close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

1381 ibraeva a. a. islyam k. s metaforanin paremiyadagi funkciyalari

код для вставкиСкачать
1®8М 1811-1823
л|І
ПМУ 2Ш1&ірШУ(0У
іа с т д ж ІПІГУ
ФИІЮЛООШІЫЦ СЕРЖ
ссрия Филологическая
53
УДК 81”373.612.2
МЕТАФОРАНЫҢ ПАРЕМИЯДАҒЫ ФУНКЦИЯЛАРЫ
А.А. Ибраева, К.С. Ислям
С. Торайғыров атындағы Павлодар мөмлөкөттік
университөті
Ауыспалы мағынаны зертгеу барысында тап осы проблематикаға байланысты тіл білімімен (лингвистикамен) жиналған үлкен
теориялық қорға сүйену қажет. Сондай түбегейпі зерттеулерді
жүргізген А.А. Потебни, В.В. Виноградов, А.Н. Ефимов, О.С. Ахманова, А.Н. Леонтьев, Н.Д. Арутюнова, А. Бекгурсынов, М.Балақаев, Б.Хасанов, А.Болғанбайүлы, Ғ.Қалиүлы, А.С.Сабанбаева, Б.А,Қасымов сияқты тағы да көптеген басқа ғалымдар туынды бейнелі магыналардың ец күрделі табиғатына жарық төгеді [ 1].
Қазіргі тіл білімінде соңғы уақытта стилистикалық, теориялық жөне практикалық мөселелеріне деген назар күшейді, себебі бүл тілдің жүмыс жасау мөселесі сияқты маңызды жөне
мәнді проблемалардың бірімен байланысты.
Сондай-ақ, қазақ, орыс жөне неміс тілдерінің тіл білімінде
де бүл мөселелерге ерекше назар аударылған. Осыған дәлел
тілдердің стилистикасына арналған бірнеше зерттеулер жарияланған, сонымен қатар жеке ақындар мен жазушылардың тілі
мен стиліне көп көңіл бөлінген болатын.
Әрбір тілде метафора туралы білімдер болады, яғни заттың
едеттегі атауын қандай болмасын сипат белгісіне нүсқау қорытатын айтылумен ауыстыру. Нөтижесінде ойда бейнелілік, жаңа
реңк пайда болады.
Өз кезегінде метафора, түп нүсқаға қарағанда, сөздің лексикалық мағынасының ерекшеліктерін тауып, адам ақылының
сыртқы қабылдауына эмоционалды және экспрессивті әсерін
көбірек тигізеді. Олар айтылатын мәнінің өзімен үсынылатын
тереңдікті түсінуге жөне ең негізгі бастаушы ойды ерекшелеуге
54
Вестник ПГУЛІ2, 2008
көмектеседі. Мысалы,шешен халыққатекқанане туралы сөйлеп
жатқанымен емес, сонымен қатар қалай сөйлеп жатқанымен әсер
етеді. Нағырақ айтқанда сөзбен, себебі өнерде ауыспалы мағынадағы сөзді орынды қолдану бастауыш рольді ойнайды, мысалы риторикада (шешендік өнерде). Сол сөз шешенге айтып жатқан сөздерінің тереңцігін тындаушыға жеткізуге көмектеседі.
Метафора кейде затқа қатынаспайтын белгілердің негізінде,
бірақ оған артық қосылып жазылатын басқы затардың қауымдастығында көріне алады.
Метафоралар шарттылық атауды алып тастау үшін қажет.
Ең қолданбалы сөздер шарггы және дәлелденбеген болып есептеледі. Метафоралардың (ауыспалы мағыналардың) арқасында әділеттілік қалпына келтіріледі. Олар атау жүйесінде шарттылық өлшемінің орнын толтырады. Метафоралар тура мағыналардан анық, ашық және түсінікті болып келеді.
Метафоралар ауыспалы мағына бейнесінің реконструкциясы (қайта қүрылуы) ретінде қажет. Тура мағыналы сөздер әдеттегі қолданылуда бейнелілікті емес, түсінілікті көздейді. Ал бейне сөздің ауыспалы мағынасында қолданылуынан келіп туады.
Метафораны жиі перифразбен салыстыра келіп, оны метафораның төменгі формасы немесе стереотипі екенін дәлелдеуде.
Перифраз үғымына анықтама беру барысында, оны зергтегендердің әрбірі перифраз және оның үғымдарын түрліше
түсіндіретіні, белгілейтіні айқындалды. Бельчиков: «I Іерифраз—
(суреттеп айту, грек тілінің аудармасынан бүрмалап айту) ақиқат
заттары мен қүбылыстарын тура емес, суреттеме белгілеуінде
түйінделетін стилистикалық қабылдау. Негізгі мағына—мәтіннің
мәнерлігін, айтылудың ақиқаттылығын күшейту», —деп жазады.
Д.Э. Розенталь: «Перифраз—заттар немесе қүбылыстардың
маңызды белгілерін суреттеу немесе олардың сипаттама сызықтарына нүсқау арқылы атауын өзгертуіне негізделген айналым».
Ал В.И.Дальға келетін болсақ, ол мынадай анықтаманы үсынды: «Перифраз (ишаралар, түспалдап, шеттетіп сөйлеу)—тура
>кэнё қысқа сөйлеуді, тіпті бір сөзді аумақты айналымдармен.
серия Филопогическая
55
қандай болмасын сөзден қаш қақтай, аыустыра астыртын
сөйлеу». Ал орыс тілінің энциклопедиясында Бельчиков жөне
Дальдың берген анықтамаларынан біртүйінді шығаруға тырысқын. «Перифраз— заттың, ұғымның, құбылыстың астыртын
сөйлеуде қолданылатын қандай да болмасын бір жағын, бір
ерекшелігін бөліп, олардың тура емес, жанама атауын шамалайтын суреттеме белгілеу». Мұнда перифраз және өзгертіп
айту (қанатты сөзді, мақалды өдейілеп немесе жартылай өзгерту) бірұғым бермейтіні ескеріледі. Бірақ С.И.Ожегов перифраз
және парафраздың (басқа сөздің мөнін суреттеп жеткізу) дөлмедөл ұқсастығын айқындайды. Бұған дөлел жоғары айтылғандардың бөрі перифраз ұғымына өлі де нақты анықтама таппағаны. Жоғары айтылған сөздерге сүйене отырып, бұл туралы
шартты (сертті) сөйлеуге ғана болатыны анық.
Бұған қарамастан көптеген теориялық жөне практикалық мәселелер әлі де ерекше зерттеуді қажет етеді. Мұңдай маңызды мөселелерцің қатарына тілдің кейбір бейнелеу және мәнерлеу амалдары
(троп жөне фигуралардың) жан-жақты және тереңцетіп зерпгтеуді
жатқызамыз. Ерекше назарды іштей көпжоспарлы, әр текті және
бірыңғай тілдік құрал болып келетін метафора ұсынады. Метафора
адамныңтанымдақ процесінде маңызды рольді иеленеді, сонымен
қатар сөйлеудің бейнелілігі мен мәнерлілігі белгіленеді.
Біздің бұл жұмысымызда метафора сипаттамасының мәнін,
оның әртүрлі функционалды стильдерде, мысалы қазақ, орыс,
неміс тілдерінің мақал және мөтелдерінде қолдану құралын
және ерекшеліктерін қарастыруға әрекет жасалды. Коммуникацияның әр түрлі салаларында метафораның функционалды
белсенділігі бірдей емес. Метафораның қазақ, орыс, неміс
тілдерінің барлық функционалды стильдерінде қолданылуына
қарамастан, олардың әрбіреуінде тап осы салада тілді функцияландыру ерекшеліктерінен келіп шығатын жеке стилистік ролі
мен маңыздылығы айрықша болады.
Тілде метафора—әмбебап құбылыс, оның әмбебаптылығы
кеңістік пен уақыт, құрылым мен тілдердің функциялануында
56
Вестник ПГУМ2, 2008
айқын көрініс табады. Метафора барлық тілдер мен дәуірлерге
тән. Ол тілдің әр түрлі аспектілерін қамтып, оның барлық функционалды түрлерінде айқындалады және оның екі функцнясына (қызметіне) көңіл аударылды.
а) ол атауға келмейтінді белгілеу үшін қызмет етеді;
ө) көркем сөз жасау қүралын атқарады.
Метафораның екі функциясын Цицерон да анық атап өтті:
«Алдымен киімді суықтан қорғану үшін ойлап тапты, содан
кейін денені әшекейлеу және игілендіру үшін киетін болды.
Сондай-ақ, жетіспеушіліктен туындаған метафора да ләззат
үшін дами түсті» [2 ].
Өз жүмысында В.К.Харченко метафораның он бес қызметін
белгілейді. Олар атаушы, хабарлаушы, стиль-, мәтін-және жанр
жасаушы, эмоционалды бағалаушы, этикалық, аутосуггестивті,
эвристикалық, түсіндірмелі, ойынды, кодтаушы, мнемоникалық, дәстүрлі және жасырынды функциялары.
Метафораның орасан эор ролі номинативті жүйемен байланысты, себебі метафора арқылы дәлелденбеген жасырын мен
дәлелденген анық атау арасында теңцік қалпына кеятірілді.
Мегафора сөзжасаушылықтан қүтқарады: метафорасыз үздіксіз
жаңа сөздерді жасауға әкеп соқтырып, адамның есе сақтаушылығына үлкен нүқсан келтірер еді.
Метафораның номинати гі немесе атау функциясы балалармен тез меңгеріледі жөне сөйлеудің онтогенезіне ерте түседі.
Метафораның хабарляу функциясы бірегей болып келеді. Оның
бірегейлігі, біріншіден, түтастығында, көрініс бейнесінде, екіншіден,
плюрализмнің мүмгаңцігіңое, жағдайдын бейнелі оқылу кептігінде.
Э м оц н о н ал д ы багалаушы фуекция адресат сөйлеуіне даңғаза өсер ететін құрап болып табылады. Оның бүл қасиеті Аристотельмен белгіленген болатын: «Метафора бізге табиғаттың өзімен сыйланған болатын, сондықтан кейде оны, өздері
де ескермей, ғалым емес адамдар да жиі қолданады. Екінші
жағынан метафора жағымды және әдемі, содан да ең жарқыраған деген сөйлеуде өзіне меншікті жарық сәулесін түсіреді» [3].
серия Филологическая
57
Метафораның эмоционалды бағалаушы функциясымен
келесі екі функциясы өзара тығыз байланыста: этикалық жөне
аутосуггестивті. Метафораның этикалық функциясы «Тіл
жөне өдеп» мөселесі сияқты тіптен зерттелмеген. Метафораның этикалық функциясын афоризмдерді талдау барысында
кездестіреміз, сондықтан да метафораның молдығы үйретулер
мен күнделікті өмір өдебиетінде кездесуі кездейсоқ емес.
Метафораның аугосуггестивті функциясында өсер етуші
объект сөйлеушінің өзі болады, ал оның эмоционалды күйі өз
сөздерінің өсерінен келіп туады.
Метафораның э в р и с т и к а л ы қ функциясы ғылыми
мөтіндерде қолданылып,ізденістік функцияны зерттеуге
мүмкіндік береді.
Оқулық және ғылыми өдебиетте метафоралар тіптен де ерекше рольді иеленеді. Олар күрделі ғылыми ақпаратты, терминологияны меңгеруге көмектеседі. Эвристиканың бейне функциясы
түсіндірме функциясымен айқасады, себебі анау немесебасқа қүбылыс, факт, үрдісті түсіндіру өрекеттерінің жасалуы баталды. Метафораның түсіндіру мүмкіншіліктері тек қана бүл мегафораның
немесе метафоралық салыстырудыңсәтті, дүрыс таңдалуында ғана
емес, сонымен қатар оның үйпесімділік, анықгылық дәрежесіне
төуелді болады, сондықган метафораның түсіндіру қасиеттері
оның мөтін жасау ерекшеліктерімен байланысты.
Метафораның мнемоникалық функциясы мәтінді есте
жақсы сақгауға септігін тигізеді. Тазатүрінде бүл функция сирек кездеседі. Бүл функция оқулық және ғылыми әдебиеттердегі түсіндірме функциясымен халық ертегілеріндегі, мақалдардағы, өдеби афоризмдердегі информативті хабарлаушы және
жанр жасаушы функцияларымен үйлестіріледі.
Метафораның ойын функциясы тілдік ойындарының бір
формасы, күлдіргі қүралы ретінде қолданылады. Метафораның
ойын функциясының шығуы бала сөйлеуінде-ақ пайда болады.
Кодтаушы функция көркем мәтіндерде, шығармалардың
атында және олардың бөлімдерінде, әскери операциялардың
58
Вестник ПГУ №2,2008
белгілеулерінде, оқу үрдісінің бағдарлама әректтерінің әр түрлі
сатыларында жөне қызметтерінде кездеседі.
Ал метафораның дәстүрлі функциялары түрлі қүттықтауларда, сәлемдесулерде, мерекелік тосттарда, сонымен қатар
көңіл айту, сезім білдірулерде қолданылады. Метафораның
дәстүрлі функциясының одан әрі дамуы халық салт дәстүрлерімен байланысты.
Мақалдар формасы бойынша жеке сөйлемдер, мазмұны
бойынша пайымдаулар және семантикасы бойынша өріс алған
метафоралар болып келеді. Қысқа ауыспалы формада олар айтылған ойға қорытынды жасап, оның мақсатын бейнелі жөне
эмоционалды бір түйінге келтіріп, айтылғаннан бағалайтын
және үйрететін шешім жасайды.
Метафора мақалдардың құрамында жиі кездеседі. Ол мақалдың семантикалық орталығы болып табылады, себебі мұнда мақалды толық метафора жасайтын негізгі мегафоралық мазмұн бар.
Мәтелдер мақалдарға жанасады. Олардың көбісі мақалдардың «сынықтары» болып келеді. Мәтелдерге бейнелілік, эмоционалдылық және мағынаның фигуралы реңктер тән.
Төменде мөтелдер мен мақалдардың үш тілдегі салыстырмасы берілген. Мұнда метафоралардың функциялары көрсетілген. Егер де белгілі бір тілде мақал болмаса (бірақ бұл даулы
сүрақ, себебі бұл мақалдың басқа сөздіктерде көрсегілуі мүмкін)
немесе мақал бар, бірақ бұл мақалда метафораныц болмауы
жағдайында—сызықша тұр.
59
Неміс тілі
Қазақ тілі
Орыс тілі
1 . 2ді £гоя§е Ыеи^іег
Ліобопытной Варваре на
Тек жүрсең, тщқ журерсің.
ігеіЬі сісп УодеІ іл сІіе
базаре нос оторвапи.
(мнемоникапық)
(ойын)
§сһ1іп@е.
(ойын)
2. Иіе Ғигсһі һа(
У страха глаза велики.
(атау)
Таивепс) Аи^еп. (атау)
3. Еіпе Иапсі луаевсһі
Правая рука не энает, что Оң көзіне сол көзің
апсІеге.
делает левая. (атау)
қарауыл болсын. (ойын)
4. Міі Ьаһшеп Іегпі іпал
С кем поведьшься, ог
Қотыр басқанмен достас
һіпкеп, т і і 8 аеиГега
того и наберёшься. (атау) болсаң, қотырымен да
(этикалық)
қостас боласың. (ойын)
Ігіпкеп.
(мнемоншсалық)
5...
6.
Ушки на макушки.
Естіген құлақга жазық жоқ.
(мнемоникалық)
(хабарлау)
Злом зло не поправишь.
Екі жақсы қосылса,
(этик&пық)
Бірін бірі қиыспайды.
Екі жаман қосьілса,
Кең дүнисге сиыспайды.
(атау)
7. Эая һаі <ііе ЕЫег аиГ
Сорока на хвосте
сіет 8 сһ\уап2 всЬгасЫ.
принесла.
(ойын)
(ойын)
8 . 2чгеі КоерГе аіпсі
Две головы лучше, чем
Кеяісіп пішкен тон келте
Ьсазег аЬ еіпег. (атау)
одна. (хабарлау)
болмас. (этикалық)
9. XVая сіег сІиігапе Езеі
Собака лает, ветер носит. Ит үреді, көш жүреді.
зргісһі, һоегеп теіпе
(втау)
(этикалық)
Оһгеп пісһі. (этикалық)
10. Еіп ^иІевХУогІ Гшсіеі Ничто не дается так
Жанган от төңді
сіпсп ^иіеп ОгІ.
дешсво и не ценится так
жылытады, жақсы сөз
(этикалық)
дорого как всжливость.
жанды жылытады.
60
В ест ник П Г У Лг2, 2008
10. Еіп §иіе8 \Уогі йпсіеі
Ничто не дается так
Жанган от твнді
еіпеп циіеп Огі.
дешево и не ценится так
жылытады, жақсы сез
(этикалық)
дорого как вежливость.
жанды жылытады.
(хабарлау)
(хабарлау)
11. Ыасһгейе ясЫаеЛ
Добрая слава лежит, а
Жаманат жатпайды.
пісһі. (этикалық)
худая бежит.
(хабарлау)
(мнемоникалық)
12 .
Добрые дела живут
Игіліктіц ерте кеші жоқ.
вечно. (хабарлау)
(хабарлау)
13. N0 ! Ъгісһі Еіяеп.
Нужда ломает железо.
(этикалық)
(хабарлау)
14. Ыоі шасһі
Нужда не знает закона.
егГш(1егІ8сһ.
(хабарлау)
(хабарлау)
15. УегЬоІепе Ғгиесһіе
Запретный плод сладок.
всһтескеп а т Ьеяіеп.
(эвристикалық)
(мнемоникалық)
16. \Уепп тап сіег Евеі
Легок на помине.
пеппі, к о т т і ег ^егеппі.
(мнемоникалық)
(ойын)
17. Біе \Уигге1 бег
Біпімнің басы - бейнет,
ХУіявепясһаГі ів( Ьіііег,
соңы - зейнет.
шп во виеззег іһге Ғгисһ(.
(мнемоникалық)
(этикалық)
18. І)ег Ьоейеі іаі Іеиег,
Дорога ложка к еде.
Әр норсснің өз уақыты бар.
іуеһіі Мі11а§ ізі.
(хабарлау)
(хабарлау)
(хабарлау)
19. Нойеп ипсі Наггеп
Надежда хороший
тасһі тапсһет гиіп
завтрак, но плохой
Ыаггеп.
ужин. (хабарлау)
(этикалық)
20. \УогІе тасһсп кеіпе
Не по словам судят, а по
Ер жігіттің сөзіне қарап
ссрия Филологическая
Мсіяіег. (этикалық)
делам. (этикалық)
5]
емес, ісіне қарап багала.
(этикалық)
21. Оһпе ҒІеівв кеіп
Без труда не вьггащишь
Ргеів.
и рыбки из пруда.
( э т и к ш іы қ )
(этикальіқ)
22. Миеһе ішсі Ғіеіяв
Терпение и труд все
Еңбек етсең-емерсің,
Ъгісһі аііся ЕІ8.
перетрут.
ерінбесең-жеңерсің.
(этикалық)
(мнемоникал ық)
(мнемоникапьіқ)
23. УогЬеі іві үогЬеі.
Что было то прошло и
Өткен күнде белгі жоқ.
(аутосуггестивті)
быльем поросло.
(дөстүрлі)
(дөстүрлі)
24. Иаз Аи&е іаі сіег
Глдза - это зеркало
8 ее1е 8 ріерс1.
души. (аутосугі ссгивті)
(эвристикалық)
Язык мой - враг мой.
Басқд бөле тілден
(аутосуггестивті)
(хабарлау)
И на солнце есть пягна.
Ай бетінде де дақ бар.
(эвристикальіқ)
(эвристикалық)
27. ҒгеипсІІісһе \Уог(е
Внешность обманчива.
Адамның сьірты алдамшы.
үсппосцеп уіеі шмі .
(мнемоникалық)
(мнемоникалық)
Не делай из мухи слона.
Түймедейді түйедей қылма.
(ойын)
(вгау)
В семье не без урода.
Бір қумалақ бір қарын
(ойын)
майды шірітеді. (хабарлау)
Слово «почти» никогда
Орынсыз сөз - өзіне тиер.
не убивает и мухи.
(мнемоникалық)
25. Ьава <ііс
пісһі
8с1шс11сг аІ8 сііе
Сесіапкеп 8еіп.
(эмоциоиалды
багапаушы)
26.
ко$1еп \уепІ8 - (этикалық)
28.
29.
30.
(ойын)
Вест ник П ГУ №2, 2008
62
У стен есть уши. (ойын)
31. ІЭіе \^аеікіе һаЬеп
Оһгеп. (ойын)
32.
С голого и мертвого
Ақылсыз бастан мақұл
ничего не возмешь.
сөз шықпас. (хабарлау)
(ойын)
33. Ке<іеп іяі 8і1Ьег,
Слово - серебро,
Көп сөз - куміс, аз сез -
8сһ\усідсп І8І Оо1(і.
молчание - золото.
аптын. (мнемоникалық)
(мнемоникалық)
(мнемоникалық)
34.
Много будешь знать
Тек журсең, тоқжурерсің.
скоро, рано
(хабарлау)
состаришься. (ойын)
35. Иліе£еп ЬаЬеп кигге
На лжи далеко не
Өтіріктің қуйрыгы бір-ақ
Веіпе. (этикалық)
уедешь. (этикалык)
тұтам. (ойын)
Бұл салыстырудан келесі қортынды жасауға болады, мысалы, метафоралардың көрсетілген тілдерде сәйкес келуіне байланысты екі топты бөлуге болады:
1. Үш тілде кездесетін метафоралар.
2.Екі тілде кездесетін метафоралар.
Метафоралардың мақал-мәтелдердегі функцияларын зерттеп, нәтижесін келесі кестеде керсетуге болады.
Функциялар /тіл
Қазақ
Орыс
Неміс
атау
2
4
2
ойын
3
8
4
хабарлау
8
6
2
мнемониісалық
6
6-7
2
этикалық
2
4
11
аутосугі естивті
0
2
1-2
эвристикалілс
1
2
1-2
достурлі
1
1
0
эмоңиолалды
0
0
1
бнгалаушы
....
.........
.....
серия Филопогическая
63
Сонымен, неміс тілінде этикалық функция басым келеді.
Немістер өздерінің шығу тегін арийліктермен байланыстырады, сондықтан олар өздерін «ақ сүйектер» немесе аристократтық топқа жатқызады.
О рыстілінде метафораның ойын функциясы басым келеді.
Мұнда бүл халық ауыз шығармашылығымен байланысты, себебі мақал-мөтелдер ертегілерде жиі кездеседі, ал мүнда адамдардың кемшіліктері сынға алынады, мадақ етіледі.
Қазақ тілінде метафораның хабарлау функциясы жиі кездеседі. Бүл қазақ тарихының ерекшеліктерінің салдары болуы
мүмкін, себебі білім халық арасында ауызша берілді де, бүл өз
дөлелін мақал-мөтелдерде көрініс тапты.
Сонымен, келесі қорытындыға келдік: көп жағдайда мегафоралардың функциялары әр түрлі тіл мәдениеггерде сәйкес келмейді.
Осыдан тек көркем мәтіндерде, олардың жеке троптарында ғана
емес, сонымен қатар кез келген тілде қазіргі, тарихи жөне дөсгүрлі
- үлттық ойлау көрініс табады. Бүл көрініс нақіы немесе шамалы
немесе керісінше қайшылықгы, тіпті шиеліністі болуы мүмкін.
ЛИТЕРАТУРА
1. Еркебаева Г. Сопоставительное исследование языков //
Поиск (серии гуманитарных наук). 2000.- № 6 . —25-286.
2. Нүрмаханов А.. Түркі мақал-мөтелдерінің сөздік қүрамының кейбір мөселелері // Ізденіс. —1998ж. - №5.- 4-96.
3. Абдульдина Б.Ш. Қазақ мақал-мәтелдерін қүрылымдық
жүйелеу принциптері туралы // Қаз. Ү.У. хабаршысы. -2006ж .
-№ 4 (9 4 ) -6 2 -6 4 6 .
Резюме
В статье рассматривается функция метафор, сравнивается
их значение в казахских, русских, немецких послоёицах и поговорках,
дается сравнительная таблица на трехязыках.
К е п іт е
Тһе аііісіе сіеаһ \л>ИҺ/ипсііоп о/теіарһоіъ, оотраге іһеіг теапіп£
іп Кагакһ, Киззіап, Еп§1ізһ рго\>егЬз апсі 8ауіп§ § ..,, *;с) , і,. ■
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
300 Кб
Теги
1381, islyam, paremiyadagi, metaforanin, ibraeva, funkciyalari
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа