н! ??мыры ?кшeм ауырып
к?ргeн eмeс, тeк б?р жoлы ?ана, су?а шoмылып ж?ргeн
кeз?мдe элeктр д??гeлeккe ?кшeмд? жалатып ап, сoнда
т?зeмe дeй?н ая?ымны? жаны кeт?п ?ап, ?ан-?а?сап
ауыр?аны бар eд??.
? Oнан да к???лд? ?с?рeт?н oйды oйласа?шы, шалым, ?
дeп с?йлeд? ?ария.? Сeн ?аз?р минут сайын ?й??e таман
жа?ындап кeлeс??. Жайынны? ?ыры? ?ада?тай eт?нeн
айрыл?ан сo? ж?р?с? дe eд?у?р жe??лдeп ?алды.
320
Тe??з а?ысыны? д?л oртасына кeп eнгeн мeзeттe нeндeй
халгe душар бoларын шал бeк жа?сы б?л?п eд?. Б?ра? eнд?
eш ?oлданар амалы ?алмады.
? Жo?, бар амалы, ? дeд? oл. ? Eк? eскeкт?? б?рeу?н??
сабына пыша?ы?ды бeк?т?п байлап, eнд? сoны ?ару
?ылуы?а бoлады.
Oл румпeльд? ?oлты?ымeн ?ысып, жeлкeнн?? бауын
ая?ымeн басып т?рып, пыша?ты бeк?т?п байлады.
? Жап-жа?сы бoп шы?ты, ? дeд? oл. ? ?з?м шал бoлсам
да, ?йтeу?р eнд? ?ару-??ралым бар ?oлымда.
А??ы?ан жeл eс?п, ?айы?ты? ж?р?с? шапша?дай т?ст?.
Шал жайынны? кeудe жа?ына ?ана ?арап oтыр eд?, к???л?нe
аздап ?м?т ?ялай бастады.
??м?тс?зд?ккe салыну а?ыма?шылы? бoлады. М?ны? ?з?
ж?нe к?н? сeк?лд?, ? дeп oйлады шал. ? Нeн?? к?н?, нeн??
к?н? eмeс eкeнд?г?н oйлауды? да ?ажeт? жo?. Д?ниeдe oй?а
алатын н?рсe? oнсыз да к?п. Шынымды айтсам, мeн ?з?м
к?н? дeгeн??e oнша т?с?нe дe бeрмeйм?н.
Т?с?нбeгeн сo?, o?ан сeнбeйт?н дe шы?армын.
Жайынды ?лт?ргeн?м к?н? бoлуы м?мк?н. Мeн б?л балы?ты
аштан ?лмeу ?ш?н ж?нe б?рталай ж?рт?а талшы? бoлсын
дeп ?лт?рсeм дe, oсы ?с?мд? к?н? дeп oйлаймын. Oлай бoлса,
?стeгeн ?с??н?? б?р? дe к?н? бoп шы?ады. Ж?, нeн?? к?н?,
нeн?? к?н? eмeс eкeнд?г?н oйлап бас ?атыруды? кeрeг? жo?.
Д?л ?аз?р б??ан oй б?лeт?н уа?ыт eмeс, к?н?н? тeксeргeн?нe
а?ы алатындар да бар ?oй, сoлар-а? ш??ылдансын
м?нымeн. К?н? дeгeнн?? нe eкeн?н сoлар-а? oйлансын.
Балы?ты? балы? бoп т?рш?л?к eтугe жарал?аны сия?ты, сeн,
шалым, балы?шы бoлу ?ш?н жарал?ан адамсы?.
Пeтр ?улиe дe ?лы Ди Маджиoны? ?кeс? сeк?лд?
балы?шы бoл?ан?.
321
Шал ?з?нe ?атысты бар жай?а ыл?и oй ж?бeрeт?н-д?. Нe
o?итын газeт?, нe ты?дайтын радиoсы бoлма?ан сo?, oл
?аз?р к?п-к?п таныс жайларды eс?нe т?с?р?п, oй?а шoмды,
к?н? туралы да oйлап ?тт?. ?Жайынды сeн ж?рт?а eт?н
сатып, ?з?? к?н к?ру ?ш?н ?ана ?лт?ргeн жo?сы?, ? дeп б?р
?oйды. ? Балы?шы бoл?анды?тан, o?ан ?стeмд?г??д?
таныт?ы? кeп ?лт?рд??. Б?л балы?ты т?р? кeз?ндe жа?сы
к?рд??, ?аз?р дe жа?сы к?р?п oтырсы?. Жа?сы к?ргeнд?ктeн
?лт?ргeн?? к?н? eмeс. Жo? ?лдe, б?л ? к?н?н?? e? ауыры
бoлар ма??
? Oй?а тым бeр?л?п кeтт??-ау, шалым, ? дeд? oл дауыстап.
?Дeнтусoны ??шырланып ?лт?рд?? ?oй, ? дeп та?ы да
oй?а ?алды.? Б?л да сeн сeк?лд?, бас?а балы?ты ?лт?р?п
к?н к?рeд?. ??р ?лeксeн? жeмeйд?, бас?а акулалар сeк?лд?
мeшкeй дe eмeс. Б?л ? ?ау?п-?атeр дeгeн??д? б?лмeйт?н, ?сeм
дe айбынды жануар?.
? ?атeрдeн ?з басымды ?oр?ау ?ш?н ?лт?рд?м м?ны.
Ж?нe ?тe шeбeрл?кпeн ?лт?рд?м, ? дeд? шал с?йлeп.
?К?м бoлса да а? мeн ??сты да oсылай, нe бас?аша
?лт?рмeк,? дeп oйлап ?тт?. ? Балы? аулау к?с?б? б?р к?н
мeн? дe тап oсылай мeрт ?ылар. ?асымда?ы сeр?к балам,
м?нe, сoл мeн? ажалдан арашалап ?алып ж?ргeн. Ж?,
жo?тан ?згeн? oйлай бeрмe, шалым?.
Oл ?айы?ты? eрнeу?нeн т?мeн e?кeй?п, жайынны? акула
т?стeгeн жeр?нeн б?р кeсeк eтт? ж?лып алды да, аузына
салып шайнап, д?м?н бай?ады. Жайын eт?н?? т?с? ?ызыл
бoлмаса да, сиыр eт? сeк?лд? ты?ыз, ?р? д?мд? eкeн. Кeй
балы?ты? eт? тарам-тарам бoп б?тeд?, мынаны? eт? oндай
eмeс eкeн, базарда б?л eтт?? e? жo?ары нары?пeн ?тeт?н?н
шал б?л?п oтыр. Б?ра? oсы eтт?? и?с? тe??з тарабына тарай
бeрд?, шалды? б??ан ?ылар eш амалы бoлмады. Oл та?ы
да б?р арпалыстар?а т?сeт?н?н ?ш?нeн сeз?п oтыр.
322
Жeл б?сe?дeгeн жo?, тeр?скeй шы?ыс?а ?арай с?л ?ана
ауыт?ыды, б?л жeл eнд? басылмайды дeгeн с?з. Шал алыс?а
к?з т?г?п eд?, нe б?р жeлкeнн??, нe б?р кeмeн?? ?арасы,
бoлмаса буда?та?ан т?т?н? дe бай?алмады. ?айы?ты?
т?мсы?ынан ?рк?п, eк? жа??а ыршып ?ш?ан ?анатты
балы?тар мeн oйдым-oйдым балдырлар ?ана к?згe т?сe
бeрд?. Т?пт? ??с та к?р?нбeд?.
Шал тeз?рeк ?л жиып ??м тыны?ып алу ?ш?н, балы?ты?
eт?н а?ырын ?ана шайнап, ?айы?ты? арт?ы жа?ында
?исайып eк? са?аттай жатты. Б?р мeзeттe жар? eткeн б?р
акуланы к?з? шалып ?алды.
? Ай! ? дeп ?алды шал, ?oлына шeгe к?р?п кeткeндe
адамны? д?л oсылай ма?ынасыз ?н ?атары бoлады.
? Галанoс1, ? дeд? дауыстап.
Шалды? к?з?нe oсы акуланы? арт?ы жа?ынан жар?
eткeн eк?нш? акула ж?нe шалынды; ар?асыны? ?ш
б?рыштан?ан ?o?ыр ?анатына, ??йры?тарыны?
шай?ал?ан ?oз?алысына ?арап, шал б?ларды? жалпа?
т?мсы?ты акула eкeн?н б?рдeн таныды. Б?л жырт?ыштар
жайын балы?ты? и?с?н сeз?п, алас?рып, и?стeн б?рдe
адасып ?алып, б?рдe ?айта тауып, аш?ара?тана ?мтылып
кeлeд?. ?айы??а жа?ындап ?алды.
Шал жeлкeнд? тас ?ып байлап, рульд? ?oз?алмастай eт?п
бeк?тт? дe, сабына пыша? байла?ан eскeкт? ?oлына алды.
Ала?аны удай ашып ауыр?анды?тан, eскeкт? ?атты
?ыспай, а?ырын ?ана к?тeрд?. Икeмгe кeлт?ру ?ш?н
сауса?тарын б?р ашып, б?р ж?мып, ?рл?-бeрл? бай?ап к?рд?.
Сoнан сo? ?oлыны? ауыр?анына ?арамай eскeкт?
сы?ымдай ?стады да, жа?ындап кeлe жат?ан акуланы ба?ты.
Eк? акуланы? жалпа? т?мсы?ын, талпи?ан басын, к?к?рeк
1
Акуланы? б?р т?р? (испанша).
323
т?сында?ы а? жиeкт? ?анаттарын к?р?п oтыр. Галанoс ?
акула атаулыны? ?ш?ндeг? e? oбыры; ?лeксeн? дe тал?амай
ж?та бeрeт?н сасы? жырт?ыш; ашы??ан кeздeр?ндe
?айы?ты? рул?н дe, eскeкт? дe кeл?п ?абады. Тe??з
тасба?алары су бeт?нe шы?ып ?йы?тап жат?ан кeздeр?ндe
сoларды? ая?тарын да ж?лып ?кeтeд?; ?бдeн ашы??анда
б?л акула су ?ш?ндe адам?а да тап бeрeд?.
? Ай! ? дeд? шал. ? Кeлсe? кeл, бeрмeн ?арай, галанoс.
Eк? акула ?айы??а жа?ын кeлд?. Б?рeу? жар? eт?п
?айы?ты? астына ?арай с??г?п жайынны? eт?нe ауызды
салып ж?л?ып ?ал?анда, ?айы?ты? д?р eтe т?скeн?н
бай?ады шал. Ал, eк?нш? акула ?иы?ша б?ткeн сар?ыл
к?з?мeн ?артты? ?имылын ба?ып ?арай бeрд? дe, аузын
арандай ашып атылып кeп, д?л мана?ы акуланы? тал?андап
кeткeн жeр?нeн ?апты. Жырт?ышты? ?o?ыр?ай т?бeс?нeн
ар?асына ?арай тартыл?ан сызаты шал?а аны? к?р?нд?,
?арт сoл мeжeмeн акуланы? д?л ?ара??сын нысана?а алды
да, сабына пыша? байлан?ан eскeкпeн пeр?п ?алды;
пыша?ын ?айыра суырып алып, eнд? акуланы? ?иы?ша
к?з?нe ?адады. Акула б?л?а? eт?п, балы?ты тастай бeр?п,
ж?лып ал?ан кeсeк eт?н ж?тып, т?мeн ?арай сусыды.
Eк?нш? акула жайынды ?айы?ты? астынан кeл?п
ж?лмалап жатыр, ?айы? ?алт-??лт eтт?. Акуланы ?айы?ты?
астынан шы?ару ?ш?н шал жeлкeнд? т?с?р?п, ?айы?ты б?р
жа? ?ырына ?арай ?исайта бeрд?. Акула к?р?нгeн мeзeттe
e?кeй?п кeп oны пыша?пeн т?йрeп ?алып eд?. Пыша?ы
акуланы? жай дeнeс?нe тид? дe, жырт?ышты? ?алы? тeр?с?
пыша?ты тeрe? бoйлатпады. Акуланы ?атты ?р?анды?тан,
?артты? ?oлы да, иы?ы да ?а?сап ?oя бeрд?. Б?ра?
жырт?ыш тайсал?ан жo?, судан басын шы?арып, жайын?а
324
?айта атылды, сoл мeзeттe шал oны жалпа? ма?дайыны?
д?л oртасынан ?oйып ж?бeрд?. К?рш eт?п eнгeн пыша?ын
суырып алды да, сoл oрнына ?айыра с??ты. Акула жайын?а
т?с?н ?адап, ?л? жабысып ж?р, айырылар eмeс. Шал
пыша?ты eнд? oны? сoл жа? к?з?нe шаншып eд?, акула
сoнда да т?стeгeн жeр?нeн айрылмады.
? ?, сoлай ма? ? дeд? дe, шал пыша?ты акуланы?
?ара??сы мeн мoйын oмырт?асыны? астас?ан ж?г?нeн
с??ты.
?oлы м?лт кeтпeд?, oмырт?аны? ж?лынын ?з?п
ж?бeргeн?н сeзд? ?з?. Eнд? акуланы? жа?ын айыру ?ш?н,
oны? аузына eскeкт?? жалпа? басын ты?ып ж?бeр?п,
?айырып б?рады да, акула жайыннан сыр?ып т?сe
бeргeндe:
? Тарт т?мeнгe, галанoс, ? дeд? шал. ? ??лдила, т?мeн
?арай. Сeр?г??e жoлы?, сo ма?нан. ?лдe oл сeн?? ана? ба
eд??
?ария пыша?ыны? ж?з?н с?ртт? дe, eскeкт? ?айы?ты?
?ш?нe ?oйды. Сoдан сo? жeлкeнд? к?тeрд? дe, oны жeл
кeрнeгeн кeздe, ?айы?ты ?уeлг? ба?ытына ?арай б?рды.
? Жайынны? жарты eт?нe жуы?ын ?кeтт? б?лар ж?нe
eтт?? e? жа?сы жeр?н ?кeтт?, ? дeд? шал ?н ?атып. ? Б?р?
дe ???м бoлмай т?с?м бoлса иг? eд?, жайынды ?стама?ан-а?
бoлайын. Oны? мынадай мылжа-мылжасы шы??анына
жаным ашиды.
?арт ?ндeмeй oтырып ?алды, жайын балы??а ?арау?а
eнд? д?т? бармады. ?аны сoр?ала?ан, су?а малшын?ан
жайынны? д?л ?аз?рг? т?с? айнаны аптайтын амальгама
сия?танып, ?ара ?oш?ыл тарт?ан, сoнда да б?й?р?ндeг?
жoла?тары б?л?н?п т?рды.
325
?Тe??зд? шарлап, тым ?зап кeтпeгeн?м ма??л eд?, ? дeд?
шал. ? Мынадай жайсыз жа?дай?а тап бoл?аным жанымды
?инап oтыр. Са?ан да, ма?ан да жа?сы бoлмады, балы?ым.
?Ж?, налыма! ? дeд? oл ?з?нe. ? Пыша?ты eскeккe та?ып
байла?ан ж?б?? ?иыл?ан жo? па eкeн, сoны тeксeр. ?oлы?ды
сипап-сылап жанын к?рг?з, ?с ?л? т?мам бoл?ан жo??.
? Пыша?ты жанып алатын ?айра?ты? жo?ын ?арашы,
? дeд? шал eскeкт?? сабына байла?ан ж?б?н тeксeр?п к?р?п,
? ?айра? ала шы?уым кeрeк eд?.
?И?, б?рталай н?рсeн? ала шы?уы? кeрeк eд?, ?артым,
? дeп, та?ы да oйланып ?алды.? Б?ра?, алмай шы??ансы?.
Eнд? жo? н?рсe?д? oйластырып oтыратын уа?ыт eмeс,
?oлы?да бармeн ?арманып, аман-eсeн ??тылуды? жайын
?арастыр?.
? ?й, ?з?? а?ылсып-а? мазамды алып бoлды?-ау, ? дeп
с?йлeд?.
Рульд?? т?т?асын ?oлты?ына ?ысып ?стап, eк? ?oлын
б?рдeй су?а малды. ?айы? ал?а ?арай ж?з?п кeлe жатты.
? Сo??ы акула ?анша eтт? ?ыл?ы?анын б?р ??дайды?
?з? б?лс?н. Жайынны? салма?ы жe??лдeп ?ал?ан eкeн, ? дeд?
шал.
Жайынны? ?ш? жарылып, ?шeк-?арны а?тарылып
т?скeн?н oйына алмау?а тырысты. Акуланы? ?айы?ты ?р
д?р eтк?з?п ?ал?аны ? б?р кeсeк eтт? ж?лып ?кeткeн? eкeнд?г?
к???л?нe аян oтыр; eнд? жайынны? б?к?л акула атаулыны
ша?ырып, су ?ш?ндe тас жoл сeк?лд? жап-жалпа? ?з
?алдырып кeлe жат?анды?ын ж?нe сeзд?.
?Мынадай балы? б?р к?с?гe ?ыстай азы? бoлар eд?...
М?ны oйлап ?айтeс??, шалым! Тыны?ып ал, балы?ты?
?ал?ан eт?н ?oр?ап ?алу ?ш?н ?oлы?ды жазып алу?а тырыс.
326
Мeн?? жара?аттан?ан ?oлымнан а??ан ?анны? и?с?, жайын
балы?ты? су?а аралас?ан ?аныны? и?с?нe ?ара?анда т?к
тe eмeс. ?аз?р ?oлым ?анап та oтыр?ан жo?. Ала?ан?а
т?скeн т?л?к oнша тeрe? eмeс. Сoл ?oлымны? аздап
?ана?аны да д?рыс, ??рыспайтын бoлады.
Д?л ?аз?р нeн? oйласам eкeн? Eш н?рсeн? дe oйлама,
та?ы да кeл?п акула сo?ты?пас дeйм?с??, сoны к?ткeн??
абзал. Шынында да oсыны? б?р? ???м бoлмай т?с?м бoлса
иг? eд?. Дeгeнмeн, к?м б?лeд?, ?л? дe жeл?м o?ымнан т?руы
ы?тимал?.
Кeлeс? акула жал?ыз кeз?кт?, б?л да жалпа? т?мсы?ты
акула eд?.
?з? тура астауына e?кe?дeй ?мтыл?ан шoш?а сeк?лд?,
б?ра? адамны? басын б?р ?ауып ж?лып аларлы? арандай
ашыл?ан аузы жo? ?oй шoш?аны?.
Шал ба?ып т?рып, акула жа?ындап кeп балы??а т?с?н
?адай бeргeн мeзeттe, пыша? та?ыл?ан eскeг?мeн д?л
басына т?й?п ж?бeр?п eд?. Акула шал?алап аударылып
т?скeндe, пыша? oмырылып сынып кeтт?.
Шал рульгe кeп oтырды. Б?ртe-б?ртe су?а а?ырын батып
бара жат?ан акула?а к?з?н?? ?ырын сал?ан да жo?. Б?рын
м?ндай?а ?ызы?а ?арайтын eд?. Ал ?аз?р ?ара?ысы кeлмeд?.
? ?oлымда eнд? багoр ?ана ?алды, ? дeд? oл. ? Б?ра?
oдан нe пайда? Б?дан бас?а eк? eскeк, б?р румпeль1 ж?нe
тo?па?ым бар.
?И?, eнд? мeн? акулалар жe?угe айналды, ? дeгeн oй
кeлд? басына.? Акуланы тo?па?пeн ?рып ?лт?ругe хал?м
жo?, тым к?р?м?н. Сoнда да ?айрат ?ылып, eскeг?мн??,
румпeль мeн тo?па?ымны? ?ашан тал?аны шы??анша
шай?асармын?.
1
Рульд? б?ратын рычаг.
327
Oл т?зды су?а ?oлын та?ы да малды.
К?н кeшк?р?п ?алды, к?згe тeк аспанмeн астас?ан
тeлeгeй тe??з ?ана к?р?нeд?. Жeл ?атая т?ст?, к?п кeш?кпeй
жeрд?? дe ?арасы к?р?нeр дeп д?мeлeнд? ?ария.
? Шалым, сeн ?алжырады?. Жан д?ниe? дe ?ажыды,?
дeд? oл.
К?нн?? к?з? ?ясына батар алдында акулалар та?ы да
ти?ст? б??ан.
Жайын балы?ты? жoсыл?ан ?аныны? ?з?мeн кeлe жат?ан
акуланы? шo?ты?ында?ы ?шк?л ?o?ыр ?анаты шалды?
к?з?нe б?рдeн шалынды. Акула eкeу eд?, ?айы??а
?атарласып кeп ?алды.
Шал рульд? румпeльмeн т?рeп, жeлкeнд? бeк?т?п байлады
да, ?айы?ты? арт?ы жа?ында жат?ан тo?па?ты ?oлына
алды. Б?л ? сын?ан eскeктeн кeс?п алын?ан, ?зынды?ы
жарты ??лаштай кeспeлтeк
а?аш eд?. Шал тo?па?ты
т?т?асынан o? ?oлына ны?арлай ?стап, ала?аныны?
сыртынан ж?ппeн oрап та?ды да, а?ындап кeлe жат?ан eк?
акуланы? жа?ындай т?су?н к?тт?. Eк? акуланы? eкeу? дe ?
галанoс eд?.
?Асы?пайын, ?уeл? б?рeу? кeл?п балы??а т?с?н мы?тап
т?рып ?адасын, на? сoл кeздe ?а? т?мсы?тан, нe д?л
?ара??стан сo?ып ж?бeрeй?н?, ? дeп oйлады шал.
Eк? акула ?атар ж?з?п кeлд? дe, бeрг? жа?ында?ысы аузын
арандай ашып, жайынны? жар?ылда?ан б?й?р?нe т?ст?
салып ?ал?ан мeзeттe, шал тo?па?пeн акуланы жeлкe
т?стан ??лаштай сo?ып ж?бeрд?. ?oлына ?атты д?мпу
сeз?лсe дe, с?йeг? бeр?к мы?ым ?oл талы?сымады, шал
тo?па?пeн акуланы д?л т?мсы?тан та?ы да ?oйып ?алды.
Балы??а жабыс?ан акула сыл? т?ст?.
328
Eк?нш? акула балы?ты? eт?нeн ж?лып алып, кeй?н кeтт?
дe, аузын арсита ашып, ?айта б?рылды. Oны? а?си?ан
т?с?нe ?ыстырыл?ан аппа? талшы? eтт? шал ай?ын к?рд?.
Тo?па?ын ??лаштай с?лтeп eд?, б?ра? акуланы? ?ара??сына
д?п тиг?зe алмай, тeк т?бeс?нeн сo?ты. Акула ?арт?а к?з?н
б?р аударып ?алды да, eттeн аузын тoлтыра ж?лып алды.
Сoл кeсeг?н ж?ту ?ш?н с?л шeг?ншeктeй бeргeндe, шал oны
та?ы да сo?ып ж?бeр?п eд?, б?л жoлы да тo?па?ы акуланы?
т?бeс?нe д??к eт?п тид?.
? ?анe, галанoс, жа?ындашы бeрмeн ?арай. Та?ы да б?р
жа?ындап к?рш?, ? дeд? шал.
Акула ?айыра ?мтылып, жайын?а o?ша атылып кeп,
т?с?н са? eтк?з?п сап ?ал?анда, шал oны та?ы да пeр?п
ж?бeрд?. Тo?па?ты ??лаштай к?тeр?п, бар п?рмeн?мeн
сo?ып eд?. Б?л жoлы ?ара??с?а д?л тиг?зд? дe, тo?па?ын
шапша? к?тeр?п ап, д?л сoл т?стан та?ы да б?р сo?ып ?алды.
Балы??а жабыс?ан акула, т?стeгeн жeр?н?? eт?н сoбала?дай
ж?лып, т?мeн суси бeрд?.
Шал б?ларды су бeт?нe та?ы да шы?а кeлeр дeп oйлап
eд?, б?ра?, акуланы? eкeу? дe ?айтып к?р?нбeд?. Б?раздан
сo? б?рeу?н?? ?айы?ты? ?асында ?й?р?л?п ж?ргeн?н ?арт
бай?ап ?алды. Ал eк?нш? акула к?згe т?спeд?, oл б?ржoла
?айып бoлды.
?Мeн б?ларды шo?пармeн ?рып ?лт?рeм?н ?oй дeп
oйла?ан да жo?пын. Б?рын ?лт?рe бeрeт?нм?н, ? дeд? ?ария
?ш?нeн, ? ?йткeнмeн eкeу?н дe ?ансыратып ж?бeрд?м,
жа?дайлары oнша т?у?р бoла ?oймас. Тo?па? с?л ?зыныра?
бoп, ?oс ?oлдап сo??анымда алды??ы акуланы сeспeй
?атыратыным аны? eд?. ?артайсамда?ы, oсы ?аз?рг?
к?й?мдe-а? сeрeйт?п салатын eд?м?.
329
Жайын?а ?арау?а eнд? м?лдe д?т? бармады шалды?.
Oны? жарты eт?н?? ада бoл?анын ?ш? сeз?п oтыр. Б?л eк?
акуламeн ай?асып ж?ргeндe, к?н батып кeткeн.
? ?аз?р ?ара??ы т?сeд?. Сoл кeздe Гавананы?
жылтылда?ан oттарын к?рeрм?н, ? дeд? oл. ? Ал, шы?ыс?а
?арай тым ауыты??ырап кeткeн бoлсам, oнда сo жа?та?ы
жа?а курoрттарды? б?рeу?н?? жары?ы к?р?нeр.
?Жа?алаудан тым жыра?та ?ала алмаспын. Ж?рт мeн?
?айда жo?алып кeтт? дeп ала?дап oтыр?ан шы?ар, ? дeгeн
oй кeлд? басына, ? ?с?рeсe, сeр?к балам ?атты алаб?ртып
oтыр?ан бoлар. Б?ра? oл мeн?? аман-сау eкeнд?г?мe
к?м?нданбаса кeрeк! Eгдe балы?шыларды? ты?ыршуы
м?мк?н. Жастар жа?ы да ала?дар. Мeн сoл жа?сы адамдар
арасында к?нeлт?п ж?ргeн ?артпын ?oй?.
Акулалар жайынны? дал-д?лын шы?арып кeткeнд?ктeн,
шал o?ан ?арау?а д?т? дe бармай, o?ан арнап т?л дe ?ата
алмай oтыр eд?. Кeнeт басына б?р ты? oй кeлд?.
? Жарты балы?! ? дeп ?н ?атты oл жайын?а. ? Б?рын?ы
б?т?н балы?! ?иыр?а сoнша ?зап кeткeн?м бeкeр-а? бoлдыау. Сeн? дe, ?з?мд? дe сoрлаттым. Дeгeнмeн eкeу?м?з
б?рталай акуланы ?лт?рд?к, б?разын ?ансыратып ж?бeрд?к.
Сeн ?арт балы?, ?з??н?? oсы ??мыры?да б?ларды?
талайыны? к?з?н ??рт?ан шы?арсы?, ?? Т?мсы?ыны?
найзадай с?п-с?й?р бoп б?ту? тeг?н eмeс.
Шал тoл?анып, eгeр oсы жайын тe??здe eм?н-eрк?н ж?з?п
ж?ргeн бoлса, акуланы ?алай жай?ар eд? дeгeн б?р oй?а
кeтт?.
?Акулалармeн шай?асу ?ш?н мeн м?ны? с?й?р м?й?з
т?мсы?ын кeс?п алайын? ? дeп ?й?арды oл. Б?ра? жанында
балтасы жo? eд?, пыша?ы да сынып ?алды.
330
?Жайынны? м?й?з т?мсы?ын кeс?п алсам, eскeкт??
сабына бeк?т?п байлар eд?м дe, м?ным тамаша ?ару бoлып
шы?ар eд?. М?нe, на? сoнда б?л балы? eкeу?м?з ?oл ?стаса
?имылда?ан бoлар eк! Акулалар т?ндe тап кeлсe
?айтпeкс??, шалым? ?oлы?нан кeлeр нe ?айрат бар??
? Ай?асамын. Кeудeмнeн жаным шы??анша ай?асамын,
? дeд? oл.
?ара??ыда алыстан жылтыра?ан нe oт, нe шапа?
к?р?нбeд?; у?лдeгeн жeл ?н? ?ана, жeл кeрнeгeн жeлкeнн??
тысырла?аны ?ана eст?л?п т?р. Кeнeт шал?а ?лгeн eкeнм?н
?oй дeгeн oй кeлд?. Eк? ?oлын кeудeс?нe ?oйып eд?,
?oлдарыны? жаны кeткeн жo? eкeн, сауса?тарын б?р ашып,
б?р ж?м?анда, сыздап ауыр?аны сeз?лд?, б?л ? т?рш?л?кт??
бeлг?с?. Шал ?айы?ты? арт?ы жа?тауына с?йeн?п eд?,
та?тай иы?ына батты, ?з?н?? т?р? eкeнд?г?нe ?артты? сoнда
?ана к???л? сeнд?.
?Жайын балы?ты сo?ып алар бoлсам, o?ырмын дeп сeрт
?ыл?ан д??аны? б?р?н o?уым кeрeк, ? дeп oйлады шал. ?
Б?ра? ?аз?р д?рмeн?м жo?, тым ?алжырап ?алдым.
?апшы?ты алып иы?ыма жамылайыншы?.
Oл ?исайып жатып, ?айы?ты туралап ж?зд?рe бeрд?;
Гавана шамдарыны? аспан?а т?скeн шапа?ы ?ашан
к?р?нeр eкeн дeп, ?ада?алап oтырды. ??oлымда жайынны?
?л? жарты eт? ?алды, ? дeп oйлады, ? жoлым o??арылып,
тым ??ры?анда oсыны ?йгe аман-eсeн жeтк?зeрм?н.
Жoлымны? б?р o??арылар кeз? бoлды ?oй!.. Жo?, ? дeд?
шал ?з?нe, ? жазы?ы? бар, ?айы?ы? тым алыс?а ?зап кeткeн
кeздe, oсы балы? ?арма?ыма ?айдан ?л?н?п eд? дeп рeнж?гeн
бoлатынсы??.
331
? Жo?тан ?згeн? к?к?мe, шалым! ? дeд? oл ?з oйын ?з?
б?л?п. ? ?йы?тап ?алма, рульд? ба?. Сeн?? дe басы?а ба?
?oнар.
? Eгeр б?р жeрдe сатылатын бoлса, ?з?мe аздап ба?ыт
сатып алар eд?м, ? дeд? шал.
?Нeмeнe?e сатып алар e?? ? дeп, ?з?нe ж?нe сауал
бeрд?.? Жo?алт?ан гарпуны?а ма, нe сын?ан пыша?ы?а ма,
?лдe ?ыры? т?л?м бoл?ан ?oлы?а ма? К?м б?лгeн! Тe??здeн
балы? аулау?а шы??ан сeксeн т?рт к?н бoйында ?здeгeн??
ба?ыт бoлды, сoны сатып ал?ы? кeлд?. Са?ан сoл ба?ытты
сата да жаздады ?oй...
Ж?, жo?тан ?згeн? oйлауды? кeрeг? нe. Адам?а ба?ыт
т?рл?шe т?рдe кeлмeк, oны танымай ?алармын дeйм?с???
Ба?ытты? ?андай т?р? бoлса да, та?дамай-а?, аздап сатып
алар eд?м, с?ра?анын т?лeр eм. Гавана шамдарыны?
аспан?а т?скeн шапа?ы к?р?нсe eкeн к?з?мe, ? дeп тe oй?а
бeр?лд? шал. ? ?артым, сeн ?з?? бар жа?сылы? басыма
б?рдeн oрнай ?алса дeйс??-ау. Жo?, д?л ?аз?р тeк Гавананы?
жар?ыра?ан oттарын к?рсeм eкeн, ?згe т?лeк т?лeмeн?.
Oл рульд?? ?асына ж?ндeл??к?рeп oтыр?ысы кeп
?oз?алып к?р?п eд?, т?ла бoйы ?а?сап ?oя бeрд?, ?з?н??
шынында да т?р? eкeнд?г?нe шалды? к?з? eнд? ?ана аны?
жeтт?.
?ала oттарыны? аспан?а т?скeн шапа?ы o?ан т?нг? са?ат
oнны? шамасында к?р?нд?. Ай туып кeлe жат?ан
кeздeг?дeй, ?уeл? бoзала? с?улe б?л?нд? дe, б?ртe-б?ртe
ай?ындала бeрд?. Шал oсы к?р?нгeн жары?ты бeткe алып
ж?з?п кeлeд?, eнд? Гoльфстримгe ?л?гугe аз-а? ?алдым дeп
oйлады.
332
??йтeу?р жeрд?? ?арасы к?р?нд?-ау, ? дeд? ?ш?нeн. ?
?ринe, акулалар ма?ан та?ы да кeл?п сo?ты?ар. Б?ра? ??р
?oл адам ?ара??ыда oлар?а нe ?айрат ?ыла алма??.
Шалды? т?ла бoйы сыр?ырап шанышты, т?л?м-т?л?м ?oлая?ыны? жарасына т?нг? сал?ын жайсыз ти?п, ауырта
т?ст?. ?М?мк?н, eнд? акула кeз?гe дe ?oймас, ай?ас?а
т?спeсп?н, ? дeп тe oйлады. ? Тeк ай?ас?а т?спeсeм eкeн
eнд??.
Б?ра?, т?н oртасы шамасында акулалармeн та?ы да
ай?асты oл; б?л жoл?ы ай?астан т?к ?нбeс?н б?лд? дe.
Акулалар ?й?р?мeн кeп ти?с?п eд?, шал oларды? ?ыр
ар?асында?ы ?анаттарыны? суды т?лгeн ?з?н ?ана,
жырт?ыштарды? жайын?а атыл?ан кeздeг? ?ыла? eткeн
eлeс?н ?ана к?рд?. Акулалар ?айы?ты? асты??ы жа?ынан
кeп т?стeр?н са? eтк?з?п салып ж?бeр?п жайынды
ж?л?ыла?анда, ?айы? ?алт-??лт eтт?. Шал дыбыс б?л?нгeн
т?сты жoбалап, тo?па?пeн т?пeлeй бeрд?, б?р кeздe
?oлынан тo?па?ы да ?шып кeтт?.
Oл eнд? румпeльд? шы?ырынан ж?лып алып, ?oс ?oлдап
?стап, жырт?ыштарды o?ды-сoлды сo??ылады. Акулалар
?айы?ты? т?мсы? жа?ына ?ймeлeс?п ?ал?ан eкeн; жайын?а
б?р?нeн сo? б?р? ?мтылып, oны? eт?н дал-д?л ?ып ж?лып
жeп жатыр. Кeй?н ?арай шeг?нe бeр?п, жeм?нe ?айыра
атылады.
А?ыр сo?ында б?р акула жайынны? д?л басына
?мтылып ж?з?п барды, балы?ты? ?ау?и?ан басынан ?згe
дымы ?алма?анын шал сoнда б?лд?. Жайынны? тастай бас
с?йeг?нe акуланы? т?с? к?рш eт?п ?адал?ан мeзeттe шал oны
д?л т?мсы?тан румпeльмeн пeр?п ?алды.
333
??лашты кeрe сeрмeп, та?ы да eк?-?ш ?айыра сo?ып
ж?бeр?п eд?. Румпeль сатыр-с?тыр eт?п жарылып,
oмырылып сынып кeтт? дe, шалды? ?oлында oны? тeк
шoлти?ан сабы ?ана ?алды. ?арт eнд? сoл саппeн т?й?п
?алып eд?, а?аш акуланы? дeнeс?нe к?рш eтe ?алды. Сап
а?ашты? сыны? жа?ы ?шк?р eкeн?н сeз?п, акуланы та?ы б?р
т?й?п ж?бeрд? шал. Акула балы?ты тастай бeр?п, ?р? ?арай
жылысып кeтт?. ?й?р?мeн кeл?п ти?скeн акуланы? б?л ? e?
сo??ысы eд?. Б?л да тайды, ?йткeн?, балы?ты? eнд? ??р
с?йeг?нeн бас?а, жeйт?ндeй eштe?eс? ?ал?ан жo? eд?.
Шал дeм?н ?рe? алып oтырды, аузына ?згeшe б?р д?м
б?л?нд?. Бал?а ??сас т?тт? д?м. Шал б?р с?т ?oр?ып ?алып
eд?, б?ра? к???л? oрнына тeз т?ст?. Oл м?хит?а т?к?р?п
тастады да:
? Галанoс, аса?дар, жапырыла ?мтылы?дар! Адамды
?лт?рд?к дeп масайра?дар, ? дeд?.
?арт eнд? ?з?н?? o?алмастай бoп ?бдeн жe??лгeн?н б?лд?
дe, ?айы?ты? арт жа?ында?ы oрнына жылжып барды;
румпeльд?? ?oлында?ы т??ылын рульд?? кeртeс?нe с??ып
к?р?п eд?, тура кeлд?, eнд? oсыны ?лд?ла ?ып, рульд? eптeп
бас?ару?а бoлатын сeк?лд?.
Шал иы?ына ?апшы?ын жамылды да, ?айы?ты? ба?ытын
т?зeд?. ?айы? eнд? жe??л ж?зд?, шал да eнд? eштe?eн?
сeзбeд? дe. O?ан eнд? б?р?б?р eд?, тeк ?айы?ын жа?а?а
тeз?рeк жeтк?зсe, жа?сы жeтк?зсe бoл?аны.
Т?ндe акулалар, бeйнe ?стeл ?ст?ндe ?ал?ан сар?ыт?а
?oма?айлана бас сал?ан аш?ара?ша, балы?ты? ?а??асына
таптап бeрд?. Шал б?лар?а назар сал?ан жo?. ?з?н??
?айы?ынан бас?а eш н?рсeдe ж?мысы бoлмады oны?.
334
Жайынны? ??р ?а??асы ?ал?аннан кeй?н ?айы?ты?
жe??лдeн?п, ж?р?с? шапша?дай т?скeн?н ?ана сeз?п кeлe
жатты.
??айы?ым жап-жа?сы, ? дeп oйлады, ? тeк румпeльд??
сын?аны бoлмаса, eш жeр?нe за?ым т?скeн жo?, б?т?н. Ал
румпeльд?? жа?асын oрнатып алуды? ?иынды?ы жo??.
Шал ?айы?ты? жа?а?а таяп ?ал?анын сeзд?, тe??з
жа?алауында?ы пoсeлкeлeрд?? жылтыра?ан oттары к?р?нд?.
?арт ?з?н?? ?ай жeрдe кeлe жат?анын да б?лд?, eнд? ?йгe
жeтуд?? eш ?иынды?ы жo?.
?Жeл жары?ты? дoс ?oй б?згe, ? дeд? ?ш?нeн. ? Дeгeнмeн
?нeм? дoс та eмeс-ау, ? дeп б?р ?oйды. ? Шал?ар тe??здe
?астарымыз, дoстарымыз баршылы?. Ал, т?сeк бар ?oй,
сoны айтамын. Т?сeктe жату дeгeн ? ?ажап н?рсe!
Жe??л?скe ?шыраса?, к???л?? жай табады eкeн. Б?лай
бoлатынын б?лмeйт?н eм... ? дeп oйланып ?алды ?арт. ?
Шалым, сeн? жe?гeн к?м oсы? ? дeд? ?з?нe сауал бeр?п.?
Eшк?м дe eмeс, ? дeп жауап ?айырды. ? Шы?андап тым
?зап кeткeн?мн?? кeс?р??.
Oл ?айы?ымeн к?шкeнтай ?oйнау?а кeп к?ргeндe,
Тeррасаны? ма?ы ?ара??ы eд?, шамдар с?нгeн; ж?ртты?
б?р? ?йы?тап ?ал?ан. Жeл у?лдeп, б?рын?ысынан да к?шeйe
т?ст?. Гавань т???рeг? тып-тыныш; шал жартасты? ы?ына
таман таяла бeргeндe, ?айы?ы ?айыр?а ти?п, ?айра?дап
?алды. O?ан ж?рдeмдeс?п ж?бeрeт?н eшк?м жo?, шал ?з?
тырбанып ?айы?ын ?лгeр? жылжыты??ырады да, сoсын
жeргe т?с?п, ?айы?ты? бауын жартас?а ?л?кт?р?п байлады.
К?нд?к д??гeкт? суырып алып, o?ан жeлкeнд? дoмалатып
oрады да, сыртынан ж?ппeн буды. Сoдан сo? д??гeкт?
335
иы?ына салып, ?ргe ?арай ая?дап eд?, ?з?н?? ?бдeн
?алжырап б?ткeн?н oл сoнда ?ана сeзд?. Б?р с?т аялдап, жанжа?ына ?аранып eд?, ?айы?ыны? арт?ы жа?ында
б?л?а?да?ан жайынны? алып ??йры?ына к?з? т?ст?,
жар?аба?тан?ан ?р? тoл?ын балы?ты? ??йры?ын жo?ары
сeрп?п, к?тeр?п-к?тeр?п тастайды; ?айы? жа??а к?шeдeг?
?oлшам жары?ы т?с?п т?р?анды?тан, балы?ты? т?з?лгeн
oмырт?асыны? а?ара?да?ан жeл?с? дe шал?а к?р?нд?, с?й?р
м?й?з т?мсы?ы ?ай?и?ан жа-йынны? басы да ?арауытып
к?згe шалынды.
Шал ?ргe ?арай ?айтадан ?адам басты. ?ыр?а?а шы?а
бeрe ??лай кeт?п, к?нд?к д??гeкт? иы?ына сал?ан к?й?ндe
б?раз жатты. Сoдан сo?, т?рeгeлмeк бoлып eд?, ?oл-ая?ынан
?л кeт?п, бoйын жаза алмай ?алды. Жoл?а к?з ж?бeр?п, oсы
?алпы eд?у?р oтырды. Б?р мысы? жoлды кeс?п ж?г?р?п ?тт?,
шал oны? кeткeн жа?ына б?раз ?арап oтырды да, eнд? к?з?н
с?лы? жат?ан жoл?а аударды.
Б?р кeздe oл иы?ында?ы к?нд?к д??гeкт? жeргe тастай
бeр?п, oрнынан т?рeгeлд?. Сoнсo? д??гeкт? к?тeр?п иы?ына
?айтадан салды да, жoлмeн жo?ары ?рлeй бeрд?. ?з?н??
лашы?ына жeткeншe бeс рeт аялдап, дeм алды.
?йгe к?ргeн сo? к?нд?к д??гeкт? ?абыр?а?а с?йeп ?oйды.
Су ??йыл?ан ??мыраны ?ара??ыда ?армалап тауып алып,
?анып ?шт? дe, кeрeуeт?нe кeл?п жатты. К?рпeшeмeн иы?ын
б?ркeп, ар?асын, ая?ын ?ымтады да, т?сeн?ш рeт?ндe
жайыл?ан газeткe бeт?н басып, ала?анын жай?ан к?й? eк?
?oлын сoзып ж?бeр?п, ?йы?тап кeтт?.
Eртe??нe шалды? сeр?к баласы лашы??а кeп к?ргeндe,
?арт ?йы?тап жатыр eд?. Жeл ?тe к?шeй?п кeткeнд?ктeн
336
балы?шылар б?г?н тe??згe шы?па?ан eд?, eшк?м oятпа?ан
сo? бала ?йы?тап ?ал?ан-ды, ?й?ысы ?ан?ан сo? ?з? oянып
т?рып, к?ндeг? да?дысынша та?eртe? шалды? лашы?ына
сo??ан. Бала ?артты? а?ырын ?ана дeм алып жат?анын
к?ргeн сo? к???л? тыншып eд?, б?ра?, шалды? т?л?м-т?л?м
?oлдарын к?ргeндe жылап ж?бeрд?. ?ария?а кoфe алып кeлу
?ш?н лашы?тан eптeп ?ана шы?ты да, асхана?а бeт алды,
жeткeншe жылап барды.
Шалды? ?айы?ыны? ма?ына балы?шылар жиылып
?ал?ан eд?, ?айы??а ?oса?тал?ан ?аламат н?рсeгe б?р?
та?дана ?арасады; б?рeу? шалбарыны? бала?ын т?р?п алып,
су ?ш?ндe жайынны? ?а??асын ж?ппeн ?лшeп жатыр.
Бала б?ларды? ?асына бар?ан жo?, ?з? ?лг?ндe ?ана к?р?п
кeткeн бoлатын, ?айы?ты мeн ?арайлай т?райын дeп б?р
балы?шы o?ан у?дe eткeн-д?.
? ?артты? хал? ?алай eкeн? ? дeп дауыстады бала?а б?р
балы?шы.
? ?йы?тап жатыр, мазалау?а бoлмайды, ? дeп жауап
?атты бала. ?з?н?? а?ыл-тeг?л жылап кeлe жат?анын
балы?шылар к?рсe к?рe бeрс?н дeгeндeй, к?з?н?? жасын
с?рткeн дe жo?.
? Мынаны? т?мсы?ынан ??йры?ына дeй?нг? ?зынды?ы
oн сeг?з фут шы?ты, ? дeп дауыстады жайынды ?лшeп
жат?ан балы?шы. ? Б?рдe кeм eмeс, ? дeд? бала.
Oл Тeрраса?а eнд? дe, б?р ??ты кoфe с?рады.
? Ысты? кoфe бeр???зш? ма?ан, с?т? мeн ?анты мoлыра?
бoлсын, ? дeд?.
? Та?ы да б?рдeмe алса?шы.
? Кeрeг? жo?. ?уeл? кoфeн? ?шс?н, сoсын нe кeрeк
бoларын ?з?м бай?армын.
337
? Oй-пoй, б? нe дeгeн н?н балы?! ? дeд? ?oжайын. ?
М?ндай н?н балы?ты к?ргeн eмeн. Айтпа?шы, сeн дe кeшe
eк? ?р? балы? ?стады? ?oй.
? Адыра ?алсын oл балы?тар! ? дeп, бала та?ы да жылап
ж?бeрд?.
? Б?рдe?e ж?т?ы? кeлe мe? ? дeп с?рады ?oжайын.
?Жo?, ? дeд? бала. ? Ана балы?шылар?а айт,
Сантьягoны? мазасын алмасын. Мeн ?аз?р ?айтып кeлeм.
? Шал?а ?атты жаны ашып т?р дeгeйс?? мeн?.
? Рахмeт, ? дeд? бала.
Oл б?р ??ты ысты? кoфeн? ?кeл?п, шалды? ?асына
барып oтырды да, ?ария ?ашан oян?анша oрнынан
тапжылмады. Бала?а ?арт б?р мeзeт oяна бeргeн сeк?лд?
к?р?н?п eд?, б?ра? шал с?л ?ана ?oз?алып, ?алы? ?й?ы?а
?айта eнд?. Бала кoфeн? ысыту ?ш?н жoлды? ар?ы бeт?ндeг?
к?рш?лeргe барып, ?арыз?а б?разыра? oтын с?рап ?кeлд?.
Б?р кeздe шал да oянды.
? Т?рма, жата бeр, ? дeд? o?ан бала. ? М?, ?ш мынаны!
? Oл ста?ан?а кoфe ??йып, шал?а ?сынды.
? Акулалар ма?ан бoй бeрмeд?, Маналин. Oлар жe?д?
мeн?, ? дeд? ?арт.
? Дeгeнмeн са?ан жайынны? шамасы кeлгeн жo? ?oй!
Oл сeн? жe?e алмады ?oй!
? Oны айтып ?айтeс??, бoлары бoлды.
? Сeн?? ?айы?ы?ды, ??рал-сайманы?ды мeн ?арайлай
т?райын, ? дeд? Пeдрикo. Анау жайынны? басын ?айтeс???
? Oны Пeдрикo алсын да, паршалап б?зып ау ??р?анда
балы??а жeм ?ылсын.
? Ал жайынны? м?й?з т?мсы?ын нe ?стeйс???
? Oны eскeртк?ш рeт?ндe ?з?? ал, ?аласа?.
338
? Ма??л, ? дeд? бала. ? Ал eнд? алда?ы уа?ытта нe
?стeйт?н?м?зд? а?ылдасалы?.
? Мeн? ?здeд? мe?
? ?ринe. Жа?ада?ы к?зeтш?лeр дe, ?ша?тар да ?здeд?.
? М?хит ? ?лан-?айыр да, ?айы? бoлса ? ??рттай ?ана,
к?згe ?айдан шалынсын, ? дeд? шал. Кeшeдeн бeрг?
сырласы тe??з ?ана eд?, eнд? ?аз?р ?асында а?ылдасар
адамы oтыр?аны жанын жадыратып ж?бeрд?. Сeн? са?ынып
?алыппын, ? дeд? ?арт. ? ?з?? eштe?e ?стап алды? ба?
? ?уeлг? к?н? б?р балы?, кeлeс? к?н? ж?нe б?р балы?,
?ш?нш? к?н? eк? балы? ?стадым.
? Б?рeкeлд?!
? Eнд? б?дан былай балы?ты eкeу?м?з ?айтадан б?р?г?п
аулаймыз.
? Жo?. Мeн ? ба?ытсыз адаммын. Eнд? жoлым
бoлмайды.
? Жoлым бoлмайды дeгeнд? ?oй, ? дeд? бала. ? Мeн сeн??
?oлы?а ба?ыт ??сын ?oндырамын.
? Мeн?? ?асыма eргeн??e ата-ана? нe дeр eкeн?
? Нe дeсe, o дeс?н. Кeшe eк? балы? ?стадым. Мeн ?л?
к?п н?рсeн? ?йрeну?м кeрeк, сoл ?ш?н б?дан былай
балы?ты сeн?мeн б?р?г?п аулаймын, ?асы?да бoламын.
? Жа?сы б?р ?арымды найза тауып алып ?oлымнан
тастамай алып ж?ру?м кeрeк eкeн. Oны? ?шк?р ?шын
?фoрдты?? рeссoрынан жасау?а бoлады. ?айра?шы?а
апарып, ?ырын ?ылпытып ?айрап аламыз. ?шы ?шк?р,
?ыры ?тк?р бoлу?а кeрeк, суарып шы?дауды? ?ажeт? жo?,
мoрт сынбауына жа?сы бoлады. Пыша?ым eк? б?л?н?п
сынып ?алды.
? Мeн са?ан жа?сы пыша? тауып бeрeм, рeссoрды да
?ырлап, ?штау ?oлымнан кeлeд?. Мына азына?ан жeл нeшe
к?н сo?ар eкeн?
339
? ?ш к?н сo?ады. Б?дан да к?пкe сoзылып кeту? м?мк?н.
? Eндeшe o?ан дeй?н б?к?л ?ст? рeттeйм?н. Ал сeн
?oлы?ды eмдeй бeр ?з?ршe, ? дeд? бала.
? ?oлымды ?алай eмдeуд? б?лeм?н ?oй. Т?ндe аузыма
б?р т?рл? б?р жылымшы жаман д?м кeлгeн сo?, т?к?р?п
тастап eм, ?oл?ам ?з?лгeндeй бoлды.
? ?oл?а?ды да eмдe, ? дeд? бала. ? Т?сeг??нeн т?рма,
жата бeр, ата, са?ан ?аз?р таза жeйдe ?кeп бeрeй?н. Жeйт?н
б?рдe?e ж?нe ала кeлeй?н.
? Мeн жo? кeздe шы??ан газeттeрд?? б?рeу?н ала кeлш?,
? дeп ?т?нд? шал.
? Сeн?? тeз?рeк сауы?уы? кeрeк, ?йткeн? мeн сeнeн б?р
н?рсeн? ?йрeнугe ти?ст?м?н. Сeн ма?ан талай н?рсeн?
?йрeтe аласы? да. Жара?аты? жаны?а ?атты батты ма?
? ?атты батты, ? дeд? шал.
? Мeн тама? алып кeлeй?н, газeтт? дe ала кeлeй?н. Сeн
дeм ал, ата. Д?р?хана?а сo?ып, ?oлы?а жа?атын б?р д?р? дe
ала ?айтайын.
? Пeдрикo?а айт, жайынны? басын ?з? алсын, ?мытып
кeтпe.
? ?мытпаймын.
? Бала лашы?тан шы?ып, eск? таста? жoлмeн т?мeн
ылдилап т?с?п кeлe жатып, та?ы да жылап алды...
? Сoл к?н? Тeррасса?а б?р тoп туристeр кeл?п eд?.
Шы?ыстан сo??ан жeлд?? eкп?н?нeн а?жалдана
д??бeкш?гeн би?к тoл?ындар?а ?арап т?р?ан турист
?йeлд?? б?р н?рсeгe к?з? т?ст?; б?л ? тe??зд?? ?oлты?ына
тoл?ын айдап кeлгeн ?o?ысты?, бoса?ан ?албырлар мeн
?лгeн мeдузаларды? арасында б?ргe ?ал?ып, су бeт?ндe
а?ара?дап, тeрбeт?л?п жат?ан алып жайынны? ?а??асы
eд?.
340
? Б?л нe н?рсe? ? дeп с?рады даяшыдан турист ?йeл,
тoл?ын ысырып бара жат?ан ?o?ысты? арасында ?ал?ы?ан
алып балы?ты? ш?бал?ан oмырт?а с?йeг?н н?с?ап.
? Tiburon, ? акула, ? дeд? даяшы. Oл бoл?ан жайды
турист ?йeлгe т?гeл айтып бeругe o?талды.
? Акуланы? с?нд? и?лe б?ткeн м?ндай с?лу ??йры?ы
бoлатынын б?лмeйт?н eм, ? дeд? турист ?йeл.
? Мeн дe б?лмeйт?н eм, ? дeд? ?асында?ы сeр?г?.
Жo?арыда, ?з?н?? лашы?ында, шал ?айтадан ?йы?тап
кeткeн eд?. Та?ы да eтпeт?нeн жатыр, сeр?к баласы ?асында
?арауылдап oтыр. Шал т?с?ндe арыстандарды к?р?п жатты.
341
МАЗМ?НЫ
Ал?ы с?з..........................................................................................................5
?ызы?ы мол сол жылдар. Хикаят. Аудар?ан Н.?буталиев..................6
Килиманджаро ? ?арлы тау. ??г?ме. Аудар?ан Н.?буталиев.... 193
Шал мeн те??з. Хикаят. Аудар?ан Н.?абдуллин..............................239
342
Эрнест ХЕМИНГУЭЙ
?ЫЗЫ?Ы МОЛ СОЛ ЖЫЛДАР
Хикаяттар
(?аза? т?л?ндe)
Орыс т?л?нен аудар?андар
Н?биден ?буталиев, Ны?мет ?абдуллин
343
Рeдактoры Ф.Рахымжан?ызы
Тeхникалы? рeдактoры С.Бeйсeнoва
Кoмпьютeрдe бeттeгeн ?.Сатыбалдиeва
Кoррeктoры Ж.Шам?ратова
ИБ ?393
Басу?а 22.09.2011ж. ?oл ?oйылды. П?ш?м? 70х1081 /32..
?ар?п т?р? ?KZ TimesNR Cyr?. Басылымы oфсeтт?к.
Шартты баспа таба?ы 15,0 б.т. Eсeпт?к баспа таба?ы 14,0 б.т.
Таралымы 10 000 дана. Тапсырыс ?
?Аударма? баспасы,
010009, Астана ?аласы, ?.М?с?рeпoв к?шeс?, 5/1, ВП2
344
Автор
aika_9030
Документ
Категория
Филология
Просмотров
300
Размер файла
2 994 Кб
Теги
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа