close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

2094 e. k. kopaeva khurast khazakh tili praktikalik sabakhtarga arnalgan adistemelik nuskhau e. k. kopaeva khurast

код для вставкиСкачать
б 8 1 .2 К а з
Ш щ ш
РЕСПУБЛИКАСЫНЬЩ Б1Л1МЖ8НЕ РЫЛЫМ МИНИСТРЛ1П
С. ТОРАЙРЫРОВ АТЫНДАРЫ ПАВЛОДАР МЕМЛЕКЕТТ1К УНИВЕРСИТЕТ!
I^ABAI^ Т1Л1
практикалык сабакгарга арналган ед 1 стемелис нуск;ау
Павлодар
Кдзакстан Республикасыныц Бшм жане гылым министрлМ
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекеттйс университет!
Филология, журналистика жане енер факультет!
Казак т ш кафедрасы
казак
;т ы 1
практикалык сабактарга арналган эдктемелш н^скау
Павлодар
Кереку
2010
ЭОЖ 811.512.122 (07)
КБК 81. 2 Каз-9
К* 17
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекстт1к универси гетнни
филология, журналистика жене онер факультетМн казак гШ
кафедрасынын отырысыида басуга усыиылды
ШкЧрсарапшы:
А. Ф. Зейнулина - филология гылымдарыиын кандидаты, профессор
Курастырушы: Э. К- Копаева
К-17 К^зак тш : практикалык сабактарга арналган эдостемелш нускау /
кураст. Э. К- К°паева. - Павлодар: Кереку, 2010. - 59 б.
Казак т ш петнен практикалык сабактарга арналган эдастемелш нускау
050727 «Азьщ-тулш тагамдарынын технологиясы» мамандыгында окиги н
студенттерге усынылады. Эдютемелнс нускауда грамматикальщ жене
лексикалык тапсырмалар мен жаттыгулар жиынтыгы бершген. Эдкггемешк
нускау жумыс багдарламасына сейкес ез^рлендь
С. юрайгыров
шындагы ПМУ-д1ц
'■.г.адсмик С.Бейсемб»
атындагы гы лц^ ^ . j
К1ТАПХАНА®Ы
11.512.122(07)
2 Каз-9
Копаева Э. К-, 2 0 1 0
С. Торайтыров атындагы П М У , 2010
Матсрналдьщ дурыс болуына, грамматикальщ жане орфографиялык кателерге авторлар
мен курастырушылар жауапты
А лгы со з
Куннен-кунге мемлекеттж ТЩДЩ колданылу аясыньщ кецекмне
байланысты, acipece, мемлекеттж жэне мемлекеттж емес мекемелер
мен уйымдарда, кэсшорындарда казак т ш н бш у мшдетгнщ артуына
катысты т 1л д 1 кэыби тургыдан окыту мэселесше кеб1рек кещ л белу
к аж еттш л туып отыр. Осы Fan орай жогары оку орындарында т1лда
уйрету
барысындагы
н еп зп
максаттардьщ
6ipi
-
эр
студенттщ
мамандыгына сай тшдж б1рлжтерД1 мецгертш, свздж корын байыту,
ic-жузшде колдана алуына мумюндж тугызу. в й т к е т , болашакта
мемлекеттж Т 1 л д щ e p ic iH улгайтатын - казак тийн жетж мецгерген
жастар. Бул ретте, б ш м берудщ каз1рп кезецдеп максаты - когамга
кажет ысылган, жетшген, бипмд1, бинкп, б!рнеше ты бшетш маманды
калыптастыру.
Бул эдктемелж нускау жумыс багдарламасы бойынша етшетш
такырыптарга непзделген, типм1здщ синтаксис (свйлем мушелер1 ,
жай свйлем, курмалас сейлем) тараулары бойынша практикал ьж
курска
арналган.
Грамматикалык
такырыптар
азык-тулж
тагамдарыньщ технологиясы мамандыгына непзделген тшдж жуйеге
багытталып бершген.
Кррыта айтканда, аталмыш эдютемелж нускаудьщ басты
максатгарынын 6 ipi — студенттердщ тшмрибеде сейлеу жэне дурыс
жазу дагдыларын дамыту.
3
1-Саба к
1.1 Грамматика: Сейлем. Оныц турлерь
Сураулы сейлем. Буйрыкты сейлем. Jlem i сейлем
Хабарлы сейлем.
1.2 Лексика: Тамак эз1рлеу кезшдеп санитарлык-гигиеналык
ережелер
BipuiaMa аякталган ойды б1ЛД1ретш
сез
TipKeciH
сейлем
д ей м Ь.
6 i p сезд1, 6ip немесе 6 ip H e u ie
С ей лем д ер
айтылу
максатына
карай
хабарлы , сураулы , леггп, буйрыкты болы п белшед1.
Хабарлы сейлем. Жай хабарлап айтылган сейлемд1 хабарлы
сейлем дейм^з. Мысалы: Б1л1м - адамныц канаты. Студенттер кыскы
емтиханды жаксы тапсырды.
С у р а у л ы сейлем . Сураулы сейлем сурау магынасын 6 iлд!ред1.
Казак тшшде сураулык магынаны exi турл 1 формамен беруге болады:
6 i p i - арнаулы сурак, e x i H m i c i - жалпы сурак. Сурау еЫ мдтнен
жасалганын арнаулы сурак дейм1з. Сурау е с Ы д т н е xiM? не? неше?
кай? кандай? канша? калай? кашан? т.б. сездер1 жатады. Мысалы, Бул
не? О л кандай адам? Кашан келесщ? Сагат неше?
Назар аударьщыздар, орыс тш н д е
сурау сездер! сейлемнщ
басында турса, казак тшшде сейлем сонында немесе баяндауыштьщ
алдында турады. Сураулык дем еул 1 ктер аркылы жалпы сурау
жасалады. Сураулык демеушктер: ма, ме, ба, бе, па, пе, ше. Мысалы,
СзлеметЫз бе? А л , сен ше? Сураулык демеушктер ез 1 катысты
сездерден белек жэне сейлемнщ соцында жазылады.Сураулык
демеул 1 ктер алдындагы сезге катысты уйлесед 1 ( 1 -кесте).
1 кесте - Сураулык шылаулардьщ колданылуы
дауысты жэне р, л , й,
ма/ме
Анау ма? Оньщ ежей ме?
Эсел ме?
у дыбыстарынан кей'ш
Ж, 3, м, н, ц
Ораз ба? Барасыц ба?
ба/бе
дыбыстарынан кешн
катан дыбыстарынан
кешн
Бул Максат па? Керемет пе?
Жарык па?
па/пе
Буйрыкты сейлем . Буйыру не талап ету максатында
айтылатын сейлем буйрыкты сейлем деп аталады. Буйрыкты
сейлемнен кешн нукте, не леп genrici койылады. Мысалы: Балам,
расынды айтшы. Керсетпе кез жасывды! Жур, жарысайык!
Л е г т сейлем . Адамньщ эр турл! кещл-кушн бшдфетш сейлем
лепт1 сейлем деп аталады. Лепт1 сейлемдердщ магыналары куану,
ренжу, тандану, аяу, ею ну, корку, жирену, кекету секшд! максатта
4
айтылады. Мысалы: 1. К,азак;стан халыкгарыньщ достыгы жасасын!
2.Туу! Ci3 кызык адам екеноз! 3. Жер1М13 б1здщ нёткен бай!
1-жаттыгу. Мына сураулы сейлемдерд1 хабарлы сейлемдерге
айналдырыцыз
Сен баяндамага дайындалдьщ ба? Жер1м1з ещц кебейгаш турган
жок па? Басшысы болмаган елде елд1к бар ма? (М.Эуезов). Баянауыл
сиякты жерд1 KiM суймейд1? (З.Шашкин). Жумабай уйде ме? Мынау
сенщ каламьщ ба? Сен базарга бардыц ба?
2-жаттыгу. Мына хабарлы сейлемдерд1 сураулы сейлемдерге
айналдырыцыз
Бул кыздьщ жасы он жетоге жаца толды. Бала атасыньщ бетше
тандана карады. Ана кезде отыргызылган жас агашгар кектеп
калыпты. ©зшщ жацсы керетш окушыларыныц 6 ipi Эд 1 Л екен. Букш
ауылдын малы сол кудыктан суарылады. Акыры асыга куткен ушу
cari де жетп.
3-жаттыгу. Окытушыньщ айтуы бойынша бершген такырыпка
терт хабарлы сейлем курастырьщыз
4-жаттыгу. JlenTi сейлем мен буйрыкты сейлемдерд! белш
жазьщыз
- Жагаласпа! Шыгарма тшндП
- Keperi жок! Ержеткенде бшгенщ сол гой!
- Kenmi, капкам, менщ касыма отыршы!
- Кандай акылды адам!
- ЦНркш Кекшетау! ЦПрюн, дуниеде сендей де жер бар ма екен!
(С.Муканов).
- Ол негылган жаман адам! Мундай сездщ юмге K e p e r i бар!
- KeujipiHi3 , карагым! Енд| айыпка буйырманыз!
- Кадамьщ кугты болсын! Цызыгьщ узак болсын!
- Кош бол! К елеа кеэдескенше!
5-жатгыгу. Мэтшнщ атауын окыцыз, бул мотш не турапы деп
ойлайсыз?
5
6-ж атты гу. EipiHiui мен сонгы сейлем дердщ м эп н д еп н е п зл
ойга сэйкест'|пн аныктацыз
7-ж атты гу. М этш д! орыс т ш н е аударыцыз
Т а м а к эз1рлсу к езш д еп санитарлы к-гигиеналы к ережелер
Тамак
n icipreH
кезде санитарлы к-гигиеналык ережелерд!
мукият сактау талап е-пледк A c nicipyre Kipicep апдында жэне жумыс
устш де колды мукият жуу кажет. Ж умы с кшм1 таза б о л у ы тшс. Басты
женш орамалмен байлап алган жен. А с уй жэне асхана ыдыстарын
жуу Fa ерекше кецш б е л у керек; олар сабынмен не арнаулы
унтактармсн жуылады. К еп жагдайда ш ек-карын аурулары мен астан
улану азык-туш ктщ сапасыздыгынан гана емес, сонымен 6ipre ас
уйдщ ,
асханадагы
ыдыс-аяктьщ
ластыгынан,
ас
п ю руш ш щ
салактыгынан да болу ы мумюн.
А зы к-туш кп
алдын-ала
мукият
эз1рлейд1.
Ш тй
ет
тоцазыткышта не жер коймада сакталуы тшс. Жаца сойылган малдыц
(кусты н) етгае микроб тез туседц сондыктан оны баска азьщ-тулиспен,
acipece пюкен тагаммен 6ipre коюга болмайды. Шик1 erri ондеуге
колданылган
пышак, тактайды
ыстык сумен
мукият ж уу
кажет.
Сондай-ак шию е т п устаганнан кешн колды жумай турып, баска
азык-тушкке кол ти п зуге болмайды. IUmci e rri ен д еуге арнайы пышак
пен тактай б е л ш койган дурыс. Ет турагаш ты пайдаланар апдында
кайнаган сумен шайып алады. Ет пен балык фаршында микроб ерекше
тез ecin, кебейедь Сондыктан тартылган е т п тамак ш арерде
дайындаган жен. Еттен дайындалган тагамньщ (зразы, котлет т.б.)
сел1 мелд1рленгенше жаксылап кайнатылуы не куы ры луы тшс. Бурын
nicipmin койылган ет тагамдарын кайта кыздырарда м ш д етп турде
кайнату немесе екшпп рет куыру кажет.
Ш ию балыкты алгашкы ондеуден етю зу кез{нде суык сумен
эуел1 кабыршагын алып, цпек-карньщ алып тастаганга дейш , еюнпп
рет iuieK-каранынан тазарткан сон да мукият жуады.
Сонымен катар, эр тур л 1 к е к е тсте р мен жем1стерд! таза суга
кайта-кайта ж уу керек. Жаца nicipuireH тагамды бурын даярлаган
тагаммен араластыруга болмайды. С уттщ бетш ашык тастамай, таза
кагазбен не дэкемен жауып кояды. Ы стык тагамньщ бетш алдымен
таза дэкемен немесе орамалмен, ал суыганнан кейш какпакпен
жабады.
6
8 -жаттыгу. Мэтшнен мамандыгьщыз бойынша тэж1рибеде жш
кездесетш зат еЫмдерд1 6ip белек, ет1ст1ктерд1 6ip белек жазып
апьщыз
9-жаттыгу. Сейлемдерд1 толыктырьщыз
9.1. А с уй жэие асхана ыдыстары ....
9.2 Ш иш erri ендеуге....
9.3 ... мукият сацтау кажет.
9.4 Астан у лан у ....
9.5 Еттен дайындалган тагам....
9.6... сакталуы тшс.
1 0 -жаттыгу. Гакьфыпты ез безм ен тужырымдацыз
1 1 -жаттыгу. Крсымша эдебиеттерд1 пайдаланып, тамак nicipy
кез5ндеп басты ережелер туралы эщчмелеадз
2-Саба к
2.1
Грамматика:
Сейлем
мушелерь
Турлаулы
свйлем
мушелерь Бастауыш.
2.2 Лексика: IpiMiuiic жасау технологиясы.
Сейлем мушелерь Белгш! 6ip суракка жауап беретга, тольщ
магыналы 6ip сазда, сез TipKeciH, не курдел! сезд1 свйлем мушес!
дейда.
Сейлем
Myinenepi
аткаратын
кызметше
карай
бес
турге
белшед!: 1. Бастауыш, 2. Баяндауыш, 3. Аныктауыш, 4. Толыктауыш,
5. Пысыктауыш. Олар свйлемдеп магынасына карай турлаулы жэне
турлаусыз мушелер деп белшедо. Турлаулы мушелер (бастауыш,
баяндауыш) — свйлем куруга непз болатын бас мушелер.
Бастауыш - свйлемдеп ойдыц и еа, Tiperi. Бастауыш yHeMi жай
жэне тэуелд! жалгау тулгасында KiM? не? KiMiM? нем? юмщ? ней?
ктм1щз?
нещз?
KiMi? H eci?
деген
сурактарга
жауап
берш,
атау
сеиппиде турады (2-кесте).
2 кесте - Бастауыш бвлатын сез таптары
Мысалдар
Тулга
Сурактары
сы
3
1
2
Асан ютап окып отыр.
к1м?
Атау
Олар Kemirin келдк
септме не?
К1 мдер? Жаксы кепке ортак.
(жай
Оларга айткан - Асан екен.
септеу) нелер?
7
Бастауыш болатын
сез таптары
4
зат eciM
есшднс
сын есш
ес!мше
2 кестенщ жал гас ы
1
3
2
Адам б олу - борышыц.
■ 4
зат е.+туйык ericriic
О нер гана epicinni
зат е.+шылау
1
кецейтед!.
Атау
сеггпк
Kim?
LLIeuieci жумыстан шаршап
тэуелд1К жалгаулы
Heci?
кедш.
зат eciM
(тэуедд!
нец?
кайсысы
7
Жалкаудын ертещ бггпес.
тэуелдек жалгаулы
септеу)
устеу
Жиырмасы MeHiici, отызы
тэуелд 1к жалгаулы
сенпа.
Ерш беген eriKmi болады.
сан eciM
ес!мше
Бастауыш курылысына карай дара, курдет болады. Жеке б ip
сезден жасалган бастауышты дара бастауыш дейш з. Мысалы: Б ш м адамньщ канаты. Ею не одан да кеп сездерден курылган бастауышты
курдел! бастауыш дейд| (3-кесте).
3 кесте - Курдел! бастауыштын жасалу жолы
Ж асалу жолы
К у рд ел! бастауы ш
Сулейменов Болат мырза б'фнеше
Kici аты (мырза, азамат
куй орындады.
сездер1мен T ip K e c i)
У й жумысы орындалмады.
ТэуелдЬс жалгаулы курдел i сез.
Ун iuii су сепкендей басыла
Ьпк сегтктеп сез бен кемеюш
калды.
Sip жуз кырык алты ушке тец
ес 1мдер
Курдел 1 сан eciM .
белшбейдь
Аудандык оку б е л а п жумыска
Курдел1 жалкы eciM.
Kipicri.
М ен ез 1м бэрга бшемш.
Жлктеу мен ездщ eciMjnKrepi
Енбек еткен ер атанар.
Зат eciM мен есщ ш е
Оньщ айтып отырганы — дурыс.
Кесемше мен ес5мше
1-жаттыгу. Темендеп мэтшнен бастауышты тауып. оньщ кай
сез табьшан жасалып турганын айтыцыз
Мэкен eKeyiMi3 6ip мекемеде кызмет 1стейтшб13. Отыратын
белмем13 де 6ip, устемм13 де карама-карсы болатын. М ен кенсеге одан
repi ертерек келуге тырыссам да, ол менен ерте кеп отыратын. Сол
сэтте эдеттеп ак куба жуз1 сап куренптетш, улкен кара кездер!
жайнап, тек мен уппн гана кулшдеп
Элденелерд! acipenen айта беретш.
8
карай беретш T^pisAi ед'и
М ен жак;ында гана ауылдан келген ед1м. М экен болса кал ада
ескен. Менен
керген-бшгеш де кеп. Оныц алд ында epireH
коргасындай толки беретш болдым. Маган деген карым-катынасы да
ерекше, TinTi атымды атамайды, «Е сет жаным» деп, баласындай, не
туг
ысындай сейлейД 1 . М ен уш ш дуниеде осы эйелден артык
Э.СЫЛ ади.Л жок сиякты. А як баскан тыкыры мен эр кимылы
ж урепмнщ кылына ойнап тургандай.
2-жаттыгу. К у р д ел 1 бастауыштарды тауып, олардын кандай
имен жасалганын керсетщ Ь
1. А уы лд ьщ жаны - терец сай, тасыган езен гуршдеп. (А бай.).
2. Адам т Ы тас жарар, тас жар м аса, бас жар ар (макал).
3. Сен eKeyiMi3 улкен кателж жасадык.
4. Оку бел1м1 жумыска кызу K i p i c i n Kerri.
5. BLneri жуан б!рд! жыгады, 6 LniMi толы к мыцды жыгады
(макал).
6. М е н in айтып отырганым — акыл.
7. Окыган б т е р эр сездй (А бай ).
8 . Сурап отырганы - осы.
9. М ен е з 1 м осыны азден сурагалы турмын.
Ю.Сендер 3 ni жассындар.
11. К у ле беру ьщгайсыз.
3-жаттыгу. М этш д! окьщыз
IpiM UiiK ж ася у т е х н о л о г и я с ы
IpiMui'iK
-
сиырдыц,
койдыц,
ешкшщ
суп н ен
кайнатып
эз'фленетш сут тагамы. IpiMiuiK ак ipiMiuiK, кызыл ipiMuiiK деп еюге
белш едй
А к ipiMmiKTi дайындау ушш ыдыска куйыпган cyrriH устше
азырак айран куйып cy rri ipiTefli. Одан соц ipireH су тп отка койып
кайнатады. IpiMiuiKTin сары суы б е л iHген кезде оны шыптага сузед’и
Жаца кайнаган ак ipiMUiiKKe сары май, каймак, кшегей сиякты майлы
тагамдарды косса, дэмд1 spi кунарлы ас болады. А к ipiMuiiicri шыптага
орап с у з т алганнан кешн жукалап т Ы п , ереге жайып KenTipefli. Шала
кепкен ак ipiMiuiicri келне туйш жаншыса, тары сиякты киыршык
унтакка айналады. М уны тары орнында та й га салып, майга,
каймакка, ю легейге салып жеуге де болады.
О
К ы зы л ip iM iiiiicri дайы ндаганда казанга куй ы лган ж ы лы сутке
мэйек нем есе
уйы ткы
сапып,
у л к е н койдьщ улгаб а р ы н а у ы з толты р ы п к е г т р г е н
су тт щ
б етш
кымтап
ж ауы п
кояды.
Ж арты
сагат
турганда су т уйы п д 1рш деп т у рады. С одан кейш мэйект1 суттен алып,
казан астына о т жагып кайнатады. К^айнай бере бауы р сиякты Д 1рщдеп
турган
уйы ган
сутп
«к ы л ы ш »
дел
аталатын
арнаулы
агашпен
шакпактап ткпедь IpiMiuiicriH еш б1рт1ндеп кызара б ер ед ь Р ец 1 кан
Кызыл туске eHin, сары суы койылган кезде казанды оттан Tycipin
салкындатады да, одан сон шыптага салып су зед ь С узш ген кызыл
ipiMuiiK
6 ip -6 ip iH e
ж абыспай
жеке-жеке
бытырап
турады.
Кы зы л
ipiMiuiicri де ер е ге жайып к е г т р е д ь О н ьщ аса жагымды езшдмс дэм1
болады . К епкен
кы зы л ipiMuiiK кеуд1рлеп у п т ш п
турады. Кызыл
ipiMiuiKTi жеке езш ж еуге де, майга, каймакка, ю легей ге араластырып
ж еуге де болады . К ы зы л ipiMiuiKTi жентке косады. Каймак не кшегей
косып к ел i ге жанышцан кызыл ipiMiuiK дастаркан м э я р ш щ ен кэдел!
турлер1шч 6 ip i болы п есеп теледь C yTri мэйекке емес айранга, ipKince
уйытса, оньщ ipiMiuiriHin Typi кара'кошкыл тартып, ж еуге жайсыздау
болады.
4-ж а тты гу. М этш нен бастауыштарды тауып, кай сез табынан
eKeHiH керсет 1 щ з
5 -ж а тгы гу.
М этш
бойынша
беры ген
тапсырмаларды
орындацыз
5.1 Э р абзацтан мэтш такырыбын ашатын сездерд1 ipiioreHi3
5.2 О ларды ц e3repicTepiH бакылацыз
5.3 А бзацтьщ такырыбын корытатын фрагменгтерш табыцыз
5.4 Такырыпты корытатын фрагмента 6ipiKTipini3
5.5 Н е п з п акпаратты керсететш сездерден 6ip-6ipiH e сурак
койьщыз
5.6 Сурактарга жауап бере отырып абзацтьщ такырыбын
тужырымдацыз
5.7 IpiMmiKTiH эз!рлен>ч туралы эцпм елещ з
З-Сабак
3.1 Г р а м м а ти к а: Баяндауыш. О ньщ ж асалу жолдары.
3.2 Л ек си к а : Бауырсакты nicipy технологияды.
10
Баяндауыш та бастауыш сиякты сейлем куруга непз болатын
турлаулы
мушелердщ
6ipi.
Бастауыштьщ
ic-эрекетш,
жай-куйш
керсететш сейлемнщ турлаулы мушесш баяндауыш дейм1з (4-кесте).
4 кесте - Баяндауыш болатын сез таптары
Мысалдар
1 Ол Канатгьщ уйш керсетп.
2 Агаш корю - жапырак, адам Kepxi - шуберек
(макал).
3 Эскери адамнын ещ - суык, сез! кыска
(Г.Мустафин).
4 Bi3 - бесеум13.
5 Баскдга ynri болатын сен.
6 Жумыстыц киыны алда.
7 Жыпкыда ет жок.
¥лан-байтак; жерщ бар.
Не icrefli?
Не?
Баяндауыш
болатын
сез
таптары
Етгстйс
Зат eciM
Кандай?
Сын eciM
Нешеум1з?
Юм?
Кайда?
Не бар?
Не жок?
Сан eciM
Еимднс
Устеу
«бар,
жок»
сездер1
Суракгар
1-жаттыгу. Темендеп мэиннен баяндауышты тауып, оньщ кай
сез табынан жасалып турганын айтьщыз
1. Сен - К1мсщ? 2. Бес жердей бес - жиырма бес. 3. Улкеншшшщ 6api - осында. 4. Ею ауылдын арасы - он шакырым. 5.Онын
жасы каншада? 6. Онын ce3i тусш жаз. 7. Енд 1 накты сейлесешк. 8.
Бул кунде 6i3 ушеум1з. 9. БЛздщ баратын жepiмiз эл1 апыста. 10.
Жецеше-ай, мшезщ сенщ езгеше-ай.
11. Ер жолдасы — тэуекел
(макал).
2-жаттыгу.
Курдел!
баяндауыштарды
тауып,
оньщ
кандай
жолмен жасалганын керсетвщз
1. 0 з аты Дэрмен екен (М.Эуезов).2. Содан 6epi 6ip кыс, 6ip жаз
e n i. 3. Бала куанып Kerri. 4. Атасы бул арада ундеген жок. 5. Бес
уйдщ басты адамдарыньщ 6api де осында (Ж.Жумаканов). 6. Оньщ
K3ci6i - сурет салу.7. О л - саран адам екен.
3-жаттыгу. Мэтендо окьщыз, орыс тшше аударьщыз
Бауырсакты nicipy технологнясы
Шай, кымыз, шубат шкенде дастарканга бауырсак салады.
Бауырсак - казак халкыньщ улттык тагамдарынын 6ipi, дастарканньщ
сэш мен байлыгы. Бауырсакты жогары немесе oipiH iui сортты бидай
унынан nicipe/ii. Оны камырды ашытып та, ашытпай да дайындауга
болады. Ашытпай nicipreH бауырсак кепке шыдайды, ал ашытып
nicipinreH бауырсак K eyin калса, жеуге жайсыз болады.
Ашыткан камырдан бауырсак nicipy уцпн жылы суга ашыткы,
кант, ун салып, жылы жерге кою керек. Ашыткы кешршектент
ашыган кезде туз, май, жумыртка, ун салып ете жумсак етш иш
кандыра илейдь Жумсак иленген бауырсак жаксы кетершп, жумсак
болып шсед'|.
Курамы: 4-S стакан бидай уны, 6 ip ас касык — ашыткы, ем ас
касык - кант, 6 ip шай касык - туз, 6 ip стакан суйык май (немесе
маргарин), 6 ip стакан сут (немесе су), ею жумыртка.
Ашыткан камырды ecin, жукалап жаяды да, б!ркелю етш кесед1,
такгайга немесе табакка б1р-б!рлеп Tisin, 10-15 минут койып,
кабарганнан кейш nicipce, iuii шию болмайды. Бауырсакты
калындыгы 2 см етга жайып, кызып турган майга nicipeAi.
Ашымаган камырдан nicipy уипн 4-S стакан бидай уны, 1 стакан
сут (немесе су), 6ip шай касык туз, ею ас касык сары май немесе
маргарин, ею ас касык суйык май, ею жумыртка керек. ¥нга май,
жумыртка, сут, туз салып илейщ (айран куйса да болады). Камырды
иш кандыра катты илеп коя гуру керек. Содан кейш камырды жазып,
терт бурыштап Kecin немесе жщ ш келеу erin Kecin алып, содан кейш
кессе де болады. Kecin дайындаган бауырсактьщ бетш Keyin кетпеу
ymiH жауып койган жен. К^азанга май салып эбден кыздырып алган
сон, бауырсак майдьщ мелшерше карай салынады. Бауырсакты
уздпсаз араластырып турса, б!ркелю болып niceAi. От катты жанса,
бауырсактыц imi шию болады немесе тым кызарьш кетеда. К,ызылкурен болып nicKeH бауырсак сэнд1 де, дэмд! де болады.
4-жаттыгу. М этш нен баяндауыштарды тауып, кай сез табынан
екен1н керсетлщз
5-жаттыгу.
аударыцыз
Мына сездер мен сез TipKecTepiH орыс т‘|л1не
Бидай уны, камыр, ашыткан камыр, шн кандыра илеу, ас касык,
бауырсак nicipy ушш, жукалап жаяды, сары май, уздпапз араластырып
тур, дэмд 1 болады, кыздырып алу, терт бурьпптап кесу, туз салу
6 -жаттыгу.
курастырыныз
Жогарыдагы
сез
12
рркестерш ен
сейлем
7-жаттыгу. Мэткн бойынша сурактарга жауап бертщз
7.1 Бауырсакгы неден nicipeAi?
7.2 Бауырсактыц кандай Typnepi бар?
7.3 Ашытылган камыр калай жасалады?
7.4 Ашытылган камыр мен ашытылмаган камырдьщ кандай
айырмашылыктары бар?
7.5 Бауырсакты калай nicipeAi?
8 -ж аттыгу. Казак хапкыньщ дастарканыньщ бас тагамы бауырсакты дайындау технологиясы туралы эцпмелещз
4-Саба ц
4.1Г рамматика:
Турлаусыз
мушелер.
Аныктауыш.
Пысыкгауыш. Толыктауыш.
4.2 Лексика: Сут ешмдершщ шаруашылыкка тшмд 1 тэс'шдерь
Турлаусыз мушелер дегешм13 ойды тиянактау ушш айтылатын,
©зд1 г 1 нен свйлем жасай алмайтын мушелер. Турлаусыз мушелерге:
толыктауыш, аныктауыш, пысыкгауыш жатады.
Т о лы к т а уы ш
барыс, табыс,
жатые,
шыгыс,
квмектес
сеипктершщ сурактарына жауап беред1 (5-кесте).
5 кесте - Толыктауыштыц туп гас ы мен сурактары
Тулгасы
Барыс cenTtK
Мысалдар
Мектеп адамга жуйел1 6 in iM бередк
Табыс септж
Казак хапкын жэне оньщ дамыган
экономикасы мен мэдениетж каз1р
дуние жуз) бшедк
Жылкыда вт жок, есер малда ел1м
жок (макал).
Суттен ак, судан таза, бйреуден
артык, б|реуден кем.
Атты камшымен айдама, жеммен
айда (макал).
Сен туралы кеп айтылды.
Сез адамгершшк жайында болып
отыр.
Жатые сегпчк
Шыгыс септик
Квмектес сегтк
Шылау ттркесксн
создер
Сурактары
KiMre?
Неге?
Юмд1?
HeHi?
Юмде?
Неде?
KiMHeH?
Неден?
Юммен?
Немен?
Юм туралы?
Не туралы?
'Голыктауыштар тура жэне жанама толыктауыштар деп белжедк
Тура толыктауыш табыс сеипктеп сезден жасалады. Сурактары:
13
юмд1? neiii? kim'ih? Hccin? Жанама толыкгауыш табыс септжтен баска
септжтердеп (барыс, жатые, шыгыс, кемектес) сездерден жасалады.
1-жаттыгу.
Сейлемдерд!
Keuiipin
жазып,
тура
толыктауыштардыц астын 6ip, жанама толыкгауыштыц астын ею
сызьщыз
1. Адам баласына адам баласынын 6 api — дос. 2. Бейсен
Жомарттан кешн кайтты. 3. Ол элп орманды картадан керсетп. 4.
Бпдщ ужым тамаша табыстарга жетш келедь 5. Жер/ii трактормен
жыртамыз. 6 . Мен одан сезд 1 токгатуды сурадым. 7.¥стаздан шэюрт
озар.
Аны кгауы ш ты к сурактары: кай? кандай? кайсы? кайдагы?
канша? неше? нешшнй? юмнщ? ненщ?
2-жаттыгу. Аныктауыштарды тауып, олардыц кай сез табынан
екенш айтыцыз
1. Бул елкеде мал кыста да колга карамайды. 2. Ол ушш жазда
шурайлы жайылымдарды туяк типзбей сактаймыз. 3. Бутан толык
мумюндж бар. 4. Б1здщ отар кыстыц кеп уакьпъш тебшде етюзеди S.
Бес жуз токсан сиыр ecipeMi3. 6 . Алые жол атты сынайды, ауыр жол
epfli сынайды. 7. Ойдагы ел кырдагы елмен араласып жатады. 8 .
Кеш'нскен жолаушы жалгыз екен.
Пысыктауыш ic-кимылдыц амалын, мезгий мен мекешн,
себеп-максаты мен мелшерш бйадредо. Магынасына карай мезпл
пысыктауыш (сурактары - кашан? кай кезде? кашаннан 6 epi? кай
уакытка дешн?, т.б.), мекен пысыктауыш (кайда? кай жерде? калай
карай? кай жерге дешн? т.б.), сын-кимыл пысыктауыш (калай?
капайша? т.б.), себеп пысыктауыш (нел 1 ктен? неге? не ce6 em i? т.б.),
максат пысыктауыш (нел!ктен? юм ушш? не ушш? т.б.) деп белшедь
3-жаттыгу. Мэтшнен пысыкгауыштарды тауып,
ажыратьщыз, кай сез табынан жасалганын керсепшз
турлерше
1. Юшкентай кунгаде Абай ез 1 де кеш сайын осы жырдын
тербеу!мен уйыктайтын. 2. Ересек азаматтар, бозбалалар ауылдан
алыста, танертеннен 6 epi сонда тосып жур. 3. Сен Алматыга ойнауга
келген жоксын, о куга келдщ. 4. Тез барып, тез кайттым. 5.
Тусшбегенджтен сезбей калар деп ойлады. 6 . Манадан 6 epi сейлеп
тур. 7. Жасымда гылым бар деп ескермед1м (Абай). 8 . Жазга жакын ол
да келш калар. 9. Мен бупн туган кушмд1 тойлаймын.
14
4-жаттыгу. Мэтшд 1 дэптерщ!зге Kemipin жазьщыз, сейлем
мушелер'ше талдау жасацыз
Кеше 6 i3 улкен жиналыс еттздЬс. Студенттер кеп жиналды.
Дэр^стщ >ш1нде мугал 1 мдер де, студенттер де отырды. Жиналыс ете
кызыкгы e r r i. К ызь,кты такырыптар талкыланды. Ешгамнщ KeTKici
келмедь Жиналыс кеш аякгалды. Жатакханага бэр1м1з 6 ipre келдйс,
улкен белмеде отырып, кеп эцпмелестпс. Keneci айда тагы жиналыс
болады. Оган мшдетп турде катысуымыз керек.
5-жаттыгу. Сызбалардьщ орнына керект1 сездерд1 кою аркылы
сейлем курацыз
|...
I
.... ■.... .
........
4 ...........
6. _ ____
.............
.......... =—
.
.
==f|---- .
6 -жаттыгу. Жолдасынызга арнап жогарыдагы улп бойынша ез
сызбацызды сызьщыз. Ол сыбацыздагы белплер бойынша сейлем
курацыз
7-жаттыгу. Сызбалардьщ орнына керект1 сездерд! кою аркылы
сейлем кэдраныз
8 -жаттыгу. Мэтшд1 окьшыз. Орыс тш не аударыцыз
С ут ешмдершщ шаруашылыкка тшмд| тэс 1 лдер|
Сут - баска ешкандай азык-тул1к тек келмейтш аса багалы
тагамдык ешм. Олай болатын peTi де бар. 0йткеш адам агзасына оньщ
курамды б е л т н щ 95-98 пайызы сщедь Адамзат баласы cyrri сол
кушнде де, енеркэсш орындары евдеп шыгаратын ешмдер 1 кушнде де
iiue алады. Жаца сауылган суттщ дэм'| жагымды, аздап тэгп, Tyci
акшыл сары. d p 6 ip мал сутшщ езше тэн nici бар. Оны жабык турган
15
ыдысты ашкан уакытта сезугс болады. Кою лы гы б1ркалыпты суйык
болады.
С ут
есептеледй
акуызы
Адам
табигагтагы
агзасында
ец
сут
толык
багалы
акуызы
100
акуыз
болып
пайызга
дейш
корытылады, с п и м д ш п 98 пайызга дейж барады. С ут акуызымен
сапыстырганда осммдпс акуызыныц Ыщмдшдо 70-80% гана болады.
С ут канты лактоза деп те аталады. Осы сут канты табигатта тек
суттен баска косылыстарда болмайтын кекпртегжщ 6ip Typi. Сут
канты глюкоза мен галактозадан турады. О л кызылша кантынан тэта
болмайды. Лактозанын жас нэресте ушш мацызы зор. Агзада лактоза,
глюкоза мен гапактозага ажырап, куат кез! ретшде кызмет аткарады.
Сиыр сутш щ курамында 6 пайызга дейш сут майы болады. Сут
майы эр Typni май кышкылдары мен глицериннен ту рады. Сондай-ак
сут
майынын
курамында
каныккан
жэне
каныкпаган
май
кышкылдары бар. Сиыр сутшщ майында баска мал майьгаа Караганда
теменп молекулалы (май, капрон, лаурил, каприл) май кышкылдары
кеп кездеседь Сутте адам агзасына жететш барлык минералды заттар
бар. Минералды заттар агзада ферменттердщ жумысын реттеуге,
жасушаларга керектп заттардыц алмасуына кемектеседь
Казакстанда мал шаруашылыгы ешмдерш енд1руд1 енеркэснтпк
технологияга кеш1ру, сут ен 1мдер1н жаца жолга кою, оньщ сапасын
арггыру, ецдеу жолдары карастырылуда. Осы тургыдан алганда мал
шаруашылыгы
кызметкерлер1н1н
сут
технологиясыньщ
ерекшел1ктер!н жэне оньщ экономикалык ттмдш !кке типзетгн эсерш
б1лгеш жен. Сут тагамдарын жаца сауып алынган сутп салк;ындатып
жэне еццеп, сут бузылмай турганда жасау кажет. Ce6e6i суттен
жасалынатын тагамдардын сапасы оньщ тазалыгы мен сапасьша
т1келей байланысты. Бул талаптарды орындау ушш, ipi кара сурыптау
жумысын жаца децгейге кетерумен катар, оны ти1мд1 пайдалану
кажет.
Сут — мал жел 1шнде каннан тузшет1н курдел1, курамында су,
акуыз, сут майы, сут канты, минералды заттар, микроэлементтер,
дэрумендер, ферменттер, гормондар, т.б. заттар болатын ешм. Сут
осы керсет1лген заттардыц 6ip -6ip iM eH
тыгыз
байланыстагы
коллоидты курылым. Сут майлыгыныц кебею!не байланысты сутгщ
тагамдык KacneTi жогарылайды. Суттен тагамныц ец касиетт!
турлерш: чечил, уй ip iM iu iri, кызыл шие косылган курт т.б. ешмдер
алынады.
9-жаттыгу. Мэиннен турлаулы мушелерд! тауып, кай сез
табынан жасалганын айтыныз
16
10-жаттыгу. Сойлемдерд1 болымсыз турше айналдырьщыз
Сут - баска ешкандай азык-тулж тец келмейтш аса багалы
тагамдык ешм. Олай болатын p e T i де бар. вйткеш адам агзасына оньщ
курамды б в л т н щ 95-98% сщед!. Адамзат баласы cyrri сол кушнде де,
внеркэсш орындары ввдеп шыгаратын ешмдер! куйшде де iiue алады.
Сут тагамдарын жаца сауып алынган cyrri салкындатыц жэне ввдеп,
сут бузылмай турганда жасау кажет. Ce 6 e6 i суттен жасалынатын
тагамдардыц сапасы оньщ тазалыгы мен сапасына тшелей
байланысты. Бул талаптарды орындау ушш, ipi кара сурыптау
жумысын жана децгейге кетерумен катар, оны тшмд 1 пайдалану
кажет.
11-жаттыгу. М этш бойынша жазбаша сурак курастырьщыз.
Жолдасыцыз сурацтарга жауап 6 epciH
12-жаттыгу. К,осымша эдебиеттерд1 пайдаланып, сут тагамдары
ту рал ы кыскаша баяндама жасаныз
5-Сабак
5.1 Грамматика: Сейлемнщ б1рыцгай мушелерк
5.2 Лексика: Дурыс тамактану.
Синтаксиспк кызмет1, тулгасы, сурацтары б1рдей сездер
сейлемнщ б!рыцгай мушелер! деп аталады. Мысалы: 1. Асанныд
мурны да, кез1 де, дене 6iriMi де нагашы атасына тарткан. 2. Акбшек
эбден
алкынды,
аласурды,
жулкынды,
ani к ¥РУга
таянды
(Ж.Аймауытов). 3. Ойын-сауыкпен, кыдырумен KyHiH етшзетш
(С.Муканов).
1-жатгыгу. Бершген сойлемдерден б1рьщгай сейлем мушелерш
тауып, олардьщ кай сейлем мушеЫ екенш айтьщыз
1. Сулу ки!м, жуйрж ат, кумай тазы, алгыр буркгг Аканда
болган. 2. Кек арбаньщ сыртында кальщ сакалды, узын шашты аталар,
экелер кершед) (М.Эуезов). 3. Туннщ калганын осымен етюзген
Байжан мен Буланбай Алшагырдьщ шахтадан шыгуын асыга кутш ед!
(F.Mycipenoe). 4. ©ткеннщ жаксы,__^<£мань1__буг 1 нг‘| елшеу'тшен
елшенед1 (F.Мустафин). 5. Устелдщ K’CTi
1ышкы
(С.Ерубаев). 6 . Eki ещрдеп шгек, туимелотынДё^Ш/йМДЭД! а|Ь1Л тас
I академик С.Бвйсомбп |
II
атындагы гылыми
j
,, 8 К1ТАПХАНАЛ1- 1
орнаткан (М.Эуезов). 7. Эдетте, байлар кшз уйд*4 баскур, желбау,
тацгыш сиякты бауларын юлем густ! кып токытады (С.Муканов). 8 .
Бул жиында Ызгутты, Жакып, Майбасар сиякты улкендер жэне
баладан КудаЙберд1, Абай бар (М.Эуезов). 9. Б1з болып жаткан icri
телеграмма, хат, газет аркылы гана бш п отырдык (С.Сейфуллин). 10.
Мол жастык, калыц корпелi жер тесек пен айнала туткан калыц
текемет, гускшз, кшемдер бар. 11. Дэрменнщ де, Магыш, Кэкггай,
Дтданыц да жэне жакында Абай ауылына келш кеткен ©тегелдшщ де
жалгыз бглген ’1 бар (М.Эуезов).
2-жаттыгу. Б1рыцгай мушел1 жалпылауыш сездерд1 табыцыз
1. К,азакстан Алтайында кылканды агаштар: май карагай, бал
карагай, самырсын, шырша еседй 2. К,айрат, К^анат —6 s p i 6 ip мектегт
6 iTip reH . 3. Онын мацына топталган керкеменер талапкерлер'г. энш1 ,
бишг, гармоншы, мандалиннп (F.Мустафин). 4. Epric езеншщ
бойындагы калалар мыналар: Омск, Павлодар, Семей, Эскемен. 5. Кеп
б ал алы аналарга арнапган наградапар мыналар: «Алты н апка», «Кумю
апка». 6 . Ормандар да, дала да, жан-жануарлар да - 6 api каз1 р солгын
тартып, кузп салымгы кунге жай гана шуактап турган тэр!зд!
(С.Сейфуллин). 7. Ай, жулдыз, куннщ K©3i, жер менен су - бэр! де
сендердш... (Ж.Жабаев). 8 . К^азак, орыс, украин, татар, армян, эстон баршасы бар бул бригадада (F.Мустафин). 9. Ардакты батырларымыз
Надыркулка, Сэлиге, Жармухамбет жэне Жамантайга - барлыгына
сэлем жолдаймыз (К-Жумалиев).
3-жаттыгу. Мэтшдо окыцыз. Орыс ийще аударьщыз
Дурыс тамактану
Тамакгану - агзанын ом!р суруге, денсаулыкты жэне жумыска
кдбшеттшкп сактауга кажет нэрл1 заттарды (акуыз, май, ком1ртеп,
дэрумендерд1 , минералды туздарды) бойга CiHipy ypflici.
Дурыс, тшмд1 тамакганган адам ауру-сыркауга ушырамай,
оларды оцай женш отыратын болады. Тюмд 1 тамактанудыц мезплаз,
ерте картаюдан алдын-апа сактандырудагы манызы зор. Асказаны,
журек-кан тамыры т.б. сыркатка ушыраганда тамактанудыц арнайы
ойластырылып жасалган рационы мен K ecTeci емнщ 6 ip тур! болып
табылады.
Тамактану букш агзаныц 6 ip калыпты дамуы мен уйлес 1 мд1
кызметш камтамасыз ететшдей болып уйымдастырылуы ти!с. Ол
1S
ушш адамньщ кэснбше, жасына, жынысына, сэйкес, T ip u iu iiK эрекетше
карай кажет тамактьщ рационы оньщ курамындагы акуыз, май,
KOMipTeri т.б. заттардын сапасы мен молшер! жагынан реттелу1 керек.
Агзаньщ * физиологияльщ
кажетпп
кептеген
жагдайга
байланысты, олар удайы езгерш отырады. Агзанын тамактан
жугымды заттарды дэл осы сэтте кажетп мелшерде бойына ащрш,
зат алмасу урд1сшде 6 ip затты екшпй турге айналдыратын, керегп
кезшде пайдалануга болатындай кор жасайтын, perreyuii механизм!
болады. BipaK агзанын реттеу мумюндшнщ белгш! шеп бар; ол
мумюндш бала кезде жэне егде тарткан шакта кеб1 рек шектеледь
Сонымен 6 ipre, б1ркатар заттарды, мысалы, кейб1р дэрумендер,
алмастырылмайтын амино кышкылын адам агзасы зат алмасу
процесшде жинактай алмайды, ол дайын кушнде тамакпен 6 ipre
бер‘шу’|тию, ейтпеген кунде Kici тамак жукпайтын ауруга ушырайды.
Тамактыц жугымдылыгы оныц курамындагы акуыз, май,
кем!ртеплердщ саны мен сапасына байланысты. Деш сау адамньщ
тамактану рационында акуыз, май, ком1ртеплердщ ара катынасы
1:1:4-ке жуык болуы керек. Bip грамм акуыздьщ, майдьщ жэне
кем 1ртегшщ куаттылык кундылыгы олардьщ сщ 1 мдингш ескергенде
тшсшше 4,9 жэне 4 ккал болады. Тамактын бойга сщетш кунары
агзанын вм1рл 1к мацызы бар кызметтерш, оньщ шш де зат алмасу мен
дене кызметш дурыс аткаруына жумсалады. Тамакгы ciuipy кезшде
агзаньщ белген куатыньщ мелшер'ш тагамньщ нэрлтсы деп атайды.
Тамактану рационын жасаганда адамньщ жынысын, жасын, кэабш
ескеру кажет; ауыр дене жумысын 1стейтш адамдар, мысалы, болат
корытушылар,
агаш
кесушшер,
ауыл
шаруашылыгыньщ
жумысшылары жещл дене ецбепмен немесе ой ецбепмен
шугылданатын адамдарга Караганда акуыз, май, кем!ртеплер| кеп
тамактарды кажет етеди
4-жаттыгу. Сойлемдерд! сейлем мушелерше талдацыз
Тамактану букш агзанын 6ip калыпты дамуы мен уйлес1 мд1
кызметш камтамасыз ететшдей уйымдастырылады. Ол ушш адамньщ
кэаб'ше, жасына, жынысына, сэйкес, TipuiuiiK эрекетше карай кажет
тамактьщ рационы оньщ курамындагы акуыз, май, кем1ртеп т.б.
заттардьщ сапасы мен молшер! жагынан реттелу1 керек.
Агзаньщ
физиологиялык
кажегпп
кептеген
жагдайга
байланысты, олар удайы 0 3 re p in отырады. Агзанын тамактан
жугымды заттарды кажетп мелшерде бойына c in ip in , зат алмасу
процесшде 6 ip затты екпшп турге айналдыратын, керекп кезшде
10
пайдапануга болатындай кор жасайтын, perreymi механизм! болады.
EipaK агзаныц реттеу мумкщщгшщ б елгЫ шеп бар, ол мумюнд1к бала
кезде жэне егде тарткан такта кеб 1рек шектеледь
5-жаттыгу. Мэтш бойынша мына тапсырмаларды орынданыз
5.1 Мэтшнен T i p e x сездерд! Tepin альщыз
5.2 Tipex сездерден сейлем курацыз
5.3 Сейлемдерщ мэтшнщ логикасымен ретке Keirripinb
5.4 Абзацтагы нспзп элсменттерд1 табыцыз
5.5 Eip ой-п1к1рмен эр абзацтьщ магынасын корсет
5.6 Eipimni мен соцгы сейлемдер жэне мэтшдеп непзп ойдыц
сэйкеспгш аныктацыз
5.7 Мэтш нщ магынасын 6 ip о имен жалпылацыз
6 -жаттыгу. Мэтш бойынша сурак курастырып, б 1р-б 1рщЬдщ
сауалдарыцызга жауап беродз
12-жаттыгу. Адамныц
рационын курастырыцыз
дурыс
тамактану ыныц
6 ip
кундш
6 -Сабак
6.1 Грамматика: Окшау сездер. Сейлем мушелерш кайталау.
6.2 Л ексика: Той eri.
Окш ау сездер жай сейлемнщ де, курмалас сейлемнщ де
курамында кездеседк А л жок, иэ сездер! жеке сейлем ретшде
колданылып, болымды, болымсыз жай сейлем кызметшде жумсапады.
Окшау сездер сейлем сез тгркесшщ курамына енш, олардыц
магынасын дэлелдеуге катысканымен, сбйлемдеп баска сездерге
ешкандай катысы болмайды. Сондыктан, сейлем Myuieci кызметшде
жумсалмай, сейлемдеп баска мушелерден интонациямен окшауланып
айтылады. Олар сейлем атаулыга тигаетш магыналык эсерше жэне
кандай сездерден жасалуына карай ушке белшедк карагпа сез,
кыстырма сез, одагай сез.
Каратпа сездер жазушы мен сейлеуип кейде ез ойын 6 ipeyre я
б]рдемеге арнап айту максатымен сез T ip K e c iH пайдаланады.
20
Цыстырма сез — сейлемдеп баска сездермен байланыспай,
белгын 6 ip сейлем мушесшщ кызметш аткармай, сейлемде айтылган
ойга айтушыньщ турлш е кезкарасын б 1лд 1ретш сездер тобы.
К,ыстырма сездер магынасына карай ой иесшщ куанышын,
аянышын, екшшш, сенуш, макулдауын, мойындауын; сенерсенбесш; ой тэрт!бш; ойды жалгастыратынын, ойды корытатынын,
т.б. б!лд 1ред1 . Темендеп 6 -кестеге кещл аударып керешк:
6 кесте - Кыстырма сездер
Магынасына карай
Мысалы
Биыл,несш айтасыН) егшнщ шыгымы ете
жаксы болды!
Сену, мойындау, макулдау Осыньщ бэрш ол, эрине, жалгыз icrefi
алмайды. Бэр1мп шынында, жас едж
(С.Муканов)
Асаннын, айтуынша, ол езш ете эдепт1
Ойдыц к1мнен шыкканы
устапты.
- ете мыкты адам
Басканьщ не айтушыньщ Менщше, бул
(Г.Мустафин).
сенер-сенбест1П
Карттардьщ айтуына Караганда, биыл ауа
райы жаксы болады.
Окуга тусуге, б1ршилден, каражаты жок,
Ой T3pTi6i
екшшеден бш м ! жетпейдь
¥зын сездщ кыскасы, мыцныц TyciH
Ойды жалгастыру, корыту
бшгенше, б!рд1ц атын бш (макал)
Сейлем туршде келетш Оган менщ Хасен деген досым (бул Kici
жайында мен саган айтканмен) дереу хаг
Typi
жазыпты.
Кецш-куй, iuiKi сез1м
К^ыстырма сездер сейлемнен упрмен не кейде сейлем туршде
келгенде жакшамен окшауланады. Ут 1рмен келгенде, каратпа сездер
сейлемшч басында келсе, yrip одан кешн, сездщ ортасында келгенде,
ек! жагынан, ал сездщ с о ц ы н д а келсе, алдынан койылады.
Одагай сездер сейлемде айтылган ойга жазушы мен
сейлеушшщ кещл-кушн бшдуредь Мысалы: ой, ай, уа, ойбай, кап,
япырай, алакай, ойпыр-ай, yh, т.б.
З-жаттыгу. Окып шыгып, окшау сездерщ табыцыз. Турлерше
ажыратыныз
1.
Бала сен не бшдщ? Ж т т г е р , ойын, арзан, кулю кычбат. 2
Сержан ага, мен азд1 6ip кврсем де умыткан жокпын. 3. Жанылмасам,
CI3 зауыттыц директоры боласыз. 4. ПаЬ! ПаЬ! Тауып айтылган сез!..
S. -LLlipKiH, 031H кврсе!.. Эндерш ecrice!.. 6. Азаматым-ай, арманда
кеттщ-ау! 7. Е, кайырлы коныс болсын!.. 8. — Т уу, не деген карацгы
ай!
4-ж атты гу. MoTiHfli окьщыз. Орыс т т н е аударыцыз
Той e ii
Казак халкы тойга барын салган. Мундай куаныпща жалгыз
атын сойып жтберетш болган. Тойга кебшесе сем Ь мал сойылады,
ce6e6i арык; малдыц eri дэмс13 болады. Сондыктан сойылатын малдьщ
ceMi3flepi мен ауру-сыркаудан амандыгы ескершедь М ал сойылар
апдында эбден тыныктырылады.
Сонымен тойга немесе конакасыга сойылган усак малдыц eii
казанга жшжпен сапынады. Кой eri жш ктегенде 13 мушеге белшедц.
Олар: жамбас - 2, ортан ж Ы к - 2, беломыртка — 1, субе — 2 (субемен
6ipre буйректен жогары 4 кабырга кетед1), кабырга — 2 (буйрек
жагынан 5,6,7,8 кабыргалар), тес - 1, омырщ а - 1, жауырын — 2,
токпан жш 1к —2, кэр! жшЬс - 2, бутана — 1, мойын — 1.
Койдыц бас, сирагы уйытылып, пышакпен кырылады. Сирактар
жылы суга б1рнеше кайтара жуылып тазапанады. Э йтлесе oipre
асылган етке курым дэм1 шыгып кетедк Сондыктан оларды жаксылап
тазалаган дурыс. Бас мушзд1 болса тубщ ен шабылады. Бас жогары
каратылып, ек! езу1 тшнед1 де жаты айрылып, Tici кагылады. Тацдай
мен колка эбден тазартыпып жуылады. Т1л жакта калдырылады.
А суга дайындалган мушелер казандагы канжылым суга
сапынып nicipiflefli. Бастыц жагы типмен 6ipre еттщ ycriHe салып
nicipmefli. Егер куырдакка пайдаланылмаса, 1щек-карны мен екпебауры да тазапанып, етпен 6ipre асылады. Буюл мушелер салынган
соц казанныц какпагы жабылып, от жайлап жагылады да, булкшдетш
кайнатылады. Ет кайнаган соц Ke6iri алынады. О л П1скенше ap6ip 2025 минут сайын сорпасы сапырылып отырады. Ет nicyre айналганда
туз сапынады. Егер бауыр салынса, онда ол етген бурын тус 1ршеда.
0йткен1 бауыр 6ip-eKi кайнаган соц-ак nicin калады. ГИскен бауыр
бармак басындай етш туралады да, устше сакнналап туралган пияз
сапынып, калкып алынган сорпаныц майы куйылады. Сейт]п,
конактар ауыз тиедй.
Ет кайнап жатканда казаннын какпагы ашылып, оныц батпай
турган тустары copnaFa ауык-ауык батырылып огырады. Ол nicri-ay
деген кезде камыр илешп, октаумен жазылады. Сойтш улкен ыдыска
шскен ет Tycipuiin алынады да, отты кушейтш сорпага жайьшган
камыр салынады. Жука жазылган нан 6 ip кайнаса-ак nicefli. Сол кезде
оны улкен табакка Tycipin алып, устше мушелер толык салынады да
дастарканга экелшедК Дастаркан басындагылардьщ улкенше немесе
сыйлы конакка бас усынылады. Калган конактарга да ез сыбагалары
тартылады. Сейтш басрлык муше таратылып болган сон ет киялап
туралады. Ет туралып болган сон алдын-ала дайындалган туздык
куйылады. Ол шагын ыдыска туз, сакинапап туралган пияз немесе кок
жуа салынып, сорпаньщ бет! калкып куйылады. Бурыш салынып, 6 eTi
жабылады.
Конактардьщ ретше карай сыбагалы жшктерд1 тарта бшу де
эдептшкп керсетедь Мэселен, бас пен жамбас карияга не сыйлы
конакка, ортан ж ш к - кудага, жасы улкен Kicire, асыкты жш к кудагига; тес - куйеуге; келшге - журек, кызга — куйымшак, буйрек
сэбилерге тартылады.
Эрине, улкен тойларда соншама халыкка камыр илеп салу оцай
шаруа емес, ондайда нан орнына Kypiui салынады. Ол угшн ет
T y c ip u iin алынады да сорпага алдын-ала тазартылып жуылган K ypiu i
салынады. Kypiui шскен сон табакка Tycipuiin алынады да устше
мушелер салынып, дастарханга экелшедь
5-жагтыгу. Мына сейлемдерд1 сейлем мушелерше талдацыз
Казак халкы тойга барын сапган. Мундай куанышка жал гыз
атын сойып ж1беретш болган. Тойга кебшесе сем1з мал сойылады,
ce6 e6 i арык малдьщ ет! дэмс!3 болады. Сондыктан сойылатын мапдыц
семпдер1 мен ауру-сыркаудан амандыгы ескершедк Мал сойылар
апдында эбден тыныктырылады.
Дастаркан басындагылардьщ улкешне немесе сыйлы конакка
бас усынылады. Калган конактарга да ез сыбагалары тартылады.
Конактардьщ ретше карай сыбагалы жшктерд1 тарта бшу эдептшкп
керсетедь
6 -жаттыгу. Мэтш бойынша сурактарга жауап берщгз
6.1 Тойга немесе конакасыга кандай мал сойылады?
6 .2 Кой етт жшктегенде неше мушеге белшед!?
6.3 Кейдын басы капай асылады?
6.4 Койдын басы KiMre тартылады?
23
6.5 Бауыр калай пкпршедо?
6 .6 Туздык калай жасалады?
7-жэттыгу.
К,осымша
эдебиеттерщ
пайдаланып,
еттен
жасалатын казактыц уяттык тагамдары ту ралы акпарат дайындацыз
7-Сабак
7.1 Грамматика: Атаулы сейлем. Жакты сейлем жэне жаксыз
сейлем.
7.2 Л ексика: Акуыз
А т а у лы сейлем. Айтылган ой 6ip сез не сез Tipiceci аркылы
аталып, 6ipaK турлаулы мушес! бола алмайтын сейлемда атаулы
сейлем деймЁз. Мысалы: I. Куз. Жацбыр. 2. Айдала. Кевдщ бшк
кабагы. 0лс13 жел. Кун батып барады. (С. Муканов). 3. Дала. Бултты
аспан.
Ж акты сейлем —курамында бастауыш катыскан жай сейлемнщ
Typi. Мысалы: Кун батгы. Айнала жым-жырт. А уа райы салкындай
бастады. Бастауышы айтылмай турса да, баяндауыш аркылы тауып
алуга болады. Мысалы: Кеше кешке досыммен кинога б ардым. Бупн
сабакка кепопп келдак. Бастауышы жок жэне оны баяндауыш аркылы
тауып алуга болмайтын сейлемш жаксыз сейлем деймп. Мысалы:
Менщ казакша еркш сейлепм келед1. Тукымды кургатпай-ак себе
беруге болады. Бул жумысты тез1рек колга алуымыз керек.
1-жаттыгу. Атаулы
сейпемдердц ажыратыцыз
сейлемдерд 1 жэне жакты мен жаксыз
1.
Жаздьщ ыстык кезь Судащ биыл кеп келгеш сонша— Асалга
кешрЬйц усттмен жотары карай ушр-ушр шортан жузш етп.
Кутырына тасыганмен кайтуы тез, 6 ip аптада сап болады
(Б.Аманшин). 2. Досанньщ тауга кайта баргысы келд! (Б.Сокпакбаев).
3. Б!зге уакытты уту керек (Х.Есенжанов). 4. Аурухана. Алыстан
машина келе жатыр. S. Кармак салады, шабак сузеде. 6 . Жэрдеминге
хабар айтуга болады. 7. Терен судан узенпм 1зд! канырып етуге тура
келд!. 8 . Туыстарыма жетудщ cari ту се калды. 9. Командирге сез
кайыруга болманды. 10. Шацкай туе. Жайлаудагы ауыл. 11. Бул сезда
Сырбайдын эр! карай созгысы келмед!. 12. Менщше, Алмастын бул
тшепн куаттау керек.
2-жаттыгу. Кез-келген такырыпка оз ойларынан атаулы, жакты
жэне жаксыз сейлемдерге терт мысалдан курастырьщыз
3-жагтыгу. Мэтшд! окыцыз
Акуыз
Акуыз — тамактьщ аса мацызды курамды белш . Тамакта акуыз
жет1спеген жагдайда a c ip ec e ол тамактану рационында жалпы нэрл1п
темендеу1мен
уштасса
(акуыз
куатыныц
жетюпеуг),
агзада
акуыздардыц тузшу жэне жацару урД'с> бузылады. Бул ypAici, еЧ
алдымен, жасушалардьщ физиологиялык апмасуы анагурлым тез
втетш агзаларда: Ж1Л1К майында, уйкы безшде, im eKTe, т.б. болады.
Акуыздьщ жетюпеу! a c ip e c e баланын, e c in келе жаткан агзасына Kepi
ыкпалын типзедь Тамактагы акуыз жет'шс^з болганда бала ем!ршщ
алгашкы уш жыл пшнде денесп мен психикалык дамуы кенет
кешеуищеп, орнын толтыруга болмайтындай жагдайга тап болады.
Адам
агзасы уш1н амино кышкылыньщ ара катынасына ет
ешмдер! мен сутте, жумырткада болатын акуыздар анагурлым эсер
етед1 . Молшерге сэйкес ересек адамньщ рационындагы
барлык
акуыздьщ 55 пайызы мапдан алынатын акуыз болуы тшс. Сондай-ак
ес!мд1ктен алынатын азык-тулж, дэнд! дакыл, буршактар, картоп адам ушш мацызды эр> багалы акуыз K03i болып табылады. Алайда,
тек ос1МД1Ктерден гана алынатын акуызга непзделген рациондар
жеткш ксЬ болады.
Акуызды кажетсшу адамньщ жасына, жынысына, кэибше
байланысты. Балапар, жасесшр1 мдер, сондай-ак дене ецбепмен
шугылданатын адамдар агзасы акуыздьщ квб1рек болуын кажет етедь
Акуызды кажет ету, белгш жагдайда тэулштж рационныц
нэршплыгына, сондай-ак тамактагы май мен кем1ртегшщ мелшер'ше
байланысты болады. Тамактьщ нэршп жепспеген жагдайда акуыз, ец
алдымен,
агзаньщ энергиялык кажетсшуше жумсалады да,
пластикалык максат ушш (ягни жаца жасуша курылымын жасау ушш)
пайдаланылмайды, муныц esi денсаулыктыц бузылуына экелш
согады. Bip калыпка келт1р|лген тамактануда акуызды калыпка сай ету
тамактыц тэулжт^к рационыныц нэрлтн е сэйкес ap6 ip 10 0 0 ккал-га
ЗОг есебшен жасалады.
Мал акуызын тэул!кт1 к кажетсшу рационын каймагы апынбаган
жарты литр сут немесе уйытылган сут, 1ООг ак ip iM iu iK , еттен немесе
балыктан жасалган тагам жэне 1 - 2 жумырткамен камтамасыз етуге
болады. 0с'|МД1к пен малдан алынатын акуыздарды дурыс уштастыру
(мысалы, сут косылган каракумык боткасы) аркылы акуызы жеткшкт!
гагам эз1рлеуге болады.
Етте, балыкта жэне козыкуйрыктын курамында болатын азотты
сыгынды заттардыц тамакгануда мэю зор. Курамында сыгынды
заттары бар ет жэне балык сорпалары nicipmreH козыкуйрык асты
жаксы корытуга жэрдемдеседь Сонымен 6ipre олар ас корыту
мушелерщщ жумысын кушейтед1, ал мунын ез 1 оларды тамак
рационында пайдалануды б елгш жагдайда шектеп отырады.
4-жаттыгу. Мына сойлемдерд1 сейлем мушелерше талдацыз
Акуыздьщ жет1спеу1 acipece баланыц ocin келе жаткан агзасына
Тамактагы акуыз жетамсаз болганда бала
eMipimn алгашкы уш жыл шпнде денеа мен психикалык дамуы кенет
кешеушдеп, орнын толтыруга болмайтындай жагдайга тап болады.
Олар ас корыту мушелершщ жумысын кушейтед1. Акуызды кажете!ну
адамнын жасына, жынысына, K3ci6iHe байланысты.
Kepi ьщпалын типзедь
5-жаттыгу. Мэт1ннен мамандыгыцыз бойынша тэж1рибеде жи1
кездесет1н сездерд 1 жазып алып, сейлем курастырьщыз
6-жаттыгу. Эр абзацтьщ мазмунын ашатын сейлемдерд! T e p in
жазыцыз
7-жаттыгу. Мэт!нн!ц такырыбы бойынша досыцызга сурактар
койыцыз
8-жаттыгу. Адам агзасындагы акуыздыц рел! туралы косымша
акпарат жинастырып, баяндама жасацыз
8-Саба к
8.1 Грамма гика: Толымды сейлем жэне толымсыз сейлем
8.2 Лексика: Дастаркан жасау
Кейде сейлемде айтылатын ойга катысты сейлем мушелер!
толык катысады, кейде 6ipeyi туеш калады. Мысалы:
- Кеше сен кайда бардыц?
- К!тапханага бардым.
- KiTanxaHara.
Мундагы eKiHmi сейлемдеп бастауыш (мен) жэне ymiHiui
сейлемдеп бастауыш (мен) пен баяндауыш (бардым) туеш калган,
бул ар толымсыз сейлемдер.
кездесед’1 .
Толымсыз сейлемдер
сухбатта жш
1-жаттыгу. Мэтшнен толымсыз сейлем турлерш табыцыздар,
зркайсысынан к е т н (жакша iiu iH e ) кай мушесшщ айтылмай калганын
жазып керсетщ ‘13
1. ...Куйд'фш баскан курым кшздщ куш кез'ш Tecin бара
жаткандай. - Сусын, - дед! Жабай ернш тшмен эрен жалап. Назыкеш
уназ гана орнынан турып, к!рл i кетж aFaui аякты жуып щберш,
Жабайдьщ аузына шалап тосты (F.Mycipenoe).
2. ..Дыз жылысып ec iK K e жакындады. Жуматайга тонш келт,
юшкене турды да:
- Бул KIM? - дед 1 .
- Мен.
- Не гып турсыз?
- Жай... (Б.Майлин).
3. - Муны кайтесщдер енд1?
- К[айтем13? Хабар кутем!з. Мумюн, муз етш кетер.
- Егер етпесе?
- Оган да шара колданармыз.
- Мысалы?
- Сотые уйымдарымен сей лест музды буздыру шарасын
1стейм13 де... (С.Муканов).
4. Куй кулатын бураган - сен бе, Еркежан? деп, узын бойлы
тольщ денесш жазып Жакрылык; 6ip керщщ.
Томпак; бет к11икене кыз кулдырап барып, радио кулатын
босатып жШерш.:
- Ие, мен, папа... - дедь
- Апан келд1 ме?
I Келген жок.
| Эжен ше?
Эжем мен Жаншора ас уйде... (Г.Сланов).
2-жатгыгу. Кез-келген такырыпка толымды жэне толымсыз
сойлемдерге торт мысапдан курастырьщыз
3-ж апы гу. Мэт 1 НД1 окыцыз
Дастаркан жасау
Дастаркан жаксы жасалып, онда ем in - еркш отырган жагдайда
гана дэмд! erin дайындалган тамактан лэззат алута болады.
27
Орындыктарды устел басында отырган адам езш жайлы
сезшейндей жэне о ran устелдщ аягы немесе KepuiiciHin шынтагы
кедерп жасамайтындай ейп орналастырады. Бул ушш sp6ip орынга
60-70 сантиметр белшеди
Дастаркан эркашан да таза болуы тшс. Отбасыныц немесе
асхананын еткен аптада берген тамагынан i3i калган дастаркан
тэбеттен айырады.
Дастарканды дурыс жасаумен 6 i p r e гулдер мен ою-ернектердщ
уйлесуш де ескеру керек. Егер ыдыс-аяк эщекейиц болса, 6 i p туей
дастаркан жаю керек. А с ш етш сервиз 6 i p туей болган жагдайда
дастаркан 6 i p туей де, эшекейш де бола бередк У стелге дастаркан
жаймастан бурын оньщ астына жумсак тыгыз мата тесеу керек. Бул
устелд! ыстык ыдыстан жэне кездейсок дак Tycin булшуден сакгайды.
Маганыц ак болганы эр! жука ак дастарканнан ернеп K e p iH in
турмаганы жен. Оньщ ycTiHe TycTi мата, егер ылгап тисе, ак
дастарканга бояуын жуктыруы мумюн.
Танертенп тамакга, тустен кешн кофе немесе шай шкенде,
соцгы кезде туск 1 жэне кешю тамакга да 6eri эдем1 устелдщ уст1не
кебшесе юшкене аппак немесе эшекейл1 майльщ (устел басында
отыргандардьщ эркайсысына б1р-б!реуден) жаятын болып жур.
Майлыктьщ устгае эр адамга арналгаи ыдыс-аяк койылады.
Ортак тагам мен ыдыстьщ эркайсысыныц астына да шагын майлык
орамал теселедк Устелдщ баска б е л е н е ешнэрсе жайылмайды.
Салтанатты кецш тамак ушш эдетте устелд1 тугел жауып
туратын дастаркан пайдаланылады. Егер дастарканньщ ш ей салбырап
(шамамен 20 см) турса, устел эдем! кершедь
4-жаттыгу. Сейлем мушелершщ астын сызыныз.
Дастарканды дурыс жасаумен 6ipre гулдер мен ою-ернектердщ
уйлесуш де ескеру керек. Егер ыдыс-аяк эшекешп болса, 6ip туей
дастаркан жаю керек. A c iiueTiH сервиз 6ip туей болган жагдайда
дастаркан 6ip туей де, эшекейл1 де бола бередь Устелге дастаркан
жаймастан бурын оньщ астына жумсак тыгыз мата тесеу керек. Бул
устелд1 ыстык ыдыстан жэне кездейсок дак Tycin булшуден сакгайды.
Салтанатты кенш тамак ушш эдетте устелдо тугел жауып
туратын дастаркан пайдаланылады. Егер дастарканньщ шей салбырап
турса, устел эдем1 кершедь
5-жаттыгу. Сез йркестерш орыс тш н е аударьщыз
28
Дэмдо eTin дайындалган тамак, дастаркан таза болуы тшс.
тэбсттен айырады, дастарканды дурые жасау, тацертецп тамак, туею
тамак, кешк1 тамак, к1 шкене аппак майлык, салтанатты кешк1 тамак.
6-жаттыгу.
Осы
сез
Т1ркесгерд1
катыстырып
курастырыныз. Б 1р-б 1рщ 1здщ сурактарына жауап берщ1з
сурак
7-жатгыгу. М этш ге жоспар курып, дастарканды дурыс жасау
туралы эцпмелещз
9-Сабак
9.1 Грам м атика: Жалац жэне жайылма сейлемдер
9.2 Л ексик а: Минералды заттар
Жай сейлемдер турлаусыз мушелершщ катысына карай жалац
жэне жайылма болып белгаедь Бастауыш пен баяндауыштан гана
курылган сейлемд 1 жалац сейлем дейм1з. Мысалы: Асан келдь
Турлаулы мушелер!мен катар, турлаусыз мушелер! де бар сейлемд1
жайылма сейлем дейм1з. Мысалы: Асан сабакка келдь Асан сабакка
Keiiiirin келдь Бугш Асан сабакка Keuiirin келд’1 .
1-жаттыгу.
Темендеп
жалац
сейлемдерд1
жайылма
сейлемдерге айналдырыцыз.
У лп :
Ci3 айтатынсыз. С1з эн айтатынсыз. С Ь тамаша эн айтатынсыз.
С 13 улкен сахнада тамаша эн айтатынсыз. Ci3 был гыр улкен сахнада
тамаша эн айтатынсыз.
1. Сабак басталды. 2. Айгул окып отыр. 3. Ол жупрш шыкты. 4.
Балалар ойнап журетш. 5. Жацбыр жауды. 6. Жапырактар саргайган.
7. Атам келдь
2-жаттыгу. Дэптерщ1зге Keuiipin жазыцыз. У л п бойынша
синтаксистш талдау жасацыз
У лп :
1.
сейлем:
а) айтылу максатына карай: хабарлы, сураулы, л е т т ,
буйрыкты сейлем;
э) курамына карай: жай, курмалас сейлем;
2.
жай сейлем:
а) турлаулы мушелердщ катысына карай: жакты, жаксыз;
29
э)турлаусыз
жайылма;
мушелердщ
катысына
карай:
жалац,
6)
айтылатын ойдын катысына карай: толымды, толымсыз
сейлем;
3.
сейлем мушелершщ астын сызу.
1. Кусгар кайтып келе жатыр. 2. Булар отырган кыстау мацы эр
кектем сайын кус базарына айналып кетедь 3. Bip сэт ол осындай
ойларга берщдь 4. Осындай ойлар оны ауыл сыртындагы бшк
жотаньщ басына да алып шыкты. 5. Алдынан анкып кектем самалы
есть 6. Аталган, арналган жерше 6ipfle-6ipi жеткен жок. 8. Кез
алдынан сол жуз кетпейдь 9. Тек жалгыз шерленш, теб!ренедь 10.
Белес-белес бшк кар. 11. Осыныц маган кажет! жокЗ-жаттыгу. Мэтшд! окьщыз
М инералды заттар
оньщ
Минералды заттар агзаныц барльщ улпаларыньщ курамына енш,
TipuimiK кызметщщ урд1сшде удайы жумсалып отырады.
Минерал заттарынын Heri3i (олардын б1разы ауыз суында болады)
тамак курамында минералды туздар туршде болады. Адам тэугппне
минералды туздарды эр турл1 кажетсшедь Егер K ic ir e натрий, калий,
фосфор жэне кальций туздарынан тэул1пне граммен есептелетш
мелшер кажет болса, мыс тузына, марганец, йод женшдеп кажетсшу1
милли- жэне микрограммен есептеледь Адам кеп кажет етпейтж
химиялык элементтер микроэлементтер деп аталады.
Ka3ipri
заман
гылымыныц
мэл1мет1
бойынша
отыз
микроэлемент йрш ш кке кажетп деп саналады. Олар агзага эр турл!
биологиялык косындылардыц, оныц ш ш де фермент, гормон,
дэрумендер курамына енш, агза TipiiimiriHiH турл1 урдюше эсер етедь
Мысалы, тем ip, мыс, кобальт канныц курылу урд!сшде мацызды рел
аткарады; кобальт В )2 дэруменшщ курамына енедь Агзага K e p e ic r i
минералды туздар эдетте, эртурл1 тамактыц болуымен толык
камтамасыз етшедь
Агзага натрий непзшен ас тузы аркылы енедь Тузсыз тамак, эр
турл1 болуына карамастан, адамныц тэбетш нашарлатады, аска
карагысы келмейтш болады. А с тузы адамга кан мен улпалардагы
суйык заттыц калыпты мелшерш сактау кажет, сондай-ак ол жуйке
жуйесшщ кызметше, кан айналымына эсерш типзш, асказан
бездертде туз кышкылыныц пайда болуына катысады. Агзада не 6api
30
ЗООг шамасында туз болады, ал адам жыл бойы 5,5кг туз жейдь Оньщ
сыртында тэул 1ючк рациондагы азьщ-тулжте болатын 3-4г тузга коса
наннан (100г кара нанда 1,5г шамасында, ал 100г бидай нанында- 0,50,8г ) жэне тамак nicipy кезшде б1рнеше грамм туз косылады. Демек,
т э у л т н е адам 12-15гтуз пайдалануы керек.
Адамньщ тула бойы icce, журек-кан тамыр жуйесг ауруга
шапдыкканда,
сондай-ак гипертония
болганда,
туз
алмасуы
б уз ыл ганда, eKi кабаттылыкгьщ соцгы айларында тамакгагы ас
тузыньщ мелшер1 шектеледй
4-жаттыгу. Мэтш бойынша мына тапсырмаларды орындацыз
4.1 Мэтшнен ripeK свздерд1 T e p in апьщыз
4.2 TipeK сездерден сейлем кураныз
4.3 Сейлемдерд1 м эттнщ логикасымен ретке келт1р
4.4 Абзацтагы H e ri3 i элементтерд1 табьщыз
4.5 EipiHiui мен соцгы сейлемдердщ мэтшдеп непзп ойына
сэйкест1 пн аныкта
4.6 Мэтшдеп дэйексвздердщ маныздылыгын аныкта
5-жаттыгу. Мэтш бойынша сурак курастырып, 6ip-6ipiHi3re
сурак койыцыз
6-жаттыгу. Сейлемдерд1 толыкгырьщыз
6.1 Минералды заттар....
6.2 ...толык камтамасыз етшедь
6.3 Тузсыз тамак....
6.4... сактау кажет.
6.5 ... пайда болуына катысады.
6.6... пайдалануы керек.
6.7 ... ас тузыньщ мелшер 1 шектелед!.
7-жатгыгу. Мына сейлемдерге синтаксиста талдау жасацыз
Минералды заттар агзаньщ барлык улпаларыныц курамына enin,
оньщ т'фшшк кызмётгнщ урд!с1нде удайы жумсалып отырады.
Минерал заттарыньщ непз 1 тамак курамында минералды туздар
туршде болады. Адам т э у л т н е минералды туздарды эр турл!
кажетсшедь
31
Ka3ipri
заман
гылымыиьщ
M aniM eri
бойынша
отыз
микроэлемент TipuiuiiicKe кажетп деп саналады. Олар агзага эр турл1
биологияльщ косындылардыц курамына енедк Олар агза т1ршшпнщ
турл1 урдюше эсер етедь Агзага керегот минералды туздар эртурл!
тамактьщ болуымен толык камтамасыз етшедь
8-жаттыгу. Мэтшге жоспар курастырыцыз
9-жаттыгу. Жоспар бойынша мэтшнщ мазмунын айтыцыз
10-жаттыгу. Жоспардыи сурактарына толык; жауап берет’ш
сейлемдерд1 табьщыз
10-Сабак
10.1 Грамматика: Курмалас сейлем. Салалас курмалас сейлем.
10.2 Лексика: Майлык.
Кемшде е ю немесе б1рнеш е жай сейлемнен куралып, курдел1
ойды бшд1рет1н сейлемд! курм алас сейлем дейм1з. Оньщ уш тур! бар:
салалас, сабактас жэне аралас сейлем.
Курамындагы
жай
сейлемдердщ баяндауыштары тиянакты болып, тец дэрежеде
байланыекан курмалас сейлем турш са лалас курм алас сейлем
дейм1з. Салалас сейлем магынасына карай мынадай турлер1 бар (7кесте).
7 кесте - Салалас курмалас сейлемдердщ турлер1
Салаластыц
турлер!
1
Ынгайлас салалас
Кдрсылыкты
салалас
Себеп-салдар
салалас
Талгаулы салалас
Кезектес салалас
TyciHflipMeni
салалас
Жалгаулыктары
Мысалдар
2
жэне, да/де, та/те
6 ip a K ,
сонда да,
эйтсе де, дегенмен
сондыктан, ce6e6i,
ейткеш,
сол
себепт1
не, немесе, я, яки,
эйтпесе, элде
61рде,
Gipece,
кейде
сонша,
сондай,
сол,
соншалык,
мынау, мынандай
32
3
Жаз келд1 де, кун жылынды.
Кектем келд1 6 ipaK, кун эл1 суьщ.
Ол
баяу окидЬт; i rce6eoi
дайындалды.
ол
аз
Бю барайык, не олар барсын.
Жацбыр
6ipece
жауады.
6ipece
басылады.
СМзден сурайтынымыз мынау: биге
камкоршы болыцыз.
1-жаттыгу. Салалас курмалас сейлем турлерш ажыратьщыз
1. Кыстыц аягы узакка созылатын T y p i бар, сондыктан
жайылымды к у т т пайдалану керек. 2. © зш щ тулгасы да ipi келген,
6ipaK озшде 6 ip eT K ip , нэзж сипат бар. 3. Оларга рахмет айту керек,
умытканымызды еске салды. 4. Ербол Тогжанды апарып тастады да,
e3i кайта шауып Kerri. 5. М енде ap i кужат жок, баратын уйдщ
мекенжайы ж о к б. С ез осымен 6irri, eKeyi eKi айырылып Kerri. 7. Бала
шаба женелд1, менде артынан inecriM. 8. Келгендер арасында
Дэнд1бай, Еренай сиякты карттар бар жэне eKi-уш орта жастагы адам
бар. 9. Кеп уакыт еткен сиякты болды, дегенмен магынасыз еткен
сагаттарга Хак1м ею нген жок. 10. Жаз ортасы болы п калды, мал ani
тойынган жок.
2-жаттыгу. М ы на сейлемдерд1 жалгаулыкты салалас курмалас
сейлемге айналдырьщыз
1.
Кун жылынды. К ар epifli. 2. Кектем келдк К ун эл1 суык. 3
Теледидар керешк. Дойбы ойнайык. 4. М ен мэтшд1 тусшемш. М ен
сездерд! бшемш. 5. Самат досына хат жазбады. Уакыты жок. 6. Суык
куз жакындады. Жэнд1ктер азая бастады. 7. Ернар кинога кетп. Билет
жок екен. 8. Ж олдасым ауырып калды. Дэр1герд1 шакыртпады. 9.
Студенттер казак т ш сабагында мэт1нд1 окиды, жаттыгуларды
орындайды, сурактарга жауап беред1. 10. Б1з сыйлык сатып алган
жокпыз. Акшамыз болмады. 11. Асан шабдалы жемейд!, маган
бермейд!. 12. М ен in карным ашты. М ен асханага барган жокпын. 13.
Ермек суракка жауап бере алмады. Сабакка дайындалмады. 14. бупн
6'i3 уйде боламыз, ата-аналарымыздьщ уйж де боламыз. 15. Ец жаксы
Т1 л - ана т1л1. Оны аса курметтеу керек. 16. Окуга бармаймын.
Ауырып калдым.
3-жаттыгу. Тем ен деп сейлемдерд5 толыктырыныз
1.
Тан жакындап калды 6ipaK ... 2. С эуле кулешн деп efli ... 3
Аспанда калыц б улт басып ед1 дегенмен ... 4. Кун ызгары суык болды,
сонда да ... . 5.... елецд1 кайтш коярсын . 6.... сонда да шаршаган жок.
7. ..., дегенмен жылы ки!н1п шыкгы. 8. ... эйткенмен сейлесе алмады.
9. О л орнынан турайын деп ед1 ... 10. Жалынды б о л у керек б'фак ... 11.
Олардык сездер 1 нде бояу аз болды 6ipaK ... 12. M enin KHiMiM жука
бо лд ы .... 13.... езш-езд зорга токтатты. 14. ... эйтсе де кайырымдылык
жасады. 15.... сонда да келмей калды. 16.... эйтпесе сен сейле.
4-жаттыгу. Мэтшд! окыцыз
М ай лы к
Ежелп римдштердщ езьак майлыкты пайдаланган. Кешшректе
ол мулде колданылмай кетп де, тек X V гасырдыц ортасында кайтадан
пайда болды. Оган дейш майлык орнына дастарканныц шет1
пайдаланылды. Дастарканныц шетш "пзеге жайып, оган колын, аузын,
TinTi мурнын да суртетш едь X V I гасырдыц езшде-ак эдептшк
женшдеп жарлыктарда пайдаланылган касыкты кайтарып берместен
бурын дастарканга сурту усынылган. А л сщб!руге дастарканныц
шет!н емес, кол орамалды пайдалануга кецес бер1лген. X IX гасырда
матадан жасалган майлыктарды ауруханаларда, асханаларда жэне
пансиондарда пайдалану тазалыкка жатпайды, ейткеш олар ауру
жуктырады деген корытынды жасалады. X IX гасырдыц аягында-ак
когамдык орындарда кагаздан жасалган майлыктардыц кец таралуына
себеп болган да осы ед 1 .
Каз1р майлыктарды дастарканныц тусше карай тацдап алады;
туск1 ас »шкенде улкендеу, ал кофе хшкенде xiuiipeK майльнсгар
пайдаланылады.
Майлыктарды эр турл! eTin — желиу^ш, Наполеонныц уш
бурышты калпагы жэне т.б. сиякты ет!п орап коятын кез де болган. Ол
кезде пул1ш перделер мен шашакты дастаркандар сэнге айналган ед 1 .
К,аз1р ек1 немесе торт буктелген майлыкты терец, тайыз немесе нан
салатын тэрелкеге салып кояды. Дастарканды негурлым салтанатгы
етш жасагысы келген жагдайда майлыкты сол жакта туратын нан
салатын тэрелкеге салып кою керек. Майлыктыц астына белке немесе
6ip тш м нан коюга болады, сонда конак оларды б^рден алады.
5-жаттыгу. H eri3 ri атауларды (терминдерд!, аныктамаларды,
сипаттамаларды) re p in жазыцыз
6-жаттыгу. Жазып алган сездерд1 пайдалана отырып 6ip6ipini3re ауызша сурак койып, жауап 6epiHi3
7-жатгыгу. Сейлемдерд1 толыктырыцыз
7.1 Майлыктыц астына ....
7.2 Майлык орнына....
7.3 X IX гасырдыц аягында-ак... 7.4... майлыктар пайдаланылады.
7.5 ... салып кою керек.
34
8-жаттыгу.
орындацыз
М этш
бойынша
бершген
тапсырмаларды
8.1 Heri3ri акпаратты керсететш элементтерд1 табьщыз.
8.2 Бертген сейлемдерд 1 акпараттьщ мацыздылыгы жагынан
реттещз
8.3 Н епзп ойды б1двдретш сейлемдерд! T y c ip in i3 .
8.4 Манызсыз аппарат бар сейлемдерд! T y c ip in , сейлемдерд1,
абзацтарды, мэтшнщ кейб!р белшектерш кыскартьщыз.
9-жаттыгу. Майлыктардьщ Typnepi мен олардыц устел басында
дуры с колданылуы туралы энпмелещз
11-Сабац
11.1 Грамматика: Салалас курмалас сейлем турлерш кайталау.
11.2 Лексика: Май.
1-жаттыгу.
Темендеп
белплерше тусшштеме 6epiui3
туандармет
салаластьщ
тыныс
Даярлыктьщ жоспары былай ед 1 : канал казылатын сызыктардыц
ен бойына бес мындай кшз уй тЫлед1, екьуш мыцдай уакытша жер
кепе жэне куркелер жасалады. Бэршщ акылын жинаганда куятын
арнасы 6ipey-aK - колхоздьщ байлыгын молайта беру (С. Муканов).
Абай енд1 байкады: экес1 сезш аяктап келед1 екен (М.Эуезов).
Табактай бетшен соргалаган тер жаулыктьщ алкымын кап-кара кылып
ж1бергеж сонша, сакалы бар ма деп калгандай екенсщ (F.Mycipenoe).
Ол кызына ею nixipfli citjipyre катты тырысты: 6ipi — булжымайтын
туракгылык, екшшю! - айнымайтын махаббат (С.Муканов). Оньщ
корыккандыгы сондай - не айтып, не койганын бшген жок- Мен енд1
гана ангардым: жолдьщ уст:нде булар M iH in келген ез1м1з жел кайык
деп атайтын «виллис» тур екен (М. Эуезов).
2-жаттыгу. Темендеп тусшд1рмел1 салаластардьщ x y c iH flip y ,
толыктыру,
айкындау
магынасында жумсалып
турганын
ез
сездернузбен дэлелдеп айтыцыз
Журттын oapi соган карай дурл1ктй 6ipey колып булгады,
6ipcyjiepi оньщ атын айгайлады. Кун бесшджке келген кезде
35
Керкемтайдьщ аулы астан - кестен болды: кессевдеп кемшр — шал
жылады, канын тартып сурланып сек соккан балыкгай мен - зек
болып жастар турды (Б.Майлин). Кекезек Ушаковты алдап урды: Hani
бар да, бакыры болмай шыкты (F.Mycipenoe). Олардьщ тебеа твмен
тецкершген судагы келецке елезд турл» - турлк Kefi6ipeyi суга
шаншыла кулаган шоп —шошак кок сэукеле сиякты да, енд1 б1реулер1
жунш С1ЛК1П "пртткен улкен — улкен сецсец 6epiicrepre уксайды
(Х.Есенжанов). Балалар ол уяга барудыц да эд 1 сш табады: сирагын
киякка т1лд1рмеу ушш олар аягына жас когажайдан e riK ершалады,
колына когажайдан колган epin киед1 (С.Муканов). Акырында
хутордьщ ipyimn катты етек алганы сондай - жалац аяк, сымбатты
биймд1 балаларга хутор кыздарыньщ сызылган назы да эсер етпедо
(А.С.Макаренко). Мундай санасыз кондырыла салатын тэртштен
тарткан азабым с о н ш а м а —акыры r i n T i Россияга кайта кашып кетпек
болдым Оньщ уст1не киген кытайдьщ кызыл шайынан т!плген
кейлегшщ узындыгы с о н ш а оньщ етепн
б!рнеше кыз
саусактарыньщ ушымен устап кетерш келед! (Айбек).
3-жаттыгу.
жазьщыз
Мына
сейлемдердщ
тыныс
белгшерш
койып
1. Сездщ кыскасын айтайын с1здщ устщ 1здеп кшм1 щз
Петербургке лайык кершбёйдь 2.С1здерге де айтарым сол адал
болындар. 3. Сенен 6ip тшепм ат уст! асыгыс корытынды жасай
корме. 4. Соккыга жыгылган Кенжетайга карал отырган Аскардыц
басындагы ой бул таякгьщ тыйылар куш бар ма элде сорлы халык
таякка niipin кури ма? 5. Окжетпестщ шыгыс жагында, Бурабай
келшщ жагасында, квлге тоне ескен шьщ аты — Жумбактас
(С.Муканов).
4-жаттыгу. Темендеп сойлемдерден себепттк, салдарльщ мэнде
жумсалып турган салаласты ажыратып корсетащз
1. Зипа коленершшер училищесше Tycefli, ce6e6i согыс кундер1
каладан-капага кешш журш оки апмай калган (С. Муканов). 2. Кешке
карсы коп конак атка онбакшы болып отыр, ейткеш ертен Б1ржандар
елше карай аттанбак (М.Эуезов). 3. Ербол бул эннщ унш жактырмаса
да. сезш унатты, сондыктан кейде Абай энше косылып та кетедь 4.
Бул мэжшс Б1ржан мен Тобыкты жасыныц айрылар мэж ш а ед 1 , сол
себепт! энш1 жастардьщ 6api де 6ip-6ip жаца энмен ез енерш
керсетпек керек (М.Эуезов). 5. Буган кещл белмесек болмайды,
ейткеш балалардьщ да ез алдына «зад кодекстерЬ> болатынын естен
шыгармау керек. 6. Шыганакпк! дурыс: кепт'щ камы гой айтканы
(F.Мустафин). 7. Дэркембайдыц ж урю тыгыз екен, шешшбед!
(М.Эуезов). 8. Оларды жазьщсыздан-жазыксыз сегуге болмайды: кыз
узату онай емес («Ж улд ы з»). 9. Алынган машметтердщ дурыс бурыстыгын тексеру киын: 6 i p ic T c r e H тэжиребеш кайта ic T e y
киындык келт1ред! («Ж улд ы з»). 10. Жалт карап ед1, есшен тана
жаздады, айдай сулу 6 i p кыз жымиып кулш тур.
' 5-жаттыгу.
койып жазьщыз
Мына сейлемдерге ездервдз тыныс белгигерш
1. Ол жылдам жазып отыр ce6e6i увертюра бурьганан-ак
кекешнде сайрап жур едь 2. Углеводтар табигатта синтездеоген
куйшде кеп кездесед1 сондыктан да оларды синтездеудщ кажетпп туа
бермейдь 3. Мураттьщ бапалык шагы елде болып жаткан улкен
езгерютермен тустас erri сондыктан ол тез есейдь 4. Энергиясы мол
белшект1н децгеЙ1 диаграммада жогары орналаскан сондыктан мол
энергиялы децгей жогары децгей деп аталады. 4. Шалабай узак журе
апмас ук1мет курыгы узын. 5. uieuieci тагы eKi-уш бауырсак 6epin ед1
баскалары каспак тумсыкка кездерш апарта карады (Б.Майлин). 6.
Игипктщ Ж1пттер1 екенш Жуман бшген жок элдекалай аттан кулаган
шыгар деп ойлады (F.Mycipenoe). 7. Мен корыкпаймын эжем кеше
сурап алган.
6-жаттыгу.
Салаластын
салал ас ка айнапдырьщыз
турлер1н
ажыратып,
ынгайлас
6.1 Мапды не жерден сурау керек, не аккан терден сурау керек.
6.2 Ертен олар Тэн>рбергенмен мыктап бет ашысбакшы: я
жецед!, я жещледк
6.3 Кезге ш1нет1н узын шидщ басын не селд1р камысты талшык
етед1 , немесе анда - санда кездесетш т1кенд1 шецгелд1, караганныц
басын туйелер уз!п-жулып талшык етед! (М.Эуезов).
6.4 Бупн кинога барасындар ма, элде сабакка дайындык
жасагыларыц келе ме?
7-жаттыгу. Талгаулы салалас курмалас сойлемдерд 1 жазып,
мазмунын TyciHAipin, тыныс белгшер1н койьщыз
37
I. У лкен кара кезшде алде еркелйс алде наз аса 6ip сыпаны
уяндык бар (З Д а б д о ло в ). 2. Иманы бар деуге берйстш жок я алдаганга
я азгырганга я пайдаланганга карал акты кара деп я ertp iin i шын деп
ант ететугын idciui не д ейш з (А бай ). 3. Не гылыы жок немесе енбекте
жок. Ец болы аса кеггщ гой мал бага алмай (А ба й ). 4. Арызымды
айтайын куй б о л ар куй болмас (Абай).5. М ей лщ езщ бар мейлщ
б аланы чпбер afrreyip олармен калай да хабарласу керек (Б.Манлнн).
6. К у н д о олар не даше жем 'пдейда не езш щ баскага жем болмауын
кездеЙД1 (Г.М устафин). 7. С ол шабыс косылды ма болмаса езш щ бала
кещшшц сенделу! сондай ма Абай 6ip уакытта жылау у с л а д е локрыплоксып булыгын кеп кусып-кусып Ж1берд1 (М .Э уезов). 8. Сонда я
журепм женер, я б1лепм жецер (Э .Э б ш е в ).
8-жаттыгу. Тем ендеп сейлемдердщ тыныс белп сш
магыналык карым-катынасын аныкганыз
жазып,
E ip e c e б улбу л накышты, кеп ыргакгы «Ж иы рма б е с п » созады
б!рде назды коцыр, кед тынысты «Ж акбота» шыгады. Б1ржан экелген
Сарыарканыц кан кдзынасы кейде шыркдн ерленген 0м1р Оралбай
ундер1мен шыгады к ей де сызылта, жщйперте буралткан, 6ipax
соншалык куигп жэне сонша алыскд тарап естшш жаткан бой жепсен
Балбал a, cepi сулу Ум1тгай, сыпайы сынды Керш баяа эндершен сыр
баяндайды (М .Э уезов). Уй neci безектеп, 6ipece вз| есшен адасьш
турган маган жупреда oipece кярап жаткан ыдыстарына жупреди
(Э.Эбииов). ©зен oipece темен агып жаткандай 6ipece сай - салага
бурылып агып жаткандай (F.M ycipenoe). Б1рде ол актарыла
салаты ндай сондайлык жакын кершедг б1рде сапкын тартып алы стал
кетеду.
9-жаттыгу. Казак тийне аударыцыз
1.
Я поеду или поездом или автобусом. 2. День бы л теплый, но
мы в горы не пошли. 3. Олжас живет то ли в центре города, то ли в
микрорайоне. 4. О лег заболел, но к врачу не пошел. S. Я делаю
зарядку и умываюсь холодной водой. 6. Я живу далеко, но на занятия
не опаздываю. 7. Студенты слушали лекцию и задавали вопросы. 8.
Брик живет в городе, а его родители в ауле. 9. И ли он, или я. 10. Т о
мороз, то снег. 11. Я купила хлеб, а мой друг - молоко. 12. М оя сестра
моет посуду, а я вытераю его полотенцем. 13. Я взяла книгу из
библиотеки для иоей младшей сестры, и она читала ее. 14. Я хотел
купить рубашки, но у меня не было денег. 15. Казахский язык труден,
но мы занимаемся с интересом.
11-жатгыгу. Мэтшд1 окьщыз, таныс емес
альщыз
сездерд1 жазып
М ай
Май - агзага куат беретш астын жугымы. Май акуыздарды,
минерал туздарды, сондай-ак май epiTeTiH дэрумендерщ агзаньщ
калыпты сщ'фуше кажет. Тамактьщ рационында майдыц болуы эр
турл 1 тагамдардьщ дэм дш пн жаксартып, тэбетп арттырады.
Тамактагы майдьщ 6 ip a 3 белш адамныц денесшдеп май корын
жасауга жумсалады. E ip a K адам майлы тамак !шкеннен гана
семфмейдо, K O M ip T e riH i артык кабылдаудан да болар. Муны тез толуга
онтайлы адамдардын есте сакгаулары кажет. Агзаньщ майды
кажетсшуш канагаттандыру майдьщ T y p i мен сапасына байланысты.
Мал майы мен еимдш майыиын 6 i p - 6 i p i H толыктыра тусети« белгш .
Биологиялык жагынан алганда тэушгше аспен 6 i p r e кабылданатын
майдьщ жетшс пайызы мал майы, отыз пайызы еам дж майы болганы
колайлы. Тамак рационындагы майдын мелшер1 шсшщ жасына,
кэс1б1не, улттык тамактану ерекшел1гше, ауа-райынын жагдайына
карай белпленедь Тэул1кт1к тамак рационындагы майдыц мелшер! эр
1000 ккал-га 35г болуы керек. Майды артык пайдалану жуйке
жуйесше, кан айналымына K e p i эсер e r e f li, тэбетп темендетш,
тамакты сщфущ нашарлатады. Тамакка эр T y p n i мал майын, сут
майын (сары май немесе тортасы айрылган май), сондай-ак еамдж
майын (кунбагыс, соя, арахис, зэйтун т.б. майлар) пайдаланады.
Тамак рационы курамына май тектес заттар - холестерин жэне
лецетин кфедь Агзаньщ .тфцшпк кызметц атап айтканда, жуйке
жуйес! уппн холестерин мацызды рел аткарады. О л мал майында,
жумыртканыц сары уызында, уылдырыкга, бауыр, буйректе едэуф
мелшерде болады. EipaK мундай азык-тулжгерд1 K e 6 ip e K тутыну
бауырдыц кызметшщ нашарлауына эк е лт согады. Атеросклероз
ауруын аскындыра туседк
Лецитин агзаньщ дамуына, кан курылымына жэрдемдесед1,
жуйке жуйесшщ, бауырдыц кызметше пайдалы эсер етш, агзаныц
уландаргыш заттарга карсыласуын кушейтедь майлардыц c in iM A in ir iH
жаксартып, атеросклероздыц e p i c алуна кедерп жасайды. Лецетин
жумыртканыц сары уызында, бапыктыц уылдырыгында, каракумык
боткасында, салатта едэу'ф мелшерде болады. Соя, асбуршак,
баскадай буршак дэнд1 еамдктерде де лецитин кеп.
39
12-жачтыгу.
аударьщыз
Сезд1ктщ
кемепмен
мэтшд1
казак
тш не
13-жаттыгу. Эр абзцтын мазмунын ашатын сейлемдерд 1 Tepin
жазыцыз
14-жаттыгу.
Темендегч
сез
TipKecTepiH
пайдалана
отырып
сейлем курастырьщыз
Дэрумендер, тагамдардыц дэмдшп, тэбетп арттырады, майлы
тамак, майды кажетсшу, тамактану ерекшел5п, кан айналымы, сары
уыз, ес 1мд1к майы, уландаргыш заттар, балыктьщ уылдырыгы,
каракумык боткасы.
15-жаттыгу. Крсымша эдебиеттерд1 пайдаланып, май тектес
заттар туралы кыскаша баяндама жасацыз
12-Сабак
12.1 Грамматика: Сабактас
багынынкы. К,арсылыкты багыньщкы.
курмалас
сейлем.
Шартты
12.2 Лексика: Ac imy аспаптары.
Сабактас курмалас сейлемнщ н еп зп белплерг.
1. Сабактас курмаластьщ курамында ею не одан да кеп сейлем
болады да, ол курдел1, тутас ойды бвддареДЙ
2. Сабактастьщ суракка жауап беретш жэне баяндауышы
гиянаксыз компонент! багыньщкы деп, ал сурак бершетш жэне
баяндауышы тиянакгы компонент! басынкы деп аталады.
3. Сабактастьщ компоненттер1 езара магына, косымша, шылау,
интонация аркылы байланысады.
4. Сабактастьщ компоненттершщ арасына, непзшен, yrip
кой ылады.
5. Сабактас шартты, карсылыкты, себеп-салдар, кимыл-сын,
мезпл, максат багыньщкы болып алтыга белшедй
Шартты багыныцкы сабактаста багыньщкы сейлем басыцкы
свйлемдеп icTin шартын бшд1ред1. Шартты багыныцкыныц жасалу
жолдары 8-кестеде керсетшген.
40
8 кесте - Шартты багыныцкы сабактастыц жасалу
Сурагы
Багыныцкыныц
баяндауышы
Кайтсе?
1 Шартты рай (-са, -се)
Не ic T e c e ?
Кайтпей?
2 -ма + -й
Не етпей?
-ме + -й
Кайтпешнше?
3 -майынша
Не етпейшше?
-мейшше
жолдары
Сызбасы
... окыса,...
... окымай,...
... окымайынша,...
1-жаттыгу. Шартты багынынкы сабактастыц жасалу жолдарын
ажьфатьщыз
1. Bipeyre жаксылык етсец, ол жаксылыгынды бреуге мшдет
етпе (Ы.Алтынсарин.). 2. Bipnix болмай, т 1рл'1к болмас (макал). 3.
Окыгандарын б ш п алмайынша, ол алга жылжи алмайды. 4. Булакты
таудан арна акса, тещз болар аягы (Ж.Жабаев). 5. Жумысты толык
аяктамай, ешюм уйше кетпейдь 6. Мен саган сенбесем, бул сырды
айтпас ед1м гой. 7. 0 K e c i урысса бал ага, о да - достык (Абай).
2-жаттыгу. Мына сейлемдердеп
сурак койыныз. Орыс тш не аударьщыз
басыцкыдан багыньщкыга
1. Сен келсец, кинога барар ед1к. 2. Кун ашык болса, студенттер
езенге балык аулауга барады. 3. Студенттер тугел келмесе, лекция
басталмайды. 4. Ci3 ертерек келсещз, дастарханга отыра берер ед1к. 5.
С1з кызык эцпме айтсацыз, 6i3 тыцдаймыз. 6. К ел терец болмаса, 6i3
суга тусер еднс. 7. Журт сеш сыйласа, сен оны сыйлауын керек. 8.
Жаксы окысацдар, емтиханды жаксы тапсырасыцдар.
3-жаттыгу. Мына сейлемдерд1 толыктырыцыз
1. Кыс туссе,.... 2. Асханадан тамак 1 ш сец,.... 3. Мен келсем,...
. 4. Майра мына ютапты окып б олса ,.... 5. Ол м е т таныса,... . 6. Кун
ашык болса...... 7. Жумыс 6 iT c e , ... . 8. Эрсен сабакка бармаса, ... . 9.
Акшац болса,.... 10. Кайрат бшмесе,....
1 ...., мен де барамын. 2 ...., балалар далада ойнайды. 3 ...., тез
табамын. 4. ..., Ы м де эн айтады. 5. ..., олар да мектепке бармайды. 6.
..., сендер келшдер. 7...., 6i3 С1зд| тусшем1з. 8...., кекешс алар ед)'м. 9.
.... олар не 1стещй? 10.....6i3 куанышпен карсы аламыз.
41
4-жаттыгу. Казак тЫ ие аударыныз
1.
Если Вы будете говорить по-казахски медленно, мы пойме
Вас. 2. Если завтра будет тепло, пойдем в горы. 3. Если ты будешь
говорить не правильно, то я исправлю. 4. Если вы будете на юге, то
мы встретимся. 5. Если он будет говорить тихо, то его никто не
услышит. 6. Если будет хороший фильм, то позови меня. 7. Если
выполните это упражнение, выполняйте следующее. 8. Если сядете на
шестой троллейбус, доедете до железнодорожного вокзала. 9. Если
Салтанат помоет посуду, ты вытри ее. 10. Пойдешь на базар, мне
ничего не бери.
Карсы лыкты багыиыцкы сабактаста багыньщкы басьщкы
сейлемдеп ic-эрекетке карама-карсы магынада болады (9-кесте).
9 кесте - Карсылыкты багыньщкы сабактастьщ жасалу жолдары
Багынынкыньщ баяндауышы
1 -са да;
-се де
2 -кан/-кен, -ган/-ген + -мен
Сдоагы
Кайтсе де?
Не icrece де?
Кайткенмен?
Не еткенмен?
3 -кан/-кен, -ган/-ген + -ша/-ше Кдйткенше?
Не еткенше?
4 -цаны/-кеш, -ганы/-геш + К,айткеш болмаса?
болмаса
Не еггкен! болмаса?
5 -канынаАкенше, -ганына/- К^айтпестен?
reni не + -ма-с-тан/-ме-с-тен
Кбайте тура?
. 6 -а, -е, -й + тура
5-жаттыгу. Карсылыкты
жолдарын тушвдрщаз
багыньщкы
Сызбасы
... окыса д а ,....
... келсе д е ,....
... окыганмен......
... келгенмен,....
... бос отырганша,...
... кеп босатканы болмаса,
... шаршаганына карамастаи,
... коре тура,...
сабактастьщ
жасалу
1. Дермен мен Магаш, Кэкггайлар ездер1 суйсшген ойларын аша
алмаса да, Абай айткан жайларга соншальщ ынтыга кызыгып тындады
(М.Эуезов).
2. Оньщ к¥Р мактанганы болмаса, колынан едатеце келмейд!
(С.Муканов).
3. Кыс кыстаулар баска болганмен де, жаз кебше oipirin
отырады (Б.Майлин).
4. Аздьщ азаншысы болганша, кетхц казаншысы бол.
5. Фамер канша акылдымын деп ойласа да, Фелльдщ тырнагына
6ip 1Л1НЛ1 де, босана алмай койды (F.MycipenoB).
42
6. Ояз бастыгыныц кел'ш - кету! елд1 6ipa3 дурлжтсргенмен, сол
дурл!гуден баска гз калмай етш Kerri (F.MycipenoB).
7. Ауырып ем 1здегенше, ауырмайтын жол 1зде (С.Муканов)
8. Осынша 33ipniri бола тура, ол тойын жасамай кетп
(С.Муканов).
9. Жиналыстын аякталганын кутпестен, сынга шыдай алмаган
Ермек руксатсыз шыгып кетп (F. Мустафин)
10. 06iiu скрипка тартып турганмен, коцш де, K03i де, кебшше,
Магрипа жакка жж аугандай болатын (М. Эуезов).
11. Амантайды Балтабек таныганмен, Ботагез танымайтын ед1
(С. Муканов).
12. Мынньщ T yciH бшгенше, бфдщ атын бш (макал).
6-жатгыгу. Мына сейлемдердеп
сурак койыцыз. Орыс тш н е аударьщыз
басычкыдан багынынкыга
1. Кун салкын болганмен, жатакхана жылы. 2. Булт болса да,
жанбыр жауган жок. 3. Оку киын болса да, жаксы окитын студенттер
кеп. 4. MeHiH бойым гаскенмен, ойым п1скен жок (С.Муканов). 5.
Туыскандар бола тура, e K e y i жат адамдар секшдь 6. М енщ бос емес
екен1мд1 бше тура, кемекке шакырасьщ. 7. Ол бурын 6i3flin уйде
болганмен, уйд1 эрец тапты. 8. К,ымбат болса да, мына товды ал.
7-жаттыгу. Мына сейлемдерд1 тольщтырыныз
1. Ауа райы нашар болса да, ... . 2. Кун батса да, ... . 3. Ол ушне
канша шакырса д а ,.... 4. Уакыты болганмен,.... 5. О л м е т таныса да,
... . 6. Бупн ерте турганмен, ... . 7. Жумыс б1тсе де, ... . 8. Бул кейлек
кымбат бола тура, ... . 9. Сабакты кеп босатса да, ... . 10. Кдйрат бул
сурактын жауабын б1лмесе д е ,....
1...., мен оньщ ушне конакка барамын. 2 ...., жаксы окиды. 3....
, сонгы хабарларды тындаймын. 4. ..., казакша сейлеуге уйренем1н. 5.
..., емтиханды жаксы тапсырды. 6. ..., жиналысты бастадык. 7. ...,
жумысты бптрдь 8. ..., сабагын окымай койды. 9. ..., олар не ютейд!?
10...., ол куанышпен карсы алмады.
8-жатты»у. Казак тш не аударьщыз
1. Хоть у Наташи и был отпуск, она не отдохнула. 2. Хоть мы
занимаемся много, но еще плохо говорим по-казахски. 3. Хоть я и
болею, но в поликлинику идти не хочу. 4. Хоть и холодно на улице,
43
хорошо. 5. Хоть у меня и есть время, но на почту я не пойду . 6. Хоть
он и встал рано утром, на занятия опоздал. 7. Хоть он и хороший
ученик, но ленивый. 8. Хоть у Мурата и были деньги, он ничего не
купил. 9. Хоть мы и записали адрес, но найти их дом не смогли.
9-жаттыгу. Мэтш бойынша тапсырмаларды орынданыз
9.1 Мэтш нщ атауын окы, бул мэтш не туралы деп ойлайсыз?
9.2 Эр абзацтьщ 6 ip iH U ii сейлемдерш окып, кандай мэселелер
каралатынын айтыцыз
9.3 Мэтшнщ соцгы абзацын окып, бул корытындыныц алдына
кандай мазмун болганын айтыцыз
9.4 BipiHmi мен соцгы сейлемдердщ мэтш деп н е п з п ойына
сэйкест 1пн аньщтацыз
А с iuiy аспаптары
A c inieriH аспаптардыц (пышыктар, шанышкылар, касыктар,
кыскыштар, калакшалар жэне т.б.) ш ш де ец кеп колданылатындары пышак, шанышкы, сорпа iuieriH, дэсерттж жэне шай касыктар.
Дастаркан жасаудыц б елгш 6ip ережелер1 бар. Ец алдымен,
устел устшдеп ыдыс-аяктыц бэр! тузу сызыктыц бойына орналасуга
ти1с. Heri3ri
тэрелкелердщ
шет1, сондай-ак пышактар мен
шанышкьщардыц ушы устелдщ шетше жетш турады немесе оган 1-2
см жетюзишей койылады. Барлык куралдар оцай алынатындай eTin
орнапастырылады; бурынырак кажет болатын заттар тэрелкедан
кашыгырак койылады, сонда олар алуга ыцгайлы болады. Нан
салынган тэрелкен 1 непзп тэрелкенщ сол жагына кояды. Салат
сапынган немесе компот куйылган табакшалар да сол жакка, 6ipaK
устелдщ ортасына таман койылады.
Пышакты непзг1 тэрелкен 1 ц оц жагына жузш соган каратып,
шанышкыны оныц сол жагына, дастарканды булдармеу уш1н ушын
жогары каратып кояды. Барлык кесетш пышакты ыстык тагамга
арналган пышактын оц жагына кою керек. Егер балыкка немесе ыстык
тагамга дешн басыткылар беритсе, оларга да шанышкылар мен пышак
керек, олар ыстык тагамга арналганнан сэл юиплеу болады.
Тагамдардьщ берш у ретше сэйкес олар ец шетше, ягни тэрелкеден
бэршен де алысырак койылады. Пышактар мен шанышкыларды устел
усгше ешкашан да уш пардан артык коймайды. Егер ерекше
салтанатты жагдайларда аякталар кезде тагы 6ip тагам берш ейн
болса, оны жеуге де пышак пен шанышкы керек болса, оларды
44
кеш трек
экеледк
Пышактар
мен
шанышкылар
6 ip - 6 i p i H e H
кашыктыгын 6 i p сантиметрдей кашьщтыкка койылады.
Касыктарды устелге шалкайтып кояды. Тэрелкенщ аргы
жагындагы сорпа i m e r i H жэне дэсертпк касыктар усгавд ц шетше
параллельд1 турде, сабы он жакка каратып койылган болуга тшс.
Сорпа i u i e r i H касыкгы тэрелкенщ он жагына; пышакгын касына (одан
он жакка таман) коюга болады. Эрюмге жекелеп бершмейтш
тагамдардын бэрше касык, шанышцы, калакша, кыскыш жэне т.б.
бершедь Туз бен кышага T H ic iH u ie гашкене касык салынып бершетш
сиякты, майга да арнайы пышак койылады.
Г apHHpi бар ыстык тагамдарга касык пен шанышкы салып
береди Егер THicTi аспаптар болмаса, олардьщ орнына эдеттеп
аспаптарды колданады.
Стаканный орны — оц жакта, ол аспаптардыц артында турады.
Кофеге, шайга, сутке жэне какаога шайтабак кажет. Сыра iinyre
арналган стаканды металлдан, пластмассадан немесе токып жасалган
ыдыска кояды, ал олардьщ орнына шыны ыдысты да пайдалануга
болады. Бул ыдыс дастарканга сыра кеб1пнщ тамбауына арналган.
Сыра iuieriH улкен саптыаяк уйдеп устелге жарамайды, олармен
сыраны тек сыраханаларда гаедь Морс, шырын немесе лимонад i u i y r e
арнаулы, лимонад ш етш , ж щ ш ке стакандар немесе жауказын сиякты
бокалдар берщедй
Рюмколарды да (сыра жэне салкын сусындар iu iy r e арналган
стакандар снякты) аспаптардан эр1рек, он жакка катарластыра немесе
жартылай доцгелетш кояды. Тек мацыздысы - олар сусындардьщ
iiuuiy ретше сай койылуы керек, ягни бурынырак пайдаланылатын
рюмка он жак шетшде туруга тшс. Бокалдарды койганда олардьщ
касык алуга кедерл жасамауын кадагалацыз. Егер устел устшде эр
турл5 iuiiMAiKTep турса, рюмкалар да эр T ypni болуга тшс. Шарап
im eriH бокалдарды шараптыц сортына сэйкес тандап алады. Тэтт!
жэне дэсерттж шараптарга жауказын сиякты, сиракты бокалдар
койылады. Ашык T y c ri шарап im eriH бокал одан да улкен жэне
элдекайда бшк болуга THic. Ен би!к бокал шампанга арнап бершедк
Ол ж'щ^шке де эдем1 кубокка немесе аласа да аукымды шыныаякка
уксайды. Жалпы алганда, 1илмди< негурлым K ym ri болса, рюмка
согурлым idu ii болады. Сондыктан арак пен
ликер юшкене
рюмкалармен бершедь А л коньякты сонгы кездер1 жогары жагы
тарыла тусетш улкен бокалдарга куйып беретш болып жур. Ондай
ыдыстан imiMAiKrin и ici жаксы сез1ледк Коньякты T y6in e гана куяды.
Арак iuieTiH рюмкалар сирагы жок кальщ болуы да, сирагы бар жука
болуы да мумк1н. Егер олар сираксыз болса, астына к1шкене тугыр
45
кояды. Кейшп кездерде ликер iiu y r e керамикалык шыныаяктар немесе
тугыры жщ!шке келет’щ кед ашылган гул сиякты мелд1р шыны
ыдыстар (ликерге арналган) пайдаланылып жур. Пуншты туткалы
бокалдарга куйып бередь Tycri рюмкалар тек ашык туст 1 шараптарга
гана пайдаланылады. Аракка арналган рюмкапардьщ да сэл боялган
болуы мумкш. Егер рюмкалардыд т т е п комлекпа жок болса, сирагы
бар, боялмаган шыныдан жасалган, эмбебап, келем! орташа, мелд1р
бокалдар кез келген шарал iu t y r e жарай бередо. Оларга терттен 6 ip iH e
жетизе коньякты да куйып беруге болады.
10-жатгыгу. Абзацтан мэтш такырыбын
алып, м эт1н бойынша сурактар курастыр
ашатын
сездерд!
ip iK re n
11-жаттыгу. Сурактарга жауап бере отырып, такырыпты ез
белмен тужырымда
12-жаттыгу. Крсымша эдебиеттердо пайдаланып, дастарканды
дурыс жасау ережелер! туралы эдпмелед^з
13-Сабак
13.1 Грамматика: Себеп багыньщкы. К^имыл-сын багыньщкы
13.2 Лексика: Тагамдык кондентраттар
Себеп багыньщ кы сабакгаста багыныдкы ютщ c e 6 e 6 in
басыдкы сейлем соныд салдарын бщд1ред1 (10-кесте).
6 iflip c e ,
10 кесте - Себеп багыньщкы сабактастьщ жасалу жолдары
Багынынкынын баяндауышы
1 -канАкен, -гаы/-ген + дыктан/-д1ктен
2 -канАкен,
сод
-ган/-ген
+ -нанАнен кейш
3 -кан/-кен, -ганАген + ceoemi
4 -па/-пе. -маАме + -й
5 еткгпк + деп
Сурагы
Нешктен?
К,айткен сод?
Нелйстен?
Кайтпен?
Нелйстен?
Сызбасы
... окыгандыкган,....
... келмегенднстен,....
... окыган сон,__
... окыганнаы кейш.....
... окыган себегт,....
... бос уакыты болмай,...
... окымайсын деп,...
1-жаттыгу. Себеп багыныдкы сабактастьщ жасалу жолдарын
тусшд!рЩ13
1.
Уй imi ашык жуз керсеткен сод, Kfimerapa да калжывда
‘жауап бердь
46
2. Жомарт домбырашы, скрипкашы болгандыктан, сауык
кештерше, жастардьщ баска турл1 кездесулерше де кеб1рек катысатын
ед 1 .
3. Ертен Нщщге жету ушш, олар бугш Акбуйраттан ертерек
журш кетть
4. Олар мезгшд1 уакытында келмей, 6i3 6ipa3 кутш калдык.
5. Жиналыс тым узакка созылгандыкган, 6i3 уйге кеш кайттык.
6. Бер жагы кальщ агаш болгандыктан, жолаушыга квршген
жок (H.Fабдулин).
7. «Табылган папка» деген такпакты мэнерлеп айтканы ушш,
Сагынбекке мактау грамотасы бершдь
8. Каскыр енд 1 муньщ айгайын е<гпмейтш болган сон, Иса баска
6ip тэсшге К0 ШТ1 (М.Эуезов).
9. Ол мезгшд1 уакытында келе апмай, 6i3 6ipa3 кеш1гш калдык
(З.Шашкин).
10. Тунде жылкышы уйыктап кап, кальщ жылкы e r ic K e T y c in
KeTinTi (М.Эуезов).
2-жаттыгу. Мына сейлемдердеп
сурак койьщыз. Орыс тшше аударыцыз
басьщкыдан багыньщкыга
1. Басым ауырган сон, жинапыстан суранып кетом. 2. Кеш
болып калгандыктан, 6i3 api карай ЖYpмeдiк. 3. Жиналыс уакытында
болмаган сон, 6i3 катты ренжщж. 4. Биыл жацбыр кеп жаугандыкган,
Казакстанда астык 6iTiK шыкты. 5. Денсаулыгы нашар болган себепт1,
онын баласын эскер катарына алмапты. 6. Устшде жылы ки1м
болмагандыктан, тонып Калды. 7. Жумысы коп болган себеггп,
демапыста ол елге бара алмады. 8. Казак т1л1нен сабак болмаган
ce6enTi, студенттер тез тарап кетп. 9. Мен катты ауырган сон, сабакка
бармадым. 10. Ушне конак кел!п калган соц, ешкайда бармады.
3-жаттыгу. Мына сойлемдерд! толыктырьщыз
1. Уйде азык-тул1к б1ткен сон, ... . 2. Денсаулыгы болмаган
себепт), ... . 3. Куш бойы далада кеп жургенд1 ктен, ... . 4. Мугашм
ауырып калган сон, ••• • 5. Арман озат окушы болган себепт!, ... . 6.
Пойыз кеш келген себепт],.... 7. Жумыс б1тпегенд1ктен,.... 8. Жомарт
ершгендштен, ... . 9. Емтиханга эз1рленбеген соц, ... . 10. Уакыты аз
болгандыктан,....
1.... , конактар далада уйыкгады. 2. ... , сабакка кслмедь 3. ... ,
институтта оки алмады. 4...... казакша жаксы сейлейм1н. 5. ...,
47
емтиханды жаксы тапсырды. 6 ......жиналыеты бастадык. 7.
сатып алдык. 8.
сабагын окымай койды. 9.
ол куанышпен карсы алмады.
кекеш с
ерте турамыз. 10......
4 -ж атгы гу. Казак; тш ш е аударьщыз
1. Вы говорите неправильно, потому что не учите слова. 2. Вы
не пойдете в горы, потому что не подготовились к школе. 3. Вы не
понимаете, потому что не слушаете. 4. Я иду на базар, потому что
дома закончились продукты. 5. Е го никто не слыш ит, потому что он
говорит тихо. 6. О н позвал меня, потому что ш ел интересный фильм.
7. М ы д о л го стояли на перроне, потом у что поезд опоздал. 8. Я
пом огла поруге, п отом у что к ней приехало м ного гостей. 9. Я не
понимаю текст, п отом у что п лохо знаю слова. 10. Я никуда не пойду,
потому что у меня м н ого работы. 11. В ода в реке си льн о поднялась,
потом у что ш ли си льн ы е дожди. 12. М ы сели в такси, п отом у что
опаздывали.
Ц и м ы л -с ы н б а г ы н ь щ к ы са б а к та ст а багы ньщ кы
с е й л ем д еп ю тщ калай оры ндалганы н бшд1ред! ( 1 1-кесте).
басынкы
11 кесте - К и м ы л-сы н багы ньщ кы сабактастьщ ж асалу ж олдары
Сызбасы
Cypafbi
Багыньщкынын баяндауышы
К.айтш?
... ОКЬШ болы п,... .
1 -ып/-1п/-п;
-а/-е/-й
... оки алмай,....
... окыгандай......
2 -дайЛдей
Калай?
... бэр! бшетшдей,...
' ... окымастан......
Капай?
3 -ма+с+тан
Кайт1п?
-ме+с+теи
5 -ж а т т ы г у .
К,им ы л-сы н
багы ньщ кы
сабак тастьщ
ж асалу
ж олдары н тусш д1рщ1з
1. М у са буры н кермеген машинаны гамашалап, 6ipa3 турды.
2. Аттары н какапа жакка калдырып, уй ге карай кетть
3. Б ул ж олы екеу1м!здщ д аусы м ш -6 ip re ерген дей шыгады
(F .M ycip en oB ).
4. Сам ат токтамастан, тез журш Kerri.
5. Басыныц imiHfle коргасыны босаган 6ip - ею сака ж ургендей,
б1рдеме сы лкы лдай ты н сиякты (F .M ycip en oB ).
6. О л артына карамастан, кальщ агашка карай ж у р п р ш Kerri
48
7. Эш элемд '1 шарлап, ез халкыныц дацкын жайып, Роза ез елше
оралды.
8. Калжьщы, кулк!С1 араласа, шай ете кецидо iuiuifli
(С. Макано в).
9. Дэурен корганатын куш! жоктай, тек буюрейе бердг
(1.Есенберлин).
6-жаттыгу. Мына сейлемдердеп басынкыдан багыныцкыга
сурак койыцыз. Орыс тш н е аударьщыз
1. Жел кушей in, ауа райы бузыла бастады. 2. Тацертец ерте
турып, мен дене шыныктыру жаттыгуларын орындаймын. 3. Оны
6ipey асыктыргандай, ол жазуын шапшац жазып отыр. 4. Сен кшнбей,
далага шыкпа. 5. Озеннен су imin, бузаулар шелдерш кандырды. 6.
Ойына элде не тускендей, ол институтка кайта оралды. 7. Майра
дукеннщ 1стемейт1 н 1 н бшгендей. 8. Ол бурын б1здщ уйде болгандай,
ез!н ерк'ш устал отыр. 9. Б1 рлж болмай, Т1рл1к болмас.
7-жаттыгу. Мына сейлемдерд1 толыкгырьщыз.
1. Кыс т у еш ,.... 2. Асханадан тамак im in , .... 3. Мен келмей,....
4. MyraniM сабак бастамай, ... . 5. Ол меш б 1лет 1 ндей, ... . 6.
Тындаушылар тан калатындай, ... . 7. Жумыс биллей, ... . 8. Эрсен
асыгып,__ 9. Жанбыр жауып,.... 10. Арман сабагын окып,....
1.... , мен де дене шыныктыру жаттыгуларын орындаймын. 2. ...
, ол институтка тез келдк 3. ... , соцгы хабарларды тыцдаймын. 4. ...,
казакша жаксы сейлейм1н. 5......емтиханды жаксы тапсырды. 6. ...,
жиналысты бастадык. 7. ..., олар мектепке бармады. 8. ..., катты
сейледК 9..... ерте турамыз. 10...., KiTan окиды.
8-жаттыгу. Казак TiniHe аударьщыз
1.
Он оделся так, словно на улице холодно. 2. Он ест так, будто
голоден. 3. Они хвастаются будто много знают. 4. Учитель говорит
так, что все его слушают с интересом. 5. Ермек говорит так тихо, что
мы его не слышим. 6. Я включив телевизор, смотрю интересный
фильм. 7. Он, встав рано утром, умылся, оделся и ушел на работу, не
позавтракав. 8. Он чувствовал себя так, как будто был здесь раньше. 9.
Салтанат была дома, как будто знала, что я приду. 10. Говорит так, как
будто кто-то за ним гонится.
9-жаттыгу. Сурактарга жауап бер!н!з
9.1 Мэтшнщ атауын окы, бул мэтш не туралы деп ойлайсыз?
9.2.
Эр абэацтын 6ipiHuji сойлемдерш окып, кандай мэселелер
каралатынын айтыцыз
9.3 Мэтшнщ соцгы абзацын окып, бул корытындынын алдына
кандай мазмун болганын айтыныз
9.4 Bipimui мен соцгы сейлемдердщ мэтшдеп непзп ойына
сэйкестшн аныкгацыз
Тагамдык; концентраттар
Тагамдык концентраттар - азык-тул’пстщ тез api онай тамак
дайындап алуга болатын арнайы енделген кургак коспалары.
Концентраттардыц турлер1 сан алуан: суйык (буршак cyn-mopeci, щи,
борщтар, кар гоп, кекешс, жэне козыкуйрык суптары) жэне кою (алуан
турл1 боткалар, кеспел’нстер, жармалыкгар, пудингтер, т.б.)
тагамдардыц, сондай-ак тэтп тагамдардыц (кисельдер, кремдер,
желелер т.б.) концентраттары, уннан жасалган кондитер тагамдарын
(кекстер, торттар, т.б.) дайындауга арналган концентраттар, сондай-ак
балаларга арналган коспалар мен концентраттар.
Кай максатка арналуына байланысты суйык жэне тагамдар
концентраттарын ет, сут косып немесе вегетариандык етш (май гана
салып) жасайды. Непзп шишзатына карай оларды буршакты,
жармалы, кекетс, кекешс-жарма жэне макарон тагамдарынан
жасалган концентраттар деп саралайды. Тэтп тагамдардыц
концентраттары жемйг-жидек экстрактыларыныц немесе кантты
кургак
сутпц
тагамды
К1легейленд»рет1 н
кейде
коймалжындандыратын крахмал, бидай уны, манный жармагы жэне
баска ен1мдер коспасы болып келедй. nicipinreH кремнщ немесе эр
турл! желелерд1 ц концентраттарын кондитер тагамдарына oip кабат
етш жагуга жэне эсемдеуге колдануга болады.
Уннан жасалган кондитер тагамдарын дайындауга арналган
концентраттар - кекс, печенье т.б. nicipy ушш кажет ешмдердщ
коспалары.
Балаларга арналган тамактык концентраттар: Kypini не сулы
сорпасын коскан сут коспалары, ет коскан жэне етсЬ пюре тэр1зда
кекешс суптары. Концентраттардыц этикеткапарында оларды калай
дайындайтыны керсеттлед!:
50
Концентраттарды бетш жауып, кургак, салкын эр! карангы
жерде сактау кажет. Концентраттардьщ сакталу мерз1 м! 3 айдан 12
айга дейш.
1 0 -жаттыгу. Bip ой-пшрмен эр абзацтьщ магынасын керсет!щз
11-жаттыгу. Мэтшнщ мазмунына тезистер курастыр. Мэтшнщ
магынасын 6ip оймен жалпылацыз
12-жаттыгу. Крсымша эдебиеттерд!
концентраттар туралы энпмелещз
пакдаланып,
тагамдык
14-Сабак
14.1 Грамматика: Максат багыньщкы. М езпл багыньщкы
14.2Лекснка: Тамак nicipyflin техникалык эдютер1 мен тэсшдер1
М аксат багыньщкы сабактас сейлемнщ багыныцкысы
басынкы свйлемдеп 1 стщ максатын б1лд1ред! (12-кесте).
12 кесте - Максат багыньщкы сабактастьщ жасалу жолдары
Багыныцкынын баяндауышы
1 (-мак, -мек, -пак, -пек, -бак, -бек) +
-1ПЫ/-Ш1 + болып
2 -у + ушш
Сурагы
Не максатпен?
Сызбасы
... окымакшы болып.....
Не ушш?
... оку ушш,__
3 -кы/-га + -cbi/-ci келш
Не максатпен?
... окыгысы келш,....
4
Не деп?
Неге?
а) -ма/-ме, па/пе, ба/бе +с
э) -айын/-ейш,-айык/-еГпк
б) -СЫН/-С1Н
в) -са/-се + Ж1кт. жалгау
+ деп
... окымас деп.....
... окиыи деп,....
... окысын деп,....
... окысам деп,....
1-жаттыгу. Максат багыньщкы сабактастьщ жасалу жолдарын
тусшД1р!ЩЗ
1. Уйлерд] курт'нстер баспау ушш, кыстьщ басында ауылды жэне
уйлерд) жагалай камыстан калкан устайды (С.Муканов).
2. Таныс б1реулер кездесер ме екен деп, Жабай жер уйлерд!
аралай кетп (F.Mycipenoe).
3. Оспам жумыс басына бармакшы болып, Эйрепм мен Ербол
уйден ерте шыкты (М.Эуезов.).
51
4. Окытушы беделд! болу ушш, ол гылымды медгеру керек
(С.Кобеев).
5. Ат аягыныц Ay6ipi естшмесш деп, булар ауылдыц ык жагына
карай бурыла журдь (М.Эуезов)
2-жаттыгу. Басыдкы сейлемнен багыныдкыга сурак койыдыз.
Орыс тшне аударьщыз
1. Конактар демалсын деп, ол далага шыгып кетть 2. Институтка
ертерёк бару yuxiH, 6 13 жатакханадан ерте шыктык 3. «Кыз Ж1бек»
операсын тындау ушш, 6i3 опера жэне балет театрына барды к- 4.
К,ымыз iuiciH деп, баласын жайлауга ж1бердх. 5. Баласы шетел тшн
уйренсш деп, ол баласын лингвистикалык мектепке орналастырды. 6.
Казак тшн тез уйрену ушш, казактармен казакша Ke6ipeK сейлесу
керек. 7. Алматыны керу ymiH, ауылдан келдш. 8. Астанага барайын
ден, пойызга билет алдым. 9. Дукеннен нан алсын деп, акша берд1м.
3-жаттыгу. Мына сейлемдерд! толыкгырыдыз
1. Жаксы оку уш ш ,... . 2. Дукеннен к^тап алсын деп, .... 3. Адам
тез жазылу ушш, ... . 4. УЩне тез жетейш деп, ... . 5. Конактар риза
болсын деп, ... . 6. Тодбау ушш, ... . 7. Жумыс бггсш деп, ... . 8.
Ауырмау ушш, ... . 9. Жадбыр жауып, ... . 10. Баласы бЫмд 1 болсын
деп,....
1.... , мен сабагымды орындап койдым. 2...... жумысын б тр д к
3......казак тшш уйрен!п журмш. 4...... коп дайындалдым. 5...... маган
телефон сокгы. 6. ..., уйд! жинадык 7. ..., тамак nicipfliK. 8.
катты
сейледь 9...., ерте турамыз. 10...., ceHi ж1берд1м.
4-жаттыгу. Казак тш!не аударьщыз.
1.Я пришел в столовую, чтобы пообедать. 2. Для того, чтобы
выздороветь, ты должен лечиться. 3. Вы вышли из дому рано, чтобы
не опоздать на поезд. 4. Для того, чтобы быть образованным, я много
читаю. 5. Моя мама отправила меня на базар купить овощи и фрукты.
6. Для того, чтобы не заболеть, он надел пальто. 7. Мы отправились в
кино, чтобы посмотреть интересный фильм. 8. Абай изучал русский
язык, чтобы познакомиться с русской культурой, литературой и
историей. 9. Берик позвонил, чтобы поговорить с тобой. 10. Я много
работаю, чтобы вовремя закончить работу.
52
М е з п л б агы н ьщ к ы сабактастыц багынынкысы
сейлемдеп к т щ мезпл'ш бщщред1 (1 3-кестё).
басынкы
13 кесте - М езп л багыньщкы сабактастыц жасалу жолдары
Багынынкыныц баяндауышы
-да/-де
-ган/-ген,
-ша/-ше
+
-га/-ге, -ка,-ке дейш
-кан/-кен
-нан/-нен кешн (6epi)
сон
кезде, сэтте, уакьггта
сайын
-галы/-гел!
-калы/-кел1
-ма/-ме,-па/-пе,ба/-бе + с бурын
-са/-се + накт. жалг.
Сурагы
Кашан?
К,ай кезде?
Кушанная
6epi?
Сызбасы
... окыганда,....
... окыганша,....
... окыганга дейн,....
... окыганнан кешн,....
... окыган соц,....
... окыган кезде,....
... окыган сайын,....
... окыгалы,....
... окымас бурын,....
... уйге келсе,....
5-жаттыгу. М езп л багыныцкы сабактастыц жасалу жолдарын
т уст д !р щ Ь
1. Eneyi ымырт ушр£пе уйден шыкканда, конактардыц соны эл1
тараган жок (Г.Мустафин).
2. Базаралы келгеннен соц, кеп кешжпей ic T in T e p r e y i басталып
Kerri (М .Эуезов).
3. Рахмет коштасып кеткеннен кеюн, Наталияныц уйкысы
ашылып Kerri (С.Муканов).
4. Шахтага туспес бурын, Еркш юшкене болмесше келд!.
5. Ci3 тоя тамактанып алганша, 6i3 Гофман жолдас екеу\йз 6ipa3
сойлесш, сезд5 nicipin алайык (Б.Момышулы).
6. Шынында да, Барластар б т р г е л ц К^унанбай бул ушне кеп
конган емес (М .Э уезов).
7. Осындай карбалас кундердщ 6‘ф шде Ерлан туе ауа
шеберханага келсе, Жакып Ж1гптер1мен жок (С.Бэкфов).
8. Бутш кара жел басылган соц, киыршыктап кар да тусе
бастады.
6-жатгыгу. Басыцкыдан багыныцкыга сурак койыцыз. Орыс
тшше аударыцыз
1. Баласы алтыга келгенде, экеЫ оны окуга бердй 2. LUemeci
жумыстан келгенге дей1н, кызы тамак nicipin койды. 3. Куз болганда,
кустар жылы жакка кетедй 4. Сен келгенде, мен ютап окып отыр ед1м.
5. Мен оку бшргенше, агам зауытта жумыс ierefli. 6. О л шетелге
53
KexK&ni eici жыл болды. 7. Саба к, бггкен соц, 6gpiMt3 кино керуге KerriK.
8. Мен дукенге келген кезде, адам кеп болды. 9. Сурактарга жауап
берген сон, мэтчнд! окы.
7-жаттыгу. Мына сейлемдерд! толыктырьщыз
1. Жацбыр жауганда....... 2. Жаца жыл келгенде......... 3. Асан
ауылга кеткеш, ... . 4. Орта мектеп б т р ге н соц, ... . 5. Сабак
басталганша, ... . 6. Б1з кеткеннен кейш, ... . 7. Астанага келген кезде,
... . 8. Концерт басталганша, ... . 9. С е т кермегел 1 , ... . 10. Кун
жылынган с о ц ,....
1.... , мен сабагымды орындап койдым. 2. ... , жумысын б т р д !.
3 ...., казак т ш н уйренш журмш. 4...., кеп дайындалдым. 5...., маган
телефон сокты. 6. ..., уйд! жинадык. 7..... тамак nicipfliK. 8. ..., катты
сейледь 9...., ерте турамыз. 10.....сеш ж1берд1м.
8-жаттыгу. К,азак тш не аударьщыз
1.
В то время, когда ты читаешь текст, Арман пише
предложение на доске. 2. Когда идет снег, дети радуются. 3. Когда мы
были в лесу, пошел дождь. 4. Когда наступит лето, мы поедем в
деревню. 5. Когда ты гуляешь, он обедает. 6. Когда Болат закончит
среднюю Школу, поступит в институт. 7. Когда наступила осень,
листья на деревьях пожелтели. 8. Когда преподаватель спрашивает,
студенты отвечают. 9. Салтанат уже два года не была дома. 10. Когда
я позвонил тебе, дома никого не было. 11. Пока не закончу работу,
никуда нен пойду.
9-жаттыгу. Мэпищ окыцыз
Тамак nicipyaiu техникалык эд!стер1 мен тэалдер!
Тамактыц курамында адам агзасына кажегп тагамдык затгар
жеткшкп болуы тшс жэне олардыц ара катынасы дурыс сакталуы
кажет. Сондай-ак ол дэмд1 s p i сырткы K e p im c i кез тартарлыкгай
болганы жен. Осы тургыдан алып Караганда аспазшылык шеберл1ктщ
мацызы зор. Аспазшылык шеберлж тамак эз1рлеудщ техникалык
эд!стер1 мен тэсищерш, тамак ен!мдер1н1ц ерекшел1ктер'|Н, багалыгы
мен кемшшктерш бшуд1, оларды дайындау рецептурасын шебер
ip iK T eyfli талап етеда.
54
Тамак шспруд'щ техни.калык эд 1 стер1 мен тэсшдерше азыктугйкп апгаш рет ендеу жатады. Алгаш рет ендеу дегешщз - азыктул1кп жуып, тазарту, т ш д е п жеуге келмейт'ш заттардан арылту,
кесу, майдалау тш сп турге келт'фу.
Тагамды ендеуге Heri3ri жэне косалкы ондеу жатады. Heri3rici кайнатып nicipy мен куырудан, сондай-ак осы эд!стерд1 баскаша
колданудан (буктыру, эуел 1 кайнатып, сонан кешн куыру); косалкы
ендеу азык-тул!кп аздап куырудан, nicipep алдында ыстык суга
бекпруден не булап алудан турады.
Азык-тул1кт1 кайнату ymiH суды аз-кеп мелшерде куяды, ез
селше де кайнатады кейде аздап суйылтады. Тур л! сорпалар суйыктау
болуы тшс. Балык, ет, кус, ет1 , кекешс суга epKiH батып туруы керек.
Балыкты усактап кесшген еттен жасалган тагамдарды, кекешсгщ
кейб1р турлерга кебгнесе буга nicipefli. Мундайда nicipeTiH тагамныч
суга тймеуше кеч^л белген жен. Ол ушш бумен nicipriurri, булагышты
пайдалану керек. Одетте ет ешмдер1 мен кекешсп буктырады.
Буктырар алдында шамалап куырып алып, сонан сон туз дэм! шыккан
суйыкка салады.
Канша май жумсаганына карай куыру эдеттеп (пайлаланатын
майдыч келем1 куырылатын тагамныч салмагыньщ 5-10 пайызынан
аспаганда) жэне фритюрде куыру (азык-тул!к майга тугелдей
батьфылып куырылса) болып ешге белшедь Эдеттегщей куырганда
тамакты 1Ш1нде майы бар ыстык табага салып, бет1 саргыш не коныркай тартканша кыздырады да, eKiHmi бетше аударып эбден куырылып
п1скенше пешке кояды. Фритюрде кебшесе багйш, кытырлак, картоп
куырады.
10-жаттыгу. Bip о й -niKipMeH эр абзацтыч магынасын корсет
11-жаттыгу. Мэтшнщ магынасын 6ip оймен жал пыла
12-жаттыгу. Косым ша эдебиеттерд1
пайдапанып, тамак
шЫрущц баска да эд!с-тэс1лдер| туралы кыска баяндама жасаныз.
15-Саба к
15.1 Грамматика: Аралас курмалас сейлем
15.2 Лексика: Жылытып ендеу
Аралас курмалас сейлем - кураммндагы жай сейлемдер! 6ipб!рмен салаласып та, сабактасып та байланыскан курмаластыц Typi.
Мысалы, сабакты жаксы окысач, жолдастарын курметтейд1 жэне ата-
55
анац куанады. Биыл кар ерте кетш ед1, 6ipaK cayip бойы кара суык
болып, жас телдер далага жайыла алмады.
1-жаттыгу. Кестеш мысалдармен толтырып, туешпе берщЬ
2-жаттыгу. Курмалас сейлемд! жай сейлемге, жай сейле
курмаласка айналдырып, кестеш толтырыныз
З-жаттыгу.
толтырьщыз
Курмаласу тэсш
Курмалас сейлем
Жай сейлем
Курмалас
сейлем ш ц
турш
аныктап,
Курмалас сейлемнщ
кай тур1
Мысалдар
1 Ол xici ойга карай шубатылган
жолмен Kerri, мен жарга асылган
жолмен жогары кетт1м (С. М.).
2 Кенжебек бугш шахтадн эбден
шаршап шыккандыктан, астан кешн
жатып демалды. (А. Ханг.).
3 Келген ауданына келгенше, мен де
ацшы емес ед!М, мунда келген соц,
epiKci3 уйренд^м (С. М.).
4 Окуга уакыт аз бола тура, олар жаксы
улпр!мге жетп.
5 Жауын кеп болгандыктан, биыл егш
бщк шыкты.
6 Абай улкен уйэге KiperiH еешке
жакындай
бергенде,
оньщ
карсы
алдынан К,азакбай жупре шыкты (М.
Эуезов).
7 1ст1н аягы тзгп болу yiuiri, басы
! катты болу керек.
8 Уакыты аз болды, сондыктан кеп
сезш тастал Kerri.
56
к ест еш
4-жаттыгу. Мэтшд1 окьщыз
Ж ы лы ты п вндеу
Жылытып вндеу тамактьщ ерекшел^пне байланысты, мысалы,
уй кустары (каз, уйрек), жабайы кустар ( e T i ) , юшкене балык пен табан
балыкгы,
сондай-ак
баклажандарды
кайнатып
т а р ге н д е
куыргандагыдан элдекайда д эм аз болады. E rri жылытып вндер
алдьщда оньщ курылымын жэне тез жумсаратын касиетш есте
сактаган жен. Тагамньщ кейб|'р Typi баска эдютерда коса колданып,
жылытып ендеуд! кажет етед 1 . Мысалы, орамжапыракты куырмас
бурын кайнатып алу керек. Эйтпесе, тез кургап, дэмс13 болады. Тамак
эз1рлеген
кезде
азык-тушктщ
шию
кезшдеп
дэрумендерш
м ум кш дтнш е толык сактаудьщ мацызы бар. Мысалы, квкешс пен
жемютщ кабыгын негурлым жука аршу керек, сонда олардьщ
бойындагы
С д эр у м е т жаксы сакталады. Кекенют 1 пайдаланар
алдында гана тазартып, тураган жен; аршылган картопты карайып
кетпес упйн суга салып кояды. К екеш еп тек кана таттанбайтын болат
пышакпен тураган жен. Пкарерде кайнап жаткан суга салып, езшш
кетпейтшдей баяу кайнатады. Кекешске суды мол куйып, ыдыстын
какпагын тыгыздап жауып кайнатады. Суп ш аргенде (оньщ ш ш де
борщ пен щи д е) эуел1 сорпасын эз!рлеп, содан сон оган nicyiHe карай
кекешстщ тур-турш (мысалы, кызылшаны картоптан бурын) салады.
А с содасы С жэне В| дэрумендерш жояды, сондыктан к о к ет е пен
буршак дакылдарын кай натканда оны пайдаланбаган жен. Аска
кышкыл косылса, каротин ( А провитамин!) бузылады, сол себептт
салат пен винегретке cipKe суды дэл дастарканга кояр алдында коскан
дурыс.
5-жатгыгу. Мэтш бойынша тапсырмаларды орындацыз
5.1 М этнщ 1 орыс тплiне аударыныз
5.2 Эр абзацтын 6ipiHuii сейлемдерш окып, кандай мэселелер
каралатынын айтыныз
5.3 Мэтшнщ сонгы абзацын окып, бул корытындыньщ алдына
кандай мазмун болганын айтьщыз
5 .4 B ip iH iu i мен со н ш сейлемдердщ мэтшдеп непзп ойына
сэйкестшн аныкта
5.5 Азык-тул1ктердщ капай онделетшш айтьщыз
57
Эдебиеттер
1 Бектуров Ш. К., Бектурова А. Ш. Казахский язык для всех. —
Алматы : Атамура, 2004. - 720 б.
2 Бектуров Ш. К. Кдзак т ш : лексика, фонетика, морфология,
синтаксис. —Алматы : Атамура, 2006. - 336 б.
3 Белботав А., Тукебаева Ж. Казахский язык для начинающих. Алматы : Казакстан, 1994. —327 б.
4 Караев М. Э. Казак; тш. - Алматы : Ана тш , 1993. - 213 б.
5 Мусинов А. Казак тш. - Алматы, 1995. - 365 б.
6 Оралбай Н., Ку-рманалиев К. Казак тш . - Алматы : Арыс,
2007.-425 б.
7 Франк В. Ю. Казак тш жогары сынып окушылары мен
студенттерге арналган. — Алматы : Болашак балапандары, 1999. 150 б.
58
Мяшуны
Алгы сот............. ......................................... ......... .................... 3
1 Сабек..................................... ........... ..... ........................... ....... 4
2 Сабак............................................. ................................... ......... 7
3 Сабак;................... .................................... ........................... „„..10
4 Сабак......................................................................................... 13
5 Сабак................ ..........................................................................17
6 Сабак................... ..................................................................... 20
7 Сабак............................................. ............................................24
8 Сабак......................................................................................... 26
9 Сабак........ ............... ............................ .......... ........................ 29
ЮСабак..................................... ..................................... ..............32
11Сабак......................................................................................... 35
12Сабак......................................................................................... 40
1ЗСабак......................................................................................... 46
НСабак......................................................................................... 51
1ЗСабак......................................................................................... 55
Эдебиеттер..................................................................... ..........58
Э . K o iu n a
К АЗАК TIJll
Эшстемел1К нускау
Техникалык редактор Г.Н. Сейтахметова
Жауапты хатшы Г.К. Ту «н о в а
Васуга 0S.04.2010 ж.
dpin Typi Times.
niuiiM 29,7 х 42 '/«. Офсегпк кагаз.
Шарпы баспа табагы 2^3 Таралымы 50 дана
Тапсырыс № 1244
«К ЕРЕКУ» Баспасы
С.Торайгыров атындагы
Павлодар мемлекегНк университет!
140008, Павлодар к., Ломов к., 64
..да
l- f f lf f i
-ДЫЦ оЙЖ«\
;'^tijii fo-Sfei'Uftpo gllljro
„го ррь
ы
Iфон фор
Курзсгирушм: ага окытушы О.^Допаева
1^азак т ijii кафсдрасы
Ка шк i.jiincit ирактикалык сабактарга од1стсм 1\>тс и^ ci.;:v
I 'афс.чрл Mov.xi.iici. i.i-‘ оск тл;и 20 УО ж. «
26
»
Of
Ла
S '
.ч;,т Hi.v.-a
^ _______ Л.Ф . Зейпулиаа
; п( >2 .«г j Mcurcpyiiiici
О.и.’юлс.гйя, журналистика жопе опер факультетами <жу-о.й~лмо;
КОНССП:ДС м;.кул;и мг<11|
20/с ж и
jg
>• o-f
>р;и:..|.мы
Щ
§
хаттама
_________ Е.Ы. Жумаикулова
;:к;нс1лд,
ФЖжО факультет’шш деканы
20/0 >.с. « £2_у>
_
.... !Vi!j: .1 н/о
П
________ Ж.Т.СарСалаеь
____Г. С. Ьаяхметова
•Jlu -... -«./V»__j3?V_
ЛАКУЛДАИД! 1
1Y)l-. I. OKI. Z ас I »;г.>
:.,• •• Я ,>_ t f
М
Д. Л. Па рак;
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
1 802 Кб
Теги
2094, khurast, adistemelik, arnalgan, khazakh, praktikalik, tilia, sabakhtarga, kopaeva, nuskhau
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа