close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

1518 jumataevae s toraygirov shigarmashiliginin janasha okhitudin manisi e.jumataeva

код для вставкиСкачать
Э Д / С ТЕМЕ
Е .Ж УМ А ТА Е В А ,
П а в ло да р м ем ле кетпк уни верситетш щ проф ессоры
С .ТО Р А Й ГЫ Р О В Ш Ы ГАРМАШ Ы ЛЫ РЫ Н Ж АЦАШ А
О К Ы ТУ Д Ы К M 0HICI
Ел Президент! Н.Э.Назарбаев алые болашакта интеллектуадды
элеуеттщ жаЬандану иерархиясына галамдык, мэнде шешу меселеи
б!здщ жогары мектеп алдына койып отырган макромаксат деп
ёсёщейшз. Экономика гылымдарыньщ докторы,
профессор,
С.Торайгыров атындагы Павлодар мемлекетпк университетшщ ректоры
Ерлан Мухтарулы Арын аталган жаЬандану меселесш алдымен
профессор жэне окытушылар мен студенттерге жаксы жагдай
тугызудыц материалдык корьш Модернизация талабьша сэйкестецвдру
ic-эрекетшен кэршущ мурат eTin устанды. Бул устанымы жузеге
асканы бегйлл!. Осы жаЬанданудыц екшш мэнкл I мамандарды заман
суранымына ундеспру.
MiHe, осы максатпен акдкдтшыл, эдш галымдарды топтастыру ниет!
де шындык мересшен керщщ. Улыктап отырган меселелердщ ец
басымдыгы - даналар мен гуламалардьщ бшк, интеллекгуалды елеует
жайлы айтьш кеткен есиетнамасы мен касиетп ой-тужырымдарынан
бупнп ем1рге катыстысын ала 6myiMi3. Ой мен бшм устанымын
адастырып алмауымыз. Соньщ 6ip Kopmici I ректор Е.Арынныц
С.Торайгыров шыгармашылыгына катысты жэне акынньщ 110 жылдык
мерейтойына орай епазген гылыми-практикалык конференциясы. Осы
конференцияньщ гылыми усьшысьш ic-эрекетге таныту максатында
Баянауылга С.Торайгыров елше, акынньщ ушкан уясына iccanapra
барып, онын мазарьша гибадат етш, жасесшр1м урпактарына, акын
арманы болып еткен шейрттер мекгебше профессорлардын жана
агьшмен сабак беру peciMi болатын. Оз1мнщ мэртебел1 устазым К.Жумалиевтщ ташШн еске тус^рген мен аталган мектептщ 9-сынып
окушыларына “Адаскан емар” дастаньшан сабак етуге ез1рлйс
жасаганмын. “Адаскан eMip” дастаны кецестнс деу1рде окылып
келгешмен, оган жацаша философиялык дуниетаныммен (парадигма)
талдау жасалмаганы, феномендт айкындала бермегеш, сол
тоталитарлык нысанында окытылып жургет акикат, стиль жагына
келеек, дастан риторикалык сарьшга жугшедь Дастанньщ сез басы,
кспозициясы:
“Bipey куй, 6ipey п ш ш , 6ipey сезбен,
Корсетпейтш журектщ iiiii бар ма?” 1
деген жолдармен ершедь Бул туйшнен iuiKi психологиялык кубылысты
ангаруга киын eMecriri байкалады. Жалпы дастанды тутас хронометржк
243
менде зерделесек, бес белшнен турады. Барлык бел1мдерде лирикалык
каЪарман “Мен” деген есщцнсп колдану аркылы 6ipiHiui жакта ой
толгайды. Алдымен 6ipinmi белщщ алып карастырсак, онда мынадай
тужырым шыгады:
“К,астык деген не нврсе: кершген дос,
К,айгы деген не нврсе: кещгпм хош.
Алдау, кундеу, айла не, мен бшмеймш,
Журег1мде тукшр жок, суюдец бос.
тенеу
Бвйшешектей кулпырар турден-турге
Уксайтын жузш гулге, шаш сумбшге.
Жас тон мен сез1м, бипм кабат ecin.
метонимия
Мен
першгге
ужмактан жада шыккан”.
Kepin отырганымыздай, 6ipiHini бельмде акын жас балгыннын
журегше дак тускен жок дей отырыл, жас кезвде, бала деуренде
“жаннан” repi “тэн, сез1м”, “бШм” кабат ecin отырганын танытады.
“Жан” дамуы кейшп кезендерде болатынын ацгартады. BipiHiiii белгмде
жас адамньщ келпршда менде “перните” болатыны жене оныц кулпыра
тусу кубылысын “Элде дерсщ” кайталау аркылы коюлата градациялык
суретцен айшыктайды.
Екшии белшде лирикалык каЬарман жшттнс деуренге ойысты.
С.Торайгыров жшттйс деурендд 15 пен 30 арасында керсетедо. 0p6ip
бвлшнщ Kipicneci бар. Бул бешще:
“Мен - жшт, он бес - отыз арасында,
Алдымда толган максат, толган тацдау”.
Мше, осы жолдардагы жас жтттщ алдына максат кою жене кесш
тандау ic-epeKeTiHiH мацызын айкындайды. Сейтш, жас жтттщ
портретш беру аркылы сырткы пшшш сомдайды. Лирикалык
кайарманньщ сырт minim iimd устаныммен астасып бершедд:
“Журепм жулкьшады элде кайда:
Бай болу, а им болу, алгыс, атак Айды кундей етюзу (символ)
Байлык о иды керщщ еуелй (1 талпыныс)
Таццап коймаган сон халык сенш,
К,андай байлык шыдайды тойгызуга
Нашарларды окытъш, алгыс алсам,
ЖаЬан кеэсем, кершкте кджыга барсам
Байлык болмас, 6ipey байыса,
6ipey кедейленбек,
Кул болмаган бай ма осы кунде?
Малды жинап, максагын умытпакка
тенеу
впздей ец маяда шелке тойып,
Байлыктан алмаган сон бакыт сатьш, (ce6e6i)
Мен емес, т ен т Tipi, жаным ел!К (символ)
244
0p6ip жан дуниеге езш кшдис (туспаддау)
Кдлмакдны, табылар ма мунан liJpiK
“Оны кушпен жецем” деу бола ма акыл
0MipfliH, бул туриаде eiu6ip экдм
Мумкш емес эдйщйс кылуга елге
Ce6e6i: тастап акт бола алмайды,
Балар мен молдалардыи сезш жерге...
BipiHuii Kaciirri максат пен талдауга койган лирикалык кешпкер ею
удай сухбатка туседь Bip адамньщ кайшылыкка кедушщ ез! философия
мен психология шмшщ педагогикамен уштастыкта келуш камтамасыз
етш, шла диалогтык кубылыстыц, iixnd пайымньщ iunci парасатын
дамытуга,
кэсш тандауда адамныц адаспауына улп-енеге,
интериоризациясын уздшяз дамытуга TipeicriK арна. Буньщ ©3i классикалык гылым. Осы арада педагогикадагы дидактика бшм
теориясындагы ок,ыту мазмунсыз тул екенше тагы да 6ip кез1м!зд1
жетгазедо.
Лирикалык. каЬарман байлыкка ие болу максатымен тандаган
эьамдгк кызметшен айнып:
“Кетсем енда к,айтеда, деп ойладым, “Дацк, атак, алатугын icri куып”
эскери (солайша Шыцгас хан мен Бонапартгай).
Бул максаты мен тандауынан жерйен лирикалык;
каЬарман дэледщ жауап табады:
“Найзаньщ куш1мен жанган бакыт,
Eip кезде найза ушында ешпеске жок..
03i удпн тап езшен баска кудай,
Жогына ер адамныц квз1 жетпек,
Керек-жарак 6api де кымбатганар,
Согыстьщ шыЕЬЩцарын елге салмак.
Акыл, ой, адамдьщтан мулде безш,
Бас кесер машина боп турмак ушш”.
Жас жшт дацкты эскер басы болу кызметшен де безшедо.
С.Торайгыров 6yriHri согыска да сипаттама 6epin отыргандай. Элиз
мсмлекетке тышканмен ойнаган мысык, сеюдщ согыс ашыи, элемдис
сауда айналымдагы монополиялык ашкаракгык саясатын болжап
кеткендей. Атап айтсак, согыстьщ кандай зардабы бар екенш
философиялык, экономикалык,, елеуметпк-саяси тургыда багалап,
инфляциялык дагдарысты, акшаньщ ауа болу зардаптарьш айтьш тур.
M iH e , бшм гылым элеуетшщ классикалык, тамаша кайталанбас улпа!
YmiHuii KBcin i3fleyre талпынган лирикалык каЬарманньщ кулкы:
“Ашылмаган сыр тауып менщ де атым
Эдиссон, Луи Пастерге тевдес болса”...
Байкал отырсак, атакты даналардын, тужырымдары мен ашкан
гылыми жацалыктарын багамдай алган С.Торайгыров TipeKci3,
мадызсыз кесш тацдамайды. Максаты 1 тавдауы айкын.
Будан акынньщ 6uiiKruiiri мен интеллектуалды влеуетшщ оз1 бугшп
жене алые болашакка да жетерлж екенднтн танытады. 0кшшке орай,
245
лирикалык каЬарман бул кэсштен де бас тартады. Оньщ себеггп
жауабын С.Торайгыровтьщ езшен 1здей1к:
р
метонимия
^
метонимия
Бурын кед болса, ендх тегаз болды,
внердщ аркасында адам каны.
Бул цальтта гылымды пайдалы деп,
Алгыс айтьш турган жок жанньщ 6epi.
Бул калыпта бере апмас гылым пайда.
Саймансыз кедейлердщ шаруа жагы!
Деысаулыгы сорлынын сенген малы.
Б улай болса, кур текке жалуния алып,
Оларга масыл больщ отыргандыгы.
ДерЬерлис гылымнан да халыкда едшдж келпре алмайсын.
Мунымен 6ipre аурудьщ e3i гылым ескен сайын адам каны бурын квл
болса, еида тендз дейдо.
Teprim ui кэсш: “Жер - анада тамак жоктан
Отыр ма адам 6 ip iH - 6ipi шайнап?
Не жерден тамак, тауып алатындай,
Рылым жок,тын отыр ма бакш байлай”.
Сейтш, Жер-Ананын мэртпк, жомартгык касиетше “гылым”
тоскауыл койганына С.Торайгыров куйзеледд.
Терт турл! кэсш 1здеген лирикалык каЬарман ж ттп к деуренде 6ip
турак таба алмайды. Мше, б1здщ окьпу процесшдеп 1згшкп
устанымнын болу болмауы ортасына тжелей байланысты екеш
Султанмахмут заманынан белгш болган. Окыту жуйесшде: “Н ет
окытамын?” деген 1зден1сп сурактан “Парасатгы ic-эрекет” модел1
шыгады. вкшидке орай, ойы адаскан адамда парасат болмайды деген
тужырымды осы поэмадан толык ангардык, Максат кою мен кесш
тандау ол сырткы фактор, ортага, уакыт пен кещепкке тжелей
байланысты екенше аталган шыгарма ныгарлай туспек. Адамныц 30дан аскан шагында токтаган кезещ туатынына да С.Торайгыров дэйекп
туйш айткан. YmiHrni бел1мге акын “Мен токтадым” деген атау койган.
Мунда лирикалык каЬарман:
“Дуние - езен, агысьш и м токтатар?
Агып кете баратын мен 6ip салам.
“Эдшдйс”, “ар”, “адамдых” деген сездер,
Kyuiciaflepai алдауга кылган амал”.
Бул кесштщ де баянсыздыгы аныкталып, акын оган былай жауап
береда:
“Кдтай егш егереin бейнеттенш,
Квзщ жетш турса егер, ормасыца.
Эдивдк орнамаска кв 31М жетп,
Дуниеден ет жейтугын ауыз курымай.
Дуние - жау, жегшу майданы екен
Жене алсам жеймш демей не деймш.
К,олга билж пен кесш тисе, эдшдж жолдан таясьщ, -
деген акьшнын тужырымы - ем!рдщ сабагы, ем^рдщ гылымы, вм1рдщ
кдтыгез зандылыгы.
TepriHHii белшге “Мен - Kepi” деген айдар бершген. Лирикалык
КаЬарман:
246
“Жастыкта тапцан гылым, eHepi жок,
Жас бггкен акыл сурап кайрылатын;
Мен секщщ экесш о да каргар,
Тудырды деп, дуниеден кец ш суып”.
Ж ттппнде гылым игерш, баяны бар кэсшке ие болмаган адамныц
керш к кезещ кедешпкте етед! дегещц ацгарамыз. Бул арада кедейлЬс I
“жан” мен “рух” кедейлш. Егер “тан” Tipi, “жан” eлiк болса, адамныц
03i езше кул деген ойды анык, ацгартып тур. Толык трагедия, езшщ
рухсыздыгы баласына. урпагына ауатыны жайлы сьщай-дастанньщ
сарьшы. Эрине, бул дастандагы “Мещц” автордьщ §31 екен деген ойдан
аулак болуымыз керек. Бiздepгe айтылган парасатты есиет,
данышпандык, тужырым деп кабылдаган дурыс.
“Мен - елйс” такырыбында суреттелген бесшпй бел1мде ел1
бейненщ натуралды сипаты, портрета бершедь
“БелгМ Typi карацгы, Tic сакиып,
Козшнен жарык сенген, тур акяып,
М еш апарьш жер бол деп, жерге койды,
Жалгызбын, жарыгы жок жерге койды.
Мен, топырак, топыракта жок сезш, тш мен кулак”.
МешЬур-Жусш Кепеев езшщ м ай тн кандай paciMMeH койганы
баршага жацалык, емес. Данамыз жердщ асгы емес, устше койып,
жарык жерде болуына Tipi кезщце кам жасап, оган езшщ 6uiiMi мен
гылымы жетш ед1 гой. С.Торайгыров кейшгшердщ мешгп дурыс арулай
алмауын айтты ма екен. Оны бшмейтш гылымсыздык дepeжeмiздi
MeH3efli ме деген суцгыла ой MeHi де мазалады. 9cipece, “Жалгызбын,
жарьны жок жерге койды” деп лирикалык кейшкердщ жар сала
зарлауында осы мецзеу бар сиякты. Оган К,ожа Ахмет Иассауи
данышпанньщ мазарьшдагы хандарымыз бен сулгандарымыз 6emrrepi
улп сиякты больш кершдь Ие, академик К,ажым Жумалиевтщ француз
ейелшщ мусшш тактага салганьш 6ip кезде калай тусшбесем, адамныц
жаньшан белшгендеп сипатьш жене оньщ акиреттж, бакилык
кубылысын кандай peciMMeH коюды да С.Торайгыровтыц аталган ой
толганысынан табу киынга сокты. вйткеш, ол кубылыс 6i3re жумбак.
Bi3 оньщ зандылыгы мен гылымын мецгермеднс. Соган кам жасаган
асыл акын С.Торайгыровты дана демей юм дейм1з?!
Ец соцгы ce3i философиялык туюнмен epнeктeлeдi:
метонимия
Не болар топырагы журепмнщ 1
Kurrri сез
Т1рлисгеп уясы тшепмнщ?
Не болар бэрш керген кез топырагым
Топырагы миымнын, бтеп м н щ ”.
К,орыта айтканда, менгаз eMip сурудщ e3i жаныцньщ елу1 дeгeндi
акьш айкын айгактап тур. Егер ортац тузу болмаса, кеспгп максат етш
тандаганнан тек ез езщщ таба алмай адасасыц деген пайымды усынып
отыр. Бул поэманыц 6yriHri жене алые болашакка типзер пайдасы зор.
247
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
238 Кб
Теги
1518, jumataeva, manisi, jumataevae, janasha, okhitudin, shigarmashiliginin, toraygirov
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа