close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

1332 kapanova d. e leksika-semantikalikh ristegi birlikterdin juyelilik baylanisi

код для вставкиСкачать
шшщшш
,4
баршыда
В есгнм ос П1ГУ
<i IK I M IH II 1— 1 1 ■ ч —
ш г пя ш и и и и д м и и и п и и и и и н —
и— аи— и'ви — ii'iBMWimnnmn*
га п н а в ка я г
серия Филологическая
109
УДК 811.512.122:81 ’ 373
ЛЕКСИКА-СЕМАНТИКАЛЫК 0Р1СТЕГ1
Б1РЛ1КТЕРД1И ЖУЙЕЛ1Л1К БАЙЛАНЫСЫ
Д.Е.Капанова
С. Торайгыров атындагы
Павлодар мемлекегпк университет!
Tin б е л гш 6ip курылымы жэне кызмеп бар perri, тутас
жуйел1 кубылыс. Сондыктан тивд зерттеуд1, онын iiinci
формасына мэн 6epin зерттеуд1 максат еткен жумыстарга
байланысты манызды мэселелердщ 6ipi —жуйелшк.
Лингвистикада тш элем енттерш ж арасындагы
жуйелж катынастар туралы угымньщ непз! X X гасырда
швейцар галымы Ф. де Соссюр мен К'азан университетшщ
профессоры И.А. Бодуен де Куртене аркылы каланды.
Эрине, тш элем ен ттерш щ арасындагы езара irnid
байланыска бурын да назар аударылды. Тшдщ «организм!»
туралы тю р лер тш бш м ш щ теориялык непзш калаушы
немгс галымы В. фон Гумбольдггтщ ецбектершде сез етщщ.
Алайда, тш - белгшердщ жуйес1 жэне бул жуйелердщ innci
курылымын зерттеу кажет: «...тш—барлык элементтер! 6ip
бупнд 1 курайтын жуйе, ал 6ip элементтщ маныздылыгы
тек баскаларымен 6ipre колдан ылганда гана аныкталады»,
- деп алгаш рет niKip бшд1рген Ф. де Соссюр болды [1,147
б.]. Курылымдык багытты дамытушы галымдардын 6ipi
Иван Александрович Бодуэн де Куртенэ (1845-1929). Ол
Ka3ipri тш бйпмшщ тш - жуйе деген угымын сол кезде-ак
болжап бшген.
Ж уйе элем ен ттер д ен тураты н жэне олардьщ
катынастарын байланыстырушы, ягни курдел1 б1рл 1ктерд1
курастырып, элем ен ттерд щ белш ектер! жагынан
110
Вестник Л Г У ЛЬ 2 2009
карасты ры латы н езара бай лан ы сты ж ене шарттас
элементтердщ жиынтыгы» [2, 91-95 бб.].
Tin I p i i M i — Т1л б е л п л 1 6ip уйымдаскан жуйе болып
табьшады деген тужырымгасуйенед!. Я гн и ,т т элементтер1
занды турце 6ip-6ipiMeH байланыскан жене беягш катынасы
бар тутас 6ip жуйе. Кез-келген жуйе е лнш курылымы
аркылы сипатталады. Тщдан жуйел!к касиетш аныктау
аркылы тшдщ innd зандылыктарымен кещрек танысуга
бсшады. Тшдок жуйеге кенес энциклопедиялык сездггшде
былай деп аныктама бершедг « Т 1л д 1К жуйедегешм4з —сол
тшдйс белгшердщ (фонема, морфема, сез жене т.б.) perri
жэне иерархиялы уйымдаскан жене олардыц арасындагы
катынас ретшде тусшшедЬ) [2 , 120 б.].
Т ш дщ ЖYЙeлiлiк касиет1 туралы п ш р л ер сондайак Г. Штейнталь, Н.В. Крушевскийдщ ецбектерщде да
айтылады.
Казак т1л би п м ш щ кернект1 галы м ы К. Ахан ов
тш дщ ж уйел 1л 1 к касиеп туралы былай дейдк «Т ш д е
жyйeлiк касиет бар. Сондыктан да онын жуйес) сол ,п лд е
сейлей тш адамнын жанында (санасында) жатталып,
сакталып кал ад ы. Т ш д щ жуйелгк касиет! оны (агшд1)
менгере белуге жэне катынас куралы niKip алысудьщ
к уралы р етш д е п ай далан уга м у м к ш д ш б ер ед ь ...
тш б 1 л 1 м ш д е т 1 л д 1 ж уй елш к а с и е т бар к убы лы с,
барлы к элементтер1 6ip-6ipiMeH байланы сты ез ара
багынышты (тэуелдг) 6ip тутас (6ip бутш ) кубылыс деп
карау тгадщ таби гаты н«бутш мен оны курастырушы
белш ек тер д щ аракатысын, агап айтканда, б утш н щ
оны курастырушы белш ектерге (т 1л д 1к элементтерге)
т е у е л д т н , керкпнше, белш ектердщ бутш ге (тллдщ
бутш дей ж уйесш е) тэуелд 1л 1 гш айкындауга мумкш дш
бередь Т ш д щ ж уйесш тшдок жеке кубы лы старды н
(тшдцс элементтердщ, единицалардын) ез ара байланысы
серия Филологическая
111
тургы сы нан, бутш н щ е з 1 чп ндеп жеке кубылыстарды
ба гы н д ы р уы , би-Jieyi тур гы сы н ан зер ттеу айрыкша
м энге ие б о л а д ы » [3, 83 б.].
«Е гер де 6i3 тщ цщ ж yйeлiгiн мойындайтын болсак,
он д а будан автом атты т у р д е лек си к ан ы н ж у й е л т
м ой ы н далад ы д еген коры ты нды ш ы гады . в й т к е ш ,
ж уйенщ 6ip б е л т ж уйел 1 деп, екшппсш ж уйеиз деп кез
алдымызга елестетудщ 63i ки ы н» [4,10].
Сонымен Т 1л езара 6ip-6ipiHe теуелд ь ягни т ы р ы з
байланыста болатын K iiui жуйелерден туратын кубылыс
болса, ал лексика сол ж уйелердщ 6ipi. Лексика жуйес!
б1зд! коршаган ортамен тшелей байланысты болып келетш
курдела кубы лы с. Т ш д щ лексикасы 6ip-6ipiMeH езара
байланыста болатын, обьективик дуниедеп кубылыстарды
бейнелейтш б 1рнеше б!рлжтерден турады.
^Лексиканын жуйелшйс ерекш еп тн орыс Tin бш м ш де
ен 6ipiHini болы п тусш ген М .М . Покровский болды .
О л 1896 ж езшде-ак «Семасиологические исследование
в области древних языков» атты ютабында «,..б е л п л 1
сезд щ тарихи магынасы 6i3re о л сезд1 тек сол ортага
байланысты сездермен уйренсек кана туЫшкт! болады »
- деген болатын [5,756.]. Жене осы кггаптын «Ассоциация
слов, сходных или прямо противоположных по значению.
Влияние одних из этих слов на д р у ги е» деген 6 ipiH in i
тарауын: «С ездер мен олардыц магыналары 6 ip-6ipiH eH
ешкашан бел ек eMip сурм ей д!, 6ipaK та олар б]здщ
санамыздан тыс магы налары ны ц уксастыктары мен
карама-карсылыктарына карай ер TYpлi топтарга бipiгeдi»
деген тезиспен бастайды [5, 82-83 бб.].
Л и н г в и с т е р д щ к е п ш ш т (Ю .Д . А п р е с я н , В.В.
Виноградов, А .А . Уфимцева, И.В.Арнольд, В.Г. Гак, Ю.Н.
Караулов, Э.В. Кузнецова, Б.Х. Хасанов, Б Д . Калиев жене
т.б. ) лексиканыц ж уйелж ерекшелггш мойындайды.
112
Вестник П ГУ № 2 2009
Ю.Д. Апресяннын пшршще, лексиканын ж уйелш ею
нэрсеге: р м щ калай аныцталатыны мен лексиканын
калайбаяндалатынына байланысты [6 , 118]. Лексиканын
ж уй елщ семантикадан формага карай зерттеледк кезкелген сездщ ж у й е л ш п жалпы магынамен байланысты,
сондыктан да лексикадагы жуйелш 1к шындык болмыс
обьектшер 1 мен заттардын езара уксас байланыстарын
бейнелейтш тшдок б 1рл 1 ктерд!н езара байланыстарымен
камтамасыз етшед 1.
Казак тш бш м ш де ж уйелш к Meceneci М. Оразовтын
«К азак тш ш щ семантикасы» атты монографиясында
кещнен айтылган. Ралым лексиканы бел rim 6ip зандылыктар
непз!нде байланыскан жуйе деп санап, сол жуйе мушелершщ
(сездердщ) езара карым-катынасын аныктау сиякты толып
жаткан меселелер барлыгын айтады [7, 29 б.]. Академик
0 . Кайдар ТТЛ байлыгына зерттеу ж урпзуд 1 е й жуйеде
карастыруды усынады: «1) макрожуйе—«Табигат», «А д ам »,
«К огам »; 2) микрожуйе - табигн жуйе бойынша apTypni
топтар, салалар . . . » [ 8 , 36 б.].
Сонымен, тш дщ жуйел 1 кубылыс екенд 1пн е ешвам
де дау айтпайды. Бул т ю р л е р уакы т еткен сайын
толыктырыла тусуде. Буган БД. Калиев: «... т ;л1м!здщ
лексикалык жуйеЫ деп - 6ip-6ipiHe жакын, уксас, 6ipiH e6ipi тэуелдь байланысты, сондай-ак 6ip-6ipiMeH тыгыз
б1рлште, тутастыкта болатын, 6ipiHin курамына 6 ipi
сатылып енетщ б 1ртектес б 1рнеше элементтердщ тобын,
жиынтыгын айтамыз» - деп ез niKipiH косады [9, 56 б.].
Э.В. Кузнецова лексикалык жуйеш с е э д 1К топтар мен
катарлардын курдел 1 эр ек еттестт рет^нде карастырады.
«Т ш д щ лексикалык ж уй еа - бул жай FaHa лексикасемантикалык топтардын жиынтыгы емес, ол бершен
бурын iuiiHfle ер турл1 лексика-семан гикалык топтары
бар сезтаптарынын жуйесл» [10, 856.].
серия Филологическая
113
Л и н гв и с т и к а д а ор та к сем а н ти к а л ы к б е л п л е р 1
непзш де топтаскан осындай б 1рлштерд 1 айкындау уш ш
такырыптык топ, лексика-семантикалык топ, лексикасемантикалык парадигма, лексика-семантикалык epic
деген терминдер колданылады.
Л е к с и к а - с е м а н т и к а л ы к e p ic — л е к с и к а л ы к
семантиканын н еп зп мэселелерш шешуде лексиканын
Ж YЙ eлiлiгiнe н еп зд елген . вй тк еш , epicTi жене онын
курылымын айкындауда лексикалык б 1рл 1ктер жеке, дара
кушнде емес, жуйеленген топ ретшде карастырылады.
С ем ан ти калы к ep ic теориясы , ец алды м ен Ш.В.
Порциг, И. Ипсен, Й. Трир, Ш. Балли, М.М. Покровский,
P.M. Мейер, Ю. Найда, Ю.Д. Апресян, Ю.Н. Карауловтьщ
eciMflepiMeH ты гы з байланысты. 0 p ic теориясы н тш
б ш ш н е HeMic галымы И. Трир енпзген болатын. Ол В.
Гумбольдттьщ imMi мен-Ф. де Соссюрдщ п т р л ер ш е суйене
отырып, лексикан ы таддаудьщ жаца жуйешк принциптерш
тауы п, оларды ш ы нды кка н еп зд ел ген м е л 1м еттерд 1
зерттеуге колданды. Й. Трир тшдок жуйеде угымдьщ жэне
лексикалык ерютерд1 айкындады. Онын тужырымдамасы
канагаттандырылмаса да лексика-семантикалык epicri
(парадигм атикалы к — Л . Вайсгербер, Г. Ипсен, Ф.П.
Ф илин, А .А . Уфимцева, В.И. Кодухов т.б., синтагмалык
- В. Порциг, Г. М ю ллер) ецдеуде баска жолды i3fleyre
багытталган жаца зерттеущ дуниеге екелуш е байланысты
курылымдык семантиканы дамытудагы непзп кезец бопып
табылады. Ралымды бэршен бурын 'плдеп жалпы сездш
кордыц б е л г ш 6ip сездер жиынтыгын непзге алып талдау
меселега кызыктырады. О л п л г е тек кана философиялык
немесе лингвистикалык тургыдан гана емес, сонымен
катар практикалык тургыдан да карау кажет деп санады.
Й. Трирдщ гаюршше, сез жеке дара ту рып б е л гш магынага
ие болмайды, онын магынасы epic курамындагы баска
114
Вестник П Г У № 2 2009
сездермен байланысы аркылы гана айкындалады. Онын бул
niKipi тш бш м ш де улкен сынка ушырады. ©йткещ онын
бул nixipiMeH толык келюуге болмайды. Сезд! тек кана
epic аркылы тусшу мумкш емес. Алайда, Трирдщ бул epic
туралы niKipnepi л ин гвисти кадагы ен алгашкы сэтп кадам
болды. Ce6e6i, гальшньщ epic теориясына байланысты
кезкарастары кептеген галымдардьщ осы мэселеге ерекше
кызыгушылык танытып, кецш белуш ё тур ти болды.
1934 ж. немк.галымы В. Порциг epicTi баскаша белущ
усынды. Ол мынадай кубылыска назар аударады. Меселен,
TifliMi3fle устау (HeMic тшшде greifen) деген сез мш детп
турде кол деген сездщ бар екенш, т1стеу ce3i Tic деген
сездщ бар екен1н, ак сары шаш деген сез шаш деген сездщ
бар екен1н бшд1редь BipaK та Kepi катынас жок, колмен
мшдетп турде устау кажет емес, алайда Typni кимылдарды
орындауга болады. Осы непздерге суйене отырып
В.
Порциг epicTi 63eri етю тж немесе сын eciM болатын
«карапайым семантикалык ергске» беледа. ©picri булайша
зерттеу т э с М кенднен колданылды — лексикалык топтар
немесе парадигматикалык epicTep (И. Трир, У. Гуденаф, Ф.
Лаунсбери, Е. Косериу), синтаксиса к epicTep (В. Порциг,
Л. Вайсгербер), грамматикалык ерютер (В.Г. Адмони),
грамматика-лексикалык epicTep (А.В. Бондарко) жэне т.б.
С о н ы м е н катар, л е к с и к а л ы к ж у й е д е Н
ли н гви сти к алы к , эк стр али н гви сти к а лы к б е л гш е р 1
тещ регш де топтаскан сездер жиынтыгы да лексикасемантикалык epic ретшде карастырылады. Г.С. Щ ур
такырыптык топтарга сездерд 1 жинастырганда epic
теориясын колданып, оган сездердщ парадигматикалык
каты насы н н е п з eTin алады. BipaK автор epicTiH
курамына енген сездер семантикалык е р е к ш е л т н е
карай 6ip Шщ болмайтынын ескертед1. Ю.Д. Апресян да
Г.С. Щ ур сиякты «Т ш д щ сездж курамы - peTci3 уйш ш
серия Филологическая
115
жаткан б1рлш тердж жиынтыгы емес. О л сездердщ
м агы н алы к ор та к ты гы н а бай лан ы сты ерш терден
турады » - дейд1 [6, 52 б.].
Б1зд1н ойымызша, ассоциативтж байланыстар тек
ассоциативтйс ергстщ курылымына рана тэн. Оньщ лексикасемантикалык ерктен айырмасы 6ip угымнын тещрепне
турл1 сейлем м уш елерш щ б^рлжтерш топтастырады.
Мысалы, ата-ана, ага, женге, уйлену, шшдехана, тусау кесу
т.б. отбасы такырыбына катысты 6ipniierep.
Н.С. Новикова epicriK д э с т у р т ерекшел1гше ерютщ
«ec iM i» мен онын ком поненттер1 н iн арасындагы байланыс
кушш косады. Угымнын ер ек ш елт (былайша айтканда
«e c iM » epici мен онын мушелершщ арасындагы непзп
катынас) — позиция мен оппозициянын Typi, « e c iM »
ep ic i мен онын м уш елерш щ арасындагы логикалык
катынастарынын сипаттамасы, epicTeri сез таптарынын
саны. Эрине ceздiк курамдагы сездер калай болса солай
жинакталган сездер жиынтыгы емес.
Лексикалы к ж уйеш зерттеу семантикалык e p ic
пен магыналык куры лы мды аныктаудын 6 ip fle H -6 ip
мумкш жолы болып табылады. Лексика ЖYЙeciндeгi
лин гвисти калы к, экстрали нгви стикалы к б е л п л е р {
бойынша топтасатын сездер тобы лексика-семантикалык
e p i c peтiн дe де карастырылады. О л туралы галым
В .А . М осковии « e p i c r i K куры лы м — тш д щ лексикасемантикалык жyйeciнiн H e ri3 ri уйымдасу принцип!»
дейд1. K a 3 i p r i T in б Ы м ш д е тп дак e p i c жекелей де,
толыгымен де каркынды турде зерттелуде. Журпзшген
зергтеу жумыстары тшдмс жуйенщ e p icriK ynrici нвтижелз
eKeHiH, ягни тш жуйесгащ Y з iл ic c iз 6ip -6 ip iH e ездершщ
пёрифериялык зоналары аркылы ауысатын жэне кеп
дeнгeйлi сипаттамасы бар e p ic T e p жиынтыгы болып
табылатындыгын K e p c e rin отыр. Тш дщ лексика жуйесш
116
Вестник П Г У М 2 2009
epic аркылы зерттеу т э с т кептеген мэселелерд 1 шешуге
кемектеседг
1. 0pic -ж уйелж катынастар аркылы езара байланыскан
элементтер жиынтыгы болып табылады.
2. 0 p ic курайтын элем ен ттер д ж сем антикалы к
ортактыгы бар жене Т!лде б!рдей кызметп аткарады.
3. 0 p i c б1рьщгай ж ене ер т е к т 1 элем енттерд1
6ipiKTipefli.
4. 0 p ic курам ы еюден кем емес микроерютерден
жасалады.
5. 0p icT in TiK жене келденен курылысы бар. TiK
кур ы лы с - м и к р оер !стер д ш к у р ы л ы м ы , к елден ен
- микроергстердЫ езара карым-катынасы.
6. 0picTin курамынан езектш (ядро) жене аймактык
(периферия) 6enrinepi белш ш шыгады. езек доминант
(орталык) тешрепне компонент'шогырландырады.
7. Аймактык белллер баска белллермен салыстырганда
epicriH ен 6ip мацызды кызметш аткарады жене сол epicKe
мш детп.
8. 0зек пен аймактын арасында epicTin орындайтын
кызметш белу жузеге асырылады: кызметпн 6ip б е л ш
езекке, екшип 6aniri аймакка ауысады.
9. 0зек пен аймактын арасындагы шекара бузылган.
10.
0pic белплер1 баска 6ip epicriH езегше ж
аймагы баска epicKe тен болуы мумкш.
Осылайша epic лингвисттердж кы зыгуш ы лы гын
оятты. TiflfliK кубылысты зерттеуде epic ен нетижел1
тесш болып отыр. О йткет, ол Т1лдщ жуйелис кызметш
аныктауга кемектеседь
Р а л ым З.К . Т а р л а н о в « М е т о д ы и п р и н ц и п ы
лингвистического анализа» енбепнде Р. Мейердщ сонау
1910 жылдын езшде-ак семантикалык
ажыратканын айтады:
e p icT iH
уш
TypiH
серия Филологическая
117
1) табиги (агаштардыц, жануарлардыц, дене мушелер,
сез1м кабылдау жэне т.б. атаулары)
2) жасанды (эскери шен атаулары, механизмдердщ
курама белшектершщ т.б. атаулары)
3) жартылай жасанды (ацшылар немесе балыкшылардын терминологиясы, этикалык угымдардын атаулары
т.б.) [11, 192 б.]
Б1ркатар галымдар (Л. Вайсгербер, К. Ройнинг) тшдщ
лексикалык б!рлштершщ арасындагы парадигматикалык
катынастарды, ягни парадигматикалык ергстерд! зерттедь
Баскалары (В. Порциг) синтагматикалык катынастар
жэне e p ic T e p fli зерттеумен айналысты. Сонымен катар
курамаерютер парадигматикалык жэне синтагматикалык
катынастармен байланыскан сездер катары да зерттелдь
Парадигматикалык ep icT ep re камдай да 6ip магыналык
белплер1 уксас эр турл1 лексикалык 6 ip n iK T e p катары,
сездердщ лексика-семантикалык топтары, синонимдер,
антонимдер, сездерд1ц 6ip-6ipiM eH полисемантикалык
магыналары аркылы байланыскан ж иы нты гы, сез
Курастырушы парадигмалар, грамматикалык категориялар
мен сез таптары жатады.
Эдебиеттер
1. Цветков Н.В. Методология компонентного анализа,
его сферы и границы (на материале лексики русского языка):
Д и с.... канд. филол. наук. - М.: РУДН, 1985. — 190 с.
2. Кодухов В.И. Лексико-семантические группы слов.
—Л.: Ленинградский гос. пед. институт, 1995. —48 с.
3. Аханов К. Тш бшзмшщ непздерь —Алматы: Казак
университет!, 1993. - 496 б.
4. Уфимцева А .А . Лексическое значение: принципы
семантического описания лексики. — М.: Наука, 1986.
1 240 с.
Вестник Ц Г У .tt 2 2009
118
5. Покровский М.М. Избранные работы поязыкознанию.
| М.: Изд-во А Н СССР, 1959. - 382 с.
6. Апресян
Ю.Д. Дистрибутный анализ значений и
структурные семантические поля //Лексикографический
сборник. - М.: Государственное издательство иностранных
и национальных словарей, 1962. - Вып. 5. — С. 52- 72.
7. Оразов М. Цазак т ш н щ семантикасы. - Алматы :
Рауан, 1991. —216 б.
8. Ка й д а р F.T. Каз а к т ш ж ш езект1 м э с е л е л е р к
А ктуальны е вопросы казахского языка. — Алматы : А н а
Т1Л1, 1959. - 304 б.
9. Калиев Б. Тш дщ лексика саласындагы лсуйелШ к
м вселеа //Казак тйпнщ кекейтесп мэселелерь - Алматы:
Дайк-Пресс, 1997. — 53-60 бб.
10. Кузнецова А .М . С труктурно — сем антические
параметры в лексике . На материале английского языка.
- М ., 1980. - 380 с.
11. Тарланов З.К. Методы и принципы лингвистического
анализа: Учебник для госуниверситетов Петрозаводск:
Изд-во ПетрГу, 1995, 192с.
Резюме
В данной статье рассматривают ся отношения
лексических единиц в лексико-семантическом поле.
Resume
The relations o f lexical units in lexicol-semanticfield is
examined in this article.
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
288 Кб
Теги
baylanisi, semantikalikh, leksika, 1332, ristegi, kapanova, birlikterdin, juyelilik
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа