close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

3614 isimbekov j. m. madieva k. m ontustik batis altaydin khan sorgish masalarinin diptera culicidae tur khurami

код для вставкиСкачать
ІПІМІУ шШіршіыкшу
НБО
С. Торайғыров атындағы Павлодар мөмлөкөттік
унивөрситөтінің ғылыми журналы
Научный журнал Павлодарского государствөнного
унивөрситөта им. С. Торайгырова
1 9 9 7 ж ылы қуры лган
Основан в 1997 г.
ПМУ
ХЯБАРШ ЫСЫ
ВЕСТНИК
ПГУ
ХИМИЯ - БИОЛОГИЯЛЫҚ СЕРИЯ
^ 2 0 0 7
4
Весггишк ПГУМяЗ, 2007
У.А. Жұмабаев
Мия тамырының фитопрепараттарының қорғасынды ацетатпен
уытганған еге/күйрыктардың эритроциттеріж ә с е р і......................................102
Ж.М. Исимбеков, Қ.М. Мадиева
Оңтүстік-Батыс Алтайдың қос қанаггы қан сорғыш қүмытыларының
(сііріега, сегаіоройопісіае) эколого-фаунистикалық ш олуы...........................107
Ж.М. Исимбеков, Қ.М. Мадиева
Оңтүстік -Батыс Алтайдың қан сорғыш масаларының (сііріега, сиіісісіае)
түр қүрамы................................................................................................................. 114
Ж.М. Исимбеков, Ю.В. Рейхерт, Ф.С. Насыров
Шыбындардың (сііріега, сус1оітһарһа),бас өсінділерінің жүйелік
маңызы бар морфометрикалық көрсеткіштері................................................. 119
А.Ш. Қанбетов
Су жануарларының қан тамырларының қабыршақтары мш үлпасы.........125
Л.А. Қызметова
Оңтүстік - Шығыс Қазақстанның бүршақ түқымдас
өсімдіктерінде кездесетін иготусев Ііпк туысыныц түрлері........................130
А.А. Мұханова, С.Ж. Дайырбаева, Ж.М. Мүқатаева, М.К. Жақыпов
Павлодар қаласының 7-15 жастағы қыз балалардың жүрек-тамыр
жүйесінің керсеткіпггері...........................................................................................138
A.М. Нұрмагамбетова, В.П. Малышев
Танталдың бу қысымы, температурасы жәш қайнау жылуы
мэліметерін келісімдф'............................................................................................144
Д.А. Пильцов, С.А. Косачёва, Л.В. Башилова. Л.Н. Иукина,
С.А. Мұқашева, М.А. Кушнерчук
Павлодар қаласының перинатальді орталығында № 335 бүйрығын
еяіруге дейін жәш ендіргенжн кейін ту ылған сәбилердің
натальді жарақатының сараптамасы.................................................................... 150
B.Т. Сторожук, Т.Г. Велитчшко, Л.Б. Мұқашева
Поликлиника жағдайында трофикалық жараны емдф’ кезінде
озонды қолдану тәж рибесі..................................................................................... 156
В.Т. Сторожук, Т.Г. Велитчшко, Л.Б. Мұқашева
Ірінді-сеітгикалық ауруларды кешенді емдсу кезіндегі поликлиналық
ішкі қан тамырлы лазерлік сәулелендіру........................................................... 160
Ж.М. Мұқатаева
Павлодар облысының ауылдық жерінде түратын 7-15 жастағы
үл балалардың денг дамуының сипаты................................................................164
А.А. Талтшов, М.А. Елубай, В.С. Емельянова
Су ертінділеріндегі натрий нитратының оттекпеші тотығуы.......................168
А.А. Талтшов, В.С. Емельянова, М.А. Елубай
Отпелі металдардың азот оксиді мен жиынтықтарының қатысымен
кижтика ж ә ж оттегінің белсшділігінің механизмі.........................................176
Н.Т. Ержанов
Қазақстанды түрақ еткен моңғол шақылдағы экологиясының
ерекшеліктері............................................................................................................. 187
серия Химико-биологическая
5
Г.О. Шск, Л.Ф. Созинова
Солтүстік Қазақстанда абиотикалық және биотикалық стресстеріш
жаздық жұмсақ бидай гөзімділігінщ жолумалық селекцимарың
нәтижелігі.................................................................................................................... 192
А.А. Талтоюв, В.С. Емельянова
Азоттың қышқылды қосындысының протонизациясы жғш тотығу
қабілеттілігі................................................................................................................. 200
Біздің авторлар......................................................................................................... 209
Авторлар үшін е р е ж е ...............................................................................................213
Вестник ПГУ.ХяЗ, 2007
114
8. Шакирзянова М.С. Кросососущие мокрецы Казахстана. -АлмаАта: Изд-во АН КазССР, 1963.-116с.
9. Шакирзянова М.С. Материалы по мокрецам Юго-Западного
Аягая и Зайсанской котловины//Тр. Ин-та зоологии АН КазССР. -АлмаАта, 1958. -Т.8. -С. 205-208.
УДК. 576.895.771
ОҢТҮСТІК БАТЫС АЛТАЙДЫҢ ҚАН СОРҒЫШ
МАСАЛАРЫНЫҢ (ШРТЕКА, СІЛ-ІСЮАЕ) ТҮР ҚҰРАМЫ
Ж.М. Исимбеков, Қ.М. Мадиева
С.
Торайәыроө атындаәы
Павлодар мемлекеттік университ ет і
Шыгыс Қазақстан облысының Қатон -Қарагай ауданыныц марал жайылымдарында Аесіе.ү туысының қан соргыш масаларының 12
турі таралган. Масалардың тур қурамының негізін орманды және
орманды - далалық маса турлері қурайды. Олар - Аесіех/1а\>езсеп$, Ае.
рипсіог т.б. Полициклды эврибионтты маса турлері аз (27,7%). Бул
аймақта ең қалың маса турлері Аегіез гіогхаііх, Ае. пі%гірех, олардан
соң маралдарды қатты мазалайтын маса турлері Ае. іпігисіепч, Ае.
риііиіиа, Ае. прагіи.ч т.б. Масалардың ушуы мамырдың екінші жартысынан тамыздың соңына дейін созылады. Ең қалың мерзімі маусымның аягы мен шілде айлары.
В мараловодческих хозяйствах Катон - Карагайского района
Восточно - Казахстанской области выявлено 12 видов кровососущих
комаров, относящихся к р оду Аесіез. Основной костяк фауны комаров формируют лесные и лесостепные виды (Ае./Іауехсепз, Ае. рипсіог
и др.). В видовом составе удельный вес полициклических эврибионтных видов незначителен (27,7%). Массовые комары Аесіез (іогчаііі, Ае.
пі£гіре$, субдоминируют виды Ае. іпіпніепх, Ае. риііаіих, Ае. гірагіш.
Комары активны со второй половины мая до конца августа. Период
массового лета конец июня и июль месяцы.
Аі іһе тагаі һи.чһип(ігу о/КаІоп - Кага^аусіічігісі о /Е а я КаіакІШап
тощиііо \ресіех ЬеІоп§іп§ Іо %епега Аеііе.ч һауе Ьееп геуеаіесі. Ва.чісаІІу
тохциііо/аипа іч/огтеіі һу/оге.чі апсі/огечі-.чіерре чресіе.ч (Ае /Іа^е.чсеп.ч,
Ае.рипсіог, еіс). ІҮііһіп іһе зресіе.4 сотро.чіііоп [юіусусііс еигуЬіоІіс чресіе.ч
чіагиі іп тіпогіІу(27,7%). Ма.ч.ч то.чі/иііо.ч аге АесІе\ііог.чаІі.ч, Ае. пі^гіре.ч,
Ае. іпігисіеп.ч, Ае. риііаіи.ч, Ае. гірагіи.ч. Моздиііоех кеер асііуе ыііһіп іһе
серия Химико-биологическая
115
аесопсі һаі/о/ М ау апсі егиі о/Аи§изІ. Тһе регіосі о/таза/Іуіп% Ь епсі о /
Міпе ап<1 (һе М у .
1. Кіріспе
М асалар- ресііубликамыздьщ бартық ландпіафтгық - юіиматтық
аймақгарыңда жаппай таралған қос қанатты қансорғыш жәңцікгер. Олар
адам мен жануарлар арасыңда бірқатар қауііггі жұюлалы жөне инвазиялық аурулар қоздыргышггарын тасымалдаушылар болып табылады.
Қазіргі уақытта қос қанатгы қан сорғыш масалар омыртқалылаларда
жүзге тарга вирустар тасымалдайтыны белгілі [ 1,3]Масалардың адам мен жануардардыңтрансмиссивті ауруларының қоздырушыларын тасымалдаушылары ретіндегі рөлін анықтау
үшін ең алдымен, олардың түр қүрамын, экологиясы мен таралу ерекшеліктерін білу қажет [2]. Шығыс Қазақстанның қос қанатты қан
сорғыш масаларын көптеген ғалымдар зерттеді [3]. Қазіргі кезде
Ж. М. Исимбековтың зертгеулері бойышиа, Шығыс Қазақстан облысында 48 түр және түр тармақтары тіркелген, олардың 35 түрі барлық ландшафттық аймақгарда кездеседі. Олардың қауыпты қоздырушыларын - А тобы арбовирустарын, туляремия мен листериозды тасымалдаушылар ретіндегі зиянды мәні дәлелделген [4]. Бірақ бүл аймақтың қос қанатты масаларын зерттеген ғалымдардың енбектеріңде
келтірілген мәліметгер О ң г ү с т ік - батыс Алтайдың Қатон - Қарағай
таулы аймағының марал жайыяымдарыңда таралған масаларының түр
қүрамын толық ашпаған. Сол себепгі біздің зергтеулеріміздің міңдеттеріне Оңтүстік - батыс Алтайдың марал жайылымдарында таралған
масалардыңтүр қүрамын зерттеуді енгіздік. Берілген жұмыстың негізі
ретіңде соңғы жылдары (2004-2006 ж.ж.) Оңгүстік - батыс Алтайдың
марал шаруашылықтары дамыған (Қатон - Қарағай) аймақтарыңда
жүргізілген зерттеулер алыңды.
2. Материал және зерттеу әдістемелері
Зергтеу жүмыстары Шығыс Қазақстан облысының Қатон - Қарағай ауданында орналасқан марал өсірумен айналысатын аса ірі шаруашьшықтардың бірі “Ақсу" акционерлік қоғамының бөлімшелері орналасқан Фыкалка, Верхкатунь елді - мекендерінде, марал қыстамалары, мүйіз кесу станоктары орналасқан Кондрашка, Репный, Кредо
пункттерінде жүргізілді.
“Ақсу” акңионерлік қоғамы ІІІығыс Қазақстан облысыныңҚатон
- Қарағай ауданының солтүстік бөлігінде, ең биік таулы аймағыңда
орналасқан. Маралдар үсталынатын парктер Катунские белки тауы-
116
Вестник ПГУМгЗ, 2007
ның етегінде, теңіз деңгейінен 1500 - 2500 м биікгікте жатыр.«Ақсу»
акционерлік қоғамында бекітілген 40300 га жерде бүгінгі күні 5
бөлімше үйымдастырылған (Белое, Чаловка, Фыкалка, Верх - Катунь,
Язовая). Теңіз деңгейінен абсолютті биік орналасуына байланысты
шаруашылықтерригориясын келесі белдеулерге бөлуге болады: таулы -орманды, орманды -тундралы - шалғыңды.
Террриторияда Белое, Поскуча, Чаловка, Токнуша, 'Гихое, Тополевка Қатын, Бүқтырма өзеңдері бар. Бастаулар мен тау бүлақтарының көптігі кең ауқымды батпақты алаңдарды түзеді. Территорияның гидрологиялық ереюпеліктері мен табиғи - климаттық жағдайы
масалардыңбарлық сатыларының молынан өсіп - өнуіне қолайлы орта
болып табылады.
Қан сорғьпп масалар адамнан, ірі қара малынан, жылқьщан жөне
арнайы аулағышгар қодданып жиналды. Адамнан масаларды қаққыш
жөне эфир сіңірілген мақта салынған химиялық пробиркалармен 7
күнде бір рет 20 миңут мерзімінде жиналды. Жануарлардан масаны
таңертең (8-9 сағат) және кешқүрым (18-20 сағат) 5 күнде бір рет
қаққышпен 10 минут бойы жинадық. 2004-2006 жылдары жиналған
масалар саны 7865 қүрады.
Зерттеу нәтижелері
2004 - 2006 жыддар аралығында Қатон - Қарағай ауданының
“Ақсу” акңионерлік қоғамының марал жайылымдарында Белое, Тихое, Тополевка, Токпуша өзендері бойында теңіз деңгейінен 11001800 м биіктікте жүргізіліп, масалардың 12 түрі табылды.
117
серия Химико-биологическая
Кесте 1.
Қагон - Қарагай ауданынын марал жайылымдарындагы кос канатты
кан сорғыш масалардың гүр курамы мен басымдылык индексі
№
Түряер
Б.И.,
Табига бедцеуяер
таулы- о[»іанды тундрапы -
орманды -
барлыгы %
даыа
маса
Б.И.,
шалгынды
маса
Б.И.,
іпалғынды
маса
Б.И.,
саны
%
саны
%
саны
%
1
Ае. віісіісш
25
1,67
38
1,66
89
2,18
152
1,93
2
Ае. іпігисіеш
Ае. с догеаііз
Ае. півгірез
140
697
9,32
46,4
271
11,8
357
9
0,59
958
11
41,8
0,48
1939
17
8,76
47,6
768
3594
37
9,75
45,7
0,55
9,53
6,06
219
114
9,56
4,97
421
186
35
37
134
783
391
52
79
348
146
9,96
4,96
0,66
1,00
1071
2
4
5
6
7
8
Ае. Яауезсепя
Ае. риДаОдз
Ае. ітрідег
143
91
5
Ае. Іеіюотеіаз
18
0,33
1,19
12
24
0,52
1,05
9
10
11
Ае. рипсіог
Ае. гірагіиз
Ае. V . \'ехаш
82
23
5,46
1,53
74
605
12
10,5
7,32
5,76
2,14
13,4
Ае. саіарһуііа
158
110
132
49
308
154
6,72
Барпығы
1501
100
2290
100
0,42
10,3
4,57
0,86
0,91
3,29
4,46
1,85
237
1,82
14,9
5,82
501
13,6
6,37
4074
100
7865
100
Ескероу:
басым — 8% жөне одан көп;
суб. басым — 2% - ден 8%-ке дейін;
аздаған — 0,5% - тен 2% - ке дейін;
сирек —жалпы санының 0,5%-нен кем;
Б. И. - басымдылық индексі, %.
1 - кестеге көңіл аударсақ, «Катунские белки» тау сілемінің барлық табиғи белдеулеріңде масалар бірдей дерлік таралған. Таулы орманды, тундралы - шалғынды, орманды - шалғынды марал жайылымдарыңда 12 түр кездеседі. Масаның ең қалың жері орманды шалғыңцы белдік. Маса түрлерінің сан қүрамы таудың табиғи ландшафттық белдеулерінде өртүрлі. Оңтүстік батыс Алтайда таралған
масалардың басымдылық иңдексі де өртүрлі болып келеді. Олардың
арасында барлық лаңдшафггық белдеулеріңце ең қалыңы Ае. с сіогзаіік,
басымдылық индексі - 45,6 % қүрайды, одан соңғы доминантты масаларға бореалды, экологиялық иілімділігі өте жоғары полициклды
Ае. V. уехапк (13,6 %), Ае. ііауеясепя (9,96 %) жатса, моноіщклды ерге
көктем масаларынан Ае. іпішсіепв (9,75 %) басым кездесті.
вестник ІІГУ.ҮгЗ, 2007
Марал жайьшымдарында тундралық - арктикалық түрлерде кездеседі. Оларға Ае. ітрі§ег (0,66 %), Лесіек піцгіре8('0,55 %), Ае. віісіісш
(1,93 %) жатады. Бүлар таудың барлық табиғи белдеулерінде сирек
кездесетін маса түрлері. Оьцүстік батыс Алтайдың марал жайылымдарыңда таралған маса түрлері бар. Сібірдің орманды аймақтарыңца,
әсіресе гайгалық қылқан жанырақты орман мен тундрада таралған
түряер. Оңгүстік батыс Алтайда олардың басымдық индексі де Сібір
масаларына үқсас. Ае. саіарһуііа (Б.И. -6,37 %), Ае. рипсіог (Б.И.- 4,48
%), Ае. риііаіия (4,96 %) тайгадағыдай субдоминант масалар тобын
қүрайды. Тауда аз масалартобына моноциклды ерте көктем масалары Ае. Іеисотеіаз (1,0 %), Ае. гірагіия (1,85%) енген.
Сонымен Шығыс Қазақстан облысының Қатон - Қарағай ауданына қарасты марал шаруашылықтарыныңжайылымдарындағы масалардыңтүрқүрамы өзініңқүрылымыбойынша аралас сипатта, бірақ
бореалды (орманды) элементтербасым.
Оңгүстік батыс Алтавдың марал жайылымдары орналасқан таулы - ормаңцы - шалғынды белдеулер жағдайында соналардың үшуы
мамырдың екінші жаргысынан бастап, тамыздың бірінші жартысына
дейін созыпады. Олардың жаппай белсенділік көрсетуі маусымның
екінші жаргысы мен шілде айы бойы байқалады. Масалар негізінен
үй және жабайы жануарларға жабылады да, адамдарды жайылымда
аса қатгы мазаламайды.
3. Қортынды
І.Оңгүстік - батыс Алтайдың (ШҚО, Қатон - Қарағай ауданы)
ормавды - шалғыңды бедцеуінде, марал жайылымдарында Аесіез туысына жататын масалардың 12 түрі таралған. Олардың арасыңда ең басым - қалыңцары: Ае. сіогеаіі» (Б. И. -45,6 %), Ае. V. уехапн (13,6 %), Ае.
Іп1гис3еп8 (9,75%), Ае. Яауевсеш (9,96 %). Субдоминантты масалартобына Ае. саіарһуііа (Б.И. -6,37 %), Ае. рипсіог (Б.И.- 4,48 %), Ае. риііаіих
(4,96 %) енген. Сирек кездесетін масаларға туңцралық -арктикалық Ае.
ітрі§ег (0,66 %), Аесіевпщгірез (0,55 %), Ае. кіісбсих (1,93 %)жатады.
2.Масалар мамырдың соңынан тамыздың бірінші жаргысына
дейін белсенділік көрсетеді. Олардың жаппай үшу мерзімі маусымның екінші жартысынан шілденің аяғына дейін созылады.
ӘДЕБИЕТ
1. Кухарчук А.П. Кровососущие комары (Оіріега, Сиіісісіае) Сибири. -Новосибирск: Наука, 1980.- 232с.
2. Гуцевич А.В., Мончадский А.С., Шгакельберг А. А. Комары семейство Сиіісісіае. Фауна СССР. Насекомые двукрьшые. Том 3,- вып.4.,
серия 100. -Л.: Наука, 1970. - 384с.
ссрия Химико-биологическая
119
3. Дубицкий А.М. Кровососущие комары Казахстана. -Алма-Ата,
1970.-220с.
4. Исимбеков Ж.М. Биологические основы и система мероприятий против гнуса в животноводстве Восточного Казахстана: Д исс....
докг.биол.н.- Семипалатинск, 1993. - 388 с.
5.Павловский Е.Н. Методы изучения кровососущих комаров
(Сиіісіёае). -М.-Л.: Изд-во АИ СССР, 1935. -С. 1-176.
УДК 595.773. 4.012. 3
МОРФОМЕТРИЧЕСКИЕ ПАРАМЕТРЫ ПРИДАТКОВ ГОЛОВЫ
ЗООФИЛЬНЫХ МУХ (РІРТЕКА, СҮСЬОККНАРНА),
ИМЕЮЩИЕ СИСТЕМАТИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ.
Ж.М. Исимбекоө, Ю .В. Рейхерт,
Павлодарский государст өенны й университ ет
им. С. Торайгырова,
Ф.С. Насыроө
Семипалатинский государст венны й университ ет
им. Ш акарима, г. Семипалат инск
Шыбындардың (Оіріега, Сусіоггһарһа) такономиялық маңызы
бар бас өсінділерінің (мурттары ж әне қармалауыштары) морфометриялық көрсеткіштері берілген.
Приведены морфометрические показатели придатков головы
(усиков и щупальцев) мух (Оіріега, Сусіоггһарһа), имеющие таксономическое значение.
Тһе агіісіе сопіаіпа іһе тогрһотеігіс рагатеіега о/Ц іез' (Оіріега,
Сусіоггһарһа) һеасі аррепсіісе.а (/ееіега апсі апіеппае) іһаі һа \’е (ахопотіс
теапіп£.
1. Состояние и проблемы изучения мух
Мухи являются паразитологическим фактором в эпидемиологии
и эпизоотологии многах опасных инфекционных болезней (яіцур, туберкулез, чума и рожа свиней, бруцеллез, сальмонеллез, сибирская
язва, туляремия). В Казахстане впервые эксгіериментально доказана
роль мух в распространении риккетсиозного кератоконъюнктивита
крупного рогатого скота и нокардиоза [1,2]. В мухах совершают цикл
развития множество гельминтов домашних животных: телязии, стенофилярии, парафшіярии, гиробронемы лошадей [3,4,5].
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
265 Кб
Теги
diptera, culicidae, batio, khanh, 3614, masalarinin, sorgish, altaydin, isimbekov, madieva, khurami, ontustik, tur
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа