close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

2727 e. jumataeva t.b jusipbek aymauitov shigarmalarindagi pedagogikalikh muralar e. jumataeva a.j. anesova

код для вставкиСкачать
p i W i W M aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaa
■■■■■■■ш ввававввваввввввввавв
[в а в в а в а в а а в а а в а а в а в а в в а а
If M m w i ■ ■ в м в в м м а
ISSN 1811-1831
||
ш л т ш esiiiisiiiKiifti^яяк
тлштттмтт ни«а■
—■
■
■
■
в
|
ШШ
■■
■ ипм вн
«гае»
тшттш
щшшшш
a v a is
шшшш»
1§£31ШШ
ГЫЛЫМН ЖУРН
S f1 0 0 IR III
(. ТОРАНГЫРОВ АТЫНЛАГЫ
Павлодар мемаекетик
УНИВЕРСИТЕТ!
3'2011
ПМУ ХАБАРШЫСЫ
ВЕСТНИК ПГУ
4
Вестник ПГУ № 3, 2011
СОДЕРЖАНИЕ
\jC.E. Булекбаева, Г.Б. Таженова
О совершенствовании управления педагогической деятельностью
учителей общеобразовательной школы...............................................................6
\ jC.A. Гпазырин, Н.С. Гпазырина
Метод проектов как форма самостоятельной работы студентов
с преподавателем.................................................................................................
У Р.К. Ержанова, Ж. К. Шерияздан
Инклюзивное образование как фактор гуманизации общества.................... 16
В.А. Жекибаева
_
Анализ этапов развития новых информационных технологий..................... 20
Е. Жуматаева, М.М. Сейфуллина
Проблемы в детской литературе в процессе этнокультурных знаний.........26
\/Е . Жуматаева, А.Ж. Анесова
Вклад Ж. Аймауытова в педагогическую науку...............................................
Е. Жуматаева, А.Ж. Анесова
Педагогическое наследие в творчестве Ж. Аймауытова................................ 40
Ж.Ж. Капенова
V Приципы презентации языкового материала в условиях вузовского
образования............................................................................................................
Д.К. Каскина
Воспитание личности безопасного типа как повышение уровня
безопасности существования человека............................................................. 50
И.В. Коровайко
Организация сетевого общения в дистанционном обучении.........................56
У С.К. Ксембаева, Г.М. Жабагина
Содержание социальной работы с женщинами, испытавшими насилие.... 60
\yM.M. Сейфуллина
Формирование этнокультурных знаний у подростков посредством
казахской детской литературы............................................................................. 66
у Б.У. Серикбаева, С.Е. Булекбаева
Среднее образование: китайский и казахстанский опыт развития............... 74
М.Н. Шаяхметова
Результаты практико-экспериментальной работы по формированию
этнической толерантности будущих педагогов.................................................81
Наши авторы.............
Правила для авторов
89
90
Вест ник ПГУ № 3, 2011
40
0 О Ж 37 (574)
ЖУС1ПБЕК АЙМА УЫТОВ ШЫГА РМАЛА РЫНДАЕЫ
ПЕДАГОГИКАЛЫЦ МУРАЛ АР
Е. Жуматаева, А.Ж. Анесова
С. Торайеыров атындазы Павлодар мемлекеттЫ университет/ '
ЖуслпбекАймауытов психология шмш дшнщ гылыми вепздерпЕ суйае огырып,
тэц жан, рух байланыстарьш астарлы менш кузырепмш жешзе алды, оньщтаэриялык
мацызьшайкындап берщ. Мунымен6ipre психология тмшщтюриялыкжагы мш 6ipre
таяарибелжте сигагы бар екшш зерцежгш Тэяарибелж психологияньщ алгашкы екш
деп XVII гасырдагы агылшынньщ тэларибешш философы Локкты атап елеен. Еюнпл
орынга ХЛТП гасырдагы Шотландия галымы Юм деп тапкан Локк та, Юм да жанды
6ip психологияньщ субсганциясы деп танымагац ею зергг^шшщ екф де «мш» деп
журген затым, не нэрсе екш деп, еаме-ез1м ушлт, терендесем, кашан болса да «мш»
дегш 6ip бупн нерсав таба алмаймыз деп багамдаган Бундай тушщц корьпындысьш
жылылыкгьщ, жарыкгьщ жаксы кору, жек керудщ, мешрлзнудщ, кайгы шегудщ жэш
тагы баска сеямдердщ туйоп, тез козгалып туреггын турга кубылысгардьщ шумагы
тургысьщда кабыддаган Бул тужырымдарды дамьпушы ретщде Ж. Аймауьпов Канг
деп есепгегш Канггьщ эерггеу енбегщдеп ш п т ей «Жан - зат емес, рук, амалсыз
субстанция дсупп психологияньщ барлык дэжвдера жалган» - деп тужырым жасаган
[1,67]. Ж Аймауьпов жансыз психология бар дейгшдер санатына XIX гасыр шмгс
даныпшаны Лантан жаткызады. Ж. Аймауьпов тэяарибепвл психология екщдерш
куптап еггырган сиякгы болганымщ Арисшгельдщ адамда ттрплт'к егупп жан бар
дегшш жангыргьш ойлаушы акылы бар дегшше эжептву1р кещл бедщ. Сойтш,
Арисггогельдщ жанды шлнара белуге де токгальш етеда. Оны мынадай тузипмде
усынады:
- есетш кабшет;
- сезетш кабшет;
- пайымдайтын кабшет.
Суретке салсак, онда мынадай модель шыгады:
Жан
есетлн кабшет
сезетш кабшет
паиымдайтьш кабШ г
ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ СЕРИЯ
41
1-uii сурет Аристотельдщ жан туралы модель Сол секщщ Аристотельдхц
акылды белу устанымына ерекше мен бередь Оны мынадай лактемеде бередк
белсещи акыл, мартау акыл.
Аристотельдщ акыл туралы модели
Акыл
белсенш
маргау
Жусшбек Аймауытов Аристотель^ кургак даналыкка суйшгш психология
шмшщ екш санаса да, оньщ шмш тольщ усыньш: «Аристотельдщ осы окуынан
10-тасырдьщ аягына дешн «кабшеттер кисыны» делел деу1рлеп келдь Бул
кисын (теория) бсйынша 6ip мшгздес жанныц кеп кубылыстары жанньщ 6ip
Typiii кабшетй»! шыгады деп карайды; меселен, сезу, туйспегеу, ескеру, киялдау,
кещлдшу, калау кабикттерЬ>. Жаны бар деж зергг^шшердщ ар жагында дш
турганы айдан - анык. Олай болса, езшщ символымш ж айтарьш комедиямш
безщщргш Гоголь секщщ Жусшбек Аймауытов мьша секщщ жолдармен езш
артап отыртан: «BipaK (Аристотель шмш талдап болганнан кешн) сол ерте
заманда-ак осындай шатаскан кисындарта карал данышпандар болтан. Сондай
данышпанньщ 6ipi агылшынньщ Локк деген адамы. Твшрибелш психологияны
да сынайды. Жаца психологияда жанды зерттейтш 6ij$e~6ip свз болмау
керек дел, Жусшбек Аймауытов езшщ барлык дурыс устанымьш сол кездеп
тоталитарлык талапка сай ыцгайлап, айтарьш ашык айта алмай, астар созшдх
yFap ма екш соц дегш арман сагымымш кеткеш тек бупнп Тв>елс1з Казакстан
Республикасы кендсппнде белгш больш отыр. Ею турл1 устаным жагаласьш
келш отыратьшьша тагы да 6ip кез жетюзу максатында мьша 6ip узщщш келшрш
еткш жен: «Псикалотия жансыз болу керек. Бутан талас жок. BipaK жотарыда
айтылтан кейб1р пшрлер тым упщары сиякты. Сощы кездеп затшылдыкка
суйшгш лсикалогия мамандары «жан» дегш утымды жогалтумш 6ipre есю
псикалотиялардаты куши сездерщ жогалтамыз деп сйлайды. Жоталтамыз десе
де, ездер! кейб1р сездерщ альш отыр. Месежн, акыд сез1м, кайрат, жад, щгрпат^
ынта, кияд сана, туйсш дегш ыспаттар натыз таза турде болмайды. Олай болу
керек емес дейдь Ал ездер1 туйск, пйшркаис, угым, пайым, зешн, перш, кецщ
cesiM, саналы кайрат дегш сыкылды сездерщ альш отыр. Бутан Караганда, адам
кылытьшдаты ыспаттарды атауга белгш пен тшдерпш кашута болмайтындыты
кер1вдщ. «Псикалотия» дегш сездц жансыз деп, шартпш алсак, баска жан
кубылыстарьш атарлык сездерщ де шартпш колдану керек. Затшыл псикалотия
мамандарьшьщ дерштеп отыртан Джеймс дегш адамы акыд ей, кайрат, сана,
42
Вест ник ПГУ Ns 3, 2011
-ж-яц, киял, сезш, туйсж, иггипат дегш сездердо, угымдарды алып отыр. Ондаи
сипаттар таза куйдс болмаитындыгын Джеймс те аитады. Сондыктан б!з осында
адам кылыгында болатьш турл1 сипаттарды есю атымш де, жана атымен де
алган жepжpiмiз болды.
«Рук» деген сез «жан» меарсщ дё емес, iniKi дене кубылыстары
мэш анде алынды. Ец соцында «Рук» дегея сезд1 «жан» мешсщце алып,
психология ш м щ материалистер айткандай емес, KepiciHnie Tipi затгардыц
кылыгы туралы пен деп усынады. Tipi заттарды eлi заттардан айырым
белгшерш айкындайтын - кимыл. Сейтш, зерттеупи жандардьщ кылыгын
талдау кимылдар шумагын айкындау деп деледегш. Психология ш м ш
Ж.Аймауытов айтуынша адамдармен карым-катынас жасалуда кажетплш
делелденер [ 1,92]. Бупнп когамда Лотер Климберг айтты дегш тужырымды
Ж.Аймауытов баягы заманда усынганы жайлы б р м ^ Ш З ейш пгп. Оньщ
деж п - ep6ip icre 6i3 жлйсгш олай етпей, былай ^ Ш н в д Ш анык бшсек, ез
еш рш зда жаксы бiлiп, eMipiMi3fli ШЩй билеп, дурыс отюзу. Ж.Аймауытов
озшщ йргаде психология пеш eci дурыс адамдардыц кылыгын тексерепш
ж е т н д е ашьщ айтады. Осындай ойларды «туу ce6enrepiHiH 6ip ушын
агылшынньщ кеменгер (гениальный) д э л д т Ньютонньщ ep6ip кубылыс
уакытьщ салдарьгаан озгеред! деп айткан соны тужырымымш упггастырады».
Уакыт салдарьгаан адамныц психологиясынын 03repyiHe б1ркатар баска да
деж дщ дейектемелер берйогеа Жеке адамды когамнан белш алып зертт^те
болмайтыны жайлы ойдын келу1 де осы байламга катысты. Психология
aflici - дамуды тексерудш; б1рден-б1р куралы деген дуниетанымда осы ш мде
басымдыкта айтылган. Тумысында себишк fleyip ата-анасыныц отбасы
ортасын куру к-ержепне карай баланьщ мж з-кулкы калыптасьга, Keft6ip
нышандары одан epi дамытыла туседь Жан тенге ие болса, адам Абай
Кунанбаев тшмен айтсак, кеменгер кемелд1 дэрежеге багытталады.
Ж. Аймауытов рух туралы ез niidpiH ашык айтуын айтканымен, оны
материалиспк идеалогиядан коркьш, одан бас таргып, баска идеалиста пгардеп
галымдардьщ атынан айтып отырады.Бундай тушн жасауьгаа б1здер аса мен
6epMQdMi3 керек. Парасат пайыммен окыган сайын оны едеш айтып отырганы
белгш. Осы ойымызды деж лд^ ушш мына 6ip жолдарга кещл аударып еткш
жок: «Психология жузшде «жан», «тен», б1рли4н жактаушы кеп галымдар бул
niidpiH e3flepi тузу деп санайды» [1,95 ]. Бупнп ш м бсйьгаша тым ертеп, тым
сандырак екеш керш тур. Осындай сйьгаа деждщ агылшын философы Лонтан
iздeйдi. Сейтш, жанньщ ж екшш зергг^ жалдаптык деп есептейш. Бул ойын
шотланды даны шпаны Юм «мен» дегенге ез-ез1ме ущлсем, еш уакытта бутш
нерсе таба алмаймын. Bepi де белшек. Меселш «кабиш», «жаксы керу», «жек
керу», «метрлзту», «кайгы шегу» т.б. «Жаш> дегвдщ деген ипмшг талдау жасаган
. Корыта келгшде Ж.Аймауытов «жан» деген нысан адам баласьшьщ танымьшьщ
шепнен жогары угым екеш не назар аударады. Оны миымен ойлап, оган
ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ СЕРИЯ
43
%тш
кисынды формула сйлап табудыц мумюн емеспгш айтып еткен. Н©тижесшде
кургак даналык психологиясы деп элемдеп барлык данышпандар шмшз
езшщ дуниетанымдык сараптау багаларын бередь XX г. 20 жылдарындагы
пролетариат «Рылымьша» лайьпсгы «нагыз бтм ге суйадгш жансыз психология»
шмш сйлап табады. Бул ойын 19 гасырдьщ соцгы жарымьшда белгш болтан
Лангенщ гылыми устанымен дежлдешц. Соньщ ©зшде уцшп, ой терендшш
бсйлаган адам ш т и ш Ж. Аймауытовтьщ ш айткысы келш турганын ацгару
киьш емес. Курган даналыкка суйенген психологиядан б!ркатар утымдар каз1рп
психологията да тан дегеи тушщц усынып, Ж. Аймауытов «жан куаттары»,
«сана туралы», «жан кубылыстары» жэне т.б угымдардьщ TyciHiKTeMe
6epin етедц. Психология пэшн жан обьектюш зертгемещц дей отырьгп, Tipi
заггардыд ©ла затгардан айыратьш белпа кимылдауы деген тужырым жасайды.
Нетижесшде Ж. Аймауытов психологияньщ 6ipmnii заттардьщ кимылдарын,
олардьщ арасындагы байланыстарын тугел суретт^. Агылпгьгаын кемецгер
физип Ньютонньщ ep6ip кубылыс уакытгьщ салдарынан езгереда деп айткан
тужырымныц Ж. Аймауытов ©зшщ шмше шпз erin алады. Психология uiiMi
адамга катысты куоылыстардыц козгалы стары туралы карастыратынына
Ж. Аймауытов ерекше кецш б©лген. Зертт^ ецбепм1зде 61здер Mira, осы
адамга катысты козгалыстарды калай талданган туралы Ж. Аймауытовтьщ
тужырымдарын шыгаруды басымдьщта устадык. Оньщ тузшм1 темендегшдей
болып келеда
- Затта белгш касиет бар, касиетке карай амал етедц
- Заггы козгалтатын себеп бар десек, ол себеп ©зшщ сипатын танытады;
- Козгалыстар квзге K©pirarm жэне кершбейтш сапада туады;
- Заттардьщ жагымдысын ©згве тарту гамесе е з ш удайы аласгап отыруы;
- 0p6ip себеп амал шыгарады, ce6enci3 амал болмак емес;
- Лажсыздык адамды шепим кабылдауга итерме жасайды;
- Адамныц кандай мшезд1 болуы ©з ерюнде емес, алайда ол ©з1шц KYЛлi
непскпне ыкпал журпзедц
- Адамныц кылыгын бакылау аркылы зерттеу кезделед^
- Жеке адамдарды алмай, к©птщ кылыгында болатын кубылыстарды
карастыра бастасак, ол уакытта «болжау кисыны» (теория вероятности)
математиканыц санау ©дктер1мен жалпыда болатын кубылыстарды
есепт^те ©бден болады. Адам кылыгынын жалпы кубылыстарын зерттейтш
психология математикадан бвтен болуы мумкш емес;
- Б1здщ алдымызда турган моселе - «ел^меттш адамды ашу, твщректеп
дуниемен оныц байланысын табу, жалпы ойга жуггртумен ашу емес,
математика ернепмен ашу»;
- 0зш бшудщ киын екшдшш к©п себептер бар. Б©р1вш бурын 6ip киын
болатын ce6e6i: ©з кылыгын бакылау, как жарылу: ©р адам амал ету керек,
сол кезде ез амалын зерттеп, карастыру керек.
44
Вест ник ПГУ № 3, 2011
Атанган тужырымдарды корытсак, бупнп айтып жургш психология
шмшщ еюлдершщ сй-пшрлгршя байкамаймыз. Сол кездш езшде «болжау
кисынын» айтьш еткш Ж. Аймауытов психология бшмшш зертт^ нысандарын
орны-орнымея талдау аркылы кешнп урпак yniiH емес. Мунымен 6ipre
психология шмшде сырткы т ш н а я repi адамньщ козгалысы аркылы оньщ
миы екшш ажырату оцай екешш де токтасып еткш. «Бет жанньщ айнасы»
дегш хальщ даналыгын ту емш устаган Ж.Аймауьггов бакылау амалдарынын
алгоритмш курып бергш:
- Сыналушыныц ец жш болатын бет козгалыстарын жазыцыз.
I Yндемей отыртан, с1здщ бакылаганыцызды сезбей отырган б1р^д1н
15-20 минуттай басынньщ калай козгалатынын байкацыз.
- Сырьгн сыртка шыгармай отыртан сыналушынын кецип тез кубылып
кеткш кездеп саусагыньщ кимылдарын байкап жазыцыз.
- Bip таныс юашздщ кылыгына оньщ сабакпш наукасы калай рш береда.
- Сьшалушыньщ кылыгына уйлэтэп я жакьш адамы елгаи калай эсер берда?
- Eipusnie шебер адаммен, бхрнеше кенсе кызметпйлершщ кущ цзп
кылыктарын салыстырыцыз.
I Bip балацыз ойнаганда, оньщ ел1ктеппгпк м1нез1 калай байкалады.
Психология ипмшде Ж. Аймауытов эр заттьщ асылын зертт^те жетелгйда.
«Асылы» дегш угым сол заттьщ шыгу тепн зерделу ic-ерекетш бщщретпиш
туонпсгеме бергш Талдайтьш кубылыстыц тек теп мш дамыун катар алуды
устады. Психологгарга мшдетп турде дев курылысын (анатомия), д зе кызмепн
(физиология), жуйке жуйесш (нервная система) бшущ мшдетгейда.
«Психология» пен1н жазып отырган Ж. Аймауытов тагы 6ip ерен
ушкырлыгы езшщ гылыми тужырымына МэжЬур Жусш ш м ш упггастырды.
Оныц дэлвл1 мына 6ip жолдар: «Кепейулы Жусш дегш Kici айтушы еда: 6uiiMi
кеп, пайдасы жок адам - мал шшейтш сормш тец, бйнмш icKe жараткан,
кепке тараткан адам - жан-жагына суат келмш тец». Бул ой niKip буп н п
XXI гасырда eMip cypin отырган адамдарга да жай емес. Алган 6miMi мш
гылымы езшщ eMipiH бакытгы, кутты куруы ymiH тшмда колдана бшсе, сол
адам мына киындыгы мол заманда айырыкша утыска жетер1 сезс1з. «Дана
акыл», «сара акыл» дегш угымдар да психология ш м ш терец бойлаган
тулгаларга тэн дер едйс.
Коыта келгшде, Ж.Аймауьггов психология нысанын зерттей келш,
психолог б1ркатар терминдердщ казакша баламаларын тапкан. Мэселен:
козгалысьш бакылау, кылыгы, сырткы туртю (стильде), Tipi заттардыц куаты
(энергия), ез амалын айдап шыгу (активность), Tipi заттыц козгыпггыгы
(возбудимость), m iM ip ^ in rriri (раздражимость), уыз (белок), уыздыц
туздыгында журш езшщ э>елп куралган белшектер1не тарап бытырайды.
Оны уиш (ион) деида, иилтер (клетка), жаибаракат (пассивно), бутактары
бар 6ip шштер (нейрон), ш к т е с т т (связь), талдар, бездердщ шырындары
ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ СЕРИЯ
45
ш яш ж т ш ш ш ш ш еш ж ш ш ж ат т т ш ш ьш т т т т ш т ш т ш т ж т вя
(секреция), тобы (группа), бытыраган TyiHnieKTepi (гангли), жад (память),
перцепциясы (туйсиггейдо), сокыр еезш (инстинкт) жэне т.б.
Ж. Аймауытов адамньщ жануарлардан ерекшелМн де зерттеген.
Адамньщ жануарлардан б1рдай-61р ерекш елтн зерттсупп былай талдайды:
1. Адамньщ миы жануарлардан элдекайда кеп.
2. Мидьщ кабыгындагы козгаушы TeTiicrepi б!ржше кгндшсе бадпведь
3. Жан куйщде адамда сапалы 1с-эрекеттщ басымдыгы.
Агалган адамга тан касиетгердщ дамуы - оньщ сацылау мушелгрие тиселей
багынысты больш кеяад деген концепция Ж. Аймауытовтыц психологиясыньщ
ец мадызды тусы. Сейтш, мидьш 6ip бшодод «сезеда», екшпл 6eniMi «байымдайды»,
упшпш 6aJiiMi «уйгарады». Ми кызметш талдаган окымысты «зерде», «ерж» дейгш
кызметгер улкен мидьщ кызметше байлаулы деген корытынды жасайды.
0ДЕБИЕТТЕР
1. Аймауытов Ж. Шыгармалары. - Алматы: Жазушы, 1989. - 345 б.
2. Жарыкбаев К-, Калиев С. Казак тэл1м-тэрбиесь - Алматы: Санат,
1995.-348 б.
3. К^алиев С. Казак этнопедагогикасыныц теориялык неиздер мен
тарихы. - Алматы: Рауан, 1998. - 126 б.
4. Этнопсихология. - Алматы: Казак университет!, 1998. - 131 б.
Резюме
В данной статье авторы раскрывают педагогическое наследие
в творчестве Ж. Аймауытова.
Resume
In this article authors describe the pedagogical legacy in the work
o f J. Aimauytov.
m
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
555 Кб
Теги
shigarmalarindagi, muralar, aymauitov, jumataeva, 2727, pedagogikalikh, anesova, jusipbek
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа