close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

1162 marak khazakhkha gey khazakh tili k. mara

код для вставкиСкачать
им
165
К. Мара
УДК 070:811.512.122(574)
Ка з а к к а е гЕ й
казак т ш
К. Мара
С. Торайгыров ат ы ндагы Павлодар м ем лекет ппк университ ет !
Мацалада «Жас плат» газепинде шык^ан цазац mini жайлы жазылганмак/алаяар()ыц 61разына тоцталып.ме.шскешпйк пйлдщ мэртебест ecipydesi газетponi cos eminedi.
В статье поднимается вопрос о нескольких статьях газеты «Жас Алаш» затра­
гивающие тему казахского языка, о роли газеты в росте и становлении статуса государ­
ственного языка.
In article the question on several articles o f the newspaper «Slias Alasli» touching
a theme o f the Kazakh language, about role ofthe newspaper in growth ofthe state language
rises.
«Жас Алаш» газетш щ когам, улт eMipiaueri мацызды такырыптарыныц 6 ipi
- м емлекегпк т!л м эр теб еа мен беделш кетеру. Осы такырып аясында газет бетшде
1997-1998 жылдары 120-га жуык макала-хабарлар жарык корд].
С оиы н б 1рсы пы расы - «Ата занда мэртебеЫ б е к ш л г е н казакты н тип
мемлекегпк бш пктщ тармагында ез сатысында тур м а?»- дсген сыкылды уежбен
туйшделедь Мэселеге булан келудщ взш дж себептер1 бар. Казак т ш н менсшбейп iH.
он ын тагдырына аландамайтын казак басшыларыныц б 1ркатар nieniynii жерлерде
билйс басында отыруы алга койылган максатты жузеге асыруга бвгет жасады. Зан
жобалары орыс типнде жасалып, мемлекетпк тшге сосын аударылды. Бул зандардын,
каулы-карарлардыц мазмунсьпдыгына екелдк Казак Twi мемлекетпк мэртебе алса
да каптаган министрл!ктердщ босагасынан api бара алмай тур.
Осы жайларды сипаттайтын «Жас Алаштагы» макалапардын бцэшде былай
дейдг. «К азак T ijii- мемлекеттйк дэреж еге сшкашан квтерш ген жок. Ж ене дел
бугшгщей прлж пен ешкашан кетерзлмейдп де. в з жершде eai кагажу керген тш
баягыда басынан бак тайган ауыл-аймакта калып бара жатыр. Ал б1здщ шенеушюгар
«тер сасыган» шекпен т ш н д е смсс, шен тш нд е сейлейдь
К ундердщ куш оры с тш н е н кутыла кал сак, онын орнын агылшын т ш
алмастыратыны еш пмнщ басын аурытпайды».[5] Макалада талайды мазалап журген
жайлар ашына жазылган. Автор «балык басынан опршо» деген халык данальпын мегзейдь
Т арихтан б е л г ш мемлекет басындагы басш ы топты ц ултж анды лы гы ,
халыктьщ белсендш к куатын арттырып отырган.
Ал, б у гш п билж басы ндага топтыц кэЫбн денгеш жогары болса да улттык
epemneniri - типне немкурайлылыгы улттык сана-сез 1мш щ теменш пн керсетпей
166
Вести ик ЛГУ №3 2003 г.
Филологические науки
ме? MiHe, макала тушш сонда улттагдырын и м н щ колына ceHin тапсыруга болады?-
дегенд1 алга тартады. Тары да«Б1здщ когамда казак тшдщёрдщ кукыгынан орыс
тiлдiлepдiн кукыгы кеб1рек коргалады. Жергынкп улттын жекелеген кезкарасын
сыйламау - жазылмайтын закдылыкка айналган»- делiHген. [5]
Ащы да болса, букпеадз шындык.
Ата зацнан бастап кепулттык муддеш коздеген, Казакстанда
© M ip
cypin
жаткан 100-ден астам халыкты б!рден жарылкамак ниеттеп саясаттьщ келенкесшде
жергшкт! халык кукыгы какпайлана бердь «Тш туралы» Зандагы орыс тщ н ё ресми
мэртебе 6epinyi ж ер гтю ч халык тщЩц ёкшни дэрежёл! тш есебщде калып коюына
экеп соктырды.
MiHe осындай келенс1зд1ктщ орын алуы ар кез курдел1 мэеёлеЛёрДщ шенпмш
габуга уйыткы болгац жастар басылымын бей-жай калдыра алмады.
Автор ойын осылайша туйшдейдк «Эл1 Шзде улттык идеология жок. Ол неге
жок. Ce6e6i б1здщ иеологияны жасайтындар - «0зге улттар» немесе езшщ казак
болып жаратылганына намыстанатындар, казакша бшмейтшдер. Турасьга айтсак,
улт тагдырынын саяси саткындары.»[5]
Улттык мазмуны, ултык рухы, улттык nici анкыган, мёмлёкеттцс fini ез
топырагында устемдш курган Казак мемлекетш армандаган жаннын жанайкайы.
Бупняе Казак ултынын у м т 6ipece узш п, 6ipece жалганып келедь YMiTTiH
жалгануы, казак ултынын жана мынжылдыктын табалдырыгына аман есен
жеткендйч. Оган дэлел Б ¥ ¥ алдында казак рухын аскактата желЩрегён кекбайрагы.
Ал
K y flir i
не десек, тагы да тш тагдырына келш тсреледь
Кептеген галымдар енбектершде ти щ жогалтуды улттык ерекшел1кп жогалту
деп багалайды. Кез келген отарлаушы ел ез! басып алган колониясында кандай 6ip
болмасын колтанбасын калдырмай коймайды. Агылшындарда У ндктаннан
кеткешмен т ш н калдырды, алайда мэдениетше елеул! езгергс eHri3e алмады.
вйткеш, олардыц ежелг! K y u iT i ущц мёдениет! болды жене халкы кеп.[4]
Ал 61зд 1н ен улкен байлыгымыз тшм1з едь BipaK, оньщ e3i когамда ез
дэрежесше сай орын алган жок. Сондыктан да, «Жас Алаш» газет1 улттык муратка
жету максатындагы ойларын ешкшнён каймыкпай, ашык айтуды максат тупы .
Улттык Рухтан ада, «билж басына кездейсок келгендердЬ), «Каржы министр!
кайда тыгылды», «Терага тузелмей, тш тузелмейдЬ, «Мемлекетгис тщщ менсшбейтш
министр» т.б. удайы сынга алып отырды. EcTip кулак болса, айтылмаган соз калган
жок. Сонымен будан шыгар корытынды кандай? Ата занда мемлекеттнс мэртебес]
бекггшген казак т ш мемлекеттж бил1ктщ тармагында вз сатысында тур ма?
Эрине, турган жок екенд1гш кынжыла мойындаймыз. «Жас Алаш» газетшщ
бул мэселеге баса назар аударудагы максаты: б1ршгшден, улт басшылыгына
167
/Г. Мара
м ем лекетпк тургы дан ойлап, елдйс бйлгктен екш ейтш басшыларды ipiirren, ез
муддесш щ жолында «тш», «ел», «жер» меселелерш курбан ететш жемкорлардан
кузырлы орынлы таза рту.
Екш ш ш ен, ер казактыц канында уялап жаткан улттык сезишн Typrin ояту,
ушщшШен, улттын ез муддесш коргамаса кулдырауы гажап емес екеиднш
K e n iiiin iK
кекейш е жетюзу
Ягни, улт элитасынын улт муддесш кездеуш тал an e n i.
1997-1999 жылдары «Жас Алаш» газетшде тш мэселесше арналган макалалары
керкемдш таным-бийк жагынан да, тарихи тусйик жагынан да терендей берщ.
Tin ту рал ы жалпы меселелер кейде баяндама туршде, макала, хабар, сараптама
туршде Kopinic бередь Tin туралы тарих ушмен уштастыру да кездесед!.
« 20-1 асыр: Казак рухынын корганлары казак тип туралы nhcip» деген атлен
М(ржакып Дулатов, Бауыржан Момышулы, Рабит MycipenoB т.б. улт зиялыларынын
тш туралы ойларып жариялап турды.
С ондай-ак. газетте жазылган, айтылган пш рлер жалгасыи табуы улкен
абырой.
«Баспасез бетш де когамдык жане мемлекетпк мэш бар мэселе кетеру упин
тек ж урналистпк сез 1мталдык ж еткш к сЬ .
Ен алдымен, факт табигатыи онын когамдагы алатын орнын, фактшердщ
дара байланысын, жалпы ce 6 e 6 i мен салдарын болжай да сезе бшу»[2 ].
«Ж ас Алаштагы» жарияланымдардын кеншге конымды ф акт-дере ктерд1
пай далана 6 Lnyi, макал-метелдердщ колданылуы, п л жатыктыгы, ой оралымдылыгы,
жаца ты н эд 1стерш таба 6 inyi езек п меселелер/и котеруде халык колдау ына не болды.
Газетте кетершген мэселелердш нэтижеЫ де жок емес. «Жас Алаштагы»
«Тобыл ж ерш деп тш таг дыры» атты макал ада егжей-тегжешй топтал ып, орын алып
отырган кел ео меселелер корсетки ен. Мун да облыстык тш баскармасынын Heri3ci3
таратылып кеткендйт сынга алынган. Облыс басшылары рсспубликадагы бетке
устар ipreni басылымнын орынды сынынан дурыс корытынды шыгарып, жацадан
тш жене Д1Н ж еш н деп облыстык баскармасын курды.
Т ш деп келеш 6 ip манызды мэселе - орфографиялык зандылыктарды сактау.
«Жас Алаштагы» «Свз сыры» осы муддеш квздеген. Т ипм вде ундеспк занына
байланысты айтылатын сездер баспасез бетгершде дэл со лай (айтылуы бойынша)
колданылып жур (мысалы,кусап-уксап). Мундай кагапктерд! кадагалап отырмаса
туошшрме сезд1ктерге енш Keiyi мумкш.
Бул тш дш 6 epexeci Kerin, кунсыздануына экедедь
Басылым бетш ен соцгы уакытта жарык xepin журген «MyHKip заманнын
жу пар т ш » атты макалада: «Егер Tin жарыктыкты 6 i3 «адамдардын карым-катынас
168
Вестник ПГУЛеЗ 2003 г.
Филологические науки
куралы» дейтш тусшшпен гана багаласак онда эр халык ез ана тШ ушш несше
Ясан алыса - жан 6epice, удайы арпалысады да жатады. Адамдар унин «карым
КЬтынас куралы» ретгаде, кай тш болса да 6epi6ip емес пе? Меселен, мына б!з
орыс халкыньщ ел1м1здеп сансыз екшдерше турмак тел мэдениелм 1здщ езше де
кун еткен сайын мулде кажетсгз болып бара жаткан казак тш1н тастап, елемнщ
а'йпалы алпауыттарыныц кемейшде булкшдеген агылшын тш н е неге бГржола
кешш алмаймыз? Ол да «карым-катынас куралы» емес пе? Бйрак олай десек, аруак
каргысына ушырарымыз сезЫз» [3] - дей отырып тЩщ халыктын тел Акыл-eci,
Аруагы, Teri, Дуниетанымымен байланыстыра отырып, езше гана тэн Hci бар
халы кты н «колдап-коргауш ы сы », ягни адам зат болмы сы мен тутасты ра
сипаттайды.
Оган себеп тш атауларьшьщ когам, улт-улыс eMipiHfleri орасан зор манызында
жатыр. Ендеше жогарьща айтылгандай Тш - адам катынасыньщ аса манызды куралы
-деп пайымдай салу жеткшпсп ме? Жок. Бул жерде бурыннан айтьшып келе жаткан
кейбф кадау-кадау кагида ойларды кайталауга тура келедь Tin - хальпсгьщ жан - журеп,
оньщ кулл! рухани-имандьшык, табиги-кульщтык bipbic-HriniKTepiHiH Herisi. Тш - асыл
мура, кенен 1н кез1, бабалар c e 3i гана емес, хальщгьщ ©щ| Тш бар жерде халык бар.
Осы макалада: «Елш1здщ кешел1 - бупнп тартып отырган барша TaKcipeTi
мен Kepin отырган кулл 1 KacipeTi де Мущар мен Ис MyHKiMeciHHiH зардабы. Одан
арылу уш ш , Ис анкымасынын купиясын танып
6 in y iM i3
кажет. Ол купияны
кассактын Анкыр т ш гана бастан-аяк тугел кемелдеп турады, [3] делшген.
М ундагы автордын айтпагы, б у п н п элемд1 жайлап бара жаткан
жаманшыльпсган арылу ушш тел тш1м1зд1н табигатына уцшш танып -6uiyiMi3 керек.
вйткеш казак тип езшщ болмысындай таза, онын сырына терещрек бойласак, б1здщ
рухани TiperiMi3 болады - дегенге саяды. Одан ep i «Тшш1з - Тагдырымыз» екенд1г1
it
рас болса, тшдщ жерш деген жалгыз ауыз свзше токталайыкшьо> - дейд1. Мше, макалада
осы «ЖерЬ> сез1нщ казак тш н щ тагдырына, Ka3ipri когамга катысты философиясына
токтала кел1п, ез ана тш н уйренуге, кастерлеуге, онын куд^ретш тануга еш кулкы
жок урпакты - 6yriH ri руханиятымыздын кас душпандары, сондыктан да улт
едебиетшен, салт-дестуршен барган сайын алшактай тускенд1пн айтады.
Будан шыгар корытынды: «Эр улпъщ езше тен болмысы мен дуниетанымы,
этникалык медениеп мен рухани eM ipi кай кезде де, кандай жагдайда болмасын белгш
6 ip
географиялык ортада
KepiH ic
саналады. Ал тарихтьщ барлык
табады, нактылы тарихи деу1рлердщ жем1с1 больш
eM ip -T ip m ifliri
гасырлар бойы калыптаскан медени,
рухани байлыгы болса, ец алдымен сол хальпсгьщ ез тшшен ернегш табады да ол асыл
казына больш калыптасып, атадан балага, урпактан урпакка ауысып отырадь»> [1].
Осылайшатш
e M ip i
мен сол тшд! сейлеуш1 кауымнын e M ip i езара астарлас,
169
К. Мара
6ipiHCi3 6ipiHiH куш ж ок тыгы з байланысты дунне деп карасак, алдммсн адамды
рухани апагган коргау керек. Ал оныц бш жолы - тшда дамыту, коргау болмак.
«Жас А лаш тагы »,«Ана т т м з - автопортрет1м1з» - деген макалада: « K a s ip ri
келенЫз ек! туйптсшге кенш аударгым келелг E ipeyi кара орыстар. Мемлекетпк тшге,
баты рлы к тарихы м ы зга, бай eH ep iM i3 re , isri салт-дестур1мпге мурнын m y ftip e
меисшбей карайтындар, жанашырлык тапытпайтын безбуйректер Mine солар. Кара
оры сты к - тар o p ic riK i. E x iH n iic i: ултсыздык сез1м кунсыздык оз!м рана емес сормандайлык, ©зше е зщ торжайгандык. Осы e x i жайт бойынша батыра жазуымыз
керек» - деп n ix ip корытты.
«Жас Алаш» газет! мемлекетпк тшд» epicrery максагында келел 1проблемалар
козгаумсн катар ТЮДО - тш ететш тетнгп кеппен 6ipre {здеслрдг
Маселен, «Кдйтсек казак т ш н кажет ете аламыз», «Tin TepxiH i терен ой»,
«Т|ЛД1 тугырлы ету - маган, саган, бор1мпге сын» т.б. макалаларды атаута болады.
«Ж ас Алаш» газетш щ позицнясы аш ейш п тш маселесш насихаттау емес,
н акты ш енпм к аб ы л д ау га, кезд еген м аксаты на ж етуге ты ры сканд ы гы м ен
дараланады.
Газет бетш ен жарык керген казак баспасезшщ таралымынын аздыгы, кггап
дукеш ндеп ютаптар латын алфавитше кешу жайлы пш рл ер т.б. катершш журген
макалалардын кай-кайсысынын болмасын кездеген нысаны «Тш халыктьщ - жаны,
рухы»- деген тужырым.
T in курыса, халык та жер бетшен жогалатындыгын, адамзат тарихындагы
копте ген еркениетл елдердщ euiin кету i далелдеп отыр. «Tin тавдыры - ел тагдыры»деген канатты сездш жш кайталануы сондыктан. Эрине, тиимюдщ тагдыры ушш
куресте «Жас Апашта» ел басылымдары 6ipre кам-каракетЫз болган емес.
ЭДЕБИЕТТЕР
1.А натш -ардагы м. А. «Казахстан, 1990,156.
2.Амандосов Т. Казак совет баспасазшщ жанырлары.-А : Мектеп, 1958.-1026.
З.Э бдш амм Т.М уюнр заманнын жупар тш .//Ж ас алаш. 1998.-4.-04.
4,Оразалин С. Ел тагдыры-жер таг дыры.-А.: Каржы-каражат. 1997.-606.
5.1лиясова Т. Казахстан казак ушш жалгыз ул.//Жас алаш. 14-кантар 1999.
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
208 Кб
Теги
gey, khazakhkha, khazakh, tilia, maral, 1162
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа