close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

1488 iksatova s. t khukhikhtikh khatinastardin khurilimi

код для вставкиСкачать
УДК 347.122
КУКЫКТЫК КАТЫНАСТАРДЫН К¥РЫЛЫМЫ
С. Г. Иксатова
С.ТораОеырое атындааы Павлодар мемлекетт/к
университетI
В данной статье рассмотрены следующие материалы, во-пер­
вых понятие и структура правовых отношений, в там числе право-
72
Вестник ПГУЛгЗ, 2004
способность и дееспособность субъектов, а также их виды. Во-вто­
рых, правосубъектность физического и юридического яйца и разли­
чие меж ду ними.
Буя мацалада келеЫдей м эселелер керсет 'ииен, 6ipmuiideH,
*доыфпьм; цатынас m
ycmizi мен чурылымы, оныц iuiindeсубъектгяердгц I$учыч ж ене эрекет ^абшеттшЫтершщ мазмуны, сондай-ац
mypxepi,еанийден, ж еке ж эне зацды тулгалардыц цуфч* субъектшг1
мен ояардыц айырмашыяыгы.
The article deals nith the follow ing materials:fo r the first the definition
and structure o f law relationships, law ability and capability ofobjects and
their types asw el.for the second law objects o f physical and law persons,
their differences.
Кукыктык катынас - бул белгш 6ip кубылыстыц apGip курылымдык элементтерше мшездеме беруге кецщ аударуды талап етупп
ете курдел! кукыктык угым. Ол езшдйс вактылы терт бйрдей innci
курылымдардан турады: 1 ) кукык катынастарыныц субъекплсршен;
2) субъективтш кукыктан; 3) кукыктык мшдетгерден; 4) кукык катынастарыныц объектшершен.
Кукык катынастарыныц субъекгйер1 деген!мп Tiiicri субъектнвтш кукыктар мен зацды мшдетгерге aeni кукык катынастарыва
катысушылар. Мысалы, отбасы кукык катынастарында ерльзаиыпты-epi мен ofieni. Кукык катынастарына жеке адамдар жэне 6 ipnecтостер, уйымдар, т.б. тусе апады. Осыган сэйкес катынастардыц ею
непзп субъектшер турлершщ бар екендггш бше аламыз.
Жекетулга-кукык катынастарыныц жеке, дара катысушылары, яган
адамдар- Жеке тулга больш Казахстан Республнкасыныц азаматгары,
баска мемлекетгердщ азаматгары, сондай-ак азаматтыты жок адамдар
(апатрндгер) угыяыпядм. KefiGip еддерде (айталык, Ресейде осылармен
6ipre кос азамапънына (бипатрндгерге) нет адамдар жагады.
Мемлекетпц азаматтыгы жане кос азаматтыгы бар адамдар
улттыК зацдарда кезделген нактылы мемлекетпц аумагында барлык
кез келген катынастарга тусе алады.
Ал шетвл азаматгары мен азаматтыгы жок адамдар да мемлекетпц
азаматы снякгы кукык катынастарында кукык кабшетплш пен эрекет
кабшетплшне не болуга хакылы, 6ipaK оларга кейб1р шекгеулер койылады, мысалы, сайлауга не сайлан>та Президентке, Парламент депутаттыгъша, мемлекетпк аппарата белгш 6ip кызметп аткар>та (полицняда, каушсвдйс комитетшде, судьялык, прокурорлык, т.б. кызметгерде) болмайтындыга. Сойтш, булардыц жагдайы мемлекет азаматгарына Караганда езгешеяеу болып кследь вйткет, кукык катынастары-
аяииввиввивв^ с и и Л м и ш и ш 1м ц ( ^ и в и и 1 в в !в в ^
выц субъектшср! белгйн 6ip зацдык касветтершо но бола алалы, ондайды кукык кабиепгшп мен арепет кабш епш п дсйл1. Кукык KaGiяятш к-буд мемлекет таныгав кукык вормаздрЫЕда квздеягев кукыкка
вс болын, шпдет атжяру кабшеп. Жеке адамвыв кукык кабметгипп ал
тугаи вездев бзсталын кайтыс болтав соц токтатылады.
Лзамвгтыц кукык кабшетгйштв1ц веп зп мазмупы мывада: овыв
Казакстав Реснублпкасы в к л ад е де, одав тыс жсрлсрдс д е му.йкп,
со выц 1влвде шетел валютасын мевппктенуге; мулпш мурага альт,
мурава калдыруга; ресвублвка аумагывда еркш жур1в туруга жэве
тургылыкты жерда тавдауга; ресвублвкадав тыс жерлерге ерша шыгыв кетуге ж эве овыв аумагыва кайтып о релуга; зад кужаттарывда
тыйым сапывбагав кез келгев кызметпев аГшалысуга; дербес eai немесе баска азаматгармсв ж эве заццы тулгалармен 6ipirin задды тулгалар куру; зад кужаттарывда тыйым сапывбагав кез келгев мэмше
жасасып мшдетгемелерге катысу; евертабыстарка; гылым; эдебвет
жэве овер шыкармаларына, ннтеллекгуалдык кызметтщ взге де туывдыларыва интеллектуалдык менлпк кукыгы болуга; материалдык
жэве моральдык звяввыц орвыв толтыруды талап етуто кукыгы болады; баска да мулштк ж эве жеке кукыктары болады.
Азаматтар Казакстав зацдарыва сэйкес задды тулга курмаЙ-ак
мемлехвтпк тзркеуге тургав кездев бастав кэсшкерл1к кьпметпев айналысуга кукыгы бар. Отав жататывдар:
1)ввруа (фермер) кожалыгы куремындагы; 2 ) мерднерлк шарт
ж эве езге де азаматшк-кукыктык шарнлар uerniime 6ip жолгы жумыс
аткаратыв; 3) котермс жэве белшек сауда жешс1вев баска вздерт'ве
тиесив му.нкп, совдай-ак оцделгев, сатыв алывгав ешмдер.н огав
коса вмвортшк еверкэавтш ж эве азык-тулш тауарларыв сол улвв
арвайы бвлшген жерлерце вемесе комнссиялык дукевдер аркылы сатумен айвалысатыв азаматтар. Мувдай азаматтар кэздвкерлйк кыз*
метл сатыв алывгав патент непзшде аткарады. Патент со вымен катар
азамапты кэешкер ретшде мемлекегпк таркеу туралы куэлйс жэве
ватептге кезделгев кэешкерлж кьпметп жуэеге асыруга кукык бе­
регла лицензия болып табылады.
Жеке тулганьщ кукык кабшетшйпнев эре кет квбйктгшишщ езгешелтп сол, соцгысы белгтлз 6ip жаска жеткенде гава туындайды. Осыларды 6ip-6ipbien ажырату кажеггшш жеке тулга упйв ©те мааызды.
Азаматтардьщ эре кет квбшетгишч дегешмв олардьщ ез эреюеттершев азаматтык кукыктарга ве болуга жэве овы жуэеге асыруга,
ез! увив азаматтык м1ндсттер жасап, оларды орывдауга каб'шеттйнп
Казакстав азаматтык завдарывда а ре кет кабшетшпкпн мывавдай
74
Вестник ПГУЛгЗ, 2004
Typnepi белпленген: 1) толык (18 жастан), жартылан (14 жаска дешнп
себилер упнн мэмшелерда, егер зац кужатгарьгада езгеше козделмесе, олардьщ атынан ата-авасы, асырал алушылары нсмссе коргашпылары жасайды, булар ездершщ жасына лайыкты, жасай сальш орындалатын турмыстык усах мэмшелерд1 ез бетшше жасауга кукылы; 14
жастан 18 жаска дешнп кемелетке толмагандар мемшелерщ ата-анасыныд, асырал алушыларыныц исмесе корганшыларыныц Kemcibiiмен жасайды. Олар ездершщ табысына, стилендияс ыпа, езге де Kipicreрше жене ездер1 жасаган интеллектуалдык менпнк кукыгы объекплерше ез бетшше билле етуге, сондай-ак турмыстык усак мешлелер
жасауга кукылы. EipaK, жеткишеп непздер болтан жагдайда мундай
кукыктардан шектелшу1 немесе айырылуы мумкш. Сонымеп 6ipre
спирт шпмдЬсгерше немесе e cip n d заттарга салыну салдарынан езшщ
отбасын материалдык жаганан ауыр жагдайга ушырататын азаматтьщ эрекет кабшегггшп сот Казакстан Республикасыньщ Азаматтык
ic журпзу кодекешде белпленген тертш бойынша merreyi мушан.
Кукык бузушылыкты жасар-аны упнн жауап бере алатын кабшетш
деликгокабшетпшк деп атайды. Кылхсыс жасаган кезде 1 б жаска толган адам кылмыстык жауапка тартылады, ал ете ауыр кылмыс жасарандар 14 жастан бастал жауапты болады (idei влпрген; денсаулыкка
касакана ауыр зиян келпрген, зорлаган, адамды урлаган жене т.б.).
Отбасылык кукыкта некелесуге ер балалар упнн де, кыздарга да
-18 жас белпленген. BipaK, кейб1р еш р жагдайларына байланысты
далепдй ce6enrepi болтан жагдайда азаматтык хал актшерш жазу органдары ею жылга дейш MepsiMre шегере алады.
Ецбек кукыгында эрекет кабшеттинп бойынша жеке ецбек шартын 16 жаска толган адамдармен жасауга жол бершедц. Орта бипм
алган не жалны билм беретш оку орнын тастан кеткен жагдайда 15
жаска толган адамдар ата-анасыныц немесе корганшысыныц, камкоршысыньщ xeniciMiMeH жеке ецбек шаргын жасаса алады. Ата-анасыныц 6ipiHiH (корганшысьшын, камкоршысыныц) KeniciMiMen жеке
ецбек шарты окудан бос уакытында денсаулыгына зиян келпрмейтш
жене оку лроцесш бузбайтын жумысты орындау уннн 14 жаска тол­
ган окушымен жасалуы мумкш. Бул орайда, ата-ана (корганшы, камкоршы) кемелетке толмаган адаммен 6 ip re жеке ецбек шартына Кол
кояды. езге кукык салаларыныц нормаларында жеке тулганьщ кукык
кабшетшип мен ерекет кабшеттинп 6ip мезгшде, белгин жаска жеткенде туындауы мумкш.
Жеке тулганьщ ерекет кабшетгиштнщ мынандай 3 туpi бар: толык
(18 жастан бастал), толык емес (14 жаска дейшп себилер, 14 жастан
ссрия Г^янят врны хнш ук ____________
18 жаска деш нп кемелетке толмагандар) ж эне шектеул» (сот nienriMiмсн а ре кет кабш етлигш еп ш ектапш он щдвм-шпмдшое салынгаидвр,
пангакорлар).
Зац кужагтарыпда козделген р е п е р йен тартш бойыпш а болмаса, еи ш м п щ д с кукык к а б ш е т п л т меп ерекет к а б ы с тги гш сн шектеуге болмайды.
Кукы к катынастарыпьщ субъектш ер болы п адам вы ц сапапуы
заццы, ойткеш тек адам гама кукылык мш м -кулы кка каж етп epirruiiK
пев акыл-ой парасатыпа нехп. Сондыктан жануарлар ж ене жансьп
заттар кукык cyGberrinepi бола алмайды.
У ж ы м ды к субъектш ер (завд ы тулга)- адам дарды ц э р турл!
6ipJiecriri, О гаа жататыпдар: мемлекетпк емее уйыыдар (жекешепенген фирмалар, коммерциялык банкшер, когамдык 6ipnccTirrep, шаруашылык cepirrecrix ж эне тб .); мемлекетпк мексме, касшорын ж эне
уйыыдар; меылекет (халыкаралык катынастардыц субъекткп репнде).
Мулйгпк жэне мулйгпк емес ку кыкгары мен мш деперш ic жузше асырган кезде ужымдар зацды тулгалардыц кукыктарьгаа не бола алады.
Зацды тулга дегеш м п менпнк, шаруашылык ж урп зу немесе жедел баскару кукыгыпдагы окпшу м у л и бар ж эн е сол мулйспен ез
ш ндеттеыелср1 бойынша жауап б ереп н , е з атынан м у.нкпк ж эне
мулйгпк емес жеке кукыктар мен мшдеттерге не болып, оларды жузеге асыра алатып, сотта талапкер ж эне жауапкер бола алатын уйым.
М емлекетпк уйымдардыц катарына ерекшеленген мемлекетпк органдар жагады. Ол ар мемлекегпн функцнясын к к е асырган кезде, эрннс,
■мцд н тулга болып саналынбайды, эйткеш , мемлекетпк бнлйгп екшеттипкке ueni репнде танилады.
М емлекетпк е п м е г пен баскару органдары (Парламент, У йм ет,
Президент, мнннстрлiкгер, ведомстволар, жергишеп окшд! ж эне аткарушы органдар, сот, прокуратура, т.б.) Осыпдам окш етпктщ жнынтысы кузырет (компетенция) дейщ.
Мемлекет. Бул.аркне, констнтуцшшык (мемлекетпк)-кукыкгык
каты настар cyG berrici, a p i ж ер ж эн е оны ц койнауы , су коздер1,
есш д йпер мен жануарлар дуннеа, баска да табнгн ресурстар мемле­
кет менпнк кукьпына neni (КР К о н с п п у ц м сы , 6-бап, 3-тармак), соп­
лам-ак мурагерлис, халыкаралык катынастар су б ъ е к п й реп н де де
кврЁшс табады. Осындай касиеттердщ ж иы нты ш адампыц немесе
уйымнын кукык субъекгш гш курайды. Кукык субъекш нк дегеш мп
кукык су б ъ е к п а болу кабшеттинп. Жеке адамныц (тулганьщ) кукык
оубьектш гш щ курамына кукык кабш еттинп, эрекет кабш еттинп
жане делнктокабш етплш (ягни кукы к бузушыпык жасаганы упнн
76
Вест ник Л ГУ 'M S, 2004
адамиыц кукыктык ж ауапкерппткп мойындау к аб ш етш л ) прещ .
Ж еке адамныц кукыктык субъект ш п азаматгардыц, шетел азаматгарыньщ ж эне азаматтыгы жок адамдардын кукыктык мэртебесшен кврш ещ. Кукыктык мэртебе мыналарды камтиды: адамныц Конституцияда белгтленген непзп, ажыратылмайтын кукыктары жэне
жеке тулганыц кукык к аб ш етп л т мен эрекет кабшетплйтн.
Кукыктык мэртебе-бул адамныц Констшуцняда жэне завдарда
белпленген непзп, ажыратылмайтын кукыктары мен мшдетгершщ
жнынтыты, dpi кандай да болмасын кукык субъектшерш тигелей беютетш мемлекетпк органдар мен лауазымды адамдардыц вкшетптп.
Субъективпк кукык дегенйюз-кукык катынастардыц субъекллер 1нщ ездершщ муддслсрш канагатгандыра алатын мшез-кулыкты ц зацды м ум к ш ш Ш к ш е п . С убъ екти вп к кукы к мынадай
екшетгипктщ коснасынан курылады: игш кке не болу, ic-кимылды
жасау, мшдетшшс ic-эрекетпц орындалуын талап ету,вз кукыгын
калпына келгпрщуш зацды гурде коргалуьш талап ету, т.б.
Кукык катынастарыныц объектшерьбул кукык катынастары
субъекллершщ кукыктары мен мшдетгершщ кайда(кай жакка) багытталрандытъш анта мыз. Жеке алганда олар эр Typni когамдык катынастар (экономикалык, саясн, отбасы, т.б.) Кукык катынастарыныц
объект 1С1 кец магынада нактылы когамдык катынастар болады. 0p6ip
нактылы кукык катынастарыныц сырткы объектам болады, олар
мутктйс ипшктер (заттар, акша, соныц шпнде шетел вапютасы, кунды
кагаздар, жумыс, кызмет, шыгармашылык интеллектуалдык кызметпц
объекпге айналган нэтнжелерц фнрмалык атаулар, тауарлык белплер жэне буйымды дараландырудыц езгем де ку рвалдары мен баска
мулйс); мулнспк емес лгипктер (жеке адамныц eMipi, денсаулыгы, кашркаснеп, абырой, юкерлж беден, жеке купня мен отбасы купиясы, жэне
ic-кимылдардыц нэтижелер 1 (курылысты аяктау, тапсырыс бойынша
дайындау,т.б.)
Кукык катынастарыныц о б ъ ек ты угымын туан у дщ непзп
кадамдары: монистнкалык-бул букш кукык катынастарыныц тек 61рак объеюпсьадамныц ic -e p e K e ri (мшез-кулкы); плю ралист (эр алуандылык)-кукык катынастарыныц эр турл 1 объегпсш щ болуы.
Сейтш, кукык катынастарыныц курамына субъектшер, объектшер
жэне мазмундар юредь
Ал ендц, кукык катынастарыныц туындауыныц алгы шартыныц
курамына жогарыда айтылып кеткендей, кукык нормалары, кукыктык
субъектшк жэне зацды фактшер (айгактар) жатады.
6ДЕБИЕТ
1.C-К.Амандыкова. Казахстан
Рсспубхшкасыиыц Конституциялык ку кы кы . Астана, 2001.
2. Р.Талсугалиев. Казахстан Рсснулякасыиын Азаматтык кукьп'Ы.
Алматы, «Ж ен жарты» 2001.
3.С .А .Табааов. С’алыстырмалы кукыктану пепздерь Алматы,
«Жеп карты» 2003.
4.А.Н.Агыбвев. Кылмыстык кукык. Алматы, «Ж еп жаргы»2002.
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
165 Кб
Теги
1488, iksatova, khukhikhtikh, khatinastardin, khurilimi
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа