close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

878 kapanova d. e. leksika-semantikalikh ristegi birlikterdin juyelilik baylanisi

код для вставкиСкачать
164
Вестник ПГУ Же2 2009
Теруге 11.06.2009 ж. жіберілді. Басуға 16.06.2009 ж. қол қсйылды.
Форматы 70x100 1/16. Кітап-журнал қағазы.
Көлзмі шартты 7,15 б.т. Таралымы 300 дана. Бағасы келісім бойынша.
Компьютерде терген М.А. Ескожинова
Корректорлар: Г.Т. Ежиханова, Б.В. Нұрғожина
Тапсырыс № 0979
Сдано в набор 11.06.2009 г. Подписано в печать 16.06.2009 г.
Формат 70x100 1/16. Бумага книжно-журнальная.
Объем 7,15 уч.-изд. п. Тираж 300 экз. Цена договорная.
Компьютерная верстка М.А. Ескожинова
Корректоры: Г.Т. Ежиханова, Б.В. Нургожина
Заказ № 0979
«КЕРЕКУ» баспасы
С. Торайгыров атындагы
Павлодар мемлекеттік университета
140008, Павлодар қ., Ломова к-сі, 64,137 каб.
45-11-43
E-mail: publish@psu.kz
серия Гуманитарная
С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік
университетінің ғылыми журналы
Научный журнал Павлодарского государственного
университета им. С. Торайгырова
1997 ж ылы қурылган
Основан в 1997 г.
ПМУ
ХАБАРШ Ы СЫ
ВЕСТНИК П ГУ
СЕРИЯ ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ
2&009
1
2
Вестник ПГУ Же2 2009
Научный журнал Павлодарского государственного университета им. С. Торайгырова
СВИДЕТЕЛЬСТВО
о постановке на учет средства массовой информации
№ 4532-Ж
выдано Министерством культуры, информации и общественного согласия
Республики Казахстан
31 декабря 2003 года
Главный редактор:
Сарбалаев Ж.Т., канд. филол наук, профессор
Редакционная коллегия:
Еспенбетов А.С., д-р филол наук, проф.
Кенжебалина Г.Н., к.ф.н., доцент.
Жусип К.П., д-р филол наук, проф.
Нургалиев Р.Н., д-р филол наук, проф.
Хасанулы Б., д-р филол наук, проф.
Сейтахметова Г.Н. (тех. редактор)
Демесинова Г.Х., (отв. секретарь) к.ф.н., доцент.
За достоверность материалов и рекламы ответственность несут авторы и рекламодатели.
Мнение авторов публикаций не всегда совпадает с мнением редакции.
Редакция оставляет за собой право на отклонение материалов.
Рукописи и дискеты не возвращаются.
При использовании материалов журнала ссылка на «Вестник ПГУ» обязательна.
© ПГУ им. С. Торайгырова
серия Гуманитарная
163
2.
Андреева С.А. Название книги. Место издания
(например, М.:) Издательство (например, Наука,) год из­
дания. Общее число страниц в книге (например, 239 с.)
или конкретная страница (например, С. 67.)
На отдельной странице (в бумажном и электрон­
ном варианте) приводятся сведения об авторе: - Ф.И.О.
полностью, ученая степень и ученое звание, место
работы (для публикации в разделе “Наши авторы”);
- полные почтовые адреса, номера служебного и до­
машнего телефонов, E-mail (для связи редакции с автора­
ми, не публикуются);
- название статьи и фамилия (-и) автора(-ов) на казах­
ском, русском и английском языках (для “Содержания”).
4. Иллюстрации. Перечень рисунков и подрисуночные
надписи к ним представляют по тексту статьи. В элект­
ронной версии рисунки и иллюстрации представляются в
формате TIF или JPG с разрешением не менее 300 dpi.
5. Математические формулы должны быть набраны
как Microsoft Equation (каждая формула - один объект).
6. Автор просматривает и визирует гранки статьи и
несет ответственность за содержание статьи.
7. Редакция не занимается литературной и стилис­
тической обработкой статьи. Рукописи и дискеты не
возвращаются. Статьи, оформленные с нарушением тре­
бований, к публикации не принимаются и возвращаются
авторам.
8. Рукопись и дискету с материалами следует направ­
лять по адресу:
637034, Республика Казахстан, г. Павлодар, ул. Ло­
мова, 64,
Павлодарский государственный университет им. С.
Торайгырова,
Научный издательский центр.
Тел. (8 7182) 45-11-43, факс: (8 7182) 45-11-96.
E-mail: publish@psu.kz
Наши реквизиты:
РГКП “Павлодарский государственный университет
им. С. Торайгырова
г. Павлодар, ул. Ломова, 64, РНН 451800030073
Р/с001609696 ОАО “Банк Туран Алем” г.Павлодар,
БИК 193201311
162
Вестник ПГУ Же2 2009
ПРАВИЛА ДЛЯ АВТОРОВ
(“Вестник ПГУ”, “Наука и техника Казахстана”,
“Өлкетану-Краеведение”)
1. В журналы принимаются рукописи статей по всем
научным направлениям в 1 экземпляре, набранных на
компьютере, напечатанных на одной стороне листа с полу­
торным межстрочным интервалом, с полями 3 см со всех
сторон листа и дискета со всеми материалами в текстовом
редакторе “Word 7,0 ('97, 2000) для Windows”.
2. Общий объем рукописи, включая аннотацию, ли­
тературу, таблицы и рисунки, не должен превышать 8-10
страниц.
3. Статья должна сопровождаться рецензией доктора
или кандидата наук для авторов, не имеющих ученой
степени.
4. Статьи должны быть оформлены в строгом соот­
ветствии со следующими правилами: - УДК по таблицам
универсальной десятичной классификации;
- название статьи: кегль -14 пунктов, гарнитура - Times
New Roman Суг (для русского, английского и немецкого
языков), KZ Times New Roman (для казахского языка),
заглавные, жирные, абзац центрованный;
- инициалы и фамилиями) автора(-ов), полное название
учреждения: кегль - 12 пунктов, гарнитура - Arial (для
русского, английского и немецкого языков), KZ Arial (для
казахского языка), абзац центрованный;
- аннотация на казахском, русском и английском язы­
ках: кегль -10 пунктов, гарнитура - Times New Roman (для
русского, английского и немецкого языков), KZ Times New
Roman (для казахского языка), курсив, отступ слева-справа
-1 см, одинарный межстрочный интервал;
- текст статьи: кегль - 12 пунктов, гарнитура - Times
New Roman (для русского, английского и немецкого
языков), KZ Times New Roman (для казахского языка),
полуторный межстрочный интервал;
- список использованной литературы (ссылки и при­
мечания в рукописи обозначаются сквозной нумерацией
и заключаются в квадратные скобки). Список литературы
должен быть оформлен в соответствии с ГОСТ 7.1-84.например:
ЛИТЕРАТУРА
1.
Автор. Название статьи // Название журнала. Год
издания. Том (например, Т.26.) номер (например, № 3.)
страница (например С. 34. или С. 15-24.)
серия Гуманитарная
3
МАЗМ¥НЫ
Н. Әбдікәрім
Қазак, Монгол тілдершдегі көмекші есімдердің сишаксисгік қолданысы....6
С.Ш. Айтұғанова
Лирикалық проза туралы.................................................................... 15
М Л . Анафинова
Ағылшын заң термині халықаралық келісім-шарт пен шартты
толықтырудың нггізі............................................................................ 22
M.JI. Анафинова
Халықаралық келісім-шарттар мен үағадаластықтардағы
композициялық қүрылымдарда ағылшын заң терминдерінің
прагматикалық қызметі....................................................................... 35
Б.К. Ахметова
Тілдік коммуникациялық қатынастың конфликті амалмен үзілу
кезіндегі тиімсіз әсері ретінде............................................................ 47
Қ.М. Байтанасова
“Елім-айлап өткен өмір” романындағы “атамекен”
концептісінің мәні............................................................................... 55
М.Н. Баратова
Мәшһүр-Жүсіп Көпейүлы жазбаларындағы алмастырулардың
қолданылу ерекшелігі.......................................................................... 66
Г.З. Бейсембаева
Терминология мен социолингвистиканың өзара әсері туралы........ 72
А.Т. Жаманкөзова
Қанат Жойқынбековтің «Әйел өмірі» романындағы жеке
түлға мен қоғам арасындағы қақтығыс»............................................ 84
Н.К. Жүсіпов
Ғылыми-көпшілік жәнг ғылыми сипаттағы жарияланымдар.......... 97
Д.Б. Капанова
Лексика-семангикалық өрістегі бірліктердің жүйелішк байланысы....109
Т.С. Кульпеисова
Символ еюнші коммуникагавггікбелгі регінде ж ә і е о н ь щ т іл д ік табиғаты...119
Г.А. Омарбекова
Концепт лингвокогнитивтік іс-әрекеттің нәтижесі ретінде, оның
типологиясы....................................................................................... 128
Г.Т. Тілеубердина
Халық ақыны Көкоі Шәкеевіің айгыста көтергш әі^мепік мәсеіЕіЕрі__139
А.Д. Цветкова
Орталық - Солтүстік Қазақстан славяндарыньщ библия
аңыздарындағы христиан мерекежрінің халықтық этиологиясы........ 148
4
Вестник ПГУ Же2 2009
СОДЕРЖАНИЕ
Н. Абдикарим
Синтаксическое употребление служебных имен казахского и
монгольского языков............................................................................. 6
С.Ш. Айтуганова
О лирической прозе............................................................................. 15
M.JI. Анафинова
Английский юридический термин как основа составления
международного контракта и договора............................................. 22
M.JI. Анафинова
Прагматические функции английских юридических терминов в
композиционной структуре международных контрактов и
договоров.............................................................................................35
Б.К. Ахметова
Конфликтное прерывание речевой коммуникации как
шэффективное общение....................................................................... 47
К.М. Байтанасова
Проблгма концепта “атамекен” в романг “Елім-айлап өткш өмір”......55
М.Н. Баратова
Своеобразное использование метонимии в произведшиях М Ж Копеева.,.66
Г.З. Бейсембаева
Взаимодействие терминологии и социолингвистики...........................72
А.Т. Жаманкозова
Конфликт личности и общества в ромаж К. Жсйкынбекова
«Әйел өмірі»......................................................................................... 84
Н.К. Жусупов
Публикации научно-обществшного и научного значшия.................. 97
Д.Е. Капанова
Систематическое оношаше единрщ в лгксико-семантическом полг...109
Т.С. Кульпеисова
Символ как вторичный коммуникативный знак и его языковая
природа............................................................................................... 119
Г.А. Омарбекова
Концепт как результат лингвокогнитивной деятельности
и его типология...................................................................................128
Г.Т. Тілубердина
Социальные вопросы в айтысах Кокена Шакеева........................... 139
А.Д. Цветкова
Народная этиология христианских праздников в бибжйских лггендах
славян Центрально-Северного Казахстана......................................... 148
серия Гуманитарная
161
Омарбекова Гульнара Абильдаевна - к.ф.н., доцент,
КазГосЖенПУ, г. Алматы.
Тілеубердина Г.Т. - Кокшетауский государственный
университет, им. Ш. Уалиханов, г. Кокшетау.
Цветкова Алевтина Дмитриевна - к.ф.н., доцент,
Павлодарский государственный педагогический институт.
160
Вестник ПГУ Же2 2009
НАШИ АВТОРЫ
Абдикарим Н. - преподаватель кафедры казахского,
русского, английскихязыков, Карагандинский индустриальный
государственный университет, г. Темиртау.
Айтуганова Саулеш ПІамшаевпа —к.ф.н., доцент,
кафедра казахской литературы, ЕНУ им. JI.H. Гумилева.
Анафинова Мадина Латыповна - ст. преподаватель,
Северо-Казахстанский государственный университет
им. М. Козыбаева.
Ахметова Бахыт Камбаровна - старший преподаватель,
кафедра русского языка и литературы, Павлодарский
государственный педагогический институт, г. Павлодар.
Байтанасова Карлыгаш Медетовна - к.ф.н., доцент,
кафедра казахской литературы, Евразийский национальный
университет им. JIH. Гумилева, г. Астана.
Б а р а т о в а М ух а бб а т Н ур ж а уо вн а - к.ф .н.,
доцент, Павлодарский государственный университет
им. С. Торайгырова.
Б ей сем баева Гульш ат Зей н елхаби ден овн а старший преподаватель кафедры иностранных языков,
Евразийский гуманитарный институт, г. Астана.
Ж а м а н к о зо ва А р и л а н а Т ул ен ди евн а -к .ф .н ,
доцент, Евразийский национальный университет
им. JI.H. Гумилева, г. Астана.
Жусипов Нартай Куандыкович - д.ф.н., профессор,
П авл о д ар ск и й го с у д а р с т в е н н ы й у н и в е р с и т е т
им. С. Торайгы рова.
К апанова Д ам ели Е нсебековна -к.ф .н., доцент,
П авл о д ар ск и й го с у д а р с т в е н н ы й у н и в е р с и т е т
им. С. Торайгы рова.
Кульпеисова Тамара Секерж ановна - старший
преподаватель, Университет Туран-Астана, г. Астана.
серия Гуманитарная
5
CONTENT
N. Abdikarim
Syntactical function of service parts items of Kazakh and Mongolian
languages................................................................................................. 6
S.Sh. Aituganova
About lyric prose................................................................................... 15
M.L. Anafinova
English Legal Terms as a basis of International Contracts and
Agreements............................................................................................ 22
M.L. Anafinova
Pragmatic functions of English Legal Terms in a compositional
structure of International Contracts and Agreements............................. 35
B.K. Achmetova
Conflikt interruption of commucation as non effective interaction........... 47
K.M. Baitanasova
The concept problem of «fatherland» in the novel “Elim-aylap
otken omir”............................................................................................ 55
M.N. Baratowa
The distinctive quality of using the metonymy in the product of
M.Zh.Kopeev......................................................................................... 66
G.Z. Beisembayeva
The interrelation of terminology and sociolinguistics........................... 72
A.T. Zhamankozova
The conflict to personalities and society in novel K. Zhoykynbekov's
“Life of the women”............................................................................... 84
N.K. Zhusupov
The scientifically-public and scientific important publications............ 97
D.E. Kapanova
The systematic connection of the units in lexico-semanticc field....... 109
T.S. Kulpeisova
Symbol as a second communicative sign and it’s language nature.....119
G.A. Omarbekova
Concept is a result of linguistic and cognitive activity and it’s typology.... 1.28
G.T. Tyleuberdina
The social guestions in aityses of Koken Shakeev publik poen.......... 139
A.D. Tsvetkova
Traditional aetiology of Christian holidays in biblical legends of Slavs of
Central Northern Kazakhstan............................................................... 148
б
Вестник ПГУ Же2 2009
УДК 81.512.122+811.512.3]1'367
ҚАЗАҚ, МОҢҒОЛ ТІЛДЕРІНДЕГІ КӨМЕКШІ
ЕСІМДЕРДІҢ СИНТАКСИСТІК ҚОЛДАНЫСЫ
Н. Абдикарим
Қарағанды мемлекеттік индустриялық
университеті, Теміртау қ.
Түркі тілдерінің ішінен қазақ тілінің моңғол тілімен
үқсастығы жөніндегі алғашқы мәліметтер қазақтың
түңғыш ғалымы Ш .Уәлихановтың жазбаларында
белгіленіп, 1950 жылдардан бері Ғ.Мүсабаев, К.Аханов,
Ә.Қайдар, Ш.Сарыбаев, Б.Базылхан, Г.Сагийдолда,
Б.Нәпіл т.б. ғалымдар зерттеу жүмыстарын «...қазақ,
моңғол тілдеріне ортақ лексикалық және грамматикалық
параллельдерді, сондай-ақ, кейбір қазақ сөздердің
этимологиясын анықтау» [1,150] мақсатында жүргізіп
келді. Жалпы линвистика ғылымында «проблема
генетического родства уральских и алтайских языков,
с одной стороны, и алтайских языков между собой - с
другой, ждет еще подробного и детального изучения и
проверки [2,85]. Дегенмен түркі-моңғол тілдерінің
бірлестігі болған деген пікірді ғалымдарымыз қолдайды
- қазақ, моңғол тілдерінің төркіндестігін мақүлдайды.
Тіл фактілерін туыс тілдер фактілерімен салыстыру
арқылы оның қүрылу, жүмсалу ерекшелігі, аясы,
мүмкіншілігі және даму заңдылықтары танылады. Осы
түрғыдан «тілдің дамуы сөйлем қүрлысының жетіле түсуіне
жағдай жасайды... Сөйлем қүрылысының жетілуі оның
қүрамындағы сөздердің өзара байланысу тәсіліне, олардың
мағына түрлеріне қатысты. Бірақ бүл категориялар тілде
өте баяу дамиды» [3,95] ал фонетикалық және лексикалық
серия Гуманитарная
159
этнолингвистический сборник. Исследования и материалы.
-М ., 2001. С.118-150.
9.Круг Светлых дней. Православный народный
календарь. Авт. текстов и сост. В.Соколовский. - М.Д992.
10. Сорокина С.П. Канонические религиозные тексты
и обряды и их народная интерпретация: конфликт или
сотворчество? // Славянская традиционная культура и
современный мир. Выпуск 5. М., 2003. С. 230-237.
11. Шеваренкова Ю.М. Русская устная народная
легенда в ее жанровых разновидностях. Дисс. к.ф.н.
- Нижний Новгород, 2002 - 190 с.
Түйіндеме
Мацалада Орталъщ - Солтүстік Қазақстанда
цолданылатын библиялыц ацыздар материалдары
негізінде христиан м ерекелерінің халыцтық
интерпретациясы айқындаладьі
Resume
In the article thefolk interpretation of Christian holidays
is shown. It is written on the basis of biblical legends, told in
the Central Northern Kazakhstan.
158
Вестник ПГУ Же2 2009
не являют собой целостного комплекса, в них представлены
лишь наиболее значимые праздники (Рождество,
Крещение, Сретенье, Пасха, Вознесение). Для народной
трактовки библейской истории характерна перекодировка
на язык доступных современных понятий, лишение
ее символического смысла, алогичность, включение
священных событий в современный контекст.
Литература
1. «Н ародная Библия»: В осточнославянские
этиологические легенды / Сост. И коммент. О.В.Беловой.
- М., 2004.
2. Нижегородские христианские легенды / Сост.,
вступ.ст. и коммент. Ю.М.Шеваренковой. - Нижний
Новгород, 1998.
3. Википедия Казахстан // http://ru/wikipedia/org/wiki%.
4. Левкиевская Е.Е. Православие глазами современно­
го севернорусского крестьянина // Российский православ­
ный университет ап. Иоанна Богослова. Ученые записки.
Вып.4. М., 1998. С.90 -91.
5. К орепова К.Е. К проблем е ди скретн ого
распространения религиозной прозы в Нижегородском
П оволж ье // А к ту ал ь н ы е п роб лем ы полевой
фольклористики. - М., 2003. Вып. 2. - С. 53 - 60.
6. Белова О.В. Славянские «библейские» легенды:
от книжного источника к фольклорному нарративу //
Первый Всероссийский конгресс фольклористов. Сборник
докладов. Т.П. - М., 2006. С. 271-289.
7. Мороз А.Б. О фольклорности нефольклорного // Ак­
туальные проблемы полевой фольклористики. М., 2002.
Вып.1. С. 31-43.
8. Белова О.В. Библейские сюжеты в восточнославянских
н а р о д н ы х л е г е н д а х // В о с т о ч н о с л а в я н с к и й
серия Гуманитарная
7
қүбылыстар сыртқы әсердің ықпалына тез түседі. Тілдің
жүйелі, күрделі қүрылымы синтаксис саласын қазіргі
қазақ, моңғол тілдерінің деректерін сипаттап жазу
арқылы ғылыми айналымға енгізу алтайтану, түркология,
моңғолтануда өзекті мәселенің бірі болып табылады.
Ол үшін тілдік элементтердің синтаксистік қолданысын
салыстыра зерттеудің де маңызы зор. Сондай элементтердің
бірі - қазақ, моңғол тәрізді жалғамалы тілдерді қопармалы
тілдерден бөлектеп, оқшаулап түратын көмекші есімдер
тобы. Қазақ, моңғол тілдеріндегі көмекші есімдердің
лексикалық сәйкестігі мынандай: асты (доор), үсті (дээр),
алды (урьд), арты (хойно), қасы (дэргэд), маңы (орчим),
түсы (тушаа, хавь, орчин), іші (дотор), сырты (гадна), тысы
(гадар, гадна), арасы (хооронд), басы (эх, эхлэл), түбі (ёроол),
қарсысы (эсрэг тал), бойы (дагуу), төңірегі (ойр хавь) т.б.
Қазақ тілінде көмекші есімдер морфологиялық
түрғыдан әуел баста лексикалық мағынасы бар сөздер
болғанымен, тілдің даму барысында тәуелдік жалғауын
қабылдап, соған орай өзінің анықтауышы болатын сөзге
селбесіп, соның жетегінде, шылауында айтылатын
көмекшіге айналған. Көмекші сөздерді түркологиялық
еңбектерде послелог, послелоги-имена, служебные имена,
матаса байланысқан сөз тіркестері және байланысы
соподчинение, взаимоподчинение деп әр түрлі атап келген.
Ғалымдардың пікірінше, бүл түркі изафеті деп аталатын
синтаксистік қүрылымның бір түрі. Моңғол тіл білімінде де
мүндай сөздерді ғалымдар дагавар-дайвар үг (септік-үстеу),
нэр-дайвар үг (есім-үстеу), дайвар-дагавар үг (үстеу-септік
соз) деп атаса, Ш. Барайшир: «Мүндай сөздер синтаксистік
түрғыдан септік сөздер қызметінде де жүмсалғанымен,
морфологиялық түрғыда жартылай септеліп, мағыналық
жағынан бағыт-бағдар, уақыт, кейде сапалық мән білдіріп,
үстеулердің қасиетін сақтайтындықтан дутмаг дайвар
8
Вестник ПГУ Же2 2009
үг (жартылай үстеу) деп атау керек» [4,100] деген пікір
айтады. Яғни, моңғол тіл білімінде қазақ тіліндегі көмекші
сөздер жартылай үстеу деген терминмен аталады. Бүл
моңғол тілінде матасу қүбылысының болмайтындығымен
байланысты түсіндірілсе керек, дәлірек айтсақ, қазақ тілінде
көмекші есімдер тіркестің екінші сыңарында келіп, тәуелдік
жалғауында айтылуы олардың ең негізгі қасиетінің бірі
болса, моңғол тілінде олар тіркесте ілік жалғаулы сөзден
соң қолданылғанымен, тәуелдік түлғада түруы шарт емес,
егер моңғол тілінде бүлар тәуелдік түлғада келсе тәуелдік
формасы септік жалғауларынан соң келеді.
М., Хүмүүс дэргэдүүр нь ийш тийш хөлхөлдөнө (Д.Г.).
Адамдар жанымен олай-былай шүбырады.
Келтірілген мысалда дэргэд (жаны, қасы) деген сөзге
қимыл септігінің -үүр жалғауы жалғанып, одан соң III
жақ тәуелдік жалғауы нь келіп, адамдардың бір нәрсенің
жанымен жүріп жүргенін білдіріп түр, егер сөйлемді
анық ненің жанымен жүргенін анықтап, толымды етіп
Хүмүүс хөшөөний дэргэдүүр (көшенің жанымен) ийш
тийш хөлхөлдөнө деп қүрсақ, нь тәуелдік жалғауын
қолдану моңғол тілінің нормасына сай келмейді, яғни
түсіп қалады. Егер көмекші есім жеке дара сөйлем мүшесі
ретінде қолданылса, қазақ тіліндегідей тәуелдеулі түлғада,
бірақ жақтық емес, иелік тәуелдік түлғада беріледі.
М., Гавриль қызды жанына шақырды. (I.E.)
Гавриль охиныг дэргэдээ дуудав.
Берілген сөйлемде көмекші есім екі тілде де тәуелдеулі
түлғада, айырмашылығы тәуелдік түлға қазақ тілінде
септік жалғауынан бүрын келсе, моңғол тілінде керісінше
орналасқан, бірақ дэргэд деген сөзден -д септік жалғауын
бөліп алсақ, түбір түсініксіз болып шығады, сондықтан
дэргэд деген сөз көмекші есім ретінде үғынылады, ал қазақ
тілінде —ы тәуелдік түлғасын алып тастасақ көмекші есім
серия Гуманитарная
157
охрана у него, апостолы эти, они охраняли его все. А к ним
подлатался еврей, жид с золотым мешочком, полным золота,
и говорит: «Если сейчас сюда нагрянет народ, над вами будут
издеваться, будут допытываться, туда-сюда, так вы скажите,
что ночью вы уснули, а потом проснулись, и сверкнуло
что-то, как день получился». Так и получилось, что Иисус
воскрес» (Калугина Н.Я., 1935 г.р., с.Зеренда Акмолинской
обл-2004).
Библейские герои «вырваны из исторического
пространственно-временного, бытового и культурного
контекста» [11, с. 37], события сопоставляются
с современностью, получаю т оценки с позиций
повествователя: «А они его, евреи, ненавидели. А он был
такой же, как наш Ленин. Ну-ка, всю землю обойди. И
такое дело сделал, и все перевернули» (Калугина Н.Я.,
1935 г.р., с.Зеренда Акмолинской обл-2004).
Библейские легенды , бытую щ ие в регионе,
подчеркивают актуальность, сакральность описываемых в
них событий для представителей разных этносов: «Ну, он
вознесся и опять опустился на землю и 40 дней ходил по
земле. А потом на 40-вой день вознесся на небо. Оставил
свою мать Иоанну Богослову.
Поэтому мы справляем и казахи, и русские, 40 дней, потому
что душа человека, который умирает, 40 дней душа летает
здесь, а на сороковой день она тоже улетает на небо. Поэтому,
мы справляем 40 дней, потому что Иисус на сороковой день
ушел с земли. Но он еще вернется, пишет Библия, и будет судить
людей за их поступки» (Довгаль АА., 1934 г.р., с. Федоровка
Качирского р-на павлодарской обл.- 2006).
Таким образом, в составе библейского фольклора
Ц е н т р а л ь н о -С е в е р н о го К а за х с т а н а н аи б о л ее
многочисленны легенды, интерпретирующие христианские
праздники. Однако в контексте традиционной культуры они
156
Вестник ПГУ Же2 2009
контекст, в знакомую и привычную систему отношений:
«Иисус был на земле после казни, он был 40 дней. Его в
пятницу казнили. В воскресенье, когда пошла мать его
Мария, и Мария Магдалина была, это или двоюродная
сестра матери, посмотреть гроб, а его уже там нет, в гробу.
А гроб был, и камень, ямы не копали, а положат в пещеру,
и камень навалили на гроб.
Когда они пришли к Иисусу на другой день проведать
его в воскресенье, и уже камень отваленный, и в гробу
пусто, и там сидит ангел, весь в белом и говорит: «Иисус
Христос вознесся на небо» (Довгаль А.А., 1934 г.р., с.
Федоровка Качирского р-на Павлодарской обл.- 2006).
В изложении событий библейской истории обнаруживаем
элементы современной погребальной обрядности: «Коды
Христа похоронили после мук, камнем привалили. И
даже мать его не могла, чтоб плакать возле него. Чтоб ее
не уничтожили. А на третий день, каже, надо провидать
могилу. Пришли, а камень отодвинутый. И после этого
немножечко еще, 40 дней, ходил он по земле.
А потом вот после Пасхи есть праздник большой Вознесение. И он вознесся на небеса» (Бебешко З.М., 1934
г.р., украинка, с.Береговое Качирского р-на Павлодарской
обл.-2005).
Вместо непонятных деталей в рассказ вводятся всем
привычные и знакомые. Рассказчик стремится, чтобы
описание было доступным слушателю: «КогдаИисусаХриста
распяли, его похоронили в мраморную плащаницу. Мать его,
Мария, жена Мария и дочка Мария была, они сходили к нему.
А плащаницу мраморную прямо поставили на кладбище.
И ходили мать с дочерью его оплакивать, несколько дней
ходили. Все стояла эта гробница. Потом в одно прекрасное
время пришли: тряпки лежат, а Иисуса Христа нет. Они сразу
побежали в церковь свою. А это было все в Иерусалиме. А
серия Гуманитарная
9
түлғасы болмай шығады, сонда көмекші есім тудырудың
грамматикалық көрсеткіші қазақ тілінде тәуелдік форма,
моңғол тілінде ілік септігінің түлғасы немесе «өзінің» деген
мәнді беретін иелік тәуелдік түлғасы екендігі байқалады.
Сондай-ақ, моңғол тілінде дээр, доор, урьд, дунд,
хойно т.б. -р, -д, -но түлғаларымен аяқталған көмекші
есімдерге өгөх орших (барыс-жатыс), чиглэх (бағыт)
септіктері жалғанбаса да қазақ тіліндегі септелген
түлғалардың мағынасын бере алады.
М., Миний хойно хоцорсон өнчин хөвүүдийг асрахыг
Тэмүүжин анд мэдтүгэй. (МҚШ)
Менің арт(ымда) қалған жетім үлдарды асырауды
Тэмүжин дос білсін.
Монголтілщдегі кейбіркөмекші есімдертүбіркүйінде келіп,
қазақ тілінің септік жалғауларыньщ қызметін атқарады.
М., Ээж чинь тугалын зээл дээр үнээ сааж, ивэлсэн
сүүгээр хувингаа дүүргэж байна. (Ч. Лх.)
Анаң бүзаудың желісінде сиыр сауып, иіген сүтімен
шелегін толтырып жатыр.
Берілген сөйлемде дээр (үсті) деген сөз қазақ тіліндегі
жатыс септігінің қызметінде жүмсальш түр. Моңғол тілінің
дээр (үсті) деген көмекші есімнің классикалық жазудағы үлгісі
дэ-гэ-рэ ретінде беріліп, «...при выражении пространственных
отношений, указывает прежде всего на поверхность предмета,
место, где непосредственно совершается тот или иной вид
действия...обозначает место, по направлению к которому
осуществляется действие» [5,235-236] Олай болса, қазақ
тілінде барыс септігінің -^а, -ра(көне түркі тілінде) жатыс
септігін -да түлғалары дээр (дэ-гэ-рэ) деген үстеудің қүрамына
түгелімен сиысьш түрғаны назар аударады.
Көмекші есімдердің дербес қолданыльш, әр түрлі сөйлем
мүшесі болуы екі тілге де тән, себебі олар лексикалық
мағынасын сақтаған сөздер.
10
Вестник ПГУ Же2 2009
М., Алдында қымыз, ақ жастыққа шынтақтап болыс
жатыр. (F. Мүс.) Урдуур нь айраг, цагаан дэрийг тохойлдож
захирагч хэвтэнэ.
Гаднаас хөгжмийн эгшиг сонсдоно. (Б.Р.)
Сырттан музыка дыбысы естіледі.
Қазақ, моңғол тілдерінде көмекші есімдер түрлі
септіктермен қолданылып, негізгі грамматикалық
мекендік қатынастарды ғана емес, атауыштық, қатыстық,
объектілік мәндерді де бере алады.
Егер кэзақ тіліңде көмекші есімдер сөйлемде ашу сеіпігінщ
түлғасында болса, бастауыш болады, ал мощш тіпінде олардьщ
мекендік қатынасты білдіруі сақгалады.
М., Алтыбақан басы қызықты болды. (О.Б.)
Алтыбакан(ы) эх нь сонирхолтой боллоо.
Аав хүү хоёрыг Нева мөрний эргээр явж байтал өмнө
нь том усан онгоц харагдав. (Д.Г.)
Әкесі мен баласы Нева өзенінің жағысымен кетіп бара
жатқанда, алды(-нан) үлкен кеме көрінді.
Берілген 1-сойлемде қазақ тілінде не қызықты болды?
- алтыбақан басы деген бастауыштық қатынас, ал моңғол
тілінде оны бастауыш ретінде беру үшін алтыбақан
деген сөзге ілік септігінің жалғауын жалғау керек, олай
болмағанда, 1-ден, сөйлем түсініксіз болып шығады,
2-ден, алтыбақан деген сөзді өзгеріссіз берсек, басы
дегенннің орнына дээр (үсті) деген үстеуді қолданамыз,
сонда хаана сонирхолтой боллоо? (қайда қызықты болды)
деген сүраққа жауап беріп, пысықтауыш болады, ал қазақ
тілінде пысықтауыштық қатынасқа түсіру үшін көлемдік
септік жалғауын жалғау керек. 3-ден, моңғол тілінде
алтыбақан-ды ілік, басы-ны тәуелдік түлғада берсек (бүл
жерде бірінші сыңары ілік септігінде келгенде, көмекші
есімнің тәуелдік түлғасының да қызметі шамалы) басы-ның
орнына қолданылған сөз - бастауыш, ал ілік септіктегі сөз
серия Гуманитарная
155
невеста Иисуса Христа. «Меня туда тянет, мне здесь
нравится» - сказал Иисус Христос» (Довгаль А.А., 1934 г.р.,
с. Федоровка Качирского р-на Павлодарской обл.- 2006).
О.В.Белова замечает, что «содержащиеся в народных
легендах анахронизмы, кажущаяся алогичность соединения
в пределах одного текста фрагментов различных сюжетов,
«вольное» обращение с именами и персонажами далеко не
всегда свидетельствуют лишь о поверхностном знакомстве
носителей фольклорной традиции с библейскими
текстами» [8, с. 119]. В приведенном тексте анахронизм
и алогичность объясняются особенностями народного
понимания текста Библии. Сретенье в легенде трактуется
как встреча Иисуса с церковью, тогда как в Священном
писании - это встреча в храме святых праведников
Симеона и Анны с Богомладенцем, в лице которого уже
встретилось Божество и человечество [9, с. 22].
Исследуя восприятие канонических текстов и обрядов,
С.П.Сорокина говорит о механизме порождения народной
православной традиции и видит причину этого явления
в отсутствовавшем на протяжении десятилетий прямом
влиянии церкви и вместе с тем в неистребимой потребности
людей в собственной духовной жизни [10, с. 231]. В
современном Казахстане, в условиях, когда христианство
сосуществует с другими конфессиями, когда человек
далеко не всегда может организовать свою духовную
жизнь по причине отсутствия храма в населенном пункте,
недостатка необходимой информации, когда человек знает
о христианских обрядах понаслышке, содержание и смысл
праздников и обрядов искажаются, сакральные события
соотносятся с жизнью носителей фольклора.
Распятие, Воскресение и Вознесение, как правило,
описываются в одном устном произведении. В народном
прочтении библейские сюжеты включаются в современный
154
Вестник ПГУ Же2 2009
смысла. Ср.: «Тогда приходит Иисус из Галилеи на Иордан
к Иоанну креститься от него. Иоанн же удерживал Его и
говорил: мне надобно креститься от Тебя, и Ты ли приходить
ко мне? Но Иисус сказал ему в ответ: оставь теперь, ибо
так надлежит нам исполнять всякую правду. Тогда Иоанн
допускает его» [Евангелие от Матфея, гл. 3: 13-15].
В народных легендах описывается и двунадесятый
праздник Сретенье. При этом мы обнаруживаем достаточно
свободную интерпретацию библейской истории. Так,
устный рассказ может представлять собой контаминацию
разделенных во времени событий. Например, притча о
принесении в церковь шестинедельного младенца Иисуса
и его встреча со святыми праведниками Симеоном
и Анной [Евангелие от Луки, гл. 2: 21-35] и притча о
пребывании двенадцатилетнего Иисуса в иерусалимском
храме [Евангелие от Луки, гл. 2: 40-51] соединяются
рассказчиком в пределах одного сюжета: «И вот Мария
с Иосифом понесли Иисуса Христа в церковь первый раз.
Ну, когда они его принесли, он, знаешь, раз он Бог, Иисус,
так удивился всему, так ему там нравилось, так ему было
хорошо. Он задавал такие вопросы священникам, что
священники глаза вылупляли: «Откуда это дите знает (ну
он уже разговаривал, бегал, все) откуда он знает такие
вопросы?». Такие все про Бога, что они ответа даже не
дадут. Он же от Святого Духа, говорят, он же не плоть.
Вот Иосиф с Марией пошли домой, думают, он сзади
идет. Пришли домой, а Иисуса нет. Они его везде искали,
везде бегали. «Где делся Иисус?». Испугались, а он остался
в церкви, и был там, по-моему, в Библии, три дня что ли.
Потом они его только нашли в церкви. Вот это называется
Встретенье. Он первый раз встретился с церковью.
А церковь, она не пишется «церковь», и Иисус не
говорит, что это церковь, а это - невеста. Церковь - это
серия Гуманитарная
11
анықтауыштық қызмет атқаратын болады. Яғни, моңғол
тілінде көмекші есімдер қүрамындағы көмескі септік түлға
кей жағдайларда өзінің мекендік қызметін екінші септіксіз
атқара беретіндігін жоғарыда келтірілген мысалдардан
байқаймыз. Ал үшінші сөйлемде өмнө (алды) деген сөз
тәуелдік түлғада, ешқандай септік жалғауынсыз берілген,
бірақ соған қарамастан, бүл сөйлемдегі ыңғайына қарай
хаана? (қайда?) деген сүраққа жауап беріп пысықтауыш
болады, қазақ тілінің түрғысынан бүл түлға көлемдік
септіктердің бірінде келуі шарт.
Ілік септігімен қолданысқа түсетін көмекші есімдер
анықтауыштық қатынасты білдіреді, қазақ тілінде
көмекші есімдер өзінің алдында түрған ілік жалғаулы
сөзбен әбден жымдасып, сонымен біртүтас семантикалық
бірлік түзетіндіктен сол түйдегімен бір мүше - анықтауыш
болады, ал моңғол тілінде олардың байланысына түтастық
тән емес, сондықтан бірін-бірі анықтаған екі анықтауыш
болады немесе ілік септіктегі сөз ілік септікті анықтауы
өте сирек кездеседі, бүл жағдайда көбінесе тіркескен екі
создің екіншісіне тәуелдік қатынас жасайтын -хи, -х (қаз:
-қы, -кі) жүрнағын жалғап қолдану тілдің нормасына сай
келеді, мүндай норма қазақ тіліне де жат емес.
М., Кітаптың тысының әшекейі мазмүнына сай
болыпты. (кітаптың тысқы) Номын гадаргын
(гадархи) чимэглэл агуулгатай нь тохирсон байна.
Сондай-ақ, монгол тілінде жақгық тәуелдеумен қатар иелік
тәуелдеу деген де бар. «Иелік тәуелдеудің негізгі мағынасы
зат пен құбылыстың нақты қай жаққа тәуелділігін емес, ісәрекепің иесіне тәуелді мағынаны білдіретіндіктен моңғол
тілінің «өөрөө» (өзі) деген сөзініңмағьшасьш бере алады» [6,167]
Қазіргі монгол іішнде иелік тәуелдік түлғасы (-аа, -ээ, -оо, -өө)
атау септігінен басқа сешіктерден соң жүмсалады. М., Даш
өөрийн гэрийн гадаа байна. (Даш өзінің үйінің сыртында түр)
12
Вестник ПГУ Же2 2009
деген сөйлемді иелік тэуелдеу бойынша берсек, Даш гэрийнхээ
гадаа байна. (Даш үйінің сыртында тұр) больш келеді. Бүл
сөйлемдердегі көмекнгі есім гадаа (қаз: сырт(ында), өөрийн
(өзінің) деген сөзді альш тастағанда тәуелдік түлға гэрийнхээ
(үйінің) сөзіне жалғанып түр, ал қазақ тілінде сыртында
көмекнгі есім жатыс септігінің тәуелдік формасында түрса,
моңғол тілінде гадаа (сырт) деген түбір түлғада түр. Демек,
қазақ тіліндегі көмекші есімдердің тәуелдік түлғасын моңғол
тілінде сол көмекші есіммен байланысты болып келетін сөздің
өзі (ілік жалғауындағы сөз) тіркестіріп алады.
Қазақ, моңғол тілдерінде көмекші есімдерге табыс септігі
жалганса объектілік қатынасты білдіреді, пысықтауыш
болады. Қазаң тілінде көмекші есіммен тіркесетін сөз ілік
септігінің нөлдік түлғасьшда, ал моңғол тілініде көмекші
есім қызметінде жүмсалып түрған сөз табыс септігінің нөлдік
түлғасында жүмсалуы норма болып табылады.
М., Дэгдмэл дэгдмэл салхи нь дэрсний толгой
ганхуулна (О.Д.).
Секең-секең желі қамыстың бас(ын) тербелтеді.
(қамыс басын)
Қазақ, моңғол тілдерінде көмекші есімдер колемдік
барыс, жатыс (өгөх орших, чиглэх), шығыс (гарах),
көмектес (үйлдэх) септіктерімен келіп, горизонталь
және вертикаль бағыттағы кеңістік қатынасты білдіріп,
пысықтауыш қызметін атқарады.
М., Эргийн дээгүүр цэцэг ногоо ч харагдана. (Ц.Д.)
Жағаның үстімен (үстінде) гүл- шоп те көрінеді.
Екі тілде де кейбір көмекші есімдер мезгілдік
қатынасты білдіріп мезгіл пысықтауыш бола алады. М.,
Күз жетіп, август жүлдызының басында Омар
Қасенді оқуға алып кетті (С.Тор.).
Намар болж, наймдугаар сарын эхээр Омар
Хасенийг сургуульд авч явлаа.
серия Гуманитарная
153
домысел в легенде: «Это когда Иисус был маленький,
ну, родился, его понесли в церковь Мария и Иосиф. Он
им как родственник был, Иосиф. Он не муж ей был, а
родственник. Она жила у Иосифа, у него жена умерла.
У него были дети, она помогала ему растить детей. Помоему, они потом поженились - Мария с этим Иосифом.
(Довгаль А.А., 1934 г.р., русская, с.Федоровка Качирского
р-на Павлодарской обл.- 2006).
Библейская история в народной трактовке может быть и
«свернутой», лаконичной: «Я еще что знаю? Что, когда Иисус
родился, царь Ирод об этом узнал. Волхвы ему сказали, что
Иисус - это царь иудейский. Ирод приказал всех маленьких
детей новорожденных убивать. Но Бог спас Иисуса, сказав
через ангела Марии и Иосифу, чтоб те ночью уходили из
Вифлеема. Вот так было» (Радецкая Г.В., 1957 г.р., с.Ивановка
Качирского р-на Павлодарской обл. - 2007).
Следующий двунадесятый праздник календарного
цикла - Крещение. В современном фольклоре этот
праздник представлен легендами, в которых события
передаются приближенным к современности языком:
«Крестил на реке Иордан всех Иоанн. Приходили к нему
многие. Он грехи отпускал, но каже, что вы от гнева
Божьего все ко мне бежите. Есть, каже, тот, кто во много
раз меня превыше. И вот приходит к той реке Иисус - Бог
на земле. Каже: «Крести меня, Иоанн». А тот не хоче и в
ответ кажет: «Мне ли тебя крестити?» Но Божий сынове
все равно хоче от руки Иоанна креститься. Тот уступил.
А когда крестил он Иисуса, небеса разверзлись, и
снизошел дух Божий в виде голуби. И кажет с небес: «Это
сын мой». Вот так все и было» (Бебешко З.М., 1934 г.р.,
украинка, с.Береговое Качирского Павлодарской обл. -2005).
Как и в Евангелии в устном рассказе даются диалоги, но они,
в отличие от канонического текста, лишены символического
152
Вестник ПГУ Же2 2009
сараю, среди скота. Ясли тамо были. А ко тем яслям вэла
человечьих посыльцев з дарами звэзда ясна така, то отлична
была от других. А ще тамо явылись анголы пастухам. Каже,
царь народылся. Вот так дарили Христа, коды он народылся,
люди просты в сараю, коды от анголов те взнали о рожденьи
его. (Литвинова А.И., 1926 г.р., украинка, с.Федоровка
Качирского р-на Павлодарской обл.).
Как отмечает А.Б.Мороз, в народных рассказах
о библейских событиях «достаточно сложные для
понимания явления находят себе объяснение через
близкие и знакомые понятия» [7, с.37]. Подобное явление
мы видим в приведенной легенде. Рассказчице более
близко и понятно слово «сарай», а не «вертеп», «пещера»,
как в библейском тексте.
Вопреки утверждению исследователей религиозного
фольклора о том, что «это свод знаний о мироздании,
«другая» Библия, отличающаяся от той, которую
«читают в церкви» [6, с.276], рассказчики подчеркивают
авторитетность рассказываемых сюжетов, связывая их с
церковью: «Про Христа-то много чего можно рассказать. В
свое время мы в церковь ходили, молитвы пели, тока каки,
уже не помню. И про Христа поп говорил нам: «Сын же он
нарожденный Божий. Непорочная Мария родила его. Как
дух, шо ли Бога, на ней сошел с небес. Муж-то у ней Иосип
был. Дык ему ангол привидался, предупрежда, шо носи
Мария сына Божия. Вот и народился Христос от Марии,
шоб людски грехи исупити кровию своею» (Литвинова
А.И., 1926 г.р., украинка, с. Федоровка Качирского р-на
Павлодарской обл. - 2006).
Для интерпретации библейских сюжетов характерна
детализация, перекодировка на язык современных
понятий эпизодов, вызывающих интерес, но не совсем
понятных в каноническом изложении. Этим мотивируется
серия Гуманитарная
13
Сондай-ақ, моңғол тілінде көмекші есімдер тек қана ілік
септігінен соң ғана емес, шығыс сепіігінен соң да жүмсалады,
бірақ мұнда көмекпгі есімдер үстеу ретінде қолданылады.
М., Улаан голоос урагшаа, арагшаа ихээ хол алтны
уурхай бий. (УЗУ)
Улаан голдан (өзен атауы) артқа, алға (Улаан
голдың алды, артында) өте ұзақ алтынның шахтасы бар.
Сонымен, қазақ, моңғол тілдеріндегі көмекші
есімдердің синтаксистік қолданысындағы негізгі
үқсастықтары төмендегідей болмақ:
- грамматикалық септіктермен келген көмекші есімдер
объектілік, анықтауыштық, субъектілікқатынастажүмсала
алады, мүндай қатынаста қолданылуына байланысты олар
сөздер арасында сабақтас байланысты аналитикалық тәсіл
арқылы жүзеге асырудың бір амалы болып табылады;
- олар шылауларға қарағанда өзінің дербес лесикалық
мағынасын сақтаған сөздер болғандықтан сөйлемнің
дербес мүшесі бола алады;
- көмекнгі есімдер мекендік, көлемдік үғымды білдірумен
қатар ыңғайына қарай мезгілдік мәнде де жүмсалады;
Ал айырмашылығына келер болсақ:
- моңғол тілінде көмекші есім қызметіндегі сөздің
тәуелдік түлғада түру шарт емес және көп жағдайларда
көлемдік септіктердің түлғасынсыз толықтауыш,
пысықтауыш мүшелердің қатынасын білдіре алады;
- көмекші есім қызметіндегі сөздер моңғол тілінде
шығыс септігінен соң да жүмсалады;
Әдебиеттер
1. Сарыбаев Ш.Ш. Қазақ ііл білімі мәселелері /Вопросы по
казахскому языкознанию Алматы: Қазақ университеті, 2001.
2. Баскаков Н.А. Введение к изучению тюркских
языков. Москва, 1969.
14
Вестник ПГУ Же2 2009
3. Қайдар Ә., Оразов М., Түркітануға кіріспе. Алматы:
Арыс, 2004.
4. Барайшир Ш. Орчин цагийн монгол хэлний дайвар
үг. УБ., 1974.
5. Санжеев Г.Д. Сравнительная грамматика монгольских
языков. Том I. Москва: Наук Академии СССР, 1953.
6. Бадамдорж Д. Орчин цагийн монгол хэлний утга
судлалын үндэс. УБ., 1997.
Резюме
В статьерассматривается морфологическая структура
и синтаксическая функция служебных имен казахского
и монгольского языков. Анализируя сходства и различия
синтаксическогоупотребтнияслужебныхимен данныхязыков,
автор приходк выводу о том, что служебные имена казахского
имонгольскогоязыков особо не отличаются в грамматическом
плат. Однако имеется отличие: если в казахском языке
служебные имена только в составе изафетного сочетания
выполняютслужебноюфункцию, товмонгольскомязыкетакая
закономерностьнеобязательна, хотяонитожеупотребляются
постродительного падежа Кроме того, в монгольскомязыке в
некоторых слуюях служебные имена без падежных окончаний
могут выражатьразные грамматические отношения.
Resume
In the article morphological structure and syntacticalfunc­
tion of service parts items of Kazakh and Mongolian languages
are examined. Making analysis of similarfeatures and differences
in syntactical usage ofservice parts of these languages, the au­
thor has made a conclusion that there is little grammar difference
between Kazakh and Mongolian languages. However, there is
a particular difference: the Kazakh service items have service
junction only in particular combinations, when the Mongolian
language doesn't suggests such conformity, though the Mongo­
lian service items are also used after genitive case. More over,
the service in items Mongolian language, sometimes, may have
various grammars meaning if they are without case endings.
серия Гуманитарная
151
культурой) и этиологические (устного происхождения,
объясняющие божественное происхождение явлений
природы, природных объектов, животных и растений и
их особенностей и т.д.).
Записанные в Центрально-Северном Казахстане
библейские легенды демонстрируют избирательное
отношение к первоисточнику. Устной интерпретации
подвергается не вся библейская история, а события,
актуальные для современного носителя культуры,
отражающие моральные нормы и правила обрядового
поведения. Знания о Священной истории рассказчики
чаще всего получают из устных источников, о чем
свидетельствуют слова «знаю, бабушка рассказывала»,
«еще бабушка говорила», «про Христа поп говорил нам».
И даже когда информант ссылается на библейские книги,
мы видим своеобразную их трактовку.
Из дней недели в народном христианском календаре
более всего отмечено воскресенье. Бытовые нормы,
связанные с этим днем, восходят к ветхозаветному рассказу
о творении мира (Бытие 1:26-31; 2:7- 22). В устных рассказах
легендарного характера обычно объясняются причины
выделения этого дня, в разной степени интерпретирующие
Священное Писание: «Как по Библии отведено, человек
должен отдыхать один раз в неделю. Если кто-то соблюдает
эти правила, значит, этот день мы должны посвятить именно
отдыху. Господь Бог же рассчитал все. Что человеческий
организм не должен перенапрягаться. Если кто соблюдает
законы, по Библии жить, значит, им нельзя работать»
(Карисова А.А., 1977 г.р., русская, с.Ивановка Качирского
р-на Павлодарской обл.- 2007).
В библейских легендах чаще других выявляются
представления о Рождестве. Например: «День велик
Рождества Христова. Народился тоды Исусе. Як же это, в
150
Вестник ПГУ Же2 2009
более всего представлены сюжеты, связанные с особо
значимыми христианскими праздниками (Рождеством,
Крещением, Сретеньем, Пасхой, Вознесением). Популярность
их объясняется тем, что они интерпретируют Священную
историю, смысл и значение вновь входящих в современную
жизнь обрядов. В настоящей статье исследуется народная
этиология христианских праздников, представленная в
библейских легендах.
По словам К.Е.Кореповой, «есть определенный
круг сюжетов и тем, распространенных повсеместно: в
среде верующих это пересказы (часто апокрифические)
библейских и агиографических легенд» [5, с. 54].
Исследователи библейской легенды понимают ее
довольно широко. Так, О.В.Белова считает «неотъемлемой
частью «фольклорной» Библии легенды, изначально не
связанные с каким-либо библейским сюжетом, но с точки
зрения носителей традиции имеющие непосредственное
отношение к «священной истории» в ее фольклорном
прочтении» [6, с. 272]. В соответствии с этим ««народная
Библия» оказывается тематически гораздо шире своего
канонического оригинала, а народная этиология становится
ее структурообразующим элементом» [6, с.274].
С нашей точки зрения, к «народной Библии»
необходимо относить только легенды, в которых
содержится интерпретация Священного Писания (сюжетов
Ветхого и Нового Заветов). Этиологический компонент не
может быть главным признаком отнесения произведения
к библейской легенде, поскольку он может быть
структурообразующим признаком легенд в фольклоре
этносов, не связанных с христианской культурой,
что проявляется в полиэтнических регионах. Исходя
из этого, считаем целесообразным выделять легенды
библейские (соотносимые с книжной христианской
серия Гуманитарная
15
ӘОЖ 827.512.122
ЛИРИКАЛЫҚ ПРОЗА ТУРАЛЫ
С.Ш. Айтүғанова
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық
университеті, Астана қ.
Прозада психологизммен қатар өріліп, қабат келіп
жататын құбылыстардың бірі - лиризм.
Лиризмнің әдеби құбылыс ретінде дамуы ХУІІІ-ші
ғасырдың екінші жартысынан басталады. Зерттеушілер
лиризм туралы айтқанда, оны Руссо, Стерн, Карамзиннің
шығармаларымен, сол дәуірдегі, қоғамдағы тарихиәлеуметтік озгерістермен байланыстырады. Осыған
байланысты әдебиетте жаңа принциптер, жаңа критерийлер,
жаңа эстетикалық идеялар шыға бастады. Әр түрлі
бағыттағы және әр түрлі әдістерді қолданатын суретшілер,
көркемөнершілер, жазушылар шығармаларында «лиризм»
ұғымы орныға бастайды. Алайда әдабиетте лиризмнің
теориялық жағынан гөрі, практикалық жағы әлдеқайда
тез дамыды.
Қазіргі әдебиеттануда «лиризм» ұғымы лириканың
синонимі ретінде де қолданыла береді. «Әдебиеттану
терминдер сөздігінде» лирикалық прозаға мынадай
анықтама берілген: «Лирикалық проза - қара сөз
жанрындағы автордың нәзік көңіл-күйімен, сезім әсерімен
суарылған шығармалар. Лирикалық проза өз алдына жанр
болып саналмайды, тек прозаның стильдік бір түрі ретінде
қарастырылады». Мүндай шығарманың композициялық
қүбылысы лирикалық кейіпкерге, соның тебіреністолғаныстарына сәйкес қалыптасады. Өмір көріністері
лирикалық кейіпкердің көзімен қаралып суретеледі.
16
Вестник ПГУ Же2 2009
Лирикалық прозада бастан-аяқ үзілмей дамып
отыратын сюжет кездеспейді. Бірақ кейіпкерлердің бүкіл
бастан кешкен көңіл-күй әсерімен белгілі бір желі пайда
болып отырады. Оны шартты түрде лирикалық желі деп
атауға болады. Лирикалық прозаның қаһарманы эпостық
шығармалардағы секілді күрделі, желілі оқиғаларға,
іс-әрекеттерге негізделмейді, қайта ойламаған жерден
күтпеген жағдайды, өзгерістерді бастан өткеріп отырады.
К өптеген зер тте у ш іл ер л и ри зм ді сти л ьд ік
ерекшеліктердің бірі ретінде қарастырады.
Академик З.Қабдолов: “Стиль - әр суреткерге тән
творчестволық ерекшелік”,- дейді [1,331]. Олай болса, лиризм
де әр қаламгердің өзіне ғана тән даралық болып табылады.
Демек, лиризм әдеби тәсіл немесе ағымдық қүбылыс
ретінде лирикалық прозаның негізі екені даусыз. Өйткені
мүндай туындыларда басты идея кейіпкердің іс-әрекеті,
әлеуметтік тіршілігі арқылы ғана емес, толғанысы,
қуаныш-сүйініші, өмірге көзқарасы, жан тербер сезімі
арқылы келісім табады.
Егер лиризмді стильдік қүбылыс деп қарастырсақ,
стиль - қазақ әдебиеттану ғылымы мен сынында
ерекш е н азарға алы ны п, зерттелу өрісі кеңейе
түскен м әселе. Бүл туралы А .Б айтүрсы новты ң
«Әдебиеттанытқыш», Қ. Жүмалиевтің «Стиль - онер
ерекшелігі», Ф.Оразаевтың «Замана қаһарманы»,
З.Қабдоловтың «Сөз өнері» және тағы да басқа
зерттеушілердің еңбектерінде біраз жазылған.
«Стиль» үғымы түрлі деңгейде, яғни белгілі бір
дәуірдегі әдебиет дамуының ерекшеліктерінен бастап,
әр түрлі әдеби бағыттар мен әдістердің ерекшеліктері,
жеке қаламгерлер шығармашылығына тән ерекшеліктер,
сондай-ақ жеке шығарманың ерекшеліктеріне дейінгі
түсінікті қамтып, қолданыла береді.
серия Гуманитарная
149
В середине 1990-х гг. научные связи между бывшими
союзными республиками стали ослабевать, а интерес к
славянскому фольклору падать. Из всех вузов республики
собирательской работой планомерно занимаются лишь
ученые Евразийского национального университета
(Астана), Казахстанского филиала МГУ (Астана) и
Павлодарского государственного педагогического
института. Исходя из этого, к анализу привлекаются
тексты, бытующие в Центрально-Северном Казахстане.
Поскольку переселение славян в Казахстан начинается
поздно (18 век) и продолжается в течение 3-веков, говорить
о единой фольклорной традиции и преемственности в
передаче устного репертуара не приходится. В отношении
религиозного фольклора необходимо сказать, что он
бытует в полиэтническом и поликонфессиональном
окружении. Возрождение духовных основ некогда
утерянной веры в регионе происходит больше благодаря
внутренней потребности человека, осознающего свою
этническую и конфессиональную принадлежность.
В сложившейся ситуации христианская культура, с
одной стороны, сохраняется и функционирует, с другой
- частично унифицируется, не представляет собой
целостного комплекса, то есть «православное знание
и мировосприятие существует в массовом народном
сознании не в виде целостной картины, а скорее в виде
раздробленных осколков, включенных в общий контекст
традиционной культуры [4].
Культурная самобытность восточных славян проявляется
в соблюдении норм христианской обрядности. Важным
составляющим звеном христианской культуры являются
праздники, отражающие христианскую модель мира и
регламентирующие бытовые нормы. По нашим наблюдениям,
в устных библейских легендах, бытующих в Казахстане,
Вестник ПГУ Же2 2009
148
УДК 398.1 (574)
НАРОДНАЯ ЭТИОЛОГИЯ ХРИСТИАНСКИХ
ПРАЗДНИКОВ В БИБЛЕЙСКИХ ЛЕГЕНДАХ
СЛАВЯН ЦЕНТРАЛЬНО-СЕВЕРНОГО
КАЗАХСТАНА
А.Д- Цветкова
Павлодарский государственный
педагогический институт
Библейский фольклор в настоящее время находится
в сфере пристального внимания ученых постсоветского
пространства. После десятилетий вынужденного перерыва
в изучении этой области народного творчества вышли в
свет сборники систематизированных текстов с научными
комментариями [1,2], исследования, в которых обозначены и
рассмотрены наиболее актуальные проблемы современного
бытования библейской легенды. В этих публикациях
представлены материалы из ряда регионов России, Украины и
Белоруссии (Русский Север, Поволясье, Тверская, Тамбовская,
Пермская области, Полесье и др). Легенды, записанные в
Казахстане, впервые вводятся в научный оборот.
В современном Казахстане проживают представители
более 100 национальностей. Несмотря на то, что титульным
в республике является казахский этнос, а казахский язык
объявлен государственным, славяне составляют весьма
значительный процент населения, и русский язык остается
языком межнационального общения. По данным на 1
января 2007 года казахи составляют 59,2%, русские 25,6%,
украинцы - 2,9 %, белорусы - 0,7% [3]. Представители
славянских национальностей расселены по территории
Казахстана неравномерно.
серия Гуманитарная
17
Стиль- жазу машығы, яғни жазушының, жеке
шығарманың әдеби бағыттың, үлт әдебиетінің өзіндік
сипатын танытатын образдар жүйесінің, көркемдеу
қүралдарының түрақты жиынтығы. Стиль категориясының
жазуш ы ш ығармаларына тән іш кі түтасты қ пен
табиғилықты, оның шығармашылық жүйесіндегі жеке
элеметтердің жүйелілігі мен сарын біріктігін, олардың бірбіріне сай келушілігі мен өзара байланысын септестірушілік
ролі ерекше. Мүндай жүйелілік пен түтастық, табиғилық
болмаса, стиль үғымы күңгірттенеді.
Стильдің өз ішінде де жеке қарастыратын мәселелер
көп. Соның бірі- лиризм қүбылысы екенін айттық.
«Лиризм» үғымы жайлы алғаш Гегельдің еңбектерінен көре
аламыз. Гегельдің ойынша, романтикалық шығармалардың
мазмүнының артықшылығы - жеке адамның ішкі рухани
өмірін, сезімдердің әр алуандылығын бере алуы. Бүл
түрғыдан алғанда, ішкі толғаныстар сырттай беріле
алмағандықтан, күрделенеді. Осыдан келе, жазушы
кейіпкердің ішкі әлемін беру үшін лирикаға жүгінеді. Дәл
осы жерде Гегельде «лиризм» үғымы жайлы сөз болады.
Оның айтуынша, «лиризм - романтикалық өнердің негізгі
стихиялы ерекшелігі болып табылады» [2,506].
Ал Белинский лиризм поэзияның ерекше бір түрі екенін,
оның ағылшын әдебиетінде көп кездесетінін сөз етеді. Ол:
«Лиризм болмаса, эпопея мен драманың прозалығы күшті
болар еді» - дей келе, лиризм көркем шығармаға нәзіктік,
сүлулық, шынайылық дарытатынын айтады [3,296].
Белгілі орыс ғалымы Г.Н.Поспелов өз еңбегінде:
«Лиризм - әдеби шығармалар мазмүнының «түр»
аспектісіне жататын қүбылыс емес, оны шығарманың
пафосы дей аламыз, ал пафос дегеніміз, жазушының
шығармадағы белсенді идеялық-эмоционалдық түрғыдан
берген бағасы» - дейді [4,119].
18
Вестник ПГУ Же2 2009
«Лирикалық өнер әрі романтикалық, әрі реалистік
негіздерде өмір сүреді», - деген С.А. Липин лиризмнің
белгілі бір көркемдік әдістер мен бағыттарға тәуелсіздігін,
психологизм сияқты әдебиеттің «тектік» қасиетіне бейім
екенін аңғартады [5,132].
Орыс әдебиетіндегі лиризмнің кең өрістеу кезеңі 50жылдардың екінші жартысынан басталды деуге болады.
Көркемдік-эстетикалық қуаты жағынан ғажайып шығармалар
жазған орыс әдебиетінің көрнекгі өкілдері И.С. Тургеневтің
“Алғашқымахаббаг”, “Көктемгітасқын”, Ф.М. Достоевскийдің
“Бейшаралар”, Н.Г. Короленконьщ “Соқыр музыкант” сияқты
шығармалары сезімді сан толқытатын лиризм өрнектеріне
толы дүниелер. Бүл туралы Б. Майтанов: «Нағыз реалистік
лиризм И.С. Тургенев, Н.Г. Кореленко, И.А. Буниндер
шығармашылығында өзгеше стильдік бедер танытқаны
мәлім. И. Паустовский табиғи және адам сүлулығын
ерекше нәзіктікпен мөлдірлете суреттеуде романтикалық
лиризм оңтайлылығын дәлелдейді» деп жазады [6,189].
Орыс әдебиетінде лиризм қүбылысын ерекше әрі жетік
меңгерген А.П.Ч ехов болып табылады. Чехов лирикалық
проза мүмкіндіктерін танытушы үлы қаламгерлердің бірі
болды. Жазушы өз шығармаларында адамзат өмірінің мәні,
оның қүндылығы мен қайталанбас қасиетін апіуға тырысады.
Оның әңгімелері күнделікті өмірдегі күйбең тіршілікті арқау
етсе де, сол омірдің бақытты, еркін сәттері болатынына
сенімділікпен қарайды. Зерттеушілердің пікірінше, мүндай
пафосқа толы Чехов әңгімелеріндегі лиризм кейіпкерлердің
мінезін айқындап, әңгімеге сыршылдьщ бітіреді.
Қазақ әдебиетіндегі лирикалық прозаның алғашқы
қадамы Б. Майлиннің “Шүғаның белгісі”, М. Жүмабаевтың
“Шолпанның күнәсі”, М. Дулатовтьщ “Бақытсыз Жамал”, Ж.
Аймауытовтың ‘‘Күнжейдіңжазығьі”, “Ақбілек”, С. Ерубаевтың
“Менің құрдастарым” атты шығармалары болып табылады.
серия Гуманитарная
147
бірде өмір, тұрмыс, тәлім-тәрбие, адамгершілік мораль
мәселелері қоса - қабат әңгіме аясына айналды. Осыдан келіп
ақын айтыстарьшың да әлеуметтік мәні маңызды көрініс
табады. Себебі бұл Көкен Шәкеевтің ақындық, суырып
салушылық дарынына, өнерпаздығына, өнертанымына, ішкі
рухани-қуат-күшіне, аңғарымпаздығына, байқағыштығына
тікелей байланысты.
Әдебиеттер
1. Жармұхамедов М. Айтыс. - Алматы: “Білім”, 1990 ж.
2. Дүйсенов М., Сейдеханов М., Негимов С. Халық
ақындары творчествосының көркемдік сипаты. - Алматы:
“Ғылым”, 1982 ж.
3. Шәкеев К. Көкшем менің. - Астана: “Елорда”, 2001 ж.
4. Шәкеев К. Көкшетаудың үлымын. - Алматы, 1994 ж.
Резюме
В статье анализируются социальные проблемы,
воспетые народным поэтом Кокена Шакеева
Resume
In the article are analysed the social problems which are
sung by public poet Koken SHakeev.
146
Вестник ПГУ Же2 2009
Биылғы алған төлімді.
Заманым тыныш түрғанда,
Толысайық, толайық.
Елімізді көркейтіп.
Гүл бақшаға орайық.
Алдағы болар сьезге
Зор табыспен барайық,
Көріскенше күн жақсы,
Кенекемнің тойының,
Қызығына қанайық [4, 209].
А қы нны ң келесі республикалы қ айты сы нда
1990 жылы Солтүстік Қазақстан облысының ақыны
Бүркіт Бекмағанбетовпен сөз сайысына түсті. Көкен
ақын әдеттегідей халқының ырысы, азаматтарының
жомарттығы, ел - жер байлықтары, тау, су, жазық
- жайылымдарын, бейбіт өмірді келістіре жырлап, ой
байлығын танытқандай айтысты бастады. Жас ақын
Бүркіт те өз мекенін өлеңге қосып төгілте түсті. Бірақ
Қызылжардың жағдайын жақсы біліп түрған Көкен ақын
қарсыласының сөзіне қанағаттанбай, ел ішінде көрініс
тапқан әлеуметтік мәселелерді қозғады. Көкен ақын
жанына тыныштық бермеген Қызылжар облысының
бірталай кемшіліктерін, мінін саралай қарсыласына
дөп басып айтты. “Айтыс - үлкен өнер, халықтың
рухани азығы, сонымен бірге идеологиялық тәрбиенің
өткір қүралы. Әдетте шындық айтыста туады дейміз,
жетістігіміз қандай, кем - кетігіміз не, солардың бәрі
айтыс өнерінің назарынан тыс қалмайды. Алқа топта ақын
аузымен айтылған ащы шындықтардың салмағы да оңай
болмаса керек” [2, 54],- дейді ғалым
М. Дүйсенов. Көкен Шәкеев айтыстарында ел - жүрт,
ағайын - туған, жекжат - жүрағат амалдығы, ағайын арасының
татулығы, ел - жер шоқтығы сыналай сөз болып жатса, енді
серия Гуманитарная
19
“Бақытсыз Жамалда» махаббат бостандығы, дегеніне
жетіп, сүйгеніне қосыла алмай қайғылы күй кешкен Жамал
мен Ғалидың тағдыры суреттеледі. Жамал бейнесі - оқырман
көңілінен шыққан лирикалық түлға. Оның әрбір іс-әрекеті,
мінез-қүлқы әсем лирикалық бедермен айшықталған.
Б. Майлиннің шығармасындағы Шүғаның “Отаудың
сықырлауығынан” қарап түруының өзі лиризм көрінісі
ретінде қызмет ететін деталь деп түсінуге болады.
Бүл кейіпкердің жан әлемін, қуанышқа толы жүрек
лүпілін, қайғы-қасіретін, жалпы жан дүние иірімдерін
тәптіштеп суреттеп кетер көрініс. Бүл жерде Қасымжан
әңгімесінен лиризм бедері айқын білініп қана қоймай,
лирикалық пафос, сыршыл толғаныс арқылы лирикалық
прозаның өміршеңдігі де айқын танылады.
Прозадағы жанды тербетер лиризм және әңгіменің
бірінші жақтан баяндалуының өзі шығарманың өне
бойына татымды сыршыл әуен қосқан. Т. Нүртазиннің
айтуы бойынша, әңгімедегі лирикалық саз жазушының
стильдік ерекшелігіне де айналып отыр.
Лиризм ағым ретінде пайымдасақ, ол - адамның жан
әлемінің нүрлы шуақпен асқақ бейнеленуі, қуанышшаттығы, дархан мінез қүбылыстары, терең жан сезімі,
күйініш-сүйініші, алдағы таңға үмітпен, сеніммен
қараушылығы, яғни өмірдегі шындықты шығарманың
мазмүны мен түп бірлігін сақтай отырып, үлкен танымдық
көркем дүниеге айналдыру тәсілдері деуге болады.
Лиризм - жазушының мол ізденісін, суреткерлік
парызын, шеберлігін байқататын қүбылыс.
Лиризмнің жемісті бағдар айшықтарын М. Әуезов,
С. Сейфуллин, Ғ. Мүсірепов, Т. Ахтанов, М. Иманжанов,
Т. Әлімқүлов, Ә. Әлімжанов тәрізді көптеген қазақ
қалам герлері де орнымен пайдалана білді. Бүл
жазушылардың шығармаларынан лиризм психологизмнің,
20
Вестник ПГУ Же2 2009
психологизм лиризмнің ажырамас бөлігі ретінде қызмет
атқаратынын аңғаруға болады.
Әсіресе 60-жылдардан бастап қазақ прозасы лиризм
өрнектеріне бай, идеялық бағыты айқын шығармалармен
толыға түсті. Олардың қатарына С. Мүратбеков, Қ.
Ысқақов, Ж. Молдағалиев, Т. Жармағамбетов, Ә. Кекілбаев,
Ж. Түменбаев, Т. Нүрмағамбетов, О. Бөкей т.б. көптеген
жазушыларды жатқызуға болады. Қаламгерлердің
ізденістері лирикалық прозаның композициясына
өзгерістер енгізуге, байыта түсуге алып келді және ежелгі
озық әдеби үрдістерді шебер пайдалана білуге жетеледі.
Лирикалық прозаның даму өрісін талдағанда, оның
бүкіл композициясынан, түр мен мазмүн бірлігінен,
стильдер ерекшелігінен, сезім күші мен жарқындығынан,
ішкі драма қуатынан, реалистік шындығынан толып
жатқан көркемдік қасиеттер табамыз.
Лирикалық прозаның мүмкіндіктерін асыра бағаламау
және оны коркемдік бейнелеудің басқа формаларына қарсы
қоймау жағын қатаң қадағалай отырып, лиризм қаламгердің
өмір қүбылыстарын кеңірек, молырақ бейнелеуіне бөгет
болады, кедергі келтіреді деген пікірдің шындыққа сәйкес
еместігін де ескеру керек. Себебі лиризм өрісіне қандай
өмір өлкесінің сиятындығы бірталай факторларға тығыз
байланысты. Мәселен, ол жазушының жеке басына да, өмірдің
қай жағын суреттейтіндігіне де, оның мақсат-мүратьша, ойсезіміне де, яғни дүние танымына тығыз байланысты.
Жалпы, прозалық шығармалардың міндеттерінің
бастысы - кейіпкер мінезін ашу, характер жасау. Бүл
түрғыда лирикалық шығармаларда бір немесе бірнеше
типтендірілген характерлердің сәтті сомдала түсетінін
айтуға болады. Шығармалардың ортақ бір сюжетке
немесе бірнеше сюжеттерге қүрылатындығы лирикалық
шығармалардың дүниеге келуі үшін аса қолайлы алғы
серия Гуманитарная
145
еңбекқорлығы, тарихи адамдары, қоныс мекендері, эр
елге тән әдет-жоралғылары білгірлікпен баяндалады.
Мэселен:
Тасытқан ел байлығын берекесін,
Дегізіп “Қазақстан ел екенсің”
Советтер елі болып атап өтті,
30 жыл тың игеру мерекесін [4, 203]. деп Көкен ақын бүкіл қазақ елінің жетістіктерін
барлап, үлылы-кішілі ауызға ілінген азаматтарын бетке
үстап, алғашқы сөзін бастайды.
Талдықорған менің де мақтаншышым,
Ыризамын жыр тербетіп жатқан үшін.
Бір сен емес, еліме мақтан болған,
Нүрмолда, Ілекендерді тапқаны үшін.
Ел ортақ, ерлер ортақ, еңбек ортақ,
Мен емес кемітетін елдің ісін [4, 205]. деп Көкен Қайдарға қарсы жауабында Талдықорған
елінің тарихи адамдары, дархан дарындары жайлы өте
білгірлікпен келісті жырлайды. Айтыс ақындарының
дәстүрі бойынша, Көкен Шәкеев аттары мәлім адамдар
жайлы жырлап кетеді. Көкен Шәкеевтің бедел түтқан
адамдары Біржан сал, Балуан Шолақ, Үкілі Ыбырай,
Орынбай, Ақан сері, Шоқан, Жақан, Жүмағали, Шәкен,
Мәлік, Мүса, Еркеш тағы да басқа көптеген тарихи
түлғаларды дәріптейді. Сөз соңында Көкен ақын
облысының әлеуметтік жағдайына тоқталып көсіледі.
Мен мақтасам елімді,
Айтамын шалқар егінді.
Мыңғыраған малым бар,
Ет пен сүтім берілді.
Саулықтардың соңынан
Қозылары ерілді.
Екі жылда алмайсың
144
Вестник ПГУ Же2 2009
облысының ақыны Әбікен Сарыбаевпен өнер жарысы.
Суырып салма ақындардың бұл кездесуі эр облыстың
әл еу м еттік ж ағдайы , тұрм ы сы , табысы жайлы
болғандықтан, мұндай күрделі де кесек айтыстардың
әлеуметтік мән - мазмүнының үнемі еселей артып,
үшталып отыратынын көреміз.
Көкен:
Арқалы ақындығым отыр буып,
Көргем жоқ айтысудан ешбір суып,
Байлығын қысқа тонның етегіндей,
Сонда да мақтанасың жел сөз қуып [4,196]. деп Көкен елдің ішінде даңқы шыққан еңбек ерлері,
атақты адамдарды, туған жері Көкшені жырына арқау
етті. Өз кезегінде Әбікен ақын да туған жері жайлы отты
сөздерін түйдектете төкті.
Әбікен:
Жетісудай жер бар ма?
Нүрмолдадай ер бар ма?
Шәкіртіне сабаздың,
Көкшетауда тең бар ма? [4,197] деп Әбікен Талдықорған жерінің, елінің кереметтігін
Көкшетаумен салыстыра жырын тербейді. Сөйтіп өткір
тілді, орақ ауызды ел ақындары облыстарының табысын
кезек - кезек кестелеп, бейнелеп, сөз соңында бірін - бірі
аймақтарына шақырып, қоштасып, артық кеткен жерлері
үшін айып сүрайды. Айтысқа түскен екі саңлақ өздерінің
тапқырлықтарын, шешендіктерін, мәдениеттіліктерін,
көркем тілге шеберліктерін толық таныта білді.
1984 жылы Көкен Шәкеев республикалық айтыста
Талдықорған облысының ақыны Қайдар Мамановпен өнер
жарысына түсті. Өкінішке орай, Қайдардың сөзі жазылып
алынбаған. Білімді, дана ақын Көкен Шәкеевтің әрбір
сөзінде қазақ елінің байлығы, бейбітшілігі, халқының
серия Гуманитарная
21
шарттар болып есептеледі. Бүл шығармалардың жанрлық
ерекшелігінің көлемінде ғана емес, мазмүн тереңінде
жатқаны да осыған байланысты болса керек.
Сөз болы п о ты р ған л и р и к а л ы қ п р о зан ы ң
жаңашылдығы сол - “объективті /айқын шындыққа
негізделген/ мазмүнды” сезімнің сан қырлы айнасына
түсіріп, психологизмнің негізгі заңдылықтарынан
ауытқымай, өмірді өз бітімімен шынайы да айшықты
бейнелеу. Мүның өзі эпостың лирика аясын жатсынбауы,
лириканың эпикалық танымдағы қарасөз қүдіретімен
ғажап үндестік табуы деп түсінген дүрыс.
Бірақ көркем шығарманың жасалу заңдылықтарына
тәуелді бола түра, эпос та, лирика да мазмүн мен пішін
бірлігін сақтап қалатынын естен шығармау қажет.
Сонымен, поэзиядағы сияқты лирикалық прозаның
да бейнелеу қүралы жазушының сезімі мен ой толғамы.
Дегенмен, поэзияға қарағанда лирикалық проза қаламгердің
жан әлемін ашуда лирикалық қана емес, әңгімелеудің
барлық эпикалық тәсілдерін емін-еркін пайдалана алады.
Әдебиеттер
1. Қабдолов 3. Сөз өнері. З.Қабдолов. -Алматы, 1992.
2. Гегель Г.В. Эстетика. Москва, т.2, 1999.
3. Белинский В.Г. Разделение поэзии на роды и виды.
Москва, т.З, 1978.
4. Поспелов Г.Н. Теория литературы. Москва, 1978.
5. Липин С.А. Идейное единство и художественное
многообразие советской прозы. Москва, 1974.
6. Майтанов Б. Қаһарманның рухани әлемі. Алматы, 1987.
Резюме
В статьерассматриваются особенности лирической
прозы и определяется ее стилевое своеобразие в казахской
литературе.
Вестник ПГУ Же2 2009
22
Resume
Thepecularities of lyricprose are considered and its genre
and stylisticformation in Kazakh literature are defined.
УДК 82.08:801
АНГЛИЙСКИЙ ЮРИДИЧЕСКИЙ ТЕРМИН КАК
ОСНОВА СОСТАВЛЕНИЯ МЕЖДУНАРОДНОГО
КОНТРАКТА И ДОГОВОРА
М.Л. Анафинова
Северо-Казахстанский государственный
университет им. М. Козыбаева
Юридический термин является наиболее значимым
компонентом язы ка меж дународных договоров,
контрактов. П роф ессиональное использование
терминологии обеспечивает ее информативную
качественность, определенную стабильность знаковых
систем. Нерасторжимая связь юридических понятий
и соответствующих им терминов проявляется в том,
что упорядочение правовой терминологии, решение ее
функциональных проблем невозможны без достаточно
глубокой научной разработки юридических понятий,
их логического анализа и точного определения. Как
верно отмечал академик В.В. Виноградов, «всякие
попытки упорядочения терминов без предварительного
анализа понятий, которые ими выражаются, остаются
безрезультатными» [1, с. 7].
Понятие —это отражение явлений объективной
действительности в их существенных признаках, мысль,
выражающая сущность явления. Термин представляет понятие
в соответствующей знаковой форме, является его носителем,
серия Гуманитарная
143
Зеренділік Жаналы ақын:
Келді ғой тағы кезек жырлайтүғын,
Мініңді ашып айтып шыңдайтүғын.
Мен өзім жас та болсам мінезім бар,
Бас иіп жеңілем деп түрмайтүғын [4,192-193]. деп Жаналы ақын Көкен Шәкеевтің кемшілігін таба
алмай, ауданын тақырға теңеп, бос сөзге салынумен
болды. Көкен ақын әрдайым туған елін, жерін, елдікті
алға үстап, шынайы шындықты келісті де көркем етіп
жырлайды. Көкен Шәкеевтің қадірі мен қасиеті, жеңісінің
сиқыры да осында іспетті.
Жоғарыда ақынның облыстық деңгейдегі сөз
жарыстарына, айтыстарына тоқталдық. Байқағанымыз,
ақы н ны ң кө тер ген ә л е у м е т т ік м әс ел е л ер ін ің
маңыздылығынан, тереңдігінен, өткірлігінен елінің,
жерінің, ауданыньщ намысьш қолдан бермей, әрдайым жеңіс
түғырынан көрініп, халқының қалаулысына, көрерменнің
көзайымына айналып жүрген. Ақын енді республикалық
деңгейдегі айтыстарға қатысып, облысының намысын
қорғауға жолдама алғаңдай. 1969 жылы Көкен Шәкеев Семей
облысының ақыны Қалихан Алтынбаевпен айтысты.
Көкен:
А, қүйылжыр көмекейден келші саулап,
Уа, сүйсінтші тыңдаушыңды бірден баурап.
Арналсын алғашқы сөз шын жүректен,
Өсірген партияға бізді баулап [4,187]. деп Көкен Шәкеев әлеуметтік маңызы зор партия,
Қазақстанның 50 жылдығы жайлы сөзін бастайды.
Семейлік Қалихан ақын аталы сөзге мардымды жауап
бере алмай, жеке басын мадақтап, Көкен Шәкеевтің
кемшілігін, мінін іздеумен болды.
Келесі республикалық айтыстардың бірі -1972 жылы
Жамбылдың 125 жылдығына арналған Талдықорған
142
Вестник ПГУ Же2 2009
егістерін, өрістерін жырлап сөз бастады. Ал Көкен ақын
қарсыласының жүрексініп отырғанын бірден аңғарып,
кеселі ой түйдегімен тереңнен барлап сөз қозғады.
Көкен:
Табыс мол биылғы жыл елімізде,
Ғажап бар туып өскен жерімізде.
Коммунизм шыңына шыққан сайын,
Сан жетпес еңбектегі ерімізге [3, 195], деп ақын жалпы республикамыздың алға қарай өрлеп
бара жатқандығын, халықтар арасындағы достық пен
туыстықты, бірліктің нығая түскендігін, сан жетпес ерлік
істерді жырлайды. Ал Кәрім ақын өз ауданының ғана ен
дәулетін тізбектей жырға қоса жөнелді. Бірақ Көкен:
Егінмен, Кәрім маған ере алмадың,
Көзіңмен көрмеген соң сене алмадың.
Он жеті миллион пүт астық бердік,
Сен мүның тең жартысын бере алмадың.
Жаз бойы жайылымда малды жайып,
Жарыста озып шықты Қозыбаев.
Атақты бір совхоздың шамшырағы,
100 қойдан 120-дан қозыны алып [3, 198]. Ақын әрдайым айтыста барлық шынын айтып, алдына
жан салмайды. Кәрім ақын да шамасы келгенше ауданының
намысын қолдан бермеуге тырысып бақты, бірақ Көкен
Шәкеевтің ел өмірімен егіздігі, бірлік - түтастығы, білімділігі
мен тапқырлығын қоса, ойлылығымен, талғампаздығы әркез
шоқтығы биік өнердің шыңына жетелейді.
Ақынның келесі облыстық айтыстарының бірі -1971
жылы Зеренді ауданының ақыны Жаналы Сәкеновпен
кездесуі. Көкен Шәкеев сөз басын бейбіт өмір кешіп
жатқан қазақ елдерін, елі, жері үшін аянбай, тынымсыз
еңбек етіп жатқан ерлердің ерлігін жырлаумен бастады.
серия Гуманитарная
23
внешним символом. Жесткая связь между понятием и
термином не всегда очевидна. Понятие едино, а термин может
обозначать разные понятия, быть многозначным. Одно и то
же понятие может обозначаться разными терминами. Термин
может остаться прежним, в то время как обозначаемое им
понятие с течением времени может претерпеть те или иные
изменения, порой довольно существенные.
Юридическая терминология показательна в том
отношении, что она складывается не столько как
результат эволюции материально-технического мира, а
под влиянием определенных психологических установок,
нравственных критериев, религиозных убеждений,
исторических процессов и идеологических направлений
отдельного этноса.
Одним из прим еров, подтверж даю щ их это
утверждение, является термин “treaso n - измена;
государственная измена; особо тяжкое преступление;
to talk treason - держать преступные, мятежные речи”.
“Treason n [ME tresoun, fr.AF traisun, L. tradition-, traditio
act of handling over, fr. radere to hand over, betray - more
at TRAITOR] (13c) 1: the betrayal of a trust : TREACH­
ERY 2: the offence of attempting by overt acts to overthrow
the government of the state to which the offender owes al­
legiance or to kill or personally injure the sovereign or the
sovereign’s family”. Согласно Акту о государственной измене
1351 года, изменой являлись насильственные действия в
отношении жены, старшей незамужней дочери или жены
старшего сына короля; открытая попытка свергнуть
предполагаемого наследника; убийство советника или
судьи при исполнении своих обязанностей. Закон был
пересмотрен в 1795 году и основное содержание его
заключается в причинении смерти или серьезного вреда
монарху, его супруге или старшему сыну; призыв к войне
24
Вестник ПГУ Же2 2009
против монарха; насильственные беспорядки. Наказанием
за данное преступление исторически была смертная казнь,
но в наше время - пожизненное заключение.
Ю ридические термины в целом, - пишет Г.Г.
Гиздатов, - отличаются системностью, наличием
четко определенной дефиниции, однозначностью,
стилистической нейтральностью и отсутствием
экспрессии [2, с. 118]. Для номинации лексических
единиц, называющих научные понятия, неизвестных
большинству людей, но имеющих четкое и прозрачное
значение для специалистов, некоторые современные
лингвисты предлагают использовать термин “technical
terminology ” (R. Quirk, В. Partridge, К. Hudson). Следует
отметить, что первый элемент термина “technical” имеет
специальное юридическое значение “referring to a spe­
cific legal point o f using a strictly legal interpretation ” .
Определение “technical” подчеркивает ее формальность
и обособленность от общелитературной лексики.
Английская юридическая терминология представляет
собой одну из микросистем, которые входят в словарный
состав современного английского языка. Эта микросистема,
как известно, обладает, с одной стороны, особенностями,
присущими общелитературному языку, а с другой
стороны, ей свойственна своя, ярко выраженная специфика.
Специфика знаний в области юриспруденции находит свое
отражение в системе специальных научных понятий,
которые представлены определенным слоем слов и
словообразований, образующих микросистему, а именно
- юридическую терминологию “technical terminology”.
В научных терминах на первый план выступает связь
- (соотнесенность) с понятием, а в юридических терминах
“technical terms of law”- соотнесенность с называемым
предметом. Поэтому производные, технические,
серия Гуманитарная
141
Көкенді өлең-жырдың гүліне, жүлдегер дүлдүлге, жез
таңдай, айыр көмей бүлбүлға теңеп, Көкен ақынның
болмыс - бітімін жырмен сомдайды.
А қы нны ң ш ы ғарм аш ы лы ғы н дағы алғаш қы
айтыстарының бірі -1963 жылы қазіргі Айыртау (бүрынғы
Володар) ауданының ақыны Қүдыкен Ибрагимовпен
облыстық айтыс еді. Өкінішке орай бүл айтыс та толық
қағаз бетін көрмей, Қүдыкеннің сөзі жазылып алынбаған.
Бірақ үзіндінің өзінен маңызы зор айтыс екенін бірден
аңғарамыз. Мәселен:
Ортаға мен салайын міндеріңді
Шығармай топ алдында үндеріңді.
Түқымдық қорың тегіс қүйылған жоқ,
Көрерсің ертең қайтіп күндеріңді? [4, 181-182] деп ақын Көкен Ш әкеев алдымен ауданының
мақтаныштары еңбек ерлерін дәріптеп, олардың еңбектерін
жар салып насихаттайды, үгіттейді. Одан кейін қарсылас
ақынның ауданындағы көшеде елтең - селтең жүріп,
жүмысқа бүгін барса, ертең бармайтын, еңбекке де, оқуға да
ынтасы жоқ аудан түрғындарын, еңбекші қолдың жоқтығын
ортаға салып, Қүдыкен ақынды екінші жолы кездескенде,
кемістіктен гөрі, табысты жырлауға шақырады.
1964 жылы Айыртау ауданының ақыны Кәрім
Тақауинмен кездескен облыстық айтысында да ақын тағы
да жыр шумақтарын еліне, ауданына, халқына арнады.
Алғашқы сөз жарысын Кәрім ақын бастады:
Сайраған Айыртаудың ақынымын,
Әділет адалдықтың жақынымын.
Тайпалтып топқа түскен шешендерің,
Өнерін көрсінші бір халқым бүгін [3,183], деп Кәрім өзін тыңның түлегіне, өлеңнің эксковатор
күрегіне теңеп, А йы ртау ауданының орманын,
140
Вестник ПГУ Же2 2009
түтар жақсы - жайсаңдары мен салтанат - байлығын бетке
үстайды, соны сөзіне тірек - бел түтады. Әріптесі мақтаған
адамдардың мін - кемшіліктерін әдейі бадырайта, зорайта
сөйлейді. Осындай тәсіл екінші ақынға да тән. Сөйтіп,
бір ақын аспанға көтере дәріптеген жәйтті екінші ақын
жоққа шығарып, жермен жексен етеді, енді бір сәт бірінші
ақын сынаған істі екінші ақын шаң жуытпай аршып ашып
мадақтай жөнеледі. Сонда екі жақтың сарабына түскен
іс пен әр алуан адамдар өзінің өмірдегі шындыққа жуық
әділ бағасын алатын тәрізді.
1961 жылы өткен облыстық ақындар айтысында Көкен
Шәкеев Рузаев ауданының атынан көкшетаулық Сарбас
Ақтаевпен сөз сайысына түсті.
Сарбас:
Уа, Көкен өлең - жырдың гүлі едің,
Жүлдегер бәйге бермес дүлдүлі едің.
Отырма айтысқалы тілің қышып,
Жез таңдай, айыр көмей бүлбүл едің [3,181].
Көкен:
Жырым бар осындайда көсілетін,
Арқаның самалындай есілетін,
Әдетім айтысқанда мысым жеңіп,
Талайлар мезгілінен кешігетін [3, 182].
Ақынның айтыс өнеріндегі алғашқы сөз сайыстарьшың
мәтіні толық қағаз бетіне түспесе де, осы бір үзіндіден
ақынның бойындағы жыр бүлағы таусылмайтын қазына
іспетті. Себебі, орамды, шүрайлы тіл өрнектері әркімнің
көңілінен орын таба алған. Ақын өзін ен даланың еркін
өскен үлына, күркіреген көк өзенге теңеп, айтысқа
түскенде Арқаның самалындай есіліп, халқының,
қарапайым жүмысшының еңбегін өлеңімен қарсыласына
нөсерлетеді. Жыр боп қайнаған батыр күшін, бүрқанып,
буырқанған жан дүниесін бірден сезген Сарбас ақын
серия Гуманитарная
25
юридические и другие термины (кроме научных),
семантически близки к словам общеупотребительным;
причем граница между юридическим термином и
общеупотребительным словом может быть проведена при
помощи контекстуального анализа.
В подтверждение данного утверждения приведем
следующий пример, согласно словарной статье: I. Benchскамья, скамейка; тех. (испытательный) стенд; физ.
(оптическая) скамья; верстак, станок (верстачный). II. n
Место судей (в зале суда); суд, судебное присутствие;
судейская должность; he was appointed to the bench- его
назначили судьей. II.v Manufacture - 1) производить,
изготовлять, выделывать, перерабатывать (сырье);
2) делать по шаблону, трафарету, штамповать; 3)
фабриковать, изобретать (ложь и т.п.); to manufacture false
evidence-фабриковать доказательство; to manufacture a
charge - состряпать обвинение.
Если сравнить рассмотренные выше группы признаков,
то становится очевидным, что лингвисты и юристы
понимают под термином несколько разные вещи, хотя
имеются и сходные критерии. Понимание юристов
значительно шире, так как они относят к терминам даже
слова, которые в текстах употребляются в своем основном
общелингвистическом значении.
Нижеследующие примеры из Протокола о Намерениях
между Республикой Казахстан и компаниями Аджип
и Бритиш Газ “Protocol of Intent between the Republic
of Kazakhstan and Agip and British Gas” служат тому
подтверждением:
“Following an international competition to choose a foreign
partner for the continued development of the Karachaganak oil
and gas condensate field in the Uralsk Oblast of the Republic
of Kazakhstan. The Organizing Committee of the Cabinet of
26
Вестник ПГУ Же2 2009
Ministers of the Republic of Kazakhstan has awarded the
above named companies (the “Companies”) the exclusive right
to negotiate a formal Production Sharing Agreement for this
continued development” [3].
“The Republic of Kazakhstan accepts the Commercial
Proposal and shall continue exclusive negotiations with the
Companies for the continued development of the Karachaganak oil and gas condensate field. Subject to the signature of
a Production Sharing Agreement and related documents (the
“Final Agreement”) and strictly pursuant to the Commercial
Proposal, the Companies shall finance, carry out and manage
the further development of the Karachaganak oil and gas con­
densate field on behalf of the Republic of Kazakhstan and shall
also undertake related social and infrastructure developments.
The Companies shall thereby be entitled to receive a propor­
tion of the hydrocarbons produced from the field in accordance
with the Production Sharing Agreement [3, c. 5]”.
Подобные лексемы: “to award - передать”, “exclusive right
- исключительное право”, “accept - принимать”, “exclusive
negotiations -переговоры на исключительной основе”, “sub­
ject to the signature - в соответствии с подписанием”, “strictly
pursuant - в строгом соответствии”, “on behalf of- от лица”,
“to undertake - осуществлять реализацию”, “be entitled to
receive - иметь право на получение” с точки зрения более
строгого лингвистического подхода нельзя отнести к категории
терминов, так как не имеется достаточных оснований для
терминирования этих понятий. Из этого положения следует,
что термины, в отличие от общеупотребительной лексики, в
идеале должны быть однозначны, не должны иметь синонимов
и омонимов, должны быть предельно нейтральны, то есть не
нести никаких коннотаций.
Однако, из-за тесной связи с общественно-политической
терминологией, частью которой является юридическая
серия Гуманитарная
139
ӘӨЖ 82.09 (5 к)
ХАЛЫҚ АҚЫНЫ КӨКЕН ШӘКЕЕВТІҢ АЙТЫСТА
КӨТЕРГЕН ӘЛЕУМЕТТІК МӘСЕЛЕЛЕРІ
Г.Т. Тілеубердина
Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік
университеті, Көкшетау қ.
Суырып салмалық өнерді жан-жақты тексерген
ғалым М.Жармұхамедов: “Айтыс ақындары өз дәуірінің
перзенті. Сондықтан өз заманының тұсында жасаған
ақындар әрдайым өзінің шыққан руы мен ел-жүртының
талап - мүддесінен табылып отыруы да заңды. Бүл айтыс
ақындарының бәріне тән қасиет, онсыз айтыс біздегідей
кең көлемдегі шырқау шыңына көтеріле алмаған болар
еді” [1,18], - десе, филология ғылымдарының докторы М.
Дүйсенов: “Қазіргі айтыс дәстүрінде әр ақын өз ауданы мен
облысындағы жетістік, табыстарын айтып, қарсыластары
облысындағы кейбір өзі байқаған кем - кетіктерді
сыпайы түрде іліп кетіп жатады. Сайып келгенде айтыс
тақырыбының кенересі кең, ол заман, қоғам, адам туралы,
бүгінгі күннің шындығы болып отыр. Жеке бастың ғана
емес, қоғамдық мәні бар жайлар ақындар назарынан әсте
шыққан емес”[2,51], - дейді. Көкен Шәкеевтің кез - келген
айтысында өмір шындығы тартыс арқауы болып отырады.
Бетпе - бет келіп сөз бәсекесіне түскен екі ақынның
өмірлік шындықты өз пайдасына жаратып айта білуі де
әрқилы. Осы жәйт айтыс ақынының әу бастан үстанған
бет - бағдарына байланысты. Айтыста мақтау мен даттау
үнемі астасып, алмасып отыратын болғандықтан, бүл
оның сыншылдық сипатын әркез үштап, шыңдап келген
сияқты. Қарсылас ақын ең алдымен өз елінің мақтан
138
Вестник ПГУ Же2 2009
5. Вежбицкая А. Понимание культур через посредство
ключевых слов. - М.: Языки славянской культур, 2001.
6. Степанов Ю.С. Константы - словарь русской
культуры. - М., 1997.
7. Попова З.Д., Стернин И.А., Семантика-когнитивный
анализ языка. - Вороне, 2006.
8. Гиздатов Г.Г. Ассоциативные поля в казахском и
русском языках. - Алматы: РНК, 1997.
9. Карасик В.И. Введение в когнитивную лингвистику.
- Волгоград, 2004.
10. Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико­
фразеологической семантике языка. - Воронеж: Изд-во
ВГУ, 1996
11. Маслова В.А. Когнитивная лингвистика.- Мн.:
ТетраСистемс, 2005
12. Стернин И.А. Национальная специфика мышления
и проблемы лакунарности // Связи языковых единиц в
системе и реализации. - Тамбов: изд-во ТГУ, 1998.
Туйіндеме
Мацалада концепт когнитивтік лингвистикалыц
негізі бірлігі ретінде царастырылады.
Resume
The article considers the concept of cognitive linguistics
which has a mental character as a result o f cognitive, and
linguistic activities of the person.
серия Гуманитарная
27
терминология, с общим языком такие требования в
большинстве к термину остаются идеальными, далекими
от реального положения, о чем мы будем говорить далее.
Из системных языковых характеристику терминов, как
отмечают лингвисты, сильны иерархические родовые
связи, антонимические отношения и деривационные
связи меж ду терминами, обозначающими родственные
понятия. Практически все ученые выделяют такую
особенность английской юридической терминологии, как
абстрактность, отвлеченность некоторых юридических
понятий и категорий, что порождает неоднозначность
в юридических текстах даже при использовании узко
специальных терминов.
Так, например, Black’s Law Dictionary дает следующее
определение терминам:
“MASTER: One having authority; one who rules, directs,
or superintends; ahead of chief; an instructor, an employer.
Applied to several judicial officers”.
“RANGE: In the government of the United States. This
term is used to denote one of the divisions of a state, and desig­
nates a row or tier of townships as the appear on the map”. Для
корректного использования этих терминов в тексте документа
необходимо тщательно проанализировать семантическую
целесообразность и соотнесенность в тексте.
Отличительными чертами термина считаются
точность и строгость значения, выраж аемые в его
дефиниции, стремление к контекстной неизменяемости,
ограничение коннотативного значения.
В.Н. Прохорова отмечает наличие у ряда терминов
эмоциональности и оценочности. Она считает, что
терминосистемы включают как нейтральную, так и
эмоционально окрашенную лексику, что во многом
зависит от времени и способов формирования терминов.
28
Вестник ПГУ Же2 2009
Так, В.Н. Прохорова полагает, что термины иноязычного
происхождения лишены внутренней формы и исключают
или минимизируют возможности ассоциации терминов
со словами общего языка и, следовательно, практически
лишены эмоциональности [4].
Но термины, отличающиеся лексико-семантическими,
морфологическими и другими признаками от слов русского
языка, по мнению Прохоровой, не всегда отличаются
эмоциональной и экспрессивной нейтральностью [4, с. 28].
Термины, используемые в приведенном выше отрывке
из договора: «exclusive right - исключительное право;
strictly pursuant - в строгом соответствии, exclusive
negotiations - переговоры на исключительной основе»
являются тому подтверждением. Такие термины сохраняют
метафоричность и эмоциональную окраску производных
слов. Многие лингвисты признают неизбежность наличия
оценки у терминов общественных наук, так как актуальность
оценки в этих науках сохранена постоянно [5].
Вопрос о формальных характеристиках термина
является полемичным в лингвистической литературе.
Некоторые языковеды считаю т, что идеальны й
термин должен быть кратким [6]. Другие лингвисты
придерживаются мнения о том, что требование краткости
термина является рекомендацией, не подкрепленной
изучением места термина в естественном языке
и тенденцией их использования, так как в любой
терминологии преобладают многословные наименования
понятий данной науки [7].
Результаты исследования сочетаемости юридических
терминов позволили нам сделать вывод о том, что
требование краткости и лаконичности термина в тексте
осуществляется с учетом наличия неразрывных смысловых
компонентов, дабы не нарушить нить соответствия
серия Гуманитарная
137
одно и то же слово «может в разных коммуникативных
условиях реализовывать либо гештальт, либо понятие,
либо представление, поскольку все эти концепты
представляют собой разные уровни мыслительной
абстракции, а коммуникативные потребности могут
потребовать разной степени конкретизации мысли»
[12, 26]. И.А.Стернин отмечает наличие в каждом языке
большого количества внутриязыковых лакун, поскольку
в национальном сознании существуют лексически
невыраженные концепты, которые носят отражательный
характер и отражают присутствующие в национальной
действительности денотаты. Следовательно, концепты
могут быть номинированными и неноминированными.
Таким образом, концепт и его разновидности,
рассматриваемые нами как результаты познавательной,
лингвокогнитивной деятельности человека, полученные
в результате концептуализации объективного мира и его
отражения в сознании, можнорассматривать в качестве предмета
когнитивнойлингвистики, какэто основная, дискретная единица
когнитологии, имеющая ментальный характер.
Литература
1. Ли B.C. Парадигмы знания в современной
лингвистике. - Алматы: Қазақ университеті, 2003.
2. Кубрякова Е.С., Демьянков В.З., Панкрац Ю.Г.,
Лузина Л.Г. Краткий словарь когнитивных терминов.
-М ., 1996.
3. Почепцов О.Г. Языковая ментальная: способ
представления мира // Вопросы языкознания, 1990, №6.
4. Шмелев Д.Н. Могут ли слова языка быть ключом
к пониманию культуры? Введение // Вежбицкая А.
Понимание культур через посредство ключевых слов.
- М.: Языки славянской культуры, 2001.
136
Вестник ПГУ Же2 2009
в) существенная степень образности характеризует
слова, относящиеся к тематическим группам (включающим
также лексику высокого уровня образности): название
астрономических тел, транспортных средств, предметов
быта, времен года, месяцев, времени суток, названия
частей организма человека и животных, название лиц по
родственным отношениям, название растений, приборов
и аппаратов, печатных изданий, частей ландшафта;
г) средний уровень яркости представлений;
д) низкий уровень яркости представлений.
С редний и ни зки й уровень представлен и й
зафиксированы у названий ощущений, форм общественного
сознания, наименований лиц по ролевым функциям
пассивного характера, названий физиологических
состояний человека, названий явлений социального
характера [6; 10].
2. Г еш тальды - «ком плексны е, целостны е
функциональные структуры», которые упорядочивают
«многообразие отдельных явлений в сознании».
И.А. Стернин видит в этом концепте «закрепленный
словом целостный образ, совмещающий чувственные
и рациональные элементы, а также объединяющий
динамические и статистические аспекты отображаемого
объекта или явления» [12, 24-25]. К гештальтам, по
Стернину, относятся толкуемые через «прототипы»
концепты, фреймы, сценарии и др.
3. Понятие, характеризуемое И.А.Стерниным ак «мысль
о наиболее общих, существенных признаках предмета или
явления, результат рационального отражения основных,
существенных признаков предмета» [там же]. В качестве
примера автором называются концепты, связанные
с лексемами типа житель, клиент, проситель, истец,
ответчик, судья. В то же время, замечает И.А.Стрнин,
серия Гуманитарная
29
термина и понятия. Многокомпонентные термины
выполняют в тексте контракта и договора четко выраженную
стилистическую, функциональную, семантическую и
коммуникативно-прагматическую нагрузку: on behalf o f
- от лица, in accordance with - в соответствии с, to be
entitled to - иметь право на, Production Sharing Agreement
- Соглашение no Разделу Продукции.
Точные определения юридических терминов,
составляющих содержание так называемых дефинитивных
норм - непременное условие повышения юридической
культуры правотворчества, укрепления законности. Тот факт,
что правовая норма представляет собой формализованное
предписание, свидетельствует о том, что четкие юридические
определения должны даваться всем терминам, имеющим
решающее значение для правового регулирования.
Так, например, в Соглашении между Правительством
Республики Казахстан и Правительством Соединенного
Королевства Великобритании и Северной Ирландии по
поощрению и защите инвестиций: “Agreement between The
Government of The Republic of Kazakhstan and The Govern­
ment of The United Kingdom of Great Britain and Northern Ire­
land For the Promotion and Protection of Investments”, даются
следующие дефиниции ключевого термина “investment”:
(a) “investment” means every kind of asset and in particu­
lar, though not exclusively, includes:
(i) movable and immovable property and any other prop­
erty rights such as mortgages, liens or pledges;
(ii) shares in and stock and debentures of a company and
any other form of participation in a company;
(iii) claims to money or to any performance under contract
having a financial value;
(iv) intellectual property rights, goodwill, technical pro­
cesses and know-how;
30
Вестник ПГУ Же2 2009
(v)
business concessions conferred by law or under con­
tract, including concessions to search for, cultivate, extract or
exploit natural resources.
A change in the form in which asserts are invested does
not affect their character as investments and the term “invest­
ment” includes all investments, whether made before or after
the date of entry into force this Agreement [8]”.
Приведенные выше примеры реализуют определение,
данное А.С. Пиголкиным: « юридическим термином
следует считать любое слово или словосочетание,
выступающее в номинативной функции и обозначающее
ключевое понятие элемента правовой нормы (гипотезы,
диспозиции, санкции)» [9, с. 65].
Очевидно, что следует давать четкую дефиницию
юридическим терминам, которые выработаны законодателем
и именно через законодательство входят в общий лексический
фонд: incident, investigation, transparency, report, conciliate, certify,
damage, injuryum. п. Так, например, в контракте “Fixed WingAir­
craft Service Agreement ’даются дефиниции таким терминам:
“Definitions
Notes
“Serious injury” shall be defined as an injury that requires
hospital medical treatment and results (or is expected to result)
in suspension of or substantial restriction to normal activities
for a period of fifteen (15) days or more.
“Substantial damage” includes loss of the aircraft, any
damage or structural failure which adversely affects the
structural strength, performance or flight characteristics of
the aircraft and which would normally require the repair or
replacement of the affected component, and any event result­
ing in damages to the aircraft of more than US$ 20,000”, что
позволяет однозначно трактовать основные положения
договоренностей [10, с. 3].
серия Гуманитарная
135
действительности, субъективных, объективных оценок о
нем, ценностных ориентациях по отношению к предмету
мысли. Передаваемые концептом знания разнообразны:
это и народные знания (ценностные принципы, нормы,
традиции, обряды, ритуалы, обычаи) и знания в области
точных и гуманитарных наук, и знания о мире. Именно
поэтому концепт выступает как невербальный квант
знания. При экспликации его в языке он выступает
как слово - стимул, вокруг которого формируется
его ассоциативное поле. Слова представляющие
концепт в языковой форме, находятся между собой в
парадигматических и синтагматических отношениях. Все
эти способы языкового выражения концепта позволяют
говорить о его номинативной плотности в языке.
Концепт - мыслительный образ, выступает как родовое
понятие. Разновидностями его выступают, по мысли
АЛБабушкина, мыслительные картинки, схемы, гиперонимы,
логически сконструированные концепты, схемы, фреймы,
инсайты, сценарии, «калейдоскопические концепты [10].
И.А.Стерник, рассматривает три «принципиальных
разновидностей мыслительных образов (концептов),
обнаруживающихся в лексических единицах разных типов:
1.
Концепты - представления, представляющие собой
и обобщенные чувственно-наглядные образы предметов
или явлений и выступающие преимущественно в качестве
смысловой стороны... лексических единиц конкретной
семантики [12]. Концепты - представления, выступают
как мыслительные образы различной степени яркости:
а) сверхвысокий уровень образности демонстрируют
концепты - представления в таких лексемах как луна,
кровь, солнце и др.
б) высокий уровень образности характерен для лексем
ночь, бабушка, трава, книга и др.;
134
Вестник ПГУ Же2 2009
в сжатом виде культурные представления человека, а также
знания о предметах объективной действительности концепт
нельзя считать только объектом лингвокультурологии,
хотя концепт и выступает как «сгусток культурной среды в
сознании человека [26], так как концепт предстает и как пучок
понятий», знаний. Концепт-это основная единица обработки
и представления знаний. Концепт предстает также как
минимальная единица человеческого опыта в его идеальном
представлении. Поэтому в определении В.А.Масловой
акцентируется внимание как на его когнитивных признаках,
так и учитывается его способность быть ключевым словом
культуры: «это семантическое образование, отмеченное
лингвокультурной спецификой и тем или иным образом
характеризующие носителей определенной лингвокультуры.
Концепт, отражая этническое мировидение, маркирует
этническую языковую картину мира и является кирпичиком
для строительства «дома бытия» (по М.Хайдеггеру). Но,
в то же время - это некий квант, знания, отражающий
содержание всей человеческой деятельности. Концепт не
непосредственно возникает из значения слова, а является
результатом столкновения словарного значения слова с
личным и народным опытом человека (по Д.С.Лихачеву).
Он окружен «эмоциональным, экспрессивным, оценочным
ореолом» [11,36].
Хотя мы и отметили, что В.А.Масловой учитываются
как культурные, так и когнитивные признаки, тем не менее,
можем сказать, что в данном определении не даны такие
основные признаки концепта, как ментальной сущности,
как дискретного мыслительного образа. Поэтому мы
даем такое определение концепту как ментальному
образованию: концепт - это мыслительный образ,
представленный в сознании в виде схемы, передающей
определенные знания о предметах объективной
серия Гуманитарная
31
Однако во многих случаях дать полное нормативное
определение тому или иному термину невозможно, поскольку
его применение в каждом конкретном случае зависит от
жизненных условий, окружающей обстановки. Это касается
в первую очередь так называемых оценочных терминов:
overdraft interest, additional cost, satisfactory evidence, repeated
breaches o f the quality standards, extremely greatforfeit, rebuttal
evidence, ownership interest, essential security и др.
“Should the land legislation of the Republic of Kazakhstan
be amended to the effect that foreign governments are granted
the right to purchase land with the right of ownership, the
LANDLORD shall grant the TENANT the right to convert the
leasehold interest into an ownership interest, at no additional
cost, as reciprocity for the land plot for the diplomatic mis­
sion of the Republic of Kazakhstan in Washington, DC”. «В
случае если земельное законодательство РК будут внесены
изменения, предоставляющие иностранным государствам
право приобретения в собственность земельных участков,
АРЕНДОДАТЕЛЬ предоставит АРЕНДАТОРУ право
переоформления права землепользования на право частной
собственности на земельный участок без дополнительной
оплаты на принципе взаимности предоставления
земельного участка дипломатическому представительству
Республики Казахстан в г. Вашингтоне».
“The TENANT agrees to become the tenant of the third party
unless that part is a person or entity from whom TENANT may not
lease under applicable laws ofthe United States or for the essential
security or foreign policy reasons”. «АРЕНДАТОР не вправе
арендовать имущество, в соответствии с действующими
законами Соединенных Штатов Америки или из соображений
безопасности или внешней политики» [11, с. 8].
Юридическая терминология способствует точному
и ясном у формулированию правовы х предписаний,
32
Вестник ПГУ Же2 2009
достижению максимальной лаконичности юридического
текста. Занимая в принципе незначительный объем
международного контракта, договора юридический
термин представляет собой его базу, основной смысловой
фундамент. Например:
“1. The requested Contracting Party shall execute in
the manner provided by its law any letters rogatory relating to
a criminal matter that falls within the scope of paragraph 2
of article 2 and sent to it by judicial authorities the requesting
Contracting Party.
2.
In accordance with this Agreement judicial authority
means the competent authorities which have been described as
the judicial authority in the legislations of the Contracting
Parties” [11, c. 8].
Как видно из приведенны х выше примеров
специальных юридических терминов “ tech n ica li­
ties ” в текстах контрактов и договоров не так много.
Применяются они для обозначения особых понятий
юриспруденции. Как правило, специальный юридический
термин создается законодателем в том случае, когда в
общелитературном языке нет подходящего слова для
обозначения соответствующего понятия.
Специальные юридические термины максимально
уплотняют словесную информацию, экономят средства
передачи законодательной мысли. С помощью таких
терминов могут быть достигнуты однозначност ь,
семантическая конкретность, полнота юридических
ф орм улировок. Едва ли целесообразно заменять
специальные термины развернутыми описательными
выражениями, поскольку это привело бы к громоздкости
контрактов и договоров, затрудняло бы их восприятие.
Международный контракт и договор - это свидетельство,
доказательство, поэтому он должен быть точным, кратким и
серия Гуманитарная
133
зрения на природу концепта показывает, что «концепт»
определяется по-разному.
Термин «концепт» до сих пор проходит еще в
когнитивистике порог терминологизации, поскольку
еще не сложилось до сих пор полностью научное
представление о нем, не дано точное определение, нечетко
очерчена его структура. В когнитивной лингвистике
наблюдается пока смешение понятий: когнитивный
концепт (В.И.Попова, Ю.С.Степанов), лингвокультурный
концепт (В.И.Карасик, Г.Г.Слышкин, О.Г.Прохвачева),
мифолгема (М.Лехтеэнмяки), лингвокогнитивный
концепт (3.Д.Попова, И.А.Стернин) и др. Приведем
ряд подходов к концептам, развиваемых разными
авторами. Среди них назовем следующие: 1) когнитивный
«концепт-идея, включающая абстрактные, конкретно
ассоциативные и эмоционально-оценочные признаки, а
также спрессованную историю понятия» [6, с.41-42]; 2)
лингвокультурный. Представители этого направления
характеризуют концепты как «ментальные образования,
которые представляют собой хранящиеся в памяти
человека значимые, осознаваемые и типизируемые
фрагменты опыта» [9, 5]; 3) лингвокогнитивный
подход. Лингвокогнитивный концепт определяется
А.П.Бабушкиным как дискретная единица коллективного
сознания, которая отражает предмет реального или
идеального мира и хранится в когиональной памяти
носителей языка «в виде познанного, вербально
обозначенного субстрата» [10, 95-96].
На наш взгляд, более правильным представляется
понимание концепта как единицы когнитивной лингвистики,
представленной в невербальной форме в сознании индивидов,а
также в коллективном сознании этноса в виде ментальных
сущностей, ментальных образов сознания, которые содержат
132
Вестник ПГУ Же2 2009
Концепт представляет собой промежуточное звено
- ментальный образ, опосредующий звено между
объективным миром и языком. Мысль человека по своей
природе предполагает, с одной стоны, независимый от нее
материальный мир, отражаемый его, а с другой стороны
- вербальные средства ее выражения. Естественный
язык не обладает функцией порождения мысли, являясь
средством выявления структуры мыли носителя языка,
он, по сути, и «дает ключ» к реконструкции сознания.
Реальная действительность отражается в человеческом
мозге в процессе мышления как накопленное знание об
этой действительности, репрезентируемое в материальных
формах языка. Язык обеспечивает человеку переход
на уровень оперирования формами мысли, которые
эксплицируются в семантике вербальных форм. Мышление,
таким образом, не просто существует в формах мысли, но
реализуется в конкретных, эксплицирующих эти формы
мысли вербальных формах.
Одним из компонентов, опосредующих этот процесс,
является концепт. По мысли Г.Г.Гиздатов концепты - схемы
- когнитивные модели выступают как промежуточное
звено между структурами восприятия и продуцирования
в языковой форме: в процессе общения.
восприятия —>продуцирование
когнитивные модели - когнитивные модели
продуцирование —>восприятие
Когнитивные модели - это ассоциативное поле слова.
Именно оно дает стереотип восприятия объекта реальной
действительности в виде связей одного слова с другими
языковыми единицами [8, 4-5]
Хотя понятие «концепт» является ключевым, до сих
пор еще определение его не уточнено. Невыясненными
являются такие его виды. Анализ различных точек
серия Гуманитарная
33
ясным. Точностьподразумеваетфактическуюдостоверность, а это
требует точного употребления терминов “current legal language”,
исключающего различное толкование документа. Точность
контракта, договора неразрывно связана с его краткостью.
Краткость тявляетсясамоцельюмеждународного контракта
и договора. Она не должна идти в ущерб освещенного вопроса и
быть связанас конкретностью.Конкретность, являясь своегорода
концентрированностью информации, также не должна идти в
ущерб полноте изложения вопроса.
П оэтом у преж де, чем и зл агать содерж ание
документа, необходимо тщательно подбирать термины,
слова и словосочетания, которые наиболее экономно,
но полно и точно передали бы мысль. Ясность
изложения также подразумевает правильный выбор
слов и словосочетаний. Таким образом, ясност ь,
точность и краткость языка официальных документов
требуют особого подхода к использованию английских
юридических терминов в текстах международных
контрактов и договоров.
Литература
1.Виноградов В.В. Стилистика. Теория поэтической речи.
Поэтика. - М.: Изд-во Акад. Наук СССР, 1963. - С. 6-9.
2. Гиздатов Г.Г. Культура письменной речи юриста:
«Учебное пособие юриста». - Алматы, 1999. - С. 118.
3. Protocol of Intent between the Republic of Kazakhstan
and Agip and British Gas. - A, 1992.
4. Прохорова B.H. Русская терминология (лексико­
семантические образования). - М., 1986. - С. 20.
5. Лотте Д.С. Основы построения научно-технической
терминологии. - М., 1961. - С. 84
6. Веселов В.П. К вопросу о типологии терминов. - М.:
МГУ, 1969.-С.51.
34
Вестник ПГУ Же2 2009
7. Лейчик В.М. Предмет, методы и структура
терминоведения. - М., 1983. - С.67-70.
8. Agreement between The Government of The Republic
of Kazakhstan and The Government of The United Kingdom
of Great Britain and Northern Ireland For the Promotion and
Protection of Investments. - A, 1995.
9. Пиголкин A.C. Язык закона. М.: Юридическая
литература, 1990. - С. 65.
10. Fixed Wing Aircraft Service Agreement. - A, 1994.
11. Land Lease Agreement between the Akimat of the city
of Astana acting on behalf of the Republic of Kazakhstan and
the United States of America. - A, 2002.
Туйіндеме
М ацалада халыцаралың келісім -iuapm пен
шарттардың мәтгндерінде агылшын зац терминдерін
қолдану ерекшеліктері жазылган.
Resume
In clause thefeatures of English legal termsfunctioning in the
texts of International contracts and agreements are described.
серия Гуманитарная
131
человека. Вся культура - писал ученый, - понимается
нами как совокупность концептов и отношений между
ними, поэтому концепт - это основная ячейка культуры
в ментальном мире человека» [6].
Вместе с тем, концепт определяется и как оперативная
единица науки когнитивная лингвистика, в рамках
которой рассматривается как дискретная единица
- базовая единица мыслительного кода человека. По
мысли И.А.Стерлина и З.Д.Поповой, концепт - это
дискретное ментальное образование, являющееся базовой
единицей мыслительного кода человека, обладающее
относительно упорядоченной внутренней структурой,
предоставляющее собой результат познавательной
когнитивной) деятельности личности и общества и
несущее комплексную информацию об отражаемом
предмете или явлении, об интерпретации данной
информации общественным сознанием и его отношении
к данному предмету или явлению» [7].
В разных направлениях когнитивной лингвистики
мнения о концепте разное, но имеются общие исходные
постулаты, касающиеся природы концепта. Прежде всего,
это признание невербального характера концептов и
концептосферы, лишь часть которой получает выражение
(овнешление) при помощи языковых знаков ранга (лексемы,
фразеосочетания, структурно- синтаксические схемы).
Следующий постулат это то, что концепт не привязан к
языковому знаку, он выражается многими знаками как
языковыми, так и не языковыми и никогда полностью
не выражается. Любой концепт находится в мозгу разных
людей, составляющих то или иное общество, имея общую
часть для всех, он включает и множество варьируемых
признаков - социальных, культурных, групповых,
индивидуальных.
130
Вестник ПГУ Же2 2009
подвергается не мир в целом, а лишь его пики, т.е. те его
составляющие, которые представляются говорящему
наиболее важными, наиболее релевантными, наиболее
полно характеризуемыми мир» [3, 113].
К таким важным, релевантным составляющим,
представляющим объективный мир относятся концепты
- ключевые слова культуры. А.Д.Шмелев, рассматривая
концепты именно как ключевые слова культуры, писал:
«В соответствии с этими представлениями (Прибольута,
Сепира, Уорфа-Г.О.) языки образ мышления взаимосвязаны.
С одной стороны, в языке находят отражение те черты
внеязыковой действительности, которые представляются
релевантными для носителей культуры, пользующейся
этим языком с другой стоны, овладевая языком , в
частности, значением слов, носитель языка начинает
видеть мир под углом зрения, подсказанным его родным
языком, и, сживается с концептуализацией мира,
характерной для соответствующей культуры. В этом
случае слова, заключающие в себе лингвоспецифические
концепты одновременно «отражают» и «формируют»
образ мышления носителей языка» [4].
Действительно, концепты можно представить как
ключевые слова культуры. После появления работ
А.Вежбицкой в культурологи и в лингвокульторологии
многие понятия были заменены термином «концепт», в
частности такие, как «категории культуры», «картина
мира». По словам А.Вежбицкой культуру следует
рассматривать как перечень концептов. Концепты
вырабатываются в рамках конкретной культуры и вне ее
рамок не работают [5].
Ю.С.Степанов также считал концепты ключевыми
словами культуры, определяя концепт как «широкое
культурное понятие», «сгусток культуры» в голове
серия Гуманитарная
35
УДК 82.08:801
ПРАГМАТИЧЕСКИЕ ФУНКЦИИ
АНГЛИЙСКИХ ЮРИДИЧЕСКИХ ТЕРМИНОВ
В КОМПОЗИЦИОННОЙ СТРУКТУРЕ
МЕЖДУНАРОДНЫХ КОНТРАКТОВ И
ДОГОВОРОВ
М.Л. Анафинова
Северо-Казахстанский государственный
университет им. М. Козыбаева
П р агм ати ч ески й аспект настоящ ей работы
подразумевает анализ целесообразности организации
речевых средств в английском международном документе,
а именно, контракте и договоре. При этом социально­
коммуникативная оценка речевых средств воспринимается
как соответствующая целям и условиям общения, не
противоречащая общепринятым традициям употребления
и обеспечивает надежность достижения прогнозируемого
эффекта речевого воздействия.
В процессе прагмалингвистического анализа термина
необходимо ответить на вопрос о том, какие черты контекста
кодируются на уровне лексического значения. Прагматические
компоненты слова образуют достаточно широкий спектр
прагматической информации, который является своего рода
программой, определяющей выбор и адекватное употребление
слова (а, следовательно, и ограничение на его употребление)
с целью достижения конечной цели коммуникации, которая,
как указывал Г.В. Колшанский заключается в воздействии на
слушающего [1].
Рассмотрим прагматические функции английских
юридических терминов в макроконтексте всего документа.
36
Вестник ПГУ Же2 2009
Проанализируем микротекст договора:
“LAND LEASE AGREEMENT
BETWEEN
THE AKIMAT OF ASTANA ACTING ON BEHALF OF
THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN
AND THE UNITED STATES OF AMERICA
No___________ of October 4, 2002
Astana
ARTICLE 1
PARTIES
On the basis of the Memorandum ofUnderstanding signed on
October 3,2002 between the Government of Kazakhstan and the
United States of America on allocating a land plot to the Govern­
ment of the United States ofAmerica for the Construction ofNew
Diplomatic mission Facilities of the United States of America in
Kazakhstan (the Memorandum), and the Resolution No. 3-1-1651
of the Akimat of the city of Astana dated 9 September 2002(Attachment A), these Lease Agreement (the “Lease”) is made this
4th day of October, 2002, by the Akimat of the City of Astana,
owner of the property (hereinafter referred to as LANDLORD),
acting on behalf of the Republic of Kazakhstan on the basis of
the “Land Law of RK of2001”, Article 14 and the United States
of America, duly represented by..., Contracting Officer, United
States Embassy, Almaty, Kazakhstan, (“TENANT”)”.
Термин “Lease”, конкретизируемый в сочетании “Land
Lease”, употреблённый в названии документа, определяет
тему договора. Основными признаками темы контракта
и договора являются точность, ясность и необходимость
сжато выразить содержание документа. Каждая тема
обладает ярко выраженной целевой установкой: сообщить
определенную информацию о содержании документа,
привлечь к нему внимание, создать определенное
отношение к изложенным в документах фактах.
серия Гуманитарная
129
исследовании ментальных репрезентаций в языке [1]. При
широком подходе, предмет когнитивной лингвистики
включает в себя не только процессы ментальной
репрезентации, но и изучение когнитивно-дискурсивной
парадигмы, предполагающей изучение языка как
инструмента, с помощью которого человек реализует
свои коммуникативные и прогматические интенции.
Е.С.Кубрякова, В.З.Демьянков, Ю.ГПанкрай, Л.Г.Лузина
более расширенно определяют предмет когнитивной
лингвистики, понимая язык «как когнитивный процесс
или когнитивная деятельность, осуществляемая с
помощью языка и обычно осуществляемая во время
построения дискурса [2].
Мы вслед за этими авторами также более широко
понимаем предмет когнитивной лингвистики, рассматривая
в качестве ее предмета не только процессы ментальной
репрезентации, но и процессы ментально-языковой
репрезентации. В этом случае нами рассматриваются
такие явления, которые актуализируются не только в
виде ментальных сущностей, но и имеют экспликацию
в языке, т.е. выводятся в светлое поле сознания при
помощи языковых средств, что позволяет говорить о
языковой ментальности. О.Г.Почепцов рассматривает
два способа языковой ментальности: 1) языковая
ментальность; 2) речевая ментальность, отождествляя их с
понятиями «языковое мышление», особенности языковой
ментальности заключаются по мысли О.Г.Почепцова
а) в том, какие гости мира оказываются охваченными
концептами; 4 б) в том, как данные концепты и,
«покрывают» мир, т.е. каков рисунок, очертания данного
«раздела» мира [3,13].
Представление или отражение мира построено
на принципе пиков. Иными словами, «отражению
Вестник ПГУ Же2 2009
128
Resume
The given article examines communication systems and
natural - language signs as the basic and important elements
which are used in a speech activity.
УДК 81;1
КОНЦЕПТ КАК РЕЗУЛЬТАТ
ЛИНГВОКОГНИТИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ И
ЕГО ТИПОЛОГИЯ
Г.А. Омарбекова
КазГосЖенПУ, г. Алматы,
В настоящее время когнитивный подход к анализу
языковых явлений все шире используется в специальных
работах гуманитарного направления, что объясняется
внедрением языка как онтологически единого объекта.
Изучение языка как целостного феномена, включающего
в себя язык, речь, сознание, мышление, осуществляется
в рамках науки когнитивная лингвистика. И хотя
работы в области когнитивной науки почти полностью
заполнили лингвистическое пространство, базовые
проблемы когнитивистики не получили окончательного
решения, в частности, до сих пор еще не обоснованы
точно ее объект, предмет и другие составляющие
категориального ее строя. Одной из таких проблем,
требующих выяснения, является определение ее предмета,
который понимается в узком и широком темах. При узком
подходе к когнитивной лингвистике предметом ее является
исследование языка как когнитивного механизма. В
этом случае язык является одним из модусов когниции,
поэтому внимание исследователей акцентируется на
серия Гуманитарная
37
На наш взгляд, тема сообщения является прагматически
релевантным параметром текста делового документа.
Употребление терминосочетания “Land Lease” способствует
языковой компрессии содержания всего договора и, как
следствие, выступает самым оперативным видом сигнальной
информации. Название документа предваряет текст, стоит
«над» ним и перед ним. Тема сообщения, с одной стороны,
воспринимается как речевой элемент, находящийся вне текста
и имеющий определенную самостоятельность. С другой
стороны, тема полноправный компонент текста, являющийся
его частью, связанной с другими компонентами целостного
произведения. Употребление терминосочетания “LandLease”в
начале констатирующего акта, способствует актуализации
темы соглашения. Подобно любому другому прямому или
косвенному речевому акту, тема является носителем одной
или нескольких иллокуций, реализуя общую, стратегическую
интенцию контракта или договора. Приведем еще примеры
микротекстов международных договоров:
“AGREEMENT
BETWEEN
THE GOVERNMENT OF THE REPUBLIC OF KA­
ZAKHSTAN AND
THE GOVERNMENT OF THE UNITED KINGDOM
OF GREAT BRITAIN AND NORTHERN IRELAND
CONCERNING AIR SERVICTS
2.
The Government of the Republic of Kazakhstan and the
Government of the United Kingdom of Great Britain and North­
ern Ireland hereinafter referred to as the Contracting Parties;
Being parties to the convention on International Civil Avia­
tion opened for signature at Chicago on December 1944;
Desiring to conclude an Agreement supplementary to the
said Convention for the purpose of establishing air services
between their respective territories;
38
Вестник ПГУ Же2 2009
Have agreed as follows:..”.
“AGREEMENT
OF JUDICIAL COOPERATION
BETWEEN
THE KINGDOM OF SAUDI ARABIA &
THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN
The Kingdom of Saudi Arabia & The Republic of Kazakh­
stan, aming to strengthen the standing relations between them
and desiring to establish mutual cooperation in the judicial
fields - have agreed as following...”.
Процесс конкретизации темы осуществляется при помощи
терминосочетаний “LandLease Agreement, Agreement Concern­
ing Air Service Judicial Cooperation”, употребление которых
способствует фактологическому изображению ситуации.
Юридические термины, по мнению носителей английского
языка, делают ситуацию более осязаемой, поэтому их
широко используют в текстах официальных документов.
Пользователь текста может воспринять тему договора уже
из первых пропозиций. Представление названия заглавными
буквами выполняет графически-выделительную функцию,
позволяет говорить о ярко выраженной прагматической
направленности данной темы.
В приведённых примерах в заголовке определяются
участники договора “Akimat o f Astana acting on behalfofthe
Republic o f Kazakhstan”, “the United States o f America”, “The
Government o f The Republic o f Kazakhstan”, “The Govern­
ment o f The United Kingdom o f Great Britain and Northern
Ireland ”. Тема контракта, договора, связывая внутренний
контекст, реализует основную интенцию - привлечь
внимание договаривающихся сторон к содержанию
документа. Тема контракта и договора выполняет роль
центральной оси, вокруг которой выстраивается основной
текст документа. В первом примере является обещанием
серия Гуманитарная
127
выступает предмет или образ, концепт, означающим
- обобщенное, абстрактное понятие, идея.
Символ - вторичный конвенциональный знак, не
соотносящийсянапрямую с денотатом, араскрывающийсячерез
сопоставление предметного образа и глубинного смысла.
Литература
1. Кольцова М.М. Двигательная активность и развитие
функций мозга ребенка. - М., 1973.
2. Абишева К.М. Социально-языковая контактология.
- Алматы: Гылым, 2001.
3. Символ // Философская энциклопедия: В 5 т., Т.5.
- М.: Сов. энциклопедия, 1970.
4. Лосев А.Ф. Знак. Символ. Миф. - М.: МГУ, 1982.
5. Маслова В.А. Лингвокультурология. - М., 2001.
6. Мамардашвили М.К., Пятигорский А.М. Символ
и сознание. Метафические рассуждения о сознании,
символике и языке. - М.: Школа «Языки русской
культуры», 1997.
7. Выготский Л.С. Собр. соч.: В 6 т. - М.: Педагогика,
1982-1984.
8. Флоренский П.А. У водоразделов мысли. - М.:
Правда, 1990.
9. Лосев А.Ф. Проблема символа и реалистическое
искусство. - М.: Искусство, 1976.
10. Лотман Ю.М. О проблеме значений во вторичных
моделирующих системах // Ученые записки Тартусского
гос. университета, 1965, Т. 2.
Түйіндеме
Мацалада символ коммуникативтік белгі ретінде
қарастырылып, оның тілдік белгі мен щ сас және
өзгеиіеліктік цасиеттері зерттелінген.
126
Вестник ПГУ Же2 2009
в их национальном своеобразии и самобытности. Символы
и концепты по-разному эксплицируются в языковых
картинах мира и неадекватно интерпретирую тся
представителями различны х лингвокультурны х
сообществ, например, символы цветообозначения поразному толкуются в различных обществах: кок - синий
в казахском и в русском лингвокультурном сообществах
интерпретируются неодинаково. В казахском языке
«кок» - символ Тенгри, божества. Небо «кок» карает и
вознаграждает, ср. «кок жарылқасын!», «кок соққыр!».
С понятием «кок» у казахов связаны положительные
и негативные ценностные ориентации: көк сеңгір, көк
шоп, кок етік, кок койлек, кок қасқа (положительные), ақ
безерде, кок безер, кок ми, кок айыл, кок долы, кок есек, кок
асық, кок ауыз, коксерек, кок бақа, кок ала қойдай, кокжал
бөрі, кок аяз, кок сақал и др. В русском языке понятие цвета
«кок» используется в негативном значении в выражении
«синий чулок» (калька с английского). Символических
значений у концепта «синий» нет. В ассоциативном поле
данного понятия насчитывается мало слов-реакций. В
казахском же языке насчитывает около тридцати лексико­
семантических вариантов слова «кок», например: кок етік
(богатый), кок қасқа (масть), кок асьщ (неокрепший), кок
мүздақ (ледяной), кок бақа (тощий), кок күмбез (небесный
свод), кок шоп (свежее, зелень) и др.
Как видим, символ как коммуникативный знак,
требующий не только понимания, но и интерпретации,
представляет собой особый знак. Он и отличается от
языкового знака по ряду признаков, присущих только ему,
и сближается с ним. Слово-символ представляет, с одной
стороны, ключевое слово культуры-концепт, так как имеет те
же составляющие (значимость, образность, архетипичность,
мотивированность), с другой - знак, означающим в котором
серия Гуманитарная
39
выделить землю под строительство здания посольства
США в Казахстане. Во втором примере договаривающиеся
стороны принимают взаимные обязательства в области
гражданской авиации.
Таким образом, употребление юридических терминов в
названиидокументане толькоконкретизируеттему соглашения,
но и реализует коммуникативные стратегии сторон.
После заголовка следует преам була, “headnotes” - краткое изложение основных вопросов по
рассматриваемым вопросам. Д. Кристалл, определяя
важную коммуникативную роль вступления, отмечает:
«Headnotes are designed as research tools to aid the reader
in using the case» [3, c. 328]. Обратимся к вступлениям в
наших примерах:
“On the basis of the Memorandum of Understanding signed
on October 3, 2002 between the Government of Kazakhstan
and the United States of America on allocating a land plot to the
Government of the United States of America for the Construc­
tion of New Diplomatic mission Facilities of the United States of
America in Kazakhstan (the Memorandum), and the Resolution
No. 3-1-1651 of the Akimat of the city of Astana dated 9 Septem­
ber 2002(Attachment A), these Lease Agreement (the “Lease”) is
made this 4thday of October, 2002, by the Akimat of the City of
Astana, owner of the property (hereinafter referred to as LAND­
LORD), acting on behalf of the Republic of Kazakhstan on the
basis of the “Land Law of RK of2001”, Article 14 and the United
States of America, duly represented by..., Contracting Officer,
United States Embassy, Almaty, Kazakhstan, (“TENANT”)”.
“The Government of the Republic of Kazakhstan and the
Government of the United Kingdom of Great Britain and North­
ern Ireland hereinafter referred to as the Contracting Parties;
Being parties to the convention on International Civil Avia­
tion opened for signature at Chicago on December 1944;
40
Вестник ПГУ Же2 2009
Desiring to conclude an Agreement supplementary to the
said Convention for the purpose of establishing air services
between their respective territories;
Have agreed as follows:..”.
Довольно объемные вступления, предваряя основной
текст договора, определяют “the Memorandum of Understand­
ing”, “the convention on International Civil Aviation opened
for signature at Chicago on December 1944” как основные
юридические документы, на основе которых создан договор.
Юридические термины “Diplomatic mission, Memorandum,
Resolution, Agreement, owner of the property, Landlord, Land
Law, Contracting Officer, Tenant, Contracting Parties, to con­
clude an Agreement, establishing air services, to strengthen
the standing relations, to establish mutual agreement, judicial
fields” приближают реципиента к основному содержанию
юридического документа, репрезентируют основную
информацию, содержащуюся в текстах - договор аренды
земли для строительства здания посольства США в г. Астана
Республики Казахстан, а также взаимное сотрудничество в
области гражданской авиации и правосудия.
Коммуникативная направленность вступления
формирует прагматический аспект текста контракта
и договора благодаря таким основополагающим,
концептуальным структурам как время (time) “signed on
October 3, 2002”, “dated 9 September 2002”, “made this 4th
day o f October, 2002”, “Land Law o f RK o f 2001” и место
(placé) “in Kazakhstan”, “the city o f Astana”, “United States
Embassy, Almaty, Kazakhstan”, “on December 1944”,.
Композиционно текст договора разбит на статьи,
параграфы и пункты, что позволяет эксплицировать
последовательность фактов, событий, условий и
ожидаемых от договоренностей результатов. Содержание
документа, являющегося прагматическим дискурсом, его
серия Гуманитарная
125
с первичными знаками - именами. Ю.М. Лотман писал,
что наиболее привычное представление о символе связано
с идеей некоторого содержания, которое, в свою очередь,
служит планом выражения для другого, как правило,
более культурного содержания, например, не реалии
рука, крест являются символами в выражениях правая
рука, нести свой крест, а имена: рука - это власть, а
крест - это символ жертвенности [10]. В-третьих, знаки
требуют понимания, а символы - интерпретации, понять
символы можно через их интерпретацию, т.е. они требуют
и понимания, и толкования их смысла.
На наш взгляд, символ можно рассматривать как
коммуникативную единицу особого рода, имеющую
тесную взаимосвязь с культурой и языком. Символ
- это ключевое слово культуры, концепт. С концептом
его сближает то, что символ и концепт имеют общие
признаки, такие, как: 1) связь с именем. У концепта и
символа есть значимостная; 2) образность, у концепта
также имеется образная составляющая, в основе символа
лежит образ; 3) важным свойством символа является
мотивированность, которая устанавливается между
конкретным и абстрактными элементами символического
содержания. Образная составляющ ая концепта результат переноса наименования по сходству формы и
признаков, переноса по смежности на основе аналогии
(когнитивная метафора и метонимия); 4) архетипичность
символа и концепта. В структуре концепта и символа
имеется архетипическая составляющая - культурно­
ментальный смысл, основанный на непроизвольности,
бессознательности мышления древних, например,
архетипическими являются такие символы, как Мировое
дерево, Мировое яйцо, Мировая гора, солнце, небо, ворона и
др.; 5) специфичность символа и концепта, проявляющиеся
124
Вестник ПГУ Же2 2009
первичного и вторичного уровней. Так, на первичном
уровне восприятия (уровне обыденной коммуникации)
свастика воспринимается как единство всех начал;
на вторичном семантическом уровне - это метафора;
на третьем (смысловом) уровне - уровне смысловой
интерпретации приобретает в связи с изменением
культурного контекста иной смысл (в контексте идеологии).
Символ - не материально-идеальная категория, а
идеальная, ибо символ - неовеществленный носитель
предметного образа, перетекающего через посредство
глубинных структур в смысл.
Символ есть символ чего-нибудь, указывающий
на нечто такое, чем он сам не является. В символе
смысл некоего предмета переносится на совсем другой
предмет, и только в этом случае этот последний может
оказаться символом первичного предмета. Смысл,
перенесенный с одного предмета на другой, настолько
глубоко сливается со вторым предметом, что их даже
становится невозможным отделить один от другого.
Символ есть взаимопроникновение идейной образности
вещи с самой вещью. В символе мы находим «тождество,
взаимопронизанность означаемой вещи и означающей ее
идейной образности» [9, 61].
Несмотря на различия, указанные нами между знаком
и символом, мы склонны рассматривать символ как
специфический фактор социокультурного кодирования
информации, как механизм ее передачи. Символы
- это особые коммуникативные знаки, имеющие
конвенциональную природу и вторичный характер. Хотя
символ и отличается от знака, но у него имеются и общие
черты со знаком: во-первых, знак и символ построены
по трехкомпонентной модели (означаемое - означающее,
семиотическая связка); во-вторых, символы тесно связаны
серия Гуманитарная
41
характер и жанр находят отражение в специфических
языковых средствах, выполняющих функцию индикатора
иллокутивного акта. Помимо информации, извлеченной
из прагматического контекста, сам текст во многом дает
ключ к определению иллокутивной силы высказывания.
Всякая область профессиональной деятельности
и м е е т в е р б а л ь н о е о б е с п е ч е н и е “ v e r b a l iz a ­
tion”; ее коммуникативные нужды обслуживаются
соответствую щ ей подсистемой язы ка, которая
включает комплекс системно-языковых средств и
ряд речевых способов лингвистического обеспечения
профессиональной отрасли, обуславливающих нормативнои функционально-стилистические, дискурсивные,
жанровые и композиционные особенности осуществления
речевой деятельности в русле заданной тематики.
Так, например, в договоре:
’’AGREEMENT
ON
MUTUAL JUDICIAL ASSISTANCE
IN PENAL MATTERS AN EXTRADITION
BETWEEN THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN
AND THE REPUBLIC OF TURKEY”
на семантическом уровне уже обозначена референция:
участники коммуникации (the Government o f the Re­
public o f Kazakhstan and the government o f the Republic
o f Turkey); отношения между ними (mutual agreement)',
перечисление событий, действий (judicial assistance in
penal matters and extradition). Располагая информацией,
заключенной во фрейме названия договора “AGREEMENT
ON MUTUAL JUDICIAL ASSISTANCE IN PENAL MAT­
TERS AN EXTRADITION BETWEEN THE REPUBLIC
OF KAZAKHSTAN AND THE REPUBLIC OF TUR­
KEY”, а также необходимыми знаниями о мире, адресат
42
Вестник ПГУ Же2 2009
может интерпретировать такое действие как желание
сотрудничать. В общем случае, подобный речевой акт
включает в себя будущие действия обеих сторон.
Формирование юридического дискурса в пространствах
политической, экономической, публицистической,
художественной и бытовой коммуникации регулируют
вопросы, находящиеся на грани областей права и языка. Все
эти отношения протекают главным образом в вербальной
форме с использованием естественного языка в качестве
орудия. При этом существенную роль играет “verbalization
experiences” - вербальный опыт, опыт означивания понятого
из текста и усвоенного предметного содержания.
Приведем несколько характерных примеров из текста
вышеназванного договора:
“Section 1
Mutual Assistance in Penal Matters
Article 1
1. The Contracting Parties undertake to afford each other,
in accordance with provisions of this section, mutual assistance
in proceedings in penal matters the punishment of which, at the
time of the request for assistance, falls within the jurisdiction of
the judicial authorities of the requesting Contracting Party.
2. Mutual assistance in criminal matters shall include espe­
cially such as, execution of procedures in regard with preparatory
investigation, obtaining statements of accused, witness and
expert, search, seizure, delivery of documents and verdicts”.
В тексте происходит стратегическое конструирование
пропозиций. Одно простое предложение: “The Contract­
ing Parties undertake to afford each other.. .” выражает
одну пропозицию, фиксирует тему дискурса и различает
данную и новую информацию. Существительное в
функции грамматического подлежащего “the Contracting
Parties” выполняет роль агенса. Порядок слов в структуре
серия Гуманитарная
123
никак не выраженных в слове, но являющихся неотъемлемой
его частью и кончая шкалой семантичеких субститутов
(заместителей), т.е. запрограммированной заменой одного
значения другим» [5, с 97-98].
Существенны также различия между знаком и символом
в плане их отношения к означиваемому и символизируемому.
По мысли многих исследователей, знаком может быть что
угодно; любой предмет действительности, который указывает
на другие предметы [6]. Значение всегда раскрывается
через отношения между предметами, базирующимися на
некотором общем основании. Следовательно, значение может
быть раскрыто через другие значения, знак - определен
через другие знаки. Отсюда вытекает их абстрагированность
(в предельных случаях) от конкретно-чувственного
содержания образа и произвольность оперировании ими
[7]. Значение обособляется от знака и может быть показано
другим знаком.
Символ представляет собой неразрывное единство
предметного содержания, чувственного образа и
символизируемого. Поэтому П.А. Флоренский писал,
что символ - это «часть, равная целому, причем целое не
равно части. Символ есть символизируемое, воплощение
есть воплощаемое, имя есть именуемое - хотя нельзя
сказать обратно, что символизируемое не есть символ,
воплощаемое не есть воплощение, именуемое не есть
имя» [8, с 148].
Символ - это категория, раскрывающаяся через
сопоставление предметного образа и глубинного
смысла. Символ отличается от знака. Если знак является
заместителем чего-либо, что-то обозначает, то символ
не обозначает конкретный предмет, конкретную вещь, а
представляет собой обобщенный образ, типизированный
в результате обобщения множества частных образов
122
Вестник ПГУ Же2 2009
б) вторичный, конвенциональный, где происходит
сопоставление и обобщение предметного образа и
глубинного смысла; в) уровень интерпретации смысла
в форме образа; г) неадекватность структуры знака и
структуры символа. Знак - материально-идеальное
образование, включающее в свою структуру две стороны:
а) означаемое; и б) означающее. Структура символа
сложнее. В нее входят: а) акт целеполагания; б) ноэматический
акт; в) сигнификативный акт; г) семантический акт; д)
смысловой интерпретирующий акт [2,176-178].
М еж д у зн а к о м (зн а ч е н и е м ) и си м в о л о м
(символизируемым) имеются качественные различия.
Если знак тяготеет к строгом у и обобщенному
определению какого-то специфического свойства вещи и
идеалом означиваемого им содержания является научное
понятие, то символ «в скрытой форме содержит в себе
возможные проявления вещи и создает перспективу для
ее бесконечного развертывания в мысли, требует перехода
от обобщенно-смысловой характеристики предмета к его
отдельным конкретным единичностям. Символ является
не просто знаком тех или иных предметов, он заключает
в себе обобщенный принцип дальнейшего развертывания
свернутого в нем смыслового содержания» [3, с 10].
А.Ф. Лосев также акцентирует внимание на способности
символа заключать в себе обобщенный принцип дальнейшего
развертывания свернутого в нем смыслового содержания [4].
В.А. Маслова также подчеркивает, что символ способен
выражать широкий спектр значений «слово-символ - это
своего рода «банк данных», который можно представить себе
в виде спирали, т.е. кругов, как бы упрятанных друг в друга
и переходящих один в другой. Это семантическая спираль
символа, которая включает в себя широкий спектр значений,
начиная от имплицитных (скрытых, потенциальных), т.е.
серия Гуманитарная
43
сложного предложения связан с пресуппозитивной и
ассертивной частями содержания высказывания или темарематической структурой.
С лож ное п р ед л о ж ен и е я в л я е т с я слож н ой
пропозиционной схемой, в пределах которой происходит
координация и взаимное объединение пропозиций в
соответствующие функциональные категории. Пропозиция
придаточного предложения связана с семантическими
функциями и распределением участников прагматической
ситуации. Время показывает, когда имеет или будет иметь
место действие: “at the time o f request for assistance, falls
within thejurisdiction”. Порядок следования предложений
фиксирует границы и последовательность речевого акта.
Последующий речевой акт (пункт второй) играет роль
добавления, объяснения к предшествующему речевому
акту и является вспомогательным.
Нормативными в официальном межнациональном
общении становятся те языковые средства, которые
способствуют наиболее точной и исчерпывающей
передаче мысли. Выбор слов и терминов: “accused, witness
and expert, search, seizure” связаны с соответствующим
концептом “criminal matters”.
Международные договоры характеризуются рядом
общих черт, одной из которых является стандартизованность
и клишированность. Стандартизация языка международных
контрактов и договоров позволяет моделировать текст
согласно ситуации. Клишированность на лексическом
уровне проявляется в достаточно высокочастотном
употреблении штампов: “with thepurpose - с целью”, “have
agreed asfollows - соглашаться с нижеследующим”, “with
a view to - имея в виду”, “with reference to - со ссылкой на”,
громоздкие клишированные выражения, устраняющие
двусмысленность и завуалированность мысли “we enclose
44
Вестник ПГУ Же2 2009
herewith —настоящим прилагаем”, “desiring to conclude an
Agreement - желая заключить соглашение”, “taking into ac­
count that - принимая во внимание, что”, а также единиц
терминологического и терминированного характера.
Статус этого вида клише практически оправдан.
Например, “The Government of the Republic of Kazakh­
stan and the Government of the Republic of Turkey (hereinafter
referred to as “the Contracting Parties”),
In a spirit of respect for principles of reciprocity, equality
and the rights of sovereignty,
Taking into account the developments made in various fields,
In order to put on a contractual basis the cooperation relat­
ing to penal matters and extradition, have hereby decided to
conclude this Agreement in penal matters and extradition.
With the purpose, the Contracting Parties have agreed as
follows...”.
Сам текст начального модуля договора практически не
меняется: варьируются члены предложения, синонимические
лексемы, юридические термины, определяющие социальные
роли договаривающихся сторон.
Текст международного документа должен быть точным,
ясным и понятным адресату, иначе он не осуществит свое
коммуникативное назначение, ради которого и был создан.
Точность в тексте документа воспринимается через призму
фактологическогосообщения. Сустановкойнафактологичностъ
автор документа изыскивает возможности конкретизировать
изложение с помощью специальных терминов, которые в
идеале являются единственно возможными для того, чтобы
отразить необходимые стороны данной ситуации. Точность
информации реализуется в определении даты соглашения,
места, сроков, ссылки на существующие юридические
документы, подтверждающие исполнение и легитимность
данного контракта и договора, и т.д.
серия Гуманитарная
121
образного освоения жизни искусством (в эстетике и
философии искусства); 3) некоторый культурный объект,
значение которого является конвенциональным (т.е.
закрепленным в словарях) аналогом значения иного
объекта (в культурологии, социологии); 4) символ как знак,
который предполагает использование своего первичного
содержания в качестве формы для другого содержания
(философии, лингвистике, семиотике).
На наш взгляд, для представления символа как
коммуникативного знака более приемлемым является
последнее определение, в котором символ рассматривается
как особый знак, использующий свою первичную форму
и первичное содержание для передачи вторичного
содержания. Именно путем соотнесенности через
первичный знак символ выражает свое вторичное
содержание. Символ и знак не тождественные и
не равноценные понятия, хотя имеют общие точки
соприкосновения. Символ отличается от знака на основе
ряда признаков: 1) несоотнесенность с предметом. Знак
соотносится с предметом объективного мира, символ не
соотносится с денотатом, ибо символ - это категория,
раскрывающаяся через сопоставление предметного образа
и глубинного смысла; 2) по способу знакообразования и
символизации. Естественно-языковые знаки образуются
в результате знакообразования. При этом выделяются
знаки первичного означивания (слова) и знаки вторичного
означивания (словосочетания и предложения). Символы не
являются понятиями принципа смысловой интерпретации,
образующимися в результате символизации. Как понятия
принципа смысловой интерпретации они формируются на
протяжении нескольких уровней познания: а) первичный,
на котором происходит обобщение значений множества
предметов на основе типизации их признаков (знаковый);
120
Вестник ПГУ Же2 2009
человека в процессе труда и общения в обществе (это
слова, словосочетания, предложения).
К естественно-невербальным коммуникативным
системам относятся кинетические, паралингвистические
средства, общения, имеющие два истока - биологический
и социальный. Биологический - это врожденные свойства,
когданекоторые кинетические средства служат сигналами для
получения ответной реакции. Социальным, приобретенным
в таких средствах общения является их коммуникативная
предназначенность, они могут быть тесно связаны с кинетикой
артикуляционной базы. В момент речи они подчиняются
единому импульсу и направляются на передачу информации
[1, с 132]. Они могут выполнять коммуникативную функцию,
сопровождая языковые высказывания или употребляясь
самостоятельно в качестве невербальных средств выражения
той или иной мысли.
К искусственным коммуникативным системам
относятся те, которые образованы по условию и соглашению.
Общей чертой их является то, что используемые в них
коммуникативные средства отличаются вторичностью
и конвенциональностью, так как они надстраиваются
над естественным языковым уровнем и требуют
интерпретации при помощи языковых знаков. Вторичные
коммуникативные системы (символ, миф) можно отнести
к коммуникативным технологиям на основе выполнения
ими коммуникативной функции.
Вопрос о коммуникативной природе символа и
мифа является спорным: символ по-разному понимается
литературоведами, лингвистами и культурологами.
Так, представители различных наук дают различные
определения символа: 1) символ - понятие, тождественное
знаку (в искусственных формализованных языках);
2) универсальная категория, отражающая специфику
серия Гуманитарная
45
Международные контракты и договоры являются
письменными выражениями распоряжений одной, двух
или более сторон, соглашения между двумя и более лицами
об установлении изменении или прекращении прав и
обязанностей. Представляется возможным предположить,
что экстралингвистическое требование легкого доступа ко
всем условиям договора для каждой из сторон обусловило
такую структуру жанра, при которой каждое положение
договора, например, предмет договора, условия платежа
и прочее, составляет отдельный параграф. Например:
“AGREEMENT OF COOPERATION
Ust-Kamenogorsk city................. 2008
Department of culture of EKO (East-Kazakhstan Oblast),
from one side, and Embassy ofIndia in the Republic ofKazakhstan
(Indian Cultural Centre), from one side, both named as “Parties”,
giving attention to the mutual willing of broadening partnership,
have concluded present agreement about the following:
1. Subject of Agreement
2. Rights and Obligations of the Parties
3. Period of Validity of an Agreement
4. Other Clauses
5. Date
6. Signatures”.
Юридическая терминология является средством
сохранения целостности регистра права, несмотря на
значительное количество жанров и их разновидностей, а
также связующей нитью между функциональными стилями,
обеспечивая целостность языковой картины мира.
Таким образом, приведенные выше тексты имеют
много общих параметров:
а) принадлежность к одному стилю и жанру официально-деловой стиль;
б) единство темы - обещание, или ряд обещаний, за
46
Вестник ПГУ Же2 2009
невыполнение которых сторона, нарушающая взятые на
себя обязательства, может быть привлечена к ответу в
судебном порядке;
в) канал коммуникации - письменная речь;
г) характер адресности - узкий круг специалистов;
д) цель коммуникации - юридически закрепленное
соглашение между двумя или более сторонами.
Как показал материал исследования, к наиболее общим
коммуникативно-прагматическим нормам английского
международного документа относятся следующие:
- для английского текста характерна высокая степень
привязанности к теме сообщения, что способствует
точности темы изложения и обуславливает специфичность
выбора языковых средств;
- на лексическом уровне это достигается, прежде
всего, выбором терминов, которые обеспечивают ясность
и однозначность высказывания.
Литература
1. Колшанский Г.В. Проблемы коммуникативной
лингвистики. Вопросы языкознания. - М., 1979. - №6.
- С. 51-52.
2. The Cambridge Encyclopedia of the English Language //
Crystal, David. - Cambridge University Press, 1995. - p. 374-377.
Туйіндеме
Мацалада агылшын заң тперминдерінің халықаральщ
келесім-шарттар мен уагадаластъщтардагы
композициялың цурылымыныц қызметіне прагматикалъщ
талдау жасалган.
Resume
In the article the pragmalinquistic analysis of English
legal terminologyfunctioning in the compositional structure
of International Contracts and Agreements is carried out.
серия Гуманитарная
119
УДК 81;27:003
СИМВОЛ КАК ВТОРИЧНЫЙ
КОММУНИКАТИВНЫЙ ЗНАК
И ЕГО ЯЗЫКОВАЯ ПРИРОДА
Т.С. Кульпеисова
Университет Туран-Астана, г. Астана
К оммуникативные системы, используемые в
речевой деятельности, разнообразны как по типам
знаков, образующих ту или иную коммуникативную
систему, так и по способам их использования. По
характеру элементов и выполняемым функциям
различаются естественные, естественно-языковые,
естественно-неязыковые, искусственные и искусственноинтерпретируемые коммуникативные системы. К
естественным коммуникативным системам относится
те, в которых в качестве коммуникативных средств
выступают природные естественные знаки и знаки,
связанные с речевой деятельностью человека (естественно­
языковые, естественно-неязыковые). Естественным
знаком называется предмет (или явление), находящееся
в интерпретируемой человеком причинно-следственной,
пространственно-временной и другой связи с каким-либо
предметом или явлением (дым - знак того, что что-то
горит; туча - что будет дождь).
К естественно-языковым коммуникативным системам
принадлежат те, в которых в качестве коммуникативного
средства используются естественно-языковые знаки,
первичные по отношению по всем другим человеческим
знакам, не созданные по условию и соглашению, а
сформировавшиеся в результате длительной эволюции
118
Вестник ПГУ Же2 2009
5. Покровский М.М. Избранные работы по языкознанию.
- М.: Изд-во АН СССР, 1959. - 382 с.
6. Апресян Ю.Д. Дистрибутивы анализ значений и
структурные семантические поля // Лексикографический
сборник. - М.: Государственное издательство иностранных
и национальных словарей, 1962. - Вып. 5. - С. 52- 72.
7. Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. - Алматы:
Рауан, 1991. - 216 б.
8. Қайдар Ғ.Т. Қазақ тілінің өзекті мәселелері:
Актуальные вопросы казахского языка. - Алматы: Ана
тілі, 1959. - 304 б.
9. Қалиев Б. Тілдің лексика саласындағы жүйелілік
мәселесі // Қазақ тілінің көкейтесті мәселелері. - Алматы:
Дайк-Пресс, 1997. - 53-60 бб.
10. Кузнецова A.M. Структурно - семантические
параметры в лексике . На материале английского языка.
-М ., 1980.-380 с.
11. Тарланов З.К. Методы и принципы лингвистического
анализа: Учебник для госуниверситетов Петрозаводск:
Изд-во ПетрГу, 1995, 192с.
Резюме
В данной статье рассматриваются отношения
лексических единиц в лексико-семантическом поле.
Resume
The relations of lexical units in lexicol-semantic field is
examined in this article.
серия Гуманитарная
47
УДК 81’ 271.2
КОНФЛИКТНОЕ ПРЕРЫВАНИЕ
РЕЧЕВОЙ КОММУНИКАЦИИ
КАК НЕЭФФЕКТИВНОЕ ОБЩЕНИЕ
Б. К. Ахметова
Павлодарский государственный
педагогический институт
Исследование речевых актов представляет значительный
интерес на современном этапе развития науки, когда
проблема соотношения и взаимодействия семантики и
прагматики стала одной из центральных проблем.
О снову т ео р и и р е ч е в ы х ак то в с о с т а в и л и
идеи Дж. Остина. [1] Дж. Остин впервые привлек
внимание к тому, что произнесение высказывания
может представлять собой не только сообщение
информации, но и совершение действий, таких,
как совет, поздравление, просьба, приказ, похвала
и тому подобное. В науке нет полного и точного
объяснения того, что обеспечивает эффективную или
неэффективную речевую коммуникацию. Попытки найти
решение проблемы «эффективное это или неэффективное
общение» предпринимались и предпринимаются не
только в лингвистике, но и в работах ученых других
направлений, например, в философии, социологии,
психологии, культурологии. Д анную проблему
разрабатывали и разрабатывают такие ученые, как
В.В. Иванов, Г.О Винокур, В.Г. Костомаров, Н.И. Жинкин,
М.Н. Кожина; культурологи А.Ф. Лосев, С.С. Аверинцев;
психологи Л.С. Выготский, А. Н. Леонтьев и другие.
Однако каждая наука исследовала коммуникативную
48
Вестник ПГУ Же2 2009
неудачу или удачу с точки зрения своего объекта
исследования. Поэтому на стыке социологии, психологии,
логики, теории информации, лингвистики появляется
новое направление, которое изучает самих участников
коммуникации и речевые ситуации, где соединяются
лингвистические и внелингвистические факторы.
Это теория речевой деятельности, лингвистическая
прагматика, сложившаяся в 50-70 годах XX века,
- наиболее общая наука в том смысле, что она
изучает различные факторы, управляющие речевой
деятельностью и влияющие на нее. Речевой акт - это
целеустремленное речевое действие, которое происходит
в соответствии с принципами и правилами речевого
поведения, принятыми в обществе, или «это единицы
нормативного социоречевого поведения, характерные
для данного социума, которые рассматриваются
в пределах прагматической ситуации» [2]. Таким
образом, успешная или неуспешная коммуникация,
как и любая другая речевая деятельность, исследуется
в лингвистической прагматике.
Можно ли рассматривать прерванный речевой акт как
нереализованный, не достигший своей цели акт? Если
речевой акт успешен, то говорящий, манифестируя цели
при общении, придает высказыванию определенную
иллокутивную силу. Речевой акт вызывает при этом
определенные изменения в мыслях, действиях или
чувствах того, к кому адресуется высказывание, то есть
достигается перлокутивный эффект.
Мы считаем, что
прерванное конфликтным способом общение разрушает
саму систему взаимодействия, делает ее неэффективной и,
следовательно, нереализованной. Коммуникативная неудача
и коммуникативный дискомфорт могут явиться следствием
целого ряда факторов, о которых речь пойдет ниже.
серия Гуманитарная
117
1) табиғи (ағаштардың, жануарлардың, дене мүшелер,
сезім қабылдау және т.б. атаулары)
2) жасанды (әскери шен атаулары, механизмдердің
қүрама бөлшектерінің т.б. атаулары)
3) жартылай жасанды (аңшылар немесе балықшылардың терминологиясы, этикалық үғымдардың атаулары
т.б.) [11, 192 б.]
Бірқатар ғалымдар (JI. Вайсгербер, К. Ройнинг) тілдің
лексикалық бірліктерінің арасындағы парадигматикалық
қатынастарды, яғни парадигматикалық өрістерді зерттеді.
Басқалары (В. Порциг) синтагматикалық қатынастар
және өрістерді зерттеумен айналысты. Сонымен қатар
қүрама өрістер парадигматикалық және синтагматикалық
қатынастармен байланысқан сөздер қатары да зерттелді.
Парадигматикалық өрістерге қандай да бір мағыналық
белгілері үқсас әр түрлі лексикалық бірліктер қатары,
сөздердің лексика-семантикалық топтары, синонимдер,
антонимдер, сөздердің бір-бірімен полисемантикалық
мағыналары арқылы байланысқан жиынтығы, сөз
қүрастырушы парадигмалар, грамматикалық категориялар
мен сөз таптары жатады.
Әдебиеттер
1. Цветков Н.В. Методология компонентного анализа,
его сферы и границы (на материале лексики русского языка):
Дис.... канд. филол. наук. - М.: РУДН, 1985. - 190 с.
2. Кодухов В.И. Лексико-семантические группы слов.
- Л.: Ленинградский гос. пед. институт, 1995. - 48 с.
3. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. - Алматы: Қазақ
университеті, 1993. - 496 б.
4. Уфимцева А.А. Лексическое значение: принципы
семантического описания лексики. - М.: Наука, 1986.
- 240 с.
116
Вестник ПГУ Же2 2009
өріс арқылы зерттеу тәсілі көптеген мәселелерді шешуге
көмектеседі:
1. Өріс - жүйелік қатынастар арқылы өзара байланысқан
элементтер жиынтығы болып табылады.
2. Өріс құрайтын элементтердің семантикалық
ортақтығы бар және тілде бірдей қызметті атқарады.
3. Өріс бірыңғай және әр текті элементтерді
біріктіреді.
4. Өріс құрамы екіден кем емес микроөрістерден
жасалады.
5. Өрістің тік және көлденең құрылысы бар. Тік
қүрылыс - микроөрістердің қүрылымы, көлденең
- микроөрістердің өзара қарым-қатынасы.
6. Өрістің қүрамынан өзектік (ядро) және аймақтық
(периферия) белгілері бөлініп шығады. өзек доминант
(орталық) төңірегіне компоненті шоғырландырады.
7. Аймақтық белгілер басқа белгілермен салыстырғанда
өрістің ең бір маңызды қызметін атқарады және сол өріске
міндетті.
8. Өзек пен аймақтың арасында өрістің орындайтын
қызметін бөлу жүзеге асырылады: қызметтің бір бөлігі
өзекке, екінші бөлігі аймаққа ауысады.
9. Өзек пен аймақтың арасындағы шекара бүзылған.
10. Өріс белгілері басқа бір өрістің өзегіне және
аймағы басқа өріске тән болуы мүмкін.
Осылайша өріс лингвисттердің қызығушылығын
оятты. Тілдік қүбылысты зерттеуде өріс ең нәтижелі
тәсіл болып отыр. Өйткені, ол тілдің жүйелік қызметін
анықтауға көмектеседі.
Ғалым З.К. Тарланов «М етоды и принципы
лингвистического анализа» еңбегінде Р. Мейердің сонау
1910 жылдың өзінде-ақ семантикалық өрістің үш түрін
ажыратқанын айтады:
серия Гуманитарная
49
При рассмотрении диалогической речи следует говорить
о речевых актах, так как они реализуются в диалоге, а не в
монологическойречи. Речевыеактыприэтомрассматриваются
как отдельные реплики диалога, которые имеют отдельное
функциональное значение, функциональное действие и
коммуникативную цель в конкретном контексте. Поэтому
в нашей работе описывается диалог, так как именно в нем
четко определяется успешность или неуспешность общения.
«В диалоге “две личности начинают образовывать некое
общее психологическое пространство и временную
протяженность, создавать единое эмоциональное “со­
бытие”, в котором воздействие (в обычном, объектном,
монологическом смысле этого понятия) перестает
существовать, уступает место психологическому единству
субъектов» [3]. Диалог характеризуется относительной
краткостью, простотой синтаксического строя, большим
количеством односоставных предложений, основанных
на общности знаний говорящих о предмете или событии,
поэтому именно в диалоге очень быстро можно проследить,
успешна коммуникация или нет.
Механизм коммуникации в диалоге выглядит как
передача информации от коммуникатора к реципиенту
по определенному каналу, которая сопровождается
кодированием и декодированием и при этом предполагает
обратную связь. При конфликтном, так и неконфликтном
прерывании эта связь нарушается. Прерыванию способствуют
нарушения разного рода правил, этикета, дозировки
информации, степени мотивации речевого акта, отсутствие
учета коммуникативных установок, настроя адресата,
что приводит к отсутствию между участниками диалога
кооперации и, следовательно, прерыванию общения.
Люди общаются друг с другом, чтобы действовать
вместе, понимать друг друга. Однако результат общения
50
Вестник ПГУ Же2 2009
может быть и неуспешным, например, при прерывании.
«Можно будет обещать за голову бездельника...рублей
семьдесят или даже сто... из секретной суммы...И тогда,
прервал таможенный директор, - будь я киргизский баран, а
не коллежский советник, если эти воры не выдадут нам своего
атамана» (А.С. Пушкин «Капитанская дочка») или «Полно,
старуха прервал, отец - Не все то ври, что знаешь» (там
же). Диалоги прерваны с целью уклонения от темы. В первом
диалоге нет маркированного показателя конфликта, а во
втором она представлена глаголом ври. Дальше коммуникация
между участниками диалога невозможна, нарушен принцип
кооперации, один из участников диалога информирует
глаголом «ври» сообщает о своем нежелании продолжать
общение, при этом не старается сохранить «лицо».
П реры вание может быть кооперативны м и
некооперативным, то есть, присутствует зона согласия и
зона несогласия. В приведенных выше примерах меньше
всего отражена зона несогласия. Если преобладает зона
несогласия возникает ситуация конфликта в диалоге и,
таким образом, прерывание становится конфликтным.
Попытки описать трудности в общении и при этом
способствовать преодолению конфликтов в общении были
сделаны еще в классической риторике. Они базировались на
представлениях о том, как порождается и передается сообщение.
Такие обширные цели в нашей работе не ставятся.
Понятиеконфликтногообщениявтеории коммуникации
трактуется по-разному, в частности, различно понимание
отсутствия перлокутивного результата речевого акта
вообще, столкновения интересов, целей, взглядов
участников общения, когда один из участников диалога
действует сознательно и активно в ущерб другой стороне;
непреодолимых трудностей вербализации и понимания;
конфликтности представлений коммуникантов о приемлемом
серия Гуманитарная
115
жатқан бірліктердің жиынтығы емес. Ол сөздердің
мағыналық ортақтығына байланысты өрістерден
тұрады» - дейді [6, 52 б.].
Біздің ойымызша, ассоциативтік байланыстар тек
ассоциативтік өрістің құрылымына ғана тән. Оның лексикасемантикалық өрістен айырмасы бір үғымның төңірегіне
түрлі сөйлем мүшелерінің бірліктерін топтастырады.
Мысалы, ата-ана, аға, жеңге, үйлену, шілдехана, түсау кесу
т.б. отбасы тақырыбына қатысты бірліктер.
Н.С. Новикова өрістің дәстүрлі ерекшелігіне өрістің
«есімі» мен оның компоненттерінің арасындағы байланыс
күшін қосады. Үғымның ерекшелігі (былайша айтқанда
«есім» өрісі мен оның мүшелерінің арасындағы негізгі
қатынас) - позиция мен оппозицияның түрі, «есім»
өрісі мен оның мүшелерінің арасындағы логикалық
қатынастарының сипаттамасы, өрістегі сөз таптарының
саны. Әрине сөздік қүрамдағы сөздер қалай болса солай
жинақталған сөздер жиынтығы емес.
Лексикалық жүйені зерттеу семантикалық оріс
пен мағыналық қүрылымды анықтаудың бірден-бір
мүмкін жолы болып табылады. Лексика жүйесіндегі
лингвистикалық, экстралингвистикалық белгілері
бойынша топтасатын сөздер тобы лексика-семантикалық
өріс ретінде де қарастырылады. Ол туралы ғалым
В.А. Москович «өрістік қүрылым - тілдің лексикасемантикалық жүйесінің негізгі үйымдасу принципі»
дейді. Қазіргі тіл білімінде тілдік өріс жекелей де,
толығымен де қарқынды түрде зерттелуде. Жүргізілген
зерттеу жүмыстары тілдік жүйенің өрістік үлгісі нәтижелі
екенін, яғни тіл жүйесінің үзіліссіз бір-біріне өздерінің
перифериялық зоналары арқылы ауысатын және көп
деңгейлі сипаттамасы бар өрістер жиынтығы болып
табылатындығын көрсетіп отыр. Тілдің лексика жүйесін
114
Вестник ПГУ Же2 2009
сөздермен байланысы арқылы ғана айқындалады. Оның бұл
пікірі тіл білімінде үлкен сынға ұшырады. Өйткені оның
бұл пікірімен толық келісуге болмайды. Сөзді тек қана
өріс арқылы түсіну мүмкін емес. Алайда, Трирдің бүл өріс
туралы пікірлері лингвистикадағы ең алғашқы сәтті қадам
болды. Себебі, ғалымның өріс теориясына байланысты
көзқарастары көптеген ғалымдардың осы мәселеге ерекше
қызығушылық танытып, көңіл бөлуіне түрткі болды.
1934 ж. неміс ғалымы В. Порциг өрісті басқаша бөлуді
үсынды. Ол мынадай қүбылысқа назар аударады. Мәселен,
тілімізде үстау (неміс тілінде greifen) деген сөз міндетті
түрде қол деген сөздің бар екенін, тістеу сөзі тіс деген
сөздің бар екенін, ақ сары шаш деген сөз шаш деген сөздің
бар екенін білдіреді. Бірақ та кері қатынас жоқ, қолмен
міндетті түрде үстау қажет емес, алайда түрлі қимылдарды
орындауға болады. Осы негіздерге сүйене отырып В.
Порциг өрісті өзегі етістік немесе сын есім болатын
«қарапайым семантикалық өріске» боледі. Өрісті бүлайша
зерттеу тәсілі кеңінен қолданылды - лексикалық топтар
немесе парадигматикалық өрістер (И. Трир, У. Гуденаф, Ф.
Лаунсбери, Е. Косериу), синтаксистік өрістер (В. Порциг,
Л. Вайсгербер), грамматикалық өрістер (В.Г. Адмони),
грамматика-лексикалық өрістер (А.В. Бондарко) және т.б.
С о н ы м ен қ а т а р , л е к с и к а л ы қ ж ү й е д е г і
лингвистикалық, экстралингвистикалық белгілері
төцірегінде топтасқан сөздер жиынтығы да лексикасемантикалық өріс ретінде қарастырылады. Г.С. Щур
тақырыптық топтарға сөздерді жинастырғанда өріс
теориясын қолданып, оған сөздердіц парадигматикалық
қатынасын негіз етіп алады. Бірақ автор өрістіц
қүрамына енген сөздер семантикалық ерекшелігіне
қарай бір ізді болмайтынын ескертеді. Ю.Д. Апресян да
Г.С. Щур сияқты «Тілдіц сөздік қүрамы - ретсіз үйіліп
серия Гуманитарная
51
для каждого из них направлении развития коммуникации;
приспособления к ситуации, дискомфортной на данном этапе
для одного из участников диалога. Прерывание может быть
вызвано нежеланием коммуникантов продолжать общение,
например, «Ты ужо, смотри, поберегайся, ночью не езди».. .«А
ты меня знаешь?» - спросил я. Ямщик отвернулся и задергал
вожжами». (В.Г. Короленко «Убивец») - в данном примере
представлена тактика уклонения от темы невербальным
способом, при этом конфликта нет, но есть нежелание
продолжать диалог, так как это вредит интересам одного из
участников диалога.
Следуетотметить, что одинизкоммуникантовдействительно
не знает или не может выполнить требуемое от него действие и
дать достаточно информативный ответ на поставленный вопрос,
что обусловлено объективными причинами. Например, «Не
боишься меня, отец - ? - Тебя -то? Изумился старик -Ну...
я же лагерник -За убивство тебя бог накажет, а не люди»
- старик уклоняется от темы, переводя разговор на тему о
наказании, а не акцентирует внимание на преступлении. (В.
Шукшин «Охота жить»). И хотя общение некооперативное, но
конфликта удалось избежать. В примерах «Догонят, зарубают...
- Не брошу мальчонку, замерзнет. Отвяжись, старая падла.»
или «Дарма хлеб отдавать ? Не дадим. - Сволочь ты, батя -Я?!
-Ты...» (В. Шукшин «Продкомиссар») «Как это? -быстро
спросил парень - Шут их знает. - Как это? - опять спросил
парень. - Не знаю, тебе говорят, закройся» -диалоги прерваны
конфликтным способом, дальше общение невозможно.
Интенция одного из участников связана с намерением добиться
полного прекращения общения. Конфликтное прерывание
сопровождается инвективными средствами: сволочь, заткнись,
закройся, отвяжись и тому подобное.
Таким образом, коммуникативная модель речевого
общения может быть описана с точки зрения наличия в ней
52
Вестник ПГУ Же2 2009
конфликта, если речь идет о конфликтном общении, к которому
относится и конфликтное прерывание речевого акта.
Прерванный конфликтным способом речевой акт
является нереализованным и противоречит постулатам
Грайса [4], в связи с этим возникает своеобразный
коммуникативный конфликт.
В ситуациях общения в диалоге люди осознанно или
неосознанно следуют определенным правилам, связанным
с кодом, соотнося их со своими целями и теми постулатами,
в которых реализуется та или иная речевая стратегия.
Стратегия - это своего рода план, а тактика
непосредственная реализация этого плана [5]. Отсюда
следует, что механизм возникновения коммуникативных
конфликтов заключается в том, что адресант совершает
действия, не соответствующие одному или нескольким
правилам, обязательным в данной ситуации общения,
или нарушает порядок их выполнения. Если говорящий
и воспринимающий ориентируются на разные кодексы
речевого поведения, разные системы постулатов и правил
(разный их набор или иерархию внутри одного набора),
это приводит к конфликтам речевых решений. Часто
именно эта ситуация характеризует прерванный диалог.
Конфликтный способ прерывания речи часто
характеризуется негативной оценкой собеседника.
Коммуникативная цель речевого акта негативной
реакции - выразить отрицательное отношение к
высказыванию одного из участников диалога. Он
представляет собой информативное, оценочное или
императивное высказывание.
Например, в диалоге «Прекрасно!» - почти радостно
вскричал Гришан.. ..-«Остановись»я знаю, что ты хочешь
сказать (Ч. Айтматов) второй участник коммуникации в
целях перехвата инициативы использовал императивное
серия Гуманитарная
113
Лингвистикада ортақ семантикалық белгілері
негізінде топтасқан осындай бірліктерді айқындау үшін
тақырыптық топ, лексика-семантикалық топ, лексикасемантика лық парадигма, лексика- семантикалық өріс
деген терминдер қолданылады.
Л ек си к а -се м ан ти к ал ы қ өріс - л ек си кал ы қ
семантиканың негізгі мәселелерін шешуде лексиканың
жүйелілігіне негізделген. Өйткені, өрісті және оның
қүрылымын айқындауда лексикалық бірліктер жеке, дара
күйінде емес, жүйеленген топ ретінде қарастырылады.
Семантикалық өріс теориясы, ең алдымен Ш.В.
Порциг, И. Ипсен, Й. Трир, Ш. Балли, М.М. Покровский,
Р.М. Мейер, Ю. Найда, Ю.Д. Апресян, Ю.Н. Карауловтың
есімдерімен тығыз байланысты. Өріс теориясын тіл
біліміне неміс ғалымы И. Трир енгізген болатын. Ол В.
Гумбольдттың ілімі мен Ф. де Соссюрдің пікірлеріне сүйене
отырып, лексиканы талдаудың жаңа жүйелік принциптерін
тауып, оларды шындыққа негізделген мәліметтерді
зерттеуге қолданды. И. Трир тілдік жүйеде үғымдық және
лексикалық орістерді айқындады. Оның түжырымдамасы
қанағаттандырылмаса да лексика-семантикалық өрісті
(парадигматикалық - Л. Вайсгербер, Г. Ипсен, Ф.П.
Филин, А.А. Уфимцева, В.И. Кодухов т.б., синтагмалық
- В. Порциг, Г. Мюллер) өңдеуде басқа жолды іздеуге
бағытталған жаңа зерттеуді дүниеге әкелуіне байланысты
қүрылымдық семантиканы дамытудағы негізгі кезең болып
табылады. Ғалымды бәрінен бүрын тілдегі жалпы сөздік
қордың белгілі бір сөздер жиынтығын негізге алып талдау
мәселесі қызықтырады. Ол тілге тек қана философиялық
немесе лингвистикалық түрғыдан ғана емес, сонымен
қатар практикалық түрғыдан да қарау қажет деп санады.
И. Трирдің пікірінше, сөз жеке дара түрып белгілі мағынаға
ие болмайды, оның мағынасы өріс қүрамындағы басқа
112
Вестник ПГУ Же2 2009
Ю.Д. Апресянның пікірінше, лексиканың жүйелігі екі
нәрсеге: үғымның қалай анықталатыны мен лексиканың
қалай баяндалатынына байланысты [6,118]. Лексиканың
жүйелігі семантикадан формаға қарай зерттеледі: кезкелген сөздің жүйелілігі жалпы мағынамен байланысты,
сондықтан да лексикадағы жүйелілік шындық болмыс
обьектілері мен заттардың өзара үқсас байланыстарын
бейнелейтін тілдік бірліктердің өзара байланыстарымен
қамтамасыз етіледі.
Қазақ тіл білімінде жүйелілік мәселесі М. Оразовтың
«Қазақ тілінің семантикасы» атты монографиясында
кеңінен айтылған. Ғалым лексиканы белгілі бір зандыльщтар
негізінде байланысқан жүйе деп санап, сол жүйе мүшелерінің
(сөздердің) өзара қарым-қатынасын анықтау сияқты толып
жатқан мәселелер барлығын айтады [7, 29 б.]. Академик
Ә. Қайдар тіл байлығына зерттеу жүргізуді екі жүйеде
қарастыруды үсынады: «1) макрожүйе - «Табиғат», «Адам»,
«Қоғам»; 2) микрожүйе - табиғи жүйе бойынша әртүрлі
топтар, салалар...» [8,36 б.].
Сонымен, тілдің жүйелі қүбылыс екендігіне ешкім
де дау айтпайды. Бүл пікірлер уақыт өткен сайын
толықтырыла түсуде. Бүған Б.Қ. Қалиев: «... тіліміздің
лексикалық жүйесі деп - бір-біріне жақын, үқсас, бірінебірі тәуелді, байланысты, сондай-ақ бір-бірімен тығыз
бірлікте, түтастықта болатын, бірінің қүрамына бірі
сатылып енетін біртектес бірнеше элементтердің тобын,
жиынтығын айтамыз» - деп өз пікірін қосады [9, 56 б.].
Э.В. Кузнецова лексикалық жүйені сөздік топтар мен
қатарлардың күрделі әрекеттестігі ретінде қарастырады.
«Тілдің лексикалық жүйесі - бүл жай ғана лексикасемантикалық топтардың жиынтығы емес, ол бәрінен
бүрын ішінде әр түрлі лексика-семантикалық топтары
бар сөз таптарының жүйесі» [10, 856.].
серия Гуманитарная
53
высказывание, инициатива переходит от одного участника
диалога к другому. В следующем примере «Молчать»строго осадила Лизавета Васильевна. (В. Шукшин) то
же самое императивное высказывание. Цель прерывания
речевого акта - предупреждение о последствиях, если
собеседник не замолчит.
Коммуникативные ходы и тактики в прерванном
диалоге, следуя О.С. Иссерс, можно обозначить следующим
образом: цель коммуникативного хода-получение
информации или уклонение от темы диалога, выпячивание
собственного «я», навязывание определенных действий.
Для этого используются различные тактики: контроль над
темой разговора, чтобы получить определенную выгоду;
стремление скрыть истинные намерения или не слушать
наставления и брань и так далее.
Прерывание конфликтным способом возникает
из-за невозможности общения «я не хочу оставаться
в коммуникации, потому что не принимаю речевого
сообщения» или «я должен сохранить инициативу, потому
что я и только я прав». Участник диалога может отказаться
от общения также, если считает, что это для него неценно.
«Я не хочу участвовать в диалоге, потому что предмет
или событие, о которых идет речь мне неинтересны
или я знаю об этом больше» или «я не хочу, чтобы
мой собеседник узнал о моих истинных намерениях».
Конфликтный способ прерывания коммуникации можно
отнести к негативным, нереализованным речевым
актам, так как нарушаются определенные постулаты и
правила, возникает ситуация дискомфорта, коммуникация
становится неэффективной, нарушается естественная
связь между адресатом и адресантом.
К онф ликтное преры ван и е мож ет бы ть как
вербальным, так и невербальным. Вербальный способ
54
Вестник ПГУ Же2 2009
конфликтного прерывания выражается различными
лингвистическими средствами: это могут быть оценочные
глаголы - возненавидел, обозлился, закричал, буркнул,
помолчщнегативные оценочные лексические средства
других частей, о которых было у же сказано выше,
определенные синтаксические конструкции, в составе
которых есть императивные глаголы типа: молчать,
прекратить, перестать. Конкретные языковые средства
конфликтного прерывания диалога будут рассмотрены
в другой работе.
Литература
1. Остин Дж. Слово как действие // Новое в зарубежной
лингвистике. - Выпуск 17. - 1986. - С. 23-129.
2. Маслова А.Ю. Введение в прагматическую
лингвистику,- М.: Флинта, 2006. - С. 103.
3. Баранов А .Н ., К рейдлин Г.Е. С труктура
диалогического текста. // Вопросы языкознания. 1992.№ 3 - С. 12-24.
4.Грайс П. Логика и речевое общение // Новое в
зарубежной лингвистике. Выпуск 16. 1986. - С. 217-237
5. Иссерс О.С. Стратегии и тактики русской речи.- М.
URSS, 2006.- С.54-67.
Түйіндеме
Аталган мацала узілу қатынасьг жататын дамымаган
тілдікактініқарастыругаарналган. Үзілуқатынасыкогфликті
жәие конфликті емес бола алады. Мацалада тгізгі көңіл
коммуниксщияныңконфликтіузілісітбөтнеді Коммуниксщияның
конфликтіузілісінде турліжагдайлар пайда бола алады: кррсы
сөшеу, тыйым ссшу, ескерту. Конфликті амалмен узілу өзінің
жксикалъщ, синтаксистік немесе вербалъді емес әдісімен.
білдіретінін көрсетеді.
серия Гуманитарная
111
тұрғысынан, бүтіннің өз ішіндегі жеке құбылыстарды
бағындыруы, билеуі түрғысынан зерттеу айрықша
мәнге ие болады» [3, 83 б.].
«Егер де біз тілдің жүйелігін мойындайтын болсақ,
онда бүдан автоматты түрде лексиканың жүйелігі
мойындалады деген қорытынды шығады. Өйткені,
жүйенің бір бөлігі жүйелі деп, екіншісін жүйесіз деп көз
алдымызға елестетудің өзі қиын» [4, 10].
Сонымен тіл өзара бір-біріне тәуелді, яғни тығыз
байланыста болатын кіші жүйелерден түратын қүбылыс
болса, ал лексика сол жүйелердің бірі. Лексика жүйесі
бізді қоршаған ортамен тікелей байланысты болып келетін
күрделі қүбылыс. Тілдің лексикасы бір-бірімен өзара
байланыста болатын, обьективтік дүниедегі қүбылыстарды
бейнелейтін бірнеше бірліктерден түрады.
Лексиканың жүйелілік ерекшелігін орыс тіл білімінде
ең бірінші болып түсінген М.М. Покровский болды.
Ол 1896 ж өзінде-ақ «Семасиологические исследование
в области древних языков» атты кітабында «...белгілі
сөздің тарихи мағынасы бізге ол сөзді тек сол ортаға
байланысты сөздермен үйренсек қана түсінікті болады»
- деген болатын [5,756.]. Және осы кітаптың «Ассоциация
слов, сходных или прямо противоположных по значению.
Влияние одних из этих слов на другие» деген бірінші
тарауын: «Создер мен олардың мағыналары бір-бірінен
ешқашан бөлек өмір сүрмейді, бірақ та олар біздің
санамыздан тыс мағыналарының үқсастықтары мен
қарама-қарсылықтарына қарай әр түрлі топтарға бірігеді»
деген тезиспен бастайды [5, 82-83 бб.].
Лингвистердің көпш ілігі (Ю.Д. Апресян, В.В.
Виноградов, А.А. Уфимцева, И.В.Арнольд, В.Г. Гак, Ю.Н.
Караулов, Э.В. Кузнецова, Б.Х. Хасанов, Б.Қ. Қалиев жэне
т.б. ) лексиканыц жүйелік ерекшелігін мойындайды.
110
Вестник ПГУ Же2 2009
қарастырылатын өзара байланысты жэне шарттас
элементтердің жиынтығы» [2, 91-95 бб.].
Тіл білімі - тіл белгілі бір ұйымдасқан жүйе болып
табылады деген тұжырымға сүйенеді. Яғни, тіл элементтері
заңды түрде бір-бірімен байланысқан және белгілі қатынасы
бар тұтас бір жүйе. Кез-келген жүйе өзінің қүрылымы
арқылы сипатталады. Тілдің жүйелік қасиетін анықтау
арқылы тілдің ішкі заңдылықтарымен кеңірек танысуға
болады. Тілдік жүйеге кеңес энциклопедиялық сөздігінде
былай деп анықтама беріледі: «Тілдік жүйе дегеніміз - сол
тілдік белгілердің (фонема, морфема, сөз және т.б.) ретті
және иерархиялы үйымдасқан және олардың арасындағы
қатынас ретінде түсініледі» [2,120 б.].
Тілдің жүйелілік қасиеті туралы пікірлер сондайақ Г. Штейнталь, Н.В. Крушевскийдің еңбектерінде да
айтылады.
Қазақ тіл білімінің көрнекті ғалымы К. Аханов
тілдің жүйелілік қасиеті туралы былай дейді: «Тілде
жүйелік қасиет бар. Сондықтан да оның жүйесі сол тілде
сөйлейтін адамның жанында (санасында) жатталып,
сақталып қалады. Тілдің жүйелік қасиеті оны (тілді)
меңгере білуге және қатынас қүралы пікір алысудың
қүралы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді. ...
тіл білімінде тілді жүйелік қасиеті бар қүбылыс,
барлық элементтері бір-бірімен байланысты өз ара
бағынышты (тәуелді) бір түтас (бір бүтін) қүбылыс деп
қарау тілдің табиғатын, бүтін мен оны қүрастырушы
бөлшектердің арақатысын, атап айтқанда, бүтіннің
оны қүрастырушы бөлшектерге (тілдік элементтерге)
тәуелдігін, керісінше, бөлшектердің бүтінге (тілдің
бүтіндей жүйесіне) тәуелділігін айқындауға мүмкіндік
береді. Тілдің жүйесін тілдік жеке қүбылыстардың
(тілдік элементтердің, единицалардың) өз ара байланысы
серия Гуманитарная
55
Resume
The article is devoted to examining поп-realize speech
statement referring to interrupted communication. Interrupted
communication can be conflict and non-conflict. During
conflict interrupted communication several situations can
be risen such as objection, prohibition, The conflict way of
interruption is marked by special means of expressions: lexi­
cal, syntactical or non-verbal.
ӘОЖ 894.342
“ЕЛІМ-АЙЛАП ӨТКЕН ӨМІР”
РОМАНЫНДАҒЫ “АТАМЕКЕН”
КОНЦЕПТІСІНІҢ МӘНІ
Қ.М. Байтанасова
Л.Н.Гумилев атындағы
Еуразия үлттық универитеті, Астана қ.
Қазіргі кезде отандық гуманитарлық ғылымда
ерекше оқиғаларға, құбылыстарға, зерттеу нысанынан
тысқарылау қалған мәселелерге ден қою көзге түседі.
Солардың ішінде көркемдік қырлардың байырғы
үлгілеріне, белгілеріне назар салу, олардың пайда болу
генезисіне жан-жақты зерттеу жасау байқалуда. Бүрын
қалыпты үғым қабылдауына сай келетін мәселелерге
өзгеше қырынан келу көрініс беруде. Сол үғымдардың
әдеби мағынасын ғана емес, мәдениеттанушылық,
философиялық түрғыда зерттеу кең талдануда.
Адам өз айналасындағы кәдімгі, үйреншікті заттарға
қалыпты көзқараспен қарап, қабылдап ғүмыр кешеді.
Оларға деген бүл көзқарастарға өзгерістің кіруі егер одан
тысқары, шалғай кетіп қалғанда ғана туындап, бүрынғы
56
Вестник ПГУ Же2 2009
үйреншікті жағдайларға өзгеше қүбылыс ретінде қарау
байқалады. Оған белгілі бір дәрежеде ортаның, мекеннің
өзгеруі, адамның көзқарасындағы түрақталып қалған
пікірлердің алмасуы ықпал етеді.
Өткен ғасырдың басында қоғамдық-саяси жағдайларға
кірген өзгерістер осы бір түрақталған үғымдарды
өзгеше қабылдауға итермеледі. Оған бірден бір себеп
отанынан, елінен алысқа кету, қуғын, туған-туыстан
жырақ қалу, жалғыздық болды. Осы тақырып әсіресе,
эмиграция әдебиетінде көрініс берді. Өз елдерінен алысқа
кеткендердің санасындағы алғаш туындаған сезім туған
жерден көз жазбау, оның бейнесін жадында сақтау болды.
Алыс жердің жағдайына көндіге отырып, олар өздерінің
шалғайда қалған туған жері мен елі, туған-туыстары
туралы мәселелерді естеріне орнықтыра берді. Жаңа
ортаның көптеген жағдайлары оларға ойлануға, өткен
мен бүгінгіні салыстыруға мүмкіндік берді. Сондықтан
бүл кезеңде өмірбаяндық шығармалар туа бастады. Бүл
шығармалардың өзгеше тууына, көптеген жаңа үғымдардьщ
енуіне сол жаңа ортадағы еркіндік эсер етті. Олар: тарихи
жағдайлармен тікелей байланыстың болмауы, ашық
күреске шығудың қажетсіздігі, сана-сезімдегі өзгерістер.
Енді эмигрант қаламгерлер өздерінің алыста қалған өткен
өмірлері туралы еркін жазуға, асықпай жазуға мүмкіндік
алды. Мүның өзі оларға өткен қүбылыстар жөнінде жаңаша
түсінік, пайымдар жасауға жол ашты.
Эмиграциялық әдебиет өткен ғасырдағы түтас
коркемдік кеңістіктің бір бөлшегі бола отырып, әлеуметтік
тарихи салдардың ерекше трагедиялық сипатын танытты.
“Күпггеу-ерікті түрде” өз отандарынан кетуі, “өз” кеңістіктері
мен уақыттарын жоғалтуы көптеген шығармалардағы
“жады” (память), “мекен”, “туған жер”, “үй”, “отбасы”
концептілерінің алдыңғы орынға шығуына эсер етті.
серия Гуманитарная
109
УДК 811.512.122:81 ’373
ЛЕКСИКА-СЕМАНТИКАЛЫҚ ӨРІСТЕГІ
БІРЛІКТЕРДІҢ ЖҮЙЕЛІЛІК БАЙЛАНЫСЫ
Д.Е. Капанова
С. Торайғыров атындағы
Павлодар мемлекеттік университеті
Тіл белгілі бір құрылымы және қызметі бар ретті, түтас
жүйелі құбылыс. Сондықтан тілді зерттеуді, оның ішкі
формасына мән беріп зерттеуді мақсат еткен жүмыстарға
байланысты маңызды мәселелердің бірі - жүйелілік.
Лингвистикада тіл элементтерінің арасындағы
жүйелік қатынастар туралы үғымның негізі XX ғасырда
швейцар ғалымы Ф. де Соссюр мен Қазан университетінің
профессоры И.А. Бодуен де Куртене арқылы қаланды.
Әрине, тіл элементтерінің арасындағы өзара ішкі
байланысқа бүрын да назар аударылды. Тілдің «организмі»
туралы пікірлер тіл білімінің теориялық негізін қалаушы
неміс ғалымы В. фон Гумбольдттің еңбектерінде сөз етілді.
Алайда, тіл - белгілердің жүйесі және бүл жүйелердің ішкі
қүрылымын зерттеу қажет: «...тіл - барлық элементтері бір
бүтінді қүрайтын жүйе, ал бір элементтің маңыздылығы
тек басқаларымен бірге қолданылғанда ғана анықталады»,
- деп алғаш рет пікір білдірген Ф. де Соссюр болды [1,147
б.]. Қүрылымдық бағытты дамытушы ғалымдардың бірі
Иван Александрович Бодуэн де Куртенэ (1845-1929). Ол
қазіргі тіл білімінің тіл - жүйе деген үғымын сол кезде-ақ
болжап білген.
Жүйе элементтерден түраты н және олардың
қатынастарын байланыстырушы, яғни күрделі бірліктерді
қүрастырып, элементтердің бөлшектері жағынан
108
Вестник ПГУ Же2 2009
қала, ат аттарының тізімі де берілген [4, 67-70 б.]. Кітап
соңы баспаханада сатылатын кітап аттары мен оларды
қай елді-мекеннен, кімдерден сатып алуға болатынын
айғақтайтын жарнамамен аяқталған [4, 71-73 б.].
Түйіп айтқанда, Қазан төңкерісінен кейінгі Кеңес үкіметі
тұсында фольклорды жариялағанда: біріншіден, кітаптың
атын, шыққан жерін, қаласын, жылын, баспахана мекенжайын, жинаушы мен бастырушы есімдерін т.с.с. екі тілде,
яғни қазақша-орыс тілдерінде берумен қатар, ара-тұра олардың
кімнен жазылып алынғандығы да ескертілген. Екіншіден,
кітаптың алғысөзі міндетті түрде сол кездегі саяси- қоғам
қайраткерлерінің сөзімен бірге басылуы да кітап мазмұнына
өз ықпалын тигізіп отырған. Үшіншіден, кітап соңы міндетті
түрде ғылыми түсініктемемен, әрі жарнамамен бірге т.с.с.
аяқталуы да әрі ғылыми-көпшілік сипатта жарияланған
фольклор үлгілерінің арнайы басылым түрі болумен қатар,
әрі кезең талабына бейімделушілікті танытады.
Әдебиеттер
1. Байтүрсынүлы А. Жоқтау.- Мәскеу: 1926. // Ақ жол
(Қүраст. Р.Нүрғалиев).- Алматы: Жалын, 1991.- Б.143-210.
2. Морохин В.Н. А.Н.Радищев. // Хрестоматия по истории
русской фольклористики - Москва: 1973.- С.58-63.
3. Мың бір мақал (Жинаушы Ахмет Баржақсыбаласы).Мэскеу: 1923.-59 б.
4. Ер Тарғын. Марабай (Түзетіп бастырған- Қыр
баласы).- Мәскеу: 1923.- 73 б.
Туйіндеме
В статье анализируются особенности собирания
фольклора в годы Советской власти.
Resume
In the article analyzed the peculiarities of gathering the
folklore at the years of Soviet authorities.
серия Гуманитарная
57
Әдеби жанрлардың ішінде өмірбаяндық шығарма басқа
шығармаларға қарағанда “мен” үғымын кеңірек танытады.
Өмірбаяндық прозаның басты міндеттерінің бірі уақыт пен
кеңістіктің бөгетін жеңу, өзінің бастапқы “менін” табу. Туған
елден жыраққа кету тек адамның өмірбаяндық жағдайында
болатын өзгеріс емес, ол үлттық танымнан рухани алыстау,
санада туған сезім. Сондықтан бүл шығармаларда “өзінің”
өткенін қайтару, “өз” кеңістігіне оралу, өткен мен қазіргінің
арасындагы алшақтықты жою алдыңғы кезекте түрады.
Тіпті қуғын көріп, жат елге келу, туган жер мен тілден,
үлттық мәдениеттен, рухтан, дәстүрден алыстау мемуар
мен өмірбаяндық шығармалардың тууына себеп болды.
Бүл “жанды жады”, деректілік, ашық түрдегі толғаныс,
ішкі сезімді ақтару үнемі қайгы, сағыныш, жалғыздық
сезімімен астас жүрді. Әдебиеттанушы JI.Григорьева:
“өмірбаяндық үғымды тікелей қабылдауға болмайды. Оны
әдеби шарттылық, оқиғаға өзіндік субъектілік қатынас
деп түсіну жақынырақ” дегенді айтады [1,7-6]. Зерттеуші
өмірбаяндық сипаттағы түрліше еңбектерге “балалық шақ
туралы кітап”, “қорытындылаушы еңбек”, “өмірбаяндық
мемуарлық кітаптар”, “эссеистік проза” дегендерді
жатқызады. Зерттеуші Н.А.Николина өмірбаяндық
прозаға “откен омір туралы айғақты деректерге қүрылған
бірінші жақтан баяндалатын, күрделі қүрылым мен
ерекше көркемдік уақыт арқылы сипатталатын, өткен мен
қазіргінің арасын жалғайтын баяндауға қүрылған” деп
анықтама береді [2,3-6].
Егер омірбяндық шығарма жат жерде жүрген
кезде жазылатын болса, әрине, мүндағы оқиғаның
қүрылымында, баяндау сипатында, автордың ерекше назар
салатын ситуацияларында өзгешеліктердің болатыны
сөзсіз. Орыс әдебиеті тарихындағы эмиграциялық кезең
шығармаларында отан деген үғымның аясы ең алдымен
58
Вестник ПГУ Же2 2009
“үй” , “мекен-жай” үғымдарымен пара-пар қойылды. Яғни,
үй-отан, үй-храм, үй-балалық шақ, үй-ошақ, шаңырақ,
үй-өткен өмір - мүндай концептілер орыс эмигрантқаламгерлері И.А.Бунин, И.С.Шмелев, Б.К.Зайцев,
Г.Газданов, М.А.Осоргин, В.В.Набоков шығармаларында
көрініс берді. Осы үғымдар арқылы қаламгерлер тарих
пен мәдениеттің мазмүнына тереңдей енген мәңгілік
идеяларды сақтап қалды.
Орыс менталитеті үшін “үй” феномені этникалық
әлеуетті қалыптастыратын өзіндік негіз бола отырып,
адамгершілік-этикалық нормаларды бекітетін кодекс
болды. Үй субмәдениеті, дворяндық усадьба, имение
XIX ғасырдағы орыс мәдениетіндегі басымдықтардың
бірі ретінде әдеби шығармашылықта жан-жақты көрініс
берді. Бүл бейненің көркем шығармада жиі кірістірілуі
оны дербес мифтік бейнеге дейін котерді. Усадьбалық
түрмыста идеалды мағына болып, ондағы кеңістік ерекше
рухани әлемдегі метафораға, аллегорияға, кейіптеу мен
символға айналды. Осындай бейнелер А.С.Пушкиннің
“Евгений Онегин”, Н.В.Гогольдің “Старосветские
помещики”, И.А.Гончаровтың “Обломов”, “Обыкнавенная
история”, И.С.Тургеневтің “Рудин”, “Дворянское гнездо”
және басқа шығармаларында берілді. Ал, XX ғасырдың
басында мүндағы бейбіт түрмыс түбірімен өзгергеннен
кейін, “орыс усадьбасының күйреуі” мотиві орын алды.
Осы сарын әсіресе, А.П.Чеховтың “Вишневый сад”
шығармасында ерекше байқалып, дворяндар үясының
қирауын көрсетті.
Ал, эмиграция әдебиетінде бүл тақырып қайта
жаңғырды. Сөйтіп, олар “үй ” бейнесін өзгеше,
бүрынғы қалыпта көрсетуге үмтылды. Сондықтан,
бүл шығармаларда үй концептісі бағзы бейбіт, тыныш,
берекелі қалыпта көрінді. Бүл заңды да еді.
серия Гуманитарная
107
Шоқан Домбауыл деген қалмақтың ханы дейді.
Ноғайлының ханы Тарғынға қосып берген үш батырдың
біреуі -Қарасай үлы Көбен.
Шоқанда Орақ үлы Қарасай бүл Қарасай да да,
Домбауыл сияқты ертегіден көшкен, «Орақ батырдың»
жырынан «Ер Тарғын» жырына көшкен-ау, деймін. Қыр
баласы. 15. 05. 23. М» [4, 62-66 б.].
Міне, мүндағы ғылыми түсініктеменің берілуі
жинақтың ғылыми сипатын танытса, сондай-ақ мәтіннің
Ә:Бөкейханов тарапынан түрлі қысқарту мен өңдеуге
түскендігін көрсетеді. Ал, бүл әлемдік фольклортану
ғылымында мәтінді өзгертпеу шартының бүзылуына
әкелді Демек бүл олардың арнайы фольклортанушылық
білімі болмағандығымен және дәуір талабын өзінше
үғынуымен т.с.с. түсіндіріледі.
Жырды, яғни фольклорды көркем шындық ретінде
бағалау ғалым Ә.Бөкейханов тарапынан орын алған.
Жырдағы түрлі тарихи оқиғаларды, бейнелерді, тіпті
кездесетін жер-су аттарын т.с.с. түсіндіру мақсатында
ғалым көптеген тарихи деректерді сараптаған. Бірақ
келтірілген тарихи деректердің қайдан алынғаны
көрсетілмейді. Сондай-ақ түсініктеме ішінде ғалым
ертегі жанры мен эпос жанры арасында, немесе бір
жыр мен екінші бір жыр ішіндегі кездесетін батырлар
есімдері арасыннда үқсастық пен төркіндестіктің тууы
себебінің- олардың өзара кейіпкерлерінің алмасуынан
туу мүмкіндігін алға тартады. Демек бүдан ғалым
Ә.Бөкейханүлы тарихи шындық пен көркем шындықты
бір-бірінен ажырата білгендігі дәйектеледі.
Сонымен қатар бүл кітаптың да әр 16 бетінен кейін «Ер
Тарғын»-2,3,4,5 деген белгілер қойылған. Кітап соңына
қарай оз алдына бет көрсеткіштері бар мазмүны [246,67
б.] да; «Ер Тарғын» жырындағы кездесетін ел, ер, жер, су,
106
Вестник ПГУ Же2 2009
алғызып, асыра деп қызды берді. Кемпір қызды алып,
темір, қараңғы үйге апарып асырады.
Қыз бой жетті, бір күні қыз кемпірден сен қайда
барасың, күнде кетесің, қайтасың деп, сүрады.
«Дүние бар, сенің әке-шешең бар, мен соларға барып,
қайтам» деп кемпір жауап берді.
Қыз жалынып кемпірден тіледі: маған дүниені көрсет,
мен ешкімге айтпайын деді.
Қыз далаға шығып еді, қызға Тәңірдің көзі түсті. Қыз
талып қалды: екіқабат болды. Қыз күні жеткен сайын
жуандай бастады. Мүны кемпір көрді. Кемпір састы;
ханымға барып айтады: қыз ер көрмей, Тәңірдің нүры
түсіп екіқабат болды,- деді. Ханым ханға барып, айтып
еді, хан қызды өлтіріп таста деп жарлық қылды. Хан өз
қызын өзі өлтірді деген, жаман ат болады, -деді ханым.
Олай болса, не қылсаң со қыл, бірақ менің үйімнен қыздың
көзін жоғалт, - деді хан.
Ханым қызын өлтіре алмады: қызды алтын сандыққа
салып, қақпағын жауып, кілтті сандыққа салып, суға
салып қоя берді.
Домдағүл соқыр мен Тоқтағүл мерген аңда жүріп,
теңізде жүзіп келе жатқан алтын сандықты көреді. Екеуі
олжаны бөлді: Домдағүл сыртын, Тоқтағүл ішін алмақ
болды.
Садақтың оғына жібек ши-жем тағып Тоқтағүл атып
еді: оқ алтын сандыққа барып қадалды. Ши-жеммен
сандықты судың жағасына тартып алып, ашып еді: ішінен
айдай сүлу қыз шықты, ерлер көріп талып қалды. Қызды
Тоқтағүл мерген алды. Қыздан Шыңғыс туды.
Бүл біздің қазақтың ертегісі. Мүны қазақ Буряттан
алса керек,- дейді Г.Н.Потанин.
Ер Тарғынмен жекпе-ж екке ш ыққан қалм ақ
Домбауылдан монғол Домдағүлдың иісі шығып түр.
серия Гуманитарная
59
Жалпы, қай үлтта болса да туған жер мен атамекен
деген үғым аса қасиетті болған. Бүл адамның түрмыстірш ілігінде үй, отбасы, үрпақ үғымдарының аса
үндестігінен, мағыналылығынан туындаса керек. Қазақ
жүртында атамекен, ел мен жер үғымдарының мәні
терең әрі кең. Бүның себебі халқымыздың сахара тірлігі
кеңістігін жылдың қай маусымында да еркін жайлағанынан
болса керек. Соған сай қазақ үй, отбасы дегеннен гөрі
туған ел, жер деген кеңірек үғымдарды пайдаланған. Әрі
ата-бабасынан бері ен жайлап мекендеген, шекара жігі
ажыратылмаған қонысы сайын дала болғандықтан сол
кеңістікті түтас атаған. Оған қазақ тарихында өткен ақынжыраулардың өлең жырлары куә. Көбіне, “атам қонған
кең жайлау” (Дулат) деп келеді. Бүл жонінде өмірдің
концептуалдық бейнесін батыс жыраулар мүраларының
негізінде зерттеген ғалым Б.Нүрдәулетова мынадай
пікір айтады: “Ата мекен халықтың бүкіл болмысын
өзге “ықпал етуші, үйлесімділікті бүзушы” күштерден
сақтайтын, ата-бабасынан мүраға қалып келе жатқан
өзгеше “жүмақ, жайлы жер”. Ата мекен үғымы осы
тіркестің қүрамындағы “ата” және “мекен” сөздерінің
ассоциативті мағыналары арқылы да объективтенеді.
Ата мекен атауы кейде ата жүрт, ата қоныс сөздерімен де
ауыстырылып қолданылады” [3,198-6].
Өзіміз талдау нысаны еткен қаламгер Х.Оралтайдың
“Елім-айлап откен өмір” романында осы ата мекенге
қатысты үғымдар бірнеше мағынасында айқындалады.
Алдымен автор шығармасының басында: “біз Шығыс
Түркістан қазақтарымыз. Яғни, байырғы үлы Түркістан
өлкесіндегі түрік тектес, түрік тілдес туысқан халықтардың
біртүтас атамекені үлкен Түрікелінің шығыс жағындағы,
қазіргі Қытай Халық Республикасы қүрамындағы өңірдің
түрғынымыз”, деп таратады [4.10-6]. Осы ата қоныстың
60
Вестник ПГУ Же2 2009
шекара жігін айқындай келе, әрбір естелік әңгімелерінде оны
нақтьшап отырады: “1936 жылы атамыз Райымбектің ауылы,
яғни арғы атамыз Қожалақтың алты үлының бесіншісі
Райымбектің үш үлы Әділбек пен Қалибек, Ілиястар
Тарбағатайдан Еренқабырғаға көшеді. Қазір Манас Сауан
аталатын ол кездегі Манас ауданындағы, Манас өзенінің
батыс жағындағы Қызыл өзенге, оның батыс жақ қабағына
жақын, кейін “Қалибекгің дөңжайлауы” немесе “Қалибектің
дөңжүрты” деп аталған жерге барып қоныстанған. Міне, осы
дөңжайлау немесе дөңжүрт кейін талай оқиғалардың бастау
алған бүлағы болды” [4.11-6]. Автор ата мекенінің дөң, жүрт,
жайлау-қоныстарын тәптіштей баяндап, әрқайсысында
өткен өзгеріс, оқиғаларды анықтап отырады. Автор үшін
ол мекенде өткен әр жағдаяттың мәні бар. Мәселен, “Біләл
туған жүрт”, “Ортаншы ағаның ауылы” деп атажүртының
баурайындағы әрбір атаудың мәнін ашады. Осы ел-жүртының
әрбір тау-тасында қалған тарихты түгендей отырып, автор
тек естеліктің жетегінде кетпейді. Оларды бергі күнмен
сабақтастырып, кейінгі озгерістермен қабыстырып отырады.
”Қытай қол астындағы Шығыс Түркістан қазақтарының үлтазаттық күресі тарихында Еренқабырға тауынан бастау алып
ағатын Қызыл өзеннің белгілі тарихи орны бар”, дей келе,
осы шағын өзеннің Қазақстан мен Үндістан және Пәкістанға
бастап апаратын стратегиялық маңызын атап кетеді. Осы
өзен арқылы Такламакан шөлінен, Гималай тауынан асып,
Үндістанға жетуді көксейді. Осы өзен бойындағы мекенді
автор мамыражай, бейбіт шақ етіп көрсетеді. Бүл жөнінде
автор: “1946 жылғы жайлаудағы өмір өте бір естен кетпейтін
кезең еді. Қалай болғанымен біздің Қызыл озен өңірінде,
атап айгқанда, Манас өзенінің батыс жағы мен Жыңның
шығысы (Бортынке, Үлужан, Қызылөзен өңірінде) орыс
та, қытай да жоқ-ты. Жазда біз атамнан сабақ оқыдық. Ол
жылы ораза дәл жайлау уақытында болған-ды. Күндіз ораза
серия Гуманитарная
105
шегі Тарғын деген өзен. Бұл өзенді орыс «Торғын», қазақ
«Тарғын» дейді. Тарғынның өзенінің күнбатысында
Жанарыстан өзені, орысы «Руслан» дейді Еділ қүяды.
Астрахан темір жолының бойындағы (Красинжи кут) осы
Жанарыстан бойында болады.
Тарғын өзенінің сол жағында Сауенке деген мүжық
қаласынан бір шақырым жерде далада үлкен жер оба бар.
Осы жерді жайлап жүрген қазақ мүны Тарғынның обасы
дейді. Ер Тарғын «Жанарыстан, Үш Тарғын деген тауға
барып жайылады. Осы жерді Мысыр етті» дейді жыр.
Бүлай болғанда Тарғынның Мысыр еткен жері біздің
Бөкейлік. Не «Ер Тарғынның» жырын шыгарған ақын
Бөкейліктен. Тарғын сияқтыны өзі алып қоятын біздің
жыршылардың әдеті; «Қозы Көрпеш-Баянды» Лепсі
оязында Найман өзінікі қылып алып қойған. Найман
жырлап жүрген «Қозы Көрпеш-Баяндағы» жерлер,
өзендер - бәрі Найманның жайы, жерлері.
Жыр Ер Тарғынды қырғыз дейді. Ер Тарғын
Ноғайлының елін, ханын қорқытқанда Қырымда қырық
қүрдасым бар деп, келеді.
Ер Тарғынның қырғыздығы жырдағы «Аршын»,
«Сағат» сияқты жүқпа бос сөз.
Қара Тоқа Мүрат ақын Еділ, Жайықты Ноғайлының
жері деп жырлап келіп: «Күліктің үлы Қартқожақ. Естерек
үлы Тарғынның тарыққанда ақыл сүраған жер»,- дейді.
Ер Тарғын Қырымда болсын, Еділ-Жайықта болсын,
Ноғайлы елінің тумасы, өнер қылған елі Ноғайлы, жүрген
жері: Қырым, Еділ, Жайық.
Алтынбел ханның ханымы қыз тапты: қызды көріп
күн түтылды, қызға түсіп ай түтылды. Қызға қарап ханым
талып қалды.
Хан естіп, адамға көрсетпей жер астына сақтап,
асыраңдар деп, жарлық қылды. Ханым бір кемпірді
104
Вестник ПГУ Же2 2009
1438-нші жыл Қырым Алтын Ордадан бөлініп өз
алдына ханлық болған. Қырымның бірінші ханы хажы
Гирей (1457-1466) хан болды. 1783-нші жылы Қырымды
орыс алып, ханлық жоғалды. 1437-1783 жылдардың
арасында Қырымда 35 хан болған. Бүлардың ішінде Ер
Тарғын қашып барған Ақша-хан жоқ. Қырым Алтын
Орданың қысымы болып түрғанда Ноғай Алтын Ордадан
барып Қырымды билеген. Ноғай, Мамай, Едіге, Жүбан
тарихы белгіленген Алтын Орданың билері. Ноғай
өзі Алтын Орданың ханы Толыбүғы ханды өлтірген.
Тоқта хан Ноғайды өлтірген. Алтын Ордамен алысып
Ноғайдың аты шыққан. Ноғайлы деген ел осы Ноғайдың
елі. Ноғайлы елінің жайы Дон, Қүбан, Еділ-Жайық: осы
өзендердің аяғында атысып, шабысып көшіп жүрген.
Еділдің аяғында түратын, осы күні түрған Қалмақ пен
Ноғайлы елі еріксіз көрші болған. Ақша ханға еріп жүріп
Ер Тарғын алған Торғауыт Қалмақ болады. «Ақтабан
шүбырынды- Алқа көл сүлама» деген қырғыннан кейін,
Абылай ханның заманында Торғауыт Алашты қақ жарып
Еділдің аяғынан күншығысқа өз жеріне жоңғарға қайтқан.
Жолда босып бара жатқан Қалмақты, Торғауытты қазақ
шауып, талап, қырып отырған. Жайықтан Ертіске дейін
шашылып жатқан «Қалмақ қырған», «Шүршіт қырған»
деген таулар сонда майдан болған жерлер.
Шаған өзені Теке (Орал қаласы) түрған жерді Жайық
қүяды. Шағанның басы Орал тауының Еділге қарай шөгіп
бел болып бытыраған, «Сырт» деген, етегінен шығады.
Сырттың сайында, төбесінің бетінде қора-қора емен ағаш
осы күнде де бар. Ер Тарғын басына шығып қарауыл
қараған емен осы Сырттың емені. Біздің Бөкейлікте
Тарғын қысымы деген аймақ бар. Бүлардың жерінде
Үш-Тарғын деген жерлер бар. Бүл жерлер Сырттан
келген далалар. Самар мен Бөкейлік губернияларының
серия Гуманитарная
61
үстайтынбыз. Кешке ауыз ашқаннан кейін Ілияс ағаның
үйінде тарауық намазын оқимыз. Атам имам болады.
Тарауық намазынан кейін сәресіге дейін қымыз ішіледі.
Әңгіме дүкені қүрылады. Содан сәресіні ішіп, таң намазын
оқып барып жатамыз. Бүл Қызылөзен өңіріндегі біздің ең бір
бейбіт өмір сүрген кезеңіміз еді” [4,40-6]. Осы бір қой үстіне
бозторғай жүмыртқалаған кез автордың балалық шағында
көп болған жоқ. Бір мекенге түрақтай алмай, түтасқан қазақ
жүртынан бөлініп, басқа аймаққа көшуге бел буады.
Екінші бөлім “Атамекеннен алыстау. Туған жер және
туған елмен қоштасу” деп аталады. Осы көшу кезіндегі
қиындықтар суреттеледі. Шөл мен жолдың қиындығы
мен үрейі мол болады. Тіпті көш бастаушы Қалибекті
жазғырып, қарғағандар да табылды. Сонда Қалибек: “Қүл
болып хайуан малға үқсап өмір сүргенше, қүлдық астында
өлгенше, ерікті өмір сүру, ерікті-азат адам болып өлу үшін
күресу тағы игілікті. Алладан басқа сүйенеріміз жоқ”, деп
жауап қайырады. Естелік иесі жат өлкеде өткен өмірдің
барша қиындығын, аздаған қуанышын, арман-аңсарын,
тілек пен үмітті қабыстыра келгенде, роман сюжетіндегі
басты қазық-идеялардың мәні ашылады. Әкесі Қалибектің
жүртты соңына ертіп, қауіпті жолға тәуекел еткенінде осы
ата мекен үғымының қасиеті арта түседі. Осы тарауда:
“Қаратау, Көклік, Коре алмай өкіндік” деген жолдар
халқымыздың қаралы өлеңі “Елім-айды” еске салады.
Бүл туған-туыстарынан бөлініп, біржартысы көпке ермей,
елде қалатындарын білдірген кездегі өкініш, айырылысу
әні еді. Сөйтіп, екі жүз үйден астам ел малдарын жетелеп,
Такламакан шөліне бет түзейді. Осы “Қалибектің елі” бет
түзеп, жүріп өткен жолы кейіннен “Қалибек Өткен” деп
аталып кетеді. Белгісіз бағдар, көңілдегі түйіткіл, бөтен
жердің қаупі адамды әр түрі ойларға бастап, көптеген
ырымдарды медеу етуге итермелейді. Әрбір жол-асудан
62
Вестник ПГУ Же2 2009
асқан сайын алланы ауызға алып, тэубамен келе жатқан
жұрт апталап көшеді. Сол тұста автор: “Лоп-Нор өзенін
жағалап дәл қанша күн көшкеніміз белгісіз. Кейін Гималай
тауында апам, Нұркамал деген баласы өлгенде, сол
қарындасымның түйіншектерін шешіп отырып, соның
бір кішкене дорбасынан жиырма сегіз тас шығарып:
“Мыналарды Лоп-Норды жағалап көшкенде Нүркамалым
“әр қонған жердің белгісі” деп алып, осы дорбасына салушы
еді. Айналайынымның осы тастардың санындай да өмірі
болмады ғой” деп егіле жылағаны есімде дейді [4,89-6].
Өмірбаяндық шығармаларды деректік негіз бен сол
оқиға-жағдайларға байланысты субъективтік пайымдар
қоса-қабат жүреді. Автор оқиға сюжетін өрбіту үстінде
өзінің “менін” аңғартып отырады. Роман оқиғасындатүтас
елдің танымы, дәстүрі, ғүрпы мен мінез сипаты танылып
отырады. Алыста қалған, туған жерден еріксіз көшкен ел
өздері үзап бара жатқан туған жердің бейне-сүлбасын есте
қалдыруды ойлайды. Қиындық көрген кезде өткенді ойлап,
қайғырады, өзтірліктерінің баянсыздығынаналиды. Кейде
тіпті ішкі ой-қорқыныштарын сыртқа шығарып айта да
алмайды. Бәрін мүңды, қалың ой иектейді. Сондықтан да
олар көбірек өткенге оралады, айналасын түгендеп, көз
алдарынан өткереді. Туған ел, жерге қатысты әрбір затүғымды қасиет, кие түтады. Өздерінің алдағы беймәлім
өмірлерін онша үрейлі етпеу үшін, өткеннің жандарына
жақын көріністерін, елестерін сақтап қалуға тырысады.
Жоғарыда аталған тас та осындай мәнге ие.
Орыстың эмигрант-жазушысы И.Шмелев өзінің
шетел кезеңіндегі үрейлі Қырым әсерлерін беретін
шығармасын “Солнце мертвых” (автор эпопея деген) деп
атайды. Бүл қысқа әдеби ноктюрн-әңгімелерінде автор
барлық жанды атаулының - адам, аң, сезім, жүректің өлуін
көрсетеді. Осылардың бәрін көрген күн “өлгендердің
серия Гуманитарная
103
үрлық, би, билік, тергеу турасында 88 мақал [3,49-53 б.],
10-бөлімінде- жолаушылық, қонақ һәм қонақасы, ас, ауру,
бақсы, өлім турасында 68 қазақ мақалдары [3, 53-56 б.]
- бәрі түрлі-түрлі тақырыптарға бөлініп орналасқан.
1923 жылы тағы бір жыр жеке кітап болып шықты. Ол
Мәскеу қаласындағы «Күншығыс» баспасынан ғылымикөпшілік сипатта «Ер Тарғын» жыры [4]. Кітаптың сыртқы
мүқабасында: «Жер жүзінің еңбекшілері бірігіндер! Марабай.
Түзетіп бастырған: Қыр баласы(яғни Ә.Бөкейханов- Н.Ж.).
Үлттар Комиссариаты қарауындағы Күншығыс баспасы.
Мәскеу. 1923 жыл»,- дерегі бар [4,1 б.]. Бүл жинақ арнайы
басылым қатарына жатады. Мүнда да жинақ қүрастырушы
Ә.Бөкейханов өз мақсатына, көзқарасына сай етіп, мәтінді
өңдеген. Мүнда да кітаптың ішкі бетінде баспа аты,
орналасқан мекен-жайы, секциясы, кітап аты, жырды
айтушы мен түсініктеме беріп жариялаушылардың атыжөндері т.с.с.-бәрі орыс тілінде берілген [4,2 б.].
Мәтіннің кімнен жазылынып алынғанына қатысты
дерек көзі келтіруінің мәнін атап өте отырып, үлгінің
түзетілуге үшырау кемшілігін де ескерткіміз келеді.
Шығармада қара сөзбен басталып, одан әрі өлең мәтінін
аралас өру орын алған. Шамасы бастырушыдан болар,
мәтін іштей 14 мағыналық бөлікке ажыратылған.
Мүндағы 14-ші бөлік жыр нүсқасы емес, жырға берген
Қыр баласының (Ә.Бөкейхановтың) түсініктемесі [4,
62-66 б.]. Мүны толық беруді жөн көрдік: «Ер Тарғын»
Қарақыпшақ Қобыланды, Ер Сайын, Манас қатарлы қазаққырғыз жырының бірі. Бүл жырды В.В.Радлов жазып
алған. Мен қара сөзбен жазғанын қысқартып, өлеңмен
жазған жерлерін өңдедім. Ер Тарғынның барған елі қырық
сан Қырым, төбелескені Торғауыт пен Қалмақ. Қырымның
елінде жүріп Ер Тарғын Торғауытты алады, Ноғайлының
елінде жүріп қалмақты шабады, қырады.
102
Вестник ПГУ Же2 2009
түрлі өзгерістерге үшырайтынын да автордың мысалдар
келтіре отырып дәлелдеуге тырысуы- бәрі сол кездегі
фольклортану үшін аса бағалы үмтылыс еді. Сөйтіп
мақалдардың қоғамдағы қолданбалы, практикалық
қызметтеріне де көңіл бөлінген. Осы арқылы халықтың
түрмысын тану, елдің ішкі сырына жету т.б. жолында да
мақалдардың көп көмегі тиетіні ескертілген.
Сонымен қатар кітапта қазақтың бүкіл мақалының
бір бөлегі ғана қамтылған дей отырып, келтірілген
мысалдардың тақырыптық сан алуандығына назар
аудартқан. Сондай-ақ тілдің таза, түсінікті, жатық т.с.с.
болуы үшін де кітаптағы мақалдардың дерек көзі
бола алатыны да ескертілген. Ендеше «Мың бір мақал»
жинағының ғылым үшін маңыздылығы: біріншіден,
халықтың сан ғасырлық түрмыс-тіршілігін, әдет-ғүрпын,
салт-санасын т.б. тану қүралы болса; екіншіден, тіл
тазалығы үшін күресте үгіт-насихат қүралы қызметін де
қоса атқарғандығы. Үшіншіден, ең бастысы, жинақтың
ғылыми сипатында. Мысалы, Нәзір мақалды жеке жанр деп
қарай отырып, оны іштей жіктеген, классификациялаған.
Ең басты шарты- тақырыпбойыншажіктеуі.
Мәселен,
жинақтың: 1-бөлімінде (Тәңірі, патша, хан, молла) 41
мақал [245, 7-9 б.], 2-бөлімінде - адам, ер, жақсы, жаман
турасында 180 мақал [245,9-18 б.], 3-бөлімінде -қүлдар, ит,
сөз, отірік сөз, үят, шыдамдылық, ашу мен ақыл турасында
117 мақал [3,18-24 б.], 4-бөлімінде- достық, жау, жалғыздық,
көптік, аздық, бірлік турасында 76 мақал [3, 24-28 б.], 5бөлімінде- қүдалық, кәде, той, сый турасында 63 мақал
[3, 28-31 б.], 6-бөлімінде қатын, бала, үл, қыз, тәрбие, ата,
еркек, әйел,ағайын, ел турасында 153 мақал [3, 31-39 б.],
7-бөлімінде -мал, жылқы, қой, ешкі, түйе, сиыр, байлық,
жарлы турасында 163 мақал [3,39-47 б.], 8-бөлімінде- еңбек,
заман, жас турасында 43 мақал [3, 47-49 б.], 9-бөлімінде-
серия Гуманитарная
63
күніне” айналады. Өткен ғасырдың 20 жылдары
Қырым халқының қызыл терроршылар мен аштықтың
салдарынан қырылуын көрсеткен осы кітапты сыншылар
“қорқынышты кітап” (А.Амфитеатров) деп атап, автордың
мүндай шығарманы жазуға күш-жігері қалай жеткеніне
таңқалады. Шмелев былай деп жазады: “Мен білемін:
мыңдаған шақырым қашықтықтан, радиодан естілген
бүйрық көк теңізге жетті: “Қырымды темір сыпырғышпен
теңізге қарай сыпырып таста”. Сыпырылып жатыр”.
Шығармадағы қорлық, аштық, қорғансыздық, заңсыздық,
қырылу - осының бәрі автордың адами сана-сезіміне
ауыр соққы болып тиді. Мүндағы адамдық қүқықтың
тапталуы, үрей, кәдімгі түрмыстық жағдайдың бүзылуы,
адамның сабағынан үзілген жапырақ секілді сыпырылып
кете баруы ең қорқынышты сәт еді. Ақын М.Волошинше
айтқанда: “Мен өлгендер үшін жылаймын ба, мен үзақ
жасауға тиістілер үшін жылаймын” (“Разве я плачу о тех,
кто умер? Плачу о тех, кому долго жить”). Міне, осындай
өлім мен өмір белдескен сәттегі адамның өз тірлігіне
налуы, тағдырына қарғыс айтуы секілді күпіршілікке
дейін баруы мәжбүрліктен, сананы жайлаған белгісіздік
пен үрейден туындар еді. Осындай дағдарысқа түскен жан
өткенінен жүбаныш тапқысы келеді.
“Елім-айлап өткен өмір” шығармасында қонысқа
түрақтану, көңілге, көзге жақын дала қүбылысын аңсау
сарыны басты орында. Апталап, айлап көшіп келе жатқан
жүрттың беталысы айқын болғанымен, оған қалай жету,
қай уақытта жету, нақты қай жерді қоныс ету деген
мәселелер шешілген жоқ еді. Сондықтан, адамдардың
әрбір асуды асқан сайын қүдайға сыйынып, әрбір таныс
нәрселер көзге жылы үшырап, бірде үміттендіріп, бірде
үміті үзіліп, екі дай күй кешіп келе жатады. Сонда су іздеп
келе жатқан жүрт, аяқ астын басса, сықырлаған түзға
64
Вестник ПГУ Же2 2009
кездесіп, су орнына, малдың ішек-қарнындағы қан мен
дымды талшық етеді. Осы ежелден халықтың мақтанышы,
қорғаны, тіршілік ортасы болып келген сайын даланың
келбеті өзгеріп кетеді. Тіпті оның бітпейтін кеңдігі,
көз ұшында тұрған алысты жақын ететін қасиеті адам
санасында өзгеше ой тудырады. Осы аса ауыр көш кезінде
Хасанның қарындастары Нүркамал, Шәрбан, Мариям
қайтыс болады. Оларды бар кәдемен жерлейтін жағдай
жоқ болғандықтан, басқа да көз жүмған адамдар сияқты,
көмген соң, маңайдан тас жинап, бейіттің сүлбасын
келтіріп, үстіне “қүдаз” деп аталатын жабайы бүғының
басын қояды, ондағысы аю қазып тастамасын дегендік.
Осы зауал шақта сегіз жасар Мариям кенеттен ауырғанда
әкесіне кінә таға: “Аға! Сен бізді бүл жерге қарлы боранға,
өлімге неге әкелдің? Бүл жерге неге келдік? Жерімізде,
үйімізде отырсақ, осылай болар ма едік?” деп сауал қояды
[4,129-6]. Әр көшкен сайын бір төмпешік қалып отырған
дала, адамға аса суық көрінеді. Сөйтіп, қара жерді бастық
дегені түз, суға жеттік дегені удай ащы Сорбүлақ болып,
адамдардың үрейін әбден алады.
Әдебиеттанудағы кең салада жүргізіліп жатқан
зерттеудің бір парасы ондағы метафизика үғымына
байланысты. Кезінде философ И.Кант: “Әрбір адамда,
әсіресе, ойшыл адамда метафизика болады...” деген
[5,128-6]. Бүл әдебиетке де тән. Метафизикалық ерекшелік
дүниетанымның күрделілігі мен кеңдігіне байланысты,
ол адамзат түрмысының бар саласынан - қүдай мен адам,
жан мен тән, қасиет пен күнә, өмір мен өлім, еркіндік
пен заң, тағдыр мен кездейсоқтық секілді үғымдардың
орнығуынан көрінеді. Әдебиетте бүл үғымдар тікелей
көрініп отырмайды. Көркемдік метафизика автордың
субъективтік ойлуынан да терең жатады. Ол әдебиетте
үрпақтан үрпаққа, қаламгерден қаламгерге ауысып келе
серия Гуманитарная
101
Бүларды біліп түрмысты тану үшін әрбір әлеумет
қызметіндегі азаматтарға, мектептердегі, Совет партия
школдеріндегі жастарға «Мың бір мақал» кітабы іздесе
табылғысыз. Бүл бір.
Екінші, «Мың бір мақалдың» керектігі тіл үшін.
Адамның ойын жарыққа шығаратын күшті қүралы тіл.
Қазақ, қырғыз еңбекшілерінің ойы өсіп, санасы үлғаюы
үшін, түсінікті, жатық, таза тілі болуы керек. Түсініксіз,
топас, дөкір тілмен қазақ, қырғыз еңбекшілерін тәрбиелеуге
һәм олардың арасына Маркс әдебиетін таратуға болмайды.
Жуырда жазып шығарған «Түрмыс мәселелері» деген
кітапшасында Троцкий жолдас тіл туралы былай деген:
«Жүмыскер табы барлық жаратылыста, барлық өмірді
негізінен тексеріп, жаңадан ойлай бастады: Бүл ойды
жарыққа шығару үшін түсінікті, таза, өткір тіл керек».
Бізде осылай дейміз. Қазақ, қырғыз еңбекшілері
өзгеріс сергелдеңіне жаңа-жаңа есін жиып, түрмысын
түзеу, әдебиетін гүлдендіру туралы ойға кіре бастады.
Енді «жүрекке жылы тиіп, теп-тегіс жүмыр келсін
айналасы» дегендей, таза әдемі тіл керек. Тілдің негізгі
жүрнағы ел аузындағы ескі сөз, мақалдар. «Мың бір
мақал» кітабының екінші керектігі осы. Не қылғанмен бүл
кітап пайдасыз болмас деп ойлаймыз» [3, 1-4 б.],- дейді.
Міне, мүнда Кеңес үкіметі түсында жаңа заман
талабына сай жаңа қоғам, өзгеше саясат, соны әлеуметтік
мәселелерді т.б. шешумен қатар, тың мәдениет, жаңа
әдебиет т.с.с. негізін қалау үшін де фольклорды пайдалану
мақсаты көзделген. Сөз басында заманға бейімделген
ыңғай байқатса да, автор ел мүрасына жаны ашып, оны
ақтап алу талабын да байқатады. Мәселен, халықтың
ғасырлар бойғы жиған, білген даналығы, өмірге
көзқарасы, тәжірибесі т.б. заманына қарай халықтың
түрмыс-тіршілігіне, әдет-ғүрпына, шаруашылығына т.б.
100
Вестник ПГУ Же2 2009
түрмысы, мінезі, әдет- ғүрпы һәм айналасындағы өмірге
көзқарасы тегіс суреттеледі. Мысалы: Ай дейтін әже, қой
дейтін қожа жоқ;... Қүдайым, ханды алмағай, ханды алып
қара қазақ сандалмағай; ... Ханға ерген, ерін қүшақтар;
Патша залым болса жүрт тозады, патша ғалым болса жүрт
озады; ... Ексең егін, ішерсің тегін,- деген мақалдар қазақ
халқының әр дәуірдегі түрмысын һәм өмірге көзқарасын
айнадан көрсеткендей ашық көрсететін терең мағыналы
мақалдар емес пе? Қазақтың кең қоныста «Ай дерлік әжесіз,
қой дерлік қожасыз» еркін көшіп ен жайылған, барлық
керегі алдындағы малынан табылған шағынан бермен қарай
талай дәуірлерді басынан кешіріп, түрмыс талқысы, заман
өзгерісіне түсіп өзгергенін һәм ақырында «Ексең егін, ішерсің
тегін» деген үғымға келгенін көрсетпей ме? «Ескі сөз»- мақал
«ер, ел, әдебиет қазынасы» екендігі осыдан көрінбей ме?
Ешкімде «көрінбейді» дей алмас. Өйткені мақал түрмыс
айнасы. Түрмысты тануымыз үшін осы айнаға қарауымыз
керек. Сондықтан «Мың бір мақал» қазақ-қырғыз жүртының
түрмысын тану, қырдағы елдің ішкі сырына жету жолында
көп көмегі тиетін өте пайдал кітап.
Дені, бүл кітапта қазақ-қырғыз мақалы түгел жиналған
деуге болмайды. Ел ішіндегі мақалдар түгел жиналса, бір
мың ғана емес, әлденеше мыңға кетер. Бірақ, ол мақалдар
бүл күнге шейін жиналып, басылып дүниеге шыққан
жоқ. Әркімнің аузында, әр кітапта бытырап жүр. Оларды
жинап бастыру Түркістан, Қазақстан һәм Күншығыс
баспасөз кеңесінің реттегі ici болуға тиіс. Міне, соның
үшін, «Мың бір мақал» кітабы бірінші адым. Бүл кітапта:
«Тәңірі, патша, хан, адам, жақсы-жаман, достық-қастық,
жалғыздық, көптік, байлық, жарлық, сараңдық, үрлық,
өтірік, билік, қүдалық, той, кәде, қатын, бала, тәрбие,
заман, сауда, еңбек» һәм тағы басқа нәрселер туралы
қазақ, қырғыздың көзқарасы қандай? Солар көрсетілген.
серия Гуманитарная
65
жатқан жүйе, үзақ ой (“долгая мысль”), әбден кірігіп,
төселген мәселе.
Тарихтағы талай саяси оқиғалар адамды бостандықтан,
туған ел-жерден айырды. Бүл төңкеріс, қақтығыс, қуғын,
теңсіздікке әкелді. Сондықтан адам баласы әріден
басталған осы үғымдардың төңірегінде әрекеттер жасап
отырды. Жоғарыда келтірілген мысалдардан адамзаттың
ежелден аңсары болган еркіндік пен тыныштық өмірді
сағыну, туған жердің топырағын басып, алаңсыз тірлік
кешу секілді қарапайым түрмысты аңсау байқалады.
Тіршілікке аса қажетті үғымдардан ажыраған адамдар
енді өткенге қайта оралғысы келеді. Артына қарайлай
көшкен елді жолдың үзақтығы, азықтың тапшылығы,
даланың тірлік белгісін білдірмей безеруі, үшқан қүс пен
жүгірген аңның болмауы оларды өздеріне етене жақын
даладан үрейленуге әкеледі. Ел-жүртынан, жақынынан
айырылған кезде айтылатын ежелгі зар, жоқтау, мүңшер, өкініш, қүдайға жалбарыну, қарғыс айту секілді
ғүрыптар жаңғырады. Осы жағдайдың бәрі туған елден
айырылудан соң туындады. Сөйтіп, ертеден адамзаттың
танымына әбден жақын болған үғымдар алыстап, оның
қасиеті азайған кезде адам өткен мен болашақтың
арасындағы дағдарыс кейпіне түседі. Енді көзден таса
қалған көріністер жанданып, қазіргі кейпі, жағдайы
керісінше, алыстай түседі. Адамға қазіргісінен өткені
қадірлі, жақын бола түседі. Сөйтіп, өмір кеңістігіндегі
нақты қабылдаудың түрпаты өзгереді. Ал, бүл адам
тірлігінің негізі болған - туған жер мен ата мекенге деген
түрақты танымды орнықтырады.
Әдебиеттер
1.
Колядич Т.М. Воспоминания писателя: проблемы
поэтики жанра. М., 1998. -327 с.
Вестник ПГУ Же2 2009
66
2.
Николина Н.А. Речевая структура образа автора в
автобиографических повестях о детстве (На материале
повести Л.Н.Толстого “Детство” и С.Т.Аксакова “Детские
годы Багрова-внука”): автореферат дис... канд. филол.
наук. М., 1980. - 25 с.
3.
Нүрдәулетова Б. Жыраулар поэтикасындагы
дүниенің концептуалдық бейнесі. Астана, 2008. -432 б.
4. Оралтай X. Елім-айлап өткен өмір. Алматы, 2005.-632 б.
5. Кант И. Критики способности суждения. Соч.: В 6
т. М., 1966. Т.5. -480 с.
Туйіндеме
В данной статье анализируется художественная
функция концептов «отчизна», «родной край» на основе
автобиографического романа.
Resume
In given clause am analyzed art activity concepts «father­
land», «a native land» on the basis of the biographic novel.
У№ № 1 3 .6 1 2 .2
МӘШҺҮР-ЖҮСІП КӨПЕЙҰЛЫ
ЖАЗБАЛАРЫНДАҒЫ АЛ MАСТЫ РУЛ АР Д Ы Ң
ҚОЛДАНЫЛУ ЕРЕКШЕЛІГІ
М.Н. Баратова
С. Торайғыров атындағы
Павлодар мемлекеттік университеті
Белгілі бір ақын стилін толыгырақ анықтау үшін
неғүрлым жиі де әсерлі қолданыльш келген баламаларға назар
аудару үстінде ондагы эпитет, теңеу, метафорамен шектелмей,
алмастырудьщ (метонимияның) қолданылу өрісін арнайы
серия Гуманитарная
99
даналығын дәріптейтін үлгілерді насихаттау үшін
алынған дерек көздері болып табылады [3,1 б.].
Одан әрі жоғарыдағы кітаптағыдай баспа аты, орналасқан
мекен-жайы, секциясы, тақырып аудармасы, үлгіні
жинаушының аты-жөні және Н.Төреқүловтың алғысөзі,
нүсқаның неше дана екені т.с.с. деректер- бәрі де орыс тілінде
көрсетілген [3,2 б.]. Демек мүнда да Қазан төңкерісіне дейін
кітал шығаруда жүзеге асатын талаптардың: баспахана аты,
мекен-жайы, тақырыбы, жинаушы немесе шығарушысы,кі.тап
шыққан қала аты мен жылы т.с.с. тәрізді қолданымдар- бәрі
де кітап бастыруда белгілі бір дәстүр сабақтастығының
болғанын дәлелдейді.
Сондай-ақ XX ғасырдағы Қазан төңкерісінен кейінгі
дәуірде ғылыми-көпшілік сипаттағы фольклор үлгілерін
жариялауда Кеңес үкіметі түсында көптеген қолдан
жасалған қиындық атаулының туу себебін ашуға тырысқан
белгілі қоғам қайраткері Нәзір Төреқүлүлының алғысөзін
толық беруді жөн көрдік: «Мың бір мақал» кітабын
көргенде, кейбіреулер: бүны не үшін басып шығарған?
Қазіргі күнде ескі мақалдардың керегі қанша еді?-деп,
Күншығыс баспасөз кеңсесіне кінә қоюы мүмкін.
Жаңа бүл кітаптың қанша пайдасы барлығын
кейбіреулер, бәлки аңғара алмаса да. Сондықтан
басқандағы мақсатымыз қайсы? Сөз алдында соны
қысқаша түсіндіруді керек таптық.
«Ер қазынасы- ескі сөз, ел қазынасы- ескі сөз, тіл
қазынасы- ескі сөз» деген бүрынғылардан қалған мақал.
Бүл мақал әншейін әлде қалай айтыла салған мақал емес,
өмір жүзінде ел аузындағы ескі сөздер: мақал, тақпақ, өлең,
жыр секілділердің өте керектігі ащщы тәжірибелермен
анықталғандықтан айтылған. Оның ішінде, әсіресе түрмыс
тәжірибесінің қорытындысы мақалдар өтеме-өте керек.
Себебі,мақалдаайтушы елдіңбасынанкешіргенуақиғалары,
98
Вестник ПГУ Же2 2009
Ел арасынан ғалым М.Әуезов жинаған фольклор
үлгілері: «Күдері қожаның Қ арқаралы тауымен
қоштасқаны», «Сыбан Сабырбай ақынның Солтабай
төреге айтқан сөзі», «Бүқар жыраудың Керейге айтқан
сөзі», «Ай, Таңсықтың қоштасқаны», «Жаман бақсының
сарыны», «Жаман сарт сарыны», «Сыбан Ақтайлақ би»
т.с.с.- алдымен 1925 жылы «Таң» журналында басылым
көрсе (№1,2,4) кейіннен ғалымның 1927 жылы жариялым
көрген «Әдебиет тарихы» кітабына дайын дерек көзі
болғаны белгілі ( Қызылорда. 1927.-Б.29-31, 39-40, 189,
191). Бүл үлгілердің қалай, кімнен қағаз бетіне түскеніне
қатысты ақпарат көздерінің берілуі т.б.- бәрі де ғалым
М.Әуезовтің фольклорлық мәтінді қағазға түсірудің басты
шартын, үлгінің қағазға түсу паспортын толтырғанын
танытса, осы арқылы әлемдік фольклортану ғылымының
талабын орындауда кейінгілерге негіз қалағаны
айқындалады. Демек Кеңес заманында қазақ фольклорын
зерттеуге арналған арнайы мақалалар дені фольклордың
әр түрлі жанрларының өзіндік ерекшеліктерін, мәдени
мүраны игеру, фольклордан үйрену, фольклордың тарихын
зерттеу т.б. мәселелеріне арналуы- бәрі, сөз жоқ, қазақ
фольклортану ғылымы қалыптасуына үлкен эсер етті.
1923 жылы Мәскеуде ғылыми-көпшілік сипатта
ш ыққан енді бір жинақ- «Мың бір мақал» [245].
Кітаптың сыртқы мүқабасында: «Үлттар Комиссариаты
ж ан ы н д ағы К үнш ы ғы с басп асы ; Б үтін дүние
еңбекшілері, бірігіңдер!; жинаушы- Ахмет Баржақсы
баласы: «Атаңның баласы болма, // Адамның баласы
бол»,- деген Абай сөзі; «Елу жылда ел өзгерер, // Жүз
жылда-қазан»,- деген халық мақалы»,- деп басылған
дерек көздері: бірі- мәтін шыққан баспахана атын;
екінш ісі- кезең ерекш елігін айғақтайты н үндеу;
үшіншісі- жинаушының аты-жөнін; төртіншісі- халық
серия Гуманитарная
61
қарастыру керек деп санаймыз. Бұл орайда да Б. Хасанов пікірі
назар аударарльщ: «Ақ» сөзінің енді бір мағынасы түсіне қарай
метафораландырудан жасалған. Ол - малдың (ақ) сүтінен
жасалған айран, шүбат, қымыз сияқты астың жиынтық
атауы. «...Мал семірер, ақ пенен ас көбейер, //Адамзаттың
көңілі өсіп көтерілер.» (Абай) [1, 35 б.]. Б. Хасановтың бүл
мысалын үлттық өрнекке, күн көрісі мал бағу, мал өнімін
пайдалану болған қазақ халқының тіршілігіне сай, неғүрлым
жиі кездесер балама үлгісіне жатқызуға болады. Біз бүл түста
ақындардың ежелден белгілі бір сөз мағынасын кеңейтіп,
дүрыс, оң істі бейнелеуге арналған «ақ» алмастыруын орынды
пайдалануьша көңіл бөлеміз:
1. Тура жүр де, зүлымдықты жебеме,
Қараны - аққа, қараға - ақты теңеме!
Жүсіп Баласағүн - XI ғ. [3, 172 б.].
2. Ақты қара қылғандар: ол тамүққа түседі
Қожа Ахмет Иассауи XIII ғ. [4, 86 б.].
3. Ынсапсызға не керек,
Істің ақ пен қарасы.
А бай-Х ІХ ғ. [5, 73 б.].
4. Мал семірер, ақ пенен ас көбейер,
Адамзаттың көңілі өсіп көтерілер.
[5, 156 б.].
5. Бір туар тірі болса күн мен айы,
Болысар анық аққа бір қүдайы.
Мәшһүр Жүсіп [5, 76 б.].
6. Ақыл-ақ: кіршіге жоқ, ашу -күйе,
Сақтауға күйелемей, керек ие.
68
Вестник ПГУ Же2 2009
Аққа күйе жүққан соң, оңбағаны,
Онан соң таусылмайды күйе-күйе.
[5, 203 б.].
Осы орайда ақындардың бәрі дерлік өз кезінде
«ақ» эпитеті тәрізді «ақ» алмастыруын қолданғанына,
істің әділ, оң, дүрыс болуын діттегенде де, оны «Алла
жолы -ақ, әділ» - үғымына бағындып отырғанына баса
назар аудару керек деп санаймыз. Демек, Мәшһүр Жүсіп
стилі, оның сөз қолдану ерекшелігі дегенде, белгілі бір
баламаларды тек үғым айқындығы үшін емес, қайта
алдымен Алланың ақ жолын ту етуге бағындырылғанын
алдымен ескерген жөн.
Сырт қарағанда, Мәшһүр Жүсіпте де, оған дейін
де «жақсы» алмастыруы қолданылғанда, адамның оң
сипатын бөліп корсету, оны әспеттеу ғана жүзеге асатын
тәрізді. Әйтсе де сөз мағынасын жеке бөліп алмай,
оны шығарманың басты идеясымен, ақын стилімен
байланыстырып отырсақ, бүл өрнекті түтынуда да
«Алланың ақ жолы» әсерін қабылдау үғымы жетекшілігін
байымдай аламыз:
1. Жақсы да келер бү копке,
Жаман да келер бү копке.
Шалкиіз Тіленшіүлы - XV-XVI ғ. [6, 79-80 б.].
2. Жақсысы кеткен ауылдың
Артынан жақсы шықпаса,
Өртеніп кеткен жермен тең.
Ақтамберді Сарыүлы - XVIII ғ. [6, 100 б.].
3. Жақсыдан туған жаман бар,
Күндердің күні болғанда,
Жарамды бір теріге алғасыз.
Махамбет Өтемісүлы - XIX [7, 33 б.].
серия Гуманитарная
97
УДК 398:37.036
ҒЫЛЫМИ-КӨПШІЛІК ЖӘНЕ ҒЫЛЫМИ
СИПАТТАҒЫ ЖАРИЯЛАНЫМДАР
Н.К. Жүсіпов
С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік
университеті, Павлодар қ.
XX
ғасыр басындағы Ресей еліндегі саяси дағдарыстар,
толқулар, соғыстар, төңкерістер, үкімет ауысулары т.б.
- бәрі сол елдің отары болып есептелінген көптеген
үсақ халықтардың саяси санасын оятып, жеке дербес ел
болуға деген үмтылысын тудырғаны тарихтан белгілі.
Ал, өз алдына тәуелсіз, дербес ел болу үшін көптеген
саяси, экономикалық, әлеуметтік жағдайлармен бірге
әр халықтың өзіндік үлттық идеологиясы, яғни таным,
информация, тәрбие т.б. көзі болуы да шарт десек- бәрі
Ахмет Байтүрсыновтың «23 жоқтауды» сол кездегі
халыққа таным, үлттық тарих, үлттық мәдениеттің,
үлттық тәрбие көзі деп сараптағанын танытады [1]. Демек
ғалым бүл жинақты әрі халықты өзін-өзіне танытудың
саясат қүралы ретінде де, әрі халықты ағартушылыққа
бастайтын үгіт-насихат көзі т.б. деп те түсінгендігін
айғақтайды. Мүндай фольклорды ғылыми-көпшілік
сипатта қарапайым халықтың ақыл-ойын, мүқтаждағын
таныту қүралы ретінде пайдалану үлгісі белгілі орыс
ғалымы А.Н.Радищевтің (1749-1802) де еңбегінде бар [2].
Ғылыми-копшілік сипаттағы басылымдар, негізінен,
фольклорды жалпы ж үртш ы лы ққа таны м ды қ,
информациялық, тәрбиелік, эстетикалық мақсаттақолдануды
көздейді. Сондай-ақ қазақ фольклорын зерттеушілер үшін
де маңызды ғьшыми дерек көзі болады.
96
Вестник ПГУ Же2 2009
Литература
1. Есембеков Т.У. Драматизм и казахская проза.
- Алматы: Ғылым, 1997. - 231 с.
2. Жойқынбеков Қ. Әйел өмірі. - Алматы: Жалын,
1997. - 416 б. 3, 4, 5, 6, 7. - Там же.
3. Ницше Ф. Рождение трагедии из духа музыки.
Предисловие к Рихарду Вагнеру // Ницше Ф. Так говорил
Заратустра. К генеалогии морали. Рождение трагедии.
Воля к власти. - Минск: Харвест, 2005. - 1037 с.
4. Жойқынбеков Қ. Әйел өмірі. - Алматы: Жалын,
1997. - 416 с. 10, 11, 12. - Там же.
Туйіндеме
Бул мацалада Қанат Жойқынбековтің «Әйел өмірі»
атты романындагы қасірет проблгмасы жеке тулга мен
қогам арасындагы ңақтыгысретінде талданады. Автор бул
мәселті шыгарманың композициясы, сюжеті, саяси жуйе
және ондагы адам тагдыры тургысынан царастырган
Қасірет мәселесі кеңестік қогамның саяси солацайлыгы,
адамгершілік идеалдарымен қагидаларыныңКСРО кезеңінде,
ягни, XX гасырдың 70-ші жылдарында күйреуі мәсемсімен
жарыстыра көрсетіліп, образдар кецінен ашылган.
Resume
Theproblem tragic opens In article as conflict to person­
alities and society in novel of the K. ZHoykynbekov’s “Life
of the women ”. The Author researches the problem in several
aspects: composition, plot, political system and humanfates
in her. Tragic is considered with position political bend soviet
society, wreckages moral ideal and valuables in high ruling
upper crust in 70-ye years XX age, in the USSR.
серия Гуманитарная
69
4. Жақсылар өтіп кетті бұрын бізден,
Біз адастық жақсылар салған ізден.
Ешкімге өкпе қылу дұрыс емес,
Не берсе, берді Қүдай, пейілімізден!
Мәшһүр Жүсіп [8, 180 б.].
5. Ниетің болу керек хаққа дүрыс,
Әркіммен жасай берме жанжал үрыс,
Зынданда жалғыз жатқан сен емессің,
Әр түрлі жақсылар бар қылған қоныс.
[8,222 б.].
6. Жуандар жіңішкерді болып қылдай,
Жақсыға - күн, жаманға - дәл бір жылдай!
[9,70 6.].
7. Жігіттер, жақсы қайда үлгі шашқан
Жүдеген мүңлылардың көңілін ашқан?!
[5,4 6.].
8. Шын жақсы ішкі өнерін жасырмаса,
Халқынан бойын биік асырмаса.
[5, 25 б.].
9. Жаз өтіп, қыркүйекте болады күз,
Жақсыға осындайда ереді сөз.
[5, 111 б.].
Назар аударарлық жәйт: өзіне дейінгілерден гөрі
Мәшһүр Жүсіпте «жақсы» алмастыруы тек оң сипат
үғымымен шектелмей, көп ретте әсіресе соңғы үш
үзіндіде белгілі бір адам сипатына баға беруде дүрыс
ниетті «Алланың ақ жолы» идеясына бағындыру, яғни
стильдің бағыттау әсері қоса өрілгені байқалады.
70
Вестник ПГУ Же2 2009
«Жақсы» үғымына «жаман» сөзі мағынасы қарамақарсы екені тәрізді «білімді» дегенге «білімсіз», «надан»
сөздері мағыналары керісінше екені белгілі. Мүсылман
дінін ту еткен түркі ақындарында «надан» алмастыруы
келтірілгенде де, тек қүбылыс сырын танымау ғана емес,
алдымен сол білімсіздіктің қайнар көзі Аллатанудың
жеткіліксіздігінде екенін аңғартуды атап айту керек:
1. Білімсіздер блімдіге жау болды,
Надандардың аңсағаны дау болды.
Жүсіп Баласағүн - XI ғ. [2, 68 б.].
2. Наданменен өткен өмірің тозақ болар,
Надан барса, тозақ та одан қашар.
Қожа Ахмет Иассауи - XIII ғ. [3, 46 б.].
3. Мақсүтым - тіл үстартып, өнер шашпақ,
Наданның көзін қойып, көңлін ашпақ.
Абай Қүнанбаев - XIX ғ. [4, 94 б.].
4. Таппадым көмек өзіме,
Көп наданмен алысып.
[4, 176 б.].
5. Наданның өз басына қылған ісін
Қылмайды ақылды адам дүшпанына!
Мәшһүр Жүсіп [5, 116 б.].
Мәшһүр Жүсіп стилі дегенде, оның өзіне дейінгі
әріптестері тәрізді бар өрнектерді дерлік Аллатану
жолына бағындыруымен қатар үлттық өрнекті де үнемі
бір бүйірде үстағанын есте үстау керек. Соның бір көрінісі
ақындардың «жүйрік» алмастыруын игеруінде жатыр:
серия Гуманитарная
95
разочарования заставили героиню уйти из жизни добровольно.
Однако отказ героини от общества есть тот островокдуховности
и одновременно проявление ее свободы. Все тщетно в этом
мире, все суетно, преходяще, если нет человеческого простого
понимания и счастья, нет любви и гуманного общения
между людьми. Карьера, должности и награды, почести и
поклонения - фальшь, мишура, никчемный внешний лоск
жизни, который постоянен лить в своем непостоянстве. Смысл
жизни в другом, более вечном и непреходящем. Для Зейнеп
это оказались любовь и человеческое общение, осознание
нужности и востребованности как индивида, личности.
Невозможность обретения всего этого в судьбе героини есть
основа трагического в романе: «Бүл тіршіліқтщ бәрі алдамшы.
Біз кереметпіз деп ақ көйлек киіп, галстук тағып, ел қамқоры
атанғандардың іттгінде жалғандық, арзандық бар» дейді ойы
[12, с 387]. Так через мысли героини автор объясняет природу
трагического в романе.
Трагическое в современной казахской литературе
приобретает разные формы и способы изображения.
В рассмотренном произведении сам объект выступает
взаимоотражающей системой конфликта, противоречия
в обществе. Возникшая дистанция между иделом и
сложившейся действительностью порождают трагический
конфликт в романе. Писателю важно было показать каковы
идеалы современного общества, их понятие о счастье,
справедливости, нравственности и морали. Художник поновому раскрывает вечные темы. Коллизия добра и зла
отражена через контраст линий поведения, в котором зло
оказалось сильнее добра. Следовательно, следует говорить о
новом типе трагического - отрицающем. Зейнеп сознательно
заблуждалась, и это заблуждение привело ее к гибели. Но
через гибель героини автор отрицает несправедливое и
нравственно-ложное в жизни современного общества.
94
Вестник ПГУ Же2 2009
символы, детали. Так, уже в начале произведения мы
наблюдаем как Алтай ищет в ночном небе свою звезду, но
не находит ее, наблюдая как падает с неба другая звездочка.
Это настораживает его, а читателю становится понятным
смысл этой картины лишь после смерти Алтая, что
подчеркивает трагическую судьбу героя. Вообще звездное
небо проходит символом в романе, неся определенную
семантическую направленность. Такую же нагрузку несут
немногочисленные пейзажные картины в произведении:
теплый весенний ветер и день, холодная осень и пр.
Мотив сна неоднократно проходит в произведении,
неся большую смысловую нагрузку. То это карусель в
парке и Зейнеп с Алтаем как символ счастья молодых
людей, то бокал с кровью как символ гибели надежд и
морально-нравственных ценностей Зейнеп: «Қасында,
дастархан басында- Асылтай. «Қүдағи, кел алып қояйық»
деп арағын үсынады. Зейнеп қолына ала беріп байқағаны:
арақ емес, қып-қызыл қан. Қолы дірілдеп кетіп дастархан
үстіне төгіп алды. Жайылып, алдын түгел қызыл қанға
бояды» [11, с 337]. Пуговица норковой шубы, портрет
умершего Алтая являются деталями и усиливают
трагическое повествование произведения.
Финал романа имеет несколько уровней прочтения:
первый уровень - индивидуальная история, пример
успешной карьеры девушки из провинции. Второй уровень
- трагическая судьба Зейнеп, цена, которую она заплатила
за свою карьеру. И, наконец, третий уровень - сюжет романа
выступает как общественное явление, моральная деградация
общества и поражение в нем отдельной личности.
Таким образом, в романе раскрыта трагедия женщины:
Зейнеп не обрела истинной любви, сын не приглашает ее на
свадьбу, новогодняя ночь, проведенная в одиночестве, ощущение
ненужности и опустошенности, трагического одиночества и
серия Гуманитарная
71
1. Түменді бүзған ер де бар,
Суын түсті жүйрік бар
Суырылып шабар батыр бар.
Естерекүлы ер Шобан - XVII ғ. [6, 89 б.].
2. Жүйрікті елде көрдім топтан шыққан,
Бәйгеден келеді екен талмай шапқан.
Шал Күлекеүлы - XVIII ғ. [6, 166 б.].
3. Хикаят сөз бастайын эуел бастан,
Бүл күнде жүйрік қайда таптан асқан?!
Мәшһүр Жүсіп [9, 19 б.].
4. Аруақты шақыртатын жерлер келсе,
Тілектес жүйріктерде шабыс болсын!
[5, 17 6.].
5. Төренің жүзін көріп зиаратқа
Жүйрігі Сүйіндіктің қадам басқан.
[9, 221 6.].
Мәшһүр Жүсіп өлеңдерінен көрінетін стиль сипатын
қарастырғанда, оның: эпитет, теңеу, метафора, метонимия
қолданудағы ерекшеліктеріне үңіліп, оның бәрінде дерлік
алдымен Аллатану, соған бағындырылған ізгілік көздерін
іздеу дәстүрі жетекші екеніне көз жеткіздік.
Әдебиеттер
1. Хасанов Б. Қазақ тілінде сөздердің метафоралы
қолданылуы,- Алматы: Мектеп, 1966.-207 б.
2. Жүсіп Баласағүн. Қүтты білік,- Алматы: Жазушы,
1986.- 616 б. (Ауд. А.Егеубаев).
3. Қожа Ахмет Иассауи. Диуани Хикмет, Алматы:
Мүратас, 1993.-262 б.
Вестник ПГУ Же2 2009
72
4. Абай. Шығ., 1-том, Алматы, Ғылым, 1977.-454 б.
5. Мәшһүр Жүсіп. Шығ. 4-том.- Павлодар: ЭКО, 2004.535 б.
6. XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы. -Алматы:
Ғылым, 1982.- 240 б.
7. Мәшһүр Жүсіп. Шығ. 1-том.- Павлодар: ЭКО, 2003.-Б.
8. Мәшһүр Жүсіп. Шығ. 1-том. -Павлодар: ЭКО, 2003.436 б.
9. Мәшһүр Жүсіп. Шығ. 2-том.-Павлодар: ЭКО, 2003.384 б.
Резюме
В статье анализируется своеобразное использование
метонимии в произведениях МЖ.Копеева.
Resume
In the article author analyzed the distinctive quality of
using the metonymy in the product ofM.Zh. Kopeev.
УДК 81;27
ВЗАИМОДЕЙСТВИЕ ТЕРМИНОЛОГИИ И
СОЦИОЛИНГВИСТИКИ
Г.З. Бейсембаева
Евразийский гуманитарный институт
О социолингвистике как отдельной науке впервые
начали говорить в 30-х годах XX века. Вопросы
социолингвистики являлись предметом исследования
как отечественных, так и зарубежных исследователей.
Сам термин « социолингвистика» был введен в 1952 году
Х.Карри, американским лингвистом, хотя еще в 20-30
годы широкую известность имели социолингвистические
серия Гуманитарная
93
бытия. Непорядочные лицемеры погубили красивую и
скромную девушку из аула. Обманчивый лоск большого
города «проглотил» легкую наживку в лице Зейнеп.
На примере судьбы отдельной личности К. Жойкынбеков
поднимает глубокий вопрос нравственной чистоты и
непорочности всего человеческого социума. Если индивид
есть отражение общественной среды, то могла ли скромная
Зейнеп противостоять этой среде? Нет. Значит что-то
нарушилось в естественном течении жизни человеческого
бытия. Иррационалистические, опьяняющие начала
захватили всю систему нравственных норм общества,
люди позволили управлять собою дионисическому началу,
о котором предупреждал великий Ницше. Это составляет
суть и смысл трагического в романе Каната Жойкынбекова
«Жизнь женщины». Доказательством тому служат персонажи
романа: лицемеры, бездарности, подхалимы и лгуны. Они
не ищут правды - они ее боятся. Единственным эталоном
почитания для таких людей становится власть во всех ее
гнусных проявлениях. Эта серая среда и заставила страдать
Зейнеп. И не просто страдать, но и уйти добровольно из
жизни. Смерть Зейнеп есть крушение гуманности, нежелание
героини жить в этом социуме. А также ее возвращение на
изначальные позиции нравственности и добра. Как и
ауэзовская Газиза, Зейнеп бросает протест лживому миру,
и в своей смерти поднимается до высот нравственного
очищения. Автор пишет: «Есіңде болсын, дарынсыз адамдар
ешқашанда шындыққа жақындамайды, аулақ жүреді. Олар
сонысына қарамастан қу, сұм, өзінен жоғары түрғандардыц
тілін тапқыш келеді. Бұл қасиеті болмаса, мерт болады.
Сондықтан олар адамды алдай біледі. Мықтыныц алдында
құбылып тұрады. Осылай өмір кешеді» [10, с 54].
В романе писатель использует широкую палитру
художественно-изобразительных средств: мотивы сна,
92
Вестник ПГУ Же2 2009
выигрышем для эстетической науки, если бы не
только путем логического уразумения, но и путем
непосредственной интуиции пришли к осознанию,
что поступательное движение искусства связано с
двойственностью аполлонического и дионисического
начал, подобным же образом, как рождение стоит в
зависимости от двойственности полов, при непрестанной
борьбе и лишь периодически наступающем примирении»
[8, с 448]. «Опьянение» Зейнеп властью, славой,
высокопоставленными покровителями - результат
трагического столкновения разных по уровню и
степени порядочности ценностей. Правящая верхушка
общества есть дионисическое начало - застой, мрак,
бесперспективность, разврат. Аполлоническое начало,
в котором главным является стремление человека к
разуму, светлому, прогрессивному движению вперед
- это Алтай и Зейнеп. Но Алтай умер, а сознание Зейнеп
модифицировалось: непорочность и порядочность сменили
карьеризм и опустошение, разочарование. Следовательно,
трагическое здесь воспринимается как поражение
аполлонического начала, заложенного в Алтае и Зейнеп.
Доказательством тому служит трансформированное
сознание главной героини: «Сананы жагдай өзгертеді
деген қағида рас екен. Алғашқы жылдары Асылтаймен,
Котельниковпен жолығып жүргенде, өзін бір қылмыс
жасағандай сезінуші еді, қазір еті үйренген. Жақсы, жоғары
қызметтегі еркектермен ойнап-күлудіц ешқандай сөкеттігі
жоқ деген түсінікке біржолата берілген» [9, с 325]. Система
погубила Зейнеп. Героиня «увлеклась» лжеценностями,
мишурой жизни. Прогнившее в морально-нравственном
плане общество «сломило» Зейнеп. И это трагично. Это
заставляет читателя не просто сопереживать судьбе
отдельной личности, но и размышлять о несовершенствах
серия Гуманитарная
73
исследования В.В. Виноградова, А.П. Якубинского, Г.О.
Винокура, Б.А.Ларина (по Л.Б. Ткачевой: Ф.П.Филин,
1968.). Социолингвистика (по определению, данному
в лингвистическом энциклопедическом словаре под
редакцией В.Н. Ярцевой) - это научная дисциплина,
развивающаяся на стыке языкознания, социологии,
социальной психологии и этнографии и изучающая
широкий комплекс проблем, связанных с социальной
природой языка, его общественными функциями,
механизмом воздействия социальных факторов на язык и
той ролью, которую играет язык в жизни общества.
Большая заслуга в разработке проблем социолингвистики
принадлежит Е.Д. Поливанову, известному русскому
лингвисту. В эти проблемы он включал: 1) определение
языка как социо-исторического факта; 2) описание языка
и диалектов с социально - логической точки зрения; 3)
оценочный анализ данного языка как орудия общения; 4)
изучение причинных связей между социально - экономи­
ческими языковыми явлениями; 5) оценочный анализ языка
как средства борьбы за существование; 6) определение
общей типологической схемы эволюции языка в связи с
историей культуры. [1,12].
Работы в области социолингвистики проводились
такими исследователями как О.С. Ахманова, В.М.
Жирмунский, Б. А Серебренников, А.Д. Швейцер, Д.
Дешериев в отечественном языкознании, а также А. Мейе,
Б. Бернстайном, К.Л. Пайком, М. Коэном и другими в
зарубежном языкознании. Взгляды всех исследователей
сводятся к тому, что социолингвистика - это наука, иссле­
дующая взаимосвязь языка и общества.
В современном языкознании существует тенденция
объединения лингвистики с разными областями наук.
Социолингвистика - возникла «на стыке языкознания
74
Вестник ПГУ Же2 2009
и ряда смежных дисциплин - социологии, социальной
психологии, этнографии» [2, 5].
Проблемы социолингвистики являются предметом
исследования многих ученых.
В русле нашего исследования мы придерживаемся
следующего опрделения: социолингвистика - это
наука, исследующая проблемы взаимоотношений и
взаимообусловленности языка и общества. Развитие всех
сфер человеческой деятельности получает лингвистическое
отражение в языке.
Вопрос о терминологии как о вероятном предмете
исследования в области социолингвистики возник
практически одновременно с разработкой теоретических
и практических проблем терминологии. Е.Д. Поливанов,
определяя проблемы социолингвистики, предполагал
терминологию как возможный предмет исследования.
Поскольку в результате развития науки, техники,
новых технологий новые термины каждой данной
терминологической системы пополняли и пополняют
состав общелитературного языка (иначе говоря, использу­
ются в социуме) и наоборот, то социальное происхождение
терминологии становится явно очевидным. «Решение многих
лингвистических проблем терминологии оказывается
невозможным без установления соотнесенности языковых
и социальных явлений, без рассмотрения фактов научно
- технических. Более того, дальнейшее развитие науки
и техники ставит такие терминологические задачи,
как, например, прогнозирование дальнейшего развития
терминологии, решение которых не под силу лишь одной
лингвистической науке без обращения к внеязыковой
действительности, к истории становления и развития
соответствующих областей знаний» [1, с. 19-20]. Именно
социолингвистическая позиция позволяет сопоставить
серия Гуманитарная
91
мир. Зейнеп, ослепленная внешним лоском, обманчивой
мишурой жизни потеряла нравственный стержень,
внутреннюю чистоту, не сумев противостоять соблазнам
морально обнищавшего общества. Коллизия, конфликт
отдельно взятой личности с прогнившей, утонувшей в
разврате и грехе системой, завершился не в пользу главной
героини. Она не смогла победить окружающую среду,
мораль оказалась попрана.
Писателю важно было показать трагическое с
точки зрения женской судьбы. Красивая, скромная,
воспитанная в лучших казахских традициях девушка не
выдержала испытаний и трудностей, выпавших на ее
долю. Но здесь не только ее вина. В этом, на наш взгляд,
повинно безнравственное общество, порядки и устои
той политической системы, в которой терялись лучшие
человеческие качества и морально-этические нормы
поведения. Это общество заставило Зейнеп по-другому
мыслить, по-другому искать смыслы жизни и расставлять
акценты в ней. Преступная интимная связь уже не
тяготит ее, все реже перед ней встает образ единственно
любимого ею человека - Алтая. Деградация сознания
- результат системы и прогнившей правящей верхушки
социума. Писатель словно задает нам воспрос: а были ли
вообще и каковы нравственные ориентиры руководителей
области, если они своими поступками пренебрегали
высшими человеческими ценностями бытия и приносили
нравственную погибель человеку? Трагическое здесь, на
наш взгляд, восходит к философии Ницше.
Писатель показал нам то, что у Ницше называется
борьбой аполлонического и дионисического начал в
культуре, а само трагическое предстает как воплощение
иррационалистического, опьяняющего хаотического
начала. Фридрих Ницше писал: «Было бы большим
90
Вестник ПГУ Же2 2009
внутреннее одиночество, душевные муки и страдания
усиливают трагическое повествование в романе. Читатель
чувствует то, что видимо, слышимо, ощущаемо самой
героиней, и что порождает трагическое состояние Зейнеп:
«Кеудесінде өксік тәрізді бірдеңе кеткен. Тысқа шығуын
күтіп түр екен, көзінен жас төгіле жөнелді. Көз жасына
ие бола алмай, өксіп-өксіп біраз жылады. Бөлекбайға
деген ашу-ыза, өкпе, қорлану - бәрі көз жаспен біржола
кеткендей... Ішін өкініш жайлаған. Баянсыз, мәнсіз бір
тіршілік кешіп жүрген сияқты. Осындай қажығанда,
мүңайғанда жарқ етіп көз алдына Алтайдың келе қалатыны
болушы еді. Бәрін үмытып, Алтай туралы ойлап кетті. Осы
қызығымның барлығын Алтаймен өткізген бір жылға,
тіпті, бір түнге берер едім дейді көңілі. Жанарынан төгілген
жасқа ие бола алмай қалды» [7, с 169,234].
К. Жойкынбеков раскрыл не просто судьбу молодой
девушки, женщины, врача, просто человека. Перед
нами конфликт личности и общества. Зейнеп из чистой,
простой аульной девушки превратилась в общественного,
государственного деятеля. Зейнеп - главный врач областной
больницы, депутатВерховного Совета СССР, которая добилась
всего этого через... постель. Будучи любовницей сначала
второго секретаря обкома КПСС Асылтая Ембергеновича,
затем первого секретаря обкома КПСС Котельникова.
Почему она пошла на это? Не только от безысходности. На
глазах Зейнеп прошли судьбы Батилы, Каким Асановны.
Это женщины, которые по разным причинам потеряли
порядочность и достоинство, встречаясь в личных или
корыстных целях с высокопоставленными мужчинами.
Женская ревность, соперничество, отсутствие настоящей
сильной любви и, наконец, система лжеценностей «сломали»
нравственный стержень Зейнеп. Ее глаза словно накрыла
розовая пелена, через которую по-другому воспринимался
серия Гуманитарная
75
лингвистические (языковые) факты и экстралингвистические (внеязыковые) факты, к которым относятся и научнотехнические. Таким образом, последнее, дает возможность
обнаружить экстралингвистическую определенность
лингвистических процессов в терминологии, что является
особенно важным, «поскольку дает возможность вскрыть
причинно-следственные отношения лингвистических
явлений, присущих в целом терминологическим
подъязыкам, и таким путем регулировать процесс
терминотворчества» [2, 20].
Поскольку термины возникают в процессе развития
технической и научной мысли, а наука и техника
- это сферы как социальные, так и материально экономические, то у каждого термина выявляется
материальная сторона. Поэтому терминообразование не
только лингвистический процесс, он также имеет и внеязыковую, т.е. экстралингвистическую направленность.
Мнение о необходимости исследовать языковые факты,
как с лингвистической, так и с экстралингвистической
точки зрения высказывали многие отечественные ученые,
такие как Ю.Д. Дешериев, О.С. Ахманова, С.В. Гринев,
В.М. Лейчик, Л.Б. Ткачева, В.З. Панфилов и другие.
Такие лингвистические процессы в терминологии
как образование и возникновение терминологических
сочетаний, сокращенных форм, синонимов, полисемии,
переосмысление общелитературной лексики путем
м етаф о р и зац и и и м ето н и м и зац и и , появлен ие
интернациональных терминов, омонимии и т.п. трудно
рассматривать вне экстралингвистических фактов.
Какие именно экстралингвистические факты вызывают
эти процессы - этот вопрос имеет важность в связи с «
необходимостью регулировать лингвистические процессы
в терминообразовании в настоящем и будущем» [2, 20].
16
Вестник ПГУ Же2 2009
Исследование современного состояния технической
и научной терминологии, т.е. синхронное исследование,
и описание терминосистем с позиций социолингвистики
представляет большую важность в работе по унификации
и стандартизации терминов.
Рассмотрение проблемы «становления, развития и
функционирования различных подъязыков науки и техники и
перспективы их дальнейшего развития» [2,23] предоставляет
возможность для прогнозирования направлений раз­
вития терминологии и процессов терминотворчества,
что имеет большое практическое значение как для
специалистов в отдельных отраслях знаний, так и для
лингвистов, переводчиков. Однако, прогнозировать развитие
терминологии без изучения и исследования истории
происхождения термина, его становления и развития в
терминосистеме невозможно, используя лишь синхронный
подход. Рассматривать термины только в современном их
состоянии (т.е. в синхронии) было бы недостаточным. О
необходимости диахронного (исторического) исследования
и терминов, и целых терминосистем высказывались
многие ученые: В. В. Виноградов, Б. JI. Богородицкий, И. В.
Арнольд, Р. А. Будагов. Этой же позиции придерживаются
специалисты Омского терминологического центра под ру­
ководством профессора JI. Б. Ткачевой.
Согласно точке зрения С.В. Гринева [3, с. 188],
«... отправной точкой диахронических исследований
должно являться время появления терминологической
лексики...» [3, с. 188]. Известно, что понятия появившиеся
одновременно с возникновением науки, как следствие,
влекут за собой появление терминов, выражающих эти
понятия. Становление науки электротехники прошло
довольно долгий путь, начиная со стихийного комплекса
научных опытов до самостоятельной науки.
серия Гуманитарная
89
бірге болғанымен, екеуінің арасын қалың қабырға бөліп
тұр. Одан да күшті кедейлік деген пәле бар. Сол ғой, бүдан
думанды, сәнді, бақытты адамдардан бөліп тастаған. Өн
бойын шарасыздық жайлаған Зейнеп жылағысы келді....
Жетім өскен жастық шағын түсірді» [5, с 61, 62].
Роман им еет несколько сю ж етны х линий:
раскрывая судьбу главной героини, автор прослеживает
взаимоотношения Батилы и Муслима, Каким и Базыла,
Асылтай Ембергеновича и Котельникова, Марата и Асылтас,
Саулетай и Зылкары, Болекбая и др. Психологический
конфликт между героями осложнен разными мотивами.
Все это создает многоголосье в романе. Поэтому наряду с
авторской речью, писатель предоставляет слово каждому
из вышеперечисленных героев, раскрывает жизнь, радости
и горести своих персонажей, но все они группируются и
раскрываются вокруг главной героини романа.
На фоне внешнего благополучия Зейнеп (престижная
работа, любящий муж, квартира в центре города), она
- несчастна. Несчастна из-за предательства Марата, не
любит мужа, Болекбая: «Билеп жүріп Болекбай бойынан
Алтайға үқсастықты іздеді. Маратпен салыстырды. Жоқ,
екеуі де Бөлекбайдан әлдеқайда биік түр.Зейнеп барлық
жан-тәнін салып жақындата түскісі келді. Ойындағысы
орындалмаған соң, көңілі қүлазып сала берді» [6, с 90].
Разочарование, неприятие Болекбая, отсутствие настоящей
любви, потеря интереса к жизни, желание смерти, долг
и материнская любовь - таковы душевные испытания
героини. Неслучайно, на наш взгляд, писатель дает имя
мужу Зейнеп - Болекбай, что в переводе означает другой,
чужой, посторонний. Этим К. Жойкынбеков словно
усиливает отчуждение, разочарование персонажем главной
героини. Имя Болекбая знаково, оно отражает отношение
к нему. Чувство неудовлетворенности, неспокойствие,
88
Вестник ПГУ Же2 2009
причины того, что послужило этому. Зейнеп - скромная
девушка из аула. Марат - городской холеный юноша.
Героиня не просто чувствует разницу в уровне жизни, она
испытывает комплекс, неустойчивое состояние: с одной
стороны, ей симпатичен Марат, но с другой стороны,
на фоне молодого преподавателя вуза, кандидата наук,
поэта она чувствует себя ущемленной убогой одеждой,
социальным положением, бедностью. Неустойчивое
состояние является элементом трагического: колебание
героя может привести его либо к фарсу, комическому в
произведении, либо к гибели, трагическому.
Скомканные, сбивчивые мысли, внутренний монолог
Зейнеп, сильный ветер и метель, подталкивающие
ее в спину, напоминают ауэзовскую Газизу, которая,
превозмогая боль и стыд, шла на могилы отца и брата.
Героиня романа, так же как и ее далекая ауэзовская
предшественница, испытывает муки скромности и стыда.
Стыда за свою бедность, ветхую одежду, сиротство,
одиночество, комплекс перед городскими девушками, и
так же как в рассказе великого М.О. Ауэзова на помощь
Зейнеп приходит ветер, который гонит ее подальше от
вечера в медицинском институте, от прекрасного вальса
Штрауса, от Марата. Гонит, словно желая уберечь
ее от последующих страданий и мук совести. Канат
Жойкынбеков пишет: «.. .Марат би залына кірді. Зейнеп
бірден байқады, қыздар жағы көз тігіп, телміре Маратқа
қарай қалған. Бәрінде де үміт бар. Кенет Зейнептіц зәресі
үшты, Марат мені биге шақырса ше? Мына күйімен
көзіне көрініп, қалай билеймін. Жалт беріп тысқа атып
шыққанын өзі де сезбей қалды. Тыста бір үскірлік жел
қүтырынып түр екен. Дереу Зейнепті қүшағына алып,
өзініц суық лебімен қалтыратып жібергендей болды.
Үйіце қайт-қайт дейтін сияқты.... Көцілі залда, Маратпен
серия Гуманитарная
77
Электротехника является первой отраслью техники,
возникшей в результате практического применения
открытий «чистой» науки.
В словаре русского языка Академии наук СССР,
дается следующее определение понятия электротехники,
«Электротехника - отрасль науки и техники, связанная
с применением электрических и магнитных явлений
для преобразования энергии, получения и изменения
химического состава веществ и т.д.» [4, с.757].
По мере открытия в физике электрических и
магнитных полей, появляются такие официальные
научные понятия как Elektroenergie f - Elektrizitât f электричество; Lampe f- лампа накаливания, Energie t
- энергия. Хотя, как показывает анализ этимологических
и толковых словарей, данные понятия были известны еще
задолго до становления так называемой официальной
науки. Так, к примеру, в этимологическом словаре, под
редакцией Макса Фасмера дается следующее определение
понятия «электричества».
«Электричество образовано через немецкое elektrisch
или франц. ectrique, нов.-латинского elestricus, от греческого
evspyeia «смесь золота и серебра», «янтарь» [5, с. 517].
«Энергия I) через нем. Energie «действующая сила
(Гердер), из латинского energla, от греческого evspyeia
(Аристотель) [5, 518].
В толковом словаре Владимира Даля дается следующее
определение: «... электрумъ, электронъ м. сплавь золота
и серебра (в самородках 2/3 золота). Древние звали такъ
янтарь, отсюда жъ электричество ср. одно из невесомых,
которое проявляется нам только силами своими, например,
явлением грозы, молнии ...» [4, с. 664].
II)
М. Фасмерс первое упоминание о лампе датирует
началом 17в. «... лампа, народное ланпа; впервыеупотребляется
78
Вестник ПГУ Же2 2009
как лампа, начиная с Петра I., в 17 в. употреблялось в форме
лямпа. Форма на ля заимствована из польск., «Лямпа,
лампада; на да, из нем. яз. Lampe или франц. lampe от лат.
lampada, греческого Àa|X7idç-aôoç; [5, с. 518].
По мере открытия в физике электрических и
электромагнитных явлений возникали также термины как:
Galvanoplastik t -гальванопластика; Beleuchtung f освещение; Beleuchtungslampe f - осветительная лампа; Elektromaschinen re - электромашины и т.д. Принято считать,
что отправной точкой становления науки электротехники
является работа Дж. Максвелла «Трактат об электричестве и
магнетизме», появившаяся в 1873 г. Статьи же, посвященные
максвелловской теории, появились лишь в середине 1880х гг. в журналах «Bulletin de la Société Internationale de
l’Electricité», журнале «Электричество» №22, 23 за 1886 г.
[6, с. 25]. В России первые электротехнические журналы,
как и в Германии, появились в 1880 г.
Этот период характеризуется возникновением таких
терминов как: Magnetm - магнит; Magnetanomalie f магнитная аномалия; Magnetfeld n -магнитное поле.
И стори ко-техн и ч еское и и сторико-научн ое
исследование проблем становления электротехники как
науки позволяет выделить три ключевых этапа:
Первый этап (1830 - 1870 гг.). Возникновение
электротехнической изобретательности, характеризуемое
появлением вышеописанных терминов, т.е. таких как Elektronn - электрон, Energie t - действующая сила;
Второйэтап(1870-1890).Формированиеэлектротехники
как самостоятельной отрасли техники. Появляются такие
термины как: Elektroinstallation f (электротехническое
устройство).
Третий этап (1890 - 1920). Экспансия электротехники
во все отрасли техники и промышленности. Происходит
серия Гуманитарная
87
останется эталоном порядочности и внутренней красоты,
некой высшей ценностью, ради которой стоило жить.
Внутренние монологи героини психологически точко и
емко передают страдания Зейнеп: «...санасы айтады:
Алтай бүл дүниеде жоқ енді, мәңгі-бақи көрмейсің оны
дейді. Бүған қалай көнуге болады. ...алдында үзыннан
жатқан Алтай денесі көзіне оттай басылды. ...Суық
лебімен үргандай жөлке түстарында өлік жатыр. Алтай
емес, өлік жатыр» [3, с 50, 51, 52]. И далее: «Зейнеп үзақ
жол бойында ойға берілген. Алтайдың айтқан сөздерін
еске алды: «Мүның бәрі уақытша шаруа. Бәрібір мен
дегеніме жетемін. Сені қайтсем де бақытты өтемін.
Менің барлық іс-қимылым, соған жүмылған». Алтайдың
бүл дегендеріне жетпей жатып-ақ Зейнеп өзін бақытты
сезінуші еді. Адамның бүл өмірдің қызыгын, мазмүнын,
сүлулығын сезінуі ішкі жан дүниесіне байланысты. Егер
оған зақым келсе, адам әлгілердің барлық мән-мағынасын
жоғалтады. Зейнеп сондай бір күй кешкен» [4, с 52].
Трагическое в романе порождено конфликтом
добра и зла, порядочности и порочности, любовью и
карьеризмом. Канат Жойкынбеков раскрывает нравы так
называемого «светского общества», правящей верхушки
в лице руководителей области, первого и второго
секретарей обкома Коммунистической партии. После
трагической гибели Алтая, Зейнеп испытывает тяжелые
страдания: молодой, избалованный женским вниманием,
защитивший в Москве кандидатскую диссертацию
преподаватель медицинского института, единственный
сын Балайым, Марат, воспользовавшись наивностью
девушки, спаивает ее водкой и лишает невинности.
Почему Зейнеп позволила обладать собою? Почему так
трепетно оберегаемая Алтаем, она сошлась с Маратом?
Автор не просто поднимает эти вопросы. Он показывает
86
Вестник ПГУ Же2 2009
прошел по конкурсу на исторический факультет. Алтай
работает на железной дороге, но он твердо уверен в
своей будущей победе.
Композиция романа линейная. На первый взгляд, может
показаться, что жанр произведения - бытовой роман. Но
это не так. По глубине проблем, силе писательской мысли
и масштабу описываемых событий роман является, на
наш взгляд, критическим отражением безнравственной
стороны жизни высшего общества, в основе которого
лежит конфликт порядочности и бездуховности.
В центре повествования - события 70-х годов XX века.
Алтай любит Зейнеп чистой светлой любовью, он бережет
ее, лелеет, опекает, считая, что физическая близость может
быть только после свадьбы: «...мен саган ага, сен маган
қарындас боласыц. Мен оқу бітіргенше солай өмір сүреміз.
Бүл сенің алдында ғана емес, қүдай алдында берген сертім.
Түсіндің бе? Мен ешқандай жеңілтектікке бармаймын.
Бірақ осы түннен екеуміздің тағдырымыз қосылған,
болашақта бірге боламыз деп есептеймін», - говорит
Алтай [2, с 22]. Зейнеп не только глубоко благодарна ему
за заботу, но и также искренне, чисто и преданно любит
Алтая. Писателю удалось подчеркнуть и художественно
точно раскрыть светлую, верную и непорочную любовь
двух людей. Это проявляется во всем: Алтай работает на
железной дороге, морально и материально поддерживает
студентку Зейнеп, выполняет всю черновую работу по
дому в особняке Балайым, в котором живет Зейнеп с
однокурсницей Саулетай, вселяет в нее веру в будущую
светлую жизнь. Писателю важно было показать чистоту,
святость этих чувств. Неслучайно образ Алтая пройдет
красной нитью и сердечной болью главной героини,
на протяжении всего повествования она будет сверять
свои поступки, мысли с ним. Даже после смерти Алтай
серия Гуманитарная
79
становление электротехнической науки с развитым
исследовательским аппаратом, дисциплинарным
подразделением, системой подготовки кадров. Ведутся
фундаментальные исследования в тесной связи с
физикой. Все это провоцирует настоящий бум появления
электротехнических терминов, таких как: Elektrokohle
f - электротехнический уголь; Elektrokraftwagen m электромобиль; Elektrolyse f- электролиз; Elektrolysenmetall
n - электролитический металл, металл, полученный электро­
литическим способом; Elektromotor m - электродвигатель;
Elektromechanik f -электротехника; Elektromagnetismus m
- электромагнетизм; Elektromobil n -электромобиль; elektromotorisch - электродвижущий; Telegraf m - телеграф;
Telegrafenapparat m - телеграфный аппарат; Telegrafenalphabet m - телеграфный код; Telegrafenmast nтелеграфный столб; Generator m - генератор; Generatoranlage f- генераторная установка и т.д.
Таким образом, можно сказать, что в 1830-1870
гг. в рассматриваемой науке имело место стихийное
взаимодействие науки и техники на электрическом уровне
за счет активности изобретателей, что соответственно
спровоцировало появление огромного числа терминов и
терминосистем.
Здесь следует обратить внимание на то, что независимо
от того, к какой терминосистеме относятся термины,
старой или новой, он представляет собой единицу языка
науки и техники и выполняет ряд важнейших функций
без реализации которых в современную эпоху невозможен
научно-технический прогресс.
Это такие функции, как:
1. номинативная функция;
2. информативная функция;
3. коммуникативная функция;
80
Вестник ПГУ Же2 2009
4. эвристическая функция [7, с. 23].
Исследовательские работы в области терминологии
имеют большое значение, прежде всего, для дальнейшего
развития языкознания, поскольку терминология - это
часть словарного состава языка, а термин, как известно,
это слово или словосочетание, передающее понятие
присущее отдельной области знания.
Анализ научно - исследовательских работ показывает,
что большая часть теоретических исследований в
области терминологии ведется в плане синхронии, т.е.
терминосистемы исследуются на современном уровне.
Подобного рода исследования дают возможность получить
данные по целому ряду вопросов, позволяя вести работу
по унификации научно-технической терминологии.
Однако, проблем а становления, разви ти я и
функционирования различных отраслей науки и техники
и перспективы их дальнейшего развития является одной
из глобальных проблем современного языкознания.
Как упоминалось выше, решить эту проблему,
прибегая лишь к синхронному описанию терминосистем
достаточно сложно. Решению данной проблемы может
способствовать только диахронное описание различных
отраслей терминологии с позиции социолингвистики.
Важной является проблема соотношения национальных
и интернациональных терминов, решение которой также
возможно лишь в рамках социолингвистики.
Международные контакты в области науки и
техники, сотрудничество ученых разных стран,
обмен научно-технической информацией, все это спо­
собствует проникновению значительного количества
иностранных терминов, которые зачастую становятся
интернациональными, приобретая тем самым вес в
национальной терминологии.
серия Гуманитарная
85
Автор поднимает актуальную во все времена тему: личность
и общество. На примере судьбы главной героини романа
Зейнеп, писатель раскрыл всю суть сложных человеческих
взаимоотнош ений, смысл жизни, политическую
систему, калечащую и ломающую судьбы людей.
Доктор филологических наук, профессор Т.У. Есембеков
пишет: «Для подавляющего большинства авторов
характерно рассмотрение современного художественного
конфликта с точки зрения воплощения в нем противоречий,
порождаемых веком общей технизации, изменением
морально-нравственных критериев. Признается также факт
усложнения отношений, связей, конфликтов. Но в связи с
этим на повестку дня буквально рвется проблема усложнения
отношения между познанием сущности новых противоречий,
порождаемых состоянием общества и их художественным
осмыслением. Как известно, при создании произведения
искусства важнейшее значение имеет увлеченность,
страсть, даже программирование художником своего
видения противоречий бытия ощущениями, восприятиями,
представлениями, мыслями» [1, с 72].
Сюжет романа строится вокруг жизни простой
аульной девушки, выросшей до уровня начальника
областного здравотдела крупного промышленного
областного центра Казахстана. Зейнеп рано потеряла
мать, выросла с отцом и мачехой, которая никогда
не понимала и не жаловала девушку. Поэтому после
окончания средней сельской школы Зейнеп, не
задумываясь, отправляется учиться в город, поступает
в медицинский институт. Все события в романе
разворачиваются в шахтерской столице, крупном
областном центре Казахстана, городе Караганде.
Первая и светлая любовь Зейнеп, одноклассник Алтай,
с которым они вместе приехали поступать в вуз, не
Вестник ПГУ Же2 2009
84
УДК 821.512.122-3
КОНФЛИКТ ЛИЧНОСТИ И ОБЩЕСТВА В
РОМАНЕ К. ЖОЙКЫНБЕКОВА «ЭЙЕЛ ӨМІРІ»
А.Т. Жаманкозова
Евразийский национальный университет
им. Л.Н. Гумилева
Трагическое как худож ественное отражение
действительности активно проявилось в произведениях
казахской прозы 90-х годов XX столетия. Этому
способствовала сложившаяся общественно - историческая
обстановка, обретение Казахстаном государственной
независимости и суверенитета. Раскрытие «белых
пятен» истории, полное развенчание культа личности,
возвращение «запретных» репрессированных имен,
полное отрицание и снятие принципа социального
реализма, долгие годы господствовавшего в советской
казахской литературе и подчинившего себе темы и идеи
художественных произведений, позволили объективно
оценить и отобразить жизнь человека 60-80-х годов XX
столетия. Все чаще казахские писатели обращаются к теме
«Личность и общество» в период последнего десятилетия
существования «красной» империи, анализируют роль
и место отдельного человека в политической системе
бывшего СССР. Этим объясняется появление таких
произведений, в которых дана беспристрастная оценка
общественного строя, просуществовавшего долгих 70 лет
и желание казахских писателей честного изображения
реальной действительности советской эпохи.
В 1997 году вышел в свет роман Каната Жойкынбекова
«Әйел өмірі» («Жизнь женщины» - перевод наш, А.Ж.).
серия Гуманитарная
81
Исследователи в области социолингвистики часто
сталкиваются с проблемами синонимии, оказавшейся
достаточно распространенной, особенно, во вновь
создаваемых научных областях. Установить ее источники,
сферы наибольшей активности и предпочтительного
использования, наполняемость синонимических рядов
- задача, актуальная для современного языкознания, имею­
щая теоретическое и практическое значение.
Не менее важен социолингвистический подход к
исследованию проблем терминообразования, особенно
в связи с наметившейся тенденцией к активиза­
ции взаимоисключающих способов: - образование
многокомпонентных терминологических сочетаний, с
одной стороны, и сокращенных форм - с другой.
Весь этот круг лингвистических проблем в терминологии
призваны решить социолингвистические исследования.
Поскольку внутренняя форма слова, а значит, и термина,
проявляется, прежде всего, в начальный период наименования
вещей и явлений, а сигнификативный аспект действует на
протяжении всего периода существования языковой единицы,
а значит и терминологической то, как следствие, возникает
естественная необходимость рассматривать термины в
диахронии, т.е. исторически. Если рассматривать термины
исторически, то следует, прежде всего, исследовать историю
науки, ее становление и развитие, т.е. те экстралингвистические
факторы, которые обуславливают развитие соответствующей
терминологической системы [8,73].
Таким образом, согласно Л.Б. Ткачевой, исследуя
терминологию с позиции социолингвистики, следует
исходить из следующих положений:
1.
Термин - это отражение в языке объективно
существующих предметов, явлений и понятий науки и
техники;
82
Вестник ПГУ Же2 2009
2. Терминология - это исторически развивающееся
языковое явление, связанное с историей развития науки
и техники;
3. Терминология - это явление социальное;
4. Терминология - это подсистема в общей системе
языка;
5. Терминология - это незамкнутая подсистема
языка;
6. Терминология имеет внутренние законы, общие для
языка, тесно связанные с обществом;
7. Термин - это единство противоположностей,
единство формы и содержания.
На протяжении многих десятилетий ученые не раз
обращались к данной проблеме, говоря об актуальности
исследований подобного рода. Причиной этого послужил
тот факт, что терминология стала основным источником
пополнения словарного состава языка и ее социальная
природа просматривается наиболее значимо.
Литература
1. Поливанов Е.Д. Статьи по общему языкознанию.
-М .: Наука, 1968.-376 С.
2. Ткачева Л.Б. Основные закономерности английской
терминологии. - Томск, изд-во Том. ун-та, 1987.- 200С.
3. Гринев С. В. Введение в терминоведение. - М.:
Московский лицей, 1993. - 309С.
4. Владимир Даль. Словарь великого живого
русского языка. Академия наук СССР. Т.4, - М.: Русский
язык. 755. - С.
5. Фасмер Макс. Этимологический словарь русского
языка. Изд. Il-е, Т.4, -М.: Прогресс, 1987. - 517 С.
6. Revue scientifique “Bullétin de la Société Internationale
de l’Electricité”. № 22, 23. - Paris, 1886. - 26 P.
серия Гуманитарная
83
7. Лейчик В.М. Обоснование структуры термина как
языкового знака//Научно-техническая терминология, - М.:
1994. Вып.2 С.5-17.
8. Володина М.Н. Национальное и интернациональное
в процессе терминологической номинации. - М.: Изд-во
МГУ, 1993,- 112 С.
Түйіндеме
Бул мақалада улттық және интернационалды
т е р м и н д е р д ы ң а р а қ а ть і н а с ы н ш е ш у д е
социолингвистикалъщ әдістемені цолдану мәселесі
қарастырылады. Зерттеліп жатщан терминдер
жүйесінің цалыптасуының басты кезеңдері аньщталады.
Айтылган әдістеменің қолдануьі зерттеліп жатцан
т ерминдерді цалыптандыру және стандарттау
қажеттілігімен шарттасады.
Resume
In this article are studied the problems o f sociolinguistic
approach in solving the issue the correspondence o f national and
international terms, the basic stages o f formation ofthe studied
term system. Using o f given approach is depended on the neces­
sity o f unification and standardization o f the studied terms.
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
2 366 Кб
Теги
baylanisi, semantikalikh, 878, leksika, ristegi, kapanova, birlikterdin, juyelilik
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа