close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

1397 razdikova g.m hih g. ekinshi jartisi men hh g. basindagi khazakhtardin halikh islaminin erekshelikteri g.m. razdikova

код для вставкиСкачать
НАУЧНО ПОПУЛЯРНЫЙ ЖУРНАЛ
ПАВЛОДАРСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ «М.С.ТОРАЙГЫРОВА
БИБЛИОТЕКА КАЗАХСКОЙ ЭТНОГРАФИИ
УДК 94:297] (574)
XIX F. ЕК1НШ1 ЖАРТЫСЫ МЕН XX F.
БАСЫНДАРЫ КАЗАКТАРДЫК ХАЛЫК
ИСЛАМЫНЫЦ ЕРЕКШЕЛ1КТЕР1
Г.М . РАЗДЫ КОВА
С.Торайгыров атындагы Павлодар меш екеттт ynueepcumemi
В своей статье автор ос­
тановился на особенностях
ислама казахов во 2-ой поло­
вине XIX века и начале X X века.
ез ерекшешкгер! бодцы. Бул ерекшешк,
Автор мацаласында XIX &
екшиа жартылы мен X X г. басындагы цазацтардыц хальщ
исламыныц ерекше AiKmepiHe
тоцтапып вткен.
лаган, жазган патша шенеушктерц
In this article the author
focuses his attention on Islam
peculiarities of Kazakhs in the
2nd halfof the XIX c. -beginning
of the X X c.
бор елкесшщ оку орындарын аралап,
XIX f. екшпл жартысы мен X X
ислам нормаларынан алые казактар
женшде кажет мел1метгер таратты.
Казактардын турмысын бакыказактардын исламды ycripTiH менгергендерш, олардыц индифференгпгш ескертш айтты.
Халыкты aFaprry министр! Орын1877 жылы желтоксанда генерал-губернаторга былай деп жазды: «Кыргыздар [казактар -Р.Г ] ездерш мусылман
санаганмен, жеке ем!рлер1нде дани неf.
басындагы казактардын ресми Д1Ш
ислам болды. Казкстандагы исламнын тагдыры Орта Азия мен Волга
бойындагы ipi дши орталыктармен
байланысты. Мусылмандык казак
когамынын рухани кажеттЫгчн
бшд1рд1. С.Чечеринанын niidpiHQie,
ислам езшщ сырткы атрибуттарымен кершдк «тазалыгымен, кудайга
табынудагы ерекшелнчмен, аныздарымен, ce3i мен юшдеп жасандылыкпен» [1, 239 б.]. «Ислам вркениетшщ
солтуспк бекет1»[2, 239 б.] бола турса
да, казактардын мусылмандыгынын
месе азаматгык жене дэстурш карымкатынастарьгада Куранта да, Шариратка да суйенбейд1, сонымен катар
мусылман днпнщ баска да шартгарын
устанбайды» [3, 28 б.].
«Кыррыз-Кайсактар Мухамет
зандарын устанса да, сауатсыздыктары баскада; болыстарында Моллаларды жэне Кожаларды устаса да,
оларда не M eoiiTTepi жок, не дши
рес1мдер жасамайды» [4] деп санайды С.Б. Броневский. Эскери шенеутк
Ф.Усов былай жазады: «Барлык кыргыз халкы 03iH-03i жэне ресми мусыл­
ман болыл саналганмен, Кыргыздар-
Г.М. РАЗДЫКОВА
XIX F. ЕК1НШ1 ЖАРТЫСЫ МЕН XX F. БАСЫНДАРЫ КАЗАКТАРДЫК ХАЛЫК
ИСЛАМЫНЫЦ ЕРЕКШЕЛ1КТЕР1
Ш
КАЗАК ЭТНОГРАФИЯСЫНЫН К1ТАПХАНАСЫ
дын басым кеппшпп терец индиффе-
KapiMfli аз кездеспреац» [8]. «Шы-
ренттшпмен айкын; олардын кудай
найы дши сешм байкалмайды» деп
мен д ш ж е н ш д е п TyciHirrepi эр
жазылган «Киргизы» деген макала-
турл1 ырымдармен гава шектеледа,
да[9]. Бул ерекшелш женшде А. Лев-
вм1рдоц манызды кезецдершде Faaa
шин жазган. Оныц айтуынша, казак-
(бала тутанда, tdci елгенде жэне т.б.)
тардыц 1ппвде «кейб1реулер1 дшнщ
кейб1р рэамдерге жупнеде, оныц ез1
ешкандай шарттарын устандайды»
мусылмандыктан
Kepi,
Ke6iHe
[10]. М . Красовский жазады, тек
«бай кыргыздар FaHa, iurrepi пыекан-
тэщршшдда> [5].
Этнограф Н. Зеландтыц тужы-
нан кейш мухамметпк шарттарды
рымы бойьшша, «кыргыздар вздерни
устанады». dpi карайгы оныц тужы-
мухамметп к-сунниттар санайды, ал
рымы, «мухамметпк дш сауатсыз
олар догматтык мэселелерден
азиялыктыц кезкарасы мен жалкау
алые жене онымен жакын таные
санасына жакын келеда .... жэне хрис­
емес.
шарттарын орындайды,
тиан AiHiain юруше жол бермей аз
намазды мусылмандык твртштермен
аздап таралуда» [11]. Дегевмен, ре-
6ipaK
Herisri
окиды, эркашан дурыс болмаса да,
волюцияга деЙ1ВП баска да дерек-
ораза устайды, азды кегт моллалар
терд! терещрек зерттей
бар,
сауатсыз» [6, 31-32
казактарда успрпн сипатта болды
б ]. Исламньщ казактарга тигев влаз
деген niidpre кудш тудыруга болады.
ыкпалы женшде бшетш куелар кеп:
Мэселен, шыгыстанушы В.В. Рад-
6ipan Ke6i
Tycin,
ислам
К. Губаревтьщ ецпмелеушше, казак- лов, кыргыздардыц исламга толык
тарда «моллалардын
peni
мев орны
кешкешне 6ip гасыр, деп тушдейд1
татарлардагыдай емес» [7]. «Замет­
[12, 323 б.]. Этнограф Р. Карутц осы
ки о религии киргиз» атты енбекте:
тужырымга
«Кыргыздар дш меселесшде толык
«ездерш катал мухамметпк деп са-
косыла,
казактар
индифферентт1 Кыргыздардыц
науга кукылы. Олар басывыц пмппля
мухамметпк дш ш щ догматтык жаты
такыр кылады, денедеп жендерд1
вашар дамыган: дуниенщ жаратушы-
алады, epiare тускев муртгы кыскар-
сы (Алла) жэне оныц пайгамбары
тады, сакал кояды, тек иектеп теки
Мухаммет женшде
жулып; Меккеге кажылыкка барады,
TyciBiicTepi
аз.
Бул Алла жэве оныц пайгамбары
бес уакыт намазын окып, кейбф шар­
женшдеп сауатсыздыктары, мухам­
ттарды баскаларга Караганда ете
метпк довда кабылдаган кезшдеп ал-
катан устанады» [13, 96 б.]. «Егер
Faunod даму децгейшде турып кал­
кыргыздар еткен гасырдагыдай
ган, ол дшнщ
ЭЛС13
тарауынын. сал-
бугшп
Kysi
де, татарлардай дшппл
дарынан болса керек: бай кыргыз-
болмаса да, ол мухамметпк дшнен
дардыц кшз
бас тарткавдары емес» -деп жазады
70
уйлершен
К,УРан'
ОЛКЕТАНУ № 2,2007
БИБЛИОТЕКА КАЗАХСКОЙ ЭТНОГРАФИИ
кернектс казак тарихшысы Е. Бекма-
Дшшмвдюпц кемкеюшн жекелеген
ханов[14]. Кешпел1 ем ip салты ша-
шарттардын кайсы 6ipi бола алады.
pHFaTTbiH, зандарын устануга, сауат
Турмыстык ислам исламга дейшп
ашуга кедерп болган жок Кшз уй
жэне исламдык дэстурлердщ косын-
меоит релшде де, кешпел1 мектеп
дысымен сипатталады. Ислам доншщ
репнде де пайдапанылды. XIX FacupFa
таралуы кезещнде двстурл1 наным-
карай, Ш . Уэлихановтыц айтуынша,
сешмдер мен рэамдерддн мусылман
ep6ip ауылда молла болды, ересек
рэ«мдер1мен 6iT e кайнсуы журд1.
турпындар отыз кун ораза мен бес
Кене сешмдердщ калдыктары казак-
уакыт намазды катан, устанды. Зер-
тардьщ турмысында сактала 6epfli,
ттеулердщ
X IX
сондыктан да бул турмыстык ислам­
расырдыц аягы мен X X гасырдыц
ныц пайда болуына ыкпал етп.
басына карай, казактар мусылман
Турмыс-салтгын ерекшел!ктер1 (кшз
ш м ш щ непздерш бш ш кана коймай,
уйдеп кешпел1 eMip) езщдок ислам-
балаларын мусылман мекктептерш-
ды тудырды. Kenmeni турмыс донге
де окытып, уакытылы мештке ба-
эжептэу1р киындыктар тудырды,
рып отырды, сондыктан да мусыл-
ейткеш ауыр рэамдер б^ркатар
керсетушше,
мандык руханияттан колдау тапкан,
кульгпк атрибуттарды талап етп.
белсеД1 дши eMip салтын устанган,
¥ксас кешпел1 елумегпк-экономика-
еш даусыз мусылмандар санал-
лык ортада туган ислам, жергшкп
ды[15]. Дштанушы-зерттеупилер
жардайга ыгайлы болып, халыктын
керсеткендей, Орталык Азияда ислам
eMip-салтына cinicin
турмыста шогырланган, сондыктан
тивпк» ислам мен жергшю! рухани
оны «турмыстык ислам» ден атаган.
сетмдердш арласуынан, кейб1р зер-
Турмыстык ислам немесе «халыктык
ттеулерде «дала исламы» немесе
ислам» -исламга дейшп наным-сешм-
казактыц «халык» исламы аталган
дермен кеп арласкан. Бул исламнын,
феномен туды. Исламга дейшп на-
Kerri.
«Норма-
нактырак шаригаттыц шарттарын-
ным-сешмдермен косыла. Казакетан-
дагы
рес1мдер,
да X IX гасырда ислам толык орнык-
тертштер, адамныц дуниеге келш,
ты. «Труды Оренбургской ученой
одан еткеншше дейшп «сценарий»,
архивной комиссии» атты ецбекте:
жэне сонымен катар о дуниедеп
«ислам кец толкынмен кыррыз дала-
«ем^ршщ» де багдарламасы. Кара-
сына ешп келедо. Сонда да мусылман
пайым санадагы — мусылман, осы
рэымдер1 кептеген жагдайларда
сценарий бойынша eMip суретш
твщрпнлдоктщ калдыктарымен ара-
адам. Осыдан шыгатын шенпм, Ор­
ласкан» [16, 34 б.]. Исламныц таруы-
талык Азиянын
турмыс­
мен катар казакгарда тэщрнплдоктщ
тык исламныц тертштерш сактауда.
калдыктарыныц жаксы сакталуы
турмыстагы
ДОНШЩДОП
Г.М. РАЗДЫКОВА
XIX F. ЕЮНШ1 ЖАРТЫСЫ МЕН XX F. БАСЫНДАРЫ КАЗАКТАРДЫН ХАЛЫК
ИСЛАМЫНЫЦ ЕРЕКШЕЛ1КТЕР1
. 71
КАЗАК ЭТНОГРАФИЯСЫНЫН К1ТАПХАНАСЫ
кептеген революцияга дейшп зерт-
Казак халкы езшщ ата-бабаларынын
теулерде Kepi Hi с тапкдн. «Киргизы»
д1ни дестурлерш узак сактап келда.
атты макалада: «Кыргыздар мухам­
« X IX гасыр мен X X гасырдын ба-
мет джшен болып саналганмен, олар-
сында аймактыц тарихи-идеология-
да Мухамметпц даш турш тэщршш
лык бейнеа шамандык дши кезкарас-
дестурлермен арласкан» [9]. С. Чи­
тар мен кешейш келе жаткан ислам
черина жазган: «Халыктыц букара
идеологиясыныц KepiniciH бердь
к е п ш ш п мухамметпк болып тек
Дiндi этникалык медениетке ынгай-
кана саиалды, ал шын меш нде
лай келе, ресми жене баска да мусыл­
тещрге
кене
ман руханияты кептеген ж ергш кп
тещ р1ШЛД1К ceHiM кыргыздардын
культтерда алды, нэтижесшде халык-
дуииетанымына жене турмысыиа
тьщ дши сана-сез1ма косынды, поли-
сиынды.
Бул
терен бойлаган» [2, 238 б.]. Белгш
структуралы сипатка ие болды» -
этнограф А. Левши ншн санауынша:
деп жазады этнограф А.Т. Толеуба-
«Олардыц бершде дуниеш жарату-
ев [18]. Сайып келгенде, деректердо
шы женшде тусшж бар, 6ipaK олар
кевдрек зерттеудщ нетижес^нде,
оган Куран зандары бойынша табы-
казактар исламга инднфферентп,
нады, баскалары, ислам ш м ш путка
деп тужырымдау дурыс eMecTiriH
табынушылыкпен
делелдейдо. Kenmeni турмыс казак-
арластырады,
унпнпплерй адамзат баласына жак-
тардыц арасында исламныц тарауы-
сылык 1стейтш «кудаймен» катар,
на кедерп келт1рген жок- 5i3re
жамандык жасайтын шайтан бар деп
белгш, ислам кепшелй бедуин-араб
санайды» [10]. «Тобольские епархи-
тайпаларыныц ортасында туганы
яльные ведомостида» келеЫ акпарат
Кептеген
бершген: «Ерте заманда кыргыздар
тец1рпилд1кт1ц орнына, жалгыз
мухамметпк д<нд{ кабылдаган, 6ipaK
кудайы мен киын емес peciMAepi бар
оган кептеген тэндрппдщк сешмдер1
ислам келда. Исламныц орныгуы, су
косылып, енда олардыц не тэщрге си-
тапшы дала жагдайына да ыцгайлан-
ынушы екенш, не мусылман екенш
ды, куммен дерет алу руксат еплда.
бишейсш. Олар кулайды мойындай-
Ислам казактардыц санасына терец
ды, 6ipaK дуниеде ею аруактыц, жак-
бойлады X IX гасырдыц еюнпп жар-
сы жене жаманнын (шайтан) барына
тысы мен X X гасырдын басында Да-
сенеда, елген адамнын жаны жулдызга
лалык аймакта турмыстык исламныц
айналатьшына, ep6ip кун ерекше oip
тертштерш устанган белсенд1 дши
жулдыздыц карамагында болатыны-
урдостер журш жатты. Казактардыц
на, бакытты жене бакытсыздыгына
дшиплдип исламныц егажактылыгы-
сёнедо, сондыктан кундердщ ез!
мен сипатталды. Исламда кене куль-
жаксы жене жаманга белшёдо» [17].
ттер: анимизм, магия, тотемизм, фе-
72
вЛКЕТАНУ N>2, 2007
кудайлары
бар
БИБЛИОТЕКА КАЗАХСКОЙ ЭТНОГРАФИИ
тишизм жене шаманизм болды.
да болды. Кептеген жагдайларда, ис-
Осындай уксастыктар халыктын
лам
салт-дзетуpnepi мен гурыптарында
дастурлер жана кейтке ие болды.
дйшшц
аркасында
ежелп
ЭДЕБИЕТ
1
Чечерина С. Как начиналось
дело просвещения восточных инородцев /
/ Известия по народному образованию,1907 июль.- СПБ.-1907.-235-296с.
2
Селезнов А.Г., Н.А.Томилов
Некоторые проблемы изучения ислама в
Сибири// Ислам, общество и культура.
Материалы Международной научной кон­
ференции “исламская цивилизация в пред­
дверииXXI века(К 600-летиюислама в Си­
бири).-Омск-1994.-205с.
I
ЦГА РК, Ф .36 9 ,0 .1.Д. 2040а,
Л.48.
4
БроневскийС.Б. Записки генерал-майора Броневского о киргиз-кайсаках Средней Орды//Отечественные запис­
ки. -СПб., 1830. -Ч. 41,42,43
5
Статистическое описание
Сибирского казачьего войска /Сост. Ф.
Усов,- СПб,1879. -284с.
6
Зеланд Н. Киргизы. Этноло­
гический очерк// Записки Западно-Сибир­
ского отдела императорского РГО.-кн 7.вып.2.-1885.-с.31-32.
7
Губарев К. Киргизскаястепь/
/Современник.-1864.-№6.
8 Заметка о религиикиргиз. 6_м. ибх.
9 Киргизы// ЗапискиЗападно-Сибир­
ского отдела ИРГО.-кн.7.-выпуск2.-1886.
10 Левшин A .R Казак ордасы мен
даласын суретгеу.-Павлодар. ЭКО Э0Ф.2005.-2126.
11 Материалыдлягеографииистатис­
тикиРоссии, собранныеофицерамиГенеральнсгоштаба.ОбластьСибирскихкиргизов.Ч1П.
Сост. КрасовскийМ-СПб.-1868. -264с.
12
Радлов В.В Из Сибири: стра­
ницы с дневника.-М,-1989.- 749с.
13
КаруцР. Среди киргизовитуркменов на Мангушлаке.-СГй.-1810.-173с.
14 Бекмаханов Е.Б. Казахстан в 2040 годы XIX века. -Алма-Ата, 1992. -400с.
15 Мустафина P.M. Ислам в Казах­
стане (XIX в.) Ислам: история и современ­
ность. материалы межд. конференции/ред.
Абусеитова М.Х.-Алматы: Дайкпресс,2001.-168ч.
16 Известия императорского рус­
ского географического общества.- выпуск
№ 15.-Оренбург.-1900.
17
О казахах и киргизах// То­
больские епархиальные ведомости.-ч. 1.Омск.-1892.-с.77
18
Толеубаев А. Пережитки домусульманских верований и обрядов все­
мейном быту казахов в конце XIX -начале
X X веков.-Москва, 1972.-213с.
Г.М. РАЗДЫКОВА
XIX F. EKIHU1I ЖАРТЫСЫ МЕН XX F. БАСЫНДАРЫ КАЗАКТАРДЫН ХАЛЫ К
ИСЛАМЫНЬЩ ЕРЕКШЕЛ1КТЕР1
73
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
218 Кб
Теги
ekinshi, 1397, jartisi, men, razdikova, khazakhtardin, halikh, erekshelikteri, islaminin, hih, basindagi
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа