close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

1497 esmagzam v. e ekonomikalikh bilikti ortalikhsizdanidirudin khurilimdikh zgeristeri

код для вставкиСкачать
ь
шрійішшв тш й№
Л’* К І П * + '
шк ПГУ
■■■■■■■■■
УДК 330.101 (075.8)
ЭКОНОМИКАЛЫҚ БИЛІКТІ
ОРТАЛЫҚСЫЗДАНДЫРУДЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ
ӨЗГЕРІСТЕРІ
В.Е. Есмаезам
С. Торайеыров атындаеы Паөлодар мемлекеттік
ун и верси т еті
В процесс упрйвления централизовсшного и децентрализованного соотношения влияет следующая ситуация:
это-экономико-географическое положение, природные ресурсы и социально-экономический потенциал округа.
Басқару урдістерінің орталықтануы мен орталықсыздандырылу ара қатынасына әсер ететін келесі жагдай: бул, аймақтың экономикалық —географиялық жагдайы, табиги ресурстары және әлеуметтік -экономикалық потенциалы.
Іпіо іһе ргосехх о / т ап а^ет еп і о / сепігаіігес! ап(і
сіесепігаіііесі соггеіаііоп іп/Іиепсех іһе/оІІошгі& хііиаііоп: іһаі
есоп от ісаі — %ео£гарһісаІ рохіііоп.паіигаі геяоигсех апсі
хосіаі — есопотісаі роіепііаі о / агеа.
Қазақстандағы жекешелендіру үш кезенде (1991-1998)
“Мемлекеттендіру және жекешелендірудің Үлттық бағдарламасы“ негізінде жасалынды. Әрбір кезеңге меншікті қайта
бөлісудің белгілі бір кезеңі сәйкес келеді.Ол, іс-әрекеттерді
реттейтін механизмдер және экономикалық әдістерді пайдалану мен өндірістік - экономикалық қатынастарды өзгерту
үшін мүмкіндік жасайды. Жаңа қатынастар мен қүрылған по-
ссрия Экоиомическая
55
тенциалды мүмкіндіктерді іске асыру, оларға сәйкес келетін
басқарудың жаңа нарықтық түрлерінің қалыптасуына әкеледі,
атап айтсақ, өздерінің дамуының бағыты мен мақсатын дербес
айқындайтын кеңестік ұйымдастырудың құрылымдары - ассосациялар, консерциумдар,концерндер және т.б. Кеңестік ұйымдардың түрлі деңгейлер исүйелерінің қызметтесуі олардың арасында тығыз байланыстар құрудың қажетгілігін туғызады. Бұл
қатынастар тауарлық, қаржылық, еңбектік және ақпараттық
ағымдардың қалыптасуы мен дамуының вертикалды интеграциясының формуласы арқылы жүреді. Қабылданған зандар мен
нормативті - құқықгық актілер жаңа экономикалық қатынастардың бекінуіне, республикада өнеркәсіптің өсуіне қол жеткіздірген жөне макроэкономикалық жағдайды тұрақтандырған
нарықгық механизмдердің пайда боуына жағдай жасайды.Түрлі
ағымдар қозғалысындағы деформацияларды жою, өндірістіккоммерциялық іс - өрекет пен мемлекеттік кұнды қағаздар,
инвестициялар арасындағы ара қатынасты, экономиканың нақты секгорының пайдасынақарайөзгертеді. Бұл,өзкезегінде бәсекеяестікке төзімді өнімнің өндірісін ары қарай инвестициялауына қаржы ресурстарының қалыптасуын қамтамасыз етеді.
Мұндай жағдай жаңа заманға сай, технологиялар негізінде
отандық өндірістің дамуын тездетеді [ 1 ].
Меншік түрлерінің және басқару құрылымының
көптүрлілігінің артуы бір жақтан интеграцияның күрделенуіне әкеледі, ал екінші жағынан аймақтың ішіндегі және
сыртындағы байланыстардың дифференциясына өкеледі.
Яғни, кейбір байланыстар ішкі аймақтық сипатта болса,
басқалары ішкі республикандық сипатта. Сондықган күрделі
кеңестік ұйымның басқаруын ұйымдастыру жеке меншіктік,
корпоративтік, аймақтық және республикандық мүдделердің
рациональды ұштасуына бағытталуы қажет. Әртүрлі мақсаттарды жүзеге асыру мүдделердің өз- ара әрекеттесуінің
жалпы жағдайын жасайды. Мұндай әрекеттесу өте күрделі
және жалпы республикалық проблемалардың мазмүны мен
56
Веспишк П Г У № , 2007
жергілікті ресурстардың құрамы және сипатымен, аймақта
орналасқан өндірістің ерекшелігімен анықталады. Осыдан,
басқару үдерістерінің орталықтануы мен орталықсыздандырылу ара қатынасына әсер ететін келесі жағдай: бұл, аймақтың экономикалық - географиялық жағдайы, табиғи ресурстары және әлеумегтік -экономикалық потенциалы.
Қалыптасқан өндірістік және әлеумегтік потенциалы бар
аймақгыңэкономикалық-географиялық жағдайы республиканың әлеуметтік - экономикалық дамуының жалпы мәселелерін шешудегі дербестіктің дәрежесін анықтайды. Аймақтың
мақсатқа бшытгалған дамуы туралы гипотезаны іске асыру
басқарушылық шешімдерді қабылдау арқылы оның
мүмкіндікгерін жоғарлататын ресурстардың жетілдірілуін және
рациональды пайдаланылуын көздейді. Аймақгағы әлеуметтік
- экономикалық үдерістерді ұйымдастыру террирторюшың
потенциалының салыстырмалы негізінде құрастырылуы керек. Осыдан, аймақтағы басқаруды ұйымдастыру негізінен бар
мүмкіндіктер шеңберінде жасалынады. Бұл оның дербестілігінің дәрежесін анықгайды. Бұл кезекте, аймақты басқарғанда қазіргі әлеуметтік - экономикалық дамудың техникалық- технологиялык параметрлерін ескеру қажет. Қазіргі
параметрлерді ұстану аймақтың тұрғындарының тіршілігін,
аймақтық және мемлекеттік реттеуді ұйымдастыру арқылы
ұстап тұруға мұмкіндік береді. Тұрғындардың өмір деңгейін
ұстап тұруға бағытталған,мемлекетгің ресурстарын пайдалану аймақтық басқарудың дербестілігін шектейді.
Жоғарыда аталғандарды ескере отырып, оргалықтану
мен кеңестік ұйымдағы дербестіліктің диалектикасын анықтайтын жағдайларға мынапарды жатқызуға болады:
-аймақ тұрғындарының қажеттілігін өтеуге табиғи ресурстардың түрлерін пайдаланудың тиімділігін анықтайтын
экокомикалық- ғеоғрафиялық жағдай және табиғи орта;
-жекешелендіру үдерісінің аяқталуы жөне меншік секторының түзелуі;
ссрия Экоиолшческая
«
- жоспарлы экономика жағдайында құрылған тар мамандандырылған және сала аралық ұйымдастырушы құрылымдардың нарықтық ұлгідегі әр тұрлі компанияларға қайтадан өзгертілуі;
- аймақ тұрғындарының дамуының көріністерін анықтайтын еңбек нарығының өсуіне әсер ететін демографиялық орта.
Жоғарыда аталғандарды қорытындылай отырып, аймақтық жүйеде өзін-өзі реттеу және мемлекеттік қатысудың қайшылықты үдерістерінің талқылануы да жалпы зандылықтарда көрініс табады.Бұл өндіргіш күштердің дамуы мен орталықсыздандырудың күшеюінің жалпы тенденциясын көздейді.
Түрлі деңгейдегі әлеуметтік- экономикалык жүйелердің даму
темптері мен басқарудың орталықсыздандыру
дәрежесі
арасындағы сәйкестікті
анықтау үшін аймақтық жүйелердің негізгі үрдістерін ұстану жөн. Функционалдау ережесіне сәйкес кеңестік ұйымның іс-әрекетінің жеке жақтарының жоспарлы жетілдірілуі іске асады. Қазіргі уақытта орталықтанған басқарудың, жергілікті мемлекеттік басқарудың
және өзін-өзі басқарудың нақты белгіленген шекаралары
жоқ. Сол себептен, жергілікті өзін-өзі басқару органдары да,
аймақтық әкімшіліктер де, бір әлеуметтік- экономикалық
үдерістерді басқарады, нәтижесінде, объектілер іс-жүзінде
басқарылмайтын болады. Бүл жағдайда аймақтық экономикалық нарықтық қатынастар жүйесіне өзгеріп, ауысуы кеңестік жүйенің күрделі - құрылымды, көп мақсатты және
көп деңгейлі жүйе ретіндегі үдерістеріне сәйкес жүргізілуі
тиіс. Мұндай интерпретацияда аймақтық кұрылымды басқарудың концептуалды негіздерінің мазмұнды айырмашылығы,
жалпы, ерекше үдерістерді қосатын - аймақтық менеджментті
ұйымдастыру принциптер жүйесін құрастыру болмақ. Жалпы принциптер бір тұтас құрылымның ішіндегі жеке жетістіктердің рөлі мен орнын анықтауға жәрдемдесетін байланыстарға негізделеді. Реттеудің жалпы принциптерінің қалып-
58
Вестник І І П ЛІЗ, 2007
тасуы жеке ерекшеліктерге ие аймақтық проблемалар жүйесінде нақты бейнеленген ішкі айырмашылықтарды жобалайды. Мүндай интерпритацияда аймақтық ерекшеліктерді
сипаттайтын айырықша үдерістер жалпының туындысы болып келеді. Қорытындылай келе жалпы және айырықша
үдерістерді нақтылайтын басқарудың үйымдастырушылық
ережелері белгілі деңгейдегі нақты әлеуметтік —экономикалықжүйенің шеңберінде жергілікті өзін-өзі басқаруды рациональды түрде үйымдаструға мүмкіндік береді [2].
Жоғарғыдан алып қарағанда, меніңойымша жаппы ғылыми үдерістерге мыналарды жатқыза аламын: “ жүйелілік
принципі”, “динамикалық - түрақтылық принципі”, “мақсаткерлік пен иеархиялық принциптері” , жаңа сапа алу
мүмкіндіктерін ашатын жағымды “эмердженттік принципі”.
Аймақтық басқару жүйесінің қызмет жасауының бастапқы
принципі деп, біз - “ жүйелілік принципін “ атаймыз. Бұл
принцип, мынадай белгілермен сипатталады: жүйенің қүрылымы, оны құрайтын бөлшектердің өзара байланысы, жүйелерді ұйымдастырудың белгілі бір мақсатқа бағыныштылығы. Осы анықтамадан бұлжүйеге, мынадай түсінік беруге болады: яғни, бұл қайшылықтар мен мүдцелерді теңестіру арасындағы шешімге келуге арналған үдерістік құрал .
“Жүйелілік үдерісін” басқару, сырттан келетін жүйелерді,
яғниөзін-өзі басқаратын жөне кешенді аралас басқаруы бар
принциптерді ажыратуға көмектеседі ( орталықтанған реттеу
мен өзін -өзі басқару арасындағы динамикалык байланыс
жасау сияқты) .“Жүйелілік принципінің“ маңызды ерекшелігі
бұл-аймақтық кеңестік жүйенің қызметжасау стратегиясын
қалыптастырудағы оның басымдылығы. Нақты осы принцип
іс- әрекет , өз ара байланыстар,жүйелер деңгейлерінін
түряерінің әр түрлілігін күшейтуге мүмкіндік береді. Бұл
ішкі тәртіптің ұйымдастырылуын және злементтердің өзара
өрекеттесуінің кезектілігін талап етеді. Иеархиялық деңгейлердің жүйеяі түрде даму үдерісі және сала аралық өзара
ссрия Экоиомическая
59
әрекеттесудің бір уақыттағы күшеюі иеархиялык принципте көрініс табады. Бұл принцип түрлі деңгейдегі басқару
органдары мен орындалуға тиіс шектелген функцияларды
бөліп алуы туралы “жүйелілік принципінің” жалпы талабын анықтайды. Басқару механизміндегі нарықтық элементтер жаңа аймақтық қатынастарға көшкенде, аймақ дамуының стратегиялық жоспарлау функцияларының неғұрлым
қатты орталықтандырылуы жағдайында, нақты шаруашылық үдерістерді басқарудағы орталықсыздандыруды талап
етеді. Орталықтандыру мен орталықсыздандыру ара қатынасы өлеуметтік экономикалық жүйенің иеархиялық деңгейіне байланысты мағыналы түрде өзгереді . Мысалы, аймақтық деңгейде және анағұрлым жоғары деңгейлерде жалпы
жүйелі басқарудың органдары компаниялар мен корпорациялардың экономикалық іс - әрекетіне тек заң шеңберінде
ғана кірісе алады. Негізінен басқару органдары нарықтық
іс-әрекеттердің негізгі параметрлерін реттеудеі салық-бюджеті, қаржы - несиелік , кедендік саясат механизмдері арқылы айналысады. Ал 2001-ші жылдан бастап - субъектілердің
әлеуметтік — экономикалық дамуының жалпы бағыттарын
айқындайтын индикативті жоспарлау арқылы, тек жеке
ұйымдар мен компаниялар белгіленген ережелерді бұзған
жағдайда ғана әкімшіліктің әсер ету әдістері мен санкциялары пайдаланылды.
Иеархиялық принципі бойынша басқару үдерістердің дамуын ұйымдастыру, аймақтық стратегияны орнықгыру шеңберінде қосымша эффектілерді алуға кең мүмкіндіктер береді.
Бұл жағдайда стратегия, аймақ тұрғындарының еңбегіне және
бар капиталына сәйкес кірісінің өсуін қамтамасыз ететіндей
қалыптасуы тиіс. Әлеумеггік —экономикалық жүйелердің жинақталып жатқан белсенділігін пайдаланудан қосымша эффект алу үшін “ эмердженттік принципі “ сақгалуы тиіс.
“Эмердженттік принциптің “ қасиеті, аймақтық ұйым
бөлшектерінің қасиеттерінің жай ғана сомасынан ерекшеле-
60
Вест ник ІІГ У .Ү гЗ . 2007
нетін жаңа сапасына жетуге мүмкіндік береді. “Эмердженттік принципі” иеархиялық деңгейлердің санын өсіруден аймақтық үйымның көлемі мен потенциялын көбейту, дамыту және концентрациялау үдерісін бейнелейді .Осы
принципке сәйкес орталыктандырудың тиімді деңгейі және
оған сәйкес кенестік үйымның көлемі анықталады. “Эмердженттік принципін” үстану орталықтандыру мен орталықсыздандыру ара қатынасын жақсартатын қосымша
табыс немесе инновациялық технологиялар қүрылуына
жағдай жасайтын аймақтық кеңестік жүйенің оптималды
көлемін ұстап түруын қамтамасыз етеді. Егер аймақтың
кеңестік ұйымының көлемінің ұлғаюы басқару эффектілігінің күшеюіне әкелмесе, онда ары қарай орталықтану мақсатқа сай келмейді. Өйткені шығындардың өсуіне
және басқару эффектілігінің азаюына әкеліп соғады.
Ерекше принциптердің сипаты мен мазмүны нақты
аймақтық кеңестік құрылымдарын зерттегенде неғүрлым
толығырақ ашылады. Аймақтық кеңестік құрылым элементтерінің жиынтығы деп, негізгі құрылымдық бөліктерге біз
өндіріс, тұрғындар және табиғи ресурстарды жатқызамыз.
Экономикалық әдебиеттерде, аймақтық кеңестік құрылымды анықтайтын принциптердің үлкен жиыны ретінде,
оның элементтерінің өзара әрекеттесу механизмдері және
басқарушылық шешімдерді қабылдау принциптері ұсынылады. Олардың ішінде - динамикалық, мақсатқа бағыттылық,
баланс жасау, бәсекелестік, экономикалық дербестілік және
қызығушылық принциптері бар.
Экономикалық жәнеәлеуметтік мәселелерді шешу өндіріс
эффектілігіне байланысты және жаңа технологиялар мен
еңбектік ұйымдастырудың жаңа түрлерінде көрініс табады.
Алайда, экономика субъектілерінің іс -әрекетінің интенсификациясы тұрғындар қажеттілігінің қамтамасыз етілуін
жақсартып, экологиялық мәселердің шешілуін талап етті.Осыған байланысты бәсекелестікте бейімділіктің өсуіне жағ-
серия Экопомическаи
5]
дай жасайтын техниканың жана деңгейі елдің стратегиялық
мақсаттарын орнықтырудағы дербестілік және қызығушылықтың экономикалық принңиптеріне сәйкес болуы тиіс.
Түрлі меншік формалаларының принцитері ретінде, экономикалық дербестілік және қызығушылық, еңбек бөлінісінің
тиімділігін анықтайды. Бұл принңип микро және макроэкономиканың өз —ара әрекеттесу механизмдерінің қалыптасуына да өсер етеді. Сонымен аймақтық ұйымның “жалпы
жүйелілік және локалды принциптерді” меңгергеніне қарай
жүйенің тұрақтылығы құрылады [ 3 ].
Орталықтандыру мен орталықсыздандыру байланысының диалектикалық сипаты әлеуметтік — экономикалық
жүйенің моделінің сипатын анықтайды. Және модельді іске
асыру процедурасы түрлі әдістермен әлеуметтік, экономикалық, экологиялық мәселелерді шешудегі республикандық,
аймақтық және жергілікті мүдделердің үйлесімді ұштасу
төсілдерінің жиынтығына негізделген. Осыдан орталықтандыру мен орталықсыздандыру диалектикасы қысқа және
орта мерзімді мәселелерді шешу арқылы стратегиялық мақсаттарға жету мен аймақтың тұрақты дамуын қамтамасыз
етуге ең тиімді теоретикалық- методологиялық базасын таңдауға бағытталған. Орталықтандыру мен орталықсыздандыру арақатынысын анықгауға арналған диалектикалық әдіс,
күрделі және кешенді қайта құрулардагы өсіп келе жатқан
өндірістің шоғырлануында және құрылымдық өзгерістердің
жеделдетілген темптер жағдайында анағұрлым тиімді. А й мақтық кеңестік ұйымның іс-әрекетін реттеуге арналған
әдістік тәсілдерді салыстырмалы талдау үшін теротикалық
база бар. Кеңістік жүйелерді реттеу әдістеріндегі өзгерістерге түрлі теоретикалық көзқарастардың баршылығына қарамастан аймақтық басқарудың мәселесіне үш түрлі бағытты
атап көрсетуге болады. Мұнда, экономикалық теорияларды
үш негізгі багытқа бөлудің негізгі критериясы ретінде, өзінөзі басқару және мемлекеттік реттеу қатынастары кіреді.
62
Вестник ПГУЛгЗ, 2007
Осы критериге сәйкес өзін-өзі реттеу артықшылығы негіздеяетін теориялық концепцияларды бірінші тәсіл көрсетеді: “ экономиканың тендігіне“ акцент жасап бұл теориялық төсілді қолданушылар бұдан ауытқуды уақыгша құбылыстар деп қарастырады. Осы қағидаға негіэделіп классикалық бағыттың өкілдері аймақтық проблемаларды уақытша
және өз бетімен түзелетіндер деп санайды.
Сондықтан, әлеуметтік - экономикалық тұрақсыздыққа
әкелетін бар мүмкіндіктерді толық пайдаланбау арқылы
ұдайы өндірістік үдерістің дағдарысын қалыптастырады.
ӘДЕБИЕТ
1. Некрасов Н.Н. Региональная экономика. - М.: Экономика, 1975.
2. Анимица Е.Г. Основы местного самоуправления. —М.:
ИНФРА-М, 2000. -2086.
3. Рыночная экономика Казахстана: проблемы становления
и развития / Под ред.М.Б.Кенжегузина.Том 1.Алматы,2001 .-3846.
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
3
Размер файла
289 Кб
Теги
bilikti, khurilimdikh, zgeristeri, esmagzam, ortalikhsizdanidirudin, 1497, ekonomikalikh
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа