close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

2605 kh.x. rakhimjanov madenietter men tilderdin ulttikh ayirmashilikhtarinin audarmadagi orni kh.x. rakhimjanov k.m. abisheva

код для вставкиСкачать
ISSN 1811-1823
FblAblMH ЖУРН
.?*!%
• -fi •
С ТОРАЙГЫРОВ АТЫНДАГЫ
П а в л о д а р m e m a e k e t t ik
'9№-(В*
ФНАОАОГНЛЛЫКСЕРНа
ПМУ ХАБАРШЫСЫ
ВЕСТНИК ПГУ
ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ СЕРИЯ
СОДЕРЖАНИЕ
К.М. Абишева
Перевод как текстовая деятельность............................................................. 9
К.М. Абишева, О . Рахимжанов
' Личность переводчика как билингвальная личность и посредник
в межъязыковой коммуникации.................................................................. 15
\JM.H. Баратова, Я./f. Жусупов
Бытовые и обрядовые песни, сохраненные
в рукописях Машхура Жусипа......................................................................20
С.Т. Бейсембаева
Семантика умолчания в немецкой фразеологии.......................................... 26
С.Т. Есжанова, Ш , А. Какжанова, Т.С. И ломов а
Особенности обучения перевода технических терминов
с английского на русский язык.................................................................... 32
v i X Жумабекова
Сопоставительные характеристики высказываний
с семантикой предостережения, предупреждения в сопоставительном
аспекте (на материале казахского и немецкого языков)..................................37
s/H.K. Жусупову М .Н . Баратова
Казахские предания и рассказы, сохраншные в рукописях Машхура Жусипа.....42
А. Ф. Зейпулипа
Культура речи при профессиональной подготовки магистрантов.................. 46
А.Н. Имапбаева
Концепт «ж илищ е» в русской картине мира
(результаты ассоциативного эксперимента).............................................. ,..53
Д.Е. Капапова
Антонимические корреляции
в лексико-семантическом поле нан/хлеб/Brot.............................................. 61
А.Д. Мамедова
Соотношение фразеологизмов со словами
и свободными словосочетаниями в турецком и русском языках................ 7 1
К.Х. Рахимжанов, К.М . Абишева
Место в переводе национально-специфических
особенностей культур и языков......................................................................77
V К.Х. Рахимжанов
О переводе как межкультурной коммуникации..........................................83
Н.Б. Сакенова
Первые международные библиографические организации........................ 87
Ж. Г. С арбалаев
Правдивость жизни Машхура Жусупа......................................................... 92
Вестник ПГУЫвЗ, 2011
у/ М Л. Уайханова
исследований с точки зрения
Типы сопоставительных
их методической ориентации.................... .
М. Т. IПакт ом
..................
104
Производное слово в когнитивном аспекте...................
¥ Д е р и "т ы Т р 'к с к о г о происхождения ^ н о а я - н и с т р а т и . н о *
^
сферы в древнерусском языке.......................................
Хулои^от^еииыс драматические природы . к а м с к и х р а с с к а ® ............... 4 7
Ыт******
Наши авторы............
Привила для авторов
••****---•
.......... 127
ЭО Ж 8Г233
МЭДЕНИЕТТЕР МЕН Т1ЛДЕРД1Ц УЛТТЬЩ
АЙЫРМАШЫЛЬЩТАРЫНЫЦ АУДАРМАДАРЫ ОРНЫ
/(.X. Рацымжанов
С. Торайаыров атындагы Павлодар мемлекеттм университет/
К.М . Э б/шее а
«Туран - Астана» университетi
Кез келген аударма калай жасалса да, тиадк тулга-аудармашы Mynieei
болып табылатын когам медениетшщ ерекшел1ктер1нен туындайтын кандай
да 6ip ауыткушылыктыч кездес>а мумюн. Осыган байланысты медениеттердщ
улттык айырыкшылыгына жене медениеттер компоненттершщ улттык
формасы мен улттык колорит! бар тшге кызыгушылык арта туседь Bip
тшден екшгш тшге аударуга мумюн болмау проблемасы коршаган ортаньщ
ер турл! элеуметтАК-тарихи жене табигат-климат жагдайында, халыктардьщ
TipuimK ету удер1сшде, адамдардын кызметшщ мацызы мен максаты туралы
жинакталган туешктерщде, болмысыныц, !ргел1 кундылыктарыньщ мешнде
KepiHBTiH халыктыд табигат пен елеумет акикатын ерекше тус1нушщ нетижеЫ
болып табылатын элементтершде, категорияларында, компоненттершде,
iniKi формасында, айтылу тэеш я д е ерекшел! ктер! бар медениеттер мен
тшдердщ айырмашылыгы мен Т1келей байланысты. Эр турл! экологиялык,
табигат-климат жагдайларында б е л г ш 6ip шаруашылык кызметшщ
тур1мен айналысу удерюшде т у р л ш е eMip салтын устанатын этностар
коршаган акикатты ездерх калыптастырган сол ортада т1ршипк етуге, ©Mip
суру мешш лайык дуниетанымы аркылы турл!ше кабылдайды. Адамдар
eMip cypeTiH табиги-гоографиялык жене елеумerri к-тарихи орта эр турл1
болгандыктан, ер килы табиги-географиялык елеуметпк ландшафттарда,
шаруашылык кызметтщ ер тур1мен айналысатын адамдардын ментальды
78
,
Вестник ПГУ №3 2011
кызметшщ натижее! — модели пайымдары да ар турда болады. Олардын
улттык формасы бар. МадшиегзНк э л е м ш п е р ш щ ултты к формасына
тур л 1 бейнелерде шагылган халыктын ой-ш ю рлерж щ жуйесш жаткызуга
болады. Осы жуйе халыктардын тарихынын, к у н д елж п турмысынын,
наным-сешмдершщ, адет-гурыптарынын, дагдыларыныц, талгамдарынын
ерекшелштер1мен шарттанган. Сондыктан, баска тш де K e p i r n c тапкан
улттык форманын epeкшeлiктepiн табу-аудармашыныц алдында турган
ец киын маселелери-пн oipi.
Халыктьщ откеш, турмысы, тарихы, иен! унатып, н ет унатпайтыны.
азше тан ассоциациялар жуйеЫ ултты к формада айнадагыдай керш in
турады. Аударма кезшде улттык форма бастапкы тщш бетен грамматикал ык
н ор м алар га беш м деум ен ем ес, х а лы к ты н у л т т ы к жане а леу м ет т 1к
айырмашылыгынын мэшне бойлаумен, улттардын психикалык 6|рЛ1ГШЩ
тщде к,алай айтылатынын иланымды етш ашып карсетумен жетюзшедь
Улттыц психикалык курылымы алдеб1р улыска, ултка тан ерекшелштершщ
жиынтыгын, улттын колоритте K a p i H i c тапкан алуандылырын балд^редь
Улттык колоритте сырткы нышандар мен улттык тьлмен байланысты
йрвй айырмашылык бар. Сырткы нышандар — халыктын улттык-тарихи
емфшщ, мадениепнщ, мшезшщ, адет-гурпынын, сезш!нщ, казкарасыньщ
KapimcTepi мен ырымдары. Im Ki айырмашылык улттык тьлмен байланысты.
Tin катынас куралы гана емес. Онда халыктын болмы сы мен ойынын
айырыкшылыгы, бую л тарихы, сондай-ак елдщ тарихы i3 калдырган.
Ултты к тшдещ imKi айырыкшылыгы ек! категориясында байкалады.
Оныц 6ipiHmi категориясына ултты к ем!р тасий, болмы сы м ш тыгыз
байланысты топонимдерд1, ономастиканы, реалияларды, туыскандык
катынасты биццретш сездерд1, улттык раамдердц улттык турд 1, кылыктарды
бейнелейтш саздерд1 жаткызуга болады. Еюнш1 категориясына Т1л д 1к
курылымныц ерекшел1пмен байланысты улттык колориттын компоненттерш
жаткызуга болады. Олар: идиомдар, макал-мателдер, вульгаризмдер,
жаргонизмдер, диалектизмдер, одагайлар, тен^лер, эпятеттер» [ 1, 24]
Ултты н е р е к ш е л т туралы TyciHiK беретш мадениет нышандарына
мы надай улттык-айырмашылык компоненттер1 жатады:
Д астурлер (немесе ма д ш и еттщ туракты элементтерц сол сиякты
адет-гурыптар (мадениеттщ соционормативпк саласында дастур сиякты
саналатындар) мен расемдер, ригуалдар (со л когамда устем дж етупн
норм ативен талаптар жуйесше ырыксыз (саналы турде ем ес) косылу
функциясын аткаратындар); 2) Дасгурлермен тыгыз байланысты турмыстык
мадениет, оныц хал ык мадениет1мен тыгыз байланысы бар соныц салдарынан
жш дэстурлг-турмыстык мадениет деп аталады; 3) KYHдeлiктi мшез-кулык
(кейб1р мадениет в ю л д е р ш щ катынас нормасынын сол социумында
кабылданган адеттерц к,ылыктары), сондай-ак соган байланысты кейб*р
ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ СЕРИЯ
79
иии№М(Ш1овшдсяш?ю9С811(юстш105шшвю№ш«ю9;табдшд[1гоовшовшоотаоаивйЕВб
лингвомэдени кауымдастык мушелер1 колданатын мимикальщ жене
пантомимикальщ (кинетикалык) кодтар; 4) Б е л г ш 6ip мэдшиет еюлдершщ
корщаган органы кабылдау айырьщшылыгын керсететш «елемшц улттык
cypenepi», ойлау ерекшел1ктер1; 5) Белпл16ip этностьщ медениет дестурлерш
танытатын керкем эдебиет (Текст как явление культуры, 1989).
Ралымдар медениеттщ осы компоненттершен баска медениеттщ
улттык айырмашылыгын туеi нуге кшт бола алатын медшиеттщ TipeK
сездерш белш карастырады, ce6e6i олар б е л г ш 6ip тш иелершщ ойлау
жуйесш танытып, калыптастырады. Сондыктан А.Д. Шмелев медениет
концепт 1с 1н мацызды категория ретш де тусшд1ре келш, былай деп
жазады: «О сы козкарастарга (Гумбольдты ц, Сеиирдщ, Уорфтыц) сай
Т1Л жэне ойлау т е с ш т щ 6ip-6ipiMeH тыгыз байланысы байкалады: 6ip
жагынан, тшде осы т!л иегерлер! ушш мацызды медениеттщ устанымдары
бейнеленедц ею вдп жагынан, тдод! игеру барысында, ягни созщершц
магынасын мецгеру кезшде тш дщ nerepi накты елемд1 туган тш н д е
бейнеленген кезкарастарга сай туешедц ce6e6i тивдк белгшерде осы
медениеттщ екшдершщ кезкарастарына сай кундылыктар, менталдык
бейнелер керш к беред1. Сондыктан да концепт ретшде реамделген сездер
6ip жагынан тш иегерлершщ тесиин бейнелесе, екшпп жагынан менталдык
бейнелерш тшде суреттейдЬк
1990 жылдардан бастап «елем cypeTi» мен «медениет категориялары»
угымдары «концепт» пен «концептосфера» сиякты баска терминдермен
ыгыстырыла бастады. Анна Вежбицкаяньщ «Понимание культур через
посредство ключевых с л о в » едбеп жарыкка шыккан сод медениеттану
мен лингвомэдениеттануда осы угымдар танылды, онда автор медениетп
концептер Ti36eci ретшде карастыру керек екенш атап керсете/ц, соныц
ш ш д е Вежбицкая, 6ip жагынан, барлык тшдерге ортак семантикалык
ембебаптарды, eKiHnii жагынан медени-айырыкша угымдарды беледь
Содгылары накты медениет кещетшнде жатады, олар шет жерде «жумыс
иггемейда» - езге медениет десгур1не сейкеспейдь А . Вежбицкаяньщ ойынша,
«аш у», «куаныш», «кайгы » концеггплер1 ер турл1 титдерде пайдаланбайтын
ы
г
®
«дем ге» ие. Осы семантикалык айырмашылыктар
тшдж суретшщ жалпы кезкарастык устанымы жатыр» [2].
Лингвомедениеттануда «концепт» угымы «медениет категориясы»
угымыныд синоним! peTiнде карастырылады, ce6e6i, концепт медениет
категориясы т е р 1зд! влемн1ц ментальд1 с у р е т ш щ 6ipflir-i ретш де
зерттелкнедь Концепт узак мерз1мд! жадында сол угыммен байланысты
барлык белгш* мeлiмeттep мен факт!лерд! «суыртпакталатып» елдеб!р
медениеттщ ассоциациялык кеч1ст1пнея етш зедь Ю .С. Степанов та
концептке «кед медени угы м », «адамныд басындагы медениет шогыры»,д ейд i . Медениетт! Ю.С. Степанов конщвптшердгц жиынтыгы, олардыд
80
Вестник ПГУ N93, 2011
байланыстарыньщ шогыры деп тусш дф ед!, сондыктан да галым концепт!
ч/
медш иеттщ адамныц менталдык элем ш деп н еп зп торы деп санаиды.
Концепттер мэдшиеттш т!рек с©здер1 ретшде этносты элем туралы
мэдени-улттык тус1шгш бейнелейдк Олар санада ментальды мэн ретшде
к©ршед1, алайда тш де аты бар жэне б е лгш ! 6ip тш дщ куралдарьшъщ
кемепмен эксплицияланады. Кептеген концептер эмбебапты, мысалы
«кайырылымдылык», «е ц б е к », «у а к ы т», «к е щ с т ж », «б а к ы т», «тагды р»,
«сулулы к » жэне баска концепттер баска мадениеттерде непзп категориялары
ретшде упшрасады. Осы концепттердщ айырмашылыгы, Ш
н Щ
сол
этноска тэн элем туралы тусгшктерщ кундылык багдарларын, этностьщ
дуниетаным кондыргыларын, ерекше apxeтиптepдi адамньщ ш ш з кулкын
коршаган элемд1 TyciHyiH калыптастыратын этностык ужым психикасыныц
саналы жэне санадан тыс элементтершщ жиынтыгын керсетушде осыныц
6opi санамызда мэдениеттщ туракты принциш ретшде байкалатын мэдениет
константтары болып табылатын ментальды курылымдар т у р в д е сакталады.
Екшшщен, коптеген мэдениеттерде бар эмбебап концепттерден озге тек сол
мэдениеттщ шецбершде калыптасып, оныц кундылыктык принциптерш
танытатын айырыкшалары да бар. Ушшниден, концепттердщ экспликациялык
тэсшдер1 мен ассоциациялык epicTepi эркилы жэне турш халыктардьщ тшдис
элем суретшде барабар емес. Тертшпйден, турл! мэдениеттердщ концепттер!
ерекше мэдени магынага ие. В.Р. Козловский мэдени мэнд! ой айкындылыгы
деп бшедк «мэдени мэн мэдениетпк жалпылыкты бейнелеумен коса элемнщ
компоненттерш щ затты к-м агы налы к жэне б е л п л ш ж -с и м в о л и к а л ы к
мэдени жалпылылыгын лон е табигилыгын, элемд1 мецгерумен байланысты
адамдардын тэж1рибесш бейнелейд!, О лар мэдени элем нщ жан-жакты
угынган, туащиршген шынайылыгы. Солар аркыл ы ©Mip ymiH мэщц элемге
деген кезкарастарды, устанымдарды бейнелеуге болады » [3,91].
Концептердеп мэдени магына катысты жэне абсолю тп болуы мумкщ,
Концептке катысты мэдени магына баска мэдениеттермен кездесу мен
ди алог кезш де танылады, ал концептщ а б с о л ю т п магынасы б е л г ш
эк о ло ги я лы к куы ста жэне ш аруаш ы лы к к ы з м е гп ц арнайы тур1мен
айналысканда сол этносты ц кунды лы к конды ргы лары , ©Mip салты
аркылы Kepimc бередь С ол магына кубылыс туралы тус1шк пен тэж1рибе
жинактау нетюкесшде, 6 ip угымга сигызылатын б е л г щ ©Mip магынасы
ретш де элдеб1р мэдениет ©кшдер|нщ iurreft тусшу1мен аныкталады.
0м1рл1к магына мэдени магынаныц Typi ретшде халыкка, руга тэн жогары
кундылыктарды бш у непзшде танылып, адамныц баска адамдармен жэне
элеммен 6 ipiryi, ш м соларга уксатуы, адамгерш ш к магынасына ие болуы
мумкш. К^огамда элеуметтену уд ер ш н д е адам бойына Ыщрген ©М1рлис
магына адамныц ©зш баскалармен тец сезшугне, ауыртпалыкты кетеру1не,
жакын-жуыктарымен ылтипатты болуы на к©мектеседь
ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ СЕРИЯ
81
Ом 1рл 1к магына адамга когамныц бeлгiлi 6 ip нормаларын сактаганда
жугады. Бул нормалар, модели кундылыктары-б1рге ewip суру пришдаитерш
(вдет-гурып, Mi нез кулык пен сана) болы п табылады. Н ормативен
кундылыктарда, мшез-кулык онегелерш де, архиптер де, концепт1н
м0дши-ментальд1к ядросында орналаскан. Адам объективт1 акикатты ез
санасында айнадагыдай жаркыратпаганмен, осы элемдй оркашан белгш 6 ip
кундылыктар тургысынан сез4нед1. Цундылык акикат дуниесшщ 6ipiHUii
формасындай KepiHin, санага адамныц кундылыктык катынасы аркылы
юредь Модени магына адамньщ объектиflri влем дунисанс кундылыктык
катынасын, соган каты насты кундылыктык багдарын, багасын бициредь
Концепттер езшщ модели менталдык курамалары-мэдени магынасында
ментальдык T y c i n i K туршде кундылык приициптерiн, кондыргыларды,
кундылыктык багдарларды, заттыц мош туралы тусЬпкт!, нормативтш
кондыргыларды, талаптарды айту мумкшджтерщ м1нез-кулык улплерш
камтиды. Концеггпн мэдени-ментальдык компонент^ енетш осы менталдык
тус!шктердщ 6opi op турл1 бейнелеп жене бейнелемей айту куралдарыныц
комепмен турл 1 тшдерге эксплициялануы мумюн. Эмбебапты концепттерде
модениет категорияларынын жиынтыгы - концептосфералардагы менталдык
курылымньщ уксастыгына карамастан ортурл 1 Т1ЛД1К елем суреттершде, ор
турл! номинатив^к жене бейнелж TyciHiK бар. Мысалы «уакыт» концеш!
коптеген тшдерде ембебапты, объектива олемнщ айырыкша курылымдануы
мен оньщ концептуалдануынын нотижеа ретшде KepiieTiH медени-тивдк
айырыкшылыкка ие. Меселен, казактарда «уакы т» категориясы катысты
табигатпен жене олеуметпк ом1рмен 6ipirin кеткен шаруашылык кызметпея
байланысты ерекше этностык дуниетаным калыптаскан. Казактар уакытты
сезтммен кабылдайды. Онысы непзп Koei6i—мал шарушылыгынан туган.
М. Орынбековтщ с©31мен айтканда, «протоказактардын болмыстык
реалияларына жакындыпл, кабылданатын теш бакыланатын кубылыстарга
ceзiмдiк жакындылыпл, осы болмыста взш-вз1 батыл устауы —осынын 6epi
де уакытты туешуде Kopimc берд!» [4,12].
Мифологияльщ уацыт аркылы мифологиялык уакыт жайлы баяндайтын
уакига uieicrepi, накты уакигалар елшенетш уакыт. Экологияльщуъ^ътт белгш
6ip маусымдарга байланысты жумыстар бойынша аныкталады (коктеу,
кузеу, жайлау, кыстау). Экологиялык уакыт бойынша тоулжтер де «уакыт
белектер1не б©лiш дi» ( «тац », «соске», «акшам», «ымырт», «сам батарда»
жене т.б). Генеалогиялык уакыт уакытты рулык хроника непзшде есепт^ге
мумкшдж беред1, мысалы: «Божейдщ асынан бес жыл бурын туган», «Бул
арцидау Сагыниыц асы беричгенде бол<*он» сойлемдерд! уакыттыц ом1ршде
есте калатын уакигалардыч басталатыныц корсетедь Эдетте уакыт ece6i
эй гш астардан басталган. Жаедайлъщуак,ыт мал куп Mi ж ясене баскаларына
байланысты елдеб*р шаруаны аткаруга, журттыц накты KOci6iMeH
Вестник ПГУ №3, 2011
82
-------------- ------ Л И Г Щ Ш Я Ш Щ Ш , ....... « т и и и п и и и
айналысуына кететщ мерз1м елшем!мен баиланыстырылады; мысалы: «оие
сауым уакыт», «ат шалдырым уакыт», «козы жамыраган кез», «кои коралаган
мезгш», «шай кайнатым уакыт», «е т nicipiM уакыт» т.б.. Орыстыц тшдш
елем ш ц
тшдщ суретшде уакыттыц eni концептуалдык магынасы бар.
Циклдт ущыт кайталанушылыкты, циклдшигп бмдаредг, мысалы мезгш
(кузя, жазгы, кеюпелш, ЩысщыШ Желшк ущыт кайтып оралмайтынды,
агымдылыкты бшд1редк «У ш л о то время, когда мы были неразлучны» «Ж убымыз жазылмайтын кез кайтып оралмайды».
Эр тYpлi халыктардыц медениеттер1 эр медениетке тэн медениет
сценарийлер!, нормалары мен стереотиптер1 жагынан барабар емес.
Медениет сценарийлер1 когамныц мушелершщ м1нез-сипатын суреттеуге
тагайындал маган, олардьщ максаты сол м1нез-кылыкты реттейтш нормаларды
ецдеуге багытталган. С ол улгшермеи, едеттермен адамдар саналы, санасыз
угымда таныскан. О лар осы тшдтк ужым уш ш эталон, фрейм ретшде
калыптасады» Г5, 164-1651.
^ :?
в31НД1К айырыкшылыгын керсететш компоненттер!
дестурлер, едет - гурьштар, турмыстык медениет, кунделпеп М1шз
стереотиптер1, тшдас елем cyperi, медени дестурлерш бейшлейтп
медениет кана емес, елдеб1р медени сценарийлергц актуалдеад руге бай
концепттер - медениеттщ TipeK еездер! екешн де керем1з, №8 нобайды
0ДЕБИЕТТЕР
1. Файзуллаева Р. Национальный колорит и художественный перевод.
-Таш кент: Ф А Н , 1979.
2. Вежбицкая А . Понимание культур через посредство ключевых слов.
—М.: Языки славянской культуры, 2007.
3. Козловский В.П. Культурный смысл: генезис и функции. — Киев:
Наукова думка, 1990.
4. Орынбеков М. Предфилософия казахов. - Алматы: 0лке, 1994.
5. Вежбицкая А. Сопоставление культур через посредство лексики и
прагматики. - М.: Языки славянской культуры, 2001.
Резюме
Поиск национальных особенностей, отраженных в другом языке,
относится к одним из сложных задач, стоящих перед переводчиком .
Resume
A search fo r national peculiarities reflected in another language and
applies to one o f the challenges facing a translator.
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
589 Кб
Теги
men, abisheva, ulttikh, rakhimjanov, 2605, orni, tilderdin, ayirmashilikhtarinin, audarmadagi, madenietter
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа