close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

2799 omarov m. m respublika ekonomikasi jane bukharalikh akhparat khuraldari

код для вставкиСкачать
б 7 6 (5 К )_
А31 Г'г'.
тгш т%н
Қазақстан Республикасы Білім жәнеғы лы м министрлігі
1і С. Торайш ров атындағы Павлодәр мемлекетпкуниөерситеті
Министерствообразования и науки Республики Казахстан
•■Павлодарскиіі государственный университет им. С. Торайгырова
Белгілі журналист,
қоғам қайраткері
Лязиза Серғазинаның
100 жыл толуына арналған
“Аймақтық баспасөз:
бүгін және ертең”
атты халықаралық
ғылыми-практикалық
конференция
МАТЕРИАЛДАРЫ
МАТЕРИАЛЫ
международной
научно-практической
конференции
"Региональная пресса:
сегодня и завтра”,
посвященной 100-летию
известного журналиста,
общественного деятеля
Лязизы Сергазиной
Павлодар 2008
РЕСПУБЛИКА ЭКОНОМИКАСЫ ЖӘНЕ БҰҚАРАЛЫҚ
АҚПАРАТ ҚҰРАЛДАРЫ
М М. Омаров
э.г.к., С .Т орай гы ров аты н д ягы Ш вл о л ар м сн .ғк сгг ік >инвсрсиготі
Казак даиасында мерзімді басылымиың пайда болуы мш дамуы
XIX жүзжылдықгың 70-жылдарынын соңы мсн 80-жылларынын
басына жатады. Н е г г ш т Қазакстаннын Ресейге косылуынан кейінгі
казақ қоғамыньщ қогамдьж жөне ә.кумепік- ->коно.микалық ө.міріндеп
түбегейлі өзгерістермен тыгыз байланысты.
Қазақстан қосылуға дейін гіатриалхалдык-феэдалдық негіздегі жәнг көшпенді шаруашылыкпен айналысатын елдімекаідер
сипатындағы ел болды- Ал капиталистік даму жолына түскен Ресей
болса, шаруашылық ж ө і е сауда-саттық қарым-қатынасі арды одан әрі
дамьпудың косымша мүмюңтіктерш іздсуіе белсснді түрде кіріскш еді.
Қазақ мерзімді бапасөзі тарихын зерттсушілердщ бірі Қ.Н.оекхожин
атап керсеткащей, шаруашылық және модашет жағынан нгғүрлым
жақсы дамыған Ресей үланғайыр, шикізат қоры бай аумақты езішң
қарамағына таргу арқьшы көипен кейін қалған аймақтың мәдеяи
деңгейін едәуір көтеруге, казак халқыныі і демократиялық мәдеяиеі ш
дамытуға мүмкшдік бере отырып, Қазақсганды езппң кагіиталистік
дамуының шылауына айналдырды. 'Гура < с і , і кезде алғашкы казақ бас-
120
па кітаіггары, алғликы казак і ачспсрі жарык көрс бастайды. Шоқан
Уо.іиханов, Абай Құнапбасв, Ыбпрай Алгынсарин сыщіы корісю і
агартушы-галымдар, Әлихан Ьоксйхапов, А хм сг Байгүрсынов,
Мүхамеджаа Сералии ж аіс такы баска коітіегаі алкашкы ііубш писіср,
газеттермаі журнатдар;іынредакторлары белсасп когамдык, гылыми,
әдеби-публипистикалык кызметке аратасаты деп Қ.Н.Бекхожин өз
пікіріп нактылай түседі.
Қазақ ж оіе орыс 'плдеріпдеп алгашқы мсрзімді басылымдарсөзсіз
сол ксзде биііік жүргізгш саясатка сай когамдық сипатта болды. Ресей
әкімшгліптңсаяси ж әж экономикалык мүдделгрі ж гізіня қазақ даласы
арқылы басқа Орта Азия елдеріш шыгү арқылы сауда-саттыкты дамытуды көздеді: «Торгошія наша в Среднгй Ачии, - отмечалось на страницах газеты в 1880 году, - вполгс акімвная, чего і б л ь з я сказать о нашей
торгов.:е с другими странами, и пригом в Азию мы вывозиаи готовые
изде.гия, получая их сырье, тогда как в Европе згго делается наоборот. По
совокуішоста зтих уловий сркдісазиатская ю р овля доставляет России
большие вьп оды, чем тор оаія с друі ими странами».
Газеттерде даланын сауда-саттық қарым-қатьшастарын дамыту жоншдегі публикациялармаі қатар түргъшықты халықтыц жанжакты тұрмыс-тіршілігі туралы матсриалдар жарияланып түрды. Бұл
- Қазақстан журпалистикасы пайда болган кездаг бастап қалыпгасқан
үрдіс. Газеттерде сауда-ақша қарым-катынасыньщ тууы, Ресейдаі көипп
келгш шаруалардың қоныстануы, квспгпк өндірспңжаңа саіапарыныл
дамуы, теміржол құрылысының басталуы, қазақшрдың отырықшылық
шаруашьиыққа көшуітуралы матераилдаркеңіішжарияланғаныерекше
назар аударады. «Туркесіанские ведомости» газепнзң мысалында зерггтчуіт С.Нұрбеков Түркістан аймаіъінда әскери, саяси ж әж сииуметіікэкономика;іық үрдістердің дамуымаі қатар газептң жанрлық оріеісп.ип
айтарлықгай өскшін дә.Елдейді. «На первых порах в период станов-іяия
издания, строго контрол ирумоі о админисірицией, печатались в основном
исторические очерки, заметки р>сских пуіешественников, посвящашые
изучашю края. Однако к концу 70-х годов XIX века заметно ожю снш е
газетных полос». Газет мазмүнындаіы мұңтай өзгерістер ғалым-геэграфтар, зтнографтар ж о г е тағы басқалардың белпсп жержрге дегаі ғылыми
қызығушылығының аріуымаі т ү с ш д і р і і Е Д І . Қогамда орьш алып жаткан
езгерістер суреттемелік бел.хірисгикаііы ыіыстырып шығарды. Оның
орнына оқиғаларды талдау, жацалықгар қызықты етш беру арқылы
долелдерді ашуға үмтьиіан журіа:шсгика келді. Сонымщ газеггердін гсгізгі мазмұньш, алгашқы арнайы басььгымдарды шығару үмтьпыстарын
анықгау кезеңі туды.
121
Э.И. Иванчикова мсн С.С. Лкашеваның «Дорево.поционная периодическая печать Казахстана» атты библиографиялық корсеткшльЕ
сойкес 1917 жылға деиш Қазақстан аумағында тақырыпшасында
«Окономикалық» сөзі пркслгсн (Орынбор, Омбы, Ташкентті қоса
алканда) орыс тьлнде 27 газет пен журна_т жарық корген. «Қогамдыкәдеби ж оів экономикалык газет» секілді ұзын тақырыпшасы барбұл
газеттертаза экономикатық басылымдар бо.імаған. Алайда, газеттер
М(Я журналдарды «экономикалық» деп белі ыс>дін озі Қазақстаңда
мұндай басылымдардың XIX жұзжылдықтыц соңында-ақ шыға
бастағанын айғақтайды. Осы кезде арнайы газеттер мен журналдар,
негізииі ауыл шаруашылығы құрылымдары құрылтаЙБіылық еткен
апталықіар да жарық көрген. Әсіреее, Санкт-Петербург жәіе Мәскө/
ютапханачарында, мұраі аггарында Қазақганның рсволюцияға дейінп
мерзімді басылымдарының аздаған даналары сақталған.
Библиографиялық басылымдардағы анықіамалар осы газеттер
маі журналдар жайында то.іЫК мағлүмат бере алмайды. Дееек те,
осы басылымдардыц атауларынан-ак оларда жарияланган ақпараггар
сипаты жөнінде сол кездеп жалпы экономикалық ж оіс қоғамдықолсумсітік жағдай қалыптастырған ахуалды елестетуге мүмкіндік
береді. Мәселен, 1914 жылы жарық кергоі «Кустанайское степное
хозяйство» газетшде «обществашо-экономическая и сельскохозяйствеяная» деген белгісі болған. Бұл - Қостанай ауылшаруашылық
қоғамынынорганы. Ақмола ж ә іс Семей облыстық ведомстволарына
«ерекше қосымша» реі шде 1904-1905 жылдары Омбыда қазақ жоғс
орыс ттлдерінде жарық коргаі «Сельскохозяйствашый листок» і азетт
осыған ұқсас басылым болған. Мұрагаттық коздерде корсетілгаідей,
«ңелью листка были:
- выясініис и изучагие условий местной сельскохозяйственной
жизни;
- рекомоадании лучших приемов ведатия хозяйства;
- ознаком-юіие с правшельствашыми мероприятиями в области сельскохозяйствогной деятельности сельхозобществ, примаЕние
сельскохозяйствшных ишересов иссх категорий паселигия сіепных
областей: крестьяп, переселащев, казаков и киргиз (казахов)».
Қүжаттардан корш отырі анымыздай, «ознакомлагие с правительствашыми мероприятиями деп аіалған таза акпаратгық мщдет «выясНЕНие и изучагис >словий» - зерп о/, іалдау ж әіе «рекомоідации лучших
приемов» - танымдық-қодданбалы дегаі міндепердаі ке Иін тұр. Біргіндеп ақі іаритіық, галдау жоі с танымтык салада тожірибе жинақгзган соң,
алғашкы казақ басььчымдарының редакциялық белсаіді мүшеіЕрі бүкіл
122
ресігубликалык журналистика тарихьшың іргетасыиа айналган жске
газеттер маі исурналлар шығарды. Бүкіл Түркістан аймакы моі Солтуспк
Қатақстан бойынша алғашқы гачстчерліи іийгіа болуынан басьиымдардьің
кең етек жаюына дейінп кстең ү.пчык басі іасо-ддщ пайаа батуы ма і дамуы
тарихында аз іергтел іт аспеісп болып габылады. XX жүтжылдыкіын
басынан 1917 жылға дейш Қазақстанда жүчге жуык газет паі журнал
жарық коріп, жабьшып, түракты ж оіс үэілістсрмен шығарьиды. Ресей
оқу орындарында кемел би ім алган, халык арасынан піыгып, өч күшімш
орыс-қазақ сауаттььіыплн меңі ергел қазақ зиялыларынын көзі ашык
өкілдері, қарапайым қабі"Етп адам;іар публицистикалық, редакторлық
жәгс баспа ісіж кеңімл таргылды. Бүл сала, кәсіп ж әіс басқа мүдцелерге
байланысты мамандандырылған үлтгық баспасозді дамытуға іегіз
болды. Верный қаласында 1910-1913 жьыдары «Семиреченские областные ведомости» басылымьшьш «Семиречаіский сельскохозяйственный листою> атгы тегш қосымшасы шығып түрды. Журналда «ауыл
шаруашылығының әрпүрлі (облыста бар) саіалары бсйынша жетекіш
мақалалар, жаңа дақылдарды өсіру бойынша тәжірибелер нәтижесі,
шаруашылықгы жүргізу әдістері ж әіс тагы басқалар жазылган».
Қүж аттар көрсеткендей, ө зг ер іст ер д ің тереңдеуіне, жаңа
экономикалық қатынастарға көшуге бай.іанысты мүндай басылымдар
көбейе гүсксн. XIX гасырдың оо ңында па і ша үкімеп жүрпзген түбегейлі
өзгерістердщ ықпалыман жәге ең алдымен ауыл шаруашылығында,
қазақ қоғамында әл^метпк және ондірістік катынастар қалыптасты.
Экономика ғылымдарыньщдокторы, профессор Д.Қабдиевтщ зергпулерііЕ сәйкес, қоғам рулық идюлопгядан, патриатхалдыкгы жақгаудан
арылмаған, сонымен бірге жаңа қатынастар тудырған идеялардың
ықпалы арга түскен. Ьүл патриалхалдық-феэдалдық қатынастардың
әмірлік етуікн жәге патшаның отарлау саясатының әсерпсн туьшдаған
қазақтардың мал шаруашылыгы қүлдырап гүрған кезең болды. Мал
шаруашылықтарыныц жаппай күйзелісі басталды. Шаруашылыкты
ж үргізудің көшпелі тірліктен тыс жана жолдары қажет болды.
Д.Қабдиев дамушы ондірістік күштер маг патриалхалдық-фюдалдық
өндірістік қатынастардың тар ш енберш ің қақтығысуы негізінде
аграрлық қатынастардың шнеленіскенін баса айтады. Алайда, накты
осы қақгығыс прогрессивті экономикалық идеялардың пайда болуы
мш дамуына өзіндік ықпал егуіиі нүктеге айналды. Көрнекті қазақ
ағаргушылары Қазақстан аумағында шығарылған мерзімді басылымдар маңына топтасып, орын алып жатқан оқиғаларға байланысты
әргүрлі, көбіге қарама-қайшы гіікіржрін бьшірді.
121
Қачақ журналистикасы .арихы аіаы .і ж.іркым парақгирдыц бірі
- «Лйқап» журналь' мсм «Қ л ақ » гачеп аріісыплаты қазак халқының
кншпелі тірліктеп отырықміылыкка кшпуі ж кн ін дегі айтысы.
Ксцсс ж ә іс қайта құру кс іс-циі.- лейіш і одебие-і бү:і басылымдарды
идсялык жатыпап қарама- қарч:ы топтарға, ятни айкаптыкпар гачсі
шығарушыларды прогрессивпк-демократиялық публицистер ж эи 1
буржуачиялық үлтшылдардеп сюгс болді. Ьүрын беймо.пм болыи келгея коптегаі гүстармаі танысуға мүмкіндік бергеіі тоу.мсі і Қатақстан
кезекіпде осы пуЬ іицисгикаіык, дүішегапым;и.іқжәіі; омірлік қарамақайшылыкты жанжакты сурепсугс жол аіпқапжацаақтаңдақбеттер
мш айғақтар ашылды.
ПІаруашылыктыц жаца формаларып л п і у тарихи гүрғыдан
алғаңда с е зс п мацьгады. Ііірак жаца озгерістерге кошу кеііпдс сріксһ
паңца болғап моселг,гЕрді берудіц жана жолдарым іабу кажет болды.
кі басылым да е з кочкарасыігың сіэпмді дойектерш орі.лцы келтіре отырып, косіби, білікті жоп; откір айгыс жүрпзді. Қазактар;а.ің
көшпелі ем ір сүруіпе ю м еіщ егщ ей д ә й е к іе р келтіргсп «Қазақ»
газетінің үстанымы ерекше сынға алыпды:
1. Қазақстанның табиғи жагдайы копіиелі мал піаруашылыгына
тиімді жоге епнш ы ікке, яғни огырықшылык ем ір сал гы үппн де
тиімсіз.
2. Қазақгар - талайдан бері і көшнснділер, олар көшпелі мал
шаруашылығын жақсы біледі, ал керісінше егіншілікті білмейд і. Сондықтан олар езд ер і ж ете бі ю і ін шарауышылык түрімен
айналысқаны ж о а
3.Ж ерге орналасгыру кезінде жеротырыкшы коныстанушылық
норма бойынша (жан басына 15 десятина) емес ал кешпенділік нормасы бойынша (30 десягина) бөлш уі гиіс. Нәгижесінде қазактарға
көбірек жер бөлінеді және орыс шаруалары-коныстанушылар аз
қоныеганады. Бүрынғы қарым-қатыпаетыц сақталуын камтамасыз
ету үплн кәишенді норма үсынылды».
Профессор Д. Қабдиев «Развитие экономической мыели в Казахстанг» (XIX ғасырдын соңы - X X ғаеырдың басы) атты монографиясында «Айқап» журналында нөмір сайын жер, оның коғам өмірш деп
рөлі мач маңызы, оны тиімді пайдалану жолдары жәге қазақ халқына
бею плуі туралы макалалар басылғанын аіагі өткаг Сонымаі қатар
«жер - ана, ал мал оның баласы» екеңдіп баса айтылған макала
экстенсивті көшпелі шаруашылықта жерді пайдаланудың сипатын
көрсетеді. Көічпелі шаруашьшык дагдарысы жәіе казақ халкынын
бірігуі гүргындардың жер үлесінің кысқаруына байланысты болды:
124
«Авторы понимали воэросшуюроль земли вследствие развития земледелия в крае и роста капиталисі ических э.лмеіғгов, а также сушность
аірарного кризиса, охватившего Ріхч'ию, лопытки правительства
решигь его путем переселсния кр< ть/и из цеиіра на окраины. Ряд авторовжурнала расширение колонизации вполіе обоснованно связали
с развитием капитачизма н стрЛгі ельством железных дорог».
Осьиайша, ішруаларлы қонысгандыру ж ә і е турғьиыкты халыкты
отырықшылық тіртікке бейічіелгш кор>ніс тапкан агарлық Рссей тарапьшан корссігтгаі кысым №П шідс объектингі турде ка.тыптасқан үршстер
Қазақстан мерзімді басылымында зконо.мика іақырыбының ламуыньщ
тарихи алғышаріына, қазақтарлыа ум>п сүру тәсщдерінің озгеруіж
себеп болды. Сонымен қсса осы кезае оқығлн адамдар тобыньщ саяси,
экономикатык жәіе қоғамді.іқ козқариі^сарьш алгашкы гаэеттер мен журналдарда публищктикалык туі.іпдғ.! рет„ие жеткіэе атуы да мзңьтаы рал
атқарды. Ауыл шаруашылыгы саласы, қазакгың далалы аймағыңда тауарақша карым-қатынасыныңтууы маі қаті>ігтшсуы, кәеіпшшіктщпайда болуы
м әсетврііе юөбірек мән бергиі Атғашқы іатдаушылар қоғамдағы барлық
өзгфісіерді алдымен қазақтар түрмысының жақаіруыма; атардың сауат
ашуға тартылып, кедейлікпен кпаңдықбүгауыпанбосауымшбайланыстырды. Осы дәйектердщ бартығы Қазакстанні.щ мерзімді басылымдарыңцағы
экономика тақырыбыныц ачкишуы (чісы.!ым.іармаі қатар паңда болып,
алдышъі қагарты мөселіх-рдщ бірие аИнэлганы жонцще қорытыңды
шығаруға мүмкщдікбереді.
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
230 Кб
Теги
khuraldari, 2799, omarov, bukharalikh, ekonomika, jane, akhparat, respublika
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа