close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

3759 kayratova a. a khokhan handiginin askeri-akimshilik juyesi

код для вставкиСкачать
ғ ы л ь ім и - көлш Ші і Ш
ЖУРНДЛ
<-
:ҺМ
■
І85Ы 1727-0537
1- 2 ’ 2015
Олкетану - Краеведение 1-2’2015
МАЗМҰНЫ
Ахмульдинов Б. Т., Жусупов Е. Қ.
XVIII гасырдың екінші жартысындагы қазақ цыргыз
ңатынастарының іииеленісуі мен «Жайыл цыргыны» мәселесі...............6
Бейсембаева А. Р., Мошна Н. И.
Жапонияда қазіргі қогамның динамизм
және ежелгі дәстүрлермен квинтэссенциясы .............................. 13
Бейсембаева А. Р., Мошна Н. И.
Әлемдік гылымга ежелгі Египет мәдениетінің үлесі........................ 18
Демидкова Е. Д.
Қазақстанда тарихы жаңа тас дәуірінің мәселесі бойытиа зерттеу...... 24
Жолдыбалин Р. М.
Түрік-Византия қарым-қатынастардың (ҮІ-УІІгг.) сауда мүдделері....... 30
Кайдарова Т. К., Макарихина И. М.
Ежелгі Қазаңстанның жулдызды аспаны................................................36
Кайратова А. А., Жусупов Е. Қ.
Қоқан хандыгының әскери-әкімшілік жүйесі........................................... 40
Қилаш Р. Ж., Ельмуратова Б. Ж.
Қазак, мемлекеттілігі институты
генезистерінің кейбір аспектілері................................................................47
Сыздыкова А. К.
Жуйелі қагидаты мәнін түсіну....................................................................51
Сыздыкова А. К., Ельмуратова Б. Ж.
Қазацстанда тарих пәнін оцытудың
жүйелік цагидасын жүзеге асыру
55
Авторларға арналған ережелер
59
/
ӘОЖ 908
А. А. Кайратова1, Е. Қ. Жусупов2
'студент, С. Торайғыров атындағы Павлодар Мемлекетік Университеті, Ақсу қ.,
2т.ғ.к. доцент, С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекетік университеті, Павлодар к.
ҚОҚАН ХАНДЫҒЫНЫҢ ӘСКЕРИ-ӘКІМШ ІЛІК Ж ҮЙЕСІ
Мақалада ХІХгасырдагы Қоқан хандыгының әскери-әкімшілік жүйесі
қарастырылган. Қоқан хандыгының мәдениеті мен салық салу жүііесі
сараланган.
Кілтті сөздер: Қоқан хандыгы, әскери-әкіміиілік жүйе, мәдениет, салық.
Қоқан хандығы туралы толықканды
м әлім ет Бейсем биев Т. К. «Тарих-и
Шахрухи» как исторический источник [ 1]
еңбегінде әскери-әкімшілік жүйесі жақсы
жазылған. 1910 жылы Қазан қаласында
түңғыш рет қазақ тілінде жарық көрғен
Қүрбанғали Халидтың «Тауарих Хамса»
[2] ғылыми, іргелі шығармасы Ферғана
хандарынан (Шаһрух, Нарбота, Әлімхан,
Омар, Шерәлі, Қүдияр т.б.) бастап хандық
ж ойы лғанға дей ін гі кезеңдердердегі
әкімш ілікке тоқтала кетеді. Ал қазақ
ғалымы, ағартушысы Шоқан Уәлиханов
«Көп том ды қ ш ы ғарм алар ж инағы »
[3] кітабында қокандықтардың әскери
жүйесіндегі алғашқы кезеңіне тоқталған.
Ш. Уәлиханов Қоқан хандығы тарихына
іргелі еңбегін арнап, оны өзінің зерттеу
н ы сан ы н а ай н а л д ы р ға н . Ш оқан
шығармасының ерекшелігі сонда, онда
көптеген тарихи деректер келтірілген.
Зерттеуде пайдаланы лған деректерді
екі топқа бөлуге болады [4]. Біріншісі
- күнделік пен ж азбалар, екінш ісі мүрағат қүжаттары. Автор Ердана бидің
1751-1770 жылдары Ташкентті жаулауы
және Қоқандағы билікке Омарханның,
өзінің бәсекелесі Әлімді өлтіріп, таққа
отырғанын баяндады. Сонымен қатар
Шоқан Уалиханов Қоқан иеліктерінің
адам т ө згіс із ал ы м -сал ы қ тары мен
б ү қ ар а х ал ы қ ты ң м ой н ы н а тү ск ен
40
|
ауыртпалықтарына да тоқталған. Шоқан
еңбегінің Қоқан хандығының әскериәкімшілік жүйесін зерттеудегі тарихи,
деректік және тарихнамалық маңызы зор.
Қоқанда қальштасқан берік мемлекепік
қүрьшым болмаса да, өздеріне тән билік
жүйесі болатын. Барлық билік бектің
(кейін ханның) қолында болады. Оның
жарақтары мен пәрмендері бүлло>імас заң
түрінде қабылданды. Бектікте екінші адам
болып бас уәзір саналды. Бектік кезінде
әр билеуші төрт жыл сайын бас уәзірді
алмастырып отырды. Бек сарайында бас
уәзірден бөлек әрқайсысы белгілі бір
салалық - әскер, дін, елшілік, қазьшашыльщ,
ш аһарларм ен қаты н ас, іш кі тәр тіп
жүмыстарына басшылық жасайтын алты
уәзір қызмет атқарды. Әскербасы, яғни бас
қолбасшы - әмір - ләшкер, л<аяу әскер мен
зеңбірекшілердің басшысы - найып, атты
әскерді басқарушы - ьшақ, хан әкімшілігінің
жүмыстарын реттеуші - есік аға, бек пен
уәзірлердің кеңесшісі - аталық, ханньщ лсеке
күзетшілерінің бастығы - кесіктенбашы,
сарай ш аруаш ылығының басш ысы дәстүрханшы атанды. Осьшардьщ барлығы
бек (хан) кеңесіне кірді [5, 50 б.].
Осы дәрежеге жеткен адамдардың
барлығы алдымен бектікке еңбек сіңіріп,
мыңбасы деген шенге қол жеткізуі мақсат
етті. Бүған себеп - Шахрух алғаш бектікті
қүрған шақта әскерінің саны мың адамды
ӨЛКЕТАНУ №1-2, 2015
кұрапты . Ә скерді басқарған Ш ахрух
алғашқыда бек емес, мыңбасы атанған.
Соған орай кейін Ш ахрух күзы ры на
нешеме иелікті каратып, әскер санын
бірнеше мыңға жеткізсе де, «мыңбасы»
атағы маңызын жоймай, елдеғі барлық
шенді басш ы ларға осы атақты ң қоса
берілуі - хандық қүлағанша бүлл<ымас
тәртіпке айналған.
Б үлардан к ей ін ғі саты да ш аһар
хәкімдері, дінбасылары (қазы -кәлән),
д а р у ғ а - х ә к ім д е р д ің с а р а й л а р д ы ң ,
рабадханаларының диуанбектері, күндізғі
және түнғі күзетшілерінің басшылары кетпеуілбасшылар мен тоғауылбасшылар,
шаһар әскерінің басшысы-пансатбасшылар
(кейде бүларды қүрбашылар деғен), бек
(хан) пен шаһар хәкімдерінің жеке және
шүғылтапсырмаларын орьшдайтын арнайы
шеріктің басшысы - паруанашылар түрды.
Бүлардың барлығы бектің пәрменімен
тағайындалатын. Мүндай қүрылым Бүхар
мен Хиуа хандықтарындағы билік жүйеге
үқсатылып қүралған еді.
А заматтьщ басқару ж әне әскери
бағынысына орай Қоқан бірнеше аймақтар
мен әскери округтерге, яғни дуандарға
бөлінеді. Дудандардың басшьшары хакімдер
сол м емлекеттердің ш егінде түраты н
әскери күштердің бастығы да болып, өз
орындарын жалға алады. Олардың қанша
табыс табаты нына еш қандай бақылау
жоқ. Әйтеуір әскерлерін ішіп - жемімен,
азық-түлігімен өздері қамтамасыз етеді.
Ханға л<ьш сайын табысының бір бөлігін
жөнелтіп, өз атынан тарту - таралғы лаберіп
отырады. Хакімдердің күсбегі, пәруаншы
және датқа деген лауазымдары болады.
Олардың екі көмекшісі бар. Саркар деп
аталатын біріншісі бастан-аяқ азаматтық
істерді басқарады. Ал батырбасы дегені
әскерлердің сардары болып табылады.
Хандықтың маңызды деген үлылы-кішілі
қалалары өз алдьша дуан қүрайды. Олардың
ішіндегі барынша белгілері ең алдымен
Қоқан. Онда сарай резиденңиясы бар.
Бірақ хәкімдердің өзі жоқ, ал әскерлерге
мыңбасы басшылық етеді. Ол хандықтағы
бас уәзір және бас қолбасшы саналатын ең
л<оғары лауазымның иесі. Ханның ең басты
әскери күші - ғалауатр атанатын тандамалы
үландар осында шоғырландырылған.
М а р ғ ү л а н - м а ң ы зы ж ө н ін е н
Қоқаннан кейінгі екінші дуан [6, 23 б.].
Әскери маңызына орай бүл дуан мен
оны ң ә с к е р л е р і Ж а р м аза р л ы қ деп
аталады. Жармахар дегені Марғүланнан
түстік-баты сқа қарай алты шақырым
жерде салынған бекіністің аты, негізінен
онда әскерлер орналасқан. Х акімнің
л<армазарда кеп түсетін жері бар. Жармазар
қосынында 12 мыңдай солдат бар деп
есептеледі. Олардың 4 мыңы бекіністің
өзіне қоныстандырылған.
Үш інш і дуан - Н аманған. Оның
әскерлерін төреқорған қосыны атайды.
Бүл да батысқа қарай сегіз шақырым
л<ерде л<атқан бекіністің аты.
Басқа дуандарын атар болсақ,олар
- Әндіжан, яғни ел<елгі Ферғана; Ош
немесе Таксүлеймен; Ангрен алқабындағы
Ш арқия, Қ үрама, Ү ратөбе, Ходжент,
ақыр аяғында ең бір үлан - ғайыр дуан Ташкент.
К өш п елі тай п ал ард ы ң барлы ғы
қонысы мен өрісіне орай осы дуандарға
тіркелген. Олардың л<ауынгерлері де соның
сарбаздары болып саналады. Мың өзбектері
мен ю здендердің бір бөлігі Қ оқанға
бағынады. Юздер негізінен Үратөбеге,
қыпшақтар - Наманған мен Шахриханға,
түріктер Марғүлан мен Ошқа, ал қырғыздар
М арғүлан, Ош, Ә ндіж ан, Н ам анған,
Таш кент дуандарыны ң мекемелеріне
тиесілі. Жалпы қырғыздар мен қазактарды
Қоқанға басы-күлді бодандар және оның
билігін мойы ндауш ылар деп бөлген.
Алғашқыларының көпшілігі өзбектермен
күқығы бірдей. Әскерде қызмет етіп,
әскери л<әне азаматтық орындарда істей
берді. Оларға әдген, ішілік және найман
тайпасының жазда Алай тауларында,
қыста Ферғана алқабында көшіп л<үретін
қырғыздары жатады. Ал олармен тағдырлас
қазактар, Үлы ж үздін ш аны ш қылы ,
катаған ж әне қаңлы рулары көбіне
Ташкент төңірегінде көшіп-қонып жүреді.
Ш анышқылар мен қаңлылар Ташкент
аймағы әскерлерінің негізін қүрайды. Ал
қатағандар зекет төлеп, қажет болып қалған
жағдайда қосымша әскер шығаруға міндепі.
Сондай-ақ Қоқанның датқа атағына ие
болып Ташқорған бекінісінде түратын
айрықша әскери бегінің қарауындағы
болар қырғыздары да Марғүлан мен Оштъщ
хакімдеріне зекет төлеп түрған.
Салық жинаушылар қырғыз үлыстарьш
Хотанның өзіне шейін аралап шығарады.
Нарын өзені бойында Тиекташ даласында
Үш-Түрфан қаласына дейін кешіп-қонған
қырғыздар Әндіжан билеушісіне бағьшады.
Оған сонымен қатар осы қырғыздардың
қ о н ы с т а р ы н д а с а л ы н ға н Ж ү м ға л ,
Тоғызтарау және Қүртқа қорғандарының
комендантгары да бағынады. Талас, Шу,
Жүмғал бойын жайлаған қайсақтар мен
қырғыздар ташкентгік намесникке қарайды.
О ларды бақы лауға мы на қорғандар
түрғызылған: Мерке, Тоқмақ, Пішпек,
Ш олақ-Қорған, Әулие-Ата.
Қоқандықтар қазақтарға қырықтан
астам салық түрлерін енгізді. Мысалы,
Терентиеваның айтуынша: жылына 6 бас
мал, 24 қап көмір, 4 егіз сексеуіл, мың бау
қамыс тапсыруды міндеттеген [7, 302 б.].
Ал кедей дихандар жылдық астық енімінің
үштен бірін тапсыруға міндетті болган.
Қазақтар мүнан тыс мынадай борыштарды
да қосып өтеген:
- Қоқандықтар үшін еңбек ету, жер
айдап, астық егу, көктен салып, баубақшаларын баптау, қорған-сепілдерінің
кем -кетігін бітеу қатарлы л<үмыстар
істеуге міндетті болған және әрбір түтін ай
сайын бір адамын өз нормасымен барып,
бір жүма еңбек істеу, ал шалғайдағы
қазақтар жалданба еңбек қүнын малға
сындырып төлеп отыру белгіленген.
- Бір лшлда қорғандағы ат қора, қой
қора қатарлыларды алты рет сыпырып,
тазалап беру. Бүл сынды машақатты
еңбекті оларға кезекпен апарып істетеді.
Қ айта қолына түскен қазақтарды кім
екендігіне қарамастан апарып істете береді.
- Әскери әрекет бола қалған жағдайда
«іске жарайтын қазақтардың барлығы
шығымын өздері төлеп, олар үшін сол
әскери қимыл аяқтағанға дейін атты
әскер болуға міндетті болған. Шерали
Ферғанаға көптеген қазақ, қыпшақ, қырғыз
әскерлерін бастап барып, Бүхар қорғаныс
әскер ім ен соғы сты », - деген дерек
л<оғарыда айтылған Қоқан хандығының
қазақгарға міндеттеғен борыштарының іс
жүзіндік атқарылуы болса керек.
Көшпелі халықтан алынатын алым
бектер белгіленген бір уақытта, әдетте
қазан, қараша және желтоқсан айларында
лшналды. Тек ерекше жағдайда, салық
жинаудағы қиындықтар негізінде ғана
л<еңілдікмерзімдері берілетін. Ол 1 қаңгардан
- 1 наурыз аралығында беріліп отырды.
XIX
ғасырдың бірінші л<артысында
Қоқан хандығындағы неғізгі қалалар
округтармен қоса л<ыл сайын қазынаға
29166900 сом кіріс әкелді. Түркістан,
Ш ы м кен т, Т аш кен т л<әне б асқ а да
аудандардың жеке бөлініп шығуынан
Қ о қ ан х ан д ы ғы н ы ң т е р р и т о р и я с ы
тарылып, қазынаға салық салудан түсетін
табыстар азайтылды. Сондықтан хандар
жаңадан қосымша алым-салықтар енгізді.
Хан қазы насы н үнемі толты рып
отыратын қайнар бүлақ - халықтан алымсалық болды.
Мемлекетгік салықтар, яғни шариғат
бойынша негізгі салықтар мыналар: бірінші
-зекет-капиталдың 1/40 бөлігі мөлшеріндегі
сауда салығы; екінші - танап (л<ер бірлігі
танап деғен сөзден шыққан, десятинаның
1/6 бөлігін қүрайды), бау-бақшалар мен
плантациялардан алынатын сальщ; үшінші
- харадж егіннің 1/5 бөлігін алудың орнына,
олар хараджға 1/4 л<әне 1/3 бөлігін алып
отырды. Жалпы мүсылман күқығы әрбір
дінге сенушіге қайырымдылық іс үшін
мемлекет пайдасына зекет деген атпен өз
мүлкінің 1/40 бөлігін беруді міндетгейді.
ӨЛКЕТАНУ №1-2, 2015
М алды ауы лдардан зекет келесі
мелшерде алынды: әр 100 қойға - 1/40
бөлік, мүйізді ірі қараға - 1/30 бөлік,
жылқы - 1/40, 5 түйеге - 1 қой алынды.
Ж оғары да біз бірнеш е рет дерек
келтірғен жинақта қазақтарға салынған
салы қ түрлері ж өніндегі м әлім еттер
жазылған. Бүрын қыпшық, қырғыз жігітгері
әскерге альшбайтын болса, Омар хан 1814
жылы шығарған жаңа жарлық бойынша,
бүл пәрмен күшін жойды. Ол қазақтарға
салынатын салық түрлерін де өзгертті.
М үндай салы қ ж үйесі 53 жыл бойы
орындалып келді. Ол - зекет, қараж, садақа,
үшір боп, негізгі төрт тармақтан түрды.
Зекет - адам мал-мүлік салығы бойынша
үш бапқа, қараж - астық пен жер, отын-шөп,
пүл салығы бойынша бес бапқа, садақа мешіт пен медреселер салығына арналған
екі бапқа, үшір - шаһар даруға-хәкімдері
мен әскер ісі салығына байланысты үш
бапқа бөлінді. Осы тармақгардың төрт-бес
бабының өзі жаныңды түршіктіреді.
Бірінші тармақтың адам салығына
байланысты бабы: Әр датқа өздеріне
бағынышты ауылдардан жыл сайын хан
ғирамы (гарем) үшін жасы он алтыға
толмаған сүлу да түр-түрқы шырайлы үш
қыздан сыйлап отыруы - міндет. Салыққа
шамасы келмейтін өзбекия, сартия, тәлакия,
қырғызия, қүрамания, үйғырия, дештіқыпшақия жүртының түгі жоқ адамдарын,
жетім балаларын, панасыз жесір қатындарын
салық беруге кепілді елдердің бек-оғландары
мал-мүлік салығына теңестіріп, хандық
меншігіне өткізуі - міндет.
Зекет салығына байланысты екінші
бап: Жылына әрбір орта шаруа екі бас мал,
бес қап көмір, төрт қүшақ сексеуіл, үш
жүз бау қамыс, үш десте ағаш, ал байлар
бүдан екі мөлшерде салық төлеуі - міндет.
Кедей отбасылар орта шаруаға тиесілі
салық мөлшерін он үйі көтеріп төлеуі міндет. Сексеуілі, көмірі жоқ ауылдардың
түрғындары бүлардың орнына үстеме
түрінде бір-бір мал беруі - міндет. Бүлармен
қатар әр жанбасы даруға- хәкімдер үшін үй
мүліктерін, ғаскер үшін киім-кешектер
дайындап беруі - міндет.
Екінші тармақтың астық салығына
байланы сты бап: Әр ауыл, қы ш лақ,
кент, еккен егістеріне қарай жыл сайын
10-15 пүттан астық өткізуі - міндет.
Үшір салығына байланысты үшінші
бап: Хан, даруға, хәкім қүзырындағы
арнайы ш еріктерден бөлек, қыш лақш аһарлардағы ж астары он тоғы здан
қырыққа дейінгі дендері сау, жарамды
қазақ, өзбек, сарт, күрама, тәжік, қырғыз
жігіттері хандық үшін болатын соғыстарға
шақырылуы - міндет. Соғысқа барғандар
ғаскер жорығы аяқталғанға дейін сапта
жүруге ықырыр болмағы - міндет.
Осы бапқа қосымшасы: хәкімдер,
датқалар, байлар өз балаларын соғысқа
жібергісі келмесе, қүзырындағы елдерден
әрқайсысы бес жігіттен тауып, оларды
аттармен, киім-кешекпен, ас-ауқатпен
қамтамасыз етіп, ғаскерге сыпай қатарына
аттандыруы - міндет.
Қыз салығын Мәдәліден кейін хан
болған Шералы жойыпты. Басқа салықгар сол
күйіңде қалған. Қазақ датқалары әр жылдың
қазан айында ез ауылдарынан лшналған
салық түрлерін Ташкент шаһарындағы
қүшбеғі қүзырына тапсырып отырған.
Салықтардың жартысы хан қазынасына өтсе,
қалған жаргысы Ташкен қүшбегісінің, шаһар
даруғаларының қазынасына қүйылған.
Бүгінгі санмен айтсақ, 53 лш л ішінде
қазақтың қаншама миллиондаған мал-мүлкі
жат-жүрттықтардың байлығын арттырып,
қазынасын толтырған. Солармен бірғе
зат секілді салық түрі боп, тойымсыз хандаруғалардың мазағына айналуға өткізілген
мынцаған керімдей қыздардьщ көз жастарын,
қайтып туған жерін көрмеген шер-зарын,
желге үшқан мүң-арманын айтсайшы.
Әлім ханны ң ісін ж алғасты ры п,
Қ азақстанны ң қазіргі ш артты түрде
Оңгүстік аймағы деп аталатын өңірлеріне
б и л ігін то л ы қ о р н атқ ан О м ар хан
1814 жылы бектік кезіндегі билік жүйесіне
біраз өзгерістер енгізіп, бас уәзір мен
А, А. КАЙРАТОВА, Е. Қ. ЖУСУПОВ
екінші сатыдағы уәзірлер деп аталатын
л ау азы м д ы ж ояды . О л ар ға «сарай
даруғалары» деген шен береді. Бірақ
атқаратын жұмыс түрлері өзгертілмейді.
Үлкен қалалардьщ билеушілерінде - даруға,
майда шаһарлардьщ қожаларын - хәкім деп
атау туралы жарық шығарады. Ташкеште
хандықтың маңызы жағьшан екінші қаласы
деген мәртебе беріп, оның билеушісін
қүшбегі (қосбек, яғни екінші бек деген
мағынада) деп атайды. Ханның өзі алыстағы
Қоқанда отырған соң хандық қүзырына
жаңа өткен қазақ даласындағы әлеуметпк
және саяси жағдайды үнемі бақылап түруды
және ол жерлердегі шаһар даруғалары
мен хәкімдерін, сонымен бірге далалық
датқаларды да өз бетінше тағайындауды
Ташкент қүшбегісіне жүктейді.
Д а т қ а л а р д е м е к ш і, х а н д ы қ т а
датқалық жүйені де алғаш енгізген Омар
хан. Осы ж ерлерде датқалы қтарды ң
қандай қүрылым, ал датқалардың кім
болғанын айтудан бүрын мына нәрсені
де тілге тиек ете кеткен жөн. Бүрын
қазақгарға хандармен қатар жүздер мен ру тайпалардың билері билік жүргізетін. Т ебе
билер хан кеңесшілері болып табылатын,
әрі өз қарамағындағы жүрттың қамын
күйттейтін. Оларға сол жүздердегі тайпа
билері бағынысты болса, тайпа билеріне
ру, ауыл билері қарайтын. Бүл далалық
жүртты үйыстырып отыру үшін өз кезінде
пайдаға асқан жүйе болатын. XIX ғасырдың
басы нда Қ азақстанны ң О ңтүстігінен
тыс аймақтары н орыс отарш ылдары
генерал-губернаторлы ққа бөлініп, ал
бидеудің жаңа қүрылымын енгізуге кірісіп
жатқанда, Омар хан да басып алған қазақ
даласына Қоқан хандығының үкіметтік
қүрылымын енгізді. Үлкен шаһарлар
мен ірілі - үсақты қала - кенттерге бір
- бір даруға-хәкімдерді тағайындады.
Д аруғалар билейтін үлкен ш аһарлар
қ а та р ы н а — Ш ы м қал а (Ш ы м кен т),
Т үркістан, Ә улиеата ж атса, Сайрам,
Ақмешіт, Қазалы, Созақ, Меркі тәрізді
тағыда басқа кентгер хәкімдер билік ететін
44
үсақ қалалар саналды. Әр шаһар мен үсақ
саналған қала-бекіністерде арнайы әскер
тобы түрды. Ш аһар-қала-бекіністерде
арнайы әскер тобы түрды . Ш аһарқалаларға бір де бір қазақ даруға-хәкім
боп тағайындалмады. Ал оларға қарасты
өңірлер датқалықтарға бөлінді. Мысалы,
Шымкент шаһарына - 7, Әулиеатаға —7,
Түркістанға - 4, Меркіге - 4, Қазалыға - 4,
С озаққа - 2, С айрамға - 2 датқалы қ
бағынды. Бүл аймақтарлы датқалықтарға
датқа болып, тек қазақтар тағайындалды.
1814-1864 жылдар аралығында қазақ
жерінде 39 датқалық, ал оларға әр жылдары
әр рудан тағайындалған датқалардың
саны 82-ге жетіпті. Д атқалар тікелей
даруға-хәкімдерге, ал даруға-хәкімдер
Ташкент қүшбегісіне бағынды. Датқаға
лайықты адамдарды даруға-хәкімдер
іріктегенімен, оны тағайындап, бекіту Ташкент қүшбеғісінің қүзырында болды.
Ол к е з д е г і а д а м д а р д ы ң сан ы
дәл бүгінгідей мол болмағанын және
ауылдардың бір-бірінен қашықтау, жайыла
орналасқанын ескерсек, бір датқалықтың
көлемі қазіргі бір ауданның аумағына
парапар келғен. Әрі оған жинап санағанда
үй саны 3000-3500 болатын 40-45 айыл
қараған. Д атқалы қ басш ылары датқа
атанған. Датқа атауының мағынасына
келсек, ол - көне соғдылықтардың тілінде
- дутхоу, яғни кіші аймақтың хәкімі
деген лауазымды білдірген. Кейін өзбек
тілінде де ш ендік дәреж ені білдіріп,
дотхо түрінде енген. XVIII ғасырдағы
қоқан бектері бүл шенді өз қүзырындағы
белгілі бір адамдарға беріп келсе, Омар хан
1814 жылдан бастап қазақтар арасындағы
беделді кісілерді де датқа тағайындауға
әмір еткен. Датқалардың міндеті - хандық
мүддесі үшін қызмет теуден түрған. Хан
мен қүшбеғінің, шаһар басшыларының
ж арлы қ - п әрм ендерін ел арасы нда
орындату, жүрттан хандыққа жиналатын
алым-салықты уақытында жинау, хандық
қалаған мерзімде қүзырьшдағы ауылдардан
әс к ер то п тасты ры п беру сияқты
ӨЛКЕТАНУ №1-2, 2015
қызметтер олардың басты міндеттеріне
кірген. Уақытысында ел арасында қазақ
мүддесі үшін өздеріне шен-шекпен берген
қоқандыктарға қарсы қол бастап, соғыс
салған датқалар да көп болған.
Қоканда білім беретін орындардың:
медресе, мақтаба, Қары - хане түрлері
болған. М едресе мүсылмандық білім
беретін ж оғарғы оқу орны саналған.
М ақтаба - жеке үйлер мен мешіттерде
ж үм ы с іст еге н . Ал Қ үди яр хан н ы ң
балалары жеке хан ордасында білім алған.
М ақ т аб ад а н е г ізін е н хат тан у,
Қүран бөліміне, арифметикаға оқытқан
Қ ары хан еде (арнайы м ектеп) соқы р
б алаларға қүранды , дастандарды ,
өлеңдерді жаттатқан. Қ ыздар мен ер
балалар мектебі бөлек жүмыс істеген.
Мысалы акын қыз Далынод Қоқанда жеке
мектебін ашқан. «Өзінің елу жылдық
педагогикалық тәжірибесінде, мекгебінде
жылына 20-30 қыз оқытқан. Барлығы
890 қыз білім алған».
Басқа қалаларға қарағанда Қоқанда
мектептер саны көп болған. Халықтың көбі
жазу мен оқуды толық меңгерген. Барлык
оқу орныдары (мақтабадан басқасы) жеке
адамдар мен мешіттің қайыр садақасынан
(вакуф) қаржыландырып отырған.
Автор мүрағат материалдарына сүйеніп,
Қоқанда басты хан медресесі болған. Онда
1000-ға жуық молдалар білім алған. Бүл
медресені екі басты молда: Ишан Мавлани
мен Махзуми Бухари басқарған [7, 372 б.].
Білім курсы қүранды түсіндіруден және
араб, парсы, түрік Наху философиясынан
түрған. Тарих мен география мәліметгерін
түрік, араб, парсы жазбаларынан алған.
Басты білім поэзия мен әдебиетген берілген.
Философия мен астрономия курстарынан
дәріс берілген. Қүдай тағьшымынан білім
басты орын болған.
Қ оқан ақ ы н д ары н ы ң к е п ш іл іг і
шетелдерде болып, олардың өмірі мен
м әд ен и етін зерттеген . О лар көрген
білгендерін таныстарымен жақындарына
жеткізіп отырған. Сондықтан қоқандықтар
арасында жаңашылдықка деген талпыныс
болған.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Б е й с е м б и е в , Т. К . Т а р и х -и
Шахрухи. - Алматы: Наука, 1987. - 200 б.
2 Қүрбанғали Халид. Тауарих хамса (Бес
тарих). - Алматы: Қазақсган, 1992. - 304 б.
3 Уәлиханов, Ш. Ш. Көп томдық
шығармалар жинағы. - Алматы: Толағай
групп, 2010. Т. 3. - 424 б.
4 Киреев. >1. Қ. Қокан хандығының
тарихнамасы М. Қ. Киреев // Дала. - 2001.
- № 10.-40-41 б.
5 Уәлиханов, Ш. Қоқан хандығы
хақында / Ш. Уәлиханов // Ақиқат. -1996.
- № 1 .-5 0 -5 5 б.
6 Қ ож ақұлы Ө. Қ азақ - Қ оқан
қатынастары. / Ө. Қожақүлы // Қ азақ
тарихы. - 2002. - № 1. - 24-25 б.
7 Қазақстан тарихы (көне заманнан
бүгінге дейін). Бес томды қ. 3-том. Алматы : Атамүра, 2010. - 768 б.
Материал 15.06.15 баспаға түсті.
А. А. Кайратова, Е. К- Жусупов
Военно-администратнвная система Кокандского ханства
Павлодарский госл дарственный университет имени С. Торайгырова г. Павлодар.
Материал поступил в редакцию 15.06.15.
А_ А. КАЙРАТОВА, Е. Қ. ЖУСУПОВ
А. А. Каігаіоуа Е. К. Лізироу
Тһе тііііагу-асітіпіхігаііуе хувіет оГ Іһе Кокапіі Кһапаіе
8. Тогаі§һугоу Рауіосіаг Зіаіе Ш уегзііу, Рауіоёаг.
Маіегіаі гесеіүесі оп 15.06.15.
В данной статъе были рассмотрены военно-административная
система, кулыпура и налоговая система Кокандского ханства в ХІХвеке.
Тһіх агіісіе ехатіпесі іһе тіШагу-асІтіпШпйІуе аузіет, сиііиге апсі іах
зузіет о/іһе Кокапсі Кһапаіе іп іһе ХІХіһ сепішу.
46
ӨЛКЕТАНУ №1-2, 2015
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
350 Кб
Теги
khokhan, kayratova, askeri, 3759, handiginin, akimshilik, juyesi
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа