close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

2101 n.m. zakriyanova khurast saktandiru. n.m. zakriyanova n.s. ksembaeva khurast

код для вставкиСкачать
б 65.27
С17
н РЕСПУБЛИКАСЫНЫЦ Б1Л1М Ж 0Н Е ГЫЛЫМ МИНИСТРЛ1Г1
С. ТОРАЙГЫРОВ АТЫНДАГЫ ПАВЛОДАР МЕМЛЕКЕТТ1К УНИВЕРСИТЕТ!
Н .М . Закриянова, Н .С . Кеембаева
САЦТАНДЫРУ
«Кдржы» мамандыгыньщ студенттерше арналган
пэш нщ оку-эдю темелж кешеш
Павлодар
2012
6 S . c f-fc
С/9Казакстан Республикасыныц Бийм жэне гылым министрл1п
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекеттж университет!
Каржы-экономикалык факультет!
Каржы кафедрасы
САЦТАНДЫРУ
пэншен каржы мамандыгыныц студенттерше арналган
оку-эдютемелк кешеш
Павлодар
Кереку
2012
ЭОЖ 368 (07)
КБЖ 65.271я7
017
С. Торайгыров а гынлагы Павлодар мемлекетпк уииверситетшщ
каржы-экономика факультетшж
0ку-эд1стемел1к кецеимеи басуга усынылды
Шюрсарапшылар:
Д.З. Айгужинова - экономика гылымдарынын кандидаты,
С. Торайгыров атындагы ПМУ доцентс;
Д.Ж. Турсынханов - экономика гылымдарынын кандидаты,
Инновациялык
Еуразия
университетшщ
доцент),
«К,аржы»
кафедрасынын менгеруилс!
Курастырушылар: Н.М. Закриянова, Н.С. Ксембаева
К41 Сактандыру «Каржы» мамандыгынын
студенттерше
арналган пэншщ оку-эд1стемел1к кешеш / Н.М. Закриянова,
А.Н. Ксембаева. - Павлодар : Кереку, 2012. —70 б.
Сактандыру пэншщ оку-эдгстемелж кешеш теориялык,
методологиялык жэне тэж1рибел1к бш1мдерд1 кздрайды. Пэншщ окуэдктемел1К кешеш экономика мамандьнсгарынын студенттерше
арналган.
Пэншщ оку-эдгстемелж кешенше пэш бойынша окыту
багдарламалары
(Syllabus),
дэр1стер
конспектш,
«К^ржы»
мамандьнынын студенттерше арналган сабактарга дайындалу
тапсырмалары, «К^ржы» мамандыгынын студенттерше арналган ездйс
жумыстарына
дайындалуга
тапсырмалары
жэне
«Кзржы»
мамандыгынын студенттершщ корьпынды бакылауга арналган
С. Торайгыров
aibiHAafbi ПМУ-дщ
\
кадёмик С.Бейсембаев
атындагы ш л ы м и
ЭОЖ 368 (07)
КБЖ 65.271я7
!'!ТА П ХА Н А-----С Ы-©ЙЗакриянова Н.М., Ксембаева А.Н., 2012
< £ //31^
©
с С. Торайгыров атындагы ПМУ, 2012
Материаддын дурыс болуына, грамматикалык жэне орфографиялык кателерге
авторлар мен курастырушылар жауапты
Kipicne
Казакстан Республикасыньщ Ka3ipri кездеп жалпы экономика
жэне саяси жагдайындагы каржылык банктщ дамуы жэне калыптасып
келе жаткан нарыктык бэсекенщ квбекн.
Пэннщ арналымы - студенттермен сактандыру туралы ipreni
бш1мд1 игеру, каз1рп экономикалык ойлауды калыптастыру,
сактандырудагы каржылык шепнмдерщ баскаруды непздеу жэне
оларды сактандыру компаннялар децгешнде ic K e асыру.
Сактандыру —стратегиялык жэне тактнкалык максатгарга
жетуге багытталган экономикалык категориясы.
Сактандыру мэселесш шешуге байланысты пэндо зерттеген
кезвде келесщей сурактар карастырьшады:
- сактандырудьщ мэш;
- нарык жагдайындагы когамдык кайта ощцрютеп оныц мэш;
- сактандыру
нарыгыньщ
мазмуны
жэне
оныц
катысушыларыньщ сипаттамасы;
- улттык сактандыру нарыгьшыц кукыктык базасыныц
сипаттамасы;
- сактандырудьщ непзп салаларынын сипаттамасы;
- сактандырушылардыц каржылык турактылыгын камтамасыз
етудщ кейб1р сздрактары;
- кайта сактандыру коргауыныц непзп эдютер1 карастырылган
жешнде тусшЬс болу;
- когамдык енеркэсште сактандырудьщ мэш;
- сактандыру наркы мен оган катыстылардьщ мазм^ны;
- улттык сактандыру нарыгыньщ кукыктык базасына мшездеме;
- сактандыруды коргаудыц непзп эдютерш;
- сактандырушылардыц каржылык турактылыгын камтамассыз
ету непздер1н бшу;
- курс бойынша теориялык бшмдерд! жуйелещцру, беюту жэне
кецейту;
- жетшген шет мемлекеттердщ салык жуйелер1мен танысу;
- маманданган эдебиетпен жэне ацыктама акпаратпен дербес
жумыс ютеушщ дагдыларды дамыту;
- Казакстан Республикасыньщ сактандыру жуйесщ мецгеру
икемд1болу;
- сактандырудьщ турлерш, сатыларын, тармактарын ажырату;
- сактандыру турлер1 бойынша сактандыру телемдерш санау;
- сактандыру сомасын жэне сатьшым елшемдерш аныктау;
3
- тэуекел-нарыктык экономикага тесел ген сактандыруды коргау
турлерш жасау, тэуекел-менеджмент непзшде жагдаяттык жоспарды
курастыру практикапык машыктарды иемдену кажет.
Сактандыру - зацды жэне жеке тулгаларга мумкш болатын
залалды етеуге арналган акшалай телемдер аркылы максатты
сактандыру корды калыптастыру бойынша оныц катысушыларыньщ
арасында ерекше туйыкталган кайта улестору катынастарынын
жиынтыгы.
Пэн бойынша студенттер даярлыгынын iprenuiiri мыналармен
катамасыз ет1ледк
- сактандырудыц турлерш, сатыларын, тармактарын ажырату;
- сактандыру турлер1 бойынша сактандыру телемдерш санау;
- сактандыру сомасын жэне сатылым елшемдерш аныктау;
- тэуекел-нарыктык экономикага теселген сактандыруды коргау
T y p n e p iH жасау, тэуекел-менеджмент непзшде жагдаяттык жоспарды
курастыру.
Пэншц колданбалы багыттылыгы каржы-банкпк сектордын
дамуы, курылатын нарыктагы бэсёкелестактш кушейту!, каржы
шеппмдер кабылдаудагы тэуекелдщ жогары улега нактылы
тэж!рибесш зерделеуге непзделедь
4
1
«Каржы» мамандыгыныц студенттерше арналган
«Сактандыру» пэш бойынша окыту багдарламасы (Syllabus)
1.1 Окытушылар туралы мэл1меттер жэне байланысу
акпараттары
Закриянова Нагима Мылтыкбайкызы - «Каржы» кафедрасынын
окытушысы. Кафедрадагы кабылдау сагаттары кецес беру кестесше
сэйкес журпзшедь Кафедраньщ телефоны 67-36-43, iuuci 1172, 511
аудиториясы.
1.2 Пэн туралы мэл1меттер
Пэн мшдетп компонент болып табылады. Профил ьдж пэн
болып есептеледь Оку жумыс багдарламасы жэне пэш бойынша
окыту багдарламасы т ш т к багдарлама непзшде жасалган.
13 Пэншц ецбек сыйымдылыгы
А
X
О
2
X
ъ
а>
2и
и
о
ЖОБ непзшде
куншзп
ОКБ негЫнде
КУНД13П
ОКБ негЫнде
сырттай
ЖКБ негЫнде
сырттай
3
х
3о
£
4)
CL
Ж
Аудиториялык сабак турлер1
бойынша карым-катынас
сагаттары нын саны
Студенттщ ездйс
жумысынын сагат
саны
Барды-ты
Дэрю
Тэж.
Барлыгы
сеж
Бакылау
нысаны
5
2
30
15
15
60
15
емтихан
3
2
30
15
15
60
15
емтихан
4
2
12
6
6
78
6
емтихан
4
2
12
6
6
78
6
емтихан
1.4 Пэншц максаты мен мшдеттер!
Панда окыту максаты - непзп такырыптар бойынша жуйел!
бш м беру, жедел жагдайларда баскару ш еш ш т дурыс кабылдауга
болашак мамандарды дайындау.
Курстын м1ндеттер1 - сактандырудьщ мэнш ашу, сактандыру
факторларын, сактандыру барысы, сактандыру катынастарыньщ
нормативтькукыктык базасын танып бшу
1.5 Биймге, икемдЫкке жэне машыктарга койылатын
талаптар
Лэнда зерттеу максаты: жаксы бийм алу, корытындысында
студенттер келесшерд! б1лу керек:
5
- сактандырудьщ мэш;
- нарык жагдайындагы когамдык кайта ещйрютеп оныц мэш;
сактандыру
нарыгыньщ
мазмуны
жэне
оныц
катысушыларыныц сипаттамасы;
- улттык сактандыру нарыгыньщ кукыктык базасыныц
сипаттамасы;
- сактандырудьщ неп зп салаларыныц сипаттамасы;
- сактандырушылардыц каржьшык турактылыгын камтамасыз
етудщ кейб1р сурактары;
- кайта сактандыру коргауыныц непзп эдютер! карастырылган
женшде тусйшс болу;
- когамдык енеркэс1пте сактандырудьщ мэш;
- сактандыру наркы мен оган катыстылардыц мазмуны;
- улттык сактандыру нарыгыньщ кукыкгык базасына мшездеме;
- сактандыруды коргаудыц непзп эдютерш;
- сактандырушылардыц каржылык турактылыгын камтамассыз
ету непздерш бшу;
- курс бойынша теориялык бшмдерд! жуйелецщру, беюту жэне
кецейту;
- жетшген шет мемлекеттердщ салык жуйелер1мен танысу;
- маманданган эдебиетпен жэне ацыктама акпаратпен дербес
жумыс 1стеушщ дагдыларды дамыту;
- Казакстан Республикасыньщ сактандыру жуйесщ мецгеру
икемд1 болу;
- сактандырудьщ турлерш, сатыларын, тармактарын ажырату;
- сактандыру турлер1 бойынша сактандыру телемдерш санау;
- сактандыру сомасын жэне сатылым елшемдерш аныктау;
- тэуекел-нарыкгык экономикага теселген сактандыруды коргау
турлерш жасау, тэуекел-менеджмент непзшде жагдаяттык жоспарды
курастыру практикалык машыктарды иемдену кажет.
Келесшерд1 жасау керек:
- сактандырудьщ турлерш, сатыларын, тармактарын ажырату;
- сактандыру турлер1 бойынша сактандыру телемдерш санау;
- сактандыру сомасын жэне сатылым елшемдерш аныктау;
- тэуекел-нарыкгык экономикага теселген сактандыруды коргау
турлерш жасау, тэуекел-менеджмент непзшде жагдаяттык жоспарды
курастыру.
1.6 П ререквизиттер
Осы пэнд] мецгеру у ш н темендеп пэндерд1 мецгеру кезщде
алынган бш м , икемдш к жэне дагды-машыктар кажет:
6
- экономикалык теория;
- каржы;
- корпоративен каржы;
- салык жэне салык салу;
- статистика;
- акша, кредит, банктер.
1.7 Постреквизиттер
Пэнш менгеру кезшде алынган бш м , икемдшк жэне дагдымашыктар келеа пэндерд1 менгеру унпн кажет:
- КР-ныц каржы жуйеЫнщ дамуыньщ езекп мэселелерь
1.8 Пэннщ такырыптык жоспары
1.8.1 «1^аржы» мамандыгы кунд!зп оку Typi
пэннщ
№
такы ры пты к;ж о с п а ры
Пэн такырыбынын атауы
1 Сактандырудьщ экономикалык мэш
2 Сактандырудьщ сыныпталуы
3 Тэуекел угымы жэне онын экономикалык
зардаптары
Сактандыру мэселелершщ зацнамалык
регламенттеу
5 Казакстан Республикасынын сактандыру
нарыгыныц институционалдык К¥Рылымы
6 Сактандырудьщ актуарлык кызмет»
7 Жеке сактандыру
8 MyniKTi сактандыру
жауапкершшкп
9 Азаматтык-кукыктык
сактандыру
10 Сактандырушыньщ
каржылык
турактылыктылыгын
жэне
толем
кабшеттшпн камтамасыз ету
сактандыру
сактандыру
11 Кайта
компанияларыныц
каржылык
•щрактылыгынын курамдас бол1п
4
БАРЛЫГЫ
7
Сагат саны
дэр 1стер тэж с е ж
1
1
1
1
1
1
5
5
6
1
1
6
2
2
6
2
1
1
1
2
1
1
1
6
5
5
5
2
2
6
2
2
5
15
15
60
1 .8.2
«Каржы» мамаидыгы сырттай оку тур!
ПЭННЩ ТАКЫРЫПТЫК ЖОСПАРЫ
Сагат саны
Пэн такырыбынын атауы
тэж
дэр1стер
1
Сактандырудын экономикалык мэш
1
1
Сактандырудын сыныпталуы
2
1
Тэуекел угымы жэне онын экономикалык
3
зардаптары
I
Сактандыру
мэселелершщ
заннамалык
4
регламенттеу
1
Казахстан Республикасыньщ сактандыру
5
нарыгынын инстнтуцноналдык курылымы
1
Сактандырудын актуарлык кызметз
6
1
Жеке сактандыру
7
1
Мул1кп сактандыру
8
1
Азаматтык-кукыктык
жауапкершшкп
9
сактандыру
1
1
каржылык
10 Сактандырушынын
турактылыкгылыгын
жэне
тел ем
кабшеттшпн камтамасыз ету
1
сактандыру
сактандыру
11 Кдйта
компанияларынын
каржылык
турактылыгынын вдрамдас б е л т
6
6
БАРЛЫГЫ
№
С0Ж
7
7
7
7
7
7
7
7
7
8
7
78
1.8.3 Пэншц кыскаша сипаттамасы
Кдзакстан Республикасыньщ каз 1рп кездеп жалпы экономика
жэне саяси жагдайындагы каржылык банктщ дамуы жэне калыптасып
келе жаткан нарыктык бэсекенщ кебеюк
Сактандыру —страте гиялык жэне тактикалык максаттарга
жетуге багытталган экономикалык категориясы.
1.8.4 Курстыц компонента
1.8.4.1
Дэр1ст1к жумыстардыц мазмуны
1 -такырып. Сактандырудын экономикалык мэш
«Сактандыру» курсыньщ пэш. Сактандыру катынастарынын
объектшер1 мен субъекплерк Сактандыру тусшЫ; каз1рп когамдагы
оныц каж еттш п, мэш, функциялары, принциптер!
2-такырып. Сактандырудьщ сыныпталуы
Сактандыру
сыныпталуыныц
кажеттШ п.
Сактандыру
сыныпталуыньщ непзь Тэуекел Typi жэне сактандыру объекткл
бойынша сыныптау.
3-такырып. Тэуекел угымы жэне оныц экономикалык
зардаптары
Тэуекел: T y c iir ir i, функциялары, кайнар кездер1, сыныптамасы.
Тэуекелд1 багалау. Тэуекелд1 баскару Heri3i. Тэуекел-менеджмент.
4-такырып.
регламенттеу
Сактандыру
мэселелержщ
зацнамалык
КР сактандыру зацнамаларыньщ курылу жэне даму кезендерь
18.12.00 ж. КР «Сактандыру кызме™ туралы» Зацыныц непзп
мэселелерь
K,a3ipri нарык жагдайында занды пайдаланудыц эдктер1 мен
тэсшдерь Сактандыру кызметтерш реттейтш зацнамалык жэне
нормативен келшмдер.
5-такырып. КР сактандыру нарыгыныц институционалдык
курылымы
Сактандыру нарыгыныц курылымы. Сактандыру м 1ндеттемеа,
оньщ мазмуны. Сактандыру кызмет1 ерекше тауар ретшде.
6 - такырып.
Сактандырудыц актуарлык кызмет1
Сактандыру тарифшщ курылу мшдетгер! жэне мэш. Тарифтж
ставканын курамы мен курылымы.
7-такырып. Жеке сактандыру
Жеке сактандырудыц пайда болу тарихы (Ежелп Рим, Франция,
Англия). Экономикалык зерттеудщ объекпй ретшдеп жеке
сактандыру, оныц сипаттамасы. 0м1рд1 сактандыру бойынша
сактандыру кызметтерш уйымдастыру жэне оныц норматив™ кукыктык базасы.
8-такырып.
Мул1кт1к сактандыру
Myniicri сактандырудыц экономикалык жэне каржылык
арналымы. Myniicri сактандырудыц непзп турлерц тарифтер1.
9-такырыи. Азамапты-кукыкгык жауапкеришпкп сактандыру
(AIQKQ
«Жалпы сактандыру» саласына жататын жауапкершшкт1
сактандырудыц мэш мен магынасы. Жауапкершшю! сактандырудыц
epiirri жэне мшдетп непзп турлер i. Кел 1к куралдары иелершщ
АКЖС-ныц сыныпталу белплер1 жэне езгеше ерекшел1ктерк
10-такырын. Сакгандырушыныц каржылык тураюылыгын жэне
толем ка&леггшлн камтамасызету
Сактандырушылылардын каржаларын уйымдастырудыц жалпы
принциптерь
Сактык
коргауда
камтамасыз
ететщ,
акша
каражаттарыныц айналымыиыц ерекшел1ктер1.
11 -такырып. Каша сакгандыру-сакгандыру компанияларыныц
каржылык туракгыпыгыныц курамдас 6ajiiri
Ортак сактандыру жэне кайта сакутандырудыц мэш жэне
теоретикалык непздерь
9
Кайта сактандыру операцияларынын каржылык турактылыгын
ныгайту sflici ретшде.
1.8.4.2 Тэж1рибиел1К сабактардын мазмуны
1-такырып. Сактандырудьщ экономикалык мэш
Каржы-несие катынастары жуйесшдеп сактандыру. Сактандыру
каржы нарыгын дамытудын ажырагысыз б о л т ретшде.
2-такырып. Сактандырудьщ сыныпталуы
Сактандырудын экономикалык табигаты. Жеке тулгалардын
мушкпк мудделерш коргауды камтамасыз ету ушш сактандыруды
пайдаланудын объекта в"пкажетгшп. Сактандыруды каржы жэне
несиемен езара байланысы. Сактандыру катынастарынын жуйеск
3-такырып. Тэуекел угымы жэне онын экономикалык
зардаптары
КР сактандырудын сыныптамасы: журпзу жагдайлары.
Элеуметпк сактандыру мен жеке сактандырудын жалпы жэне озгеше
белгшерь Сактандыруды журпзудщ нысандары жэне э/истерь
4-такырып.
регламенттеу
Сактандыру
мэселелершщ
заннамалык
Сактандыру шарты: тусшЫ, непзп элементтер!,
жагдайлары жэне ерекшелнстерь
Сактандыру бойынша зан базасын жетщщрудщ
багыттары.
непзп
непзп
5-такырып. КР сактандыру нарыгыныц ипетиту ционалдык
курылымы
Сактандыру кызметшщ багасы. Сактандыру кызмепнщ
багасына эсер етупц факторлар. Сактандыру брокерлер! мен
агенттершщ кызмеп.
6-такырып. А ктуарлык кызмет
Сактандыру статнстиканьщ K opceT K iurrepi.
7-такырып Жеке сактандыру
Жеке сактандырудьщ непзп категориялары: сактандыру
катынастарынын субъектшер1, сактандыру тэуекет, турлер!. ¥зак
мерз1мд1 жеке сактандырудьщ турлерк
Жеке сактандыру бойынша сактандыру сомаларын телеу жэне
аныктау.
8-такырып
Мул1кт1к сактандыру
Myniiori сактандыру бойынша непзп шарттары жэне телемщ
уйымдастыру. РегрессивтЬс тал ап.
Занды жэне жеке тулгалардьщ мул1ктерщ сактандырудынц
ерекшелш.
ю
9-такырып. Азама гты-кукыкгык жауапкеришпкп сактандыру
(A K * Q
Шаруашылык жэне кэсшкерлж
жагдайда жауапкершипкп сактандыру.
процеанде
закым
келген
10-гакырып. Сакгацдырушыныц каржылык турактылыгын жэне
талем кэбиегптпн камтамасьв ету
Сактандыру корын калыптастыру. Сактандыру резервтершщ
турлер! жэне оларды калыптастыру.
11-такьфып. К^Ггга сакгандыру-сакгапдыру компанияларыныц
каржылык туракгыльныньщ курамдас бел iri
Кайта сактандыруга тэуекелд1 Keinipy эдил бойынша кайта
сактандыру операциялары.
1.8.4.3 СОЖ сипаттамасы
1.8.4.3.1 Кундазп окыту T y p i уппн С 0 Ж мазмуны
№
РФ
1
а
3
4
С 0 Ж rypi
Дэргске дайындалу
Тэяприбелш
сабактарга
дайындалу, уй жумысты icrey
Аудиторлык
сабактарга
юрмеген материалын эзерту
Бакылау
шараларына
дайындалу
Есепберу
нысаны
Оку дэптер!
Конспект
Бакылау Typi
Сабакка катысу
Сабакка
катысу,
ауызша сурактау
Ауысша сурак
АБ1,
АБ2,
сурактарына
беру
тест
жауап
Сагатка
шаккандагы
келем!
12
12
18
18
60
Барлыгы:
1.8.4.3.2 Сырттай окыту T y p i С 0Ж мазмуны
№
р/р
1
2
С в Ж Typi
Дэргске дайындалу
Тэхарибетк
сабактарга
дайындалу, уй жумысты
icrey
3
Аудиторлык
сабактарга
юрмеген материалын эзерту
4
Бакылау
шараларына
дайындалу
Барлыгы:
Есеп беру
нысаны
Оку дэптер!
Конспект
Бакылау Typi
Сабакка катысу
Сабакка катысу, ауызша
сурактау
Ауысша сурак
АБ1,
АБ2,
тест
сурактарына жауап беру
Сагатка
шаккандагы
колем!
15,6
15,6
23,4
23,4
78
1.8.4.3.3
Дэрютш материалга юрмеген, 6ipaK окытылуга мшдет
такырыптар мазмуны
1-такырып. Сактандырудын белплеу жэне экономикалык
мэш
11
Сактандыруда колданатын непзп терминдармен глоссарий®
курастыру.
Сактандыруды каржы жэне несиемен езара байланысы.
2-т ак ы р ы п . Сактандырудын сыныпталуы
Элеуметпк сактандыру мен жеке сактандырудын жалпы жэне
езгеше белгшерк
3-такырып. Тэуекел угымы жэне онын экономикалык
зардаптары
Сактандыру корларынын мемлекетпк резевтнс корларынан
айрыедпа ерекшшктерь
4-такырып.
Сактандыру
мэселелерЫц
заннамалык
регламенттеу
Сактандыру компанияларынын кызметш мемлекетпк кадагалау.
5-такырып. КР сактандыру нарыгыныц институционалдык
курылымы
Кдзакстанньщ Сактандыру нарыгыныц каз1рп жагдайы.
6-такырып. Актуарлык кызмет
Сактандыру сыйакыныц турлерк Сактандыру сыйакыньщ телеу
T3pri6i.
7-такырып. Жеке сактандыру
Медициналык сактандыру: манызы, КР-да медициналык
сактандырутэж1рибес1н окып бшу.
8-такырып. Мул 1кт 1к сактандыру
Андеррайтингтщ стратегиясь Сюрвей. Сактандыру «барлык
тэуекелден».
9-такырып.
Азаматты-кукыктык
жауапкершийкп
сактандыру (AIQKC)
Несиеш етемеген ушш карыз алушынын сактандыру
жауапкершшп.
10-такырып.
Сактандырушыныц
каржылык
турактылыгын жэне толем кабшеттингш камтамасыз ету
Сактандыру уйымдарыныц каржылык турактылыгы камтамасыз
ету
шарттары.
Активтер
жэне
кабылданган
сактандыру
мвдеттемелершщ норматнвттк ара катьшасы.
11-такырып.
Канта
сактандыру
сактандыру
компанияларынын каржылык турактылыгыныц курамдас б е л т
Активт1 жэне пасснвт1 кайта сактандыру. Кайта сактандыруга
тэуекелд1 Kouiipy aflici бойынша кайта сактандыру операциялары.
Кайта сактандыру шарты - пропорционалды жэне пропорционалды
емес.
12
С0Ж тапсырмаларын орындау жэне тапсыру жешндеп жэне
«Сактандыру» пэш бойынша «1^аржы» мамандыгы кущцзп оку Typi
бойынша окитын студенттерге арналган бакы лау шараларыныц
кунт1збел iic KecTeci
Алталар
А т а 1Ш1НЗСП макслы балл
С 0Ж Typi/ecen
Дэркперг
беру нысаны
е катысу
жэне
Бакылау нысаны
лайындал
Макс.балл
У
Практика
С вЖ Typi/ecen
лык
беру нысаны
сабактарг
Бакылау нысаны
а катысу
жэне
Макс.балл
дайындал
1
10
ДУТ
\л
2
1S
ДУТ
3.4
1 рейтинг
3
4
10
15
ДУТ
ДУТ
5.6
7,8
К
К
8
15
ДУТ
7.8
12
к
к
к
К
2
2
2
2
ПУТ
7.8
ПУТ
ПУТ
3.4
ПУТ
5.6
ПУТ
7.8
к
К
К
К
К
3
3
3
3
К
2
2
2
2
ПУТ
ПУТ
3.4
ПУТ
5.6
к
к
3
3
3
7
10
ДУТ
5.6
6
1S
ДУТ
3.4
к
и
к
5
10
3
дут
\2
Барлыгы
100
16
24
У
Курстык
жумысты
орындау
Материал
ды
ездш нен
менгеру
С вЖ Typi/ecen
беру нысаны
КЖ1
КЖ2
КЖЗ
КЖ4
Бакылау нысаны
т
Т
т
т
Макс.балл
С 6Ж Typi/ecen
беру нысаны
О
о
еоут 1
О
еоут 2
Бакылау нысаны
Макс.балл
Агтталар
Аша imiHAeri макслы балл
С вЖ Typi/ecen
Дэрнлерг
беру нысаны
е катысу
жэне
дайындал
У
Практика
лык
сабактарг
а катысу
жэне
дайындал
4
8
9
10
10
20
ДУТ
10
ДУТ 9
Бакылау нысаны
8
8
2 рейтинг
И
12
10
20
ДУТ
ДУТ
11
12.13
к
к
8
13
11
ДУТ
14
14
17
ДУТ
15.16
15
12
ДУТ
17
Барлыгы
100
К
К
3
К
3
16
ПУТ
17
К
2
2
2
2
С вЖ Typi/ecen
беру нысаны
ПУТ 9
ПУТ
10
ПУТ
ПУТ
12.13
ПУТ
14
Бакылау нысаны
К
к
к
К
ПУТ
15.16
К
Макс.балл
3
3
4
4
2
3
и
к
3
60
8
К
Макс.балл
еоутз
8
К
8
24
4
У
Курстык
жумысты
орындау
Материал
ды
еиилнен
менгеру
СвЖ Typi/ecen
беру нысаны
КЖ1
КЖ2
Бакылау нысаны
т
т
кжк
т
Макс.балл
СвЖ Typi/ecen
беру нысаны
о
О
еоут 1
О
еоутг
Бакылау нысаны
Макс.балл
6
9
9
9
9
9
60
9
Ш арпы белгшеулер: 1 ДУТ - № 1 Adpicri дайындау ушш бершетш уй
талсырмасы; К ~ оку урдш не катысу; ПУТ 1 - № 1 практикапык сабактарга
дайындалу ушш уй талсырмасы; 1 зертхУТ - Jfe 1 зертханапык сабакка дайындалу
ушш уй талсырмасы; Д - руксат кагазы; Е - есеп; ПК - № 1 зертханалык
жумысты коргау; КЖБ 1- курстык
13
С 0Ж тапсырмаларын орындау жэне тапсыру ж еш ндеп жэне
«Сактандыру» пэш бойынша «К арж ы » мамандыгы сырттай оку
нысанындагы студенттерге арналган
бакы лау ш аралары ны н куяппзбелис кестес!
С вЖ тур!
|Дэркке катысу
[Цэрюке дайы ндалу
Максиыалды балл Тапсы рманы
тапсыру
1 сабакта барлыгы
мерзим
О ку сессиясы
1 сабакта
30
5
S
30
1 сабакта
[Дэрюке
юрыеген
косымш а
материалды
[дайындау
|А ралы к бакылау
Барлыгы
ЦТрактикалык сабакгарга
каты су
|Праетикалык сабактарга
[дайындалу
[Курстык
ж уы ы сы я
оры ндау
(Курстык ж умы сты коргау
[Аралык бакылау
[Барлыгы
40
5
3
1
Тапсыру
мерзим
Бакылау
нысаны
Катысу
весте
бойынша
кесте
бойынша
100
100
Ем тнхан сессиясы
30
1 сабакта
I сабакта
18
20
32
100
100
кесте
бойынша
кесте
бойынша
Катысу,
ауызша cypayj
Конспект,
ауызша сурау |
I
II
1.9 Курсты н саясаты
Оку процесше каты су дегеш м з сабакгарга каты су, белсенда
болу, бершген тапсырмаларды жэне уй тапсырмаларын уакытысында
орындау жэне тапсыру. Сабактан калмауга т т с и з . Бхз жумыстарга
кешжпеу С1зда сураймыз, дэл осылай калай мынау жумыстардын
уакытына издердщ курстастарыныздьщ нормалы жумысына кедерп
жасайды. телефонд ар еппршген болу т т с п .
Уй тапсырмасы жазба туршде орындайды да сабакгарды епозу
графипне сэйкес тексеруге бершедь
Мен Keneci айып баллдарды орнатамын:
- дэрю сабакка дэлелдо себептерс!з катыспаган ушш осы
сабаюын турше есептейтш бэр! баллдар шешшедц. Егер студент
сабакка дэлелда себеппен келген жок. онда ол окытушыга келмеген
д?р1стш KOHcneiaiciH бередд. Осы конспект ушш ол 1 баллды ала
алады;
- тэж1рнбелнс сабагында дэлелдйс себептерс13 болыау — осы
сабактын турше есептейтш бэр! баллдар шеппнедц. Егер студент
14
сабакка дэледщ себеппен келген жок, онда ол окытушыга орындалган
тэж1ребелж сабактын конспект^ iH бередь Осы конспект уипн ол 2
балл ала алады.
- сабакка кешеушдеп келгеш ушш 0,5 балл темен багаланады.
Семестрде ек! аралык бакылау етюзшедк сепзшып жене он
6eciHuii апталарында. Ол бакылау жумыс аркылы етк131лед1. Аралык
бакылау сэйкестйс блоктьщ материалдары бойынша етюзшедь Егер
студент аралык бакылауда болмаса, ол оны окытушымен айтылган
уакытысында тапсыра алады. BipaK онда аралык бакылауынан
алынган баллдар 0,7 коэффициентке кебейедк
Аралык бакылау 100 балга тец. Аралык бакылауга агымды
улгер1м балдары болган студенттер ж1бершедь
(1,2) Рейтинг келей формула бойынша есептелед1
(1,2) Р = (1 ^)AY*0,7 + (1,2)АБ*0,3
(1.1)
Егер студент аралык бакылаудан 50 кем балл алса, рейтинг
аныкталмайды. Сонда декан АБ тапсыруыньщ жеке мерз1мш
белгшейдь
Емтиханга руксат (РР) алу келей формула бойынша есептелед1
РР = (1Р + 2Р)/2
(1.2)
Егер студент рейтинг руксатынан (РР) 50 баллдан кем алса,
емтиханга ж1бершмейд1.
Корытынды бага (KJJ) рейтинг руксаттьщ (PPCY) жэне
емтиханнын
корытынды
бакылауыньщ
(EK.CY)
салмактык
улестершен кур алады. КБ келей формала бойынша есептелед!
КБ = PP*PPCY + EK*EKCY
(1.3)
Салмактык улес Университетш Гылыми Кецеймен жылсайын
беютшеда жэне РР ушш 0,6 дан кем есес, ал ЕК ушш 0,4 коп болмау
керек.
КБ = РР*0,6 + ЕК*0,4
(1.4)
КБ 50 кем болса, студент акылы турде пэнд1 кайта окиды.
Емтихан тест аркылы етюзшедь Емтиханда алынатын
максимапды балл - 100 балл. Емтихан TecTepi 50 сурактан турады.
dp6ip дурыс жауап 2 балмен багаланады.
15
2 Д эр 1стср конспекты
1-такырып. Сактандырудын экономикалык м эт
Экономикалык эдебиетте сактандырудын пайда болу уакыты
туралы б1рнеше кезкарастар бар. Б1реулер сактандыру капитализмге
дешнп формацияларда пайда бодцы деп айтады. Баскалары
сактандыру кешн капитализм кезшде пайда болды дейдь
Тарихи сактандырудын ею непзп нысаны болды:
-сактандырушылык озара комек. Ол оныц катысушылары
арасында озара комек туралы 6ip реттж келЫмдер сипатында болды.
Сонымен катар, ол натур алды с ипатка ие болып, залалды отеу
сактандырудын катысушылары арасында кешнп жайып салу непзшде
жузеге асырылды.
Сактандырудын басты максаты — залалды ынтымактастык
бастаулар непз1нде жайып салу ойы жэне озш запал мен кулдыраудан
коргану Tuieri.
Сактандырушылык озара комек келей тэртште журдк
- катысушылардьщ 6ipeyimH OMipiimeri колайсыз жагдайлардын
келу1 кез1нде комекп корсету туралы катысушылар арасындаш
ауызша кел1йм;
- залалды кел1ймнщ барлык катысушылары арасында белу жэне
осы залады оган ушырагын адамга компенсациялау.
- сактандыру корьш уйымдастыру. Сактандыру катынастарына
тускен кезде сактандырудын катысушылары толейтш сактандыру
толемдер1 есебшен калыптасады жэне осы кордыц каражаттарынан
адамдарга зал ал етеледь
Сактандыру
корын
куру
сактандыру
катысушысы
сактандырылатын объектшщ кунынан томен болатын сактандыру
телемш телеу тур!нде журедь
Экономикалык эдебиеттерде сактандыру узак уакыт бойы
каржылык
санат
ретвде
карастырылды.
Бул
сактандыру
операцияларын журпзуге мемлекетпк монополияныц болуымен жэне
сактандыру кор каражаггарыньщ кебшесе мемлекетпк бюджетпк
тапшылыкты жабу максатында мемлекетпен алынатындыгымен
шарттасылган едь Сонга кезде экономикалык эдебиеттерде
сактандыру жеке экономикалык санат ретшде карастырылады.
Сактандыруга келей белплер тэн:
- сактандыру кезшде акшалык кайта улесируш шк катынастар
пайда болады. Олар кенет ойда болмаган жэне е зд тн ен шешшмейтш
жагдайлардын, ягни экономикага жэне тургындарга материалдык
16
немесе баска да залалдыц болуы мумюндтне экелетш сактандыру
жагдайларыньщ келу мумюцщпмен шарттасылган;
- сактандыру кез1нде туйыкгалган сипатга болатын сактандыру
катысушыларыньщ арасында келт1ршген залалдыц жайып салуы
жузеге асырылады. Бул сактандыруды баска экономикалык
катынастардан ерекшелейтш мацызды белп болып табылады;
- сактандыру залады территориалды б1рлштер арасында жэне
уакыт шйнде кайта улеспруд1 кездейда. Сактандыру корыньщ
каражаттарын территориалды кайта улеспру 6ip жыл iuiinae
айтарлыкггай улкен территорияны жэне сакгандыруга жататын
объекгшердщ айтарлыктай улкен санын камтуды кездейдь Залалды
уакытта жайып салу ерекше жагдайлардыц кездейсок пайда болу
сипатымен байланысты. Олар б1рнеше жыл бойы болмау, немесе
б1рппц соцынан 6ipi келу1 мумкш. Бул жагдай колайлы жылдарда
тускен сактандыру телемдерщщ сактандыру резервтерш жасап,
оларды колайсыз жылдагы залалады етеу ушш пайдалану кажеттшшн
туындатады;
- сактандыру корына мобилизацияланган каражаттардыц
кайтарымдылыгы (6ipaK сактандырудыц ap6ip катысушысына емес).
Сактандыру - заццы жэне жеке тулгаларга мумюн болатын
залалды етеуге арналган акшалай телемдер аркылы максатты
сактандыру корды калыптастыру бойынша оныц катысушыларыньщ
арасында ерекше туйыкталган кайта улестсру катынастарыныц
жиынтыгы.
Сактандыру функциялары. Авторлар сактандыру функцияларын
аныктауда б1рнеше кезкарасты иемденедь
Сактандыру - бул каржылык санат деушшер сактандырудыц
келес1 функцияларын ажыратады:
- уйлеспру —ол вз шйнде келеа функцияларга белшедк
1) тэуекелдипкп, ол сактандыру окигаларыныц салдарына
байланысты сактандырудыц катысушылары арасында кунныц
акшалай нысаныныц кайта белшуш камтамасыз етедц
2) алдын алушы —сактандыру кор каражаттарыныц 6ip б е л т
есебшен сактандыру тэуекелш азайту шараларын каржыландыруга
багытталган;
3) жинактау функциясы жеке сакгандыруга тэн жэне
сактандыру кел^м-шартыныц аякталу мерз1мше карай акша
кездецщ;
Р -у^^г^^Л рд^циясы , сактандыру корыныц каражаттарын катац
К1ТАПХАНАСЫ
"
7 Т З Г У $ ~ ^ ~
п
карастыратындар оньщ баска функцияларын аныктайды:
- сактандыру корын калыптастыру;
- сактандыру кор каражаттарын пайдалану;
- бакылау.
Сактандырушы коргаудын жэне сэйкесшше сактандыру корды
жасаудьщ объектив™ кажеттш п адам мен табигат арасындагы жэне
когам iuiinae калыптасатын кайшылыктармен шарттасылган.
Сактандыру коры бул когамдык кайта енд1р1стщ узджздз
удергсш камтамасыз ету максатындагы оньщ мшдетп элеменп.
Сактандыру коры - бул ерекше кор. Ce6e6i оны пайдалану
багыттарын тек болжауга гана болады, ал дэл аныктауга болмайды.
Сактандыру коры елдщ резервтж корлар жуйесшщ курамдас б е л т
болып табылады. Бул жуйеге:
- орталыктандырылган резервпк корлар;
- орталыктандырылмаган резервтпс корлар;
- сактандыру коры (тек акдаалай турде) юре®.
2-такырып. Сактандырудьщ сыныпталуы
90 жж. басына дешн б!зде сактандыру облысында мемлекетпк
монополия бодцы. Ел Ш ндеп сактандырудьщ барлык операцияларын
жалгыз КСРО Мемлекетпк сактандыру уйымы, ал шетелдж
сактандыру операцияларын «Ингосстрах» АК журпздь
Сактандырудьщ демонополизациясы, 6ipiHiiiifleH, мемлекетпк
сактандырудыц
одактьщ-республикалык
жуйесшщ
егемендо
республикалардыц сактандыру уйымдарына ыдырауында K e p iH ic
тапты. Ал, екшшщен, мемлекетпк емес уйымдардьщ курылуында
кершдк
Сактандыру нарыгы - сату-сатып алу о б ъ екта ерекше кызмет
«сактандырушылык коргау» болатын, сактандьфушылардыц к е п т т
жагдайында оган сураныс пен усыныс калыптасатын акша
катынастарынын ерекше сферасы.
Сактандыру нарыгыньщ тауары - бул колайсыз жагдайларга
душар болган сактандырудын катысушыларына каржылык кемек
керсетущ кездейтш сактандырушы коргау. Кез келген тауар репнде
сактандырушылык коргаудьщ тутынушылык жэне айырбас куны
болады.
Тутынушылык кун бул сактандырушылык жабуды
камтамасыз ету, каржылык залалды етеу.
Айырбас кун - сактандыру тарифшде KepiHic табатын
сактандыру кызметшщ багасы.
Сактандыру телемш телеуд1 кездейтш сактандыру KeniciMшартын жасау кунньщ материалдык нысаныньщ 6ip уакыттагы
18
козгалысымен журмейдь Ол саугандырушыныц алдын ала келкшген
сактандырушылык окигалардыц келу1 кезшде болашакта акшалай
соманы алу кукыгын бЬлдоредк Сактандыру кызметш сату-сатьш алу
сактандыру
кел 1с 1м-шартын
жасаумен
рэамделш ,
оны
сактандырушыга бершетш сактандыру к у э л тн щ (полис) Gepuiyi
куэландырады.
Сактандыру нарыгыньщ катысушылары - бул, б1ршипден,
сактандыру кызметш сатушылар (сактандырушылар).
Тжелей сактандыру компаниялары сактандырылушыларга
залалды
втеуге
арналган
ерекше
сактандыру
корларьш
калыптастыруды жузеге асырады.
Кайта
сактандыру
компаниялары бул
сактандыру
компанияларына арналган сактандыру компаниялары. Олардыц мэш тжелей сактандырушылардыц тэуекелдершщ артыкшылыктарын
кабылдайды жэне ipi жэне к а у й т объектшер бойынша олармен 6ipre
жауапкершшюп беледк
Сактандырушыларга койылатын зацнамалык талаптар:
- сактандырушылардыц белгш1 6ip квлемдеп жаргылык
корьшыц калыптасуы (45 тэуекелд1 сактандыру компаниялары, соныц
iminae 1 вм1рд1 сактандыру «Династия»).
- сактандыру компаниясын белпл1 6ip уйымдастырушьшыккукыктык нысанда куру.
сактандыру компанияларыныц ею
багыт бойынша
мамандануы;
1) вм1рда сактандыру бойынша операциялар (узак мерз1мд1
жинактаушы сактандыру);
2) жалпы сактандыру бойынша операциялар (тэуекелд1);
- кызметпц эрб1р турше лицензияныц болуы;
сактандыру кызмет1 сактандырушылардыц кэсшкерлж
кызмепнщ непзп Typi болып табылады, олар бул кызметпен катар
келеа кызмет турлерш жузеге асыруга кукылы болады:
1) инвестициялык;
2) арнайы эдебиеттерд1, багдарламапарды сату;
3) консалтингпк.
Кдзакстан Республикасыньщ сактандыру нарыгында шетел
сактандырушылардын кызмет1не руксат бершген. Мунда Казастан
Республикасыньщ резиденттер еместер1н1н катысуымен курылган
сактандыру уйымдарыныц сомалык жаргылык капиталына шектеулер
койылган (жалпы сактандыру бойынша 25%, OMipAi сактандыру
бойынша 50%).
Сактандыру
кызметш
сатып
алушыларга
19
(сактандырылушыларга)
койылатын
талаптар.
Сактандырылушылардьщ нарыгын эдетге eici непзп сегментке беледк
жеке жэне зацды тулгалардыц нарыгы.
Сактандыру нарыгыныц ушшип катысушысы - сактандыру
келшмдершщ жасалуына кемектесетш сактандырушы делдалдар:
- сактандыру агенп;
- сактандыру брокера
- сактандыру полистерш таратудыц баламалы жуйес1 - бул
езшщ непзп кызмет1мен катар сактандыру келшм-шарттарын жасау
кызметш керсететш уйымдар (саяхат areHTriicrepi, билеттерд! сату
кассалары).
- актуарий —каржылык туракгылыктыц жэне телеу кабшетшщ
кажего децгешн камтамасыз ету максатында сактандыру жэне кайта
сактандыру келнямдер1 бойынша м1ндеттемелердщ мелшерш
экономика-математикалык есептеумен байланысты кызмет тур]мен
айналысатын жеке тулга (лицензияланатын); екш етп аудиторлык
уйым.
Рейтман JI. И. 5 саланы белгшейдк мушкпк, элеумегпк, жеке,
жауапкершшкп сактандыру, кэсшкерлпс тэуекелдерд1 сактандыру.
Шетел эдебиеттерде 3 непзп саланы ажыратылады: мул1кт1к,
жеке жэне жауапкершшкп сактандыру.
ЕЭО елдерщце тэуекелдердщ класстары бойынша топтама
кабылданган, 9p6ip класстыц шине тэуекелдщ белгш 6 i p T y p i жатады.
Сонымен катар шетел эдебиеттерде eMip, eMip емес - ею саланы
ажырататын топтама бар.
©Mipre узак мерз1мд! жинактаушы сактандырудьщ барлык
xypnepi, ал eMip еместнске мушкпк, жауапкершшйсп сактандырудын
барлык турлер1, сондай-ак сэтаз окигаларды жэне медициналык
сактандыру жатады.
«Сактандыру кызме-п туралы» Зацга сэйкес салаларга,
класстарга, турлерге топтастыру кабылданган.
EKi саланы белш корсетуге болады:
- OMipfli сактандыру, соныц ншне келес1 класстар юредЬ ем1рд!
сактандыру, аннуитетпк сактандыру;
- жалпы сактандыру (16 класс, соныц ш щ де сэтаз окигалардан
жэне медициналык сактандыру).
Сактандыру Typi - бул келш1мд1 жасау аркылы сактандырудын
6ip немесе б1рнеше класстарыныц шецбершде сактандыру уйымымен
жасалатын сактандыру вшмь
Сактандыру нысандары:
- мщцетп (зац кушшде);
20
- epiiai (сактандырушы жэне камсыздануыш арасында жасалган
кел1с1м-шарт непзшде).
3-такырып. Тэуекел угымы жэне оныц экономикалык
зардаптары
Сактандырудыц непзшде коркыныш жатады. Адам коркып,
езшщ коркынышын баскага беру аркылы мумкш шыгындар мен
залалдан коргалады. Бул шыгындардыц мумкш кауш табигат
кубылыстарымен жэне адам кызметшш турлер1мен байланысты. Ол
тэуекел болып табылады. Демек, коркыныштыц пайда болуы
тэуекелдщ пайда болуына экеледо. Тэуекел непзшде адамныц
коркынышы жатады.
Тэуекел - бул адам сезген мумкш к а у п т биодретш тарихи
санат. Тэуекел тарихи когамдык дамудыц буюл барысымен
байланысты.
Л Морган мен Ф. Энгельс жасаган мэдени-тарихи переодизацияга
сэйкес когам дамуы уш дэу1рден етп: жабайылык, айуандылык,
еркениет. Олардыц эркайсысы ез кезепнде уш сатыдан турады:
томен, орташа жэне жогаргы. Тэуекел тарихи санат ретшде
оркениетпц теменп сатысьшда, адамда ел 1м алдында коркыныш
ce3iMi туындаганда пайда болды. бркениеттщ дамуымен катар
тауарлармен айырбас, айырбас белгйл ретшде акша, тауар-акша
катынастары пайда болып, сонымен 6ipre осы акшадан айырылу
тэуекел! пайда болады, ягни тэуекел экономикалык санатка айналды.
Тэуекел - бул болуы жэне болмауы мумюн окига.
«Тэуекел» сез1 нэтижеа белпс1з болатын шеш1МД1 кабылдауды
б1лд1редй.
Мундай окига уш экономикалык нэтижеге экелу1 мумюн:
- Tepic (шыгын, залал);
- нелд1к;
-оц.
Тэуекел аркылы накты елшенет1н жэне накты бейнеленет1н
запал жузеге асырылады. Немесе бул колайсыз нэтижен1ц сандык
багасы. Тэуекелдо статистикалык мэл1меттер непз1нде улкен сандар
зацы
немесе
ыктималдылык теориясын
колдану
аркылы
математикалык жолмен елшеуге болады.
Тэуекел факторы жэне мумюн залалды етеу кажеттшп
сактандыру кажеттш1пн туындатады. Ягни тэуекел — бул
сактандырудыц пайда болуыныц алгышарты.
Тэуекел - бул сактандыру объектюшщ залалга ушырауыныц
элеуетт1 мумк1нд1п.
Тэуекелд1 баскаруга болады, ягни тэуекелд1 окиганыц болуын
21
белгш 6ip дэрежеде болжауга мумкшдш беретш эр турл1 шараларды
пайдалану жэне тэуекел дэрежесш темендету шараларын кабылдауга
болады.
Тэуекелд 1 баскаруды уйымдастырудын тш м дш п кеп жагдайда
тэуекел топтамасымен аныкталады.
Тэуекел топтамасы — бул накгы максаттарга жету ушш
тэуекелд1 белгш 6ip белгшер бойынша жеке топтарга белу.
Гылыми непзделген тэуекел топтамасы жалпы жуйеде эрб1р
тэуекелдщ орнын аныкгауга мумкшдш бередь Ол тэуекецвд
баскарудыц эдк, тэсшдершщ сэйкес шараларын тшмд 1 пайдалануга
мумкшщк жасайды. 0p6ip тэуекелге тэуекелд 1 баскару тэсшдершщ
езшдж жуйей сэйкес келедь
Тэуекелдерд1Ч багаланган жуйесше тэуекелдердщ санатгары,
топтары, турлер^ тармактары мен эртурлииктер1 жатады.
Сипаты бойынша тэуекелдер келесщей белшедк
- объектаBTi жэне субъективп;
- жеке жэне эмбебап;
- ерекше.
Объективп тэуекелдер сактандырушынын санасы мен ерюнен
байланысты болмайды (аппатар, таскындар жэне т.б.)
Субъективт! тэуекелдер шындыкка деген объектива ынгайды
TepicKe шыгаруга немее ескершеуге непзделген.
Жеке тэуекел жеке уй MyniriH, суретгердо, коллекцияларды жэне
т.б сактандыруды ескермеуде Kepimc табады.
Эмбебап тэуекел - бул кептеген кел1йм-шарттар бойынша
сактандырушыньщ жауапкершшгшщ келемше юретш тэуекел.
Мысалы, туристгерд1 сэтйз окигалардан, сыркаттардан, мул1юп
урлаудан сактандыру.
Ерекше топты езгеше тэуекелдер курайды :
- KeMicTi;
- апатгы.
KeMicri тэуекелдерге сэйкес объектшерд! сактандырудьщ кандай
да 6ip топтарына жаткызуга мумкщщк бермейтш тэуекелдер жатады.
Мысалы, eMipfli жеке сактандьфу, медициналык куэландыру
процедурасы, «колайсыз ауа райы» жагдайын, жабайы андарды
аулауга бершетш лицензиялардыц жузеге асьфылмауы жагдайын
сактандыру.
Апатты тэуекелдер болып басталган кез 1вде сактандырушыга
аса ipi мелшерде жэне елеул1 турде зиян Keffripyi мумкш тэуекелдер
табылады. (ЧАЭС-дагы апаттар, Онтустж Сахалиндеп жер
сшюшстер).
22
Болуы мумюн нэтижеде (кауыпты
тэуекелдердо ею улкен топка белуге болады:
- таза;
окигага)
байланысты
- алыпсатарльщ.
Таза тэуекелдер T e p ic немее нелдце нэтижеш алу мумкш дтн
биадредь Бул табиги-жаратылыстык, саяси, кел 1к тэуекелдер жэне
коллекциялык тэуекелдердщ 6ip бел!п.
Алыпсатарлык тэуекелдер он, сондай-ак T e p ic нэтижеш алу
мумюцщпнде KepiHic табады. Оларга коммерцнялык тэуекелдердщ
6ip б е л т болып табылатын каржылык тэуекелдер жатады.
Пайда болуыньщ (базиетш немесе табиги) непз1 есебшен
байланысты тэуекелдердщ келесщей санаттары болады:
- табиги - жаратылысты к;
- экологиялык;
- саяси;
- келж;
- коммерциялык.
Табиги —жаратыл ысты к болып табигаттьщ апатты KyuiTepiHiH
KepiHiciMeH байланысты тэуекелдер табылады.
Экологиялык тэуекелдер - бул елдщ саяси жагдайы мен
мемлекеттщ кызмепмен байланысты тэуекелдер.
Саяси тэуекелдер шаруашылык журпзунн субъектшщ тпеелей
турде байланысты болмайтын себептер бойынша енд1р1ст1к-саудалык
удерю жагдайлары бузылган кезде пайда болады. Оларга келесшер
жатады:
- эскери эрекеттер, козгалыстар, елде innci саяси жагдайдьщ
шиелешеу!, улттандыру, тауарлар мен кэсшорындарды кэмпескелеу,
жаца уюметтщ
бастаушымен
кабылданган
м 1ндеттемелерд1
орындаудан бас тарту есебшен эмбаргоны енпзу салдарынан
шаруашылык кызметп жузеге асырудьщ мумкшс1зд1п;
- салыктык зацнаманын колайсыз 63repyi;
- тетенше жагдайлар пайда болуыныц тэтижесшде белгш 6ip
мерз1мде сырткы телемдердоц мерз1м1н узартуды ецпзу;
- телем валютасына улттык валютасынын конверсиясына шек
кою немесе тыйым салу.
Бул кезде экспортгаушы алдындагы м1ндеттеме колданудьщ
шектелген сферасына ие улттык валютада орындалуы мумк1н.
КелЬс тэуекелдер бул жуктерщ автомобиль, тещз, езен, те\пр
жол, ушак жэне т.б кел1ктер! аркьшы тасымапдаумен байланысты
тэуекелдер.
Коммерциялык
тэуекелдер
каржы-шаруашылык
кызмет
23
удерЫндеп шыгындар кауш болып табылады. Олар бершген
коммерциялык мэмшеден нэтиженщ белпаздю н бщщредь
Курылымдык б ел п а бойынша коммерциялык тэуекелдер
келесщей белшедй
- мул!кт1к;
- ещйрютж;
- саудалык;
- каржылык.
Мул1кт1к тэуекелдер-бул урлык, диверсия, укыпсыздык,
техникалык жэне технологиялык жуйенщ сынуы жэне т.б себептер
бойынша
азамат-кэсшкер
мулшнщ
шыгындарга
ушырау
мумюндтмен байланысты тэуекелдер.
©HflipicTiK тэуекелдерге эртурл1 факторлардыц эсер етушщ жэне
ец алдымен непзп жэне айналым корларыныц
(курал-жабдык,
шиюзат, кел 1к т.б) закымдануыныц немесе жойылуыныц нэтижесшде
ецщргстщ токгап калуынан болатын шыгындармен байланысты
болатын тэуекелдер, сонымен катар ещйрютке жаца техника мен
технологияны ецпзу1мен байланысты пайда болатын тэуекелдер
жатады.
Саудалык тэуекелдерге телемдердщ токтауы, тауарларды
тасымалдау кезецде толемдерден бас тарту, тауарларды жетюзбеу
жэне т.б. себептер1 бойынша шыгындардыц пайда болуымен
байланысты тэукеледер юредь
Каржылык тэуекелдер каржы ресурстарыныц, ягни акшалай
каражаттардыц шыгындарьшыц ыктималдыгымен байланысты.
Каржылык тэуекелдер eici турге белшеди
- акшаларын сатып алушылык кабшет1мен байланысты
тэуекелдер;
- капитал салумен байланысты тэуекелдер (инвестициялык
тэуекелдер).
Акшалардыц сатып алушылык кабшеттмен байланысты
тэуекелдерге келесшер жатады:
- инфляциялык жэне дефляциялык;
- валюталык;
- ет1мдшк тэуекел.
Инфляция акшаныц кунсыздануы жэне сэйкесшше багалардыц
ecyi болып табылады. Дефляция - бул инфляцияга карама-карсы
удер1с, багалардыц твмендеушде жэне сэйкесшше акшалардыц сатып
алушылык кабшетш жогарлауында керййс табады.
Инфляциялык тэуекелдщ мэш келесщей: инфляцияныц ecyi
кез1цде алынатын акшалай табыстар накты сатып алушылык
24
кабшетшщ кез карас т^ргысынан тез кунсызданады. Мундай
жагдайларда кэсшкер пакты шыгындарга ушырайды.
Дефляциялык
тэуекедщ
келесщей
аныктауга
болады:
дефляцияньщ ecyi кезшде багалар децгей темендейд1, кэсшкерл 1ктщ
экономикалык жагдайлары нашарлайды жэне табыстар темендейд1.
Валюталык тэуекелдер сырткы экономикалык, несиел^к жэне
баска да валюталык операцияларды етюзу кез1нде 6ip шетелдж
валютаныц баскасына Караганда багамыньщ взгеру1мен байланысты
валюталык шыгындардыц каупш бивдредь
О пм дш к тэуекелдер-бул багалы кагаздар мен баска да
тауарларды жузеге асыру кез1цде оларды сапасыныц багасыныц
езгеру1 есебшен болатын шыгындардыц мумюндшмен байланысты
тэуекелдер.
Инвестициялык тэуекелдерге келю тер юредо:
- айырылып калган пайданыц тэуекелц
- табыстылыкгыц темендеу тэуекелц
- тжелей каржылык шыгындар тэуекел1.
Айырылып калган пайданыц тэуекел 1 - бул кандайда 6ip
шараныц (мысалы, сактандыру, хеджирлецщру инвестициялау жэне
т.б) жузеге асырылмауыныц нэтижесшде жанама каржылык
шыгынныц пайда болу тэуекел!.
Табыстылыкгыц темендеу тэуекелi коржындык инвестициялар,
салымдар мен несиелер бойынша пайыздар мен дивиденттердщ
келемшщ темендеу!мен байланысты пайда болу тэуекел!.
Коржындык инвестициялар инвецияльщ коржыныц пайда
болуымен байлансты жэне багалы кагаздар мен баска активтерд1
иемденущ бщщредь
Табыстьшыкгыц темендеу тэуекелше келесшер юредк
• пайыздык;
- несиелж.
Пайыздык тэуекелдерге жумылдырылган каражаттар бойынша
теленетш пайыздык мелшерлемелердщ усынылган несиелер бойынша
мелшерлемелерден артып кетушщ нэтижесшде коммерциялык
банктер, несиелнс мекемелердщ инвестициялык институтгар,
селингпк компаниялар шыгындарыныц каупы жатады.
Пайыздык тэуекелдерге сонымен катар инвесторлардыц
акциялар бойынша дивиденттердщ облигациялар, сертификаттар мен
баска да багалы кагаздар бойынша нарыкгагы пайыздык
мелшермедердщ езгеру1мен байланысты ушырайтын шыгындар
тэуекел1 жатады. Пайыздыц нарыктык мелшерлемесшщ ecyi кунды
кагаздардыц, acipece белпленген пайыздагы облигациялардыц
25
багамдык кунныц темендеуше экелш соктырды. Пайыздын
жогарылауы кезшде эмитентпен мерз1м1нен бурын Kepi кабылданатын
шыгарылым шарттары бойынша жэне аса темен белпленген пайыздар
бойынша шыгарылган баганы кагаздардын жаппай жойылуы басталу
мумюн. Белпленген денгейге Караганда орташа нарыктык пайыздьщ
нарыктагы жогарылуы кез1нде белпленген пайызы бар орта мерз!мда
жэне узак мерз1мд1 багалы кагаздарга каражаттарды салган инвестор
пайыздык тэуекелге ушырайды. Баскаша айтканда, инвестор
пайыздын жогарылуы есебшен табыстардьщ eciMiH алар еда, 6ipax
жогарыда аталган жагдайларда салган каражаттарын босата алмайды.
Белпленген денгейге Караганда орташа нарыктык пайыздын агымдагы
темендеу кезшде белпленген пайызы болатын орта мерз^мда жэне
узак мерз1мд! багалы кагаздарды айналымга шыгаратын эмитент
пайыздык тэуекелге ушырайды.
Баскаша айтканда, эмитент нарыктан аса темен пайыз бойынша
каражаттарды жумылдыра алар ед1, 6 i p a K ол ез1 шыгарган багалы
кагаздардын
шыгарылымымен байланысты болады. Инфляция
жагдайларьшда пайыздык мелшерлемелердщ тез ecyi кез1нде
тэуекелдщ бул туршщ кыска мерз1мд 1 багалы кагаздар yniiH де
мацызы бар.
Несиелж тэуекел- бул кредиторга т т с п болатын непзп карыз
бен пайыздарды карызгер адамныц телемеу Kayni. Несиелж тэуекелге
сонымен катар борыштык багалы кагаздарды шыгарган эмитент олар
бойынша пайыздарды неемесе карыздьщ непзп сомасын телей
алмаган жагдайга ушыраган кездеп тэуекел жатады.
Несиелж тэуекел сонымен катар нкелей каржылык шыгындар,
тэуекелдердщ эр турлш п болуы мумюн.
"Пкелей каржылык шыгындардыц тэуекелдер! келесщей
ж1ктелед1:
- биржалык тэуекел;
- селективтт тэуекел;
- банкроттык тэуекел;
- несиелж тэуекел.
Биржалык тэуекелдер биржалык мэмшелерден болатын
шыгындар KayniH бщщреда. Оларга коммерциялык мэмшелер
бойынша телемеушипк тэуекел!, брокерлж фирманыц комссилык
сыйакыны телемеу тэуекел!, брокерл1к фирманыц комиссиялык
сыйакыны телемеу тэуекел! жэне тагы сол сиякты жатады.
Селективт!
тэуекелдер-бул
капиталды
салу
турлер!н,
инвестициялык каржынды жасау кез!нде багалы кагаздардыц баска
турлер1мен салыстырганда инвестициялау упин багалы кагаздар тур!н
26
Tepic т ев д ау т эуек ел д ер ь
Банкроттык тэуекел! капиталды салуды Tepic тавдау,
кэсшкердщ ез капиталы толык шыгынга ушырау нэтижесшдеп
Kayinti бшдоредь Кэсшкер езше алган мшдеттемелер бойынша есеп
айырысуга кабитетаз, сейтш ол банкротка ушырайды.
Б 1рл 1к пен езара эрекеттесуде алынган барлык нарыктык
жагдайлар ахуал немесе тэуекелдщ жалпы мелшерлемеа деп
аталатын жагдайды аныктайды. Тэуекел ахуалы сактандыру
объектшершщ жагдайы мен олардыц сол кездеп кушн сипаттайды.
Тэуекелдщ жалпы мелшерлемес! жеке тэуекелдердщ сомасы реттнде
аныкталады.
Сактандыру муддесш мул1ю1К, 6ipeyMeH жанама туршдеп
жасалган акшалай балам а, ягни бул муддеге сэйкес келетш акша
сомасы ретшде карастыру кажет.
Тэуекелд1 сактандырудыц бар болуын ескеру кажет, ягни
тэуекелдщ сактандыру компанияларга мундай тэуекелд1 жабуды
усынуга мумкщвдк беретш езше тэн белплер1 болуы кажет, атап
айтканда:
- т эуек ел ге уш ы раган 6ipniicrep;uH улк ен саны ны ц болуы ;
- шыгындардыц кездейсок сипаты;
- шыгындардыц апатты емес сипаты;
- шыгындардыц ыктималдыгын есептеу мумюнд1п;
- томен сактандыру сыйлыгы.
Осы козкарастар тургысынан кандайда бгр мул1кп мудделердщ
сактандырушылык коргауын камтамасыз етуд1 камтитын кез келген
жобаларды карастыру кажет.
Сактандырудыц тэуекелдо турлершщ оз1не тэн ерекшелЫ болып
олардыц OTKiHmlniri мен шыгын колем1н1ц алдын ала болжанбауы
табылады. Мысалы, туристтерд1 сэтс1з окигалардан, сыркаттан немесе
ел1мнен сактандыру кез1нде туристпен алда не болатынын жэне
сактандыру жагдайыныц салдары кандай бола апатындыгын алдын
ала айту киын болып табылады.
Алайда, сактандырудыц тэуекедщк турлер1мен катар тэж1рибеде
жинактаушы
(узак мерз1мд1 немесе жинактык) турлер1 жш
колданылады.
Жинактаушы тур кез1нде сактандыру узак мерз1мге жасалады
жэне ереже бойынша, кел1С1М-шарт мерз1м1 аякталган кезде немее
сактандыру жагдайы пайда болган кезде сактандырушы немесе
сактандырылган адам алатын сактандыру сомасы алдын ала
аныкталады. Мысалы, зенет акыны, ел1м болган жагдайда сактандыру
жэне т.б кезшде кел!с1м-шартта сактандырудыц барлык шарттары
27
б 1рден ескертгпеда, содан кейш олар белгин сактандыру жагдайы
пайда болган кезде немее келмпм-шарттыц эркет ету мерз(м1 аякталган
кезде сактандырушымен камтамасыз епледь
Тэуекел мумюн болатын нэтижеге деген сетм сЬдцсп бишредь
БЬ тэуекел мен кун сайын кездесемЬ. Тэуекелдщ барлык турлер1ушш
беяпейдак факторы тэн болып табылады. Тэуекел жагдайын сезшу
аркылы адамда тэуекел жагдайын максималды шектеуге немесе
жоюга багытталган шеппмдер пайда болады.
Осы суракгар экономикалык мэселелерщ шешуде ерекше мэнге
ие болады.
Адамньщ eHJiipicTiK кызмеп колайсыз жагдайлармен Tepic
салдардын пайда болу мумкшщпмен жш байланысты. Осы объектикп
акикаттан шыга отырып. когамдык санада Tepic кубылыстар мен
нэтижелердщ пайда болу ыкгималдыгын темендететш немесе
олардьщ зиянды Tepic салдарын болдырткызбайтын эдостер мен
куралдарды жасау кажеттш т пайда болады.
Экономикалык катынастар жуйесщде тэуекещц шекгеу немесе
минимизациялау бойынша максатка багытталган ic-эрекетгер тэукедщ
баскару (тэуекел-менеджмеит) деп аталады.
Сактандыруда
тэуекел-менеджментп
пайдаланудьщ
концептуалды ынгайьгаа уш непзп жайгасым гаредп
- тэуекел жагдайында экономикалык субъектшер кызметшш
салдарын аныктау;
- бул кызметпн мумкшдйстщ Tepic салдарына жауап кайтару
icKepniri;
-шараларды жасау жэне жузеге асыру, олардьщ кемепмен
колданылатын
ic-эрекеггердщ
ыкгималды Tepic
нэтижелер1
бейтараптандырылады жэне орны то.тгырыл алы.
Сактандырудагы тэуекел-менеджментп манызды жагына келес!
непзп элементгер юреш:
- тэуекел менджменттщ дайындьпс кезещ тэукедщ талдау мен
багалау нэтижеещде алынган тэуекелдердщ сипаттамалары мен
мумюншктерш салыстыру карастырады. Дайындык кезегшде
балам алар аныкталады, мунда тэуекел мелшер! элеуметпк колайлы
болып кала береда. Басымдыктар белпленеш, ягни 6ipimni кезектеп
назарды талап ететш мэселелер мен суракгар шецбер! кезге туседь
Сойтш, жарамдылык кагидасы бойынша колдагы баламаларды,
олардьщ курамына юрепн тэуекедш манызына карай болу мумйндап
объективгп турде пайда болады: тэуекел толыгымен колайлы,
жартылай колайлы, мулдем колайлы емес;
- тэуекелдш м у м кш T e p ic салдарын минимизациялауга немесе
28
жоюга мумкшдж тугызатын накты шараларды тацдау. Бул кезецге
сактык
сипаттагы
уйымдастырушылык
жэне
операциялык
процедураларды жасау юредь Сактандьфушы жагынан бершген кезец
тэуекелдж шешшдерд1 кабылдайтын немесе жузеге асыратын
тулгалар ушш накты кетлдемелерде куралуы мумкш.
Тэуекел жагдайында Tepic салдарга уакытында жауап кайгаруга
мумкшдж беретш нускаулардыц 6ipi болып арнамы жасалган
жагдайлык жоспар табылады. Мунда apoip адам кандай да 6ip
болмасын жагдайда не icreyi кер ек тт жэне кандай салдарды куту
кажет ек е н д т туралы алдын ала жазылган. Тэуекел - менджмент
шенбершде жагдайлык жоспардыц артыкшылыгы келесще: тэуекелдж
шеинмдерш жузеге асыратын тулгалар колайсыз жагдайларды тез
эрекет ете алады. Жагдайлык жоспарга суйше отырып, адамдар онда
болмаган окигалар ic-эрекеттер жасау га аса дайындалган болып
табылады. Жагдайлык жоспарлар- бул тэуекел жагдайларында
субъекттер кызметше он эсерш тнпзетш белпазджтз азайту куралы.
Сактандыру жиынтыгында тэуекел-менеджменттщ тюмдипп
uieiuiMAi дайындау мен кабылдауда кебшесе ужымнын катысу
дэрежесшен байланысты. Осы удер1стщ мацызын айкындайтын
жалпы зацдылык келесще: кубылыстарга адамныц катысу дэрежеЫ
негурлым аз жэне ол езшщ шецнмдершщ салдары туралы негурлым
аз бшсе, онда ол Tepic нэтнжел1 болатын uieummi кабылдауга коб(рек
икемделед}.
Тэж1рибелж колдануга жагымды тэуекелдшк жагдайдагы
тэуекелд] баскару жуйесшщ непзп элементтерк
- тэуекелдщ баламаларында оныц тек эл су метл к жагынан
колайлы децгейде бола алатынын табу;
- тэуекелдщ жагымсыз болуы мумкш салдарын жою немесе
азайту ушш накты нускауларды жасау;
- тэуекелд! шеилмдерд1 аткаратыи немесе бул удер!сп
баскаратын адамдарга кнын жагдайда ic-эрекет жасау уинн арнаулы
жобаларды жасау;
- тацдаган баламаны жасау уилн нормативт1К акт1лсрд1
дайындау жэне кабылдау;
- тэуекелд! шеппмдер мен программаларды психологнялык
жагынан кабылдауды ескеру.
Айтылган теорияларга непзделш, когамдык тэж1рибе тэуекелд!
баскарудыц 4 тэсш н жасады:
• ыдырату;
- шыгындарды болдырмау жэне бакылау;
• сактандыру;
29
- жуту.
Ыдырату. Бул тэуекелд! баскару тэсш! тэуекелда ыдыратуга
непзделедь Тулгага бул темею шегуге, ушакпен ушу жэне т.б.
эректтерда 1стемеуд! б 1пд1ред 1; ал фирмага ол 6ip тауарды сатуга дейш
оныц колдануын Kayinci3 болатындай ойластыру.
Ыдырату — бул шыгындарды болдырмаудын ец тшмда эдась
EipaK тэуекелда ыдырату кез1нде idpic те ыдыратылады.
Шыгындарды болдырмау жэне бакылау. Шыгындарды
болдырмау езш кутпеген жагдайдан коргауды бшдареда. Оларды
бакылау — шыгындар болган жагдайда шыгындардыц мелшерш
кыскартуды бщдареда.
Сактандыру. Тэуекел — менеджмент жагынан бул б1ртшгпк
тэуекел жагдайда бола алатын физикалык жэне занды тулгалар,
шыгындар болган жагдайда компенсацияны алатын мушелер1 бар
компания га каражатты с алатын удеркгп бщдареда. Сактандырудыц
непзп максаты - 6iprmrri тэуекел жагдайында бола алатын жеке жэне
занды тулгалардыц (сактандыру жиынтыгы) шыгындарын жнстеу.
Жуту. Бул тэсщцщ мазмуны шыгынды сактандырудыц
жпстеушаз бакылауында. Жуту туралы баскару шеппм 2 себептен
кабылданады. Б1ршппден, тэуекелда баскарудыц баска тэсшдерш
колдануга болмайтын жагдайда. Бул эдетте болу мумюндап томен
тэуекелдер болады (мысалы, метеоритпц кулауы). Екшшщен, жуту
езш-ез1 сактандыру аркылы етеда.
Тэуекелда баскару 6 децгейден етеда:
- максатты аныктау;
- тэуекелда аныктау;
- тэуекелд! багалау;
- тэуекелд 1 баскару тэсипн тацдау.
Максатты аныктау. Адам ушш максат болып денсаулыктыц
жаксы децгешн сактау, ел1м немесе Kipic кездерш жогалткан кезде
отбасы ем1ршщ калыпты децгешн устап туру, уй мулшн, келЬс
куралдарын, жеке менппгш сактандыру, жэне т.б. табылуы мумюн.
Кэсппсерл1к курылымныц ец непзп максаты - фирманын кутпеген
жагдайда (от, тонауд.б.) кызмет етуш камтамасыз ету.
Тэуекелда аныктау - шаруашылык субъекпнщ немесе
индивидпц тэуекелдац бар болуын тус1нушде кершеда, ол эркашан
элеуметпк ортада журеда де, когамдык тэж1рибеге суйенеда.
Тэуекедщ багалау - бул болуы мумюн залалдыц мелешр! мен
оныц мумюндап тургысынан оныц салмактылыгын аныктау.
Тэуекелд1 баскару тэсшдерш тацдау: ыдырату, шыгындарды
болдырмау жэне бакьшау. Айтылган тэсшдердщ нактысы тэуекелдщ
30
турше байланысты тацдалады.
Тэаарибеде тэуекелда баскарудыц б1рнеше тэсшдерш колдану
кездеседа.
Тацдаган тэсшда колдану. Егер, мысалы тэуекедвд баскару т э с т
сактандыру болса, онда Keneci адым - сактандыру кеяйямт реамдеу
(сактандыру полисш сатып алу). Сактандырудан баска, эр тэуекелда
баскару езше болдырмау багдарламасын жэне шыгындарды
бакылауды косады.
Нэтижелерд1 багалау бар шыгындарды жэне оларды
болдырмауга багытталган шараларды керуге мумкшдпе 6eperiH накты
акпараттыц жаксы уйлеамда жумыс icTeirriH жуйесшщ непзшде
журпзшеда.
4-такырып.
Сактандыру
мэселершщ
зацнамалык
регламенттеу
Сактандыру нарыктык шараушылыктын экономикалык санаты
ретшде
Кдзакстанныц
шаруашылык
катынастарында
жэне
байланыстар жуйесшде манызды рол аткарады.
Сактандыру кызметш орындау удерюшде сактандыру iciH
уйымдастырумен жэне когамныц енд1рпш куштерш сактандырудын
жузеге асырылумен, жеке жэне занды тулгалардын мулпепк
кукыктарын кептеген муддел1 тулгалармен калыптастырылатын
арнайы кор непзшде эр турл1 жагымсыз жагдайлардан коргаумен
байланысты когамдык катынастардьщ белгш 6 i p тобы пайда болады.
Бул катынастарды реттейтш нормалар жиынтыгы сактандыру кдоыгы
деп аталады.
Сактандырудыц кукыктык карым-катынастар жиынтыгы осы
карым-катынастардыц турл1 жактарына эсер ететш кукыктыц б1рнеше
салалардыц нормаларымен реттеледь Кукыктыц барлык салалары
мацызы бар кагидапар мен нормалар тобын KJP-ныц непзп зацнамасы
ретшде Мемлекетпк кукык т1ркейд1. Элеуметпк жэне каржылык
кукыктыц
нормалары
сактандыру
мекемелершщ
карымкатынастарыпа сактандыру кадагалау органдарымен жэне салык
кызмет1мен таралады. Олармен сактандыру ic-эрекетш лицензиялау,
сактандыру корларын уйымдастыру мен колдану тэрпб1, сактандыру
тарифтершщ непзделуш жэне сактандырушылардыц телем
кабшеттшгш камтамасыз етуш бакылау, сактандыру операцияларын
есепке алу нысандары жэне сактандыру ic-эрекеттщ ecenTmiri,
сактандыру ic-эрекетшен тускен табыстарга салык салу жэне т.б.
сурактар реттеледа. Сактандыруда сактандыру курылымындагы
жумыскерлердщ ецбепн уйымдастыру, жумыска кабылдау мен
жумыстан шыгару т.б. сурактарга байланысты ецбек кукыгыныц
31
норм ал ары д а мацызды бол ад ы.
Сактандыру сферасындагы катынастардын айтарлыкгай б е л т ,
атап айтканда сактандыру уйымдары мен сактандырылушылар
арасында пайда болатын M y n iie riK мшдеттемелер азаматтык кукыкпен
реттеледь
Сактандыру катынастарын реттеуцн норматив™ актшердщ
жиынтыгы (жуйеа) сактандыру заннамасы болып табылады.
Нарыктык
экономикасы
дамыган
кептеген
елдерде
сактандырудын жалпы нормапары кодификацияланады. Мунда
нормаларды зацды турде ттркеудщ 2 тэсЫ бар: азаматтык жэне
саудалык заннаманы кодификацияланатын жалпы органикалык актке
оныц косымша 6oniri ретанде кою немесе сактандыруга ерекше
зандарды арнау. Eipimni тэсивд Италияда колданады. Кешендж
консолидацияланган актшердо кабылдау улкен даму урдюнде.
Осылай, Жапонияда Улттык сактандыру кодекс! деген акты
кабылданды. АКД1-тыц барлык штаттарында Улттык сактандыру
комиссиялардыц ассоциациясы !с-эрекет!мен жогары 6ipreiainiK
дэрежей бар сактандыру кодекстер! шыгарылды. Англияда
сактандырушылардыц ic-эрекетан жэне сактандырудын баска
турлершщ
карым-катынастарын
реттейтш
нормапары
бар
«Сактандыру компаниялары туралы» Зацы бар.
Сактандырудын дамуы, тш м дш п жэне жумыс icreyi сэйкес
кукыкгык база жэне жаца тарихи шарттарда сактандыру
катынастарын беюту мен реттеуге арналган заци актшер жуйесш
жасаусыз мумюн емес. bQa3ipri кезде КР-ныц сактандыру зацнамасы
курылу децгешнде гана тур.
Б1здщ республикамызда сактандыру зацнамасын 3 улкен топка
белуге болады:
жалпы зацнама, арнаулы
зацнама жэне
сактандырушылармен курылган жэне пркелген норматива icкагаздар.
Жалпы зацнамага кэсшкерлпс тургае, кызмет турше карамастан
барлык кукык субъекталершщ кызметш реттейтш кукыкгык актшердо
жаткызуга болады, соныц шннде КР МК, «Шаруашылык cepiKTecriK
туралы» Зац, Салык кодекс! жэне т.б.
Жалпы зацнама кэсшорындарды курудыц уйымдастырушылыккукыктык нысандарын, соныц шпнде сактандырушылык, KeniciMшарттарды жасау, олар бойынша жауапкершшж пен мвдеттемелердо
жуктеу шарттарын, кэсшорын табысына салык салу облысында аса
мацызды кэсшорындардыц езара жэне мемлекетпен эрекеттесу
тэрйбш, КР территориясында кэсшорындар есеп-айырысуларды,
соныц imiHAe шетел вапютасын пайдалану аркылы журпзу тэрпбш
32
аныктайды.
Арнаулы зацнамага «Сактандыру ю-эрекет! тур алы» заци купн
бар КР-н президентшщ жарлыгы сиякты зацнамалык актшер Kipefli.
«КР сактандыру тур алы» 6 ip iH in i Зацы 1992 жылы шшдеде
кабылданды жэне ол тек осы сфераны реттеудщ ен жалпы
бастамаларын аныктады, ейткеш онда сактандыру гсшщ калыпты
жэне реттелетш дамуына кажетп, сакгандырушылардын каржылык
турактылыгын камтамасыз ететш шарттар мен олардьщ толем
Ka6lneriHiH кепшдер1, сактандыру кызметш мемлекетпк кадагалауды
жузеге асыру жэне оны лнцензиялаудьщ б!ркатар непзп ережелер1
болган жок.
Сактандыру зацнамасынын жуйесшщ соцгы буыны болып
сактандырушылармен жасалатын жэне беютшетш жергйпкп
сипаттагы актшер! табылады.
5-такырып. Казакстан Республикасыныц
нарыгыныц институционалдык курылымы
сактандыру
Сактандыру сыйлыкакылары. 2011 жылгы 1 желтоксандагы
жагдай бойынша сактандыру (кайта сактандыру) уйымдары т^келей
сактандыру
шарттары
бойынша
кабылдаган
сактандыру
сыйлыкакыларыныц жиынтык келем1 еткен жьшдыц уксас мерз!мшде
жиналган келемшен 22,6 %-га коп болып, 154619,71 млн. тецге болды.
1 сомасы кайта сактандыру шарттары бойынша кабылданган
сактандыру сыйлыкакылары шегершп керсеплген
MiHAerri сактандыру бойынша сактандыру сыйлыкакыларыныц
келем1 еткен жылдыц осындай керсетюшшен 20,7 %-га асты, epiicri
жеке сактандыру бойынша улгаю 51,3 % , epiicri мул1кт1к сактандыру
бойынша улгаю 9,1 % болды.
2011 жылгы 1 желтоксандагы жагдай бойынша сактандыру
сыныптары бойынша келш тускен сактандыру сыйлыкакыларыныц
курылымына катысты мынаны айта кетуге болады:
•м1ндетп
сактандыруда — сактандыру
сыйлыкакылары
туммдершщ 57,9 % (23 358,9 млн. тецге) - келш кур алдары иелершщ
азаматтык-кукыктык жауапкершш!пн сактандыру бойынша тускен,
34,8 % (14 042,8 млн. тецге) - кызметкерд1 ецбек (кызметпк)
м1ндеттер1н аткарган кезде жазатайым жагдайлардан сактандыру
бойынша тускен, 2,6 % (1 038,1 млн. тецге) — тасымалдаушыныц
жолаушылар алдындагы азаматтык-кукыктык жауапкершш!пн
сактандыру жэне баскалар бойынша - 4,7 % тускен.
33
2.1-кесте - Сактандыру сыйлыкакыларынын келш Tycyi
млн. тецге
1.12.2010ж.
1.12.2011ж.
салыстыргандаг
ы e3repicrep, %бен
\ncci, %-бен
Сактандьфу
сыйлыкакыларын
ын келш Tycyi
1.12.2010ж.
Сомасы
улес1,
%-бен
Сомасы
улеа, %бен
Барлыгы,
оньщ
шпнде
мыналар
бойынша:
М1ндетп
сактандыру
Epiicri
жеке
сактандыру
Epiicri
мулштйс
сактандыру
26090,6
100,0
154619,7
100,0
22,6
33437,2
26,5
40360,4
26,1
20,7
31430,2
24,9
47555,6
30,8
51,3
61223,3
48,6
66703,7
43,1
9,0
- epiicri жеке сакгандыруда - сактандыру сыйлыкакылары
туамдерш щ 21,0 % (9 967,3 млн. тецге) - жазатайым жагдайлардан
сактандыру бойынша тускен, аурулардан сактандыру бойынша 24.4 % (11 607,6 млн. тецге), OMipfli сактандыру бойынша 11,1 % 5278,6 млн. тецге), аннуитета к сактандыру бойынша 43.5 % (20702,1 млн. тецге) болып келедь
- epiicri м утктш сакгандыруда - 5,4 % (3 601,3 млн. тецге) автомобиль к е л т н сактандыру бойынша, 49,1 % (32 749,5 млн. тецге)
- мул 1кт 1 сактандыру бойынша (автокел 1кт1, эуе, тем1ржол, су
кел1ктерш
жэне
жуктерщ
сактандыруды
коспаганда,
16,8% (11194,8 млн. тецге) - азаматгык-кукыктык жауапкершшкт!
сактандыру бойынша (автомобиль к е л т , эуе K eniri жэне су к е л т
иелершщ
азаматтык-кукыктык
жауапкершингш
коспаганда),
14,9 % (912,5 млн.тецге) - баска каржы шыгындарынан сактандьфу
бойынша жэне баскалар бойынша —13,8 % болды.
«0м1рд1 сактандыру» саласы. 2011 жылгы 1 желтоксандагы
жагдай бойынша «ем1рд1 сактандыру» саласында жиналган
сактандыру сыйлыкакыларыныц келем1 25 980,7 млн. тецге болды,
бул еткен жылдыц осындай кун1не Караганда 61,1 %-га кеп. Жиынтык
сыйлыкакылардагы «ем 1рд 1 сактандьфу» саласы бойынша жиналган
сактандыру сыйлыкакыларыныц yneci есептш кезецде 2010
жылгы 1 желтоксандагы жагдай бойынша
16,8 %-га карсы
12,8 % болды.
34
2.2-кесте — Сактандыру салалары бойынша (life, non-life) жиналган
сактандыру сыйлыкакыларынын келем1 былайша K epm ic алды
млн. тецге
Сактандыру
салалары
бойынра
сактандыру
сыйлыкакыларын
ьщ rycyi
Сактандыру
салалары
бойынша барлыгы
1.12.2011ж.
1.12.2010ж.
1.12.2010ж.
салыстырганда
гы e3repicT ep,
%-бен
улей, %-бен
126090,6
улеш,
%-бен
100,0
154619,7
улем, %бен
100,0
0М1рда
16127,7
12,8
25980,7
16,8
61,1
сактандыру
Жалпы
сактандыру
109962,9
87,2
128639,0
83,2
17,0
Сомасы
Сомасы
22,6
«Жалпы сактандыру» саласы. «Жалпы сактандыру» саласы
бойынша 2011 жылдьщ 11 айында жиналган сактандыру
сыйлыкакыларынын келем1 128 639,0 млн. тенге болды, бул
2010 жылгы уксас кезенге Караганда 17,0 %-га коп.
Кайта сактандыру. Кайта сакгандыруга бершген сактандыру
сыйлыкакыларынын келемй 55 332,9 млн. тенге немесе сактандьфу
сыйлыкакыларынын жиынтык келемшщ 35,7 %-ы болды. Бул ретте,
Казакстан Республикасыныц резидент! еместерге кайта сакгандыруга
сактандыру сыйлыкакыларынын жиынтык келемшщ 28,2 %-ы берщщ.
Кайта сактандыру шарты бойынша сактандыру (кайта
сактандыру) уйымдары кабылдаган сактандыру сыйлыкакыларынын
жалпы сомасы 19 865,7 млн.тецге болды. Бул ретте, Казакстан
Республикасыныц резидент
еместерден кайта сакгандыруга
сактандыру сыйлыкакыларынын сомасы 7 420,1 млн. тецге болды.
Кайта сакгандыруга бершген сактандыру сыйлыкакыларынын
жалпы сомасында непзп улестт epiicri мушкпк сактандыру бойынша
сыйлыкакылар - 82,4 %, м1ндетп сактандыру бойынша - 15,9 %, жеке
epiicri сактандыру бойынша - 1,7 % болды.
Сактандыру телемдерк 2011 жылдыц 11 айында жасалган
сактандыру телемдершщ жалпы келем1 еткен жылдагы осындай
кезецмен салыстырганда 67 %-га улгайып, 38 552,42 тецге болды.
Бул ретте, кайта сактандыру уйымдарынан кайта сактандыру
жешнде етемакы
есебшен сактандыру телемдершщ улеЫ
21,4 % (8239,9 млн. тецге) болып отыр.
35
2.3-кесте — Кайта сактандыру шарты бойынша сактандыру уйымдары
кабылдаган сактандыру сыйлыкакыларынын жалпы сомасы
_______________________________ млн. тенге
Сактандьфу салапары
бойынша сактандыру
сыйлыкакыларынын
Tycyi
Кайта сактандыру га
бершген барлыгы,
онын imiHae
резидент еместерге
резиденттерге
Резидент еместерден
кайта сактандыруга
барлыгы кабылданган
1.12.201 Ож.
Сомасы
53335,3
48012,0
5323,3
6297,1
1.12.2011ж.
жиыитык
сыйлыкакылард
агы улес1, %бен
423
Сомасы
55332,9
жиыитык
сыйлыкакылард
агы улеЫ, %бен
35,7
38,1
43678,8
11654,1
7420,1
28Д
73
4,8
5,0
2011 жы лгы 1 желтоксандагы жагдай бойынша сактандыру
сыныптары бойынша жасалган сактандыру телем дерш карастырган
кезде мынаны айта кетуге болады:
- м1ндегп сактандыру да — келж куралдары иелерш щ азаматтыккукыктык
жауапкерш1л1пн
сактандыру
бойынш а
5 6 ,6 % (5 961,1 млн. тен ге), кызметкерд1 ецбек (к ы зм еттж ) мщдетгерш
аткарган кезде жазатайы м жагдайлардан сактандыру бойынша
телемдер 4 0 ,7 %
4 2 8 3 ,4 млн. тенге), есгмдш шаруашылыгын
сактандыру бойынш а — 2 ,0 % (2 1 2 ,6 млн. тен ге) ж эн е баскалар
бойынша - 0 ,7 % болды ;
- epiicri
ж еке
сакганды руда — сактандыру телемдерш щ
38.1 %
(7 5 5 6 ,4 млн. тен ге) аурулардан сактанды ру бойынша,
ж азатайым
жагдайлардан
сактандьф у
бойынш а
1.9 % 3 7 6 ,2 млн. тен ге);
- ан н уи тетп к
сактандыру
бойы нш а
—
5 8 .9 % (11 6 9 2 ,4 млн. тен ге), eMipfli сактанды ру бойынш а 1.1 % (2 2 3 ,7 млн. тен ге) болды ;
- epiicri мулйптк сакганды руда - 52,1 % (4 2 6 0 ,4 ) - баска каржы
шыгындарынан сактандьф у бойынш а, 14,5 % (1 183,1 млн. тен ге) мулнсп сактанды ру (авто к ел 1к п , эуе, тем !рж ол, су к е л т н ж эн е ж у кп
сактанды руды коспаган да) бойынш а, 14,3 % (1 1 7 2 ,8 м лн .тецге) автом обиль к е л т н сактанды ру бойынш а, 5,3 % (4 3 5 ,4 млн. тен ге) азам атты к-ку кы кгы к
жауап к ер ш ш m i
сактанды ру
бойынша
(автом оби ль к ел1п , эуе к е л т ж эн е су к е л 1п и елерш щ азаматты ккукы кты к жауапкерш 1л1пн коспаган да) ж эн е баскалар - 1 3 ,8 % болды.
36
2.4-кесте - Сомасы кайта сактандыруга кабылданган шарттар
бойынша жузеге асырылган сактандыру телемдер1 шегершп
керсеплген
млн.тенге
Сактандыру
телемдер1
Сомасы
23080,8
улеЫ,
%-бен
100,0
38552,4
улеа, %бен
100,0
8845,0
38,3
10523,7
27,3
19,0
11818,2
51,2
19848,8
51,5
67,9
2 417,7
10,5
8179,9
21,2
3,4 есеге
Сомасы
Барлыгы, оньщ
шпнде мыналар
бойынша:
Мшдетп
сактандыру
Epiicri жеке
сактандыру
Epiicri мулнсгнс
сактандьфу
1.12.2011ж.
1.12.2010ж.
1.12.2010ж.
салыстьфгандаг
ы езгеркггер, %бен
yneci, %-бен
67,0
2011
жылгы 11 айда жасалган сактандьфу телемдершщ жалпы
сомасында сактандьфу толемдершщ мешпнше кеп келемше
телемдердщ жиынтык сомасыньщ 30,3 % -ы болатын аннуитегпк
сактандьфу не болды. 2011 жылгы 1 желтоксандагы жагдай бойынша
Казахстан Реснубликасыньщ сактандьфу нарыгында 38 сактандьфу
уйымы (оньщ шпнде: 7 - eMipfli сактандьфу бойынша), 14 сактандьфу
брокер! жэне 84 актуарий лнцензияланган кызметш жузеге асьфуда.
2.5-кесте - Сактандьфу нары г а бойынша жалпы мэл1меттер
Сактандыру секторыньщ
институционалды курылымы
Сактандьфу уйымдарыньщ саны, оньщ
шпнде:
eMipfli сактандыру бойынша
Сактандьфу брокерлершщ саны
Актуарийлер саны
1.12.2010ж.
1.12.2011ж.
40
38
7
13
69
7
14
84
Eceirri кунге карай 27 сактандару (кайта сактандыру) уйымы
«Сактандьфу
твлемдерше
кепщднс
беру
коры»
АК^-ныц
катысушылары болып табылады.
Капитал. 2011 жылгы 1 желтоксандагы жагдай бойынша
сактандыру уйымдарыньщ меннпкп капиталыньщ жиынтык мвлшер1
230211,3 млн. тенге болды.
37
2.6-кесте - Каржы керсетюштершщ мелшер!
млн. тенге
Каржы Kepcendorrepi
Жиынтык активтер
Мшдеттемелер
оныц йпшде сактандыру
резервтер!
баска да мшдеттемелер
Менпшсп капитал (баланс
бойынша)
1.12.2010ж.
1.12.2011ж.
333426,3
127897,6
112489,4
366596,0
136384,7
120247,2
1.12.2010ж.
салыстыргандагы
езгер1стер, %-бен
9,9
6,6
6,9
15408,2
205528,7
16137,5
230211,3
4,7
12,0
Активтер. Сактандыру уйымдары активтершщ жиынтык келем1
2011 жылгы 1 желтоксанда 3 6 6 5 9 6 ,0 млн. тенге болды, бул
2010 жылгы 1 желтоксандагы осындай керсетюштен 9 ,9 % -га коп,
оныц imiHAe:
М1ндеттемелер. 2011 жылгы 1 желтоксандагы жагдай бойынша
сактандыру уйымдарыныц мшдеттемелер сомасы 136 3 8 4 ,7 млн. тенге
болды, бул еткен жылгы уксас кезещне Караганда 6,6 % -га кеп.
Eceirri кунде сактандыру (кайта сактандыру) уйымдары
кодцаныстагы сактандыру жэне кайта сактандыру шарттары бойынша
кабылданган мшдеттемелердо орындауды камтамасыз ету ушш
калыптастырган сактандыру резервтершщ келем1 120 2 4 7 ,2 млн. тенге
болды, бул 2010 жылгы 1 желтоксанда калыптаскан резервтердщ
келемшен 6 ,9 % -га кеп.
Сактандыру нарыгыныц шогырлануы. Карал ган кезецде
сактандыру нарыгыныц сактандыру сыйлыкакылары бойынша жэне
сактандыру телемдер! бойынша шогырлану децгейшщ азайганы
байкалады. 5 ipi сактандыру компанияларыныц улесш е жиынтык
сактандыру сыйлыкакыларынын 36,8
% -ы
жэне сактандыру
телемдер1шц 25 ,9 % -ы келеда. Сактандыру нарыгыныц жиынтык
активтершщ шпнде бес ipi сактандыру компаниясыныц yneci
52,3 %-ды курайды.
Сактандыру секторыныц курылымы. Казакстанныц сактандыру
нарыгында 01.10.2010 ж. кезещне 40 сактандыру уйымдары (соныц
iinimje 7 - eMipAi сактандыру, 27 уйым келж куралдарыныц иелершщ
азаматгык-кукыктык
жауапкершш1кт1
бойынша
сактандыру,
13 сактандыру брокерлер1 жэне 65 актуарийлер) лицензияпанган
кызмет керсетедк
38
2.7-кесте - Сактандьфу уйымдары активтершщ жиынтык келем1
млн. тецге
1.12.201 Ож.
Активтер
1.12.2011ж.
1.12.201 Ож.
салыстыргандагы
03repicrep, %-бен
улес1, %
Сомасы
улесц %
Сомасы
Акша
Орналастырылган
сапымдгр
26378,4
71735,2
7,9
21,5
19986,3
91806,9
YJieci, %
5,5
25,0
Багалы кагаздар
«Kepi РЕПО»
148944,4
6586,3
44,7
2,0
174300,5
6762,5
47,5
1,8
17,0
2,7
13 351,7
4,0
17033,9
4,6
27,6
5094,7
43316,9
1,5
13,0
6785,5
27339,9
1,9
7,5
-36,9
13298,1
4,0
16017,4
4,4
20,4
4720,6
333426,3
1,4
100,0
6563,1
366596,0
1,8
100,0
39,0
9,9
-24,2
28,0
операциясы
Сактанушылардан
жэне
делдалдардан
алынатын
сактандыру
сыйлыкакылары
Непзп каражат
Кайта сактандыру
активтер!
Баска дебиторлык
берешек
Баска активтер
Активтер
жиынтыгы
ззл
«Ингострах», ОАК «Российское страховое народное общество
«Росно» жэне ОАК «Страховое общество газовой промышленности».
Aon Казахстан, Марш и TOS RISQ Kazakhstan сактандыру
брокерлерлердщ арасынан халыкаралык сактандыру брокерлершщ
курылымына юредь
2.8-кесте - Сактандыру нарыгыньщ жиынтык активтершщ iiniime бес
ipi сактандыру компаниясыныц улес*
Жиынтык керсепаштершен сактандыру нарыгынын жиынтык
керсепаштер1нен улес1, %
Бес ipi сактандыру компаниясынын сактандыру сыйлыкакылары
Он ipi сактандыру компаниясынын сактандыру сыйлыкакылары
Бес ipi сактандыру компаниясынын сактандыру твлемдер1*
Он ipi сактандыру компаниясынын сактандыру телемдер1
Бес ipi сактандыру компаниясынын активтер!*
Бес ipi сактандыру компаниясынын менинкп’к капиталы
1.12.2010ж.
1.12.2011ж.
39,0
51,5
33,0
40,0
52.7
62,7
36,8
50,2
25,9
40,6
52,3
61,8
Казакстан аймагында 3 Кроме того, на территории Казахстана
действуют 3 ресешик сактандырушылардыц екшд1ктер1 - ОСАК-
39
2.9-кесте - Сактандыру секторыннын институционалдык курылымы
Сактандьфу секторыннын
институционалдык курылымы
Сактандыру уйымдарыныц саны, соныц
шпнде
OMipjti сактандыру бойынша
Сактандыру брокерлер саны
Актуарийлер саны
01.10.2009г.
01.01.2010г.
01.10.2010г
43
41
40
7
12
63
7
13
63
7
13
63
Кайнар коз: Каржы нарыгыныц реттеуге жэне кадалшауы бойынша КРдын агенгпп жэне каржы
хйьшдары
105 езара сактандырудьщ когамдары 0 1 .1 0 .2 0 1 0 ж. кезенще
■пркелген. Сактандыру уйымдары 278 филналдары бар, сонын шпнде
222 филиал - вш рд! жалпы сактандыру бойынша сактандыру
уйымдары, 14 филиалдар - ешрдц сактандыру бойынша сактандыру
уйымдары. 28 сактандыру уйымдары есеп кезешне АК, «Сактандыру
толемдершщ кепщщк» катысушылары болады.
01.10.2010ж .
кезен жагдайына ККА
мэл1мет бойынша
3 сактандыру уйимдар (А К «СК «Алтын Полис», А К «НСК «НАСКОК аз ах стан» жэне А К «Premier Страхование») ыктиярсыз жоюды
процесстерде болады, 1 сактандыру компания А К СК «TeMip Ат»)
ыктиярсыз жоюды процесстерде болады.
6 -такырып. Сактандырудьщ актуарлык кызмет1
Актуарийлер — квпжакгы мамандар — олар математика,
статистика, экономика, демография, ыктималдылык теориясы мен
каржы сиякты гылымдардан жаксы теориялык дайындыгы мен
колданбалы шеберлш бар аналитиктер. Осы аналитикалык жэне
тэж1рибелпс бипм кездейсок элеуметпк факторларды есепке альш
каржылык улг^леУ кезшде колданылады, бул ужымдык каржылык
институтардыц экономикалык жэне элеуметпк мэселелерш ескертуге
жэне шешуге мумкщдак бередо. Жиналган статиста ката непзделш,
компьютерде багдарламаланган математикалык модельдер аркылы
актуарийлер тэуекелда бас кару эд1стер1 колдана отырып, жакын жэне
узак мерзшге каржылык болжамдар жасайды. Баскаша айтканда,
актуарийлер топменеджерлерге мумкш болатын шепймдердщ
салдарына аналитикалык непздемелер мен бага бередь Жобаныц
сэтсЬдпске ушыраган жагдайында, дэл осы актуарийлердщ е з 1, орын
алган жагдайдан ец теменп шыгындармен шыгудыц тэж1рибелйс
шецпмдер^мен камтамассыз етедо.
«Актуарий» се з! латын «actuarius» - ecennii, жазушы — сезш ен
шыккан. Е ж елп Римде осы мансапты аткарган адам, Сенатта м эж ш с
хаттамасын журпзген. Ал айда, бул сез хатшылык мэншен айырылып,
40
18 гасырдьщ соцынан бастап сактандыру iciMeHeH тыгыз байланысты
болып отыр.
«Актуарий» мамандыгыныц каз1рп замандагы
тусшктемесшщ шыгу теп алгашкы OMipfli сактандыру уйымдарыныц
пайда болуьшен, сыйлыкакыларды накты гылыми непзде есептеу
кажеттшктершен пайда болды. Ka3ipri заман типмен айтканда,
6ipimni актуарлык фирма 1762 жылы Улыбританияда ашылды.
Кейшп жылдары мундай фирмалардьщ удайы келемшщ ecyi, нарык
кажетплтмен аныкталды. Кэсшкой актуарлык уйымдар куру
кажеттиппн угыну осы процестщ кисынды кортындысы болып
табылды. Осыпай (1848 ж.) Лондонда актуарийлер институты мен
(1856 ж.) Эдинбургте актуарийлер факультет! жары к кердк Олардьщ
непзп MiHuerrepi актуариялык icriH теориясы мен практикасыньщ
дамуына жэрдем беру, б ш к тш к есептеулерге кажет статистикалык
мэл1меттерд1 коса, актуарийлердщ акпараттык камтамассыздануын
жетщщру болды. Сол кезден бастап, сактандыру мен зейнеткерлш
камтамассыз ету туралы, когамдык катынастардын осы саласын
ретгейтш мемлекетпк кеамдердщ маныздылыгы тусшиге басталды.
Б1здщ efliMi3re Караганда, актуарий мамандыгы шетелде жогары
ыкпалга ие. Мысалы АКД1-та бул мамандык беделд1 жэне кад{рл1
болып табылады, жэне мамандыктардын ец жоргары баганасына
(рейтинг) ие болып отыр. EipaK, 61зд1ц казаксандык институттарда
буидай мамандыкка кызыгупп>шыгын жогарлатуда. Б1зде актуарийлер
сактандыру компаниялары, банктер мен зейнеткерлш корлар сиякты
курылымдарда сураныска ие.
2001 жылы кацтардьщ 1 жулдызында куш1не енген сактандыру
уйымдарын Tipxey мен каржылык есеп 6epyiHiH жаца стандарттары,
халыкаралык улплерге сэйкес сактандыру нарыгын уйымдастырудын
стандарттары мен принциптер! енпзшген «Сактандыру кызметт
туралы» Зацы аркылы Казакстанда актуарий мамандыгы курылды.
Жаца зацнама бойынша, эрб1р сактандыру (кайта сактандыру)
уйьшдарында лицензияланган актуариймен есептелген сактандьфу
резервтер1, барлык сактандыру турлер1 бойынша шыгындылык
коэффициентп болуы мшдетп. Зацга сэйкес, актуарий репнде КР-ц
Улттык Банюмен бершген актуарлык кызметп жузеге асыру уш1н
лицензиясы бар жеке тулга болуга кукылы.
Актуарлык кызметпц мшдетт - сактандыру (кайта сактандыру)
уйымдарынын телем кабылеттшп мен каржылык турактылыгыныц
кажетп децгешн камтамасыз ету максатында, сактандыру мен кайта
сактандыру
кел1с 1мдер1 бойынша
мшдеттемелер
мелшершщ
экономико-математикалык есептеулерш
жузеге
асыру болып
табылады.
41
Актуарийлер
сактандыру
компанияларыньщ
кедсе
кызметкерлершщ эдеттеп сурактарына жауап бередь Мысалы,
франшиза - сактандыру компаниясы толемейтш зал ал мелшершщ болатын болса, тэекелден кугылу упнн теленетш сактандыру
сыйакысынын каншалыкты темендеу! кажет? Улкен тэуекел болган
жагдайда, кайта сактандыру шыгындарын есепке ала отырып,
сактандырушынын кайта сактандырушыга тапсыратын тэуекелдщ
уйлесул1 децгеш кандай болмак? Осы жэне кептеген баска
сурактардын жауабын актуарийлер бшедь Актуарийлер сактандыру
уйымдары мен мемлекетпк емес зейнеткерлж корлардын тарифтж
саясатын аныктауда елеул1 роль аткарып, каржылык K&niciM
м1ндеттемелерше, багалы кагаздар жиынтыгыныц кунын багалайды.
Актуарийлер кэсшорындагы каржы менеджерлерше, жалакыдан
баска, кызметкерлерге катысты эр турл1 шыгындарды багалауга
кемектеседк Актуарлык болжамдар ет1мдш к дагдары старый, баскаша
сезбен айткаида, телемдердо жузеге асыруга кажет бос акша
каражаттарыныц жетюпеупшнгш, болдырмауга мумкшдш бередь
Актуарийлер непзп каржылык дайындыктарыныц болу ece6iHeH, кезкелген
каржылык
жобалардыц
инфляция
сиякты
непзп
макроэкономикалык
керсетюштердц
есепке
ала
отырып,
шыгындардыц отелу мерз1м1 мен нэтижелелитн, болжамалы idpic
мелшерш есептеу мэселесш орындай алады. Актуарлык кызмет
каржылык есептеулер мен бухгалтерлж еспке алу, кызметкерлер
курамын баскару аясында журген адамдарга кызыкты, сонымен катар
актуарийлер ез жумысы барысында осы аралас мамандыктардын
мамандарымен тыгыз байланыста болады.
Кайр актуарийлерге кажетп университет, не баска да
дайындыктан откен, емтихан тапсырган жэне формальды турде
актуарийлердщ
улттык
кэаптж
уйымдарга
(мысалы,
Улыбританиядагы акруарийлер Институты; А1Щ1 пен Канададагы
актуарийлер Кргамы; Финляндиядагы актуарийлер Ассоциациясы)
юретш юсшер жатады.
1895 жылы Белгия, Франция, Германия, Улыбритания мен
Америка Курама Штаттарыныц улттык кэсштж когамдары Брюсселде
т1ректенген, 9p6ip торт жыл сайын ез Конгрестерш етюзш отыратын
(кезекп, 28-nii Халыкаралык Актуарийлердщ Конгресс! Парижде
2006 жылдыц мамыр- маусым айларында ото), Халыкаралык
Актуарийлердщ Ассосациясын (International Actuarial Association IAA) уйымдастарды. Халыкаралык актуарийлер конгрестершщ
6ipfleH-6ip дэстур1
барлык улттык когамдардыц актуарлык
б1рлест!ктерге ездершщ курылымы, кызметц гылым мен тэж^рибидеп
42
талгакты мэселелерь кызыкты статистикальщ шамалары туралы
акпарат таратуына мумкщщк беру болып табылады. Конгресстер таза
жэне косымша гылымдардьщ еюлдерш кызыктыратын улкен гылыми
багдарламаны камтиды.
IAA - ньщ толык кукылы Myiueci болуы ушш, улттык
актуарийлер ассосациясы мына шарттарды канагаттандыруы кажет:
1) Осы елде кэсш тж когам ретшде занды турде рэЫмделуц
2) Европалык Актуарлык кецес топтарынын (европалык
актуарийлер ассоциацияларын 6ipiKTiperiH уйым) талаптарына сэйкес
этика кодексш енпзу;
3) Тэртш — ТЭЛ1М коде кс iH сактау жэне шагым арыздарын
карастырудьщ тенбе-теч механизмшщ болуы;
4) IAA - ныц н еп зп пэн т1з1мдерше сэйкес жэне 2005 жылдан
бастап IAA толык К¥Кылы муше рейнде усынылатындарга койылатын
талаптарга сэйкес актуарийлерд1 дайындау;
5) Жыл сайынгы мушелж жарнаны телеу (каз1рп кезде
ассосацияньщ 6ip мушесгае - 6,5 канадтык доллар).
IAA www.acturies.orq вебсайтында IAA толык мушелер1 болып
саналатын уйымдардыц Ti3iMi бар.
7-такы ры п . Ж еке сактанды ру
Озшдпс сактандыру - оте ежелп институт. Онын бастауларьш
ежелп римдгктер де бшген. Онда Диана мен Антониога
табьгаушылардьщ дши уйымы болды. Бул уйым айтарлыктай
демократияланган ед1, оган тек epiicri адамдар гана емес, сонымен
катар кулдар да К1рд1. Олар бастапкы салымдарды толед1 жэне уйым
мушелерш1ч 6ipi кайтыс болса, оны ез акшаларына жерледо жэне
акшаныц 6enrini 6ip 6oniriH мурагерлерше берд1. Ежелгт Римде
легаонерлер кассалары да болды. Оларды мемлекет сактандырды.
Легионерлер
олар
кайтыс
болган
жагдайда
туыстарыньщ
сактандырушылык етемд1 алу мумкшдш болатындай белгш1 6ip
жарналарды телед1.
Италияда орта гасырларда кедей халыкка ез кыздарын куйеуге
калыммен беруге кемектесепн мекемелер болды. X V II гасырда теп
Тотти болатын венециандык дэр1герд1н мемлекетттк карыз беру
идеясы icKe асырылды. Сактандыру мушелер1 аныкталган сомага кол
койьш, 10 топка белщщ. 0 з тобында баскаларьгаан узак eMip суреттн
адам кайткан мушелердщ MyparepiHe айналады. Тотти езш дж
сактандырудыц 3Keci болып саналады, ейткен1 ол сакгандыруга
жастьпс градацияны енпзген.
Англияда 1699 ж. 6 ip iH m i болып ж еар мен жет1мдерд1, содан
к етн
барлык халыкты ез1нд1к сактандырумен
айнапысатын
43
мамандандырылган мекеме пайда болды, оньщ аты «Эквитебль». Бул
мекеме 6 ip iH u ii болып мумкшдш теориясын колданды, ем1рд1
сактандыруга математиканы енпзд1, кайтыс болу кестелерш есептедь
Ka3ip б1здщ ел1м1зде ез!цщк сактандыру - бул отбасы icipiciH
немесе
эл-аукаттыц
кол
жетюзигген
децгейш
коргайтын
сактандырудьщ саласы болы табылады. 6з1ндЬс сактандырудын
объектшер1 адам OMipi, денсаулыгы жэне ецбек кабшеттипп болып
табылады, ал бул сактандыру колданылатын накты сактандыру
жагдайлары:
- келгсшген жас немесе жагдаймен шарттасылган сактандыру
мерз1мшщ соцына дейш ем ip суру;
- сактандырылушыньщ немесе сакгандырылган адамньщ кайтыс
болуы;
- кел1с1мде керсетшген жагдайлар, непзшен с э т а з окигапардын
салдарынан сактандыру мерз1м1 кезшде денсаулыкты жогалту.
Бул езщщк сактандыруды тэн немесе жанды сактандыру болып
карастыруга болмайтынын керсетедь Бул тек мулЬспк жагын
коргауды бщшредь
Мысалы, сактандырылушы (жеке тулга) сэти з жагдайдан
немесе аурудан сактандыру кел1с1м-шартын жасаганда, осы жагдайлар
эсершен терецдетшетш мул1кт1к мудденщ сактандырушылык
коргауын камтамасыз етедь
Сактандырылушылар рет1нде жеке жэне занды тулгалар бола
алады, ал сактандырылгандар - бул 16-80 жаска дешнп жеке
тулгалар. Эр жагдайда езш дж сактандыру тулгамен (жеке тулгамен)
байланысты болады. Мысалы, жумыс 6epyuii занды тулга (фирма,
кэсшорын, АК т.б.) MeftipMaH, ецбеккор жэне дурыс ужымды
калыптастыру ушш ез каражаттары есебшен жумыскерлердщ езшдж
сактандырылуын (медициналык камтамасыз ету, спорттык-денсаулык
турларга бару жэне т.б.) жузеге асыра алады.
0з1ндш сактандыруга ем1рд1, Kayinii жагдайлардан жэне
медициналык сактандыру юредь
0м1рщ сактандыру - сактандырылганныц кайтыс болуына
немесе оньщ сактандыру мерзшшщ аякталуына дейш eMip суруше
немесе белгш 6ip аныкталган жаска дейш OMip cypyiHe байланысты
телемдердщ теленуш кездейтш сактандыру кел1с 1м-шарттарыныц
турлерь Бул кел1с!мдерд1ц барлыгы айтылган сактандыру сомасы
жиналганга дейш сактандыру телемдерш телеуш карастырады.
0 м1рд1 сактандыру узак мерз1мд! сипатта болады, кел1с1мдер
6ip H en ie жылга немесе eM ip соцына дейш болады; онда жинау жэне
акша-каражаттарын сактау элементтер! бар. Осыныц салдарынан
44
еларда жэне зейнетакыны сактандыру сактандырудьщ жинактаушы
(узак мерз!мда) санатына жатады.
Сактандыру телеш келей факторларга байланысты болады:
- сактандырушыньщ жасы;
- сактандыру мерзим;
- сактандырушыньщ жасы елдеп орташа OMip узактыгымен
шектеледь
Сактандырушылык камсызданудын толем! келей жагдайларда
болады:
- айтылган мерз!мге немесе жагдайга дешн жету немесе
зейнеткер жасына дешн жету, сол кезде айтылган мелшершде OMip
бойы зейнет акы бершедо;
- сактандырылган тулга кайтыс болса;
- сактандыру мерз1м1 iiuiaae болган сэтйз окига нэтижейнде
алган турл! жаракаттар болганда.
0з1цщк сактандырудьщ келей турлер1 болады: ем1рдщ аралас
сактандырылуы, балаларды сактандыру, неке киюны сактандьфу,
косымша зейнет акыны сактандыру, отбасылык OMipfli сактандыру.
Аралас сактандыру кезшде 6ip келйлмде сактандырудьщ
б 1рнеше турлершщ 6ipiicripuiyi болады. Оган сактандыру мерзЫнщ
аякталуына дешн жету, сактандьфылганныц кайтыс болу кезш
сактандьфу, Kayiirri жагдайлардан сактандьфу жатады.
Сактандыру
сомасы
сактандырушы
тшепмен,
онын
материапдык жагдайына байланысты аныкталады. Сактандыру
телемдер! ай сайын теленедо. Сактандьфу окигаларга жататындар:
- сактандьфу мерз1мшщ аякталуына дешн OMip суру. Бул кезде
сактандыру кезшде Kayirrri жагдайлар уш*н телемдер теленсе де,
сактандыру сомасы толыгымен теленедЦ
- жалпы ецбек кабшеттшгш жогалту. Бул кезенде келей
нускалардыц 6ipi бойынша аныкталатын сактандыру етеледк
1) сактандырушы ез енбек кабшеттиплн кандай пайызга
жогалтса, сол пайызга сактандьфу сомасы теленедь Енбек кабшетттн
жогалту пайызы арнаулы курастырылган кестелер бойынша
аныкталады;
2) сактандырудыц
сомасыныц
белгш
пайызы
сактандьфьшганныц енбекке кабшетйз болган эрб1р кунш етейд1. Бул
пайыз KeniciM жасапганда аныкталады.
- сактандьфылганныц кайтыс болуы, егер ол келей жагдайлар
эсершен болмаса, сактандыру окигасы болып табылады:
1)
егер кел1йм купине енген алгашкы 6 ай ш ш де (сактандыру
компаниясы
бул
мерз1мд1
e3i
бекггед1)
сактандырылушы
45
онкологиялык немесе журек ауруынан кайтыс болса;
2) сакгандырылушы взш -ез! елт1ргенде;
3) ол автокаш кп маскунем, нашакорлык, токсикологиялык
масыгу кез1нде журпзгенде;
4) егер Tepreymi органдар немесе сотпен оныц к-эрекепнде
эдеш жасапган кылмыс деп бш нсе.
Осы айтылган жагдайларда сактандыру сомасыныц орнына
сатып алу сомасы теленед1 - бул сактандырылганныц кайтыс болу
кунге дешн теленген сактандыру телемдершен сактандырушы
ic re p iH e кеткен белгш 6 ip пайызды алып тастаганнан кейш сома.
Сонымен бул сактандыруда кез келген себептер бойынша кайтыс
болганда сактандыру м1ндеттипп эрекет етед1 жэне шектеу тек
сактандыру немесе сатып алу сома молшер1мен байланысты болады.
0Mipfli сактандырудын аралас кел1с1мдер1 16-77 жастагы
азаматтармен 3, S, 10, 15 жэне 20 жыл мерз1мге жасалады. Сактандыру
сомасы сактандырылушымен аныкталады.
Балаларды сактандыруда сакгандырылушы репнде баланыц атаанасы, баска гуыстары шыгады, ал сактандырылган болып ом1рдщ
6ipiHmi куннен бастап 15 жаска дешн бала табылады. Сактандыру
мерз1мдер1 18 жас пен сактандырылганныц каз1рп толык жасыньщ
айырмасы аркылы аныкталады.
KayinTi жагдайлардан жэне аурулардан сактандыру. Сактандыру
компаниялары сэ т а з окигалардан сактандырудыц алуан турлер1н
усынады, олар жеке жэне ужымдык болуы мумюн.
Сэтс1з жагдай болып кел1с1м-шарттьщ эрекет ету кезещнде
сакгандырылушы
немесе
сактандырылганмен
болтан
жэне
денсаулыктан жартылай айырылу, ауру немесе ел1мге экелет1н
кенетп, кутпеген, эдеш болмаган жагдайлар саналады.
Сактандыру ережелер!нде сактандыруга жататын сэтс13
окигалар жэне аурулар жэне KayinTi жагдайлар мен аурулар санатына
жатпайтын окигалар аныкталады.
«K^ayinTi
жагдайлардан
жэне
аурулардан»
болатын
сактандырушылык окигалардыц кец таралган 6enruiepi болып
олардыц кыска мерз1мдш1п жэне зиянныц мелшер1н болжау
Ka6uierci3;iiri болып табылады. Сондыктан «KayinTi жагдайлардан
сактандыру» кпассыныц барлык турлер! сактандырудьщ тэуекеад
санатына жатады.
Мундай сактандырудыц керекпп жи1 озгерет1н накты ©Mip
жагдайпарымен, адам оз OMipiHAe жи1 кездесетш объективт! негативт!
зацнамалармен тусщщршед1.
Мысалы, ic-canap, acipece шет елге барганда, курдел i жэне
46
Kayinri жумыстарды орындау, таулы жерлсрдс, бируы киым жерлсрдс
домалу, сп ор н ы к жарыстврга катысу мерт!м!нде ccrrcii окига мои
аурулардаи сактандыру.
(актандырылгаиныц
дснсаулык
жагдайы
сскер!лмсйд!
(I т о т а г ы жумыс !ствмеген мугедектен Паска). Сактандыру сомасы
сакгандмрушм т! лог! мен ииыкталады. Сактандыру толомi ксл!с!м
жасагап ко'йиде сактандыру тариф! бойынша 6ip рот толоиод!.
Сактандыру тарифтор! сакгаидырылушы
мамандыгыныц кау!н
декгейше нсмесо оньщ пакты (стеган жумысына байланысты
дифференциолаиады.
Сактандыру жагдайлары:
• кяу!пт! жагдайдыц иятижес in/to жадны ецбек каб1лсгг)л1Нн
жогалту. Толомищ м«*лmcpi ом!рд! сакгандыруда сиикты ииыкталады;
- к лутп
жагдайдан
сактандырылушыиыц
кайтыс
бодуы
(аурудан кайтыс болу - сактандыру жагдайы омес): сактандырудын,
сомасы толыгымои толоиод!.
Медициналык сактандыру. Дуиисжушнк тяж!рибсде дснсаулык
сакгау саласы и каржылаидырудыи колос! модсльдср! бар;
• бю дж етпк;
- жокс медициналык тэж!рибе;
- сактандыру немесе влеумегпк сактандыру,
КР>да 1995 жылдан 1997 жылга дсй!н мшдетм медициналык
сяк,тандыру модел! сш гнл!и
кор! ид!, сода и кей!и
мемлекет
тапсырыстары нег!'|!иде дснсаулык сакгау соласмн бюджо'ггон
каржыландыру болды. Медициналык сактандыру - ар собентон
денсаулыкты жогалту ксэ!ндо халыктыц муддслср!н коргайтын
элеуметпк коргау иысаны. Ол медициналык комокт! алумон, соиымсн
катар денсаулыкты сактвумен байланысты баскл да шыгмндармси
шаргтасмлган
атамагтардыц
пп.и ындмрып
комиснсаниилаумси
байланысты,
Медициналык сактандырудын 2 д е т е й ! миыкппм пн:
- максаты жеке тулгалык сактандыру салымдарына байланыссы !
барлык атаматтарга кеЫлдситсн емдеу-нрофиламикалык дешейд!
кнмтамасыт ету болатын м!идсгм медининалык сактандыру.
- ер!кт!
медициналык
сактандыру
кэс!норыидардыц,
уйымдардыц, касню/шктар мен ишмапирдын ынтасы бойынша жучите
асырылады жэне
мш дегг! медининалык сиктпидырулыи кен!лд!
KW'iMiri корсстулерд!н уст! не косымшл кмш еттерд! а луды клмтамлсыт
ег«д!.
Медининалык сактандырудын мушелер!
бул сактандырушы;
жумыс !стеметсн халыкгын сакгандырылушысы (m p rljllin 'l агклру
47
органдары, сактандыру телемдер1 ж ергш кп бюджеттен теленеда);
жумыс ic T e r e H халыктьщ сактандырылушысы болып жумыс беруин
табылады. Баска санаттагы тупгалар сактандыру телемдерш ездер!
телейдк
8-Такырып. MyjiiKTi сактандыру
Кэсшорындардыц
мушкпк
мудделерш
сактандырудыц
экономикалык мэш жэне оныц экономикадагы рель Сактандыру
куны жэне сактандыру сомасы. K|a3ipri замангы жагдайларда табиги,
техногещц апаттардан, ерттерден жэне баска да тетенше окигалардан
шыгындар пайда болган
жагдайда кэсшорындардыц каржылык
турактылыгын камтамасыз ету мэселей аса улкен мацызга не болуда.
Кэсшорындардагы шыгындар сырткы немесе iuud факторлардыц
салдарынан туындайды. Кептеген кэсшорындарда курал-жабдыктыц
тозуыныц жогары дэреж еа, есюрген технологияларды колдану,
сактык
шарапарды
етюзуге каражаттардыц болмауы орын
алгандыктан, мунымен жагдай одан да кушейе тусуде.
Сонымен, эрб1р кэсшорынды барлык мумюцщкп тэукелдердо
(апаттар, жарылыстар, ерттер жэне т.б.) тасушы репнде карастыру
кажет. Ал олардыц нэтижесшде кэсшорын ipi шыгынды каржылык
турде e3i жеке етей алмаган жагдайлар пайда болады.Осыныц
салдарынан мулж кеп уакыт бойы кайта калпына келмейш, бузу
нэтижеанде узак карапайым emripic орын алады, адамдар жумыс
орындарынсыз калады.
0HflipicTiH белгий 6ip саласындагы шыгындарды жэне кандай да
6ip окигалардыц нэтижесшде пайда болатын сэйкесйзд1ктер,щ шугыл
жою ушш 3p6ip кэсшорында каржылык корлар курылады. Ал айда
олардыц келемдер1 шектелген, олар пайда болатын шыгындардыц тек
шамалы гана бел1гш толыктыруга мумюндш бередо. Осы корлардыц
улгаюы айналымнан каражаттардыц экономикалык акталмаган
аударуына экелш согар едк Сонымен катар, кэсшорын жеке
каржаттарын пайдаланган кез1нде зиянды епщандай eTeyi болмайды.
Зиянныц ipi аукымдары кезшде оны етеу ушш соцгы уакытка
дешн бюджетпк каржылар белшедь K|a3ipri жагдайларды мундай
каржыландыру колайсыз болып табылады. Ол тек ерекше
жагдайларда гана мумкш бола алады.
Кэсшорындардыц мулкш сактандыру кезшде сактандырудыц
объект1пер1 болып келесшер табылады:
- гимараттар мен курылыстар;
- ецщр1спк, технологиялык жэне баска да курал-жабдыктар;
- шишзат пен материалдар;
- коймалардагы тауарлар, керме ynrinepi.
48
Сакгандыруга мулж кабылданады, егер ол:
- меншж кукыгы непзвде камсызданушыга тш сп болса;
- камсызданушынын толык шаруашылык карауында болса;
- камсызданушынын оперативт! баскаруында болса;
- жал га алу немесе жалга беру кел1йм-шартынын кукыктарыньщ
непзвде камсызданушыньщ пайдалануында болса;
- езшщ Typi бойынша каушаздещйршген мулйске жатуы жэне
кандай да 6ip максаттар ушш сактау не болмаса баскару ушш
камсызданушыга 6epinyi мумюн баска да мулж. Бул кезде мулж егер
ол оньщ иеамен каушйздещцршмеген болса, онда сакгандыруга
кабылданады.
Гимаратгар мен курьшыстардьщ, OHflipicriK, технологнялык
жэне кенселж пен баска да
мул1ктщ сактандьфу куны больш
сактандьфу келЫм-шартын жасау кезещндеп (накты кун) жагдайы
бойынша бершген аймакта каушйздещйршген объектшщ Typi мен
саласы бойынша уксас жана объектшщ курылысынын немесе оны
иемденудщ куны табылады.
Сактандыру сомасы сактандырушы мен камсызданушыньщ
арасындагы жактардыц кел1с 1м1 бойынша аныкталады, бул кезде
сактандьфу кунын дурыс аныктау ушш болатын жауапкершшж
камсызданушыга жуктеледь
Сактандыру кезещнде сактандыру сомасын алдын ала аныктау
мумюндоп болмайтын мул1ктщ жеке санаттарын сактандьфу кезшде
камсызданушы жактар арасында белгш 6ip кел!сшген жэне
сактандьфу полийнде керсетшген датага тауар корлары немесе баска
6ip
каушиздендоршген
мулЬс
туралы
агымдагы
есеггп
сактандьфушыга мэл1мдеуге мшдетп. Бул кезде белгш 6ip датага кун
егер ол сактандьфу сомасынан асып тускен жагдайда да толык
келемде камсызданушымен мэл1мделу1 керек.
Егер сактандьфу келюм-шартьгаьщ эрекет ету кезещнде
каушйздещцршген мул1ктщ сактандыру сомасы жактар арасында
кел1сшген кунга Караганда езгерсе, онда камсызданушы керсетшген
кунныц улгаюына сэйкес келетш косымша сыйды телей отырып,
каушаздещпршген мул1ктщ накты кунын кайта карау туралы
жазбаша турде унем! мэл1мдеу1 керек.
Мулж сакгандыруга тек камсызданушымен маммделген кунда
кабылданады, 6ipaK онын накты кунынан аспауы кажет. Егер мулж
камсызданушымен сакгандыруга накты куннан аз болатын мелшерде
маймделсе, онда шыгын келемш аныктау пропорционалды жуйе
бойынша жасалады.
Сактандыру
сомасы
мен
сактандьфу
куны
ap6ip
49
сактандырылатын объект бойынша немесе сактандыру полисшде
керсетшген объектшер не болмаса заттар жиынтыгы бойынша жекежеке белпленедь
Нарыктык катынастар жагдайларында азаматтар мулюн
сактандырудыц кажеттипп. Нарык жагдайларында халык заттай,
сондай-ак кунды турде м уй кпк кундылыктарынын келемш упгайтуга
аса кец мумюцгцктерге ие болады, бул кезде оны сактауда, ал
закымдану немесе жойылу жагдайында - шыгындарды етеу кажетпп
туындайды.
Ойда болмаган окиганын нэтижесшде мул1ктен айырылу жэне
осыган байланысты материалдык шыгынга ушырау тэуекел!
азаматтарда сактандыру кажетппн туындатады.
Азаматтар мулкш сактандырушылык коргау мэселей нарыктык
жагдайларда
халыктьщ
жинактарыныц
есебшен,
сондай-ак
сактандырудьщ кемепмен шешшеда. Бул кезде сактандыру халыктьщ
материалдык мудделерш сактандырушылык коргау нысаны реттиде
апаттардьщ, ерттердщ жэне баска да окигалардыц кираткыштык
саладарынан шыгынды етеудщ колайлы тэсш болып табылады.
Уй мул1п, сонымен катар курылыстар камсызданушынын
муддей бойынша келей терт нускалардыц 6ipeyi бойынша
каушйздещцршу! мумюн:
- нэтижейнде мулйске зиян Kenripyi мумюн барлык сактандыру
жагдайларынан шыгындарды етеу;
- жануды тудырткан себептен байланыссыз мул1кп отпен
закымдаганда немесе жойган кезде;
- апат не болмаса сэтй з окиганьщ нэтижейнде Myniicri сумен
закымдау немесе жойган кезде;
- баска тулгалардыц кукыкка карсы ic-эрекеттершщ салдарынан
урлау, жою немесе зиян келт1ру нэтижесшде мул1ктен айырылу.
Мундай тэртш аса улкен дэрежеде камсызданушылардьщ
мудделерш канагаттандырады, ce6e6i жеке тэуекелдер бойынша
сактандыру жауапкершшктщ буюл кешешне Караганда элдекайда
арзан болады. Камсызданушы кел^йм-шартты жасау кез1нде оньщ
кезкарасы бойынша аса улкен ыктималдыкпен болуы мумюн
тэуекелд1 тандайды.
Эскери эрекеттердщ, ланкестш эрекеттердщ, азаматгык
наразылыктардын, ереушдердщ, камаулардыц жэне т.б. кез келген
тур1нщ нэтижейнде туындайтын уй м у л т н щ заттарын, сонымен
6ipre курылыстарды (пэтерлердо) закымдаган, жойган кездеп
шыгындар етелмейдЬ
Камсызданушылар
ушш
экономикалык
жагдайлардыц
50
керсетюпн болып каушаздещцршген мул!кп сактандырушылык
камтамасыз етудщ келем! табылады. Осыдан шыга отыра,
азаматтардын мупюн сактандырудын эрекетгеп Typnepi бойынша,
камсызданушы сакгандырудан пайда таппау керек деген кагидадан
шыга отырып, оныц накты куныныц мелшершде сактандырушылык
камтамасыз етудщ шеюп децгеш белпленген.
MeHmiioi коргау ушш етю зш етт шаралардыц кец аукымына
карамастан, апатты кубылыстар мен колайсыз окигалар халыкгыц
материалдык эл-аукатыньщ денгейше Kepi ыкпалын типзуде.
Сактандыруда азаматтар апаттардан болатын олардыц муйктершщ
жойылуыныц нэтижешнде шыгындарды етеу тэсш н табады. Сейтш,
сактандьфу азаматтарды олардыц мул1ктершщ закымдануымен
немесе жойылуымен байланысты пайда болатын киындыктардан
кущарады.
9-такырып.
сактандыру
Азаматтык-кукыктык
жауапкершипкт!
Ж ауапкершшкп сактандыруда объект репнде yiniHiiii жак
алдьгада камсызданушынын ю-эрекет!мен не болмаса эр ек етазд тм ен
эдеш 1стелмеген зиянды келпргеш у™!11 камсызданушыньщ
жауапкершшп танылады.
Ж ауапкершшкп сактандырудыц элеуметпк-экономикалык мэш
2 жагдайдан турады:
- зацнама бойынша ушшпп жакка (зардап шеккенге) келпршген
зиянын етеуге м в д е т п камсызданушыньщ муш кпк муддесш
коргайды;
- ymiHmi жактын мудделерш коргайды жэне оган зацнама
бойынша зиян
келттрген адамныц, ягни
камсызданушыньщ
материалдык жагдайынан байланыссыз зиянды толык © T eyiH
камтамасыз етедь
Ж ауапкершшкп сактандырудыц ерекшел1ктер1:
- сактандырушы жэне камсызданушымен катар осы келгамшарт бойынша катьшастардыц ymiHmi жаты каушаздещцршген (3-mi
жак) табьшады, ол кел1с!м-шартты жасау кезде белпс13 болып калады;
- зиянды етеу каушйздецщршгеннщ мулю бойынша, сонымен
6ipre жеке басы бойынша жасапады;
- жауапкершш кп сактандырудьщ келюм-шарты бойынша
сактандыру сомасы белгшенбецщ, тек кана жауапкершшк u ie icT e p i
(кагида бойынша, зацды турде) белпленед1, ал олардыц шектершде
сактандыру компаниясы зардап шеккенге зиянын етейдй Егер зиян
мелшер1 белгшенген шектен жогары болса, онда сактандырушы шек
мелшершде зиянды етейш, ал артып тускен сомадагы запал зиян
51
келт1руш1ге жуктеледь
Шет елдерде жауапкершшкп сактандырусаласы келей турлерге
белшедо:
- жалпы азаматтык жауапкершшicri сактандыру: жалдамалы
жумысшылардын алдында жумыс берушшщ жауапкершшпн
сактандыру;
кеме
иелершщ,
журпзушшердщ
ауапкершшпн
сактандыру;
- кэйби жауапкершшкп сактандыру. Оны коргаушылар,
аудиторлар жэне т.б. колданады. Tepic кэйби эрекеттердщ
нэтижейндеп зиян келтсру мумкйшгш сактандырады;
- шыгарылатын ешмнщ сапасы yuiiH жауапкершшкп
сактандыру.Объект - ешм енд1рушшщ ез тутынушыларыныц
алдындагы жауапкершшп.
Ресейл1к эдебиетте жауапкершшкп сактандыру азаматтык
жауапкершшкп сактандыру жэне борышты (несиеш етеу ушш
борышкордыц жауакершш пн) сактандыру.
Азаматтык жауапкершшкп сактандырумен етеуге деген
наразылыкгар жабылады, олар азаматтык жауапкершшк туралы
зацмен беютшген жагдайлардын непзшде кэйпорынга карсы
мэл1мдел1ну1 мумкш. Ал айда зан бойынша жауапкершшк пен к е л к м щарт бойынша жауапкершшкп айыру кажет. Келйлм-шарт бойынша
жауапкершшк жауапкершшKTi сактандыру болып табылмайды.
Сейтш, жауапкершшкп сактандыру объекпй болып зацнан шыгатын
зардап шеккеннщ алдындагы зиян келтсруиннщ жауапкершшп
табылады.
Жауапкершшкп сактандыру бойынша зиянды етеуге м1ндетп
тулга, егер шыгынга ушыраткан окига пайда болмаган жагдайдагы
мулю бойынша кайта калпына келт1ру1 кажет. Егер тэж1рибеде кайта
калпына келт1ру мумкш болмаса, онда акдпалай етем туралы сез
болуы керек.
Материалдык зиян мелшерш багалау эдютемейн келш
куралына келпршген зиян непзш деп нактылы мысал ретонде
керсетуге болады. Осыган уксас кагидаларды баска м уткке зиян
катынасында да колдануга болады. Мул1кпк зиян кез1нде
автомобильд1 кайта калпына келт1ру ушш кажегп жендеу куны
туралы сез болып отыр. Егер техниканы жендеу мумкш болмаса
немесе ол машинаныц кунынанартып кетсе, онда толык опат болу
орын алады. Тек автомобильге келтсршген зиян ушш жауапкершшк
гана емес, сонымен 6ipre баска да шыгындар, мысалы, коргаушыны
жалдау бойынша, несиеш алу, закымдалган автомобильд1 тасымалдау
бойынша шыгындар ескершу! кажет. Автомашинаны коммерциялык
52
максаттарда пайдаланатын автокелж куралдарыныц иелер1 ушш егер
автомобильге закым келт1ршмеген жагдайда алынуы мумюн
пайданьщ шыгындарын етеуд1 ескеру кажет.
Автокелж
куралдар
иелершщ
азаматтык-кукыктык
жауапкершшгш (АКЖ) м в д е т п сактандыру. КР-да автокелж
куралдар иелершщ азаматтык-кукыктык жауапкершшгш мшдетп
сактандьфу занды тулгалар ушш 1992 ж. енпзшген, ал 1997 ж. жеке
тулгалар ушш м в д е т п болды.
Сактандьфу телем1 келесщей есептеледп
СТ = М * АЕК * К
(2.1)
мундагы М —толем мелшерлемеш, ол келж куралынын туршен
байланысты занды беютшед1 жэне дифференциаланады;
К - тузету коэффициент!, ол республика аймакгары
бойынша оларда калыптаскан апаттылык денгешнен байланысты 0,75тен 0,90 дешн дифференциаланады.
Автокелж куралдар иелершщ АКЖ м1ндетп сактандьфудын
максаты жол-келж окигасыныц нэтижесшде зиян келт1ршген ymiHmi
жактардыц мулжтж мудделерш коргау.
Келж куралынын neci оныц барлык пайдаланатын автокелж
куралдары бойынша ез АКЖ сакгандыруга м1ндетп.
Heci
ез
АКЖ
сактандырмаган
автокелж
куралдарын
пайдалануга болмайды.
М1идетп сактандьфуга жол-келж окигасыныц салдарынан
зардап шеккендерге келт1ршген зияны мен зал алы уппн автокелж
куралдар иелершщ - КР аумагыида орналаскан шетелдж тулгалар,
шетелдж уйымдармен б!рлескен тулгаларды коса алганда меншж
нысаны мен ведомстволык багыныштылыгынан тэуелаз занды
тулгалардыц жэне автокелж куралдар иелершщ - жеке тулгалар:
азаматтардыц, сонымен 6ipre шетел азаматтары мен азаматтыгы жок
тулгалардыц АКЖ тшстт болады.
КР аумагына автокелж куралдарын 1 айдан аса мерз1мге
уакытша юрпзгенде КР аумагында танылатын АКЖ сактандыру
келюм-шартьш иеленбеген шетелдж иелер1 б е к т л г е н зац тэрттб1
бойынша КР аумагында автокелж куралдар болуыныц букш кезещне
сактандьфудыц кел1с 1м-шартын жасауга мш детп.
Келж куралын апатсыз пайдалану кезшде камсызданушыга
автокелж куралдар иелершщ АКЖ мшдетп сактандыру туралы Зацда
белпленген мелшерде сактандыру телемшен жецщцж 6epmyi мумюн.
Жылдык сактандыру телемшщ мелшерлер1 автокелж куралдар
53
иелершщ АКЖ м в д е т п сактандыру туралы Занга сэйкес аныкталады.
Тасымалдаушыныц жолаушылар алдындагы АКЖ мшдетп
сактандыру. Тасымалдаушыньщ мшдетп АКЖ келйам-шарты ушшпп
жактыц (жолаушыныц) пайдасына жасалган келгам-шарт болып
табылады.
Сактаидырудын бул Typi бойынша сактандырудыц белпленген
багасыньщ мелшер! КР Уюметсмен б е к т л е д !. Сактандыру толем!
сактандырушыга еткен ай !ийнде жолаушыларды тасымалдаудан
(0,5 % ) тусетж табыстардыц сомасынан байланысты ай сайынгы
жарналар тур1нде келж уйымымен телешледь
Сактандырудыц осы Typi бойынша сактандыру окнгасы репнде
камсызданушынын мулжтж мудделерше кеяпршген зиянды етеу
туралы зацмен бекМиген тэрттпте оныц зардап шеккенге немесе оныц
мурагерше мул1ктнс наразылыктарын кою фактах танылады.
Тасымалдаушыныц жауапкерийл1п келей жагдайларда пайда
болады:
- eMip мен денсаулыкка катынасында - жолаушыныц эуе, тецЬ
немесе езен кемесше, пойызга, автобус ка не болмаса баска 6ip келж
куралына м1нгеш туралы хабарланган уакытынан бастап вокзал, порт,
станция, белпленген айлак аумагынан шыгу кезещне дешн;
- жукке катынасында — оны жук бел1мше (келж куралына
енпзу) тапсырган кезещнен бастап жолаушымен ж укп алу кезещне
дешн.
10-такырып.
Сактанлырушыныц
каржылык
туракгылыктылыгын жэне телем кабшеттинпн камтамасыз ету
Агымдагы
сактандыру
кызметь
Агымдагы
сактандыру
кызмет1шц
нэтижесшдеп
акша
каражаттарыныц
козгапысы
сактандыру сыйакылары (телемдер) туршде тусепн табысты алудан
басталады. Бул табыс сактандыру резервтерш калыптастыру,
шыгындарды етеу жэне пайданы калыптастырудын кез1 болып
табылады. Агымдагы сактандыру кызметшщ нэтижесшдеп акша
каражаттарыныц козгалысы келесщей Kepinyi мумюн:
Акша каражаттарыныц кездерк
- таза табыс;
- сактандыру сыйакысы (телемдер);
- кайта сактандыру операциялары бойынша туймдер;
- мэулетп шыгындар;
- бюджетпк каржы белулер жэне максатты каржыландыру;
- сактандыру кызметтшц баска да кездерк
Акша каражаттарын пайдалану:
- сактандыру телемдерше;
54
- сактандыру резервтерш калыптастыруга;
- кайта сактандыру бойынша операцияларга;
- алдын алу шараларын каржыландыруга;
- материалды кундылыкгарды, жумыстарды жэне кызметтерд1
сатып алуга;
- баска да багыттар.
Агымдагы сактандыру кызметшщ талдауы акша каражаттар
агымынын езш е жуктеген мшдеттемелерге сэйкеспгш аныкгауга
муминдис бередь Сактандырудын жеке турлершш даму каркындарьга
багалауга жэне бул непзде сактандьфу уйымыныц дамуынын
стратегияльщ багдарламасын жасауга мумкшдш бередь
Сактандырушынын инвестицияльш кызметшщ тусш Ы . Акша
каражаттарыныц агымдары табысты немесе баска кандай да 6ip
эффект™ алу ушш жылжымалы мул1кт1, багалы кагаздарды жэне
баска да eTiMfluiiicri емес активтерд1 сатып алуга багытталады.
Инвестициялык кызмет непзшен капиталдыц узак мерз!мд1
салулармен
байланысты.
Нарыктык
экономика
шарттарьшда
инвестициялардыц мэнш инвестициялык кызметтщ ею жагыныц
уйлесу курайды: ресурс шыгындары жэне нэтижеш алу.
Сактандьфу уйымдарыныц инвестицияльш элеуетп езшдж
капиталдар сомасымен жэне жинакталган сактандыру резервтершщ
сомасымен аныкталады, компаниялар нарыкта негурлым узак уакыт
бойы болса, инвестициялар курылымында резервтер согурлым улкен
улесп иемденеда. Шамалы акша агымдарын жинактау кабш ел жэне
оларды 6ipiiaceH келемде экономиканыц дамуына багытгау мумюндш
сактандьфу компанияларын куатты институтционалды инвесторга
айналдырады.
Инвестициялаудан
тускен
туймдердщ
агымы
баска
компаниялардыц акционерлж капиталында катысуын куэландыратын
багалы кагаздарды жэне карыздык мшдетгеме болып табьшатын баска
компаниялардьщ багалы кагаздарын, сондай-ак н еп зп капиталды
сатудан тускен
сомалардан турадьт. Инвестициялык кызмет
нэтижесшде акша каражаттарыныц кайтуы багалы кагаздарды жэне
непзп капиталды сатып алуга кеткен телемдерден турады.
Каржылык кызмет туспип. Каржылык кызмет — сактандьфу
компанияларыныц кызметтершщ ажыратылмас б о л т . Оныц мэш
болып акцияларды шыгару, бурын шыгарылган акцияларды кайта
сатып алу, сондай-ак акционерлерге дивидендтерщ толеу табылады.
Соныц im iH e, сонымен катар, карыздар есебшен каржыландыру жэне
мшдеттемелерд1 етеу к1ред1. Каржылык кызметтен тускен туамдердщ
агымы акциялады сатудан жэне езш е карыздык м1ндеттемелерд1
55
алудан тускен акша каражаттарынан турады. Онын жылыстауы
каржылык кызмет непзшде журед1, ягни карыздарды етеу, сонын
пшнде салыктык телемдер, бурын шыгарылган акцияларды сатып алу
жэне дивидендтж телемдердо жузеге асыруы кезшде журедь
Сактандыру
компаниялардагы
каржылык
катынастардыц
ерекшел1п акша айналымыньщ уйымдастырылу ерекшел1ктершен
шарттасылган. Егер кез келген кэсшорын алдымен шыгындарды
жасап, кешн ешмд1 етюзсе, сактандырушы компанияпары алдымен
акша каражаттарын тартады, ал содан кешн сактандырылушылардын
алдындагы мшдеттемелерш етейдк EipaK кез келген кэсшорын сиякты
сактандырушыньщ кызмет! тек сактандырушылык кемеюп керсетуге
гана емес, пайданы табуга багытталган.
«Сактандыру жэне кайта сактандыру уйымдармен сактандыру
резервтерш калыптастырудыц T3pTi6i мен мелшер1 туралы» ¥лттык
Банктщ каулысына сэйкес сактандыру резервтерше ж1бершетш
аударымдардыц келес1 нормативтер! беютшген:
- сактандырудын epiicri турлер! бойынша, eMipAi сактандырудан
баскасы - накгы тускен сактандыру телемдершщ сомасыньщ
75 пайызьшан кем емес;
- тарнфтер1 зацнамамен беютшген сактандырудьщ мшдегп
турлер1 бойынша, eMipfli сактандырудан баскасы мшдетп
сактандырудьщ бул Typi ушш зацмен беютшген сактандыру
телемдершщ сомасыньщ 75 пайызынан кем емес;
- тарифтер! зацмен беютшмеген сактандырудьщ мшдетп
турлер1 бойынша, ем 1рд1 сактандырудан баскасы - накты тускен
сактандыру телемдершщ сомасыныц 75 пайызынан кем емес;
- eMipfli сактандыру - накгы тускен сактандыру телемдершщ
сомасыныц 100 пайызы.
Сактандыру
резервтер1 сактандыру
компаниясы
жузеге
асыратын сактандырудын op6 ip Typi бойынша жеке калыптасады.
Сактандыру резервтершщ
кажетп
мелшер1
сактандыру
уйымымен 6ip айда 6ip реттен кем емес, 3p6ip айдыц соцгы жумыс
кунше есептелед1 жэне тузетшедк
0з
м1ндетгемелершщ 6ip бел1пн кайта сактандыру кез1нд
сактандыру уйымы сактандыру резервтерш тек жогарыда беютшген
мелшердеп
мшдеттемелердщ
калган
мелшер1
бойынша
кал ы птастырады.
КР-да сактандыру резервтерш орналастыру T3pTi6i туралы
¥лтты к Банкпен жасалган арнайы нускау бар. Бул нускау сактандыру
жэне кайта сактандыру компанияларыныц каржылык турактылыгын
жэне сактандыру телемдершщ мерз1м1нде теленуш камтамасыз ету
56
максатында кабылданган.
11-Такырып.
Кайта
сактандыру
—
сактандыру
компанияларынын каржылык турактылыгынын курамдас б о л т
Кайта
сактандыру
«еюнип
кайтара»
сактандьфу,
сактандырушылардыц ездерш белгш 6ip тэуекелдерден езгеше
сактандыруы болып табылады. Мысалы, шыгындылыктыц белгш 6ip
денгешнен артып тускен тэуекелден сиякгы. Кайта сактандьфу
•пкелей сактандьфушымен етюзшетш операциялардыц каржылык
турактылыгын камтамасыз ету ушш арналган. Ол
б1рнеше
функцияларды аткарады:
- есептпс мелшерден шыгындар бойынша телемдердщ накты
мелшерлершен туындайтын ауыткуларды кэмпескелеу аркылы
сактандырушыныц тэуекелш кыскарту;
- сактандьфушыныц ез капнталын баска б1реудшмен ауыстьфу;
- ipi жэне KayinTi тэуекелдерд1 сактандьфуга ьщгайлар бойынша
сактандырушыныц мумюцщктершщ кецекм.
Кайта сактандыруда колданылатын непзп терминдер:
- цедент — кайта сактандыруга тэуекелдщ 6ip бел1пн берген
компания;
- ретроцессия —тэуекелд1 кешн беру yaepici;
- цессионарий - кайта сактандырушы, кайта сактандыруга
тэуекедщ кабылдаган компания;
- жеке шегершген сома - экономикалык айкындалган сома
децгеш, оныц шепнде сактандьфу компаниясы ез жауапкершшгше
сактандаратын тэуекелдердщ белгип 6ip упесш калдьфады;
| эксцедент (артыкшылык) - жеке шегершген сомадан аса кайта
сактандьфуга raicTi тэуекел сомасы.
КР зацнамасы сактандырушыныц жеке капиталы мен
сактандьфу корларыныц 10% асьш тусетш тэуекелд! сактандьфуга
кабылдаган кезде ол бул асып тускен сомада кайта сактандьфуга
кайтарылуы керекппн ескередь
Кайта сактандыру - бул сактандьфу нарыгыньщ каржылык
турактылыгы мен сактандьфу операцияларыныц табыстылыгын
камтамасыз ету максаттарында сэйкес телем ymiH Пкелей
сактандьфушылардын тэуекелшщ 6ip бел1пн беру мен оны
сактандыру нарыгыньщ баска катысушьшарына улеспру бойынша
экономикалык катынастар.
Казакстанда сактандыру нарыгыньщ калыптасуыныц бастапкы
кезецдершде кайта сактандырушылык операциялар журпзшмедь Бул
республикада б1рде 6ip кэаби кайта сактандыру компаниясынын
болмауымен
жэне
кайта
сактандыруды
жузеге
асырудыц
57
дагдыларыныц толык
болмауымен
тусщгиршедь
Сактандыру
компаниялары жылдам «капитапды ecipy» максатында жэне ютщ
табысты етушщ сеи1м!мен
ездерше шамадан тыс тэуекелдерщ
кабылдады. Жэне мемлекет жагынан кандай да 6ip бакылау
болмагандыктан, оларга бул ете тамаша сэгп болды.
Казакстанда кайта сактандыру нарыгы 1995 жылы пайда болды.
Бул
сактандыру
уйымдарыныц
сактандыру
коржынында
сактандырудыц жауапкершш п ете жогары болатын (эуе жэне жер
келшн, жуктерд1, курал-жабдыктарды жэне т.б. сактандыру)
турлершщ улей айтарлыктай улкен болды. K|a3ipri уакытга
Казакстанда кэйби кайта сактандыру компаниялары жок, ал кайта
сактандыру бойынша ез кызметтерш сактандыру жэне кайта
сактандыру компаниялары, сактандыру брокерлер1 (шетелдж)
усынады.
Кайта сактандыру операциялары тэуекелд1 беру эд1стер1
бойынша ж1ктедлед1. Сактьж жэне кешймщ (облигаторды) кайта
сактандыруды ажыратады.
Сактьж (факультатива) кайта сактандыру эрб1р жеке тэуекел
бойынша кайта сактандырушы мен кайта камсызданушыньщ карымкатынасы болып табылады. Кайта камсызданушы ез1 бере ме элде
бермей ме деген мэселеш жеке шешед1, ал кайта сактандырушы кайта сакгандыруга тэуекелд1 кабылдай ма элде жок па. Кебшесе
жактар 6ip 6ipiHin алдында баска кел1йм-шарттар мен полистер
бойынша м1ндеггемелер1 болмайды.
Сактык кайта сактандырудыц KeMinuiiicrepi сактандыру KefliciMшартына кол кою кайта сактандыру келю1мш жасау кезещне дешн
кешжйртедо жэне бул клиент ушш шыгын болуы мумкш; тжелей
сактандыру компаниясына тэуекел, ез сактандыру коржыны туралы
толык акпарат бершед1, ал бул бэскелестер!мен колданылуы мумюн;
жогары устеме шыгындар.
Артыкшылыгы - сактандыру компаниясы оган сактандыру
коржынында ipi жэне Kayim i тэуекелдер болган жагдайда суйенедь
KefliciMfli кайта сактандыру - сактандырушымен сакгандыруга
кабылданатын барльщ тэyeкeлдepдi мшдетп кайта сактандыру. Бул
кайта сактандырудыц аса кец тараган эд1й, ол кайта сактандырушы
мен кайта камсызданушыньщ арасындагы узак мерз1мд1 катынастарын
бищредь
Кел1Йм-шартты
кайта
сактандыру
факультатива
кайта
сактандырудыц
барлык
кемшипктерш
жояды,
6ipaK
кайта
сактандырудьщ бул туршщ езшде де 6ip кемш ш к бар: кайта
сакгандыруга жауапкершшкп беру керек, ал бул сактандырушыц 63i
58
алып журе алатын шамалы тэуекелдер бойынша сактандьфу телемшщ
б е л гш 6ip б е л т н беруд1 б1лд1ред1.
Тэуекел
кайта
сактандьфуга
бершу
нысаны
бойынша
пропорционалды жэне пропорционалды емес болады.
Пропорционалды сактандьфу сомасыныц, сактандьфу телемшщ
жэне сактандьфу залалыныц алдын ала белгш 6ip пропорцияларда
жактар арасында бел1нуш кездейдк
Пропорционалды
кайта сактандьфу
келгам-шарттарыныц
непзп Typnepi болып квоталык жэне эксцедентп табылады.
Квоталык — бул ец карапайым кел1с 1м-шарт. Ол жактар
арасында квотаныц немесе кврсетшген керсетгаштерд1 улеспру улесш
аныктайды.
Кайта сакгандьфушыныц тш еп бойынша кабылданатьш
тэуекелдщ жогаргы шекаралары - тэуекелдщ бершген классы
бойынша жауапкершшктщ ш ел - аныкталуы мумкш.
B ip a K кайта сактандырудьщ бул нысаны кайта сактандырылушы
ушш б1ркатар кемпшпктерге ие:
- кайта сактандьфудыц барлык кел1ам-шарттары бойынша
тэуекелдердц
азайту
цедентгщ
жауапкершЫпнде
калатын
сомалардыц тецдесуш камтамасыз етпейдц
- цедентпц жауапкершшпнде калтыруга болатын шамалы жэне
Kayinri емес тэуекелдердщ кайта сактандыруга 6epuiyi цедентп
сыйакыныц айтарлыктай б е л т н е н айырады.
Кайта
сактандьфудыц
квоталык
нысан
мэселеа
пропорционалды кайта сактандьфудыц баска туршщ дамуына жэне
кец таралуына туртю болды. Бул сомалардыц эксцедентш кайта
сактандьфу. Ол кайта сактандырушыныц езш щ шегер1мшен жогары
тэуекелдщ келюшген б е л т н беруш кездейдь
Цедент компаиияда бар статистика жэне сэйкес операцияларды
етюзу нэтижелер1 негпзшде езшд1К m ere p iM fli —тжелей сактандырушы
калыптастьфатын резервтермен камтамасыз етшген жеке тэуекел
немесе тэуекелдер тобы, жеке кел1ам-шарт бойынша экономикалык
непзделген жауапкерышпктщ келемш - есептейдь Цедентпц езщщк
m erepiM iH eH асатын сактандыру сомалары 6 i p немесе б1рнеше кайта
сактандырушыларга бершедь
Кайта сактандыруга бершетш сактандьфу сомаларыныц езщщк
шегер1мдерден асуы — эксцедент дэулет1 немесе жай эксцедент деп
аталады. Эксцедент - бул кайта сакгандьфушыныц езщщк шегер1мше
есел1 сома.
Кайта сактандьфудыц квоталы-эксцедентп нысаны - бул
пропорционалды кайта сактандырудьщ алгашкы нысандарыныц
59
yiuiecyi. Ол сактандырушы портфеле б1ртектес болмаган жагдайда
колданылады.
Бул
кезде
портфель
квоталы
турде
кайта
сактандырылады, ал б1ркатар тэуекелдер бойынша жауапкершшктщ
асуы соманьщ эксцедент! непз1нде бершуге тшс.
Кайта сактандырудыц екшпп эд1с! - пропорционалды емес кайта
сактандыру. Ол пропорционалдымен салыстырганда жауапкершшкп
шыгындар бойынша б е к т л ге н децгейден жогары белуге непзделедь
Пропорционалды
емес
сактандырудыц
мэш
кайта
сакгандырылушы кайта сактандырушымен келкшген келемге дешнп
барлык шыгындарды оз1 етейдц бул мелшерден асатын шыгындарды
кайта сактандырушы толейдь Цедент жауапкершшпнщ meicrepi эр
турл1 аталуы мумкш: алгашкы шыгын, шыгындагы inerepiM, цеденттщ
басымдыгы немесе франшиза.
3 «Каржы» мамандыгынын студенттерше арналган сабактарга
дайындалу тапсырмалары
Такырып
айналымы
1 Сактандырудыц экономикалык
мэш жэне
Сактандыру туспйп; каз1рп когамдагы оныц каж еттш п , мэш,
функциялары, принциптерь
Т ак ы р ы п ты н м аксаты мен мшдечтерг
- сактандыру мэнш, функцияларын карастыру;
- сактандыру принциптерш карастыру.
С урактардын мазмуны :
Сактандыру Tycimri; каз1рп когамдагы оныц каж еттш п, мэш,
функциялары, принциптерь Сактандырудын экономикалык табигаты.
Жеке тулгалардын мулйсшс мудделерш коргауды камтамасыз ету
ушш
сактандыруды
пайдаланудыц
объективтщажеттшп.
Сактандыруды каржы жэне несиемен озара байланысы. Сактандыру
катынастарыныц жуйесь
Такырып 2 Сактандырудыц сыныпталуы
Сактандыру сыныпталуыныц кажеттш п.
Сактандыру сыныпталуыныц непзк
Kayin Typi жэне сактандыру o6beicrici бойынша сыныптау.
Т акы р ы п ты н м аксаты мен М1ндеттер1:
- сактандыру сыныпталуыныц кажеттш пн
жэне непзш
аныктау.
- сактандыруды журпзудщ нысандарын жэне эдютерш аныктап
бшу.
Сурактардыц мазмуны:
Сактандыру
сыныпталуыныц
каж еттш п.
Сактандыру
60
сыныпталуыныц непзь КаУ>п Typi жэне сактандьфу объекпй
бойынша сыныптау. КР сактандьфудын сыныптамасы: журпзу
жагдайлары. Элеумепчк сактандыру мен жеке сактандырудьщ жалпы
жэне езгеше белгшерь Сактандыруды журпзудщ нысандары жэне
эд1стер1.
Такьф ы п 3 Тэуекел угы мы жэне оныц экономикалык
зардаптары
Тэуекел: тусннп, функциялары, кайнар кездер1, сыныптамасы.
Тэуекелд! багалау.
Тэуекелд1 баскару непзь
Тэуекел-менеджмент.
Такы ры пты ц м аксаты мен мшдеттерк
- тэуекелдщ мэнш ашу;
-тэуекелдщ топтамасын карастьфу;
- тэуекел-менеджментшщ сипаттамасын беру.
Сурактардыц мазмуны:
Тэуекел: TyciHiri, функциялары, кайнар кездерк сыныптамасы.
Тэуекелд1 багалау. Тэуекелд1 баскару непзь Тэуекел-менеджмент.
Залалды етеу ушш корлар мен резервтердщ курылымынын
экономикалык
кажеттш п.
Сактандьфу
корын
уйымдастыру
нысандары.
Сактандьфу корларыныц мемлекеттж резевтж корларынан
айрыкша epeKminiicrepi. Сактандыру тэуекел-менеджментгшщ непзп
тэсш .
Такы ры п
4
Сактандыру
мэселершщ
заннамалык
регламенттеу
КР сактандьфу зацнамаларыныц курылу жэне даму кезендерк
18.12.00г.КР «Сактандыру кызмет1 туралы» зацыныц непзп
мэселелерк
Ka3ipri нарык жагдайында зацды пайдаланудыц эд1стер1 мен
тэсшдерь
Сактандьфу
кызметтерш
реттейтш
зацнамалык
жэне
нормативтж келюмдер.
Такы ры пты ц м аксаты мен мшдеттер1:
- сактандыру зацнамасына аныктама беру;
- Казакстан Республикасыныц зацнамасын сипаттау;
- сактандьфу
кызметтерш
реттейтш
зацнамалык
жэне
нормативтж кел1с1мдерд1 окып биту.
С урактард ы н м азм ун ы :
КР сактандьфу зацнамаларыныц курылу жэне даму кезендерк
18.12.00г.КР «Сактандыру кызмет! туралы» зацыныц непзп
61
Mscenenepi.
Ka3ipri нарык жагдайында занды пайдаланудын эдистерЁ мен
тэсшдерь Сактандыру кызметтерш реттейтш зацнамалык жэне
нормативгпк кес1мдер.
Сактандыру шарты: TyciHiri, непзп элементтер1, непзп
жагдайлары жэне ерекшел!ктерк
Сактандыру бойынша зац базасын жетшдорудщ непзп
багыттары.
Сактандыру
iciH
мемлекетпк
реттеу.
Сактандыру
компанияларынын кызметш мемлекетпк кадагапау. Сактандыру
кызметтерш тутынушылардыц кукыгын коргау.
Такырып 5 Казакстан Республикасынын
нарыгыныц институционалдык курылымы
сактандыру
Сактандыру нарыгыныц курылымы.
Сактандыру м1ндеттемес1, оньщ мазмуны.
Сактандыру кызмета ерекше тауар ретшде.
Т ак ы ры п ты ц максаты мен М1ндеттер1:
- «сактандыру нарыты» туаш гш е аныктама беру;
- сактандыру нарыгыныц катысушыларына сипаггама беру;
- сактандыру нарыгыныц ж1ктелшш карастыру.
Сурактардын мазмуны:
Сактандыру нарыгыныц курылымы. Сактандыру мш детгемеа,
оныц мазмуны. Сактандыру кызмеп ерекше тауар ретшде.
Сактандыру кызметшщ батасы. Сактандыру кызметшщ багасына эсер
етунн факторлар. Сактандыру брокерлер1 мен агенттер1нщ кызмеп.
Кдзакстанныц Сактандыру нарыгыныц каз1рп жагдайы. КР
Сактандыру нарыгын дамыту проблемалары. КР-да сактандыруды
дамытудыц перспективалары.
Такырып б Актуарлык кызмет
Сактандыру тарифшщ курылу Miaaerrepi жэне мэш.
Тарифпк ставканыц курамы мен курылымы.
Такырыптыц максаты мен мщдеттерк
-сактандыру тарифшщ курылу м1ндетгер1 жэне мэнш
карастыру;
- тарифпк ставканыц курамы мен курылымын зерттеп аныктау
Сурактардын мазмуны:
Сактандыру тарифшщ курылу мшдеттер1 жэне мэш. Тарифпк
ставканыц курамы мен курылымы. Сактандыру статистиканыц
керселаштерь
Сактандыру
жарнасыныц
мэш.
Сактандыру
компаниясыныц кызметщ каржыландыру кез1 ретшдеп сактандыру
сыйакысы
62
Такы рып 7 Ж еке сактандыру
Жеке сактандырудыц пайда болу тарихы (Ежелп Рим, Франция,
Англия).
Экономикалык зерттеудщ объектна репндеп жеке сактандьфу,
оныц сипаттамасы.
0Mipfli
сактандьфу
бойынша
сактандьфу
кызметгерш
уйымдастыру жэне оныц нормативтж - кукыкгык базасы.
Такы рыпты н м аксаты мен мшдетгерк
- езщщк сактандьфуга аныктама беру;
- езшдж сактандьфудыц турлерш карастыру;
- езщщк сактандьфу кезшдеп сактандьфу жагдайларьга
карастьфу.
Сурактардыц мазмуны:
Жеке сактандырудыц пайда болу тарихы (Ежелп Рим, Франция,
Англия). Экономикалык зерттеудщ объекп а ретчидеп жеке
сактандыру, оныц сипаттамасы. 0Mipfli сактандьфу бойынша
сактандьфу кызметгерш уйымдастыру жэне оныц норматив™ кукыкгык базасы.
Жеке сактандырудьщ непзп категориялары: сактандьфу
катынастарыныц субъектшер!, сактандыру тэуекелi, турлерь Узак
Mep3iMfli жеке сактандырудыц турлер!. Жеке сактандьфу бойынша
сактандыру сомаларын телеу жэне аныктау.
Медициналык сактандыру. АК «Династия 0С К » - ныц кызмеп.
Т акы ры п 8 М ул1кп сактандыру
МулЬсп сактандьфудыц экономикалык жэне каржылык
арналымы.
Myniicri сактандьфудыц непзп турлерц тарифтерь
Такы ры пты н м аксаты мен мшдеттерк
- мулЬсп сактандырудыц экономикалык жэне каржьшык
арналымын аныктау;
- мул1кп сактандырудыц непзп турлерш тарифтерш зерттеу.
- кэсшорындардыц
MyniKriK
мудделерш
сактандьфудыц
экономикалык мэнш жэне экономикадагы оныц релш зерггеп б!лу;
- нарыктык катынастар жагдайларында азаматтардыц мулкш
сактандьфудыц кажеттш пн карастыру.
Сурактардыц мазмуны:
Мулйсп сактандырудыц экономикалык жэне каржьшык
арналымы. Мушкп сактандырудыц непзп турлерц тарифтерь Myniicri
сактандьфу бойынша непзп шарттары жэне телемд! уйымдастыру.
Регрессивтпс талап.
Занды жэне жеке тулгалардыц мул1ктерщ сактандырудынц
63
ерекшешп.
Андеррайтинг
страте гиясы.
Сюрвейер.
«Барлык
тэуекелден сактандыру»
Т ак ы р ы п
9
А зам атты к -к у к ы к ты к
жауапкерцш ш гп
сактандыру
«Жалпы сактандыру» саласына жататын жауапкерпшшт
сактандырудыц мэш мен магынасы.
Ж ауапкерпшш т сактандырудын epiicri жэне мш детп непзп
Typjiepi.
Келж куралдары иелершщ АКЖС-ныц сыньшталу белплер!
жэне езгеше ерекшешктерЬ
Т ак ы р ы п ты ц м аксаты мен м щ деггерк
- «жалпы сактандыру» саласына жататын жауапкерцшшгп
сактандырудыц мэш мен магынасына тусшжтеме беру;
- жауапкерпш ш т сактандырудыц алеуметпк-экономикалык
мэнш жэне ерекшелйггерш карастыру;
- жауапкерпш ш т сактандырудыц epiicri жэне мш детп непзп
турлерше аныктама беру;
- келж куралдары иелершщ акжс-ныц сыньшталу oenriaepi жэне
езгеше ерекшелжтерш аныктау;
- автокелж
куралдар
иелершщ
азаматтык-кукыктык
жауапкерпшпгш мш депз сактацдырудьщ ерекшелжтерш зерттеп бшу.
- жолаушылар
алдындагы
тасымалдаушыныц
азаматтыккукыктык жауапкерпшпгш мшдетп сактандырудьщ ерекшелжтерш
зерггеп биту;
Сурактардын мазмуны:
«Жалпы сактандыру» саласына жататын жауапкершийкт1
сактандырудыц мэш мен магынасы.
Жауапкерпшпкп сактандырудьщ epiicri жэне мш детп непзп
турлерь К елж куралдары иелершщ АКЖС-нын сыньшталу безгшер!
жэне езгеше ерекшелжтерь
Шаруашылык жэне кэсшкершк процесшде закым келген
жагдайда жауапкерпшпкп сактандыру.
КР-гы АКЖС дамуыныц перснекгивасы.
Т ак ы р ы п
10
Сактандыруш ы нын
карж ы лы к
тур ак ты л ы к ты л ы гы н жэне т ел ем кабш егташ тн кам там асы з ету
Сактацдырушылылардын каржаларын уйымдастырудыц жалпы
прннциптерь
Сактык коргауда камтамасыз ететщ, акша каражаттарыныц
айналымыныц ерекшелжтерк
Т ак ы р ы п ты ц м аксаты мен мшдеттерЬ
- сактандыру
кызметшщ
алуан
турлершдеп
акша
64
каражаттарынын козгалысын зерттеу;
- сактандырушылылардьщ каржаларын уйымдастырудыц жалпы
принциптерш аныктау;
- сактык коргауда камтамасыз ететщ, акша каражаттарынын
айналымынын ерекшел!ктерш аныктау.
Сурактардыц мазмуны:
Сактандырушылылардьщ каржаларын уйымдастырудын жалпы
принциптерь
Сактык
коргауда
камтамасыз
ететщ,
акша
каражаттарынын айнальшыныц ерекшел1ктер1. Сактандыру корын
калыптастыру. Сактандьфу резервтершщ турлер! жэне оларды
калыптастыру.
Сактандьфу уйымдарыньщ каржылык турактьшыгы камтамасыз
ету
шарттары.
Активтер
жэне
кабылданган
сактандыру
мшдеттемелершщ нормативт!к ара катынасы.
Сактандырушылрдын
телем
кабшеттийгш
проблемасы.
Сактандыру уйымдарыньщ ннвестнциялык кызмет!.
Сактандырушыларыньщ каржылык жагдайын багалау.
Сактандьфу операцияларынын салык салу ерекшел1ктерь
Такырып
11
К^йта
сактандыру
— сактандыру
компанияларынын каржылык турактылыгыныц курамдас б е л т
Ортак сактандьфу жэне кайта сакутандьфудын M3Hi жэне
теоретикалык непздерк
Кайта сактандьфу операцияларынын каржылык турактылыгьш
ныгайту aflici ретшде.
Такырыптыц максаты мен мшдеттерп
- кайта сактандырудьщ экономикалык мэнш, функцияларын
зерттеп бшу;
- кайта сактандьфудыц турлерш карастыру;
- ортак сактандьфу жэне кайта сакутандырудыц мэш жэне
теоретикалык непздерш о к ь т бшу;
- кайта сактандыру операцияларынын каржылык турактылыгын
ныгайту 9flici ретшде аныктау.
Сурактардын мазмуны:
Ортак сактандыру жэне кайта сакутандырудыц мэш жэне
теоретикалык непздерь
Кайта сактандьфу операцияларынын каржылык турактылыгын
ныгайту 9flici ретшде.
Активп жэне пассивт1 кайта сактандыру. Кайта сактандыруга
тэуекелд1 копиру 9flici бойынша кайта сактандыру операциялары.
Кайта сактандыру шарты - пропорционалды жэне пропорционалды
емес.
65
Кайта сактандыру облсындагы непзп терминдер.
4
«Каржы» мамандыгыныц студенттерше арналган оздш
жумыстарына дайындалу тапсырмалары
1-такырып.
Сактандырудын
экономикалык
мэш
Сактандыруда
колданатын непзп
терминдармен глоссариДш
курастыру.
Сактандыруды каржы жэне несиемен езара байланысы.
2-тыкырып. Сактандырудын сыныпталуы
Элеуметпк сактандыру мен жеке сактандырудьщ жалпы жэне
езгеше белплерь
3-такырып. Тэуекел угъшы жэне оныц экономикалык
зардаптары.
Сактандыру корларыныц
айрыкша ерекшипктерь
4-такырып.
регламенттеу
мемлекетпк
Сактандыру
резевтж
мэселелершщ
корларынан
зацнамалык
Сактандыру компанияларыныц кызметш мемлекетпк кадагалау.
5-такырып. КР сактандыру нарыгыныц институционалдык
курылымы
Казакстанныц Сактандыру нарыгыныц каз1рп жагдайы.
6-такырып. Актуарлык кызмет
Сактандыру сыйакыныц турлерь Сактандыру сыйакыныц телеу
тэрпбь
7-такырып. Жеке сактандыру
Медициналык сактандыру: манызы, КР-Да медициналык
сактандырутэж1рибесш окып бшу.
8-такырып. MyniicriK сактандыру
Андеррайтингтщ стратегияск Сюрвей. Сактандыру «барлык
тэуекелден».
9-такырып.
сактандыру (AIQKC)
Азаматгы-кукыктык
Несиеш
етемеген
жау апкершшiri.
уш*н
карыз
жауапкершийкп
алушыныц
сактандыру
10-такырып.
Сактандырушыныц
каржылык
турактылыгын жэне толем кабшеттйнгш камтамасыз ету
Сактандыру уйымдарыныц каржылык турактылыгы камтамасыз
ету
шарттары.
Активтер
жэне
кабылданган
сактандыру
м1ндеттемелершщ нормативпк ара катынасы.
66
11-такырып.
Кайта
сактандыру
сактандыру
компанияларынын каржылык турактылыгынын курамдас б е л т
A kthbti жэне пассивп кайта сактандыру. Кайта сактандыруга
тэуекедщ Keinipy эд к 1 бойынша кайта сактандыру операциялары.
Кайта сактандыру шарты - пропорционалды жэне пропорционалды
емес.
5 «Каржы» мамандыгынын
бакылауга арналган сурактары
студенттершщ
корытынды
1. Сактандьфу каржы нарыгы дамуыньщ
ажырамас б е л т
репнде. Сактандьфу катьгаастарынын объекплер! мен субъектшерь
2. Сактандьфу тусш ш . Оныц к а ж ет п л т , мэш, кызметтерш
Ka3ipri когамдагы принциптерь
3.
КР
сактандьфудыц
яактемеа.
Салалары,
турлерь
сыныптамасы.
4. Мшдетп элеуметпк сактандыру. Оны журпзу шарттары.
5. Тэуекел: TyciHiri, кызметгер!, кайнар кездер1, ж1ктемесь
6. Тэуекелда баскару теориясы. (тэуекел - менеджментшщ
непзп 9flicrepi) Тэуекелд1 багалау эдютерь
7. Мемлекеттщ резервтж корлар жуйес!ндеп сактандыру коры.
8. КР'Да сактандьфу зацнамасыныц пайда болу кезеццерШ оныц
дамуы.
9. Сактандьфу кел1с1м шарты: TyciHiri, Heri3ri элементтер^
epeKmefliicrepi мен пайда болу шарттары.
10. КР-ныц
сактандыру нарыгы: Ka3ipri жагдайы, Heri3ri
мэселелер^ КР*да сактандьфу нарыгын дамыту жолдары.
11. КР сактандьфу нарыгыныц институционалдык курылымы.
12. Сактандьфу компанияларынын кызметш уйымдастьфу.
13. Сактандьфу тарифтершщ туз1лу1, оныц мзш жэне Heri3ri
мшдетп. Тарифпк мелшерлердщ курамы мен курылымы.
14.
Сактандьфу
сыйакысы
сактандыру
компанияларын
каржыландьфудыц кайнар кездер1 репнде.
15. КР сактандьфу телемдерше кешлдж беру корын курудыц
кажеттшгь
16. Жеке сактандьфу экономикалык зерттеулердщ o6beicrici
репнде. Оныц иактемесь
17. Медициналык сактандыру.
18. Рейганы сактандырудын T y ciH iri. Рентаны сактандырудьщ
шарттарындагы вариантгары - жылдам аннуитет, eMip бакилык
аннуитет, мерз1м1 узартылган аннуитет, уакытша аннуитет.
67
19. Зейнетакыны сактандыру жеке сактандыру Typi.
Зейнетакыны сактандырудыц непзп кеякям шарттарыньщ тузшу!,
зейнетакы Manniepi жэне оны телеуге эсер ететш жагдайлар.
20. Зейнетакыны сактандырудыц вариантгары: отбасылык
сактандыру, вс in отыратын рента, вш р бакилыкка кешлдемелж рента,
полистщ редукциясы, полистщ редукциясын кайта калпына K&rrripy.
21. Мулисп сактандырудыц экономикалык жэне каржылык
белгшерь
22. «Жалпы сактандыру» саласына юретш жауапкершшкп
сактандырудыц мэш мен магынасы.
23. Жауапкерпшпкп сактандырудыц мш детп жэне epiicri
турлерк н епзп ерекшелйстер1 мен жжтелшу белплерь
24. Транспорт куралдары иелершщ азам атты к- к^кыктык
жауапкершшгш сактандыру
25. Шаруашылык жэне кэсшкерлж кызметтерде орын апган
жагдайларга байланысты жауапкершшЬсп сактандыру.
26. Несиеш телемегеш ушш карыз алушынын жауапкершшгш
сактандыру.
27. Кэсшкерлис тэуекелдерда сактандыру.
28. Биржалык жэне валюталык тэуекелдерда сактандыру.
Биржалык жэне валюталык тэуекелдерда сактандыруда хеджирлеудщ
алатын орны.
29. Сактандыру корын куру. Сактандыру резервтершщ rypnepi
жэне оларды калыптастыру кагидалары.
30. Сактандыру уйымдарыныц каржылык турактылыгын
камтамасыз ету шарттары.
31. Сактандыру уйымдарыныц инвестициялык кызметь
32. Сактандырушыныц каржылык жагдайын багалау.
33. Кайта сактандыру мен сактандырудыц теориялык непздер1
мен мэш.
34. Кайта сактандыру сактандыру операцияларыныц каржылык
турактылыгын ныгайтудыц эдга ретшде.
35. Кайта сактандырудагы тэуекелда беру эдаа бойынша кайта
сактандыру операциялары.
36. Пропорционалды жэне пропорционалды емес кайта
сактандыру KeniciM шарттары
37. Кайта сактандырушылыктыц
пул кызмеп: мэш жэне
магынасы.
68
Эдебиеттер
1. Закон Республики Казахстан от 18 декабря 2000 г. № 126-11
«О страховой деятельности» с изменениям и дополнениями 2010 г.
2. Гражданский кодекс Республики Казахстан: особенная часть:
комментарии / отв. ред. Сулейменов М.К., Басин Ю.Г. - 2-е, испр. и
доп. - Алматы : Жеты жаргы, 2007. - 832 с.
3. Балабанов И.Т., Балабанов А.И. Страхование. - СПб.: Питер, 2008. - 256с.
4. Гвозденко А.А. Страхование: учебник /А.А. Гвозденко. - М.:
Проспект, 2008. - 462 с.
5. Ермасов С.В. Страхование : учебное пособие для студ. Вузов по
специальности «Финансы», «Бухгалтерский учет, анализ и аудит» /
С.В. Ермасов, Н.Б. Ермасов. - М.: ЮНИТИ, 2009. - 462 с.
6. Маренков Н.Л. Страховое дело: учебно-методическое пособие для
студентов экономического факультета/ Н.Л. Маренков, Н.Н.
Косаренко. - М.: Национальный институт бизнеса: Ростов-на-Дону:
Феникс, 2007. - 604 с.
7. Страхование [Видеозапись] —1 вк.
8. Страхование: принципы и практика/ сост. Д. Бланд: пер. изд. - М.:
Финансы и статистика, 2007. - 416 с.
9. Теория и практика страхования: учебное пособие/ Под ред. К.Е.
Турбиной. - М.: Анкил, 2007. - 704 с.
10. Филин С.А. Страхование инвестиционных рисков: учебное
пособие для студентов по специальности «Национальная экономика»/
С.А. Филин. - М.: Благовест, 2008. —216 с.
11. Волгин Н.А. Японский опыт решения экономических и социально­
трудовых проблем. —М.: Экономика, 2008.- 255с.
12. Ефимов С.Л. Организация управления страховой компанией - М.:
Российский юридический издательский дом, 2009г.
13. Интернеттегп сайт: www. аир. ги
14. Катасонов В.Ю., Морозов Д.С. Проектное финансирование:
организация, управление риском, страхование. —М.: Анкил, 2008. - 272 с.
15. Общая теория финансов - учебник / Под ред. проф Дробозиной
Л.А. -М .: ЮНИТИ, 2009 г.
16. Финансы: учебник для экономических специальностей / Под ред.
Ильясова К.К., Мельникова В.Д. - Алматы: Каржы-Каражат, 2009 г.
17. www.cfa.org
18. www.fma.org
19. web.worldbank.org
20. www.cfainstitute.org
21. www.damodaran.com
69
Мазмуны
1
2
3
4
5
Kipicne.................................................................................. ......................
«Каржы» мамандыгынын студенттерше арналган «Сактандыру»
пэш бойынша окыту багдарламасы (Syllabus)..................................
Дэр1стер конспект!.................................................................................
«Каржы» мамандыгынын студенттерше арналган сабакгарга
дайындалу тапсырмалары.........................................................................
«Каржы»
мамандыгынын студенттерше
арналган езд1к
жумыстарына дайындалу тапсырмалары......................................
«Каржы» мамандыгынын студенттершщ корытынды бакылауга
арналган сурактары............................................................................
Эдебнеттер....................................................................................................
70
3
16
60
66
67
69
Н.М. Закриянова, А.Н. Ксембаева
С А К ТА Н Д Ы Р У
0 ку-эд1стемел1к кешеш
Техникалык редактор Д.Н. Айтжанова
Жауапты хатшы Т.А. Ротарь
Басуга 11.04.2012ж.
0p in Typi Times
niuiiM 29,7 x 42 %. Офсетпк кагаз
Шартты баспа табагы 3,3 Таралымы 300 дана
Тапсырыс № 1823
«КЕРЕКУ» Бас пасы
С.Торайгыров атындагы
Павлодар мемлекетпк университет!
140008, Павлодар к., Ломов к., 64
БЕК1ТЕМ1Н___
С. Topaft#tjp^ едач^агы
■ Ш Н В Ш Ш Ш Л
;ЭСЕ<Ш&Р
Курастырушылар: Закриянова Н. М., Ксембаева А. Н.
Каржы кафедрасы
Сактандыру
пэшнен каржы мамандыгынын студенттерше арналган
оку-эдостемелш кешеш
Кафедра мэжиййнде беютивд 20?# ж . «,# $> 0 3
C yt
Кафедра Menrepyinici
№ У'С хаттама
Н. С. Кафтункина
Кдржы-экономикалык факультетшщ оку-эдкггеметк кенесшде макулданган
20 'J ж. « j6 »
______ № <Р хаттама
ОЭК терайымы_____ А. Б. Тем1ргалиева
КЕЛ1С1ЛД1
и
КЭФ деканы
Аудармага жауапты
п
Т. Я . Эрназаров 2012 ж. « JC » об
________Н. М. Закриянова
Нормабакылаушы
БСМмБжСЖБ_____ Г. С. Баяхметова 2012 ж. « 3^»
МАКУЛДАНДЫ
ОЭБ бастыгы
/иЬ
03
А. А. Варакута 2012 ж. «_#>>__££______
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
2 030 Кб
Теги
khurast, 2101, zakriyanova, saktandiru, ksembaeva
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа