close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

1344 mashur-jusip kh jan jane aruakh

код для вставкиСкачать
РЫЛЫМНЖУРНАЛ
А
••
СТОРАНГЫ РОВ АТЫНДАГЫ
Павлод ар
m e m a e k e t t ik
УНИВЕРСИТЕТ!
Ф
И
ЛО
ЛО
ГИ
ЯЛЫ
К(ЕРИ
<1
3'2010
ПМУ ХАБАРШЫСЫ
ВЕСТНИК ПГУ
■■■■■■га !■ ■■■ .<
ВшвВ i l l i n * * * ■
.............■:
Р Ч М и ш н и м н п ш п п и п и
1в1ййвййвввавваавввввввввваввва;
серия ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ
55
0шу8гав«»8№аюагав8ш»шв8шеяввяя88гав81шшв1багаеа№агазогав№зшваопшш
е е ж 82.151.212.2:297
ЖАНЖЭНЕАРУАЦ
Ц. МэшЬур-Жус1п
С. Торайаыров атындавы Павлодар мемлекеттт университет/
К^атардагы окырманга, ягни кепшшкке тусшнеп болу ушш, алдымен
«жан» yFbiMbiHa кайталап назар аударамыз. «Эйелдщ бойына бггкен балага
кырык куннен кешн «жан» салынады»- дегенде, келт1рер двлелдер аз
емес. Соныц шшде катардагы окырман угуына лайык езгерк- кырык ею
куннея кешн балада козталыс пайда болатьшы. Осы орайда сурак тууы
мумюн: «40 кун. еткенде, нэрестеге жан салынса, неге ол 42 куннен кешн
барын козгалыска тусе алады?» БЬ айтар едщ: «Цаз1рп гылымды канша
кемелдецщ десек те, онын эл1 мецгерд! дегеышен камтымагань: элденеше
есе мол болуы ыкгималдыгы осы орайда алга шыгады. Ендеше 40 куннен
кешн салынган жаннын квмепмен iurreri баланыц 42 куннен соц кимылдай
басггауы деректер1не суйенгенде, 6i3 40 кун мен 42 кун аралыгында балада
козгалыс мулде болмауы туралы емес, мумкш болтан ондай босец ерекетп
б1здщ жетшд! дегее техникамыздыц вл1 байкай алмай жатуы да ыктнмал
екешн ескеру кажет. Белгш 6ip адам елер алдында онда басканыц кез1
шала алмайтын, тек дем таусылар карсацындагы ненде кере алатын кубылыс
болуы ыктималдыидн да есте устаган жен. Меселен, коз жумар алдындаFbi
пенденщ бурый о дуннеге аттанган адам аруакгарымен леб1здесш, ол жакгагы
еке- uienieci аруагын шакырып тшдесу факпсш алайык. Эдететп пенделерге
есплменпн, тек жан тапсырар алдындагы адамда оныц «уийшш кулагы»
ашылуы мумкщщпн жокда шытара аламыз ба? Сол тэр1зд1 касындагы
карапайым адамдарга мулде кершбейтщ тек узшгел1 жаткан юсще ушшип
бэтш коз! ашылуы да TipmmiK сырыньщ коп кырлыльнын наш етедь Осы
тусшнепен багамдасак, вл1мге бетпе-бет келгея адам б!з кере алмайтын
кубылыстарды, ягни баягыда кез жумган вке-шешесшщ «жандары» келгенш
Kopin, 6i3 ести алмайтьга олардын сездерш тындауы мумкшдшш елемей:
«Ол ауру болтан соц, боска сандырактап жатыр!»- деген анкау тусшктен
арылатын кез жетп деп санаймыз. MiHe, осы тусшкпен багамдасак, елген
адамныц аруактары бей гг басына куран окуга барган бндерд! Kepin, ecrrin
турады да, 6i3 кермегендоктен, еспмегеадйктен, аруактар Т1лдесу1, козгалысы
туралы сез болтан т.с.с. ецпмелерд! б!р^лердщ оцашада корыкканынан
шатасып, жокты курастыруы ретшде карап келд!*к кой. Енд1 ол адам б[рде
урейлеягенши шатасса да, екшипде шынымея оныц 6i3 кврмейтшдь керу,
еспмейпщй есту Ka6iJKTi пайда болуы мумкш дтн зерделейтш уакыт
жетп.
66
В ест ник ПГУ Ns 3, 2010
81шаав9ш8авв0в8йбеш8аюэаю0авв1?ш1(ш1пашшм 0<ждд0«абашавюа9юе№188вдиан8
Мше, осы тургыдан батамдасак, бейсенб1 куш тунде шелпек nicipin,
куран окып жургеээ атайындардьщ ушне аруактар шынымен келед1, тек ол
б!здщ карапайым кез1м1зге кершбейда. Ал, МэшЬур-Жусш тэр1зди эулие
адамдардьщ пер1штемен сукбаттасуын ecTireu оныц аткосшысы Имангали
Маненовгыц б!рде:
-Ата, ci 3 бдреумен вдгШелесш отырсыз гои. Оныц ёвшн 6i3 еспмеймйз,
ci3 тыцдап турсыз. Соны 6 i3re айтыцызшы!- дегенде, МашИур-Жусш
атамыздыц:
- Оны 6 iny саган кажет емес,- дегеш де б елгш жэйт.
МздиИур-Жусш атамыз tiepinrreMeH тодесе б1лгшдастш де, m i влмей
турып, жетк1н, кыркын берпзш, esi: «Меийгур-Жусштщ аруагына Кудай
рахмет айласын!- децдер»- деп айтканы да молш. Ол аз болса, кешн кецес
укаметшщ казак окыгандарын репрессияга ушырататынын бш п, Kinii баласы
Мухаммедфазылды ipi окуга яабермей койганы, окуы щазшн болтан соц да,
екеш з 1937 жыл кыргынынан аман калганы белгш . М эпйур-Ж уеш сондайак содан кешн согыс басталатынын, казак же pine орыстар каптап келетшш
(1954 жылгы «Тын, игеру» науканы тек eric келемш квбейту емес, алдыман
орыстандыру ушш орталыкка керек болтаны да ендц айкындалып жатыр емес
пе?) - барда ecxepTin кеткен.
Сонда бейсенб1 куш уйге келш конып, бвдщ куран дэметуншер олгш
адамдардьщ жаны ма, жок жанга арка суйеген аруагы ма? Б1з отан кесш жауан
бере алмаймыз, тек жан мен аруак байланысы бар екеншв кез жеткЬе аламыз.
27.11.2005
жылы Павлодарда турган Назымхан атаныц уйшде конак
отырганда, Кайырболат Жандеркеулы Бикенов айткан ацпме:
-1948 жылы Еюбастуз каласында «Кольцевой»- деп аталатын густа 10
уй турамыз. Мен in руым-Кулж шпнде Сексен. К^асымда- Жаку нов Тэкен,
Хамитов Алтай деген жцтгтер бар. Кдлс пшнде караша, желтоксанныц 6 ipi
болу керек 6 i3 «Жаца-жол»- деген елдц мекеншт шыгып, Кдрасуга карай гын
Эйтен деген жерге бет алдык. Мшгешм13- УАЗ, андай-мундай кары иды елец
кылмайды, агып отырады. Сол кезде мен айттым:
-Жлпттер, алдымен атаныц басына (МэшЬур-Жусш кесенесш «атаныц
басы»- деп сейлейм1з гой) согьш, куран окып, содан кешн dpi барайык.
Тэкен айтты:
-Жок, ол болмайды. Ж олда бурылмай, тура журсек, Эйтенге тез
жeтeмiз.
Б1з келе жатырмыз. Жер бетш ак кар жалкан. Sip кезде сокпак жолдан
нагыз каскырдын i3i кершдь
-Осы 1зден айрылмайык!- деп шу-шу erin, сол 1здщ соцынан агызып
келем1з. Eip кезде эл п i3 таусылып, жок болып Kerri гой. Б1з ац-тацбыз. «1здщ
басы бар да, аягы болмауы капай?»- - дейм!з. Содан кейш жан-жагымызга
карасак, 6 i3 ЖYpiп отырып сол «бармаймыз»- деген МэшЬур-Жусш ата
кесешсэде тцэелш токтаппыз. Сонда мен даурыктым:
серия ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ
67
риюмяввтвшаюаеяшашдаюввшватпдишиаЕЖЕЕвд^^
- Батана «бармаймыз»- деп едщдер. Mi не, ата ез1 к ел и р н т Foil!
Аналардыц ecrepi mbiFbin Kerri, тусе калып, атаныц кесенеаж аяндады.
Барып куран окыдык.
Мше, МэпЛур-Жусш атамыздыц аруагыныц жок каскырдыц i3iH
керсетш, «куран окысын!»- деп, тура ез басына алып келгешн осылай
ацгарып едак,- деп, эцпмесш тужырды К^айырболат.
Баянауыл ауданындагы Б1рл1к ауылы тургыны Макпал Советкызы
Ботинаныц 2000 жылы ербеткен ецпмесш келт!решк:
- Агам Амандык Советулы Ботин Караганды университетш б тр д ь
Сокыршек болып, ауруханага туседь CoKbipinieri жарылып Kerin, агамыз кез
жумады foh. Сонда ол оз1шя кеп бурын о дуниелш болган атам мен ажемд1
керген екен. Амандык ежеме айтыпты:
-Мещ С1здерге лаберд!,- деп. Сонда ежем:
-Сен ал1 жассыц! Эке-шешеце бар. Сен ем1рдщ кызыгын ел1 керген
жоксыц,- деген екен.... Енда агам бурыльш караса, экем мен шешем алыста
тур екен. Бул соларга карай кол созады, колы жетпейдь TaFbi эжеме барады.
джем сонда агама урсыпггы:
-«Бар»- дедам гой. Сен окуыцды 6iTipin, еке-шешецнщ у м т н акта!- деп
журш KeTinri.
Mil©, бул эцпмеден не туюге болады? дрине, ажал тура келсе, $жесМц
ара Tycyi оны куткара алмайды.
11.02.2010 жылы ерютеген Гулдана Каблахаткызы Елемесова эцимесгн
келтхреЩк:
-1991 жылгы караша айында эпкем Гул1м екеум*з бейсенбг куш тунде
бурынгы дэстур бойынша шелпек nicipAiK. Сонда шерплген эцгше:
-Б13Д1Науылда, ягни Баянауыл ауданы, Жумат Шанин атьшдагы совхозда
(Ka3ip оны «КуркелЬь деп те атайды) Жацбырбай деген Kici турады. Сонда
еспгешм: Жацбырбай ушне арак сштеп, келиш келсе, не 6ip адамдарга
жаман кылык керсетсе, тусшде акее| кара кшм кит, те piс карап шегшшектеп
барып уйге к!ред1 екен. Ал, ендг Жацбырбай 6ip адамдарга кайырымдылык
кемек жасаса, ягни не шебш уюссе, не 6ip сый-сияпат керсетсе, тусшде
eKeci ак кшммен келш, жаркын жузбен еЫктен шегшшектемей, тура басып,
кул!МС1реп келе жатады екен. Танертец сол кергенш шешесше баяндаса,
meuieci:
-Экец разы болган екен!- деп шаттанады екен.
Будан не ацгаруга болады? Адамдар елгеннен кешн, оныц аруактары
Tipi журген ез урпагыныц iciie бей-жай карамайды, ез куптауын, ш мшеуш
6 w ip in , баласын оц жолга салгысы келш турады. Демек аруактар да осал
куш емес: олар унем! ез niKipm бивдрт отыра алады.
Осы орайда МешЬур-Жусш атамыздыц елген адам жаныныц eKire
бел1нетнн, 6ipiHinici- pyx жан жан не жумакта, не тозакта орын алса, екшпн
68
Вестник ПГУ № 3, 2010
рауан жанньщ бейггтерге жерленген адам суйектерш кузетш, еткен-кеткен нен
куран двмететпи туралы ескерткендерш кайталап еске салгымыз келед!.
17.07. 2009 ж. Павлодар каласында зейнгтакы берегли орында кезек
тосып отырганда, тугаи Ернар Жещсуяы Мукатаев эцпмесш келтсрешк:
-Бала кезшде атам каксап отырушы ед1: «Бештгердш корыкпа, онда
жын-шайтан болмайды. Н иеш ш дурыс, ак болса, кашан да Алла кемек
бередь Кейде тунде уйыктамаган бала атаулы сол беШттер мацайында
жупрш ж уретз. Сонда ай жарыгы астында болу керек, 7-8 жастагы менен
ересек 8-9 жасар бала Ерлан меш туртш:
Кердщ бе? Анда (ягни бейгг мацында) 6 ipey журген сиякты,
деп куб1рлед1 .
Сол сезд! ест1ген соц, мен де бе&тке жакындап уци ш м . Сонда
ацдаганым- устьбасына аппак киш киген 6 ipey журген тэрхздо. Аягы
кер£йбейд1* 6 ipaK колыныц ербещегеш байкалады. Басына кез салсац, беёйц
иеп, бастыи жогаргы жагы кергнвдь Алдымен 6ip сулбаны аужайладым.
Кешн тагы жакындап барганда, уш сулба кердадц. Тым таяу баруга да,
дыбыс беруге де, рас, корыктым. Олар да б1зге карай жылжыган жок, тек
ездер1 карацдап, ерсш-карсылы журд1 де койды. Кейде баламыз гой, туш
бойы шулап журем1з. Сонда ацдаганым- кун шыга бастаганда, элп елестер
жок болып кетедь Осы кергендер1мд 1 ертещнде атама мол!мдедам емес пе?
Атам сонда: «1^орыкпа! Олар саган жамандык жасамайды»,- дед1. Эжем
болса, куйш-nicin:
-Ей, бейгг жакка неге барасыц? Барма, жолама оларга!- деда.
Атам шегеледЦ:
-Барам десе, бара берсш! Bipag корыкпасын!
-Жур, аруактарды керешк!- деп, кейде ею бала бейптерге таясак, ол
аруак^ар кершбей калатьш. Ад 4-5 бала жиналган свтге кврнстш ещ. Осыны айгсац,
б!реулер сенбейдь взщ кадалып сурагасьщ тэппштеп опгырганым гой.
Шсгул Каликызыныц (1950 ж. туып, Шыгыс Казакетан облысы
Кекпекп ауданындагы «¥лпл! малшы» ауылында 30 жыл дэр^гер болып
icTeren) эцпмеа:
-Eip бизнесмен жптг жеке менппк машинасымен келе жатып, аварияга
ушырап, ек1 ай ес-туссЬ жатады. Eip куш туаднде калыц жиын, той болып
жатканын кередк Онда бэр! тамак шил отыр. Eip аксакал елге косылмай,
босагада тамак пппей жалгыз отыр.
-Аксакал, неге мунда отырсыз? Неге жогары шыгып, дэмнен
ауыз тимейшз?
-Ой, шырагым, мунда ас iiuin, мез- мейрам болып жаткандар- балалары
хатым туе1ргшдер. Ал, менщ жалгыз улым бар. Ол ешкашан хатым тус 1рген
жок. Мешц жудеп босагада отырганымныц мэшсьсол,- деп, баласыныц
мекен-жайыи хабарлап, сезш аяктайды.
серия ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ
69
ИЕта8В1ООШ(ЮВШ™>ИйаЮ68ЮвИйа8ШО[ЖЮХЯЕШШВ1НШ^8ае8Ю0ИИ88Ша8Ш98Ш8
Ояна келсе, Tyci екен. Тац калып, кощл су рай келгея 6ip д осы на керген
TyciH баяндайды. Досы езшдейд1:
-Д авай барайы к- Сол айты лган ж ерде сондай адам бар ма
екен?- дейдь
Булар барса, сол сез болтан орында расында сондай ж1пт турады екен.
©3i жумыс ктемевдц, ейел1 де одан кетш калган. Булар сурайды:
-Экеце хатым туардщ бе?
-К,айдан TycipeM, менде тук жок кой.
Сонда бай ж1пт езеурейд1:
-Мен, расында шылкыган бай ед1м. Аварияга ушыраганда, елш кетсем,
бар жиган-тергешм туккетурмайдыекен. Кел, мен сенщ экеце хатым Tycipin
берудщ бар шыгынын Kerepin алайын- деп, хатым TycipTKi3inTi. Содан кейш
елп кедейге жумыс тауьга 6epinii. Ол лапт арак iniyiH де койып, ейел 1не
кайта косылып, балаларын дурыс ecipreH екен дейдь
Мдне, бул да аруакгардыц карап жатпайтынын, акылды деген зиял ынын
туане Kipiu, улына кемек уйымдастырганын т.с.с. делелдей алады.
Тагы 6ip мысал келт1решк. «Ата конысы Баянауыл ауданындагы
Жасыбай келiне карасты Жанбакы дегш жер болып келетш, руы- Уак Тацат
Куанулы Ахатовтьщ 2009 жылгы 22 маусымда орта Fa салган дереп:
-MeniH экемшц niemeci вбенкызы (1905-1996) маган осы вцпмеш 1995
жылы жетшзш едк
-Косшыгулулы Эбен деген мешц екем елгеннен кейш менщ анам
Зейнолла деген молдага турмыска шьп'ады. Менщ шешем адуынды болган
екен, 6ip куш «Бул уйдщ Tepi кайсысы, Kepi кайсысы?»- дептт. Зейнолла
менщ шеШёмдц ягни токалын ертш алып, ecici корымдагы зиратка алый
барады. Туе Ke3i болса керек, 6ip дуга оки бастайды. Сол кезде бешт
арасындагы суйектердщ жан дауысы шыга бастайды. TinTi б1р^лер1шн
е зщ щ аты-ж енш атаганы анык еетшед!. Сонда текаппарлыкпен 6ip
кезде артык езеуреген менщ шешем (Майда Эбенкызы) куйеу1нен KemipiM
сурап, жалынып:
-Енд! айтканыцды орындаймын!- дейдь-Будан бы лай кырсыгып
сейлегетмд 1 де коямын!- деп уеде бередь
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекетпк университетшщ
студент! Мелд 1р Бораншашкызы Дауанньщ (1983 ж. туган) 22.05.2006 жылы
айткан ецпм еа.
-2004 жылы 24-27 кыркуйекте Москва каласындагы №13 калалык
ауруханада мешц омырткама операция жасалды. OftTeyip наркоздан
кешнп уйкы кезшде сезшгешмдй баяндайын. ¥ зак уакьгг носилкада жатыр
екенмш деймш. Сол кезде тещ рекп кара туман баскан. Эйтеуар жер бетшде
екендММ1сезшедь Жацбыр жауып еткен Tepi3fli болып, б 1ртурл1 салкын леп
бшнедь Оц жагымда басымнан аягыма дешн
турегеп турган кшец
70
Вестник ПГУ № 3, 2010
ешктер екен деймш. Меселен, бурын елген менщ туыскандарым тур екен.
Ец алдында- атам Мухаммед Hecip Дауан (80 жасында 1996 жылы кез
жумган). Оныц касында-эжем Магира (ол Kici 82 жасында 2003 ж. елген),
Оган [ргелвс орын алган туган щ м (1999 ж. 11 жасында кайтыс болган).
Осы ушеуш анык кердгм. Сол жагымда да- кшец ejiiicrep, кез 1М керген
таныс туыстарым. Олардыц шшде-эке-шешем де бар. Bepi eiiipen мешмен
коштасып жатыр. Мен ойлаймын: «Неге булар мешмен коштасады?» Сол
кезде оларды жубату yuiiH орнымнан турып, артыма карасам, мешц ол1
денем жатыр екен деймш 0 зш турегеп сол шй денеме карап тур екенм1 н
деймш. Сол кезде бажайлаймын: «Мен ел1мш бе, TipiMiu бе?» 1зшше менде
коркыныш пайда болды. Олар жабылып:
-Ботам, сен 61зд1 неге тастап кеттщ?!- дейдь Мен дауласам:
-Мен TipiMiH,- деп.
Bip кызыгы- мен оларды естш турмын, ал олар меш ест!мейд1. Сол
кезде елген атам буйырады:
-Жылдам жинал, кетем1з!- дейдь
Маган эжем урсады:
-Сеш епш м шакырган жок, сен каласыц- дейд 1 .
Мен бурын кайтыс болган бауырларымды устап алып, пайымдап
турмын: «Сагындым Foft, осылармен Kerin калайын ба?»
Сол кезде эжем туйлигедц:
-Сен каласыц, сенщ шаруац эл 1 6irK€H жок.
Сол кезде мен ренжш, тесепме кайта барып жаттым. Сонда тебеден
терт nepiurre кап-кара болып ушып келедь Мен шамалаймын: «Булар жан
алатын эз 1решл екен!»- деп.
Носилканыц бас жак кулагында- eici nepiurre, аяк жак кулагында- ею
першгге. Меш олар асханага экетш бара жаткан тэр13Д1. Oirreyip жерден
5-6 метр кетерш енде, Ардак деген досым топты жарып, меш куып, ещреп
жур:
-Сен елще керексщ гой!-дейдь
Сол кезде Ардакты муаркеп, аяк жагымнан бас тан, кеудеме дешн 6 ip
куш тарагандай болды. Ендц 6 ip сэтте мен катты кушещп, ©з1мд 1 байлаган
жiптepдi узш ж 1берд1м де, тебеден жерге карай умтылып:
-Я хочу жить!- деп бакырып, ceicipin TycTiM. Сол уакытта туыстар 6 ip6 ipiMi3,iu устап, солкылдап жыладык. Мен сонда кез1мд1 ашып калдым.
К,асымда турган медбикелер болса, мешц ce 3iMe орай:
-Да, да, ты будешь жить!- деп, кайтадан укол 6epin, меш жаткызды.
Mira, бул эцпмеден не туйемйз? Белгш 6ip туысына Kayin тенгенде,
аруактардыц б1разы тагдырга мойынсунушылык танытса, енд] 6ipa3bi
тагдырга багынбай, жас адамды агнмге кимайтынын эйгшеп тур. «Сол
ниеттес аруактардыц ти еп н Алла ecKepin, осы 6ip жас адамды ел!мнен
серия ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ
71
Ь8ШШ1ГОШ@ЯВ001» Щ 880«й№ШйШ83Ш8аИ1ейЯ1Я«1ЯОТУ»1Ю^
ал ып калды»- деп багымдасак, тагы да тек Tipi адам емес, аруактарда да
ип ниетгер бол атынын, ол тшектерд1 Алланьщ ecKepyi мумкшдйтн, сез жок,
адгарамыз.
Аруак дегеннен шыгады. 1932 жылгы апгган елгендердщ 6 ipa3bi шала
комшш, олардыц белшген аяк- колдары эр жерде ашык жатуы мумкш
екенш ескерсек, сол деве белшектерш жалац аяк басып эту де зобапац
тугыза алатынын ескермей кете алмаймыз. Сол кезде Павлодар облысы
Баянауыл ауданы «BiprciK» деген селода турман Кабибала Оразалиннщ (руыКулж ншнде Шобалай, 1941 жылы туган, мамандыгы- зоотехник) ецпмесш
келт 1решк:
-1961 жылдьщ май айыньщ аяк кезь Экем 6ip жерден «ки экел»- дерен.
Мен Баянга жун апардым. 0мipжaн сонда калды, мен кейш кайттым. 1щрде
экейдщ ки туралы тапсм рмасы ес 1ме тусп, Караадырка бу рылдым. Кыстауда
eunciM жок, 6dpi жайлауга Kemin кеткен болу керек. М ш машинамен кеп тура
калдым. Машинанъщ арткы бортын аштым. Sip кезде денем д1р ете тусп.
031М б1рдецеден сескенгендей болып, борттыц 6 ip жагын рана жаптым да,
кабинара Kipin алып, оныц эйш к-eciriH 6 eiciTTiM. Кудыктан 6ip ^ шыккандай
болды. 03i жарык отка уксайды. Мен кара терге туспм , машинага от
алдырдым. «Туздын булата»- деген жерге келгенде, туз да кып-кызыл болды.
£»opiHEH кызыл кан шыгып жаткан тэр1зда. Bip кезде 6i3re беттеген машина
шамыныц жарыгы кер 1нд1 . Сол машина жарыгын керген соц, манайдагы
елпшдеген жарыктар басыла бас гады. Ал, машина агып ете бердь Мен де
машинаны журпзш уйге жетпм. Уйге к!рд1м де, куладым. Жатый, уйыктап
KerinniH. Кез ашсам, экем касымда отыр. Содан ауырып, 6 ip аяк, 6 ip колы м
жансыздангандай, кимылсыз калды. М айкайыцдагы ауруханага Meni
жаткызды. Менщ касымда Жасыбайдан кел ген 6 ip шал болды. Мен туш
боны сойлеп, уйыктаманпын. Тацертец сол аксакал сурады:
-Эке-шешец бар ма?
-Бар.
-Сен маган бутан дейш не кергешщц тугел айт!- дед 1 ш ал Мен баяндай
бастадым. Шал тужырды:
-Сатан баска ем керек.
Майкайьщнан 6 ip немере агайым келда, экей де жетп. А д менорнымнан
тура алмаймыа Экей дэрйгерлермен сейлестть Ол уакытта ауруханадан
кайта шыту да киын. Сол кезде Акшиман деген жерде К^айса деген ешш
туратын. Экем Meni сотан апарды. Ол Kici менщ тамырымды устадыда, 6 ip
домбыра алып, 6ip куй тарткандай болды. Содан кейш экеме айтгы:
Bip жерде ульщ кезшде дурыстап кемшмеген елш жас бала суйегш
басып кеткен екен. Мен Ka3ip у п т р е м ш Содан кейш маган уш кабат
келесщ,- деда.
72
Вестник ПГУ № 3, 2010
С онан соц алдымен ж ансы з калган о ц кол, кеш н оц ая к жазылды.
К^аз1р гы лы м да дэлелденгендей, ту стщ копиплiri кундазп бгш еген ic rin
жал гас ы тар!ЗД 1 алдам ш ы 61рдемелер б о лса да, о н ы ц арасы нда адам га
ескерту турш д е кершгендер1 болаты ны н д а ескерген жен. Маселен, CepiK
Рабдуф айы зулы И сабековты ц (30.10.1950 ж. туган, улты татар) 23.11.2005
ж. айткан эц п м е с ш келтсрешк:
-1990 ж ы лдар болу керек. Уйы ктап жатып, 6 ip кезде е з ш аспанга ушып,
кетерьте бастаган екенмш деймш . А спанда буры н елген Kiciuep уш ып ж ур
екен. Мен оларга барганы м ж ок. Енда 6 ip ал канта ш уы лдам аган унш з топ
ж инала калган екен. Мен conapFa ж акы ндаганда, оларды ц ш пнде мен эжемд!
таптым. У стщ де баркы т камзол, басы нда- орам ад аягы нда- Meci. Мен таяган
соц, олар жинала бастады. Мешмен Т1лдеспейдг «Н еге т1лдеспейд1?>>- деп
уайымдадым да, мен де кайтып кетп м . О яна келсем, т у с ш ек еа
Тагы б1рде т у н м д е кетерьтш уш ып, б[р ж ерге барганда, ондагылар
маган:
‘Кал осында,- дедь
Мен:
-Балаларым жас, мен калмаймын!- дедам.
Оянсам, 6 ip колыммен- жастыкты, екш пп колыммен кызым Элияны
куш акгап жатырмын.
Туйш: «Ол жакгагылардыц «Цал!»- д е г ш ж айтушы адамныц тусш де
калмауы оныц eMipimn узакка созыларына мецзеу бола алады».
Ka 3 ip бул жактагы мусылмандардыц басым к е г а ш л т арак урттаган
xiciHi жаратпаса, о дуниедеп аруактардыц к е п ш ш п рана емес, 6 epi де
iniy#i макулдамайды деуге де непз бар. Соныц 6 ip Kepimci- МашЬур-Ж усш
шыгармаларын жинауга, ягни М эш Ьуртануга елеут у лес косып келген, каз!р
Баянауыл селосында туратын Т елгпберген Алдабергеновтыц (1932 ж. туган)
30.08.2006 ж. айткан ецп м еск
-Будан 3-4 жыл бурын Ш угаев Кабыкен деген Kici кайтыс болды. Жерле/
кезш де елген адамны ц ж алгы з улы Х амидолла (жасы 50-де) мае куш
булгаландап келш, менщ касыма туруга ыцгайланды. Мен каткыл унмея:
-М унда туруга болмайды, сен inrin алгансыц!- деп, оны кайтардым.
Ж е зд еа Ж умат та оган з1рюлдедь Ол сумхрейш кейш ш еп н д ь Жерлеу
аякгалып, 6 e p iM i3 ез ушмйзге тарасты к Б1з кеткен соц маркумныц сол
жарымес улына ерген 2-3 жас жптг косылып, аракты едлтеген гой. Аракты
тамамдап, бул ппргандер уйкыга бас койганнан кейш, елш шыккан бел мед ен
шыцгырган бала даусы еетшген соц, 6 epi атып ту рады. Шам жанып тур.
Караса, ол белмеде ешюм жок. Бул жнтггер шыцгырган дауыстан атып
турса, 1ргелес орын алып уйыктап жаткан 15-16- даты кыз бала оянбалты.
Ертещ нде булар сураса, ол ештеце еепмеген. Сейтсе, арак татпауы ез
алдына, бул бала мепптке барып, дерет алып, тесекке бас койган екен. Мше,
серия ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ
73
8Ш 001Ж 8вК№ВК!8Ш 88№ 8}авеШШ 2В 8Ш е 8Ш 88£ЕК8ШбаШвд1 8 еВШ8ВШШШШШШ 6Ш е
бул жацап>1 улдардыц арак imKoiiie аруактардыц риза болмауыныц 6enrici
рой деп шамалаймын. «Аруактар боска жатпай, ездер1не унамагандарга
зардап шекпре ала ма?»- деген сауашра йрелсек, тары да МэшЬур-Жусш
атамыздыц кесевесшде сакдалган шайнек, лампмны алгандарга не болтаный
да багамдауды жен кердж. 1932 жылы туган Слямбек Дамашевка сез
берешк:
-Менщ екем айтып еда. 1939-1940 жылдардыц бгрщде К,асым деген
азамат бдещ щ жумсауымен Ескелдцге, ягни МешЬур-Жусщ денес! жаткан
кесокге барганда, шайнек пен лампа алып, оны сол сураган адамга апарып
6 e p in , койды ep icK e шыгарады. Осы ^ызылшшкте кеншсш дойды айдап,
уйше келш, атган тусейш десе, тусе алмайды. Ол айгай салып эйелше
айтады:
-Аттан тусе алмай турмын!- деп.
эйел! комекке б1реулерд1 шакырып, акыры 6 a p i жабылып аттан T ycipin,
уйге экелш тосекке жаткызган екен. Содан ол ауырып жатып алган; T in r i
ене боны тёсше бастаган. Аксакалдар кеШген:
-Неге алдыц? Енд! соны кайта апару керек.
Ондайда апарушы 61реу лып erin табыла коя ма? Тунде тусшде МэшЬурЖусш атаны керш, бул ещреген:
-Keiuipe rep, алганымды кайта апарьш берешн,- деген.
МэшЬур-Жусш атамыз ол сезге ж1б1меген;
- 0 з жазацды езщ кетер1п, осылай жата бер!- деп, зерл1 унмен т!л
каткан.
Содан ол адам 4-5 жыл ауырып, кинальш жатыпты. Экей айтады:
-Денес1 шстенш кеткен сон, оныц касына ешшм бармады. «Мерез»- дейд1
гой, ipiH шыгып турады. Содан кешн жерлейтш адам табылмай, экей аузымурньт тацып ап, оны жуган Содан кешн жерлеген.
Будан шыгатын корытынды: «Ару а к атаулыны елген жансыз дене
есебшде карап, оларды корлайтын ic ic r e y re болмайды. Бул дуниедеп артык
кеткендер кебшесе колма-кол жазаланбай, бул жакта шалкып, масайрап
жургенмен, о дуниеде мецп тозак отына кемшедь Сонымен 6 ip r e ара-тура
болсын, колма-кол жаза болатмнын б!з осы мысалдан K epin отырмыз».
Алланыц KyAiperiae шек келт1рудщ e 3i ayыр куне екеш ез алдына. Алла
icine, Алла жумсаган першггелер эрекет1не бакылау жасамак болгандардыц
колма-кол жазаланганы туралы 61зде дерек бар. 1937 жылы туган, руыТулпар, 1961 жылдан МешЬур-Жусш кесежане 18 шакырымтуратын «Жана
жол» совхозы нда ecenuii болып icrereH, кешн 1964 жылдан бастап Ka3ipri
Еюбастуз ауданы Комсомол совхозына жакын «Ушкел1ншею>- деген жерде
кызмет аткарган Бурютбай Мадиншн, менщ, Куандыктыц, петер1ме келш
отырып, бершген сауалдарга орай 2006 жьшдыц 14 маусымында шерткен
ецпмеск
74
Вестник ПГУ № 3, 2010
-Мен 6 ipeyre зират салуга 5 датыстандык алып бардым. Олардьщ oipi
мы надай эцпм е айтты:
-Bip аксакал кайтыс болып, оны жерлеу кезшде ею студент пысыксып,
журтка бмдормей, керге тындайтын аппарат орнатып, оган жалтатан
сымынын 6 ip ушьш сол керден елу кадамдай жерге жетюзш, оран тары 6 ip
тыцдагыш жалтайды гой!
9лнс кем ш п, журт таран, ягни ец соцы кырык кадам керден алыстаган
сон, эл п екеудщ 6 ipeyi екш нппж: «Ундеме!»- деген белп беред1 де, eKiHniici
тыцдагышка кулагын тесей калады. Сол кезде yniiHnii 6 ipey олардьщ
кимылын сырттан бакылап турады. Сол сетте «белп» берген 6ipiHuiici
де, тыцдамак болтан eKiHinici де жалп e rin , жерге кулап туседь Бакылап
журген yniiHnii сорайып жаткан оларта жетш барса, eKtyi де кайтпас сапарта
аттанып кеткен екен.
Бул ецпмеш ecTin отырган менщ, ягни Куандык МэшЬур-Жусштщ
ой корытындым бы лай болды: «Ш ындап карастырсак, жер бетш деп
адамдардьщ берщ щ бшгешнен де бiлмeгeндepi кеп болып кала беред 1 той.
Bi3 далбасалап кш ш жазамыз, оныц жетктнстерщш катар агатгыктары да
кешн кеп болып шытуы ыктимал екшдЫ н де ескерген жен болар. Сейтсе
де Аллата тана сыйынып, Алладан тана кемек-жердем Т1лей отырып, Алла
берген азын-аулак Ka6 ijETiMi3re суйенш, адамдарды Алла жолына батыттау
максатындаты и п ниетпен тана 63iMi3me туйш жасасак, бул ойымызды
Алла куптар (адамдар сенсе де, сенбесе де, ездер! биюш) деген ниетпен
мына ойларымызды ортата саламыз: «Адамдардьщ натыз шындыкты бшуге
умтылуы дурыс. Алайда Алла жолын жер бетшде насих array шы дш иелершщ
ескерту1не шубе келпрш , оны Ka3ipri «жетшдЬ> деген техника кемепмен
тексермек болуды Алла тарапынан куптау жок екендап осы эрекет кезшде
ап-айкын бш щ ц емес пе?! Ендеше дуранда айтылтан дш кагидаларына
шек келт!ру сол азаматтар тупл ен, бш м паз деген талымды да кегертпейд!
деуге нвпз толык!»
Сез соцында адам кермейтш кубылыстарды адамнан санасы кеп
томен ат кору! туралы ецпмеш усынсак, ол да Алла еддаретшщ сыры сан
алуан екешне дэдал коса алады. Таты да келш отырган конактардан енпме
с урагыш эдет 1м бойынша (кейбАр адамдардьщ меш «мылжыц шал» деу1нв де
нвпз аз емес-ау!) белгш 6 ip эцпменщ тууына себешш болсам керек. Б 1здщ
патерге келш отырган Баянауыл ауданы, Куркел1 деген селотуртыны Рысты
Ракымбайкызы Касымова (10.08.1955 ж. тутан) эцпмезд:
-Бурыиры «Южный» совхозы Шоман елд! мекеншде кузджуш epicreu
мал кеш келдь Мен койдьщ алдынан шыгып, оны кората айдап, камасута
жубайым ^аблахат Елемесулына кемектеспек болдым. Бул кезде кас
карайып, кун батып кеткен К'аблахат ат устшде маган:
-Сен жылкыны кайтарсацшы!- дедь
сер ия ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ
75
8юев1вшж8шеаюо8ш8а1адо1шюмввимо1иоо8ж№вв9шооийаю88вюаю8аве9июмн8
Ж ы л к ы болса, зи р атка т ая у ж ай ы л ы п ж у р д ь М ен ж аяу бары п кайы руды
ойлады м. С ол к езд е зи р ат басы н да у -ш у естицц: еркек , е й ел дауы стар ы
арал ас ш ы гы п ж атты да, мен ш ош ы п Kerin, Kepi том п ац д ад ы м . С ей тсем ,
у -ш у д ау ы сты ^ а б л а х а т т а е сп ге н екен. А л ы стау ту р тан оган, эри не, б эсе ц
естш се, ал, ж аяу ж урген м атан сонш а катты е с т ш п ед к М ен соны К ,аблахатка
дауы стап e c K e p T i n ед1м, ол:
-К о ры к п а, зи р атта он д ай -о н д ай б о л а береди,- д еп, 63i а т к а MiHin бары п,
ж ы лкы ны KopaFa ай д ап келдц. Э рине, ж ы л к ы ны т у н д е к о р а га к ам ап алам ы з,
cc 6e 6i алды нда ж ы л к ы н ы ц ш етк е ш ы к к ан ы н ы ц ж огал ап кеткеш д е болтан.
Ж осалы д а ту р атьш 6ip ту ы с ы м ы з б гёд Д осы эщ !м ем 1зд1 еспгеннен кеш н:
-М ен каз1р зи р атты ц к асы н ан т у н ге к ар ай атпен ж уре алм айм ы н. А ты м
ж урм ей кояды ,- дейдц.
О сы о р ай д а адам елгеннен кеш н, ж анны ц: «рух ж ан », «р ау ан ж ан »
бо л ы п б ел ш етп п , рух ж ан ш ж у м ак , не т о зак т ан о р ы н алса, рауан ж ан н ы ц
б е ш т ге п елген ад ам денесш Ky3eTeriHi ту р ал ы М эш Ь у р - Ж у с ш атам ы зды ц
ж азтан ы н к а й та л а п еск е ал ам ы з. Д е м е к э ц п м е а й ту ш ы та еетш ген ш у
«рауан» ж ан д ар д ьщ к еп п а cep>eHi жем1с1 д есек , соны адам к ер е алм аса да,
а т к ер е алады . А т к е р ш турган ды ктан , а я к басп ай кояды да, т е к т ш ж о к
болтанды ктан, 6i3re ж е п а з е алм айды . А д 6i3А л л а берген акы дцы н к ем еп м ен
М еш Ъ ур-Ж усш атам ы з к ал д ы ртан т у ш н д ер ге жугш у1м1з керек.
Резюме
В статье анализируются высказывания М.Ж.Копеева о душе и
духах, приводятся примеры, показывающие их сверхъестественные
способности.
Resum e
In the article we can see the analisis o f Mashkhur Zhusips sayings
about soul and spirits. The auther gies examples o f his increfible op­
portunities.
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
416 Кб
Теги
aruakh, jan, jusip, 1344, jane, mashup
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа