close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

How to counsel tomorrow? - AIM-MIA Portal

код для вставки
Oliver Baiocco, Francesca Giordano, Peter de Groot, Arthur Janas, Andrea
Stein (Editors)
How to counsel tomorrow?
Aspects of future vocational counselling in the media sector
Volume – CD 2. Poland
VIII. Materialy (Materials)
This project was financed with the support of the European Union. The content of this project does not
necessarily reflect the opinion of the European Union and European Union is not legally liable for this at
all.
VIII. MATERIAЕЃY
1
I ModuЕ‚
CzД™Е›Д‡ A
Dr Maria Nawojczyk
Instytut Socjologii UMK
Zmiany w strukturze zawodowej i ich spoЕ‚eczne konsekwencje
na przykЕ‚adzie dynamicznie rozwijajД…cych siД™ sektorГіw
Obecnie mamy do czynienia z dwoma istotnymi procesami majД…cymi zdecydowany wpЕ‚yw na
ksztaЕ‚towanie siД™ wszystkich instytucji spoЕ‚ecznych. Te procesy to: przejЕ›cie od
spoЕ‚eczeЕ„stwa industrialnego do spoЕ‚eczeЕ„stwa postindustrialnego oraz globalizacja. MajД… one
charakter totalny, tzn. oddziaЕ‚ujД… na wszystkie sfery Ејycia spoЕ‚ecznego. Tu chciaЕ‚abym siД™
skupić na aspektach odnoszących się do wybranych segmentów rynku pracy. Zacznę od
wybranych charakterystyk przejЕ›cia od spoЕ‚eczeЕ„stwa przemysЕ‚owego do poprzemysЕ‚owego
zwiД…zanych z omawianymi tu aspektami zmian w strukturze zawodowej.
SpoЕ‚eczeЕ„stwo industrialne
produkcja
SpoЕ‚eczeЕ„stwo
Konsekwencje dla rynku
postindustrialne
pracy
usЕ‚ugi
- zmiana charakteru pracy
W spoЕ‚eczeЕ„stwie przemysЕ‚owym dominujД…cym sektorem w gospodarce jest przemysЕ‚,
tak ze wzglД™du na udziaЕ‚ w produkcie krajowym brutto, jak i odsetek zatrudnianej siЕ‚y
roboczej. W spoЕ‚eczeЕ„stwach postindustrialnych takim sektorem stajД… siД™ usЕ‚ugi. Obecnie w
krajach najbardziej rozwiniД™tych gospodarczo sektor przemysЕ‚owy, wedЕ‚ug wyЕјej
przedstawionych wskaЕєnikГіw, ma 20% do 30% udziaЕ‚u w gospodarce (wyjД…tkiem tu sД…
Niemcy gdzie ten udziaЕ‚ siД™ga ciД…gle 40%). PoniewaЕј rolnictwo w tych krajach to zaledwie
3% do 5% gospodarki, resztД™ czyli dominujД…cД… czД™Е›Д‡ stanowiД… usЕ‚ugi. NajliczniejszД… grupД™
pracownikГіw w przemyЕ›le stanowiД… robotnicy. Ich praca wymaga gЕ‚Гіwnie umiejД™tnoЕ›ci
manualnych i siЕ‚y fizycznej. Ta grupa pracownikГіw wraz z przechodzeniem do spoЕ‚eczeЕ„stwa
poprzemysЕ‚owego bД™dzie coraz mniej liczna. RosnД…ca rzesza pracownikГіw usЕ‚ug bД™dzie
2
wykonywać pracę o zupełnie innym charakterze, wymagającą innych umiejętności i
kwalifikacji.
SpoЕ‚eczeЕ„stwo industrialne
surowce
SpoЕ‚eczeЕ„stwo
Konsekwencje dla rynku
postindustrialne
pracy
wiedza
wyksztaЕ‚cenie
wyznacznikiem pozycji
spoЕ‚ecznej
powstanie nowoczesnych
usЕ‚ug
PodstawД… produkcji przemysЕ‚owej sД… surowce naturalne lub ich sztuczne odpowiedniki
wytworzone przez czЕ‚owieka. One stanowiД… przedmiot oddziaЕ‚ywania czЕ‚owieka w procesie
pracy. W spoЕ‚eczeЕ„stwie postindustrialnym podstawowym 'tworzywem' uЕјywanym w
procesie pracy staje siД™ wiedza i to wiedza specjalistyczna. Dynamiczny rozwГіj nauki w tym
nowych technologii staje siД™ siЕ‚Д… napД™dowД… gospodarki. Powstaje sektor usЕ‚ug nowoczesnych,
i to jest jakoЕ›ciowa zmiana w rozwoju spoЕ‚ecznym. W spoЕ‚eczeЕ„stwie przemysЕ‚owym sektor
usЕ‚ug miaЕ‚ swoje miejsce, sД… to tzw. usЕ‚ugi tradycyjne. NiektГіre z nich zaniknД… (golibroda,
kowal itp.) lub zmieniД… swГіj charakter (handel, fryzjerstwo, krawiectwo itp.) ale pozostanД…
czД™Е›ciД… rynku usЕ‚ug. Jednak dominujД…ce stanД… siД™ usЕ‚ugi nowoczesne zwiД…zane z
przetwarzaniem informacji, stymulujД…ce powstawanie nowych zawodГіw takich jak rГіЕјnego
rodzaju doradztwo, public relations, zawody zwiД…zane z mediami i reklamД… itp. Powstawanie
nowych zawodГіw opartych o wiedzД™ ma swoje konsekwencje nie tylko dla struktury rynku
pracy ale dla struktury spoЕ‚ecznej w ogГіle. W spoЕ‚eczeЕ„stwie przemysЕ‚owym awans pionowy
z klasy/warstwy niЕјszej do klasy/warstwy wyЕјszej nastД™powaЕ‚ poprzez zgromadzenie kapitaЕ‚u
finansowego jako podstawy takiego awansu. W spoЕ‚eczeЕ„stwie postindustrialnym takim
motorem awansu spoЕ‚ecznego jest wiedza, ktГіra przekЕ‚ada siД™ rГіwnieЕј na awans materialny,
co powoduje duЕјo wiД™ksze moЕјliwoЕ›ci mobilnoЕ›ci spoЕ‚ecznej i sprzyja otwartoЕ›ci struktury
spoЕ‚ecznej.
3
SpoЕ‚eczeЕ„stwo industrialne
duЕјe firmy
SpoЕ‚eczeЕ„stwo
Konsekwencje dla rynku
postindustrialne
pracy
maЕ‚e organizacje
inne relacje wewnД™trzne
kontakt z klientem
Zmienia siД™ nie tylko charakter wykonywanej pracy ale rГіwnieЕј jej formy
organizacyjne. W spoЕ‚eczeЕ„stwie przemysЕ‚owym dominujД…cД… formД… organizacyjnД… byЕ‚y duЕјe
firmy - fabryki, zatrudniajД…ce niejednokrotnie tysiД…ce pracownikГіw. Takie duЕјe organizacje
wymagaЕ‚y wewnД™trznej hierarchicznej struktury, na ogГіЕ‚ wieloszczeblowej - od pracownikГіw
szeregowych, poprzez kierownikГіw Е›redniego szczebla do wiodД…cych menedЕјerГіw.
DziaЕ‚alnoЕ›Д‡ takiej struktury opieraЕ‚a siД™ na przepЕ‚ywie informacji z doЕ‚u do gГіry i
delegowaniu decyzji z gГіry do doЕ‚u. Kontakt interpersonalny byЕ‚ ograniczony do relacji
bezpoЕ›redni przeЕ‚oЕјony - podwЕ‚adny. WiД™kszoЕ›Д‡ pracownikГіw takiej organizacji pozostawaЕ‚a
dla siebie anonimowa. Im niЕјszy byЕ‚ szczebel zatrudnienia pracownika tym wiД™ksza byЕ‚a jego
anonimowoЕ›Д‡. Organizacje takie miaЕ‚y ograniczony kontakt z otoczeniem i odbywaЕ‚ siД™ on
tylko przez wyspecjalizowane agendy (dziaЕ‚ zaopatrzenia, zbytu, marketingu). To
ograniczenie od Е›wiata zewnД™trznego byЕ‚o podkreЕ›lane rГіwnieЕј fizycznie poprzez ogradzanie
terenu fabryk i kontrolД™ wstД™pu na ich teren. Firmy usЕ‚ugowe spoЕ‚eczeЕ„stwa
postindustrialnego sД… organizacjami maЕ‚ymi -zatrudniajД…cymi niewielkД… liczbД™ osГіb. Kontakt
miД™dzy pracownikami takich firm jest kontaktem twarzД… w twarz. Firmy takie maj Д… bardzo
spЕ‚aszczone struktury zarzД…dzania, niejednokrotnie jednoszczeblowe. Praca w nich przestaje
być dla kogokolwiek anonimowa. Istotne stają się umiejętności interpersonalne. Są one tym
bardziej waЕјne, Ејe dziaЕ‚alnoЕ›Д‡ takich firm nastawiona jest na klienta zewnД™trznego i wЕ‚aЕ›ciwie
wszyscy pracownicy takich firm majД… stale kontakt z klientami - otoczeniem zewnД™trznym.
SpoЕ‚eczeЕ„stwo industrialne
SpoЕ‚eczeЕ„stwo
Konsekwencje dla rynku
postindustrialne
pracy
4
centralizacja
decentralizacja
elastyczne zmiany
organizacji
DuЕјe hierarchiczne organizacje przemysЕ‚owe byЕ‚y organizacjami zcentralizowanymi,
organizacjami w ktГіrych delegowanie uprawnieЕ„ do podejmowania decyzji na niЕјsze szczeble
tej hierarchii odbywaЕ‚o siД™ w bardzo ograniczonym zakresie. Procesy decyzyjne w takich
organizacjach wymagaj Д… czasu na obieg informacji i decyzji po wszystkich szczeblach
struktury. Na każdym takim szczeblu może nastąpić utrata informacji lub błędna interpretacja
decyzji. Aby temu zapobiec na ogГіЕ‚ procedury te sД… wiД™c bardzo sformalizowane. Wszystko to
powoduje, Ејe organizacje tego typu sД… maЕ‚o elastyczne i wszelkie procesy zmian zachodzД… w
nich bardzo wolno. Nie są więc one w stanie szybko reagować na bodźce świata
zewnД™trznego, bodЕєce pЕ‚ynД…ce z rynku. Firmy maЕ‚e o spЕ‚aszczonej strukturze sД… duЕјo bardziej
elastyczne. One sД… nastawione na odbieranie bodЕєcГіw z zewnД…trz. Tak organizowane sД…
rГіwnieЕј przedsiД™biorstwa przemysЕ‚owe w krajach wysoko rozwiniД™tych. NiektГіre
najnowoczeЕ›niejsze firmy nowoczesnych usЕ‚ug w ogГіle nie maj Д… staЕ‚ej struktury ale jest ona
tworzona ad hoć do wykonania określonego zadania i do każdego zadania może być inna. To
pozwala tym firmom reagować pozytywnie na bodźce płynące z rynku natychmiast.
SpoЕ‚eczeЕ„stwo industrialne
masowa produkcja
SpoЕ‚eczeЕ„stwo
Konsekwencje dla rynku
postindustrialne
pracy
indywidalizacja
nastawienie na potrzeby
klienta
DuЕјe zakЕ‚ady produkcyjne nastawione byЕ‚y na standardowД… masowД… produkcjД™. Jej
symbolem stał się czarny Ford T. Masowa produkcja miała służyć zaspokojeniu potrzeb
przeciętnego odbiorcy. Miała też służyć podniesieniu przeciętnego poziomu życia - spełniła
swoje zadania. PrzejЕ›cie do spoЕ‚eczeЕ„stwo poprzemysЕ‚owego wiД…Ејe siД™ rГіwnieЕј z
pojawieniem siД™ nowych idei i myЕ›li, najlepiej wyraЕјanych przez postmodernizm z jego
naciskiem na różnorodność i relatywizm. W nowym społeczeństwie nikt już nie chce być
przeciД™tny, kaЕјdy jest indywidualnoЕ›ciД…. Rynek konsumentГіw jest teraz rynkiem
5
indywidualnych gustГіw. Ci ktГіrzy na tym rynku oferujД… towary i usЕ‚ugi na te indywidualne
gusta muszą odpowiadać. Małe elastyczne firmy wsłuchujące się w rynek są do tego zdolne,
od tego zaleЕјy ich moЕјliwoЕ›Д‡ utrzymania siД™ na tym rynku. PostД™puje segmentacja i
indywidualizacja poszczegГіlnych rynkГіw oraz poszukiwanie i nastawienie na szczegГіlny typ
klienta.
SpoЕ‚eczeЕ„stwo industrialne
praca rutynowa
SpoЕ‚eczeЕ„stwo
Konsekwencje dla rynku
postindustrialne
pracy
nowe doЕ›wiadczenia
koniecznoЕ›Д‡ staЕ‚ego uczenia
siД™
zatrudnienie na zadania nie
na etat
wielokrotne zmiany zawodu
Masowa produkcja wytwarzana przez duЕјe firmy powodowaЕ‚a, Ејe zatrudnieni w nich
pracownicy na ogГіЕ‚ powtarzali wielokrotnie te same czynnoЕ›ci podczas dnia pracy. Symbolem
takiej organizacji pracy jest taЕ›ma produkcyjna, przy ktГіrej w tempie jakie ona wyznaczaЕ‚a
pracownicy sukcesywnie w kolejnych nieskomplikowanych czynnoЕ›ciach wytwarzali finalny
produkt. Taka rutynowa praca powodowaЕ‚a fizyczne zmД™czenie, zniechД™cenie, poczucie
alienacji a przede wszystkim utratД™ nabytych w czasie edukacji umiejД™tnoЕ›ci. DoЕ›wiadczenie
zawodowe w takim systemie pracy nie przynosiЕ‚o Ејadnych korzyЕ›ci pracownikom.
Pracownicy na dЕ‚ugo wiД…zali siД™ z jednym pracodawcД…, niejednokrotnie pracowali w jednej
firmie przez caЕ‚e Ејycie. ByЕ‚o to dla nich korzystne gdyЕј wiД™kszoЕ›Д‡ z nich po kilku latach
pracy przy taśmie i tak nie byłaby w stanie robić nic innego. Praca w małych elastycznych,
nastawionych na klienta firmach spoЕ‚eczeЕ„stwa postindustrialnego wymaga staЕ‚ego uczenie
siД™. Jest pracД… wzbogacajД…cД…. Pracownicy ciД…gle zdobywajД… nowe doЕ›wiadczenia i
umiejętności. Stają się one ich kapitałem życiowym, który mogą wykorzystywać w
planowaniu i budowaniu swojej wЕ‚asnej Е›cieЕјki kariery zawodowej. Tu rГіwnieЕј obowiД…zuje
6
indywidualizacja, Ејycie zawodowe kaЕјdego z nas jest inne, skrojone na wЕ‚asnД… miarД™.
ElastycznoЕ›Д‡ maЕ‚ych firm obejmuje rГіwnieЕј opcjД™ ich znikniД™cia z rynku, co powoduje
koniecznoЕ›Д‡ poszukiwania nowego pracodawcy. Nowego pracodawcy szuka siД™ rГіwnieЕј po to
aby móc nabyć nowe umiejętności. Obecnie w krajach wysoko rozwiniętych pracownicy w
ciД…gu aktywnego Ејycia zawodowego 5 do 7 razy zmieniaj Д… miejsce pracy a nawet zawГіd.
Nacisk na staЕ‚e podnoszenie kwalifikacji i zdobywanie nowych umiejД™tnoЕ›ci przez caЕ‚e Ејycie
widoczny jest w powstaniu profesjonalnego rynku szkoleЕ„. Rynek ten jest rynkiem
indywidualnym gdzie pracownicy mogą sami nabywać pewne umiejętności, które później
pomogą im uzyskać lepszą pracę oraz rynkiem instytucjonalnym gdzie pracodawcy oferują
swoim pracownikom szkolenia aby mogli podnosić swoje umiejętności a tym samym aby
firma byЕ‚a bardziej konkurencyjna (otwarta na potrzeby klientГіw) w swojej branЕјy. Zmiany
miejsca pracy i zawodu nie sД… jedynym przejawem nowego typu stosunkГіw pracy. PojawiajД…
siД™ teЕј nowe formy zatrudnienia - zatrudnienie na zadanie a nie na etat. Pracownicy podpisujД…
umowę tylko na okres trwania danego zadania czy projektu i mogą w nim spełniać różne
funkcje w tym kierownicze a potem poszukujД… innego ciekawego projektu. Inna nowД… formД…
zatrudnienia jest telepraca, czyli praca na odlegЕ‚oЕ›Д‡. Zatem rГіЕјnorodnoЕ›Д‡ i elastycznoЕ›Д‡ to
cechy nowoczesnego rynku pracy.
SpoЕ‚eczeЕ„stwo industrialne
czЕ‚owiek X
SpoЕ‚eczeЕ„stwo
Konsekwencje dla rynku
postindustrialne
pracy
czЕ‚owiek Y
odpowiedzialnoЕ›Д‡,
samorealizacja, stres
Organizacja pracy w spoЕ‚eczeЕ„stwie przemysЕ‚owym i poprzemysЕ‚owym wymagajД…
zupeЕ‚nie innych umiejД™tnoЕ›ci, cech osobowych, podejЕ›cia do pracy od pracownikГіw. ZnalazЕ‚o
to swГіj obraz w koncepcjach dotyczД…cych zarzД…dzania. Douglas McGregor ukuЕ‚ na tД™ rГіЕјnicД™
podział na człowieka X i człowieka Y. Człowiek X jest osobą nie lubiącą pracować. Pracuje
bo musi, robi to niechД™tnie, jak tylko nie czuje nad sobД… kontroli to pracy unika. Zatem z
procesie pracy trzeba go stale i systematycznie kontrolować. Ponieważ pracuje tylko ze
względów ekonomicznych to zachęcać lub nagradzać należy go też w ten sposób. Na
podstawie takiego obrazu przeciД™tnego pracownika byЕ‚ zorganizowany proces pracy w
spoЕ‚eczeЕ„stwie przemysЕ‚owym. CzЕ‚owiek Y jest natomiast osobД… nastawionД… na
7
samorealizację poprzez pracę. Trzeba go stymulować poprzez stawianie mu nowych zadań i
nowych wyzwań a kontrolować i rozliczać tylko efekty jego pracy. Jest on bowiem osób
odpowiedzialnД…. Takie podejЕ›cie do pracownika jest obecne w spoЕ‚eczeЕ„stwach
poprzemysЕ‚owych tylko w niewielkim zakresie. CiД…gle jeszcze wiД™kszoЕ›Д‡ systemГіw ocen
pracownikГіw opiera siД™ na ich bezpoЕ›redniej kontroli (ile czasu spД™dzaj Д… w pracy i czy
wyglД…da na to Ејe sД… zapracowani) i tylko czД™Е›ciowo na ocenie efektГіw ich pracy. Nowe formy
pracy (np. praca na zadanie i telepraca) wymuszД… zmiany i w tym wzglД™dzie.
Trzeba sobie zdawać sprawę, że opisany w pewnych aspektach, proces zmiany
spoЕ‚ecznej -przejЕ›cia od spoЕ‚eczeЕ„stwa industrialnego do postindustrialnego jest wЕ‚aЕ›ciwy dla
euro-atlantyckiego krД™gu kulturowego obejmujД…cego EuropД™ ZachodniД… i AmerykД™ PГіЕ‚nocnД….
W paЕ„stwach tego krД™gu proces ten jest najbardziej zaawansowany. Jest to jednak zmiana
ewolucyjna a nie rewolucyjna, zatem nastД™puje ona powoli i nierГіwnomiernie. Ta
nierГіwnomiemoЕ›Д‡ nie dotyczy tylko tego, Ејe poszczegГіlne paЕ„stwa sД… na rГіЕјnym etapie tej
zmiany, ale wewnД…trz tych paЕ„stw rГіЕјne sfery gospodarki sД… mniej lub bardziej
zaawansowany w tym przejЕ›ciu. Rynek mediГіw i reklamy w paЕ„stwach wysoko rozwiniД™tych
jest juЕј na pewno elementem spoЕ‚eczeЕ„stwa postindustrialnego.
Na kaЕјdym etapie rozwoju spoЕ‚ecznego na Е›wiecie istnieje jakieЕ› centrum tego
rozwoju, jakaЕ› cywilizacja wiodД…ca. Obecnie jest to wЕ‚aЕ›nie krД…g euro-atlantycki. Inne kraje
bД™dД… zatem imitowaЕ‚y zmiany tam zachodzД…ce. Polska jest takim krajem aspirujД…cym do tego
kręgu. Warto zatem obserwować zmiany tam zachodzące, bo to jest to co nas czeka, biorąc
nawet pod uwagД™ lokalnД… specyfikД™. W naszej gospodarce istniej Д… sfery przynaleЕјД…ce do
spoЕ‚eczeЕ„stwa przemysЕ‚owego i takie, ktГіre sД… elementami spoЕ‚eczeЕ„stwa poprzemysЕ‚owego.
Wraz z postД™pujД…cД… integracjД… europejskД… tych drugich bД™dzie coraz wiД™cej. Trzeba jednak
pamiętać, że te dwa typy społeczeństwa opierają się na innej logice organizacji pracy i rynku
pracy. Warto je rozróżniać aby je rozumieć i mieć się w nich znaleźć.
Na zakreЕ›lony powyЕјej proces zasadniczej zmiany spoЕ‚ecznej nakЕ‚ada siД™ proces
globalizacji, ktГіry sprzyja przyЕ›pieszaniu wskazanych zmian. To, co tД™ globalizacjД™ stymuluje,
to tempo rozwoju technologicznego, czy szerzej naukowego i prД™dkoЕ›Д‡ wymiany informacji.
Nowym wyzwaniem oraz poЕјД…danД… umiejД™tnoЕ›ciД… staje siД™ umiejД™tnoЕ›Д‡ poruszania siД™ w
gД…szczu informacji i nadД…Ејanie za rozwojem technologicznym. UmiejД™tnoЕ›Д‡ ta powinna
charakteryzować nie tylko jednostki ale i instytucje, w tym szczególnie instytucje edukacyjne.
System edukacyjny, taki jaki istnieje obecnie, jest bowiem instytucjД… powstaЕ‚Д… w
8
spoЕ‚eczeЕ„stwie przemysЕ‚owym i do niego dostosowanД…. Wraz ze zmianД… spoЕ‚ecznД… instytucje
wЕ‚aЕ›ciwe dla jednego systemu muszД… ulec rГіwnieЕј zmianie bД…dЕє zaniknД…Д‡. PoniewaЕј trudno
się spodziewać aby system edukacyjny jako taki zniknął, to musi się on zmieniać. Jak
wszystkie instytucje spoЕ‚eczeЕ„stwa przemysЕ‚owego rГіwnieЕј szkoЕ‚y rГіЕјnych szczebli sД…
instytucjami hierarchicznymi i maЕ‚o elastycznymi. Konieczna jest zatem ich reforma. Od tego
czy taka reforma nastД…pi oraz czy bД™dzie ona skuteczna w takim sensie, Ејe umoЕјliwi
ksztaЕ‚towanie postaw wobec zdobywania wiedzy i nauczy sposobГіw analizowania,
selekcjonowania i wytwarzania informacji zaleЕјy awans cywilizacyjnych spoЕ‚eczeЕ„stw, w
ktГіrych reforma taka zostanie wprowadzona. PostД™p naukowy i technologiczny oraz prД™dkoЕ›Д‡
obiegu informacji są tak duże, że nie da się już nauczyć czegoś raz na całe życie. Muszą być
stworzone podstawy i mechanizmy ciД…gЕ‚ego ksztaЕ‚cenia.
Zmiana spoЕ‚eczna, a zwЕ‚aszcza tak radykalna jak opisana powyЕјej, ma swoje
konsekwencje pozytywne i negatywne. RozwГіj spoЕ‚eczny prowadzi do podniesienia
Е›redniego standardu Ејycia, wydЕ‚uЕјenia Ејycia populacji i podniesienia jego jakoЕ›ci. To ogГіlnie
ujД™te korzyЕ›ci nastД™pujД…cej zmiany. SД… jednak i zagroЕјenia. Tu skupiД™ siД™ na tych, ktГіre
dotyczД… omawianych aspektГіw rynku pracy.
Oddanie indywidualnym osobom odpowiedzialnoЕ›ci za ich wЕ‚asne Ејycie w ich wЕ‚asne
rД™ce daje kaЕјdemu moЕјliwoЕ›Д‡ samorealizacji ale rГіwnoczeЕ›nie stwarza staЕ‚Д… koniecznoЕ›Д‡
bycia odpowiedzialnym i aktywnym. Nie kaЕјdy jest dziЕ› przygotowany i zdolny do podjД™cia
takiego zadania i sprostania rodzД…cym siД™ stД…d stresom. Wiele osГіb ma poczucie niepewnoЕ›ci
i zagubienia. W spoЕ‚eczeЕ„stwach nie podlegajД…cych takim zmianom istniej Д… wzorce
speЕ‚niania rГіl spoЕ‚ecznych (np. Ејony, mД™Ејa, dziecka, polityka, wyborcy itp.) i zawodowych
(np. przeЕ‚oЕјonego, podwЕ‚adnego, nauczyciela, robotnika, wydawcy itd.), do ktГіrych moЕјna
się w ich pełnieniu odwoływać, które wprowadzają jakiś porządek do życia społecznego. W
warunkach zmiany spoЕ‚ecznej role te ulegaj Д… zmianie, nie ma juЕј obowiД…zujД…cych wzorcГіw,
nie ma autorytetów, nie ma się do czego odwołać. Powstaje szereg nowych zawodów, które w
ogóle nie maj ą tradycji. Wszyscy je wykonujący są pionierami i być może nikt nie będzie w
nich tworzyЕ‚ tradycji, bo tak samo szybko jak powstaЕ‚y zniknД… pod wpЕ‚ywem zmian
technologicznych (nie wiem czy jedno pokolenie programistГіw komputerowych tworzyЕ‚o w
fortranie). Nie wszyscy, a nawet nie większość, chce być odkrywcami. Większość potrzebuje
jakiegoЕ› punktu odniesienia. Do tej pory Ејycie w niepewnoЕ›ci byЕ‚o cechД… charakterystycznД…
osГіb uprawiajД…cych wolne zawody, teraz stanie siД™ nieodЕ‚Д…cznym elementem aktywnoЕ›ci
zawodowej w ogГіle.
9
W spoЕ‚eczeЕ„stwie przemysЕ‚owym praca zawodowa staЕ‚a siД™ bardzo waЕјnД… sferД… Ејycia
czЕ‚owieka. NajwiД™cej czasu i energii poЕ›wiД™camy na pracД™ zawodowД…. Tu nawiД…zujemy
najwiД™cej znajomoЕ›ci, ktГіre przenosimy na Ејycie prywatne. Przenosimy bo ciД…gle jeszcze
istnieje granica pomiД™dzy Ејyciem zawodowym a prywatnym, wyznaczana przez odrД™bnoЕ›Д‡
miejsca pracy i Ејycia. Jednak osoby pracujД…ce w systemie telepracy tej odrД™bnoЕ›ci sД…
pozbawione. Pracuj Д… w miejscu zamieszkania z otoczeniem zewnД™trznym komunikujД… siД™
wirtualnie. Same muszą wyznaczyć sobie granicę między pracą i nie pracą. Są pozbawione
kontaktГіw z innymi osobami, sД… zagroЕјone spoЕ‚ecznД… alienacjД…. JuЕј 30 milionГіw
AmerykanГіw pracuje za poЕ›rednictwem intemetu, nie jest to wiД™c problem marginalny.
Zmiany miejsca pracy i zawodu powodujД…, Ејe nasza Е›cieЕјka Ејycia ulega
fragmentaryzacji. Pod koniec życia nie da się ono podsumować w jednolity sposób, bo nie
stanowi jednolitej caЕ‚oЕ›ci. Na caЕ‚oЕ›Д‡ skЕ‚adajД… siД™ czasem zupeЕ‚nie nie przystajД…ce do siebie
elementy. To wzmaga poczucie niepewnoЕ›ci i zagubienia.
Daleko nie wszyscy będą umieli sprostać stojącym przed nimi wyzwaniom. To rodzi
zagroЕјenie wykluczenia w gЕ‚Гіwnego nurtu Ејycia spoЕ‚ecznego czД™Е›ci spoЕ‚eczeЕ„stwa, ktГіra tym
wyzwaniom nie sprosta. Ci natomiast, którzy będą próbowali im sprostać czasami będą za to
płacić wysoką cenę. Już dziś depresji urasta do problemu choroby społecznej.
To tylko niektóre z czekających nas zagrożeń, te które widać już dziś, a zapewne
pojawią się nowe. Dziś nie ma jeszcze recept na radzenie sobie z tymi zagrożeniami, choć są
podejmowane pewne prГіby. Tak jak w przypadku tele-pracownikГіw obowiД…zek spotykania
się okresowego w telechatach aby kontakt wirtualny zastępować relacjami osobistymi.
Optymistyczne jest to, Ејe w historii spoЕ‚ecznej znana i zanalizowana jest rГіwnie istotna
zmiana spoЕ‚eczna, z ktГіrej wyszliЕ›my 'obronnД… rД™kД…'. To zmiana od spoЕ‚eczeЕ„stwa
przedprzemysЕ‚owego do spoЕ‚eczeЕ„stwa przemysЕ‚owego. WГіwczas wiД™kszoЕ›Д‡ nie wyobraЕјaЕ‚a
sobie jak można wychodzić gdzieś do pracy na kilkanaście godzin dziennie i dochodzić do
miejsca pracy na tę samą godzinę i wychodzić z pracy o tej samej godzinie. A czy dziś nas to
dziwi?
Na tak zakreЕ›lony proces zasadniczej zmiany spoЕ‚ecznej nakЕ‚ada siД™ proces globalizacji, ktГіry
sprzyja przyЕ›pieszaniu wskazanych zmian. To co tД™ globalizacjД™ stymuluje, to tempo rozwoju
technologicznego, czy szerzej naukowego i prД™dkoЕ›Д‡ wymiany informacji. Nowym wyzwaniem oraz
poЕјД…danД… umiejД™tnoЕ›ciД… staje siД™ umiejД™tnoЕ›Д‡ poruszania siД™ w gД…szczu informacji i nadД…Ејanie za
rozwojem technologicznym. Umiejętność ta powinna charakteryzować nie tylko jednostki ale i
instytucje, w tym szczegГіlnie instytucje edukacyjne.
10
ZagroЕјenia: niepewnoЕ›Д‡, zagubienie (brak wzorcГіw peЕ‚nienia rГіl spoЕ‚ecznych i zawodowych),
alienacja spoЕ‚eczna (praca na odlegЕ‚oЕ›Д‡ bez wiД™zi spoЕ‚ecznych), fragmentaryzacja Е›cieЕјki Ејycia,
depresja, spoЕ‚eczne wykluczenie.
CzД™Е›Д‡ B
ToruЕ„, 24 kwietnia 2002 r.
11
WojewГіdzki UrzД…d Pracy
w Toruniu
Seminarium szkoleniowe dla doradcГіw zawodowych wojewГіdztwa
kujawsko-pomorskiego z zakresu specyficznych problemГіw rynku
pracy sektora mediГіw
Wybrane aspekty pracy w prasie
MARCIN OGDOWSKI
Dziennikarz Gazety Pomorza i Kujaw „NOWOŚCI”,
Współpracownik tygodnika „PRZEGLĄD”
CZ�ŚĆ I
OGГ“LNA CHARAKTERYSTYKA SEGMENTU PRASY
12
Statystyka, ze szczegГіlnym uwzglД™dnieniem prasy regionalnej
W zasobach Katalogu Mediów Polskich, pod hasłem „prasa”, odnalazłem zbiór 4508
tytułów. Dzielił się on na następujące podkategorie: prasa ogólnopolska – 80 tytułów; prasa
regionalna – 370 tytułów; i prasa tematyczna – 4058 tytułów. Katalog prasy regionalnej uwzględniał
podziaЕ‚ na poszczegГіlne wojewГіdztwa. I tak w naszym, kujawsko-pomorskim, odnotowano 11
regionalnych tytułów prasowych – tych, ukazujących się na terenie całego bądź większości regionu,
i tych, o charakterze bardziej lokalnym (miejskim, powiatowym). 11 tytuЕ‚Гіw to najmniejsza liczba,
porГіwnywalna tylko z danymi z wojewГіdztwa lubuskiego. Na przykЕ‚ad prasa mazowiecka to aЕј 53
tytuły, zaś wielkopolska – 30.
W zestawieniu kujawsko-pomorskiej prasy regionalnej znalazЕ‚y siД™ nastД™pujД…ce tytuЕ‚y:
!
„Express Bydgoski” – dziennik, ukazujący się na terenie byłego województwa bydgoskiego;
!
„Gazeta Pomorska” – dziennik, ukazujący się na terenie Pomorza i Kujaw;
!
„Nowości – Gazeta Pomorza i Kujaw” – dziennik ukazujący się na terenie byłych
wojewГіdztw toruЕ„skiego i wЕ‚ocЕ‚awskiego;
!
Ponadto takie gazety, jak: toruńska „Gazeta Miejska”, „Gazeta Tucholska”, „Nakielski
Czas”, „Telegraf Kujawski”, „Tygodnik Regionalny”, „Tygodnik Tucholski”, „Wiadomości
Krajeńskie” i bydgoski oddział tygodnika „Wolna Droga”.
ZwaЕјywszy na moje doЕ›wiadczenie proponujД™, abyЕ›my skupili siД™ wyЕ‚Д…cznie na tytuЕ‚ach
prasowych majД…cych charakter dziennikГіw. OpierajД…c siД™ na danych agencji badawczej SMG/KRC z
lat 2000-20002 przyjД…Е‚em, iЕј obecnie wydawanych jest w Polsce 50 liczД…cych siД™ dziennikГіw
ogólnopolskich i regionalnych (na podst. rankingu „Badania Czytelnictwa Polskiego” – stałej
pozycji w miesięczniku „Press”). W czołówce najbardziej poczytnych dzienników znalazły się:
„Gazeta Wyborcza”, „Super Express” i „Rzeczpospolita” – czyli tytuły ogólnopolskie. W
zestawieniu tym nie zabrakło również gazet z naszego regionu, choć oczywiście – z uwagi na
mniejszy nakład – nie są to najwyższe pozycje. I tak jeszcze w pierwszej dziesiątce lokuje się
„Gazeta Pomorska” – dziennik o najwyższym w regionie nakładzie. „Express Bydgoski” i
„Nowości” otwierają trzecią dziesiątkę.
13
Kondycja segmentu, prognozy
W 2001 roku ukazaЕ‚o siД™ 110 nowych tytuЕ‚Гіw prasowych, z czego 42 o zasiД™gu
ogГіlnopolskim. Dla porГіwnania w 2000 roku byЕ‚o to 428 nowoЕ›ci, w tym 151 ogГіlnokrajowych. Od
kwietnia 2000 roku do listopada 2001 roku zamkniД™to lub zawieszono 448 tytuЕ‚Гіw, gЕ‚Гіwnie
ogГіlnopolskich. To tylko szczД…tkowe dane, wskazujД…ce na to, iЕј rynek prasy przeЕјywa obecnie fazД™
kryzysu.
Dla zwykЕ‚ego dziennikarza-reportera, zwЕ‚aszcza prasy regionalnej, kryzys ujawnia siД™ w
zawieszeniu szkoleЕ„ specjalistycznych finansowanych przez redakcje i ograniczeniem dalekich
wyjazdГіw sЕ‚uЕјbowych. Z moich informacji wynika, iЕј taka sytuacja ma miejsce w redakcjach
„Nowości” i „Gazety Pomorskiej”. Jednak najbardziej wyrazistym symptomem kryzysu jest
zwalnianie dziennikarzy z etatГіw i zmuszanie ich do zakЕ‚adania wЕ‚asnych firm, Е›wiadczД…cych usЕ‚ugi
informacyjne dla dotychczas rodzimych redakcji. - Jest to powszechna praktyka stosowana nawet w
dużych redakcjach – przyznaje Andrzej Goszczyński, dyrektor Centrum Monitoringu Wolności
Prasy („Press”, 03/2001, s. 50). Na ile powszechna w naszym województwie – tego nie wiem. Na
pewno stosują tę praktykę „Gazeta Pomorska”. „Nowości” - w bardzo ograniczonym zakresie.
Co redakcje (wydawcy) zyskujД…, odsyЕ‚ajД…c dziennikarzy na wЕ‚asne firmy?1
!
przede wszystkim pozbywajД… siД™ koniecznoЕ›ci pЕ‚acenia za pracownika kosztownych
ubezpieczeЕ„ spoЕ‚ecznych;
!
dziennikarza i redakcje wiД…Ејe odtД…d nie umowa o pracД™, lecz o dzieЕ‚o lub zlecenie (czД™Е›ciej
zaś „dżentelmeńskie hybrydy” bądź w ogóle tylko słowne zapewnienie, że redakcja będzie
korzystać z usług firmy swojego niedawnego pracownika). W tej sytuacji pozbycie się
„pracownika” nie stanowi problemu. Nie ma, lub zmniejsza się, okres wypowiedzenia.
Odpada koniecznoЕ›Д‡ wypЕ‚acania odpraw;
Z docierajД…cych do mnie informacji wynika, iЕј praktyka przechodzenia na wЕ‚asnД… dziaЕ‚alnoЕ›Д‡
zmierza ku temu, aby stać się regułą w polskim dziennikarstwie prasowym. A nie jest to jedyny
zwiastun nienajlepszej przyszЕ‚oЕ›ci w tym sektorze. Senacka Komisja Kultury i ЕљrodkГіw Przekazu
przygotowuje wЕ‚aЕ›nie nowД… ustawД™ o zawodzie dziennikarza. Co Гіw projekt zakЕ‚ada? OtГіЕј prawo
wykonywania zawodu dziennikarza przyznaje wyЕ‚Д…cznie osobom posiadajД…cym dyplom ukoЕ„czenia
szkoЕ‚y wyЕјszej o kierunku dziennikarskim...
Zatem ekonomista, historyk czy socjolog, o zawodzie dziennikarza mógłby tylko pomarzyć.
Prawo nie zadziałałoby wstecz, więc dotychczas zatrudnieni dziennikarze bez „odpowiedniego
1
Ten wД…tek zostanie rozwiniД™ty w trakcie wystД…pienia.
14
wykształcenia” – a jest ich wielu2 – mogliby spać spokojnie. Ale co z dopływem nowych kadr?
Nawet w dzienniku ogГіlnoinformacyjnym nierzadko wymagana jest specjalistyczna wiedza z
jakiegoЕ› zakresu, czego przykЕ‚adem chociaЕјby sprawozdawca sД…dowy. KtГіЕј byЕ‚by tu bardziej
kompetentny niЕј osoba z wyksztaЕ‚ceniem prawniczym?
Warto zaznaczyć, że ów pomysł oznaczałby katastrofę dla pism branżowych, zatrudniających
dziennikarzy-specjalistГіw okreЕ›lonych dziedzin (informatykГіw, inЕјynierГіw, ekonomistГіw itd.)
Pozostaje więc mieć nadzieję, że ta idiotyczna inicjatywa nie zostanie wprowadzona w życie.
*
*
*
2
Warto wspomnieć chociażby, że na przykład Adam Michnik jest historykiem, Bronisław Wildstein („Rz”) polonistą;
Anna Marszałek, polonistką. Spośród dziennikarzy innych mediów – Jolanta Pieńkowska, aktorką i tłumaczką;
Waldemar Milewicz, psychologiem; Dorota Warakomska, politologiem. W redakcji „Nowości” wśród dziennikarzy nie
brakuje polonistГіw, historykГіw, archeologГіw czy prawnikГіw.
15
CZ�ŚĆ II
TYPOWA STRUKTURA FIRMY (REDAKCJI) PRASOWEJ
DziaЕ‚y
Firma, której strukturę zamierzam zaprezentować, to „Oficyna Toruńska” spółka z o.o.,
wydawca „Gazety Pomorza i Kujaw Nowości”. Ujmując rzecz w sposób najprostszy – składa się
ona z dwГіch podmiotГіw: biura ogЕ‚oszeЕ„ oraz redakcji prasowej. Z uwagi na charakter wykonywanej
przeze mnie pracy, chciaЕ‚bym, byЕ›my zainteresowali siД™ drugim z tych czЕ‚onГіw.
1. Redakcja składa się z poszczególnych działów „dziennikarskich”. I tak są to:
!
dziaЕ‚ sekretarzy redakcji;
!
dziaЕ‚ reportaЕјu i kultury;
!
dziaЕ‚ spoЕ‚eczny;
!
dziaЕ‚ sportowy;
!
dziaЕ‚ depeszowy (wszystkie piД™Д‡ z siedzibД… w Toruniu);
!
dziaЕ‚y miejskie: ToruЕ„, WЕ‚ocЕ‚awek, GrudziД…dz, Brodnica (dziaЕ‚y duЕјe, okreЕ›lane
mianem redakcji – „brodnicka”, „włocławska” itp.)
!
oddziaЕ‚y terenowe: Ciechocinek, WД…brzeЕєno, CheЕ‚mno, Lipno, Rypin.
Ponadto w skład redakcji wchodzą działy „techniczne”, czyli:
!
dziaЕ‚ korekty;
!
dziaЕ‚ skЕ‚adu komputerowego;
!
sekretariat.
2. Struktura zaleЕјnoЕ›ci pionowej stanowisk w redakcji wyglД…da nastД™pujД…co:
!
redaktor naczelny;
!
zastД™pca redaktora naczelnego;
!
sekretarze redakcji;
!
kierownicy dziaЕ‚Гіw (i redakcji miejskich);
!
dziennikarze-reporterzy, fotoreporterzy, pozostali pracownicy dziaЕ‚Гіw technicznych.
16
Wymagane umiejД™tnoЕ›ci, cechy, doЕ›wiadczenia3
Dla kaЕјdej gazety kluczowymi sД… stanowiska dziennikarzy-reporterГіw. Sekretarze redakcji
tylko wówczas mogą złożyć gazetę, kiedy będą dysponować tekstami. Aby tak się stało, najpierw
trzeba je napisać, wcześniej - zebrać informacje. To zaś jest zajęcie dla reporterów. Ci, aby móc je
wypełnić, (i zrobić to dobrze) muszą się wykazać odpowiednimi dyspozycjami. I tak:
Dobry dziennikarz-reporter jest osobД…, ktГіra4:
!
Jest rzetelna, nie poprzestaje przy zasłyszanych wiadomościach. Stara się je sprawdzić, a gdy
jest to niemoЕјliwe, rezygnuje z ich podania bД…dЕє obarcza je odpowiednim komentarzem.
PiszД…c o sprawach konfliktowych, daje moЕјliwoЕ›Д‡ wypowiedzi wszystkim stronom.
!
Przede wszystkim nie boi siД™ kontaktu z ludЕєmi. W pracy spotyka szanowanego polityka i
narkomana. Nie może być tak, by pierwszy go peszył, drugi odrażał, w stopniu
uniemożliwiającym kontakt. Jeśli pojawiają się hamulce, winien potrafić stłumić je w sobie.
Porozmawiać z każdym;
!
Potrafi zachować się jak akwizytor, aktor i psycholog w jednej osobie. Musi nakłonić
rozmówcę, by ten zechciał z nim porozmawiać; przekonać informatora, że jest kompetentny,
rzetelny i odpowiedzialny;
!
Potrafi wzbudzać zaufanie na tyle, by otwierano przed nim drzwi i nie rzucano słuchawką po
pierwszych jego sЕ‚owach (tu nie liczД… siД™ tylko zachowanie i odpowiednia modulacja gЕ‚osu,
ale rzecz bardziej prozaiczna – mianowicie wygląd). Z czasem kontakty te maja szansę
przerodzić się w największy kapitał dziennikarza – siatkę stałych informatorów.
!
Mieć wysokie kompetencje językowe, czyli potrafić stosować różnego rodzaju kody
jД™zykowe, w zaleЕјnoЕ›ci od krД™gu odbiorcГіw, do ktГіrych adresuje swГіj tekst i formy, w jakiej
go redaguje;
!
Potrafi być cierpliwy, na przykład wówczas, gdy kolejny raz wykręca ten sam numer
telefonu, a rozmГіwcy wciД…Еј nie ma, bД…dЕє utknД…Е‚ w jakimЕ› punkcie i czeka na informacjД™,
która pozwoli mu złożyć artykuł w całość;
!
Umie wykazać zainteresowanie tematem, którym wypadło mu się zajmować, a w gruncie
rzeczy nie jest to porywający problem (relacja z jakiejś „oficjałki”);
!
Umie przyznać się do tego, że czegoś nie wie, nie rozumie, że należałoby mu to powtórzyć,
wyjaśnić. Tylko wówczas zdobędzie pełną informację;
3
W trakcie wystąpienia mogę również, jeśli zmieszczę się w przydzielonych mi ramach czasowych, wspomnieć o
wymaganiach wobec pracownikГіw redakcji zajmujД…cych inne stanowiska.
17
!
Winien mieć szeroką wiedzę kontekstową. Pracuje bowiem nie tylko z ludźmi, ale również
na materiałach. Powinien wiedzieć, gdzie, na przykład, szukać rejestrów handlowych, jakie
wiadomoЕ›ci na temat spГіЕ‚ek publicznych sД… jawne, co moЕјe prokuratura, co jest
przekroczeniem uprawnień policji. Nie tylko wiedzieć, jak dotrzeć do odpowiednich
dokumentów, ale przede wszystkim zrozumieć zawartą w nich treść;
!
Być odpornym na stresy. Dziennikarzy często potępia się za ujawnienie jakichś tajemnic. Pół
biedy, gdy jest to okazywana publicznie antypatia, gorzej, kiedy w grД™ wchodzi sД…d i
prokuratura.
Zarobki
ZbierajД…c informacje do niniejszego opracowania pozwoliЕ‚em sobie na zrobienie maЕ‚ego
sondaЕјu wЕ›rГіd studentГіw socjologii, politologii i stosunkГіw miД™dzynarodowych Uniwersytetu
Mikołaja Kopernika. Zapytałem w sumie 20 osób o to, jaki jest – ich zdaniem – czas pracy
dziennikarza prasowego, i jakie osiąga on z tego tytułu dochody. Przyjąłem założenie, iż –
zważywszy na charakter wspomnianych kierunków – odpowiedzi nie będą odbiegały od
obowiД…zujД…cych w dziennikarstwie standardГіw. PomyliЕ‚em siД™...
„Trzy tysiące na rękę, za sześć godzin pracy, przez pięć dni w tygodniu. Dla reportera z 2-3letnim stażem pracy w dużej gazecie regionalnej” – tak, pokrótce, mógłbym podsumować wyniki
mojego badania. O pieniądzach, jakie mieliby zarabiać dziennikarze z dużym stażem pracy i
pracownicy funkcyjni – naczelni, sekretarze redakcji, kierownicy – już nie wspomnę. Kwoty, jakie
padaЕ‚y, zadowoliЕ‚yby pewnie szefГіw duЕјych przedsiД™biorstw przemysЕ‚owych5. A zatem jak kwestia
zarobkГіw wyglД…da w praktyce?
Poniższe zestawienie opiera się na danych pochodzących z redakcji „Nowości”. Nie ma ono
charakteru szczegГіЕ‚owego opracowania, bowiem wysokoЕ›Д‡ indywidualnych zarobkГіw jest w tej
firmie informacjД… niejawnД…6. Podane poniЕјej kwoty to realny dochГіd uzyskiwany przez
pracowników tego dziennika – tak zwany „dochód na rękę”, choć nieuwzględniający premii
uznaniowych.
1. dziennikarz-reporter, fotoreporter (rok stażu i więcej) – od 1.800 do 2.800 zł;
2. kierownik działu (oddziału) – od 2.800 do 4.000 zł;
4
To tylko niektГіre atuty (i oczekiwania wobec) dziennikarza-reportera. Zebranie wszystkich wymagaЕ‚oby duЕјej pracy
zespoЕ‚owej.
5
Jest jednak nie do koЕ„ca tak, Ејe moi respondenci nie mieli najlepszego kontaktu z rzeczywistoЕ›ciД…. Od wiД™kszoЕ›ci
usłyszałem wypowiedzi typu – „ja pracowałby (-łabym) za 1000-1500 zł na czysto”.
18
3. sekretarz redakcji – około 4.500 zł;
4. zastępca redaktora naczelnego – około 5.000 zł;
5. redaktor naczelny – około 7.000 zł.
Na podstawie posiadanej wiedzy mogę oszacować, iż dziennikarz-reporter spełniający
przywołane przez moich respondentów kryteria – jeśli pracuje w redakcji „Nowości” bądź tytule o
podobnej zasięgu, popularności i kondycji – zarabia około 2.000 zł netto (plus ewentualne premie)7.
Pracuje jednak po 9-12 godzin dziennie, przez 6, a nierzadko 7 dni w tygodniu.
W wojewГіdztwie kujawsko-pomorskim dziennikarz-reporter ze wspomnianym staЕјem,
prowadzący własną działalność, może liczyć na honorarium w wysokości 2700-3500 zł8 od redakcji
regionalnego dziennika (w tym przypadku opieram się na danych z „Nowości” i uzyskanych od
osoby związanej z „Gazetą Pomorską”). Z tych pieniędzy musi opłacić ubezpieczenia ZUS i składkę
na II-gi filar – w tej chwili najniższa miesięczna stawka to w sumie 604 zł – a od pozostałej kwoty
zapłacić podatek obejmujący piątą część dochodów9. Podstawa do opodatkowania wzrasta, gdy
„wolny strzelec” pracuje dodatkowo dla innej redakcji. W tygodniku „Przegląd” – z którym
współpracuję – pojedynczy tekst wyceniany jest z reguły na 350 zł, zdjęcie - 100 zł.
Odrębną kwestię stanowią zarobki reporterów-współpracowników – tak zwane wierszówki.
Z mojego doЕ›wiadczenia wynika, iЕј ich wysokoЕ›Д‡ uzaleЕјnia siД™ od czterech kryteriГіw: wagi i
trudnoЕ›ci tematu oraz formy i dЕ‚ugoЕ›ci tekstu. MoЕјna zatem przyjД…Д‡, iЕј najwiД™cej zarabia ten, kto
pisze duЕјo dobrych artykuЕ‚Гіw, poruszajД…cych trudne tematy. W ubiegЕ‚ym roku, pracujД…c po 6-8
godzin, przez 4-5 dni w tygodniu, w dobrze prosperujД…cym regionalnym dzienniku jakim sД…
„Nowości”, można było zarobić około 1500 zł. Dla studenta ostatniego roku – nie mającego zbyt
wielu zajęć, a wciąż objętego obowiązkowym ubezpieczeniem ZUS – było to więc całkiem
dochodowe zajęcie. Obecnie, jak wynika z relacji współpracowników „Nowości”, wysokość
wierszГіwek zmniejszyЕ‚a siД™ o ponad 30 procent. Na pocieszenie pozostaje fakt, iЕј pracujД…cy w
pełnym wymiarze godzin stażysta w „Gazecie Wyborczej” może liczyć najwyżej na 800 zł.
6
W przypadku publikacji zastrzegam, iż nie należy posługiwać się tytułem pisma. Wystarczy określenie lokalna gazeta
dziaЕ‚ajД…ca na terenie wojewГіdztwa kujawsko-pomorskiego.
7
Na wyższe zarobki – w granicach górnego pułapu przewidzianego dla jego kategorii – musi poczekać kolejne 2-4 lata.
8
WysokoЕ›Д‡ tego wynagrodzenia regulowana jest umowД… (kontraktem) miД™dzy redakcjД… a dziennikarzem. Nie jest to
wierszГіwka za juЕј napisane teksty, lecz gratyfikacja za pozostawanie dyspozycyjnym wobec redakcji.
9
Rozliczenia z urzД™dami skarbowymi wyglД…dajД… nieco inaczej, gdy firma dziennikarza jest pЕ‚atnikiem VAT . Na tym
polu jednak nie mam jeszcze doЕ›wiadczeЕ„.
19
Informacja o moЕјliwoЕ›ciach zatrudnienia
W obecnej sytuacji rynkowej moЕјliwoЕ›ci zdobycia posady dziennikarza prasowego na
terenie wojewГіdztwa kujawsko-pomorskiego nie sД… zbyt duЕјe. ZresztД…, jak mi wiadomo, ostatnie
wiД™ksze nabory w prasie ogГіlnopolskiej miaЕ‚y miejsce stosunkowo dawno temu, bowiem w poЕ‚owie
minionego roku. Wówczas to ruszała polska edycja tygodnika „Newsweek” i radykalnie zmieniał
formułę inny tygodnik – „Przegląd”. W pierwszym przypadku należało zbudować od podstaw całą
redakcjД™, w drugim - chodziЕ‚o o uzupeЕ‚nienie skЕ‚adu osobowego (poszukiwano reporterГіw, gЕ‚Гіwnie
terenowych, lecz rГіwnieЕј kandydatГіw na stanowiska sekretarzy redakcji).
Na regionalnym rynku większy ubiegłoroczny nabór wiązał się z otwarciem działu „Nowości
Włocławskich”. Pracę znalazło wówczas kilka osób, co przy ogólnej skali redakcji – liczącej
kilkudziesięciu pracowników – było wydarzeniem znaczącym.
W tym czasie inne regionalne tytuЕ‚y rГіwnieЕј nie zawiesiЕ‚y rekrutacji dziennikarzy
prasowych. Na podstawie własnych obserwacji mogę stwierdzić, iż miała (i ma) ona miejsce, choć w
bardzo ograniczonym zakresie. W znanych mi przypadkach („Gazeta Pomorska”,„Gazeta
Wyborcza”), nabór wynikał najczęściej z konieczności znalezienia następcy na miejsce
odchodzД…cych z pracy dziennikarzy. Jednak wydawcy z rzadka siД™gali po osoby wczeЕ›niej z nimi nie
zwiД…zane. Etaty, czД™Е›ciej propozycje zaЕ‚oЕјenia wЕ‚asnej dziaЕ‚alnoЕ›ci, otrzymywaЕ‚y osoby pracujД…ce
dotД…d w redakcjach jako wspГіЕ‚pracownicy i korespondenci. Inny schemat wymiany kadr polegaЕ‚ na
pozyskiwaniu dziennikarzy z innych gazet.
Nie znam przypadku zatrudnienia w najwaЕјniejszych dziennikach wojewГіdztwa kujawskopomorskiego (na przestrzeni ostatnich kilku miesiД™cy), osГіb nie zwiД…zanych wczeЕ›niej z ЕјadnД… z
redakcji10. Nie oznacza to jednak – jak przypuszczam – iż takie osoby nie mają szans na podjęcie
pracy. Na podstawie własnych doświadczeń wnioskuję, iż zaletami „nieokrzesanych” aplikantów
mogłyby być zaliczone warsztaty i szkolenia dziennikarskie, praca czy współpraca ze szkolną bądź
studenckД… gazetkД… czy publikacje w czasopismach naukowych i publicystycznym. No i oczywiЕ›cie
talent, o ktГіrym wczeЕ›niej juЕј wspominaЕ‚em.
Redakcja „Nowości” nie prowadzi obecnie i nie planuje akcji rekrutacyjnej.
A gdzie i jak szukać pracy? Często gazety, w przypadku prowadzenia naboru, informują o
tym na wЕ‚asnych Е‚amach. Jest to sposГіb najtaЕ„szy dla redakcji, jednak niekoniecznie dobry dla
osoby szukającej posady dziennikarskiej. Nawet na lokalnym rynku mogłoby to bowiem oznaczać
koniecznoЕ›Д‡ codziennego przeglД…dania (zakupu) kilkunastu-kilkudziesiД™ciu tytuЕ‚Гіw. Na szczД™Е›cie
10
Choć nie twierdzę, że tak nie było.
20
redakcje korzystajД… rГіwnieЕј z internetu, i nierzadko tam wЕ‚aЕ›nie zamieszczajД…c ogЕ‚oszenia. W tym
przypadku niezwykle pomocna staje siД™ baza danych na temat adresГіw www poszczegГіlnych
redakcji. Bodaj najpeЕ‚niejszy ich zasГіb moЕјna odnaleЕєД‡ w Katalogu MediГіw Polskich (patrz
bibliografia).
Istotnym źródłem, o którym powinna wiedzieć osoba zainteresowana pracą dziennikarza
prasowego, jest miesięcznik „Press”. Czasopismo to zawiera informacje – oczywiście, w formie
płatnych ogłoszeń – o rekrutacji prowadzonej przez media z terenu całej Polski. Podobne ogłoszenia
można również – choć, jak wynika z mojego rozeznania, niezmiernie rzadko – odnaleźć w dodatku
„Praca”, zamieszczanym w „Gazecie Wyborczej”.
Praktyki
Praktyki oznaczajД… nie tylko perspektywД™ uzyskania nowych umiejД™tnoЕ›ci i doЕ›wiadczeЕ„.
Przed „sprawdzonym” stażystą otwiera się bowiem możliwość stałej współpracy z daną redakcją.
Istotnym w tym przypadku jest aspekt finansowy (można „dorobić”) i prestiżowy, wynikający z
takiego stanu. Najważniejszą jednak jest sytuacja „bycia wśród swoich i na miejscu” – chodzi
oczywiście o wspomnianą możliwość „wejścia na etat” w przypadku wymiany kadr.
W dzienniku „Nowości” nie przeprowadza się praktyk i stażów dziennikarskich sensu
stricte. Redakcja korzysta za to z pomocy współpracowników, a takim można zostać w dowolnym
momencie i pracować w zasadzie bez ograniczeń czasowych (oczywiście w sytuacji, gdy teksty
speЕ‚niajД… wymogi sztuki dziennikarskiej). Osoby zainteresowane podjД™ciem wspГіЕ‚pracy, winny siД™
kierować do redaktora naczelnego. Dobrze wówczas mieć przygotowany tekst (najlepiej, gdy jest ich
kilka), dający obraz umiejętności dziennikarskich kandydata. „Nowości” stwarzają możliwość
wyboru dziaЕ‚Гіw, z ktГіrymi chciaЕ‚oby siД™ podjД…Д‡ wspГіЕ‚pracД™.
Profesjonalne stowarzyszenia (szkolenia)
Obecnie w polskiej branży medialnej największe znaczenie mają dwa tego typu podmioty –
Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich oraz Stowarzyszenie Dziennikarzy RP. Pierwsze ze
stowarzyszeЕ„ powstaЕ‚o w 1951 roku, 31 lat pГіЕєniej zostaЕ‚o rozwiД…zane (za wspГіЕ‚pracД™ Е›rodowiska z
„Solidarnością”), by w 1990 roku wznowić działalność. Z kolei SDRP (wówczas jeszcze SDPRL),
21
zaЕ‚oЕјono w 1982 roku wЕ‚aЕ›nie w miejsce rozwiД…zanego SDP. Pod obecnД… nazwД… stowarzyszenie to
dziaЕ‚a od 1990 roku.
Oba stowarzyszenia zajmujД… siД™ m.in. organizowaniem specjalistycznych kursГіw i szkoleЕ„
dla dziennikarzy. Swoim czЕ‚onkom sЕ‚uЕјД… pomocД… prawnД… i poЕ›rednictwem pracy. WiД™cej informacji
na ich temat można odnaleźć na stronach internetowych stowarzyszeń: SDRP – www.sdrp.org.pl;
SDP – www.freepress.pl. Warto za to wspomnieć o innych, mniej znanych organizacjach,
wspГіЕ‚pracujД…cych z mediami i zrzeszajД…cych osoby z nimi zwiД…zane. SД… to m.in.:
Centrum Monitoringu Wolności Prasy – założone w 1996 roku, jest samodzielną jednostką
Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich. Statutowe cele to obrona wolnoЕ›ci sЕ‚owa, a zwЕ‚aszcza
obrona swobody dziennikarza w docieraniu do ЕєrГіdeЕ‚ informacji. Centrum udziela konsultacji, porad
i szkoleń prawnych dziennikarzom i wydawcom. Prowadzi monitoring inicjatyw legislacyjnych dotyczących warunków funkcjonowania mediów – oraz sądowych procesów prasowych. CMWP
zajmuje się również tworzeniem bazy danych orzecznictwa w zakresie dotyczącym mediów. Adres –
ul. GrГіjecka 29/16, 02-030 Warszawa, tel. 022-658-14-19.
Fundacja Centrum Prasowe dla Krajów Europy Środkowo-Wschodniej – założona w
1990 roku z inicjatywy Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich. Fundacja zajmuje siД™
organizowaniem kursГіw specjalistycznych dla dziennikarzy polskich i zagranicznych (z Ukrainy,
Białorusi, Czech, Słowacji, Litwy, Łotwy), z zakresu takich dziedzin jak – prawo prasowe, etyka
dziennikarska, ekonomika mediГіw, zarzД…dzanie, reklama, dystrybucja, technika komputerowa.
FCPdKEŚ-W organizuje również warsztaty pisarskie. Adres – ul. Nowy Świat 58, 00-363
Warszawa, tel. 022-826-10-96, 826-15-51.
Stowarzyszenie Prasy Lokalnej w Polsce – powstało w 1992 roku. Stowarzyszenie zajmuje
siД™ m.in. prowadzeniem rokowaЕ„ pomiД™dzy redakcjami a wydawcami w zakresie dotyczД…cym
warunkГіw pracy dziennikarskiej; poЕ›redniczy w kontaktach pomiД™dzy administracjД… paЕ„stwowД… i
samorządową a redakcjami prasy lokalnej oraz zajmuje się działalnością szkoleniową – organizuje
warsztaty dziennikarskie i sesje naukowe. Adres – Rydzyński Ośrodek Kultury, ul. Rynek 7, 64-130
Rydzyna.
Izba Wydawców Prasy – powstała w 1996 roku. Należą do niej tak wielcy wydawcy jak
m.in. Polskapress, Orkla Press, Agora SA, wydawnictwa H. Bauer i Axel Springer. IWP
reprezentuje interesy wydawcГіw prasy wobec wЕ‚adz paЕ„stwowych i samorzД…dowym oraz instytucji
pozarzД…dowych. Izba prowadzi szkolenia dla wydawcГіw prasy z zakresu prawa prasowego,
podatkowego, reklamy i zarządzania oraz służy im pomocą prawną. Adres – ul. Foksal 3/5, 00-336
Warszawa, te. 022-828-59-30, 828-59-32.
22
Bibliografia
- Hejman Anna. 1997 (tom I), 1998 (tom II i III). Poradnik dla wydawcГіw i dziennikarzy
prasy lokalnej, Warszawa, Instytut na rzecz Demokracji w Europie Wschodniej.
- Mallette Malcolm. 1996. Zasady i tajniki dziennikarstwa. PodrД™cznik dla dziennikarzy
Europy Ељrodkowej i Wschodniej, PoznaЕ„, Wydawnictwo WN ALFA-WERO.
- Podemski StanisЕ‚aw. 1998. Vademecum sprawozdawcy sД…dowego, Warszawa,
Wydawnictwo Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich.
- ZespГіЕ‚ Redakcyjny. 1999. Vademecum dziennikarza Polskiej Agencji Prasowej, biuletyn
wewnД™trzny PAP.
* * *
- Czasopismo „Press”, w przypadku niniejszego opracowania roczniki 2000, 2001 i
egzemplarze z 2002 roku.
- Dziennik „Gazeta Wyborcza”, dodatek „Gospodarka”, w przypadku niniejszego
opracowania egzemplarze z 2002 roku.
- Dziennik „Życie”, w przypadku niniejszego opracowania artykuł Tylko z dyplomem,
wydanie z 19 kwietnia 2002 roku.
* * *
Strony internetowe
- www.optimus.waw.pl - na potrzeby niniejszego opracowania tekst Prasa niepolska w
Polsce, autorzy NN.
- www.poligrafika.pl - na potrzeby niniejszego opracowania tekst Pressinvest – nowa
drukarnia gazetowa, autor Olesiak Andrzej.
Serwisy internetowe
- Katalog Mediów Polskich – serwis zawierający szczegółowe informacje na temat ponad
4000 tytuЕ‚Гіw prasy ogГіlnopolskiej, regionalnej i lokalnej; blisko 350 stacji radiowych i
telewizyjnych oraz dane o ponad 1500 czasopismach dostД™pnych w internecie. Przede wszystkim sД…
to informacje na temat czД™stotliwoЕ›ci wydaЕ„, tematyki pism, ich kierownictwie, zasiД™gu, grupach
odbiorcГіw i danych teleadresowych. Katalog opracowany przez OЕ›rodek BadaЕ„ Prasoznawczych
Uniwersytetu Jagiellońskiego, Adres – www.media.onet.pl;
- Dziennikarz.pl. – serwis dla dziennikarzy prowadzony przez firmę ARR Group.
Zarejestrowanym uЕјytkownikom udostД™pnia serwis prasowy, kalendarium konferencji prasowych i
giełdę pracy. Adres – www.dziennikarz.pl;
23
- Medi@zet - serwis poЕ›wiД™cony rynkowi mediГіw. Zawiera informacje o polskich i
zagranicznych stacjach telewizyjnych, radiowych, rynku prasowym i reklamie. Adres – www.znet.pl;
- Media – serwis poświęcony wyłącznie polskiemu rynkowi mediów. Informacje na temat
polskich firm reklamowych, nowoЕ›ci programowe radia i telewizji, aktualnoЕ›ci z rynku prasy,
statystyki. Adres – www.media.ahoj.pl;
* * *
- Rozmowy z dziennikarzami i wspГіЕ‚pracownikami prasy lokalnej z terenu wojewГіdztwa
kujawsko-pomorskiego („Nowości”, „Gazety Pomorskiej”, „Gazety Wyborczej”, „Expressu
Bydgoskiego”);
- Nieformalny sondaЕј na temat warunkГіw pracy dziennikarza prasowego, przeprowadzony
wЕ›rГіd studentГіw kierunkГіw humanistycznych UMK.
24
III ModuЕ‚
Augustyn BaЕ„ka
Uniwersytet JagielloЕ„ski
PSYCHOLOGICZNYCZNE KONSEKWENCJE ZMIAN W ЕљWIECIE PRACY I
ZAWODOWГ“W ORAZ ROLA DORADZTWA W SYTUACJI PERMANENTNEJ ZMIANY
SPOЕЃECZNEJ
1. ZMIANY W ISTOCIE PRACY
1. Zmiany organizacyjne
O ile w wiД™kszoЕ›ci przypadkГіw dla wiД™kszoЕ›ci organizacji metody, techniki i strategie oceny kadr
nie ulegЕ‚y zmianie, o tyle w tym samym czasie licznym i gwaЕ‚townym przemianom ulegЕ‚y sposoby
organizowania siД™ pracodawcГіw na rynku pracy.
Nie ulega wД…tpliwoЕ›ci, Ејe wspГіЕ‚czesne organizacje rГіЕјniД… siД™ od tych z przed lat dwudziestu. Jak
przewidział to wcześniej P. Drucker (1992), aby organizacje mogłyby być konkurencyjne, będą
musiały wykazywać się trzy razy większą produktywności przy trzykrotnie mniejszym zatrudnieniu.
Oznacza to nic innego jak mniejszД… liczbД™ pracownikГіw, mniejsze obciД…Ејenie pЕ‚acami oraz wiД™ksza
wydajnoЕ›Д‡.
Istnieje presja na organizacje, aby działać globalnie, aby korzystać z taniej siły roboczej oraz
dobrodziejstw skali rynku. W ten sposГіb Bangalore w Indiach jest centrum programowania
softwerowego w skali Е›wiatowej. Wyczuwalna jest rГіwnieЕј presja ze strony bankГіw na ograniczanie
kredytГіw dЕ‚ugoterminowych oraz wchodzenia z organizacjami biznesowymi w rГіЕјnego rodzaju
związki partnerskie. Wszystko to ma na celu jedno – poszukiwanie oszczędności wewnątrz
organizacji i przeznaczanie ich na R&D.
Widoczna jest rГіwnieЕј presja ze strony udziaЕ‚owcГіw oczekujД…cych duЕјych dywidend kaЕјdego roku,
oraz podkreЕ›lanie krГіtkoterminowych profitГіw.
ReasumujД…c, organizacje poddane sД… presji trzech gЕ‚Гіwnych czynnikГіw:
25
1 – konieczności określenia głównego (rdzeniowego) biznesu, co w efekcie prowadzi za wszelką
cenД™ do outosourcingu,
2 – konieczności organizowania się wokół procesów kluczowych, a nie wokół wydziałów,
oddziaЕ‚Гіw etc.,
3 – obcinania (delayer), spłaszczenia i zmniejszania rozmiarów zatrudnienia (ang.downsize lub am.
rightsize).
2. Zmiany w obszarach zwiД…zanych z pracД…
W miarД™ restrukturyzacji organizacji ulega zmianie struktura i natura pracy. William Bridges w
swojej książce „Zmiana pracy” (Job shift)(1995) wykazał, iż całkowitemu rozpadowi uległa
tradycyjna, dobrze zdefiniowana praca, taka jak w przypadku pracy kierowniczej z dobrze
zdefiniowanymi zadaniami i obowiД…zkami pracy czy zakresami odpowiedzialnoЕ›ci.
W trendzie zmierzajД…cym do orientowania procesГіw pracy na konsumenta/klienta, ulegajД… zatarciu
granice miД™dzy czynnoЕ›ciami wykonywanymi indywidualnie na rzecz czynnoЕ›ci wykonywanych
zespoЕ‚owo, gdzie role przypisywane sД… raczej procesom (wykonywanym zespoЕ‚owo) a nie
poszczegГіlnym funkcjom.
Prace jako takie nigdy wiД™cej nie bД™dД… dla wspГіЕ‚czesnych/nowoczesnych organizacji czymЕ›
zasadniczo konstytutywnym. Coraz czД™Е›ciej przyjmuje siД™, iЕј kategoriami wokГіЕ‚ ktГіrych organizuje
się nowoczesna firm są „kompetencje” (Lawler, 1993). Pojęciem dominującym staje się pojęcie
„obszarów pracy” (ang. work parcels). W tym przypadku idea sprowadza się do tego, że wiedza,
zdolnoЕ›ci i postawy jednostki dopasowywane sД… do wymagaЕ„ zadaЕ„ i kontekstu ich wykonania, w
efekcie czego ludzie wykonują „obszary zadań”, do których są najlepiej przygotowani.
3. Zmiany osobowe
Zmiany w naturze pracy uwidaczniajД… siД™ w naturze kontraktowania pracy. Przede wszystkim
pojawiła się nieznana dawniej kategoria „kontraktu psychologicznego (Heriot, Pamberton, 1995;
Rosseau, 1995). DwadzieЕ›cia lat temu nikomu na Е›wiecie, kto byЕ‚ np. zatrudniony w banku lub w
firmie ubezpieczeniowej, nie przyszłoby do głowy aby „lojalność w wymianie bezpieczeństwa”
uznawać za kontrakt psychologiczny. Dzisiaj jest to podstawowa kategoria organizacyjna.
Istota „nowego kontraktu” polega zarówno na tym, że jest on wyzwaniem i osiągnięciem
jednostki, jak i na tym, Ејe jest on zasadniczo niesymetryczny; obowiД…zki i prawa nie rozkЕ‚adajД… siД™
26
rГіwnomiernie pod stronie pracodawcy i pracobiorcy. Pracodawcy poszukujД… pracownikГіw, ktГіrzy
dajД… najszybszy zwrot nakЕ‚adГіw, a pracownicy pracodawcГіw, ktГіrzy dajД… najwyЕјsze zarobki.
4. Zmiany spoЕ‚eczne
Zmiana struktury spoЕ‚ecznej wspГіЕ‚czesnych spoЕ‚eczeЕ„stw obejmuje: wzrost proporcji kobiet na
rynku pracy, dominujД…cy model rodziny dwuzawodowej, migracje ludnoЕ›ciowe, pluralizacjД™
spoЕ‚eczeЕ„stwa, wzrost stopnia skolaryzacji (wzrost proporcji mЕ‚odzieЕјy studiujД…cej ), poszukiwanie
przez organizacje „orłów” powodujące odejście od tradycyjnych preferencji zatrudnieniowych.
2. KWALIFIKACJE WERSUS KOMPETENCJE
Najbardziej istotnД… zmianД… w Е›wiecie pracy i zawodГіw jest zastД™powanie tradycyjnego kryterium
kapitaЕ‚u ludzkiego, jakim byЕ‚y kwalifikacje nowym kryterium okreЕ›lanym mianem kompetencje.
1.Co to sД… kompetencje
Kompetencje nie jest bynajmniej pojД™ciem caЕ‚kowicie nowym, ale im dЕ‚uЕјej jest ono uЕјywane, tym
jego znaczenie staje siД™ bardziej rozmyte. Powszechnie dzisiaj stosowany termin kompetencje ma
wiele synonimГіw, ktГіre sД… chД™tnie i zamiennie - z rГіЕјnych powodГіw - uЕјywane w rГіЕјnych
organizacjach i rГіЕјnych orientacjach teoretycznych. I tak niektГіrzy wolД… zamiast terminu
„kompetencje” używać określenia „kwalifikacje”, „możliwości”, „standardy wykonania”,
„krytyczne czynniki sukcesu”, „kryteria”. „dymensje”, „cechy” lub „zdolności”.
WiД™kszoЕ›Д‡ z tych terminГіw funkcjonuje w ten sam sposГіb; oznaczajД… one sumД™ wartoЕ›ciowych dla
okreЕ›lonych uЕјytkownikГіw zachowaЕ„.
NajwaЕјniejsze powody, dla ktГіrych termin kompetencje zdobywa sobie coraz wiД™ksze
obywatelstwo:
1 – Wykonanie.
2 – Zmiana kulturowa.
3 – Szkolenie i rozwój.
4 – Rekrutacja i selekcja.
5 – Konkurencja.
6 – Planowanie kariery.
7 – Analiza uzdolnień.
27
8 – Elastyczność.
9 – Jasność roli.
10 – Integracja HR.
Właśnie owa różnorodność celów, którym obecnie służy kategoria „kompetencje” jest
najbardziej krytycznym aspektem tego pojęcia. Termin „kompetencje” użyty został w sensie
naukowym i ekonomicznym po raz pierwszy przez Richarda Boyatzisa w książce pt. „The
competent manager: A model for effective performance” w kontekście oceny pracy kierowniczej. Po
raz pierwszy zdefiniował on kompetencje jako czynniki „determinujące zwrot poniesionych przez
organizację nakładów w inwestycje w kapitał ludzki, lub w zasoby ludzkie”. Boyatzis przyjął zatem
hipotezД™, iЕј istnieje staЕ‚y zbiГіr realnych tj. istniejД…cych w rzeczywistoЕ›ci kompetencji, ktГіre
różnicują wszystkich ludzi. W jego rozumieniu kompetencje to „ charakterystyki ludzi, które
ujawniają się w efektywnych i/lub/ nieprzeciętnych osiągnięciach w pracy”. Według Boyatzisa
kompetencje sД… realnymi cechami jednostki ludzkiej, tak jak 16 czynnikГіw charakteryzujД…cych
osobowoЕ›Д‡ ludzi w koncepcji R.B. Cattella. Jest ich ogГіЕ‚em jego zdaniem 21, zgrupowanych w
szeЕ›ciu klasterach:
2. WspГіЕ‚czesne koncepcje kompetencji
Najbardziej charakterystycznД… cechД… wspГіЕ‚czeЕ›nie rozwijanych koncepcji kompetencji wyraЕјa siД™ w
tendencji do upraszczania tego pojД™cia, i skupiania siД™ wyЕ‚Д…cznie na obserwowalnych zachowaniach
(odpowiadajД…cych w terminologii Boytzisa zdolnoЕ›ciom). SД… to zazwyczaj ujД™cia ateoretyczne i
eklektyczne, podyktowane dД…Ејeniem organizacji do stworzenia pragmatycznych modeli. W
rezultacie wspГіЕ‚czesne systemy nie dbajД…ce o spГіjnoЕ›Д‡ definicyjnД…, obejmujД… przypadkowe
zachowania, wartoЕ›ci, zadania, aspiracje i charakterystyki osobowoЕ›ci.
NajczД™Е›ciej wymienianymi we wspГіЕ‚czesnych podziaЕ‚ach kompetencji kompetencjami sД…:
-
Komunikacja
-
OsiД…gniД™cia/orientacja na rezultaty
-
Skupienie na kliencie
-
ZespoЕ‚owoЕ›Д‡
-
PrzywГіdztwo
-
Planowanie i organizowanie
-
ЕљwiadomoЕ›Д‡ biznesowa/organizacyjna
-
ElastycznoЕ›Д‡/adaptabilnoЕ›Д‡
28
-
Rozwijanie innych
-
Podejmowanie decyzji
-
MyЕ›lenie analityczne
-
Budowanie zwiД…zkГіw.
BliЕјsza analiza tych kompetencji wskazuje na ich eklektyczny charakter i naturalny podziaЕ‚
na trzy grupy wyrГіЕјniane juЕј przez staroЕјytnych GrekГіw:
-
myЕ›lenie (komponenta kognitywna),
-
uczucia (komponenta emocjonalna)
-
dziaЕ‚anie.
3. ZMIANA DEFINICJI KARIERY
OgГіlnie rzecz biorД…c istniejД… dwa sposoby patrzenia na karierД™. W podejЕ›ciu pierwszym kariera jest
strukturalnД… wЕ‚asnoЕ›ciД… zawodu lub organizacji (Barley, 1989; Greenhaus i in., 2000). Na przykЕ‚ad
w tym ujęciu kariera prawnika będzie oznaczać sekwencję pozycji zajmowanych przez typowego
lub „idealnego” reprezentanta praktykującego ten zawód: studenta prawa, aplikanta, młodszego
czЕ‚onka firmy prawniczej, starszego czЕ‚onka firmy prawniczej, itd. aЕј do emerytury. Kariera moЕјe
być również widziana jako ścieżka mobilności (mobility path) w ramach pojedynczej organizacji, tak
jak np. w przypadku kariery marketingowca: ilustratora, przedstawiciela handlowego, menadЕјera
dziaЕ‚u marketingu, manadЕјera regionalnego marketingu, dyrektora firmy. Drugie podejЕ›cie ujmuje
karierД™ jako wЕ‚asnoЕ›Д‡ jednostki a nie zawodu lub organizacji. A zatem wspГіЕ‚czesne, szerokie ujД™cie
kariery zakЕ‚ada, Ејe jest to sekwencja pozycji zwiД…zanych z zatrudnieniem, rГіl, aktywnoЕ›ci i
doЕ›wiadczeЕ„ zdobywanych przez jednostkД™ w trakcie caЕ‚ego jej Ејycia (Arnold, 1999, s. 16). Na
mocy tych definicji kariera posiada dЕ‚uЕјszy horyzont czasu niЕј wybГіr zawodu i wykonywanie
zawodu (Herr i Cramer, 1996, s. 18). Definicje te nie zawierajД… Ејadnych ograniczeЕ„ restrykcyjnych
odnoszД…cych siД™ czy to do wymogu awansu, posiadania okreЕ›lonego zawodu, czy wreszcie
stabilnoЕ›ci powiД…zaЕ„ w wewnД™trznej treЕ›ci prac i aktywnoЕ›ci wykonywanych w trakcie zatrudnienia.
Definicje te obejmujД… nastД™pujД…ce elementy:
W pierwszym przypadku należy mieć na uwadze to, że kariera jest zdefiniowana personalnie,
a wiД™c podmiotowo. Kariera jest zawsze czyjaЕ› czyli jest stanem posiadania jednostki. Nie jest to
zwyczajnie zawód np. nauczyciela prawnika czy. Można robić karierę, która obejmuje bycie
nauczycielem lub prawnikiem, ale zawsze jest to kariera wЕ‚asna. Zawody prawnika lub nauczyciela
sД… tylko kontekstem, w ramach ktГіrego kariera ma miejsce. W tym znaczeniu kariera dotyczy
rГіwnieЕј bezrobotnych, bowiem jest ona udziaЕ‚em kaЕјdego, kto przeznacza czas na pracД™ lub
poszukiwanie zatrudnienia.
29
Po drugie, kariera jako zjawisko podmiotowe ma elementy obiektywne i subiektywne.
Obiektywne elementy to sytuacje takie jak pozycje, obowiД…zki, role, aktywnoЕ›ci i decyzje
zawodowe. Subiektywne elementy to interpretacje zdarzeЕ„ zwiД…zanych z pracД… takie jak aspiracje,
oczekiwania, wartoЕ›ci, potrzeby i uczucia dotyczД…ce doЕ›wiadczeЕ„ zawodowych. Ani zdarzenia
obiektywne z osobna, ani subiektywne interpretacje nie wyczerpujД… zakresu pojД™cia kariery. Osoba
może kierować swoją karierą, zmieniając obiektywne elementy swojego środowiska (np. poprzez
zmianД™ pracy) bД…dЕє zmieniajД…c swoje Е›rodowisko subiektywne (np. zmieniajД…c oczekiwania).
Po trzecie, kariery skЕ‚adajД… siД™ z sekwencji pozycji, rГіl, zajmowanych stanowisk, itd. W
przypadku kaЕјdej osoby istotnym jest to, jak poszczegГіlne role, pozycje, stanowiska i aktywnoЕ›ci
zawodowe Е‚Д…czД… siД™ wzajemnie, czy zmiany zachodzД… siД™ w sposГіb przewidywalny, czy pokrywajД…
siД™ ze zmieniajД…cymi siД™ uzdolnieniami, zainteresowaniami i kwalifikacjami, czy wreszcie
umoЕјliwiajД… poszerzanie moЕјliwoЕ›ci i osobowego potencjaЕ‚u.
Po czwarte, czД™Е›ciД… karier sД… stanowiska, role i funkcje oraz doЕ›wiadczenia, ktГіre skЕ‚adajД… siД™
lub sД… rezultatem zatrudnienia. Dotyczy to nie tylko osГіb zatrudnionych w klasycznym, tradycyjnym
stosunku pracy, ale rГіwnieЕј osoby pracujД…ce na wЕ‚asny rachunek (ang. self-employment),
konsultantГіw, przedstawicieli wolnych zawodГіw. Kariery obejmujД… rГіwnieЕј, w pewnym stopniu)
aktywnoЕ›ci zwiД…zane z rekreacjД… i czasem wolnym (ang. leisure), edukacjД…, pracami domowymi i
rolami rodzinnymi, ktГіre sД… powiД…zane z zatrudnieniem.
4. ROLA I ZADANIA PORADNICTWA W ZMIENIAJĄCYMI SI� ŚWIECIE
1. Zmiany w Е›cieЕјkach przejЕ›cia z edukacji do Ејycia zawodowego
W ostatnich 20 latach dokonaЕ‚y siД™ zasadnicze zmiany w Е›cieЕјkach przechodzenia mЕ‚odzieЕјy z
nauki szkolnej do rynku pracy. W coraz mniejszej liczbie krajГіw wystД™puje doЕ›Д‡ powszechne
dawniej zjawisko podejmowania przez wiД™kszoЕ›Д‡ mЕ‚odzieЕјy pracy zawodowej zaraz po ukoЕ„czeniu
edukacji na poziomie podstawowym (OECD, 1999). Podstawowym wyzwaniem, przed jakim stojД…
wszystkie paЕ„stwa, niezaleЕјnie od poziomu dochodu narodowego i stopnia rozwoju gospodarczego,
jest w nadchodzД…cych latach przystosowanie systemГіw edukacyjnych do zmieniajД…cych siД™ reguЕ‚
funkcjonowania rynku pracy. Wymogiem chwili dla dalszego rozwoju spoЕ‚ecznego jest integracja
procesu ksztaЕ‚cenia podstawowego z trendami zmian, jakie dokonujД… siД™ na rynku pracy. Wymaga to
wprowadzenia zasadniczych zmian w polityce edukacyjnej i rynku pracy, w systemach ksztaЕ‚cenia
zawodowego, w zaprojektowaniu nowych instytucji, usЕ‚ug i Е›wiadczeЕ„ z zakresu poradnictwa
zawodowego oraz w sposobach kooperacji podmiotГіw zajmujД…cych siД™ przygotowaniem mЕ‚odzieЕјy
30
do pracy zawodowej tak na poziomie narodowym (poszczegГіlnych paЕ„stwa), jak i na poziomie
transnacjonalnym.
PrzejЕ›cie z nauki szkolnej do Ејycia zawodowego (ang. transition form education to working
life) jest podstawowД… kategoriД… pojД™ciowД… przyjД™tД… przez OECD dla konceptualizacji wymaganych
reform instytucjonalnych, prawnych, metodologicznych i psychologicznych. Podstawowe wytyczne
w tym zakresie ustaliła m.in. „Final Conference on the Transition from Initial Education to Working
Life” zorganizowana została przez Organisation for Economic Co-operation and Development
(OECD) we wspГіЕ‚pracy z Directorate for Education, Employment, Labour and Social Affairs
Education Committee, Banku Ељwiatowego w Budapeszcie w dniach 21-23 maja 2000 roku. Celem
konferencji zatytułowanej „Making Transition Work” było dokonanie przeglądu wieloletnich prac
przeglД…dowych prowadzonych pod auspicjami OECD i dotyczД…cymi wypracowania spГіjnej
koncepcji integracji polityki edukacyjnej i rynku pracy z punktu widzenia najlepszego
przystosowania uczniГіw do edukacji zawodowej na przestrzeni caЕ‚ego Ејycia.
Pod pojęciem „przejście ze szkoły do życia zawodowego” rozumie się współcześnie
(Roberts, 1997) nie jednorazowy akt podjД™cia pracy zawodowej po ukoЕ„czeniu szkoЕ‚y (a w
szczegГіlnoЕ›ci akt podjД™cia pracy po ukoЕ„czeniu nauczania obowiД…zkowego), ale rozciД…gniД™ty w
czasie proces przechodzenia od mЕ‚odzieЕ„czej zaleЕјnoЕ›ci do dorosЕ‚ej niezaleЕјnoЕ›ci w aspekcie
ekonomicznym, rodzinnym i moЕјliwoЕ›ci utrzymania wЕ‚asnego gospodarstwa domowego. W tym
kontekście termin „przejście” (transition) implikuje złożoną sekwencję procesów (wymiarów)
kompletowania przygotowaЕ„ do samodzielnego Ејycia, obejmujД…cД…:
a) sposoby realizacji Е›cieЕјki przejЕ›cia (ang. pathways) ze statusu ucznia do statusu
peЕ‚noetatowego pracownika;
b) sposoby Е‚Д…czenia nauki i pracy;
c) sposoby przechodzenia przez rГіЕјne szczeble edukacji, rГіЕјne zwiД…zki z rynkiem pracy i rГіЕјne
doЕ›wiadczenia zwiД…zane z aktywnoЕ›ciami, ktГіre (tak jak sport, rekreacja, podrГіЕјe zagraniczne)
nie majД… bezpoЕ›redniego zwiД…zku ani z pracД…, ani z naukД…, ale w ostatecznoЕ›ci przekЕ‚adajД… siД™ na
dojrzaЕ‚oЕ›Д‡ do Ејycia zawodowego.
PoszczegГіlne wymiary wzajemnie siД™ warunkujД…, majД… dla rГіЕјnych osГіb w rГіЕјnych kulturach rГіЕјne
priorytety. Mogą też charakteryzować się szeregiem wskaźników, jak np. długością okresów
pozostawania w poszczegГіlnych stadiach aktywnoЕ›ci, czy czД™stotliwoЕ›ciД… zmian i zwrotГіw w
sposobach kompletowania przygotowań. Termin „przejście z edukacji do życia zawodowego”
implikuje wreszcie umacniajД…cy siД™ we wszystkich rozwiniД™tych krajach trend, zgodnie z ktГіrym
młodzi ludzie - niezależnie od sposobu (ścieżki) przechodzenia do rynku pracy – przechodzą przez
31
takie samo stadium doЕ›wiadczeЕ„: przeplatania Ејycia zawodowego okresami nauki, jak teЕј staЕ‚ego
wzbogacania Ејycia zawodowego wciД…Еј nowymi doЕ›wiadczeniami edukacyjnymi.
Wyniki badaЕ„ przeglД…dowych dotyczД…ce 14 krajГіw OECD szczegГіЕ‚owo zostaЕ‚y opracowane
w raporcie pt. „Thematic Review of the Transition from Initial Education to Working Life: Final
Comerative Life” (DELSA/ED (99)11). Podstawowe wnioski wynikające z raportu dowodzą, iż
problemy integracji edukacji szkolnej z rynkiem pracy:
a. dotyczД… wszystkich krajГіw bez wyjД…tku, co oznacza, Ејe nowe problemy z
niedostosowaniem edukacji mЕ‚odzieЕјy do Ејycia zawodowego jest powszechne, a wiД™c
nie ma ani jednego kraju na Е›wiecie, ktГіry nie miaЕ‚by w tym zakresie problemГіw nie
rozwiД…zanych;
b. jednej kraje radzД… sobie z przygotowaniem mЕ‚odzieЕјy do Ејycia zawodowego lepiej
niЕј inne kraje, co ma zwiД…zek z rГіЕјnicami w poziomie rozwoju ekonomicznego z
jednej strony, a z drugiej – z różnymi systemami przygotowania szkolnego do
zawodu, z rГіЕјnymi systemami instytucjonalnego wspomagania przechodzenia ze
szkoЕ‚y do czynnego Ејycia zawodowego, odmiennД… tradycjД… ksztaЕ‚tujД…cД…
wspГіЕ‚dziaЕ‚anie systemu edukacyjnego i systemu rynku pracy,
c. problemy przejЕ›cia ze szkoЕ‚y do rynku pracy sД… szczegГіlnie ostre w krajach
transformacji gospodarczej, a wiД™c w takich jak kraje czЕ‚onkowskie OECD z Europy
Ељrodkowej i Wschodniej,
d. potencjaЕ‚ narodowych doЕ›wiadczeЕ„ jest tak rГіЕјny, Ејe najwaЕјniejszym i najbardziej
naturalnym zadaniem na najbliЕјszД… przyszЕ‚oЕ›Д‡ jest przenoszenie pozytywnych
doЕ›wiadczeЕ„ z jednych krajГіw do innych;
e. doЕ›wiadczenia narodowe sД… wzajemnie komplementarne;
f. nie ma kraju, ktГіry doЕ›wiadczyЕ‚by w polityce przygotowywania mЕ‚odzieЕјy do Ејycia
zawodowego samych sukcesów, a więc wszystkie kraje mają czego uczyć się od
innych;
g. kwestie zwiД…zane z przechodzeniem z nauki szkolnej do Ејycia zawodowego majД…
charakter ponadnarodowy i tylko nieliczne z nich majД… charakter lokalny.
PrzejЕ›cie z nauki szkolnej do Ејycia zawodowego jest jednym z wielu problemГіw, jakie
młodzież musi rozwiązać w dochodzeniu do dorosłości. Innymi problemami związanymi z
przechodzeniem od mЕ‚odzieЕ„czoЕ›ci do dorosЕ‚oЕ›ci sД…: uzyskanie niezaleЕјnoЕ›ci ekonomicznej,
zaЕ‚oЕјenie domu, rozwГіj osobowy, zaЕ‚oЕјenie i utrzymanie rodziny. W perspektywie caЕ‚oЕјyciowej
(ang. lifelong lub life-span) przejЕ›cie z edukacji poczД…tkowej (ang. initial education) do Ејycia
zawodowego – niezależnie od tego czy będzie to nauka na poziomie ponadpodstawowym (ang.
32
secondary education) czy wyższym (tertiary education) – jest rozumiane jako pierwsze i
najwaЕјniejsze doЕ›wiadczenie Ејyciowe w ramach wspГіЕ‚zaleЕјnoЕ›ci miД™dzy uczeniem siД™ a pracД…
zawodowД….
2. Warunki efektywnego przejЕ›cia z edukacji do Ејycia zawodowego
Pierwszym podstawowym sposobem zwiД™kszania efektywnoЕ›ci przejЕ›cia z nauki szkolnej do
Ејycia zawodowego jest dobre zorganizowanie edukacji szkolnej i Е›cieЕјek szkolenia zawodowego
(developing well organised education and training pathways). PodstawowД… kwestiД… jest rozwГіj
spГіjnych Е›cieЕјek edukacji poczД…tkowej jako podstawy efektywnego systemu przygotowania do
zawodu w perspektywie caЕ‚ego Ејycia czЕ‚owieka.
Drugim sposobem zwiД™kszania efektywnoЕ›ci przejЕ›cia z nauki szkolnej do Ејycia zawodowego jest
Е‚Д…czenie nauki w szkole z pracД… (combining learning at school and work).
Trzecim sposobem zwiД™kszania efektywnoЕ›ci przejЕ›cia z nauki szkolnej do Ејycia zawodowego jest
tworzenie bezpiecznych zwiД…zkГіw miД™dzy szkoЕ‚Д… a podmiotami rynku pracy (establishing tightly
knit safety nets for young people at risk) w szczegГіlnoЕ›ci dla grup ryzyka z punktu widzenia
różnorodnych wskaźników „sukcesu” zawodowego.
Czwartym sposobem zwiД™kszania efektywnoЕ›ci przejЕ›cia z nauki szkolnej do Ејycia zawodowego jest
dostarczanie mЕ‚odym ludziom efektywnej informacji zawodowej i poradnictwa zawodowego
(providing effective information and guidance).
PiД…ta kwestiД… kluczowД… w zwiД™kszaniu efektywnoЕ›ci przejЕ›cia z nauki szkolnej do Ејycia
zawodowego jest rozwГіj transnacjonalnego poradnictwa zawodowego, tzn. poradnictwa w
wymiarze europejskim. Do tej pory tylko nielicznym krajom udaЕ‚o siД™ osiД…gnД…Д‡ w miarД™
zadawalajД…cy i zrГіwnowaЕјony poziom Е›wiadczeЕ„ z zakresu informacji zawodowej i poradnictwa
zawodowego. Generalnie niezadawalajД…cy stan rzeczy w tej dziedzinie wynika bД…dЕє z niskiego
priorytetu informacji i poradnictwa zawodowego w polityce paЕ„stw, bД…dЕє z niezrГіwnowaЕјonego
rozwijania usЕ‚ug informacyjnych i doradczych.
4. DORADZTWO W WYMIRARZE EUROPEJSKIM
1. Doradztwo transnacjonalne w perspektywie globalizacji rynkГіw pracy i zawodГіw
Transnacjonalizacja rynkГіw pracy determinuje tendencjД™ do planowania i realizowania karier
zawodowych, nie tylko w granicach gospodarek narodowych, ale takЕјe w kontekЕ›cie
33
transgranicznym, miД™dzynarodowym i miД™dzykulturowym. Proces ten pociД…ga za sobД… istotne
zmiany w:
a) w ruchliwoЕ›ci siЕ‚y roboczej;
b) ruchliwoЕ›ci zawodowej;
c) w Е›cieЕјkach przejЕ›cia z rynku edukacyjnego do rynku pracy;
d) w psychologicznym rozwoju toЕјsamoЕ›ci jednostki i definicji dorosЕ‚oЕ›ci;
e) zacierania siД™, do pewnego stopnia, w Europie granic: geograficznych, narodowych,
kulturowych, czasu i przestrzeni.
Siła robocza przenika granice narodowe zarówno w sposób nie chciany (polityczni uchodźcy –
Franzen, 1997), jak i w sposГіb politycznie popierany, zarГіwno na poziomie polityk narodowych
poszczegГіlnych paЕ„stw, jak i na poziomie gremiГіw ponadnarodowych jak ODCE czy Komisje Unii
Europejskiej.
MobilnoЕ›Д‡ transnarodowa i tanskulturowa to obecnie zjawiska postrzegane pozytywnie w Unii
Europejskiej szczególnie w odniesieniu do młodzieży. „Biała Księga” (1996) Komisji Europejskiej
„Na drodze do społeczeństwa kognitywnego” jako jeden z dwu podstawowych warunków
prowadzД…cych ku temu, aby kaЕјda jednostka ponosiЕ‚a odpowiedzialnoЕ›Д‡ za swГіj profil kwalifikacji
zawodowych widzi w dostД™pie do wiedzy uwzglД™dniajД…cym wszystkie moЕјliwoЕ›ci wynikajД…ce z
mobilnoЕ›ci.
W „Zielonej Księdze Mobilności” (1997) Komisja Unii Europejska żąda poprawy mobilności
siЕ‚y roboczej jako wkЕ‚adu w zwalczanie bezrobocia oraz w proces zrastania siД™ rynkГіw pracy w
Europie.
A zatem multikulturalizm staЕ‚ siД™ faktem, ktГіry stawia na porzД…dku dziennym nie tylko kwestie
integracji w wymiarze spoЕ‚eczno-politycznym (Bimrose, 1993; Sue i in., 1996; Eagan, 1998), ale
takЕјe edukacyjnym, informacyjnym i doradczym. Informacji i doradztwa w wymiarze
transgranicznym, ponadnarodowym i transkulturowym potrzebujД… obywatele oraz przedsiД™biorstwa
(przede wszystkim maЕ‚e Е›rednie). W kontekЕ›cie poradnictwa zawodowego chodzi o to, by
zrГіЕјnicowanie kulturowe nie byЕ‚o problemem i przeszkodД… w dostД™pie do rynku pracy, lecz
pozytywnД… wartoЕ›ciД… rozwojowД… i budujД…cД… nowД… kompetencjД™ zawodowД…. Multikulturalizm moЕјe
być widziany tradycyjnie jako problem i zagrożenie dla równości, bądź pozytywnie (nowocześnie)
jako zasГіb moЕјliwoЕ›ci zwiД…zanych z rГіЕјnorodnoЕ›ciД… (Reid, 1999), bД™dД…cych nowym rodzajem
kompetencji zawodowych.
MobilnoЕ›Д‡ transnacjonalna koncentruje na sobie uwagД™ krajowych i miД™dzynarodowych
gremiГіw z nastД™pujД…cych powodГіw:
34
1.
SpecyficznoЕ›ci zjawiska w kontekЕ›cie doЕ›wiadczeЕ„ i tradycji narodowych (mimo
globalizacji i integracji europejskiej kaЕјdy kraj zachowuje swojД… specyfikД™ zwiД…zanД… z
nastawieniami czy stereotypami, które muszą być odczytywane jako takie same fakty, jak
zjawiska ekonomiczne.),
2.
WielkoЕ›ci zasobГіw siЕ‚y roboczej a w szczegГіlnoЕ›ci proporcji mЕ‚odzieЕјy (zasobГіw siЕ‚y
roboczej wchodzącej na rynek pracy – znaczną część zasobów siły roboczej w Europie
stanowiД… Polacy).
3.
PoЕ‚oЕјenia geograficznego.
4.
Nastawienia do kariery w perspektywie przystД…pienia do Unii.
5.
Mniej lub bardziej uzasadnionych lęków przed „zalewem rynków” pracy przez przybyszów z
zagranicy.
Lata dziewiД™Д‡dziesiД…te zapoczД…tkowaЕ‚y niezwykЕ‚Д… intensyfikacjД™ zmian w polityce. Opracowanie
Europejskiego Pakietu na Rzecz Zatrudnienia jako forma realizacji walki z bezrobociem wЕ›rГіd
młodzieży w Europie, zamówione przez Radę Europy (1999) zawiera memorandum „Młodzież i
Europa: Nasza Przyszłość”, które zakłada integrację polityki oświatowej, wobec młodzieży i
zatrudnienia na trzech pЕ‚aszczyznach: narodowej, miД™dzypaЕ„stwowej oraz europejskiej. W tym
upatrywany jest klucz do tzw. „tożsamości europejskiej” oraz lepszych możliwości planowania i
realizacji karier. Memorandum to wЕ›rГіd konkretnych dziaЕ‚aЕ„ sugeruje (Ertelt, 2001; SchГјler, 2000):
– wymianę młodzieżową i szkolenie młodzieży za granicą,
– wymianę transgraniczną młodzieży,
– zwiększanie znaczenia języków obcych w kształceniu zawodowym jako podstawowego
elementu nowych kompetencji transkulturowych (toЕјsamoЕ›ci europejskiej),
– informowanie o studiach i pracy w Europie,
– tworzenie i rozbudowywanie transnarodowej oferty doradczej,
– budowanie psychicznej mobilności,
– opracowywanie i realizacja transnarodowych projektów badawczych umożliwiających
poprawД™ jakoЕ›ci doradztwa na poziomie narodowym i w kontekЕ›cie europejskim
– opracowanie wspólnego Curriculum doradcy zawodowego udzielającego porad w wymiarze
europejskim.
Obecny okres integracji europejskiej rodzi szereg wyzwaЕ„ pod adresem doradztwa w wymiarze
europejskim, związanych z takimi pytaniami, jak: Jak kształtować zmiany w ścieżkach przejścia z
edukacji szkolnej do rynku pracy? Jakie sД… warunki efektywnego przechodzenia mЕ‚odzieЕјy do rynku
pracy? Jakie reakcje kognitywne, afektywne i behawioralne rodzД…ce siД™ w starciu miД™dzy kulturami
majД… charakter rozwojowy, a jakie wymagajД… szczegГіlnej uwagi w rodzД…cym siД™ poradnictwie
35
transnacjonalnym? Jakie sД… zadania moЕјliwoЕ›ci ksztaЕ‚cenia wyspecjalizowanego profilu dla potrzeb
poradnictwa transnacjonalnego? Jak pogodzić poradnictwo na poziomie narodowym i
ponadnarodowym?
2. Transnacjonalne poradnictwo zawodowe w Polsce
Uslugi z zakresu zawodoznawstwa i doradztwa zawodowego sД… w Polsce systematycznie rozwijane
na bazie Konwencji MOP(No 142) i OECD (Job Strategy). W ostatnich trzech latach tradycyjne
kierunki dziaЕ‚aЕ„ zostaЕ‚y uzupeЕ‚nione o nowe trendy badawcze i szkoleniowe. W Polsce, podobnie
jak w innych krajach, mamy do czynienia z istotnymi zmianami strukturalnymi na rynku pracy,
obejmujД…cymi takie zjawiska jak globalizacjД™, kurczenie siД™ wewnД™trznych rynkГіw pracy,
zastД™powanie kwalifikacji przez kompetencje, rozwГіj karier w mniej znanych kierunkach,
transnacjonalizacjД™ ekonomii i transnacjonalizacjД™ rynkГіw pracy i zawodГіw (Bartlett i Ghosal,
1989)..
Zjawisko mobilnoЕ›ci siЕ‚y roboczej w kontekЕ›cie transnacjonalnym w krajach takich jak
Polska koncentruje na sobie uwagД™ krajowej i miД™dzynarodowej opinii publicznej z licznych
powodГіw: specyficznoЕ›ci zjawiska, wielkoЕ›ci zasobГіw siЕ‚y roboczej a w szczegГіlnoЕ›ci proporcji
mЕ‚odzieЕјy, paradoksГіw, poЕ‚oЕјenia geograficznego, nastawienia do kariery w perspektywie
przystД…pienia do Unii oraz stereotypГіw panujД…cych w niektГіrych krajach oЕ›ciennych (Austria i
Niemcy) wywołujących lęk przed „zalewem rynków” pracy przez pracowników z Polski.
Wyzwania jakie stanД™Е‚y przed ponadnarodowym doradztwem zawodowym w Polsce
wynikajД… nie tylko ze zmian na rynku pracy i procesГіw demograficznych, ale takЕјe ze zmian w
definicji dorosЕ‚oЕ›ci obejmujД…cej m.in. sumД™ doЕ›wiadczeЕ„ w wymiarze ponadnarodowym. We
wszystkich krajach OECD wyróżnia się obecnie nowy okres rozwojowy zwany „emerging
adulthood” (Arnett, 2000) obejmujący 18-25 rok życia. Charakteryzuje się on brakiem poczucia
toЕјsamoЕ›ci, eksperymentowaniem z rynkiem pracy, spiД™trzeniem zachowaЕ„ ryzykownych przy
jednoczesnym zapotrzebowaniu na wsparcie psychologiczne i instytucjonalne (vocational guidance)
i nade wszystko bilansowaniem wЕ‚asnego doЕ›wiadczenia Ејyciowego w wymiarze ponadnarodowym.
Polska mЕ‚odzieЕј na tle innych krajГіw OECD wyrГіЕјnia siД™ stosunkowo wysokim wskaЕєnikiem
gotowoЕ›ci do realizacji kariery poza granicami wЕ‚asnego kraju. AЕј 42% ankietowanej mЕ‚odzieЕјy w
wieku 18-24 lata wskazaЕ‚o, ze gdyby w momencie wejЕ›cia do Unii Europejskiej Polacy zyskali
prawo do podejmowania w tych krajach pracy (około 2003 – 2005), to szukałoby tam pracy, a
dalsze 30% studentów taka możliwość rozważyłoby. Daje się to wytłumaczyć zarówno wysokim
36
wskaЕєnikiem bezrobocia, jak i wiД™kszym niЕј w innych krajach zapotrzebowaniem na stymulacjД™,
nowoЕ›Д‡.
W tym kontekście można mówić o dwóch trendach realizowanych w Polsce. Pierwszy
odnosi siД™ do tworzenia podstaw informacyjnych i metodologicznych doradztwa edukacyjnego i
psychologicznego w wymiarze ponadnarodowym. W rezultacie dziaЕ‚aЕ„ badawczych podjД™tych w
moim Uniwersytecie, wdroЕјono do systemu rzД…dowych placГіwek doradztwa zawodowego dwa testy
J. Hollanda - Vocational Preference Inventory and The Self-Directed Search, oraz The General
Aptitude Test Battery . Kulturowa adaptacja powyЕјszych testГіw przeprowadzona w Uniwersytecie
JagielloЕ„skim w Krakowie umoЕјliwiЕ‚a speЕ‚nienie zaЕ‚oЕјenia interkulturowej rГіwnowaЕјnoЕ›ci metod
diagnostycznych jako podstawy rzetelnego transnacjonalnego poradnictwa zawodowego. JakoЕ›Д‡
interkulturowa narzД™dzi diagnostycznych jest jednak warunkowana jakoЕ›ciД… informacji zawodowej.
Na dzieЕ„ dzisiejszy warsztat diagnostyczny rzД…dowych centrГіw doradztwa zawodowego posiada, co
prawda, bogate i rГіЕјnorodne ЕєrГіdЕ‚a informacji zawodowej, ale maЕ‚o efektywnej w kontekЕ›cie
ponadnarodowym W zwiД…zku z tym, ze informacja zawodowa na znaczenie krytyczne dla rozwoju
zawodowego w narodowej strategii rozwoju zasobГіw ludzkich bardzo silnie podkreЕ›lana jest
potrzeba aktualizacji informacji zawodowej, dostosowanej do potrzeb i moЕјliwoЕ›ci mentalnych
rГіЕјnych grup uЕјytkownikГіw.
Drugi trend rozwoju transnacjonalnego doradztwa zawodowego w Polsce zwiД…zany jest z
rozwojem szkolenia doradcГіw zawodowych. Jednym z istotnych elementГіw wysokiego poziomu
usЕ‚ug doradczych jest jakoЕ›Д‡ personelu. Stale doskonalenie kompetencji zawodowych doradcГіw jest
podstawowym warunkiem ich sukcesГіw, mierzonych zakresem trafnych wyborГіw edukacyjnych i
zawodowych mЕ‚odzieЕјy, jak tez sukcesГіw w przejЕ›ciu z edukacji zawodowej do rynku pracy.
Doradcy zawodu stanowiД… jedna trzecia zatrudnionych w rzД…dowych placГіwkach w Polsce.
WiД™kszoЕ›Д‡ doradcГіw stanowiД… psychologowie (54%) oraz pedagodzy (rs (40,7%). ResztД™ stanowiД…
inne specjalnoЕ›ci. Prawie L doradcГіw podwyЕјsza swoje kwalifikacje na studiach podyplomowych.
Dzisiaj można nabywać kwalifikacje zawodowe z zakresu doradztwa zawodowego już na wielu
uniwersytetach polskich. W obecnym jednak roku ma szansę zrealizować się w Uniwersytecie
JagielloЕ„skim we wspГіЕ‚pracy z Uniwersytetem w Szeged (Hungary), Fachhoschules des Bundes in
Mannheim, MPiPS oraz Komisja Europejska wyjД…tkowa inicjatywa w skali europejskiej utworzenia
podyplomowych studiГіw z transnacjonalnego doradztwa zawodowego. Jest ona zaplanowania
zgodnie z europejskim modelem poradnictwa otwartego (Ertelt, 2000). Podstawowym celem jest
doskonalenie zawodowe w kwestiach zwiД…zanych z doradztwem w wymiarze europejskim
(transnacjonalnym). Drugim celem jest budowanie pomostГіw wspГіЕ‚pracy miedzy rГіЕјnymi
podmiotami Е›wiadczД…cymi usЕ‚ugi doradcze. Na dzieЕ„ dzisiejszy sЕ‚abym punktem w poradnictwie
37
transnacjonalnym jest brak synchronizacji dziaЕ‚aЕ„ realizowanych przez rГіЕјne instytucje. Program
planowanego studium podyplomowego przewiduje piec modułów (Ertelt, 2000): 1 – transnarodowy
management informacyjny, 2 – doradztwo, informowanie, szkolenie, 3 – Nauczanie w
transnarodowym i mającym europejskie odniesienie doradztwie zawodowym, 4 – networking,
planowanie programu, marketing controlling i ewaluacja w transnarodowym doradztwie
zawodowym, 5 – wymiana doświadczeń i wyników badań w odniesieniu do zastosowań.
WЕ‚odzimierz Trzeciak
WSPГ“ЕЃCZESNE TRENDY W PORADNICTWIE ZAWODOWYM
1.
Charakter zmian poradnictwa zawodowego
Wśród wielu czynników wpływających na wybór i treść pracy zawodowej wymienić należy:
-
znaczenie wiedzy, jako podstawowego czynnika rozwoju potencjaЕ‚u ludzkiego,
rozwoju gospodarczego i moЕјliwoЕ›ci wspГіЕ‚zawodnictwa w warunkach gospodarki
globalnej,
-
rozwГіj zaawansowanych technologii (komputery, technika satelitarna, roboty, itp.),
które z jednej strony – zmieniają organizację i charakter pracy, a z drugiej – stawiają
nowe wymagania zawodowe pracownikom w zakЕ‚adach pracy,
-
rosnД…cy nadmiar siЕ‚y roboczej, majД…cy wymiar globalny.
Czynniki te wpЕ‚ywajД… nie tylko na strukturД™ i dostД™pnoЕ›Д‡ zatrudnienia, ale rГіwnieЕј na dokonywanie
indywidualnych wyborГіw, przygotowanie i skuteczne przejЕ›cie na rynek pracy, integracjД™ i
przystosowanie do pracy zawodowej. Wiedza oraz rozwГіj technologii ma bezpoЕ›redni wpЕ‚yw na
przebieg indywidualnych karier zawodowych. ZdolnoЕ›ci i osiД…gniД™cia szkolne, a takЕјe konkretne
umiejД™tnoЕ›ci zawodowe, stajД… siД™ podstawowymi elementami indywidualnego rozwoju kariery
zawodowej. Braki w wykształceniu i w umiejętnościach zdobywania wiedzy mogą powodować
utratД™ pracy i marginalizacjД™ spoЕ‚ecznД….
W wielu krajach, a takЕјe w Polsce, obserwuje siД™ wzrost znaczenia poradnictwa zawodowego.
RosnД…ce zjawisko bezrobocia obejmujД…ce od niedawna rГіwnieЕј absolwentГіw szkГіЕ‚ wyЕјszych, a
takЕјe pojawiajД…ca siД™ wЕ›rГіd osГіb pracujД…cych niepewnoЕ›Д‡, co do dalszej przyszЕ‚oЕ›ci, zwiД™ksza
zapotrzebowanie na usЕ‚ugi w zakresie poradnictwa zawodowego.
A. Kargulowa wiД…Ејe rozwГіj poradnictwa, zwЕ‚aszcza zinstytucjonalizowanego, z powstaniem
spoЕ‚eczeЕ„stw zamoЕјnych o wysokiej, zrГіЕјnicowanej kulturze i cywilizacji, wyksztaЕ‚conych i
38
demokratycznych. Wymienia przy tym wiele czynnikГіw wpЕ‚ywajД…cych na wzrost zainteresowania
poradnictwem takich, jak: rozwГіj przemysЕ‚u, techniki i jego konsekwencje, np. wzrost aglomeracji,
ogГіlny wzrost wiedzy i Е›wiadomoЕ›ci spoЕ‚ecznej, rozwГіj komunikacji spoЕ‚ecznej, wzmoЕјona
dynamika i rГіЕјnicowanie siД™ form Ејycia spoЕ‚ecznego, a wobec tego zwiД™kszanie siД™ iloЕ›ci sytuacji
trudnych, problemowych, niemoЕјnoЕ›Д‡ radzenia sobie z rozwiД…zywaniem problemГіw, a w
konsekwencji szukanie oparcia poza rodzinД…. 11
Zapotrzebowanie na usЕ‚ugi doradcze wynika takЕјe z coraz wiД™kszego komplikowania siД™
Е›wiata wewnД™trznego jednostki oraz jej Е›rodowiska zewnД™trznego.12
CzЕ‚owiek przytЕ‚oczony ogromem informacji poszukuje oparcia u specjalistГіw. Е»yjemy bowiem w
czasach, w ktГіrych tempo Ејycia i jakoЕ›Д‡ zmian zachodzД…cych w obszarze ksztaЕ‚cenia, a takЕјe zmian
na rynku pracy przekracza dotychczasowe wyobraЕјenia. Wielu ludzi traci pracД™, wielu zmuszonych
jest do podjД™cia trudu przekwalifikowania siД™. MiД™dzynarodowe gremia specjalistГіw traktujД…
obecnie Ејycie zawodowe czЕ‚owieka jako trwajД…cy caЕ‚e Ејycie proces uczenia siД™ i rozwoju, ktГіry
musi być wspierany przez odpowiednie poradnictwo zawodowe.
Poradnictwo zawodowe w obecnej, postindustrialnej erze przeszЕ‚o ze swojej dotychczas peryferyjnej
roli do pozycji wrД™cz centralnej. Dotychczas bowiem poradnictwo sЕ‚uЕјyЕ‚o przede wszystkim
optymalnemu dopasowaniu indywidualnych cech osobowoЕ›ci do wymagaЕ„ zawodu. Teraz, rola
poradnictwa polega na niesieniu pomocy jednostce w konstruowaniu przebiegu jej kariery
zawodowej, rozumianej jako projektu Ејyciowego i to nie tylko w okreЕ›lonych fazach Ејycia, jak np.
w okresie przejЕ›cia od nauki do Ејycia zawodowego, lecz przez caЕ‚e Ејycie. Zadaniem polityki jest
wykorzystanie tego faktu indywidualizacji karier zawodowych na rzecz prosperity gospodarczej, jak
i dobrobytu spoЕ‚ecznego.13 Zdaniem Prof. B.J. Ertelta sprostanie przez doradcГіw zawodowych temu
wyzwaniu jest moЕјliwe poprzez podjД™cie powaЕјnego dialogu pomiД™dzy doradcami zawodowymi a
politykami. 14
Obecnie, na Е›wiecie obserwuje siД™ trzy tendencje w poradnictwie zawodowym.
Pierwsza z nich dotyczy zmiany pojД™cia poradnictwa zawodowego i zastД…pienia go pojД™ciem
poradnictwa kariery zawodowej. Model zwiД…zany ze zdobyciem zawodu zostaЕ‚ zastД…piony modelem
rozwoju kariery zawodowej w ciД…gu caЕ‚ego Ејycia.
11
A. Kargulowa: Poradnictwo jako wiedza i system dziaЕ‚ania. WstД™p do poradoznawstwa. Wyd. Uniwersytet
WrocЕ‚awski, WrocЕ‚aw 1986, s. 52-54
12
B. Wojtasik: Doradca zawodu. Studium teoretyczne z zakresu poradoznawstwa. Wyd. Uniwersytet WrocЕ‚awski,
WrocЕ‚aw 1994, s. 3
13
B.J. Ertelt: Nowe trendy w poradnictwie zawodowym w Narodowe Centrum Zasobów Poradnictwa Zawodowego –
RozwГіj Eurodoradztwa. Zeszyty informacyjno-metodyczne doradcy zawodowego. Krajowy UrzД…d Pracy, Warszawa
2002, Nr 22. s. 41
14
tamЕјe, s. 41
39
Pojęcie „kariery zawodowej” ma szersze ramy czasowe niż wybór zawodu, obejmuje bowiem okres
aktywności „przedzawodowej” związanej np. z uczestnictwem uczniów w różnych programach
edukacyjnych oraz okres aktywności „pozazawodowej” przejawiający się pracą zawodową w
niepeЕ‚nym wymiarze godzin osГіb bД™dД…cych na emeryturze. Pierwsza tendencja sprowadza siД™ zatem
do powszechniejszego rozumienia poradnictwa jako procesu ciД…gЕ‚ego, ktГіry powinien rozpoczД…Д‡ siД™
we wczesnych latach szkolnych, a następnie powinien być kontynuowany aż do okresu przejścia w
świat dorosłych i pracy zawodowej. Ponadto, powinien być dalej dostępny przez okres życia
dorosЕ‚ego i pracy zawodowej.
Druga tendencja dotyczy otwartego modelu profesjonalnego, w ktГіrym koncepcja pracy
doradcy z klientem jest wzbogacona zrГіЕјnicowanymi metodami interwencji poprzez wprowadzenie,
obok pracy indywidualnej, pracy grupowej, wykorzystanie komputerГіw i innych Е›rodkГіw
technicznych, wprowadzenie elementГіw szkoleniowych (np. treningГіw podejmowania decyzji).
Istotna jest takЕјe, w odniesieniu do poradnictwa dla mЕ‚odzieЕјy uczД…cej siД™ wspГіЕ‚praca doradcy z
nauczycielami i rodzicami oraz przedstawicielami spoЕ‚ecznoЕ›ci lokalnej stanowiД…cymi potencjalne
ЕєrГіdЕ‚o informacji zawodowej, a w odniesieniu do osГіb bezrobotnych i poszukujД…cych pracy
wspГіЕ‚praca doradcy z innymi pracownikami UrzД™du Pracy oraz pracodawcami.
TrzeciД… tendencjД…, zwiД…zanД… z dwoma poprzednimi, jest traktowanie jednostki jako aktywnego
podmiotu procesu doradczego. Klient coraz bardziej znajduje siД™ w centrum aktywnoЕ›ci w procesie
doradczym, a doradca staje siД™ czД™sto ЕєrГіdЕ‚em profesjonalnych informacji, do ktГіrych siД™ga klient w
sytuacjach decyzyjnych.
Klient staje się „aktorem” swoich wyborów zawodowych i wymaga współdziałania z doradcą, jako
osobД… towarzyszД…cД… w tworzeniu przez niego samego rozwiД…zaЕ„. On nie oczekuje od doradcy
gotowych rozwiązań aby na nich opierać własne decyzje.
W toku procesu doradczego próbuje samodzielnie wykształcić umiejętności niezbędne do
rozwiązania problemu. Doradca zatem musi zadbać o dostateczne „wyposażenie klienta w
instrumentarium” dla wykształcenia tych umiejętności.
Można zatem stwierdzić, że obserwujemy wzrost zainteresowania poradnictwem rozumianym jako
przeciwieństwo „dawania rad” i zwiększeniem zainteresowania klienta samopoznaniem. Rozwojowi
podejЕ›Д‡ typu samopomocowego sЕ‚uЕјy infrastruktura CentrГіw Informacji i Planowania Kariery
Zawodowej, umoЕјliwiajД…ca samodzielne korzystanie z komputerowych systemГіw informacji, a
takЕјe udziaЕ‚ mЕ‚odzieЕјy w przygotowywaniu imprez upowszechniajД…cych Е›cieЕјki karier edukacyjnozawodowych, np. Dni Kariery, Targi Edukacyjne, Targi Pracy, itp.
Polska korzysta z doЕ›wiadczeЕ„ poradnictwa zawodowego. SzczegГіlnie waЕјne sД… dla niej
zalecenia Komisji Europejskiej.
40
W Memorandum „Młodzież i Europa: Nasza Przyszłość” (1999) poradnictwo zawodowe w
Europie scharakteryzowano w sposГіb nastД™pujД…cy:
-
poradnictwo zawodowe w sensie planowania kariery zawodowej stanie siД™ integralnД…
czД™Е›ciД… skЕ‚adowД… systemГіw edukacyjnych,
-
rozwГіj kariery zawodowej i permanentna poprawa kwalifikacji stanie siД™ integralnД…
czД™Е›ciД… skЕ‚adowД… Ејycia kaЕјdej jednostki,
-
nowe usЕ‚ugi doradcze powstanД… poza sektorem publicznym,
-
wypracowane zostanД… rozwiД…zania sЕ‚uЕјД…ce rozwojowi europejskiego wymiaru
poradnictwa zawodowego powiД…zanego z poradnictwem transnacjonalnym.
Taki rozwГіj sytuacji bД™dzie miaЕ‚ konsekwencje dla profesjonalizmu polskich doradcГіw
zawodowych.
2.
Poradnictwo karierowe
Ostatnio, w sytuacji zmieniajД…cych siД™ wymagaЕ„ rynku pracy oraz rosnД…cego zjawiska
bezrobocia, coraz czД™Е›ciej wymienia siД™ poradnictwo w sprawach planowania kariery zawodowej
jako dziaЕ‚anie uЕ‚atwiajД…ce w perspektywie, uzyskanie sukcesu w pracy zawodowej. StД…d teЕј
powszechnie uznawany model związany ze zdobyciem zawodu, często rozumiany jako zawód „na
całe życie”, wyparty został przez model kariery zawodowej.
Istnieją różne koncepcje znaczenia pojęcia „kariery zawodowej”, jedni uważają, że kariera jest
czymЕ› wiД™cej niЕј pracД… lub zawodem. TwierdzД…, Ејe jest koncepcjД… stylu Ејycia, ktГіra dotyczy
sekwencji zajД™Д‡ zawodowych i zajД™Д‡ w czasie wolnym od pracy, wykonywanych przez danД… osobД™
w ciД…gu caЕ‚ego Ејycia.15
Zdaniem A. Paszkowskiej-Rogacz „najbardziej syntetyczną definicję poradnictwa kariery
zawodowej znajdziemy w pracy Duane Brown i Lindy Brooks (1990), gdzie wg tych autorek
poradnictwo zawodowe jest procesem interpersonalnym, ktГіrego celem jest towarzyszenie jednostce
w sytuacji rozwoju kariery”. 16
RozwГіj kariery traktowany jest jako proces wyboru i przystosowania do zawodu. Model zwiД…zany
ze zdobyciem zawodu rГіЕјni siД™ od modelu kariery zawodowej.
GЕ‚Гіwnym aspektem modelu kariery zawodowej sД… nie tyle rГіЕјnice miД™dzy poszczegГіlnymi
zawodami, ile ciД…gЕ‚oЕ›Д‡ indywidualnego rozwoju kariery lub brak tej ciД…gЕ‚oЕ›ci, wzajemne
oddziaЕ‚ywanie pomiД™dzy wyborami edukacyjnymi i zawodowymi zachodzД…ce w rГіЕјnych okresach,
15
E.L. Herr, S.H. Cramer: Planowanie kariery zawodowej. Zeszyty informacyjno-metodyczne doradcy zawodowego Nr
15. Krajowy UrzД…d Pracy, Warszawa 2001, s.53
16
A. Paszkowska-Rogacz: Warsztat pracy europejskiego doradcy kariery zawodowej. Krajowy OЕ›rodek Wspierania
Edukacji Zawodowej, Warszawa 2002, s. 13
41
kolejnoЕ›Д‡ specjalizacji zawodowych, typГіw pracy zawodowej, pozycji zawodowych, itp. Takie
podejЕ›cie ma swoje implikacje praktyczne. Doradca zawodowy bowiem nie tylko okreЕ›la poziom i
potencjał jednostki, ale pomaga jej sformułować cele życiowe i wynikające z nich średnio i
dЕ‚ugofalowe cele zawodowe, uczy planowania ukierunkowanego na osiД…gniД™cie satysfakcji
zawodowej wynikajД…cej z aktywnoЕ›ci zawodowej i pozazawodowej, organizuje pomoc w taki
sposГіb, aby jednostka wyksztaЕ‚ciЕ‚a umiejД™tnoЕ›ci wЕ‚asnego wyboru Е›cieЕјki kariery, rozwoju kariery i
żeby potrafiła postrzegać swoją pracę zawodową w kontekście całego życia.
Warto podkreślić, że zachowania, postawy i różnego rodzaju umiejętności klienci mogą wykształcić
dziД™ki pomocy doradcy zawodowego, nawet jeЕ›li przedtem nie wchodziЕ‚y one do repertuaru
zachowaЕ„ uczniГіw lub osГіb dorosЕ‚ych.
Poradnictwo kariery zawodowej odnosi siД™ do wykorzystywania rГіЕјnych metod, technik i procedur,
indywidualnych i grupowych, wspierajД…cych ludzi dokonujД…cych wyborГіw dotyczД…cych karier w
różnych okresach ich życia, zatem mogą być wykorzystywane na różnych poziomach wiekowych
oraz w rГіЕјnych miejscach pracy.
Poradnictwo kariery zawodowej rozszerzyЕ‚o repertuar tradycyjnych technik w taki sposГіb, aby mГіc
zaoferować większej liczbie klientów zróżnicowane formy pomocy. Doradcy zawodowi koncentrują
swoje zadania na nastД™pujД…cych zagadnieniach:17
-
wspierajД… rozwГіj umiejД™tnoЕ›ci podejmowania decyzji,
-
wspierajД… wysiЕ‚ki klienta w poznaniu samego siebie (wdraЕјanie koncepcji wЕ‚asnego
„ja” osoby podejmującej decyzję zawodową).
Informacje zawodowe muszą być uzupełnione o te dane, które dotyczą aspiracji i wartości
okreЕ›lajД…c w ten sposГіb prawdopodobieЕ„stwo zaspokojenia potrzeb psychospoЕ‚ecznych,
-
pomagają klientowi ukazać zależności pomiędzy edukacją, pracą zawodową i
wypoczynkiem wpЕ‚ywajД…cych na ksztaЕ‚towanie siД™ stylu Ејycia,
-
zwracajД… klientowi uwagД™ na moЕјliwoЕ›Д‡ dokonywania przez niego wyborГіw bez
sugestii ze strony doradcy dla wyborГіw konkretnej kariery zawodowej lub wzorca
Ејycia,
-
rГіЕјnice indywidualne (uznanie odmiennoЕ›ci talentГіw i moЕјliwoЕ›ci),
-
elastycznoЕ›Д‡ i umiejД™tnoЕ›Д‡ radzenia sobie ze zmianД…. Doradcy zawodowi udzielajД…
klientowi pomocy w zakresie planowania i wyszukiwania sposobГіw realizacji celГіw,
elastycznoЕ›Д‡ celГіw oraz podejmowania prГіb jako technik radzenia sobie z nagЕ‚Д…
zmianД… w Е›rodowisku zawodowym i spoЕ‚ecznym.
17
E.L. Herr, S.H. Cramer: Orientacja i poradnictwo zawodowe na przestrzeni Ејycia. Krajowy UrzД…d Pracy, Warszawa
2001, materiaЕ‚y powielone, s. 20-21
42
W odniesieniu do poradnictwa kariery zawodowej dla osГіb dorosЕ‚ych doradca Е›wiadczy
pomoc klientowi w zakresie samopoznania i przygotowywania projektu zawodowego, pomaga
klientowi odkryć, ocenić i dokonać syntezy jego wartości, postaw, odczuć, potrzeb, pragnień,
czynników motywacyjnych, obrazu własnego „ja”, wpływu rodziny i sytuacji finansowej,
preferencji co do stylu Ејycia, moЕјliwoЕ›ci fizycznych, przebiegu kariery szkolnej, doЕ›wiadczenia
zawodowego, umiejД™tnoЕ›ci i zainteresowaЕ„.
Ponadto, doradca pomaga klientowi ocenić dostępne opcje zawodowe i konsekwencje jego
wyborГіw. ZachД™ca teЕј klienta do wyznaczania krГіtkoterminowych, moЕјliwych do osiД…gniД™cia celГіw
i podejmowania konkretnych dziaЕ‚aЕ„ (np. szkolenie, okresy pracy prГіbnej, zatrudnienie, itp.), ktГіre
zmierzajД… do realizacji wytyczonych celГіw i dajД… szybkie i wymierne efekty. Doradca pomaga takЕјe
w opracowaniu dЕ‚ugofalowych planГіw zawodowych, w rozbiciu na cele moЕјliwe do osiД…gniД™cia w
okreЕ›lonym okresie i na poziomie trudnoЕ›ci zaakceptowanych przez samego klienta.18
ReasumujД…c, dziaЕ‚ania doradcy kariery zawodowej obejmujД… szereg rГіЕјnych interwencji i
wykraczajД… poza poradnictwo indywidualne. MajД… charakter oddziaЕ‚ywania wszechstronnego.
3.
Nowe metody i narzД™dzia poradnictwa zawodowego
NowД… metodД™ poradnictwa kariery zawodowej przeznaczonД… dla uczniГіw opracowaЕ‚a dr Anna
Paszkowska-Rogacz z Uniwersytetu ЕЃГіdzkiego i przedstawiЕ‚a jД… szczegГіЕ‚owo w publikacji:
„Warsztat pracy europejskiego doradcy kariery zawodowej”.19 Metoda ta jest wykorzystywana
podczas interaktywnych zajД™Д‡ z uczniami w formie gry symulacyjnej obejmujД…cej projektowanie
wЕ‚asnej drogi Ејyciowej.
Realizowane sД… trzy bloki tematyczne:
-
rozwГіj samopoznania,
-
nauka i praca,
-
planowanie kariery.
W pierwszym bloki tematycznym (rozwГіj samopoznania) rozwaЕјa siД™ takie zagadnienia, jak:
realizm w ocenie wЕ‚asnych zdolnoЕ›ci i moЕјliwoЕ›ci, system wartoЕ›ci funkcjonujД…cy w
poszczegГіlnych fazach Ејycia, zainteresowania i kierunki aktywnoЕ›ci oraz role spoЕ‚eczne.
W drugim bloku tematycznym (nauka i praca) rozwaЕјa siД™ takie zagadnienia, jak: Е›wiat pracy i
preferowana grupa zawodГіw.
18
tamЕјe, s. 18
A. Paszkowska-Rogacz: Warsztat pracy europejskiego doradcy kariery zawodowej. Krajowy OЕ›rodek Wspierania
Edukacji Zawodowej, Warszawa 2002.
19
43
Natomiast w trzecim bloku tematycznym (planowanie kariery) rozwaЕјa siД™: peЕ‚noЕ›Д‡ planГіw, Е›rodki
poszukiwaЕ„, umiejД™tnoЕ›Д‡ podejmowania decyzji.20
Zdaniem autorki metody, kaЕјdy blok zajД™Д‡ sЕ‚uЕјy pogЕ‚Д™bieniu refleksji ucznia nad sobД…. Uczniowie
okreЕ›lД… swoje zdolnoЕ›ci, zainteresowania, moЕјliwoЕ›ci oraz wartoЕ›ci. ZastanowiД… siД™ takЕјe nad
rolami, jakie pełnią w życiu codziennym i będą wypełniać w przyszłości „realizując własne pasje
oraz oczekiwania społeczne”.21
Zajęcia i ćwiczenia znajdujące się w bloku tematycznym „Nauka i praca” pozwalają uczniom
odpowiedzieć na pytanie „jaki jest świat pracy”? Z kolei, blok „planowanie kariery” umożliwia
uczniom zbudowanie projektu zawodowego. Metoda przeznaczona jest dla rГіЕјnych grup
wiekowych. Д†wiczenia znajdujД… zastosowanie w zajД™ciach grupowych o charakterze warsztatowym.
Wiele ćwiczeń może być wykorzystywane podczas indywidualnych spotkań doradczych lub
samodzielnej pracy ucznia.
W publikacji A. Paszkowskiej-Rogacz oprГіcz zajД™Д‡, Д‡wiczeЕ„, zawarto wiele bogatego materiaЕ‚u
dotyczД…cego samopoznania, stylГіw uczenia siД™, stylГіw podejmowania decyzji, technik pomiaru
zainteresowaЕ„, itp. Ta nowa metoda poradnictwa bД™dzie z powodzeniem wykorzystywana przez
szkolnych doradcГіw zawodowych.
InnД…, nowД… metodД… przeznaczonД… dla osГіb dЕ‚ugotrwale bezrobotnych jest tzw. metoda
hiszpańska przedstawiona w publikacji „Rozwijanie indywidualnych cech ułatwiających zdobycie
zatrudnienia”.22 Metoda ta powstała dzięki współpracy doradców hiszpańskich i polskich w trakcie
realizacji programu PHARE, dotyczД…cego restrukturyzacji polskiego hutnictwa i gГіrnictwa wД™gla
kamiennego. W wyniku wspГіlnej pracy ekspertГіw hiszpaЕ„skich i doradcГіw zawodowych z
MaЕ‚opolski obejmujД…cej adaptacjД™ metody i sprawdzenie jej w warunkach polskich poprzez badania
pilotaЕјowe, przygotowano podrД™cznik zawierajД…cy opis metody. Metoda obejmuje sesje pracy
grupowej z klientem oraz spotkania indywidualne. Wykorzystywane sД… nastД™pujД…ce techniki pracy z
klientami: lokalizacja zasobГіw, poszerzenie zasobГіw, atrybucja kontroli, znajdowanie wyjД…tkГіw,
pytania okГіlne, presupozycyjne uЕјycie jД™zyka, technika skali, projekcja przyszЕ‚oЕ›ci. Stosowane
techniki wzmacniają motywację klienta u pozwalają uzupełnić deficyty w zakresie umiejętności
poszukiwania zatrudnienia oraz korzystanie z informacji zawodowej. W podejЕ›ciu hiszpaЕ„skim
„zorientowanym na rozwiązanie problemu” praca z klientem ukierunkowana jest na poszukiwanie
rozwiД…zaЕ„ i powodowanie zmian w dotychczasowych strategiach radzenia sobie z sytuacjД…
pozostawania bez pracy. WaЕјnД… rolД™ przypisuje siД™ zasobom klienta: jego kompetencjom,
20
TamЕјe, s. 16 i 17
tamЕјe, s. 18
22
WojewГіdzki UrzД…d Pracy w Krakowie (red.): Rozwijanie indywidualnych cech uЕ‚atwiajД…cych zatrudnienie. Zeszyty
informacyjno-metodyczne doradcy zawodowego Nr 20. KrakГіw 2002.
21
44
sukcesom. Doradca wykorzystuje technikД™ zwanД… systemem uЕ‚atwiajД…cym wchodzenie na rynek
pracy. System ten obejmuje sfery: informacjД™ zawodowД…, umiejД™tnoЕ›ci, motywacjД™ oraz planowanie
dziaЕ‚aЕ„ zwiД…zanych z poszukiwaniem zatrudnienia.23 W metodzie tej wykorzystuje siД™ wiele
Д‡wiczeЕ„, ktГіrych opis zawarto w przytoczonej publikacji. PodkreЕ›lenia wymaga fakt, Ејe do oceny
skutecznoЕ›ci tej metody w zajД™ciach z klientami wykorzystywane jest narzД™dzie badawcze, tzw.
„Kwestionariusz oczekiwań”, mierzący „zmianę postaw i motywacji w sferze poczucia sprawstwa i
własnej skuteczności działań bezrobotnych podejmowanych w poszukiwaniu zatrudnienia”.24
Nadal maЕ‚o spopularyzowanД… w Polsce jest metoda bilansu kompetencji, ktГіra wyrosЕ‚a na
gruncie francuskim i stanowi prГіbД™ uporzД…dkowania samowiedzy czЕ‚owieka o dotychczasowych
doЕ›wiadczeniach zwiД…zanych z rГіЕјnymi sferami jego aktywnoЕ›ci: edukacjД…, pracД…, dziaЕ‚alnoЕ›ciД…
spoЕ‚ecznД…, itp. Efektem bilansu jest ustalenie listy (zbioru) kompetencji klienta, ktГіre powinien
wziД…Д‡ pod uwagД™ planujД…c rozwГіj kariery zawodowej.
U podstaw zainteresowania i rozwoju tej metody, a takЕјe sieci OЕ›rodkГіw BilansГіw Kompetencji we
Francji, legЕ‚a konstatacja, Ејe dotychczasowe wyksztaЕ‚cenie zdobywane w tradycyjnym systemie
szkolnym nie przygotowuje absolwentГіw do podjД™cia pracy na wielu stanowiskach a rГіwnoczeЕ›nie
na rynku pracy brakuje pracowników posiadających specyficzne umiejętności, które można zdobyć
jedynie na drodze doЕ›wiadczenia zawodowego.25 Stworzono wiД™c narzД™dzia oceny tych
doЕ›wiadczeЕ„, a takЕјe poprzez dziaЕ‚ania partnerГіw na rynku pracy, stworzono specjalnД… usЕ‚ugД™ w
postaci opracowywania bilansГіw kompetencji.
W trakcie opracowania bilansu, ktГіry przebiega w postaci trzech faz (wstД™pnej, badawczej i
wnioskГіw) klient koryguje obraz samego siebie i swoich kompetencji, ujawnia elementy, ktГіre
mogą wywołać u niego proces zmiany, wydobywa te kompetencje, które można przenieść do
nowych sytuacji zawodowych dotychczas nie branych przez niego pod uwagД™, a nastД™pnie w efekcie
tych działań – opracowuje własny projekt zawodowy.
Efektem pracy doradcy z klientem jest sporzД…dzenie opracowania (raportu), w ktГіrym przedstawia
siД™ kompetencje osobiste i zawodowe klienta oraz zdolnoЕ›ci, istotne z punktu widzenia moЕјliwych
dla niego perspektyw ewolucji zawodowej. Metoda bilansu kompetencji jest jednД… z
najefektywniejszych metod w sytuacji szczegГіlnie przydatnД… w sytuacji gwaЕ‚townych zmian na
rynku pracy. Ma bowiem wpЕ‚yw na elastycznoЕ›Д‡ zachowaЕ„ klienta i uczenie siД™ przez caЕ‚e Ејycie na
drodze zdobywania nowych doЕ›wiadczeЕ„ zawodowych (kompetencji). W chwili obecnej w Polsce,
moЕјliwe jest wykorzystanie analizy doЕ›wiadczeЕ„ zawodowych i spoЕ‚ecznych (czД™Е›ci tej metody).
23
TamЕјe, s. 10
tamЕјe, s. 11
25
G. Morys-Gieorgica: Warsztat bilansu kompetencji – analiza potencjału metody w: Bilans kompetencji – nowe
narzД™dzia planowania i zarzД…dzania karierД… zawodowД…. BKKK 2000.
24
45
Stosowanie metody w caЕ‚oЕ›ci wymaga poszerzenia przez doradcГіw zawodowych wiedzy na temat
podЕ‚oЕјa teoretycznego bilansГіw kompetencji oraz przeszkolenia ich przez ekspertГіw francuskich.
4.
Formy instytucjonalne
Obecnie nie powoЕ‚ano nowych instytucji Е›wiadczД…cych usЕ‚ugi w dziedzinie poradnictwa
zawodowego. Prowadzone sД… jednakЕјe prace zmierzajД…ce najpierw do utworzenia w kaЕјdej szkole
tzw. szkolnych doradcГіw zawodowych, a nastД™pnie zorganizowania dla nich odpowiedniej
infrastruktury w formie szkolnych OЕ›rodkГіw Kariery Zawodowej.
Z kolei, Ministerstwo Pracy i Polityki SpoЕ‚ecznej podjД™Е‚o dziaЕ‚ania sЕ‚uЕјД…ce rozwojowi poradnictwa
dla studentów i absolwentów poprzez dofinansowanie – Biur Karier oraz poprzez umacnianie
Narodowego Centrum ZasobГіw Poradnictwa Zawodowego popularyzujД…cego poradnictwo w
wymiarze europejskich.
Warto może pokrótce scharakteryzować funkcjonowanie Ogólnopolskiego Forum Poradnictwa
Zawodowego dziaЕ‚ajД…cego poza resortami: edukacji i pracy.26
W 2000 roku, przy Biurze Koordynacji KsztaЕ‚cenia Kadr powstaЕ‚o OgГіlnopolskie Forum
Poradnictwa Zawodowego. GЕ‚Гіwnym celem dziaЕ‚aЕ„ Forum jest stworzenie spГіjnych rozwiД…zaЕ„ w
zakresie poradnictwa zawodowego w Polsce. Forum, w zamyśle jego twórców, ma być miejscem
wymiany doЕ›wiadczeЕ„ i przemyЕ›leЕ„ w gronie specjalistГіw i wybitnych znawcГіw dziedziny.
Efektem wymiany doЕ›wiadczeЕ„ bД™dzie nie tylko poszerzenie wiedzy i rozwГіj umiejД™tnoЕ›ci, ale takЕјe
modernizacji systemu doradztwa zawodowego w Polsce. WaЕјnym aspektem dziaЕ‚ania Forum jest
poszerzanie wspГіЕ‚pracy doradcГіw zawodowych z Polski z kolegami z krajГіw Unii Europejskiej i
krajГіw kandydujД…cych. CzЕ‚onkami Forum sД… przedstawiciele administracji centralnej i
samorzД…dowej, instytucji edukacji zawodowej i ustawicznej, Ministerstwo Edukacji Narodowej i
Sportu, Ministerstwa Pracy i Polityki SpoЕ‚ecznej, organizacji pracodawcГіw, ZwiД…zkГіw
Zawodowych oraz doradcy zawodowi.
Do gЕ‚Гіwnych jego zadaЕ„ naleЕјД…:
•
identyfikacja potrzeb i narodowych priorytetГіw w zakresie orientacji i
poradnictwa zawodowego, zgodnie ze strategiД… przyjД™tД… przez rzД…d;
•
prezentowanie stanowisk doradcГіw zawodowych dotyczД…cych istotnych kwestii
poradnictwa zawodowego;
•
wymiana doЕ›wiadczeЕ„ i integracja kadry zajmujД…cej siД™ problematykД…
poradnictwa zawodowego;
46
•
rozszerzanie wspГіЕ‚pracy doradcГіw zawodowych w Polsce z doradcami
zawodowymi w krajach Unii Europejskiej.
W ramach swoich dziaЕ‚aЕ„ Forum organizuje seminaria i konferencje poЕ›wiД™cone wybranym
zagadnieniom w zakresie poradnictwa zawodowego. SД… to wydarzenia, podczas ktГіrych czЕ‚onkowie
Forum majД… moЕјliwoЕ›Д‡ wymiany poglД…dГіw, a takЕјe integracji w ramach grupy interesГіw. W
rezultacie tych spotkaЕ„ powstajД… publikacje udostД™pniane wszystkim osobom zainteresowanym.
Jak dotД…d zostaЕ‚y zorganizowane trzy spotkania oraz cztery konferencje (ogГіlnopolskie i
miД™dzynarodowe).
Uczestnicy międzynarodowej konferencji pod hasłem „Model zintegrowanego poradnictwa
zawodowego w Polsce”, zorganizowanej w dniach 5-6 kwietnia 2000, skoncentrowali się na analizie
obecnie funkcjonujД…cego systemu poradnictwa zawodowego w Polsce oraz prГіbie stworzenia
modelu zintegrowanego, korzystajД…c z doЕ›wiadczeЕ„ krajГіw Unii Europejskiej.
Kontynuacja tych rozważań miała miejsce podczas ogólnopolskiej konferencji „Model
zintegrowanego poradnictwa zawodowego – nowe problemy i zadania”, która odbyła się 5 i 6
grudnia 2001. TematykД™ poprzedniego spotkania poszerzono o zagadnienia wynikajД…ce z
wprowadzonej reformy administracyjnej kraju. Poruszane zagadnienia uzupeЕ‚niono takЕјe o
problematykД™ eurodoradztwa, czyli doradztwa zawodowego prowadzonego na skalД™ europejskД…,
obejmujД…cego swoim zakresem osoby, chcД…ce podjД…Д‡ pracД™ w innym kraju.
Podczas przeprowadzonej w dniach 7-8 grudnia 2000 konferencji miД™dzynarodowej z
udziałem zagranicznych ekspertów „Bilans kompetencji – nowe narzędzie planowania i
zarządzania karierą zawodową” uczestnicy mieli okazję zapoznać się z francuskim narzędziem
oceny kompetencji, ktГіrych nabycie nie zostaЕ‚o uprzednio udokumentowane odpowiednimi
certyfikatami.
18 i 19 wrzeЕ›nia 2002 odbyЕ‚o siД™ ogГіlnopolskie seminarium poЕ›wiД™cone rozwojowi
niepublicznego poradnictwa zawodowego. Konferencję tę można określić mianem prekursorskiej,
albowiem system niepublicznego doradztwa zawodowego wЕ‚aЕ›ciwie w Polsce nie istnieje.
W ramach spotkaЕ„ OgГіlnopolskiego Forum Poradnictwa Zawodowego poruszano miД™dzy innymi
tematykД™ roli szkoЕ‚y w planowaniu kariery zawodowej uczniГіw (9-10 listopada 2000), ksztaЕ‚cenia i
doskonalenia doradcГіw zawodowych w kontekЕ›cie przystД…pienia Polski do Unii Europejskiej (29-30
marca 2001) oraz wykorzystywania technologii informacyjnych w pracy doradcГіw zawodowych
(19-20 wrzeЕ›nia 2002).
26
A. MaЕ‚eta: OgГіlnopolskie Forum Poradnictwa Zawodowego. BKKK 2002.
47
DziaЕ‚ania podejmowane w ramach OgГіlnopolskiego Forum Poradnictwa Zawodowego umoЕјliwiajД…
nie tylko podniesienie kwalifikacji osГіb zajmujД…cych siД™ doradztwem i integracjД… Е›rodowiska, ale
także pomagają dostosować system polski do nowoczesnych standardów europejskich.
5.
SamoЕ›wiadomoЕ›Д‡ i automotywacja doradcГіw
W Polsce dotychczas nie przeprowadzono badaЕ„ dotyczД…cych Е›wiadomoЕ›ci zawodowej i
motywacji doradcГіw zawodowych. MoЕјna jedynie poЕ›rednio odnieЕ›Д‡ siД™ do motywacji osiД…gniД™Д‡ i
toЕјsamoЕ›ci zawodowej doradcГіw poprzez ocenД™ ich zachowaЕ„.
Doradcy zawodowi zatrudnieni w poradniach psychologiczno-pedagogicznych, urzД™dach pracy
i szkoЕ‚ach wyЕјszych (Biura Karier) prezentujД… wysoki poziom motywacji osiД…gniД™Д‡, czego wyrazem
jest uczestnictwo w wielu formach szkolenia i doskonalenia zawodowego (kursy, seminaria,
konferencje naukowe, podejmowanie nauki na studiach podyplomowych). PodejmujД… takЕјe wiele
nowych inicjatyw i dziaЕ‚aЕ„, ktГіre wykraczajД… poza rutynowe prace w zakresie poradnictwa
zawodowego np. poprzez opracowywanie wspГіlnie z doradcami zagranicznymi projektГіw w ramach
programu Leonardo da Vinci, a takЕјe poprzez czynny udziaЕ‚ w waЕјnych wydarzeniach w dziedzinie
poradnictwa zawodowego (referaty i wystД…pienia na Ељwiatowym Kongresie Poradnictwa Szkolnego
i Zawodowego w maju 2002 w Warszawie).
BiorД…c pod uwagД™, zwЕ‚aszcza w sЕ‚uЕјbach zatrudnienia fakt zniszczenia systemu urzД™dГіw pracy,
ktГіry spowodowaЕ‚, Ејe doradcy zawodowi pracujД… obecnie w trudniejszych warunkach niЕј
poprzednio (np. brak odpowiedniego wsparcia finansowego dla rozwoju poradnictwa w
Powiatowych UrzД™dach Pracy i Centrach Informacji i Planowania Kariery Zawodowej
Wojewódzkich Urzędów Pracy) – ich motywację i tożsamość zawodową należy ocenić bardzo
pozytywnie.
6.
Bibliografia
1. A. Kargulowa: Poradnictwo jako wiedza i system dziaЕ‚ania. WstД™p do
poradoznawstwa. Wyd. Uniwersytet WrocЕ‚awski, WrocЕ‚aw 1986, s. 52-54.
2. B. Wojtasik: Doradca zawodu. Studium teoretyczne z zakresu poradoznawstwa.
Wyd. Uniwersytet WrocЕ‚awski, WrocЕ‚aw 1994, s. 3.
3. B.J. Ertelt: Nowe trendy w poradnictwie zawodowym w Narodowe Centrum
Zasobów Poradnictwa Zawodowego – Rozwój Eurodoradztwa. Zeszyty
informacyjno-metodyczne doradcy zawodowego. Krajowy UrzД…d Pracy, Warszawa
2002. Nr 22, s. 41.
48
4. E.L. Herr, S.H. Cramer: Planowanie kariery zawodowej. Zeszyty informacyjnometodyczne doradcy zawodowego Nr 15. Krajowy UrzД…d Pracy, Warszawa 2001,
s.53.
5. A. Paszkowska-Rogacz: Warsztat pracy europejskiego doradcy kariery zawodowej.
Krajowy OЕ›rodek Wspierania Edukacji Zawodowej, Warszawa 2002, s. 13.
6. E.L. Herr, S.H. Cramer: Orientacja i poradnictwo zawodowe na przestrzeni Ејycia.
Krajowy UrzД…d Pracy, Warszawa 2001, materiaЕ‚y powielone, s. 20-21.
7. A. Paszkowska-Rogacz: Warsztat pracy europejskiego doradcy kariery zawodowej.
Krajowy OЕ›rodek Wspierania Edukacji Zawodowej, Warszawa 2002.
8. WojewГіdzki UrzД…d Pracy w Krakowie (red.): Rozwijanie indywidualnych cech
uЕ‚atwiajД…cych zatrudnienie. Zeszyty informacyjno-metodyczne doradcy zawodowego
Nr 20. KrakГіw 2002.
9. G. Morys-Gieorgica: Warsztat bilansu kompetencji – analiza potencjału metody w:
Bilans kompetencji – nowe narzędzie planowania i zarządzania karierą zawodową.
BKKK 2000.
10. A. MaЕ‚eta: OgГіlnopolskie Forum Poradnictwa Zawodowego. BKKK 2002.
49
CzesЕ‚aw Noworol
Pracownia Psychometrii
i Analiz JakoЕ›ci ProcesГіw Edukacji
Uniwersytet JagielloЕ„ski
NOWE TECHNOLOGIE I METODY PRACY W PORADNICTWIE ZAWODOWYM JAKO
ODPOWIEDЕ№
NA POTRZEBY MEDIÓW l INNYCH ROZWIJAJĄCYCH SI� PR�ŻNIE SEKTORÓW
Szybki rozwГіj wielu sektorГіw, a w szczegГіlnoЕ›ci mediГіw przy rГіwnoczesnym burzliwym
prosperity nowoczesnych technologii stawia nowe wyzwania przed poradnictwem zawodowym.
Wyzwania te nie tyle dotyczД… meritum poradnictwa zawodowego ile nowych metod pracy i
stosowania nowoczesnych technologii.
1. DIAGNOSTYKA W PORADNICTWIE ZAWODOWYM
Diagnostyka zawodowa prowadzona jest w oparciu o profesjonalne narzД™dzia badawcze, gЕ‚Гіwnie
testy i kwestionariusze. W przypadku kiedy stosowane narzД™dzia sД… testami psychologicznymi, ktГіre
stosuje psycholog mГіwi siД™ o diagnostyce psychologicznej. W poradnictwie zawodowym,
diagnostyka (psychologiczna) odgrywa podstawowД… rolД™ w procesie wspomagania podejmowania
decyzji zawodowych i edukacyjnych na kaЕјdym poziomie rozwoju kariery zawodowej czЕ‚owieka.
Profesjonalne kwestionariusze oraz testy (psychologiczne) sД… niewД…tpliwie kluczowymi narzД™dziami
wspomagajД…cymi procesy decyzyjne dziД™ki moЕјliwoЕ›ci pomiaru takich cech czЕ‚owieka jak poziom
inteligencji, osiД…gniД™Д‡, kompetencji, rozwoju zainteresowaЕ„, uzdolnieЕ„ zawodowych,
komunikowania siД™, zachowaЕ„ spoЕ‚ecznych i organizacyjnych, wypalenia zawodowego, stabilnoЕ›ci
emocjonalnej oraz cech osobowoЕ›ci i temperamentu.
Kwestionariusze i testy sД… ponadto wykorzystywane do rГіЕјnych celГіw specjalnych w procesach
wspomagających zarządzanie kadrami w organizacjach. Przykładowo wymienić można procedury
doboru i selekcji pracownikГіw, systemy ocen pracowniczych czy teЕј wprowadzanie zmian
organizacyjnych.
Zagadnienie roli Nowych Technologii i metod pracy w poradnictwie zawodowym obejmuje zatem, w
pierwszym rzД™dzie, problem stosowania testГіw i kwestionariuszy w wersji klasycznej oraz
50
komputerowej, metod symulacyjnych [typu Assessment Center) z wykorzystaniem technik
multimedialnych oraz bilansu kompetencji.
1.1. Rola doradcy zawodowego
Rola doradcy zawodowego nie zmienia siД™ w rozpatrywanym kontekЕ›cie Nowych Technologii i
metod pracy, co do meritum in extenso, natomiast staje wobec nowych wyzwaЕ„ i moЕјliwoЕ›ci. W
tym sensie Nowe Technologie sД… dla doradcy zawodowego nowoczesnymi narzД™dziami, ktГіre
powinny nie tylko ułatwiać mu pracę ale przede wszystkim pomagać w podejmowaniu większej
iloЕ›ci trafnych decyzji oraz zwiД™kszeniu prawdopodobieЕ„stwa prognostycznego w procesach
planowania karier edukacyjnych i zawodowych. Z tego punktu widzenia powinny stanowić
rГіwnoczeЕ›nie centralny wymiar odpowiedzi na wyzwania dynamicznie rozwijajД…cych siД™ sektorГіw,
a w szczegГіlnoЕ›ci sektora mediГіw.
Należy tutaj podkreślić jakie Nowe Technologie są lub będą dostępne doradcy, w
niedЕ‚ugim czasie:
a. Telefon (klasyczny i komГіrkowy + faks) b. Komputer (testy klasyczne i
komputerowe + wspomaganie
diagnozy) c. InternД™! (sieci klasyczne + tel. kom.)
d. Multimedia (kamery, tv, video + cyfrowe + dvd)
1.1.1. Doradca zawodowy
W kontekЕ›cie stosowania kwestionariuszy i testГіw psychologicznych pojawia siД™ nieodЕ‚Д…cznie,
szeroko dyskutowany problem w poradnictwie zawodowym, dotyczД…cy wyksztaЕ‚cenia doradcy
zawodowego. W szczególności bardzo ważna wydaje się być odpowiedź na pytanie czy doradca
zawodowy powinien być psychologiem?
Jak zwykle, w kontekЕ›cie tak zЕ‚oЕјonej problematyki, trudno jest o jednoznacznД… prostД… odpowiedЕє.
Tym niemniej, problem ten może być zupełnie sensownie rozwiązany:
a. z jednej strony przez dotychczasowe doЕ›wiadczenia praktyki
i. w każdym zespole doradców zawodowych powinien być
zatrudniony przynajmniej jeden doradca-psycholog
ii. przygotowanie wiД™kszej liczby narzД™dzi wspomagajД…cych
51
diagnozД™ dla doЕ›wiadczonych doradcГіw zawodowych
b. z drugiej strony przez propozycje edukacyjne
i. uwzglД™dniania w procesie ksztaЕ‚cenia doradcГіw zawodowych podstaw diagnostyki
psychologicznej (moduЕ‚y podstaw psychologii, psychometrii i statystyki)
ii.
otwarcie kierunku ksztaЕ‚cenia o profilu Doradca Zawodowy
iii.
studia podyplomowe i inne formy doksztaЕ‚cania doradcГіw
W szczegГіlnoЕ›ci ksztaЕ‚cenie doradcГіw zawodowych w kontekЕ›cie osobnego kierunku lub
specjalności zarządzania kadrami wydaje się być szczególnie atrakcyjne. W kontekście Nowych
Technologii i metod pracy osadzenie problematyki ksztaЕ‚cenia w szerokim kontekЕ›cie
organizacyjnym, ujmujД…cym stosowanie w praktyce osiД…gniД™Д‡ psychologii, socjologii i antropologii
oraz badania zachowań człowieka w sytuacji pracy wydaje się być koniecznością bez której doradca
nie będzie mógł sprostać wymaganiom wynikającym z potrzeb dynamicznie rozwijających się
sektorГіw, a w szczegГіlnoЕ›ci sektora mediГіw.
1.1.2. Testy w poradnictwie zawodowym
IstotД… poradnictwa zawodowego jest planowanie karier zawodowych w rГіЕјnorakiej perspektywie
czasowej: punktowo (doraЕєnie), prognostycznie (w pewnej perspektywie czasowej) oraz
strategicznie (longitudinalnie i docelowo). Inne sfery dziaЕ‚alnoЕ›ci zwiД…zane z doborem i selekcjД…
kadr pracowniczych czy teЕј przekwalifikowywania pracownikГіw, zapobiegania i redukcji
bezrobocia, prowadzД… w swej istocie do optymalnego skojarzenia czЕ‚owieka z pracД… (zawodem) i
wykonywane sД… przewaЕјnie punktowo, rzadziej prognostycznie.
W niemalże każdym aspekcie działalności, doradca zawodowy musi korzystać z metod
indywidualnych i grupowych, ktГіre pozwalajД… na uzyskanie obrazu osГіb, ktГіre sД… podmiotem jego
dziaЕ‚alnoЕ›ci. StД…d rola profesjonalnych narzД™dzi badawczych i diagnostycznych Testy, ktГіre sЕ‚uЕјД… do
pomiaru rГіЕјnych cech czЕ‚owieka, a w szczegГіlnoЕ›ci aspektГіw zwiД…zanych z kompetencjami,
uzdolnieniami i preferencjami zawodowymi powinny spełniać kryteria psychometryczne (rzetelności
i trafnoЕ›ci). W tym sensie sД… to zazwyczaj testy psychometryczne. Nie oznacza to bynajmniej, Ејe nie
mogą być one stosowane przez doświadczonych doradców zawodowych, którzy nie są
psychologami. Tylko psychologiczne testy kliniczne wymagajД… wspГіЕ‚pracy z doЕ›wiadczonym
doradcД…-psychologiem. JednakЕјe, stosowanie testГіw klinicznych jest rzadkie i specyficzne w
poradnictwie zawodowym. Może mieć szersze znaczenie w poradnictwie dla osób
niepeЕ‚nosprawnych.
1.1.3. NT i ich rola w procesie doradczym
52
Należy podkreślić tutaj, że rola NT w procesie doradczym jest pomocnicza in extenso.
Stwierdzenie to jest bardzo waЕјne, poniewaЕј rola NT jest czД™sto hegemonizowana w opinii
spoЕ‚ecznej, a zwЕ‚aszcza w kontekЕ›cie sektora mediГіw. NT sД… bardzo przydatne w procesie zbierania
i przetwarzania danych. Mogą ułatwiać kontakt oraz mogą być pomocne w procesach
diagnostycznych.
1.1.3.1. Testy
Testy, najczД™Е›ciej sД… stosowane w postaci klasycznej tzn. typu papier-oЕ‚Гіwek oraz testy
wykonaniowe. Tym niemniej dostępnych jest coraz więcej testów komputerowych. Należy zwrócić
uwagД™, Ејe test klasyczny i komputerowy to nie jest ten sam test. Komputerowa wersja testu wymaga
opracowania osobnych norm i psychometrycznych wskaЕєnikГіw dobroci testu.
1.1.3.2. Banki danych
Nowoczesne komputery oraz sieci internetowe pozwalajД… na szybkie tworzenie i korzystanie z
banków danych. Doradca zawodowy może tworzyć własny bank danych i może korzystać z
dostД™pnych bankГіw danych np. moЕјliwoЕ›ci edukacyjnych, lokalnego czy teЕј transnacjonalnego
rynku pracy itp.
1.1.3.3. Banki testГіw
Podobnie jak banki danych, Е‚atwo tworzy siД™ banki testГіw. Tym niemniej dostД™pnoЕ›Д‡
profesjonalnych narzД™dzi wspomagajД…cych proces poradnictwa zawodowego wcale nie jest duЕјa.
Profesjonalne testy nie sД… tanie i korzystanie z nich zwiД…zane jest z przestrzeganiem praw autorskich.
Należy zwrócić szczególną uwagę na dużą dostępność multimedialnych metod, które z znacznej
mierze nie sД… profesjonalnymi narzД™dziami diagnostycznymi ani badawczymi.
Duża dostępność różnego rodzaju „testów" w internecie jest mało lub w ogóle nie przydatna,
poniewaЕј nie sД… to zazwyczaj testy profesjonalne. W zwiД…zku z tym nie sД… przydatne jako narzД™dzia
dla doradcy zawodowego.
1.1.3.4. Rola internetu
Jak juЕј zostaЕ‚o powiedziane rola internetu jest rolД… pomocniczД…. Jest to wyЕ‚Д…cznie nowoczesne
narzędzie, ułatwiające proces porozumiewania się na odległość. Internet może być wykorzystany do
zbierania danych, do korzystania z baz danych oraz do prowadzenia analiz rynku pracy.
Internet może być również wykorzystany w procesie testowania. W tym przypadku jednak, doradca
musi dysponować odpowiednim narzędziem badawczym
1.1.3.5. Poradnictwo zawodowe przez telefon
W niektГіrych krajach europejskich rozwiniД™te jest poradnictwo zawodowe przez telefon.
Forma ta jest coraz bardziej popularna, w miarД™ rozwoju sieci telefonii komГіrkowej.
53
Problem korzystania z testГіw przez telefon jest czД™Е›ciowo rozwiД…zany. Tylko niektГіre testy mogД…
być stosowane przez telefon. Doradca może jednak prowadzić proces doradczy przez telefon, a w
razie potrzeby może umówić się na sesję testową. Forma ta może być bardzo wygodna, zwłaszcza
dla osoby zamierzającej zaplanować swoją ścieżkę kariery zawodowej (i/lub edukacyjnej) czy też
dla osoby zamierzającej zmienić pracę. Również osoby aktywnie poszukujące (nowej) pracy
wybierajД… chД™tnie takД… moЕјliwoЕ›Д‡.
Warto zwrócić uwagę, że doradca zawodowy, występuje, w poradnictwie przez telefon, bardziej w
roli eksperta niż doradcy in extenso. W takiej sytuacji dobrze jest jeżeli może dysponować
Komputerowym Systemem Informacji oraz Planowania Karier Zawodowych l Edukacyjnych (pn.
2.1).
Warto również podkreślić, forma poradnictwa przez telefon nie jest przydatna w sytuacji selekcji
pracownikГіw.
1.1.3.6. Korespondencyjne poradnictwo zawodowe
Korespondencyjne poradnictwo zawodowe jest stosunkowo maЕ‚o popularne w Europie. Ta forma
bardziej przyjęła się w Stanach Zjednoczonych, chociaż obecnie można zaobserwować jej stopniowy
zanik.
NajczД™Е›ciej stosowana jest w procesach rekrutacji pracownikГіw. Kandydaci otrzymujД… listownie
zestaw testГіw do wypeЕ‚nienia. WypeЕ‚nione kwestionariusze odsyЕ‚ajД… w specjalnych kopertach.
Wszystkie osoby otrzymujД…
1.2. Informatyczny system planowania karier zawodowych
OmГіwione dotychczas zastosowania NT w poradnictwie zawodowym nasuwa myЕ›l
wprowadzenia zintegrowanego systemu informatycznego, ktГіry wspieraЕ‚by proces planowania
karier zawodowych. System taki powinien spełniać kilka istotnych ogólnych założeń:
• Systemu Integracyjnego
> ZЕ‚oЕјonego z podsystemГіw umoЕјliwiajД…cych planowanie Е›cieЕјek karier
edukacyjnych i zawodowych
> PosiadajД…cego wЕ‚asne bazy danych o moЕјliwoЕ›ciach edukacyjnych i rynku
pracy lub automatycznego dostД™pu do takich baz, z moЕјliwoЕ›ciД… korzystania z
nich w systemie
• Systemu wspierającego diagnozę
# PozwalajД…cego na korzystanie z wynikГіw testГіw klasycznych (papier-oЕ‚Гіwek)
• Możliwość łatwego wprowadzania wyników testów do
54
systemu
> PosiadajД…cego wЕ‚asnД… bazД™ testГіw w wersji komputerowej do bezpoЕ›redniego
stosowania
• Systemu wspomagającemu planowanie ścieżek karier edukacyjnych i
zawodowych
Należy podkreślić, że próby takie zostały podjęte w różnych krajach europejskich (głównie Wielka
Brytania i Francja) oraz w Stanach Zjednoczonych. Najbardziej dojrzaЕ‚y system, ktГіry speЕ‚nia
wszystkie postawione zaЕ‚oЕјenia, powstaЕ‚ w Pensylwanii (USA), opracowany przez American
College Testing (1999).
2. NT wspierajД…ce proces diagnozy i planowania karier zawodowych i edukacyjnych w poradnictwie
zawodowym
W świetle dotychczasowych rozważań można zauważyć, że rola NT jest w swej istocie pomocnicza.
Tym niemniej niezaleЕјnie od wielu czД…stkowych rozwiД…zaЕ„, naturalnie wynikajД…cych z zalet i
możliwości technicznych samych narzędzi, NT będą odgrywać coraz większą rolę w poradnictwie
zawodowym.
2.1. Komputerowy System Informacji oraz Planowania Karier Zawodowych
Edukacyjnych- KSIPK
Schemat
funkcjonalny, przedstawiajД…cy ideД™ i moЕјliwoЕ›ci zastosowania KSIPK w poradnictwie
zawodowym jest przedstawiony na Rysunku 1. Łatwo zauważyć, że KSIPK spełnia założenia
przedstawione w pn. 1.2.
Warto zauważyć, że KSIPK powinien posiadać własne testy uzdolnień i preferencji
zawodowych, komputerowД… bazД™ zawodГіw, szkГіЕ‚ i programГіw edukacyjnych oraz program
generujД…cy listД™ potencjalnych zawodГіw, szkГіЕ‚ lub innych moЕјliwoЕ›ci edukacyjnych.
55
Rysunek modelu decyzyjnego - kariery
56
2.1.1. Rola doradcy zawodowego
UwaЕјne przestudiowanie modelu (rys. 1) wykazuje jak istotnД… rolД™ peЕ‚ni doradca zawodowy
oraz jaka jest rola NT w systemie poradnictwa zawodowego.. Doradca jest niewД…tpliwie
postaciД… centralnД…, organizujД…cД… caЕ‚y proces i czuwajД…cД… merytorycznie nad jego przebiegiem.
Podejmuje on ponadto szereg decyzji i pomaga osobie planujД…cej jakikolwiek etap kariery
zawodowej i edukacyjnej w podjД™ciu decyzji o moЕјliwie najwiД™kszym prawdopodobieЕ„stwie
powodzenia zawodowego.
Doradca wspomaga proces podejmowania decyzji wyboru pracy, zawodu, Е›cieЕјki
edukacyjnej, planowania kariery zawodowej od samego poczД…tku (Rys. 1.):
^ Interwiew doradcy 1:1
^ Przeprowadzenie testГіw uzdolnieЕ„ i preferencji zawodowych
^ OkreЕ›lenie grupy potencjalnych zawodГіw (szkГіЕ‚)
^ Doradca pomaga kandydatowi wybrać listę potencjalnych możliwości
edukacyjnych
^ Doradca pomaga kandydatowi znaleźć ofertę pracy, wypełnić aplikację, napisać
list intencyjny, przygotować się do interwiew itp.
3. Testy zainteresowaЕ„ zawodowych
3.1. ZdS - Zestaw do samobadania
3.2. KPZ - Kwestionariusz preferencji zawodowych
3.3. Sll - Strong Interest lnventory
3.4. COPS - Career Occupational Preference Survey
3.5. CDM - Career Decision Making Survey
3.6. CAI - Career Assessment lnventory
3.7. UNIACT - Career Planning (skala zainteresowaЕ„)
4. Testy uzdolnieЕ„ zawodowych
57
4.1. BTUO - Bateria testГіw uzdolnieЕ„ ogГіlnych
4.2.ASVAB - Armed Services Vocational Aptitude Bartery
4.3.UNICAT - Career Planning (skala uzdolnieЕ„)
4.4. CPP - Career Planning Program
4.5. DAT - Differential Aptitude Tests
5. Jak interpretować testy zainteresowań i uzdolnień zawodowych stosując KSIPK?
6. Uzyskane wyniki testów mogą być interpretowane w jednolity sposób, zgodnie z
klasyfikacjД… zawodГіw wedЕ‚ug teorii Roe, KЕ‚os oraz Holland. Analiza tych teorii wraz
klasyfikacjД… zawodГіw dokonanД… przez ACT doprowadziЕ‚a do wyrГіЕјnienia dwГіch bipolarnych
wymiarГіw Idee/Dane oraz Ludzie/Rzeczy, ktГіre dobrze rГіЕјnicujД… zawody.
6.1. Idee
Teorie, wiedza, nowe sposoby wyraЕјania czegoЕ› np. naukowo, sЕ‚ownie, muzycznie,
artystycznie
Zadania w pracy z ideami odnoszД… siД™ do dziaЕ‚aЕ„ twГіrczych, odkrywczych,
nowatorskich, interpretacyjnych itd.
Typowe zawody: naukowiec, artysta, kompozytor
6.2. Dane
Fakty, liczby, systematyczne procedury dostarczania dГіbr czy usЕ‚ug dla ludnoЕ›ci,
Zadania w pracy z danymi odnoszД… siД™ do dziaЕ‚aЕ„ zwiД…zanych ze zbieraniem,
organizowaniem, weryfikowaniem i transmisjД… faktГіw i/lub danych,
Typowe zawody: ksiД™gowy, kontroler ruchu na lotnisku, broker gieЕ‚dowy
6.3. Ludzie
Opieka nad innymi, usЕ‚ugi,
58
Zadania w pracy z ludЕєmi odnoszД… siД™ do dziaЕ‚aЕ„ zwiД…zanych z pomaganiem,
informowaniem, usЕ‚ugami, rozrywkami,
Typowe zawody: nauczyciel, lekarz, pielД™gniarka, sprzedawca,
6.4. Rzeczy
Maszyny, narzД™dzia, zwierzД™ta, roЕ›liny
Zadania w pracy z ludЕєmi odnoszД… siД™ do dziaЕ‚aЕ„ zwiД…zanych z produkowaniem,
naprawianiem, usЕ‚ugami i transportem Typowe zawody: rolnicy, hodowcy, inЕјynierowie,
piloci.
59
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
132
Размер файла
711 Кб
Теги
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа