close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

3924 nigimetov e khazakhstanda memlekettik bibliografiyanin damu tarihinan

код для вставкиСкачать
Е.
НЫГЫМЕТОВ
казакстанда
МЕМЛЕКЕТТ1К
БИБЛИОГРАФИЯНЫЦ
ДАМУ ТАРИХЫНАН
г Н (В К
Е. НЫРЫМЕТОВ
КАЗАКСТАНДА
МЕМЛЕКЕТТ1К
БИБЛИОГРАФИЯНЫЦ
ДАМУ ТАРИХЫНАН
«гК Л З А К .С Т А Н »
Алматы
—
БАСПАСЫ
1971
Н90
4}
6 К ■5 (5 Ь > ъ )
ГЫ Л М И - Т Е Х Н И К А Л Ы К Э Д Е Б И Е Т Т Е Р
БАС Р Е Д А К Ц И Я С Ы
01 Каз.
Н 90
Бул ютапшада республикамызда баспасез басылымдарын Т1ркеу библиографиясын жолра коюра непз болган библиография 1сх женшдег! сонау
лениндш декреттен бастап, оньщ кун1 бугшге деЙШГ1 даму тарихы сез болады. Сонымен катар осы
декреттщ непзш де К,азакстанда б 1ртутас баспасез
архив 1н жасактау жайында талдау жасалып, усыныстар енг131лед1.
Ютапша баспасез кызметкерлерше, штапханашыларга, педагогтерге, журналистер мен жорары
оку орындарыньщ студенттерше, штапты сушп
окитын азаматтарра арналран.
С.Торайгыроа
атындагы ПМУ-дЦ
(академик С.Бейсембав*
атындагы былыми
ю т
Ап х а
т 7~
н а с н
6/»/ о
1- 6 - 1
Т.П.д— 71 м
К1Р1СПЕ
с
I К,азакстанда баспасез библиографиясыныц алраш дамуына тек республикамыздьщ территориясында Совет
0 К1мет 1 орнараннан кешн рана мумкшдж туды. Ал баспа­
сез библиографиясыныц букш одак, келемшде дамуы
библиография 1с 1и Оку халык комиссариаты к а р а м а ш н а
беру туралы В. И. Ленин кол койран декреттщ
(30/У1-1920 ж.) шыруымен байланысты ерю алды.' Осы
декреттщ нег 1зшде К,азакстанньщ сол кездеп астанасы
К,ызылордада 1921 жылы республикальщ кггап пал атасы
курылды. К,азакстан Оку халык комиссариаты коллегиясыньщ сол ж ы л р ы 15 декабрьдеп м эж ш с ш д е кггап палатасыньщ директоры болып Мельков тарайындалды.
Сондары коллегия шеипмше коллегия м э ж ш с ш щ председател1 К,азак ССР Оку халык комиссары Ораз Жандосов кол койран болатын, Мше, сол кезден бастап республикамыздары штап палатасыньщ жумысы алраш рет
тыннан колга алынды. \
.Алайда, бурын хз1 де болмаран ж аца 1с — кггап палатасынын, жумысы б 1рден кемелше келе коймады.Юл кезде
журтшылык оньщ мацызына мзн берш, болашарына кез
ж1бере койран жок едь Мше, соиьщ салдарынап да болу
керек, К,азакстан Орталык Аткару Комитетшщ 1^31
ж ы л р ы 12 марттары каулысы бойынша, республикалык
Клтап палатасы таратылып, оньщ корындары барлык К 1таптар мен газет-журнал Т1гшд1лер1 ж аца уйымдаскан
республикалык к о п ш ш к итапханасына тапсырылады,
бурынры Кггап палатасыпа жуктелген жумыстардыц бэр 1
де сол ж аца штапхананьщ аткаруына берьледь Эрине,
бул шепни Щтап палатасы мен к в п ш ш к штапханасынын, эркайсысынын, вздерше тэн максаттарын жете тусь
не алмагандыктан кабылдангандыгы м эл 1м.
жешнде Т131М тапсырады. П алатага тускен ш тап ы р, ноталар, баспасез графикалары осы Т131ммен салыстырылып, келмей калган кггаптар, ноталар, баспа графикала­
ры болса, баспаханалардан дереу талап етшедь
П алатаныц уйымдастыру жэне гылми жумыстарын
жаксы жолга коюга бегет болып журген жайттар да
ж ок емес. Облыстык жэне аудандык, баспаханалар мен
К1тап палатасы арасындагы карым-катынас жолга койылмай келед1. Кдтап палатасы кызметкерлершщ штаты
шагып болгандыктан олар аудандар мен облыстардын,
баспалар мен баспаханалардьщ барлыгына б 1рдей барып
журе а л м а й д ы . Бул колма-кол бакылау ю н киындата
тусед 1. Осыиыц салдарынан облыстардагы, аудандардагы
баспаханалардьщ Ж1беруге тш сп газет номерлершщ барлыгы тугелдей келш тусе бермейдк Мундай жагдайлар,
эрине, 613 Д1Н жумысымызга коп кедерп келт1ред1. Ж а ­
рыкка шыккан басылымдар республикалык, баспасез
есебшен тыс калады, т 1ркеуге ш н б е й д 1, палатанын, сактау корында болмайды. Мысалы, Кекшетау мен Гурьевтеп облыстык, баспаханалар 1957 жылы Совет еюметппц
40 жылдыгына арнап шыгарылган ютапшаларды палатага кезшде ж 1бермей койган. Кдтап палатасы ол басылымдарды тек бес— алты жыл еткеннен сон гана б 1лш,
у з а к 1здеп журш б1р данадан тауып алды. Баспа орындары мен баспаханалардьщ басшылары немесе к 1тап авторлары бул мэселеге назар аударуы тшс, буган к 1тап авторлары мен журналистер де кемектескеш жен. ^
Мынадай жагдайлар да кездесш калады. К.ейб1р уакытта галымдар жэне гылми зерттеулермен шугылданып
журген адамдар жылдар еткеннен кейш еск 1 кггаптар мен
газет-журналдарды талап етедь Амал канша, б 1зде кейде
т т т 1 газет Т1гшд 1лер 1 де тугел болмай калады. Бул, эри­
не, тек 613Д1Н юнэм 1зден гана емес. Сайып келгенде
му'ндай жагдай гылми-зерттеу жумыстарына кедерп болатыны да анык. Сондыктан баспа орындарынан шыккан
басылымдардьщ барлык турш кезшде ютап палатасына
тапсырып отыруды камтамасыз етуге кепшипк болып ат
салысуымыз керек.
МэцН-баки б 1р калыпта сакталатын зат болмаитыны
мзл 1м, кейде кордагы ютаптар тозып, пайдалануга жарамай калатын жагдайы да кездесед 1. Ал палатада ол
к1таптар эркашан болуы керек. Сондыктан да тозыгы
жеткен ютаптардыц, журналдардьщ, газеттердщ жэне
6
баска да баспасез материалдарыньщ фото кеппрмесш,
микрофильмш жасап алып, т у п к ш к т 1 сактауга тырысады.
Республикада К^тап палатасы курылмастан бурый
ж ары кка шыккан газеттер мен журналдардьщ б 1рсыпырасы жогалып кеткен, солардьщ б 1рде б 1р данасын колга
тусгре^ алмадык. Мундай сирек кездесетш басылымдардыц б 1здщ колымызда болуы мшдеттк Амал не, бул купдер! Т1пт 1 сол басылымдардьщ жеке адамдардьщ колында
журген данадары да сакталмаган. Сондыктан баспа кызметкерлер 1 жэне оныц басшылары кандай да болмасын
ж ары кка шык,кан баспасез шыгармаларыньщ барлык,
турш Кдтап палатасына кезшде тапсырып отыруды естен
шыгармауы тшс. Оны ем 1р, ел1м1здщ тарихы мен еркендеген мэдениетшщ м удд еа талап етедк
Сонымен Клтап палатасын куру, оньщ жумысын ж ол ­
га кою жеш ндеп лениндщ декреттщ жария болганына
жарты гасыр толган у е т п з д е п 1970 жылы халкымыздьщ
рухани казынасы кемелше келш отыр деп ауыз толтырып
айта аламыз. Керкем сездщ зергер 1 Сэкеинщ мына б 1р:
Сыр сандьщты ашып кара,
Ашып кара сырласым.
Сым пернеш басып кара,
Басып к,ара жырласын! —.
деген елец жолдарыида аитылгандаи, бугшг! К,азакстан
Кггап палатасы турган бойы б 1р сыр сандыгы 1спетт 1.
ЕС ЕП ТЕУ-Т1РК ЕУ Б И Б Л И О Г Р А Ф И Я С Ы
В. И. Ленин библиографияны б ш м ш ц мацызды куралы рётшде багалап, оран кеп кещл белш отырды.
Библиографияныц тур 1 сан алуан. Мысалы, зр рылымныц
салалары бойынша жасалатын салалык библиография
немесе б е л п л 1 б 1р такырып бойынша окура усынылатын
усынылма библиография болады. Бул библиографияларды кггапханалар немесе жеке авторлар жасайды. Ал
есептеу-т1ркеу библиографиясын тек кана Кдтап палатасы рана дайындайды.
Бул женде ленинд 1к декреттщ 2-пунктшде: «Баспадан
шыккан барлык баспасез шырармаларын т 1ркеу жэие
олардыц т131мдер1Н жариялау Оку халык комиссариатына М1ндеттелед 1»,— делшген. Мунан 613 В. И. Ленин
баспасез шырармаларын Т1ркеу жумысына каншалыкты
зор мэн бергешн керем13. Сондыктан да ел1М13деп бар­
лык Кдтап палаталары, оныц 1шшде б1здщ Ютап палатамыз да баспасез шырармаларын т1ркеу жумысында
В. И. Лениншц нускауларын катан басшылыкка алып,
оларды мукият ж урпзед ь И ркеу библиографиясы республикада шыккан барлык кггаптарды, ютапшаларды
рылымныц зр саласына жжтеп, белш орналастырады.
Мысалы, I тараура марксизм-ленинизм шыгармалары
т 1ркелсе, XXVI тараура керкем эдебиеттер Т1ркелед 1. Кдтап оригиналы кай т1лде болса, сол т1лде жазылып т1ркеледь ТЧркеу библиографиясы барлык, мамандыктагы
окырмандардын талап-тшектерше сай жасалады. Олай
дейтш себеб1М1з: тарихшылар мен философтар да, химиктер мен физиктер де, агрономдар мен зоотехниктер де,
жазушылар мен журналистер де ездерше керек материалдарын т1ркеу библиографиясынан таба алады. 0йткеш, т 1ркеу библиографиясы усынылма библиография
мен салалык библиографияга непз болып саналады.
Баспасез библиографиясын ж асау 1С1 Казакстанда Совет
е к 1мет1 орнаганнан кешн рана дамыгандырын жогарыда
айтып кеттж. Алгашкы библиографиялык керсетюш 1926
жылы Казакстандары баспа кызметкерлер 1 жасаран «Ка­
за к тшшде басылран штаптардыц керсетюштер 1» деп
аталган библиография болатын. Буран советпк дэу 1рде
шыккан 253 ютап енген. Осы керсетюштщ ез1 сол кездег 1
ж ары кка шыккан к 1таптарды 1здеп табура улкен жэрдемш типзд ь Бул керсетюшке енбей калган ютаптар да
болран. Оньщ б1рсыпыра кем ш ш ктерш е карамастан, сол
кезде *ескерш п, ютаптар Т131мш жариялаудыц улкен
мацызы болганын атап айтуымыз керек.
Республикамыздагы улттык библиографияны дамыту
1сше 1930— 1940 жылдары улкен улес косып, ецбек содрген адамдардыц б!р 1 галым-библиограф Нырмет Сэбитов
болды. Октябрь революциясынан бурын (1862— 1917
жылдары) к азак т ш н д е шыккан штаптардыц библио­
графиялык керсетк 1штер 1н Н. Сэбитов жасады. Бул ец­
бек 1948 жылы К,азакстан Рылым академиясы баспасы
аркылы ж ары к керд 1. Абай Кунанбаевтыц шыгармалары
жэне ол туралы жазылган эдебиеттердщ керсетшштерш,
Аманкелд 1 Имановтыц ем 1р 1 мен хс! туралы 1926— 1945
жылдар басылран материалдардыц библиографиялык
керсеткш терш (1946 ж.) жасап, жариялады. Осылардыц
езш сол кезде К,азакстанда жасалган библиографиялык
ецбектердщ 1шшдеп ец келемдга деуге болады.
Сонымен Кдтап палатасыныц коллектив! республика
келемшде мемлекегпк библиография жумысын калай
калыптастырып, 1ске асырганы жайлы б 1раз токтала кетпекшз. Ютапка жасалган библиографияны эцпмелеуден
бурын, Социалиста Отанымызда оган непз болатын К1тап шырару 1С1шц бурын-соцды болып кермеген ражайып
каркынмен ескенш керсете кеткен де жен.
Ютап палатасы алгаш курылган 1927 жылы К,азакстанда тиражы 915 мыц дана болып барлыгы 300 ютаппен ютапшалар жарык керген болса, 1969 жылы республикамыз бойынша тиражы 23 миллион 27 мыц дана
болып 1986 ютаптар мен ютапша басылып шыкты.
1927— 1931 жылдар арасында палата кызметкерлер 1 тек
кор жииаумен айналысты да, библиография жасаумен
шурылданбады. Сондыктан т1ркеу библиографиясы, К>
тап палатасы екшнп рет кайта курылганнан бер! рана,
9
демек,
1938 жылдан бастап жарияланып кследь
1938— 1939 жылдары К,азак,станда шыккан штаптар тугелдей т 1ркелд 1 де, «К 1тап летописЬ деген атпен ж ары к
керд 1. Ал, 1941 жылы Улы Отан с о р ы с ы басталуына байланысты, с о р ы с т ы ц аярына дейш т 1ркеу библиографиясы
жарияланбай калды. 1950 жылдан бастап ютаптар керсетюштерш жариялау ю кайтадан колга алынды. Сонымен 1946— 1956 жылдар арасында шыккан ютаптардыц
керсетк 1штер 1 эр жыл сайын жарняланды. Он жыл 1шшде
барлыгы 6915 ютап Т1ркелд 1. Ж ы л бойы шыккан ютаптар
керсетюштерш келеа жылы жариялау штапхана кызметкерлерш канагаттандыра алмады, б у п н п талаптарра
жауап бермед 1. Оньщ устше 1954 жылдан бастап республикада б!р жыл ишнде шыккан ютаптардыц жалпы саны
б 1р мьщнан асып кетп. Осыларды ескере отырып, 1957
жылдыц басынан бер 1 Т1ркеу библиографиясы эрб1р
токсан сайын жарияланып келедй Токсан сайын ш ы р ы п
отыратын баспасез материалдары «Казак ССР баспасездерш щ летописЬ деп аталады. Мупыц курамына баспасездщ мына тараулары енпзшедк
а) «К1тап летопис!», демек, казак, жэне орыс тшшде
республика бойынша шыккан к 1таптар мен ютапшалар
керсетк 1штер 1 токсан сайын жарияланады. Летопиеьт 1н,
б1р1нш1 жартысына казакшасы орналасады да, орыс Т1л 1ндег 1С1 екшпп жартысына орналасады;
э) журналдарда, мерз 1мд 1 шыратын баска да жинактарда жарияланран макалалар керсетк 1штер 1 «Журнал
макалаларыньщ летопис 1» деген атпен жылнама туршде
ез алдына к 1тапша болып жарияланып келсе, енд 1 токсан
сайын шыратын летопиське к 1рд 1;
б) республикалык газеттерде жарияланран макалалар
керсетк 1штер 1 бурын жарияланбаушы ед 1. Енд 1 «Газет
жэне журнал макалаларыньщ летопиа» деген атпен токсандык летопиське енд[;
в) к 1таптарра жазылран рецензиялар керсетк 1штер 1 де
бурын жарияланбайтын. Енд 1 «Рецензиялар летопис 1»
деген атпен жалпы летопиське т1ркелетш болды. Будан
зерттеушшер К1мдер кай кггапка рецензия жазранын
оцай-ак тауып алатын болады. Бул да кеЙ1НГ1 кезде 1стелген ИГ1Л1КТ1 1стерд 1ц б 1р 1 ед 1. Музыка шырармалары
да енд 1 токсан сайын шыратын ж инакка «Музыкалык
шырармалар летопис 1» деген атпен Т1р к е л т жур;
г) 1964 ж ы лдан бастап эр жыл сайын шырып келе
ю
жаткан мерз 1мд 1 баспасез керсетк 1штер 1 летописппц 4-ш!
номер 1не «К азак ССР-гйц мерз 1мд 1 баспасездер 1» деген
атпен т 1ркелш, жарияланатын болды.
р) б1р жыл 1Ш1нде шыккан баспасездерд1ц статистикалык, есептер1 де келес 1 жыл летописппц б1ршнп помершде
бер 1лед 1. Летописьтерд 1 пайдаланушыларра керект 1 материалдарын тез табуга жегилд 1к ж асау уш 1н, летописьтерге атаулар керсетюштер! эрдайым бер1л1п отырады.
'Ж а ц а шыккан К1таптарды наеихаттау максатымен осы
уакытка дей1н шыгып келген «К1тап жаршысы» газетш1ц
беттер1нде баспадан шыккан кггаптардыц Т131мдер1 эр
айдыц аягында жарияланып келд 1. К1тап керек болран
мекемелер Мен жеке адамдар осы Т131мдерд1 найдаланып,
онан ездерше керект 1 к1таптарын тауып алады. Токсан
сайын шырарылып отырган библиографияныц келем1 каз 1р 30—32 баспа табакка жет1п калды. Таяу жылдарда
баспасез керсетк 1штер 1н ай сайын шырару жоспарланьга
отыр. Ол уш1н баспага берет1н материалдарды кез 1нде
даярлайтын библиограф кадрларыныц саны к а з 1рг 1дег 1ден элдекайда кебею1 ти 1с. Сонымен б1рге материалдардыц сапасы да жаксартылуы керек. Сонда гана библио­
графия окырмандары калыц кауымныц б1рден б1р кецесШ1С1, колканаты бола алады.
В К П (б) Орталык Комитет! 1940 ж ы л р ы ноябрьде
библиография 1С1Н жаксарту жешнде арнаулы каулы алран болатын. Ол каулыда Совет ек1мет1 жылдарында
шыккан эдебиеттерд 1Ц бэр 1н де есепке алып, оларды т1ркеу 1с 1н Бук 1лодактык кггап палатасына жуктеген-д 1.
Осы каулыга сэйкес, мундары керсет1лген мшдеттерд!
жузеге асыру шаралары республикалык штап палаталарына да кептеген мшдеттер жуктед 1. Сол кездег 1 ез аппаратындагы кызметкерлер 11иц саны тым аз болганына
карамастан кундел 1кт 1 библиография жасаумен катар
П алата еткен жылдардыц библнографиясын ж асау жумысымен де шурылданды.
Б13Д1Ц республикамызда 1917— 1937 жэне 1940— 1945
жылдар аралыктарында шыккан штаптардыц библио­
графиясы жасалмаганы жайында жогарыда айтканбыз.
Кдтап палатасы кызметкерлер 1Н1ц коллектив! с о ц р ы он
жыл 1шшде сол жылдардыц библиографиясын жасап,
оларды бастырып шырару жумыстарын колга алды.
Оларра республикамыздагы улкен К1тапханалар коллективтер! кемектест!. Пушкин атындагы республикалык
К0 ПШ1Л1К штапханасы мен Рылым академиясыныц орта­
лык рылми кггапханасыньщ к,ызметкерлер 1 палата кызметкерлер 1мен б 1р 1ге отырып, ею томдык библиографияны
«Советтш Казахстан К]таптары» деген атпен 1961 — 1962
жылдары жариялады. Москвадары Букшодактык, к 1тап
палатасыньщ каталогтарымен салыстыра отырып жасалран осы ж инакка 1917— 1945 жылдар арасында шыккан,
б 1рак бурын жинакка шрмеген он мыцра л^уык кггап
Т1ркелд 1. Буран Москвада кезшде Шырыс баспасы шыгарран, Ташкентте, К,азанда, Орынборда к а за к тшшде басылып шыккан штаптар да енпзш дь Алайда ертеректе араб
эршмен басылып шыккан кггаптардыц б 1рсыпырасы енбед 1, ейткеш олар корда сакталмай, жоралып кеткен.
Тлркелмей калып койран ондай кггаптарды к,аз1рг 1 кезде
Кдтап палатасыньщ кызметкерлер! жннастыруда. Булардан табылган кггаптар алдары уакытта косымша жарияланбак.
Осы еткен ж ылдарда шыккан К1таптар жалрасы
(1946— 1955 жылдардыц штаптарыныц керсеткиптер1)
1966 жылы б 1р том болып басылып шыкты. Бул жинакка
6000-нан аса и т а п ендп Ал к а з 1р баспара бершген «Советтж Казакстан к1таптары» 1956— 1965 жылдар арасын­
да шыккан штаптарды камтиды. Бул библиография
к а за к жэне орыс тшдершде жеке ек 1 к 1тап болып «Казакстан» баспасынан шырады. Корытып айткаида, совегпк
дэу 1рде шыккан итаптар тугел есепке алынып Т1ркелдь
Партияньщ Орталык, Комитетшщ бул ж еш ндеп 1940
ж ы л ры
каулысы орындалды. Ж инакталган осы библиографияда материалдар «Есептеу-т^ркеу» орындарында
эдебиеттерд1 жжтеу тэрт 1б 1 бойынша Т1ркелед 1, оньщ ен,
акырына атаулар керсетюпп бершдь Бул улкен де жауапты 1стерд 1 аткаруда Одактык К 1тап палатасыньщ
маман кызметкерлер 1 вздершщ методикалык жэрдемдерщ б 1зден аяран жокКандай жумыс болса да, коллективтщ уйымшылдырын, олардьщ б 1р жарадан бас, б!р жеднен кол шыраруын
талап етед 1. Республикалык, Клтап палатасыньщ йш!Г1р1м
коллектив^ э а ресе с о ц р ы жылдары б 1рсыпыра
и г 1л 1кт 1 жумыстар аткарды. Бул 1ске К1тап палатасында
узак жылдар бойы ецбек етш келе жаткан П. А. Кова­
лева, 3. Касымова, А. Ж аманкулова, Е. А. Скуришина,
Р-. Терегелдиева елеул 1 улестерш косты. 1963 жылы «К а­
за к ССР-нщ бейнелеу енерЬ деген атпеп республикада
12
л
-
1938— 1959 жылдар арасында шыккан баспасез графикасыньщ керсетюштер 1 ж арык керД1. Оган 1400 плакат,
листовка, альбом атаулары енпзьядй 1938— 1965 жылдар
арасында штапша туршде л оне мерз!мд 1 баспасез бетшде жарияланган ноталардьщ керсетк 1штер 1 жасалып,
«Совегпк Казакстанньщ музыкалык шыгармалары» де­
ген атпен 1969 жылы шыгарылды. Бул керсеткштерге
300-ден аса ютаптарда жэне мерз 1мд 1 баспасездерде жарпяланган ноталар енд 1. Муны курастырып, баспара
Э31рлеген палата кызметкер! А. Жаманкулова.
Республикалык
Щтап
палатасы
кызметкерлер 1
В. И. Лениннщ туран кунше жуз лш л толуын карсы алу
эз1рл1Г1нде де езш щ лайьщты улесш косты деп айта аламыз. 1969 жылы Ютап палатасыньщ коллектив! Пушкин
атындары республикалык кепшшш кггапханасымен лоне
Казакстан КП Орталык К ом итет жанындары партия тарихы институтымен б 1рлесш В. И. Лениннщ Казакстанда
басылган штаптары мен мерз 1мд 1 баспасез беттершде
жарияланган ецбектершщ (1918— 1969 л ш лдар) керсетшштерш жасап «Казакстан» баспасына тапсырды. Оган
улы кесемнщ к а за к лоне уйрыр тьлдершде шыккан 296
штаптары жэне мерз 1мд 1 баспасезде л\арияланган ецбектер 1 Т1ркелд 1, оньщ аярына кесем ецбектершщ статистикалык есептер 1 бершд 1.
П алата кызметкерлершщ коллектив! к а з 1р 1938— 1968
жылдар аралыктарында республиканыц облыстык, газеттершде жэне журналдарында жарияланган баспа шырармаларына жазылган рецензиялардьщ керсетюштерш
Л'сасап, баспара эз1рлеуде. Осы библиографиялык, керсетшштер республикамыздагы баспа мен баспахана кы з­
меткерлершщ, ралымдар мен лсурналистердщ, жазушылар мен педагогтердщ эр кезде жазган ецбектершщ
басып б 1р 1кт 1ред 1, олардьщ жогалмауын, жойылмауын
штапхананыц алтын коры саркылмас казынасы болуын
камтамасыз етед 1. «Ас кадырын ашыккан бшедк ат кадырын асыккан б ш едЬ дегендей, библиографияныц к а ­
дырын кез келген сауатты адамдар бше бермеГвд, оны
материалдарды сарыла 1здеп журген зерттеушшер мен
ры лм и
кызметкерлер бшедк Мысалга улы кесем 1м 1з
В. И. Лениннщ р ы л м и ецбектерш жазганда библиогра­
фиялык керсетюштерд 1 калай пайдаланганын келт^руге
болады. Оган кандай мэн бергенш онын, С 1б 1рде жер аударылып журген кезшде к 1тап каталогтерш (библиогра3—6826
13
фиясын) сур ап туыскандарына жазран хаттарынан, Рубакин жасаран «Ютаптар арасында» деп аталатын
библиографияга жазран рецензиясынан, Лениннщ е з 1 жасаган «Маркаьзм библиографиясынан» жэне Рубакиннщ
«Ютаптар арасында» деген библиографиясыныц II томы
туралы жазран «Большевизм туралы» деген енбепнен
байцайсыз. Ол 1918— 1919 жылдары В. Д. Бонч-Бруевич
аркылы Кдтап палатасыныц директоры О. Венгеровтен
ютап летописшщ ею данасын суратып алдырады да, соны
бастан аяк, карап шырып , езш щ окуга керек деп тапкан
кггаптарын ез колымен номерлеп, ютапханадан алдырып
окиды. Сондай-ак В. И. Ленин Москвада шыгатын 1р 1
газеттердщ экономика женшде не жазып отырганын керсететш библиография жасауды да талап егп. Нактылап
айтканда, Совегпк библиографияны дамытуга кесемнщ
ез 1 колма-кол басшылык жасады.
Бул кундер 1 Москва Кремлшщ 1шшдеп бурынгы
В. И. Ленин пэтер 1 кесемшц музейше айналды. Бул му­
зей совет адамдарымен б 1рге буюл дуние ж узш щ саяхатшылары да тамашалап, суйсшетш касиетп орыны болып
табылады. Музейге юре берюте турран ютап серелершде
жзне Ильичтщ жумыс 1стейтш белмесшдеп шкафтарда,
отыратын орындыктыц ею жагында жинаулы турран ютаптар
саяхатшылардыц
кездерше
туседь Булар
В. И. Лениншц жеке мешшгшдеп ютапханасыныц цорындары ютаптар.
1960— 1961 жылдары КПСС Орталык Комитет! жанындагы Марксизм-ленинизм институты мен Буюлодактык
ютап палатасы кызметкерлер 1 кесемшц жеке менипгшдеп ютап корыи реттеп, оларды такырыпка белш, библиографиясып жасап, «Библиотека В. И. Ленина в Крем­
ле» деген атпен 1961 жылы каталог жарпялаган. Осы 61 р
жасалган библиографиялык, улкен ецбектщ б 1р данасы
бул кунде Казакстанныц мемлекегпк ютап палатасында
сактаулы тур. Бул библиографиялык керсетюшке 8400ден аса ютаптар мен журналдар мерз 1мд 1 баспасездер
енген. Муныц ш ш д е п б1р мыцнан астамы шетел т ш н д е
шыккан ютаптар да калганы орыс т ш н д е п эдебиеттер.
Библиографиялык керсетюштщ И31мш карап отырсацыз,
мунан гылымныц кай саласынан болса да, алуан турл!
ютаптарды, соныц 1шшде сирек ушырайтын ютаптарды
да кездеспруге болады. Осыган орай мынадай б!р жардайра кец1л аударура тура келедь Мысалы, каталогтыц
эдебиет тану, керкем эдебиет, фольклор бел 1мшдеп 486бетшде, 5891-пи номерл1 катар санында казакстандык
автор И. А. Модзалевский жазран «Пролетарское мифо­
творчество» деп аталатын ютап иркелгенш керем13. Бул
ютапша 1922 жылы Семей каласында шыккан. Сез бо­
лып отырган ютап Казакстандаяы ютаптар корында
сакталмаган сиякты. Алматыдагы хрх ютапханалармен
б!р л е с т жасаран Ютап палатасыныц еткен жылдардыц
ютаптары пркелген библиография жинактарына енбеген. Сондай-ак, бул ютап кезшде газетке косымша болып
аз тиражбен ш ы р ы п , мемлекегпк сактау корына да туспеген болу керек деп ойлаймыз. Ютапша Ленин назарына
калай шалынды? 1922 жылы Семейде шыккан ютапша
1923 жылы кесемшц кезше калай туси?
В. И. Лениншц жакын серштершщ б1р1 В. Д. БончБруевичтщ жазган естелжтершде, ол Халык Комиссарлар Советшщ ю баскарушы кызметш аткарып отырган
кезде 1918 жылдары Ютап палатасыныц директоры про­
фессор С. А. Венгеровка хат жазып, ютап летописшщ ею
данасын узбей ж1б«рт туруын сураганын жазады. Летописьтщ б 1р данасын В. И. Ленин ушш ж!бер деп ашык,
айткан.
Кесемнщ ютаптарын актарганда, он-ыц 1шшен «Ютап
летописшщ» эр ж ылдарда жасалган б 1рнеше номерлер 1
шыккан. В. И. Ленин ютап летопистерш узбестен карап,
езше окуга керек деген ютаптарра белг 1 койып, оларды
тауып беруд 1 жэрдемнилершен сурайды екен. Соныц аркасында, ютап палатасы ж асаган летописьте пркелген
И. А. Модзалевский жазган ютап кесемшц кезше тусш,
ол ютапты тауып экел деп ютапхана кызметкер 1 Ш. Манучарьянцка 1923 ж ы л р ы 10 февральда тапсырма бергенд 1Г1 Манучарьянц естел 1гшен аныкталып отыр.
Енд1 И. А. Модзалевский юм деген суракка жауап
берешк. Казакстанныц б е л г ш жазушысы, мемлекегпк
сыйлыктыц лауреаты Н. Анов езш щ естел1гшде былай
дейдк
— «Илья Андреевич Модзалевский — карт болыпевиктердщ 61 р 1, 1905 жылгы революциядан кешн абакты
мен жер аударылудыц корлыгын кеп керген ол 1922 ж ы ­
лы ©скемеп уйездж партия комитетшде упт-насихат беЛ 1м бастыры болып жумыс аткарран. Модзалевскийдщ
елецдер 1 1911 жылы «Звезда» атты большевикпк мерз1мД1 баспасез беинде жарияланран. 1922 .жылы Модзалев-.
14
15
I
ский Семейге ауысып, «Степная правда» газетшде онымен тары кездестш. Ол газетте редколлегия мушес! болып
1степ турганда оньщ елецдер жинагы жариялангап» —
деп ж азады ол *. Кдтап палатасы Модзалевскийдщ ютапшасын 1здест 1руде, б1рак ютапша эз1р табылран жок,. Дегенмен ютапшаныц газетке жарияланран нуекасын сол
кезде Семейде ш ы р ы п турран «Степная правда» газетппц
1922 ж ы л р ы 10— 16 сентябрьдеп номерлершен таптык.
Кггапша табылмаган жардайда, газеттен фотокопиясын
т у п р т , Т1ркеуге алынбак. Модзалевскийдщ ютабыныц
мазмуны женшде сез козгамаймыз, себеб! Ленинд1 кызьщтырран ютап баска окушыларга да ой салар деп туйеМ13 . Талабы да, талгамы да к у н т социализм дэу1ршщ
буг!нг 1 жастары, р ы л ы м бш пне колдарын тез 1рек жетюзу
у пин, ютапты ленинше суйсе, тацдаган ютаптарын тез 1рек
табуга библиографиялык материалдармен кеб 1рек пайдаланса, дурыс болар ед 1 деген т 1лек б 1л д 1рем 1з.
Владимир Ильичтен уйрену, оньщ ктеген к ш е елжтеу
барлык коммунистерге, барлык совет азаматтарына улпенеге екеш МЭЛ1М. Бул кунде эрб^р одактык жэне кейб 1р
автономиялык республикаларда курылып, жумыс ютеп
отырран ютап палаталары, олардыц жасаран библиогра­
фиялык 1стер 1 — В. И. Ленин кол койран декретшщ жу• зеге асырылрандырыныц айкын куэс 1.
К,аз1р эрб!р республикаларда жасалган т1ркеу библиографиялары Одак келемшдеп 1р 1 ютапханалардыц
барлырына таратылады. Клтап палаталары ез ецбектерш,
шыгарран летописьтерш б 1р 1-б 1р 1не ж 1берш отырады.
Алайда еюшпгп б1р нэрсе баспасез летописьтер 1 ете аз
тиражбен шырарылып, кепиплж окырмаидардыц оран
колы жетпейтшд1гшде. К,ыркыншы жылдары шыккан
летописьтердщ осы кундер 1 б 1р де артык данасын таба
алмайсыз. Баспасез библиографияларыныц зерттеу жумыстарына каншама кемек керсеткенш айтып, оган
дэн риза болрандыктары жайлы кезшде К,азакстан галымдары маркум Телеген Тэж1баев пен Шора Сарыбаев
жазран болатын. Мундай мысалдарды кептеп келт1руге
болады.
Баспа орындары шырарран басылымдарды насихаттауда ютаптарра жасалган Т1ркеу библиографияларыныц
1 «Страницы былого» атты 1965 жылы «К,азакстан» баспасы шы­
гарран ютапты кара.
16
да мацызы ете зор. Казакстанныц Клтап палатасы ж а с а ­
ран Т1ркеу библиографиясын окып кергеннен кешн казакстандык кейб 1р галымдардыц ецбектерш баска респуб­
лика адамдарыньщ суратып алдырран мысалдары да аз
емес. Буюлодактык Ютап палатасы, осындай жардайларды ескерш, одак келемшде шыккан ютаптарды жыл са­
йын жинактап орыс тшшде ею томдык етш шыгарып
отырады. Осы жылсайыигы шыгарма социалиста елдерд щ 1р 1 ютапханаларына да таратылады. Буржуазиялык
елдердег 1 1р 1 ютапханалардан да б 1здщ Штап палатамыз
шыгарып отырран летописш сураран талай-талай хаттар
келдк Б1рак летописьтщ артык данасы сакталмарандыктан, 613 оларра ж1бере алмадьщ. Корытып айтканда, С о­
вет Одагында ютап шырару 1С1 тез каркынмен калай
ескен болса, оны насихаттау ш де солай жаксы жолга
койылды. Демек, В. И. Ленин кол койран декрегп толырымен жузеге асырып отырмыз деп айта аламыз.
М Е Р 3 1М Д 1 Б А С П А С 0 3 Д 1 Т1РК ЕУ
Казактыц мерз 1мд 1 баспасез библиографиясын жасау
туралы айтканда, алдымен оран нег 1з болатын мундары
мер31мд1 баспасездщ тек советтж дэу 1рде рана туып, ер1с
алранын айтпай кете алмаймыз. К,азакстанда мерз 1мд 1
баспасездердщ дамуы да В. И. Ленишпц ес1м1мен т ы р ы з
байланысты екеш даусыз. Осыдан 50 жыл бурын, я р н и
1920 жылы К,азак,тыц Автономиялык республикасы к у ­
рылып ж аткан кезде, б 1здщ жерлестер 1м 1з полиграфия
еиеркэпбш щ ж етю л 1кс 1зд 1гш айтып, Владимир Ильичтен
жэрдем сураран болатын. Сондагы Лениннщ В. В. Боров­
ский мен В. П. Милютинге — к а за к жолдастарра баспахана жабдьщтарын тауып беруге ж э р д е м д е ащ з,— деп
1920 ж ы л р ы 4 июньде жазган хаты, оныц баспахана 1сше
де нактылай басшылык жасаранын дэлелдейд 1. Кесемнщ
керсеткен ж эрдем 1 Казакстанда полиграфия е н е р к э а б ь
нщ непзш калаура уйткы болды да, мерз 1мд{ баспасезд 1
еркендету 1с[ республикамызда одан эр! ерлеп есе бастады. Дегенмен, Казакстан территориясында Совет еюмет 1
орнаран алгашкы жылдарда, я р н и 1917 мен 1920 ж ы л­
дардыц аралырында б 1раз газеттер, журналдар ш ы р ы п
улгерген ед). Мше, осы кездерде ж ары кка шыккан баспасездерге аздап шолу жасап кетешк.
_ С.Торайгыроа
атындагы ПМУ-дщ Г
академик С.Бейсембае.
атындагы гылымм
К1ТАПХАНАГ '
17
Клтап палатасыньщ корындагы деректер бойыиша.
К,азак,стан жершде к а за к т ш н д е туцгыш рет ж ары к керген газет « П р ш ш к » газетй Бул газегп уйымдастырушылардыц жэне басшылык етушшердщ б!р 1 революционер-акын Сэкен Сейфуллин болды. Бул газет 1917 жылы
куз айларында Акмола каласында жетюше б!р рет
шыгып, 1918 жылгы июнь айына дешн Акмоладагы
уйездш революцнялык комитет! мен аткару комитетшщ
органы болды. Бул жерде екш ерлж жэй — к а за к т ш н д е
алгаш шыккан сол б 1р совегпк газет 1м 1здщ б 1рде-б 1р
номершщ сактау корына тусп еген д т.
Орыс т ш н д е алгаш шыккан С оветах газеттердщ б 1р 1
Петропавл каласыидагы революцнялык, комитеттщ ор­
ганы «Известия» болды. Оныц алгашкы номер 1 1917 ж ы л­
гы декабрьде ж ары кка шыгарылды. Б1рак, бул газеттщ
осы алгашкы номерш канша 1здеспрсек те таба алмадык.
Сол жылгы март, апрель айларында Орынборда «Торгай
шаруашылыгы» деген экономикалык журналдыц 3 номер 1
шыцты. Ж урнал бетшде Торгай облысыныц казба байльщтарын пайдалану жэне Совет ешметшщ жерд1 пайдалану туралы декреттерш халыкка тусшд 1ретш макалалар
жарияланды. Ж урнал орысша жэне казакш а болып ек 1
тшде шыгарылды. Бул журналды Казакстандагы алгаш
совегпк журналдардьщ б 1р 1 деп есептейм 1з. Ол кезде
Торгай облысына карасты болган Актебе каласында 1918
жылдыц бас кезшен-ак Актебе аткару комитетшщ орга­
ны «Актюбинский вестник», «Бюллетень Актюбинского
совета» атты газеттер шыгып турды.
Костанай уйездш аткару комитетшщ органы «Воль­
ное слово», «Красная степь» газеттер 1 Костанайда
1918— 1919 жылдары шыкты. Семей каласында 1918
жылдыц басынан «Трудовое знамя», «Известия», «Степ­
ная правда» атты совегпк газеттер шыгып жатты. «К азак
т ш » атты газет Семей революцнялык комитетшщ органы
болып 1919 жылы жарык, кэрдк Осы губернияга карасты
Павлодар каласында «Объединение» газет 1 орыс т ш н д е
1918 жылы шыкты. Бул газеттщ редакторы П. 3. Е рм а­
ков деген мугал 1м болды. Оскемен уйездж Советшщ
органы «Голос Алтая» газет 1 1918 жылы орыс т ш н д е
шыгып турды.
Орал каласында алдымен Орал революцнялык коми­
тет! мен Орал губерниялык Советшщ органы «Яицкая
правда» 1919 ж ы л р ы февральдан бастап шыга бастады.
18
Сонымен б1рге мунда татар тш нде «Ихтилал байрагы»,
к а за к т1Л1нде «Сахара тацы» атты газеттер де сол мезгшде шыкты.
Алматыда Л^ет1су облыстык партия комитет! мен об­
лыстык аткару комитетшщ органы «Вестник Семиречинского трудового народа», «Голос семиречья» газеттер 1
1918— 1919 жылдары орыс т ш н д е ш ы р ы п турды. Мунда
да 1918— 1919 жылдары «Жидесу 1сше халык мухбир!»,
«Кемек» атты газеттер к а за к жэне татар т ш н д е шыгып
турды. Алматы каласында 1918— 1919 жылдары аздаган
штаптар да басылып шыгып, хальщ арасына таратылды.
Турк 1стан республикасы 1918 жылы РС Ф СР курамына юретш автономийлы республика деп жарияланды.
Бул республиканыц курамына к а з 1рг 1 Орта Азия республикалары мен Казакстанныц да кейб1р облыстары к1реТ1Н ед 1.
Сол жылдары Ташкент каласыидагы казак баспасынан сове-т заманында мынадай казак К1таптары басылып
шыкты. Турюстан республикаларындагы мусылман ком­
мунист уйымдарыныц аймактык бюросы туралы шырарган низамнама (1919 жы л); Рабдулхамид Азият, «Казак
бейиеткорларына ек1 сез» (1919 жыл); «Турюстандагы
кецестер республнкасыныц непзг 1 зацы» (1919 ж ы л). Бул
айтып отырранымыз 613Д1Ц К1тап корындагы т 1ркеуге
алынган к1таптар гана. Ташкенттег 1 к а за к баспасы шыраргаи кпаптар эз 1р жан-жакты дурыс зерттелген жок.
Айтылрандардан баска Турк1стан республикалык О р­
талык Аткару Комитет! мен Коммунисток партияныц ор­
ганы «Ж аца е р 1с», «Ак. жол» газеттер 1 1920 жылдан
бастап казак т ш н д е ш ы р ы п турды. 1918 жылдыц екшпп
жартысы мен 1919 жылдыц б 1рш ш 1 жартысында бурынгы
Бекей облысыныц орталыгы — Ордада (каз 1рг 1 Орал
облысындагы Орда селосы) баспахана курылып, кез 1нде
б 1ркатар к 1таптар, газеттер, журнал жэне листовкалар
к азак т ш н д е шыкты да, казак арасына кец тарады.
1918— 1919 жылдары Бекей облыстык советтщ органы
«Хабар» жэне «Казак дурыстыгы» к азак тш н д е, «Из­
вестия» жэне «Киргизская правда» орыс т ш н д е шыкты.
Москвадары улттар 1С1 ж еш ндеп халык комиссариаты
жанынан 1918 жылгы 12 майда к а за к бел1М1 курылганы
белг 1л 1. Айтылган бел 1мн 1ц Бекейл 1к бел 1мшес 1 сол кезде
Ордада курылып, соныц атынан «Дурыстык жолы» газет 1
мен «Мугал 1м» журналы 1919 жылдыц I жартысында
19
жэне К азак даласыныц с о р ы с комиссары атынан «Извес­
тия» мен «Хабар» газеттер! ж ары к кордь
1919
ж ы л р ы 10 июльде Кыргыз революциялык с о р ы с
комиссариаты тарайындалганнаи кешн, Орда баспасы
революциялык комитеттщ карауына к о ш т , Орынборра
келд 1. 1919 жылдыц с о ц р ы айларында Казактыц револю­
циялык с о р ы с комиссариаты атынан шыккан «Ушкын»
газет1 Ордадан келген баспаханада басылып шыкты.
Т. Сафиев «Ушкын» газетш шырарушылардыц б 1р 1 болды.
Сейтш, осы кунп республикалык «Социалистж Казакстан» газетшщ алрашкы номерлер! «Ушцын» деген атпен
ш ы р ы п турды.
Алайда канша !здеспрсек те Ордада шыккан баспасез
материалдары Э31р тугел табылган жок. Орда баспасы
шыгарган сол кездеп газет-журналдарды тугелдей тауып,
ол туралы ерекше ютап шыгару керек сиякты. Бул, эрине, болашактыц 1сх.
Корытып айтканда, казак, республикасы курылранга
дейш п ж ары к керген газет-журналдарды тугелдей дерл ж корсеттж. Булардыц б 1р сыпырасы пркеуге алынды.
Б1рак сол кездеп мерз 1мд 1 баспасоздердщ барлык но­
мерлер! тугел корга туспегенш де ескерткен1М13 орынды.
1927 жылы, Мемлекегпк Ютап палатасы курылган
кезде республика астанасы — Кызылордада Казакстан
©лкелж партия Комитет! мен Орталык, Аткару Комитеть
нщ органы — «Ецбекпп казак», «Советская степь», «Кем
багалылар ауазы» жэне «Ауыл т!л 1», осылармен катар
елкелж комсомол комитетшщ органы — «Лениншш жас»
газеттер 1 ш ы р ы п турды. Булармен катар Акмола губерниялык партия комитет! мен аткару комитетшщ органы:
«Бостандык туы», «Степная звезда» жэне «Смычка», Актебе губерниялык, партия комитет! мен аткару комитеть
нщ органы: «Степная крестьянская» мен «Кедей», Орал
губерниялык партия комитет! мен аткару комитетшщ
органы — «Красный Урал», «Кызыл ту», Семей губерния­
лык партия комитет! мен аткару комитетшщ органы:
«Прииртышская правда», «Новая деревня» жэне «К азак
т 1л 1», Костанай округтык, партия комитет! мен аткару ко­
митетшщ органы: «Степной крестьянин», «Ауыл», Гурьев
уйездж партия комитет! мен аткару комитетшщ органы:
«Рабочая правда» мен «Жумыскер т ш » , Павлодар уйез­
д ж партия комитет! мен аткару комитетшщ — «Степной
пахарь», вскемен уйездж партия комитет! мен аткару
20
комитепнщ органы «Крестьянский труд» газеттер 1 шы­
рып турды. Республика бойынша барлыгы 19 газет шык­
ты. Олардыц б 1р жолгы тиражы 3000 дана болды.
•' Округтердщ таратылуына байланысты республикамыздагы аудандык газеттер 1930 жылдыц еюнип жартысында гана шыгарыла бастады. Сол жылдары ©лкелж
партия комитетшщ органы: «Кызыл Казакстан», «Эйел
тецдш», елкелж комсомол комитетшщ органы «Лениншш
жас», Оку халык комиссариатыныц органы «Ж аца
мектеп», Денсаулык сактау халык комиссариатыныц ор­
ганы —«Вестник здравоохранения», М емлекегпк жоспарлау комитетшщ органы — «Народное хозяйство Казах­
стана» журналдары шыгып турды.
Мерз 1мд 1 баспасездщ саны да, сапасы да тез есть
Оган мынадай мысалдар дэлел бола алады. 1969 жылы
республика бойынша барлыгы 354 газет шыкты. Олардыц
б 1р жолгы тиражы терт миллион 79 мыц, жылдык тира­
жы — жет 1 жуз алпыс торт миллион 658 мыц данадан
асты. Ж урналдар, блокноттар, белш й б 1р мерз 1мде шыратын жинактар, бюллетеньдер саны 1969 жылы 141-ге
ж егп. Олардыц б 1р жолгы тиражы ею миллион ею жуз
он мыц, ал жылдык тиражы отыз бес миллионная асты.
Мерз 1мд 1 баспасез!м 1здщ осыншама шапшац есушщ
себептер! де бар ед 1. ©йткеш ел 1м!зде социалистж курылыстыц алып кадаммен алга оасуы, мэдениетш 1здщ де
карыштап есуш талап егп. Мше, осыныц б 1р мысалы
мынадай. Октябрь- революциясынан бурын халкыныц
98 процент! хат танымайтын Казакстан б у п н п куш
халкы жаппай сауатты, жогары мэдениегп елдер катарына косылып, мерз 1мд 1 баспасез! женшен Совет Одагында РС Ф СР мен Украинадан кешнп ушншп орынга ие
болып отыр. Баспасездщ саны мен сапасы б!рдей карыш­
тап есу 1, есептеу-т1ркеу библиографиясын дурыс жолга
коюды талап егп. Сондыктан Ютап палатасы кызметкерлер! мерз 1мд! баспасезд 1 пркеу женшде мынадай шараларды жузеге асырды. 1917 жыл мен 1939 жылдар
аралыктарында шыккан мерз!мд 1 баспасездер библиогра­
фиясын жасап, «К азак ССР басиасездершщ библио­
графиялык корсетюштер!» деген атпен 1941 жылы жариялады.
Осы керсетюштерд! жасап, баспага дайындагандар:
Ютап палатасыныц сол кездеп директоры А. А. К арна­
ухова, р ы л м и кызметкер, библиографиялык жумыстармен
квп жылдар бойы шугылданган ралым Ныгмет Сабитов
жэне республикалык, кггапхананын, бас библиографы
Г. П. Царев болды. Бул керсетк 1штерд 1 жасау мшдет 1
библиографтардьщ колдарында баспасез архившщ тугел
де толык болуын керек егп. Амал канша, сол кезде палатада Совет дэу1ршщ алгашкы жылдарында республикамызда шык,к,ан газет, журналдардын к е п ш ш п сактау
корына туспей жогалып кегп. Сондыктан баспасез архив 1
тугелдей сакталган Москва мен Ленинград калаларындар ы 1р 1 к 1тапханалар мен мемлекеттж архившдеп Одактык
ютап палатасы корларындагы материалдарды пайдаланды. Сез болып отырран керсетюш тарихты зерттеп,
рылми-зерттеу 1а м ен айналыскан адамдарга, ютапхана
мен Кдтап палатасы кызметкерлерше жэне журналистерге улкен б!р кемек тиг 1зген нусканын, бщ ед 1.
Бул жерде Рэмиев Исмагул деген азаматтыц «Уактылы татар матбугаты» деген атпен 1905— 1925 жылдар
арасында шыккан татар газеттершщ керсетюштерш жасап, 1926 жылы Казанда жариялангандыры жайында
айта кеткен жен. ©йткеш, осы ютаптьщ с о ц р ы ж агцна
ол казак, т ш н д е шыккан газеттерд 1 де т 1ркепт 1. Бул керсетюштщ де зерттеунплер унпн пайдасы зор. С о р ы с ж ы л­
дарында мерз 1мд 1 баспасезде б 1рсыпыра езгерютер бол­
ды. Б1раз газеттер мен журналдардын шыруы уакытша
токталды, кейб1р газеттердщ аттары езгерт 1л д 1. Согыстан
кейш б 1рсыпыра газеттер мен журналдар кайтадан шыгарыла бастады. Улы Отан согысы жылдарында мерз 1мд 1
баспасездердщ палатага м ш дегп турде бершуге тш еп
даналарынын дер кезшде келш туспеген жагдайлары да
болды. Осы жагдайларды ескере отырып, 1957 жылы
Клтап палатасы мерз 1мд 1 баспасездщ 1940— 1955 жылдар
арасындары керсетюштерш жасап, «К азак ССР-нщ мер31МД1 баспасез шырармаларыньщ летописЬ деген атпен
басып шыгарды. Муны курастырып, баспага эз1рлеген
П алата директорыньщ орынбасары 3. Касымова мен ага
редактор Е. А. Скуришина. Буран Палатаныц корында
бар баспасез архив 1 кецшен пайдаланылды. Ал мер 31мд!
баспасез нускалары палатаньщ корында толык, болмагандыктан газеттер мен журналдардын шыру уакыты 1941
ж ы л р ы керсетюштер бойынша ешб 1р салыстырусыз, тексеруаз кеипршш жазылды./
Мерз 1мд 1 баспасез женшде бул ею керсетюш те ютапханашылардьщ талап-тшегше толык, жауаи бере
■22
алмагандыктан П алата 1963 жылы мерз 1мд 1 баспалардын,
1917— 1959 жылдар аралыктарын камтитын жинакталган
библиографиясын бастырып шырарды. Буран бурынры
керсетюштерге енбей калган газеттер мен журналдар енГ131лш, олардьщ барлык де,ректер1 мумюнд 1гшше кайта
аныкталран ед 1. Б1рак кешшрек бул библиографиянын.
да толык е м е е п п байкалды. 1964 жылдан бастап жыл
сайын ш ы р ы п туратын мерз 1мд 1 баспасез библиография­
сын «К азак ССР баспасездер 1 летописшщ» жыл аягында
шыратын 4-Ш1 номершде узд 1кс 1з жариялап келем13. Осы
жылдары республикамызда кандай газеттер мен ж ур­
налдар шыкканын 61лГ1С1 келгендерге «К азак ССР баспасездер 1 летописшщ» 4-цп номерш усынура болады.
/М е р з 1мд 1 баспасездердщ 1941 жылы шыккан жинарында, азамат с о р ы с ы жылдарында басылган кейб 1р
буржуазиялык, багыттары газеттердщ керсетюштер 1 енген. 1963 жылы жарияланран керсетюште к а з 1р п талгамы
зор совет окырмандарына каж ет 1 жок мундай газеттер
керсетюштен алынып тасталды/ Бул керсетюштщ келем1
он ею баспа табак болып шыкты. Муны Палатанын, ага
библиографтары: Е. А. Скуришина мен Д. Н. Казыбекова
курастырды. ЕНрак бул ецбектеп айта кететш б 1р кемнпЛ1к ооветтш дэу 1рде ж ары кка шыккан мерз 1мд 1 баспасездерде кезшде редактор болтан азаматтардын, ес 1мдер 1
керсетшмеген. Сонымен б1рге «Ихтилал байрагы», «Азад
С1б1р», «Юл», «Сабан» сиякты б1здщ республикада татар
т ш н д е де шыккан совегпк газеттер керсетюшке юрпзшмеген. Тары б!р айта кететш жай, жиырмасыншы ж ы л­
дары шыккан губерниялык газеттердщ барлыгы дерлш
ездерш щ тертшцп беттерш комсомолецтер мен жастарга
арнаган болатын, б 1рак жарык керген библиографиялык
керсетюштерде бул женшде ешкандай деректер мен
ескертпе-шюрлер келт 1ршмеген. Будан былайгы жерде
«Казакстан мерз1мд1 б аспасездерш ц керсетюштерш»
ж асаганда комсомол газеттерш жеке керсетпек ойымыз
бар. Комсомол газеттерш белек т1ркегенде комсомол тарихын жэне комсомол баспасезшщ тарихын зерттеуиплерге улкен кемек ти п зетш д ш с е заз. Осы айтылган
кемшш 1ктерд 1 ескере отырып, мер31мд1 басылымдардын.
керсетюштерш ендеп жэне толыктырып, 1971— 1975 ж ы л­
дары кайта шыгару жоспарланып отыр. Сейтш, совегпк
дэу 1рде шыккан мерз 1мд 1 баспасез тарихынан хабардар
болам деушшер Кггап палатасы коллектив! шырарран
23
мерз 1мд 1 баспасез кврсетк 1штершен ездерше керектш!
тауып пайдалана алады.
Баспасездщ статистикалык есебш ж у р п зу 1С1 де К 1тап
палатасыньщ мшдет 1 екеш даусыз. 1960 жылдан бастап
республикада шыккан баспа ешмдершщ жылдык есеб 1н
баспасез летописшщ б 1ршцп номершде у зд ш а з жыл сайын жариялап келем1з. Осылармен кабат 1921— 1957
жылдар аралыктарында шыккан баспасездщ статистикалык есеб1 «Казак, ССР баспасезЬ> деген атпен 1958 жылы
басылган жеке ютапшада б ерй ш , 1920— 1959 жылдар
аралыктарындагы статистикалык есеп 1960 жылы жеке
ютап болып шыкты. Буларды курастыргандар ага биб­
лиограф Е. А. Скуришина мен Е. Ныгыметов. Ал 1917—
1967 жылдар аралыктарындагы баспасез есеб 1 «К азак
ССР баспасез 1 50 жылда» деген атпен 1969 жылы шык­
кан ютапта бершдк Оны Р. Терегелдиева мен С. Хаса­
нова курастырды.
Алайда Казакстанда Октябрь революциясынан бурын
шыккан кггаптардьщ толык есеб 1 эл 1 кунге дешн тугел
алынбай келедк Сол кезецнщ к1таптарын жиыстырып,
нактылы санын аныктап, алдагы уакытта 1ске асыруды
К а за к ССР Рылым академиясыньщ касындагы гылми
кггапхана, Пушкин атындагы республикалык к е п ш ш к
ютапхана жэне К1тап палатасыньщ кызметкерлер 1 ойластырганы жен.
РЫЛ М И -М Е Т О Д ИКАЛ ЫК, Ж Э Н Е З Е Р Т Т Е У
Ж У М Ы С Т А РЫ
Ютап палатасы эр турл 1 себептерге байланысты 1957
жылга дешн гылми-методикалык жумысты уйымдастыру
жешнде мардымды ештен,е 1стей алмай келд 1. Дегенмен
осы жылдан бастап Казакстан штаптарыньщ советик дэу^рдеп библиографиясын жасау к ш е ю р 1су жэне Казак,
ССР-нщ библнографиялык. органы «Казак ССР баспасездершщ летописш» токсан сайын шыгару 1сш уйымдастырумен байланысты б 1раз жумыстар аткарылды.
Оньщ ен бастысы — библиографияда к а за к т ш н д е колданылатын шартты турде кыскартылып алынган сездердщ Т131м!н б1ршпп рет жасап, А. С. Пушкин атындагы
республикалык к е п ш ш к кпапханасынын, гылми советше
усынылуы ед 1. Рылми советте б е к т л г е н сол сездер бас-
пасезге библнографиялык сыпаттамалар жазу 1сшде
бугшге дешн колданылып келед 1.
Палатанын библнографиялык керсеткш терш б1рпшй
пайдаланатын ютапхана кызметкерлерк Алайда, кеп уакыттар бойы кпапханалар мен палатанын езара байланысы ете нашар болды. Соган орай библиографтардьщ
кен,есш етк 1зш, оларда библиография жумысыньщ жайы
туралы т у с ш к беруге ешкандай мумкшдж те болмады.
Сондыктан Ютап палатасы кггапхана кызметкерлер! уппн
«К1тап палатасыньщ мерз1мд1 шыгармаларын калай
пайдалану керектш туралы к е п ш ш к ютапхана кызметкерлерше методикалык нускау» деп аталатын келем 1 б 1р
баспа табак кггапшаны к а за к жэне орыс тшдершде тиражын 5 ООО данамен шыгарып таратты.
1961 жылы баспадан нш ккан «Советик Казакстан
кпаптары» деп аталатын ( 1917— 1945 ж ылдарды камтиды) библиографияны жасаганда б!раз кем ш ш ктер Ж1бер 1лд 1. Онын басты себеб 1 — керсетк 1штерд 1 калай
жасау женшде арнайы методикалык нускаудын. болмагандыгынан едк «Советик Казакстан кпаптарынын» будан кешнп басылымдарыньщ сапасын жаксарту максатымен 1946— 1955 жылдар аралыктарындагы «Казакстан
штаптарыньщ керсеткш терш жасау женшде нускау» деп
аталатын проспект жазылды. Муны Бушлодактык К п а п
палатасы макулдады, сонымен бгрге тш е и езгерютерш
де енпзд 1.
КПСС Орталык Комитетшщ 1959 жылвд «Елдеп К 1тапхана к т е р ш щ жайы жэне оларды жаксарту туралы»
шеппмдерше байланысты Казакстан Кггап палатасы
А. С. Пушкин атындагы республикалык к е п ш ш к кггапханасымен б 1рлесе отырып, йтапханадагы штап каталогтарына сыпаттама жазу жэне эдебиеттерд 1 гылым салалары бойынша жжтеу 1сш республика бойынша б 1р
жуйеге келт 1ру жумысына К1р к т 1. Осыган сэйкес «К азак­
стан», «Жазушы» жэне «Кайнар» баспалары шыгаратын
штаптарга да тш еи сыпаттама жазып, кпаптарды ютапхана каталогтарыньщ индексш койып шыгару б 1р жуйеге
келт 1р 1лд 1. Осыларга орай кызмет бабында пайдаланатын
«нускау» жасалды.
Кпапхана каталогтары ушш баспа карточкасын ж а ­
сау 1С1не 1960 жылдан берг ш рккен ед 1к. Б1рак бул
жумыс 1967 жылга дешн женд1 жолга койылмай келд 1.
«Каталогтар ушш баспа карточкасын шыгару женшде
24
25
методикалык нускау» жасалып, республикалык каталогтенд 1ру комиссиясынын бюросында 1968 жылы б е к т л д й
ВКП (б ) Ооталык Комитетшщ 1940 ж ы л р ы ноябрь айында кабылдаган «Эдебн сын жэне библиография женшдеп» каулысыныц 25 ж ы л д ы р ы н атай отырып, Казак, ССР
мерз 1мд 1 баспасезшде 1938 жылдан берг жарияланган
рецензияларды жинактап — «Рецензия керсетюштерш»
жасау мацсаты койылды. Бул жумыс 1965 жылы колга
алынды. Муныц е з 1, эрине, библиографтардыц кеп 1зденуш керек ететш ауыр жумыс болды.
Баспасез шыгармаларына жазылган сын мацалаларды 1здест 1р 1п табу республикалык, облыстык, газеттер
мен журналдарды казбалап карап шыгуды керек егп.
Осы 1здеудщ непзшде к,аз1р «Рецензия керсетюштершщ»
картотекасы жасалып, баспага эз 1рленуде. Бул керсетК1штерд1 ж асау ж е н ш д е арнайы жасалган методикалык,
нусцаулар Буюлодактык К 1тап палатасыныц рылмибиблиографиялык -жумысты уйымдастыру бел 1мшде
талкыланып, куатталды. Ютап палатасы директорыныц
рылми-библиографиялык жумысты уйымдастыру женшд еп орынбасары 3. Касымова А. С. Пушкин атындагы
республикалык; к е п ш ш к ютапхана к,ызметкерлер 1мен
б 1рлесе отырып, казак; т ш н д е шыратын « ш таптар га сыпаттама жазудыц» ережесш ж асау ж ай ы н дагы е зш щ
б 1рсыпыра мацалаларын республикалык газеттер мен
журналдарда жариялады. Мысалы, оныц «Щтап палата­
сы» деген макаласы «Казакстан эйелдерЬ журналыныц
1957 ж ы л р ы 9-шы, «К азак ССР-нщ мемлекетпк библиографиясыныц орталыгы» — «Коммунизм тугы» газетшщ
1 95 8 ж ы л р ы 19 январьдагы, «Кпап ш еж 1ресЬ> — «К азак­
стан коммунис 1» журналыныц 1 9 6 5 ж ы л р ы 10- ш ы , жэне
«Казакстан мектебшщ» 1 9 6 8 ж ы л р ы 6 - ш ы «Казакстан­
ныц мемлекетпк библиографиясыныц даму тарихынан»
деген макаласы «Советская библиография» журналыныц
1 96 8 ж ы л р ы 4-ип номерлершде жарияланды.
Библиография мен Щтап палатасы туралы лениндж
декретке 40 жыл толуына байланысты Б уил одакты к
Ютап палатасы 1960 жылы «Советтж мемлекетпк библиографияга кырык, жыл» деген макалалар жинагын
шыгарган болатын. Осы жинакта «Казакстанныц Ютап
палатасы» деген макала жарияланды. Сонымен катар
Ютап палатасыныц директоры «Советская библиогра­
фия» журналыныц 1963 жылгы екшип номершде, сол
26
журналдыц 1966 ж ы л р ы б 1рш 1ш номершде б 1здщ респуб­
ликалык Ютап палатасы кызметкерлершщ рылми-зерттеу женш деп келемд! макалалары жарияланды.
В. И. Лениннщ туган кушне жуз жыл толуымен бай­
ланысты оныц Казакстанда казак, т ш н д е жарияланган
епбектерш насихаттау максатымен палата кызметкерЛер!
«Казакстан мугал 1м Ь, «Коммунизм тури», «Орал е щ р Ь ,
«Тыц елкесЬ, «Ж ет 1су», «Кызыл ту» жэне баска газеттерге б1рнеше макала жариялады. Солардыц 1шшен
«0 м 1рге нэр берген ш м » , «Ленин шыгармалары казак
тш нде», «Ец кымбатты казына», «Кызыл Казакстан»
журналында «Ленин идеяларыныц насихатталуы», «Россияныц жэне Куншыгыстыц барлык жумысшы, эскери
жэне егшии мусылмандарына ундеушщ Казакстанга таралуы» деген макалаларды атап айткан жен.
В. И. Ленин ецбектершщ библиографиясын дайындау
барысында тындырган жумыстар да аз емес. Енд1 осы
жумыстар жайында б1раз токтала кетейж. Сонгы кезге
дешн Казакстанда шыгатын мерз 1мд 1 баспасез беттершде
В. И. Лениннщ жарияланган ецбектер 1 толык зерттелмей
келген-Д1. Муныц себеб 1, Совет ешметшщ а л г а ш к ы ж ы л ­
дары, кесемшц т!р 1 куншде шыккан республикадагы
мерз 1мд 1 баспасездершщ мемлекегпк корда тугел сакталмагандырында болып отыр. Екшнпден, 1930 жылга
дешн араб эршмен ш ы р ы п келген басылымдардЫ б у п н и
кызметкерлер 1м 1зд 1ц к е п ш ш п оки алмайтын болгандык,тан к а за к т ш н д е шыккан эдебиеттердеп деректерд 1 тарихшыларымыз толык пайдалана алмады. Кешнг1 ж ы л­
дары бурын корда болмаган мерз 1мд 1 баспасездердщ бхр
катары табылды, немесе олардыц микрофильмдер 1 т у а р ь
лш алынды. Сонымен алгашкы жылдарда шыккан газет­
тер мен журиалдар архив корына б 1ртшдеп жинала бастады. С ю ц ры бес жыл шинде В. И. Лениншц Т1р! кезшде
мерз 1мд 1 баспасездер беттершде жарияланган ецбектерш
зерттеуд! колга алдык. Осы зерттеулер нэтижесшде
1918— 1924 жылдар аралыктарында Д азакстан д агы газеттердщ беттершде жарияланган В. И. Лениншц баяндамалары, сейлеген сездер!, жазган м акалалары табыл­
ды. Сез болып отырган В. И. Ленин ецбектер 1 алдымен
кезшде Москва, Ленинград калаларында шыгатын орталык газеттердщ беттершде жарияланды. Казакстанда
шыккан орыс газеттер 1 В. И. Лениншц бул ецбектерш
орталык газеттерден кеппрш басты, ал к а з а к т ш н д е п
27
газеттер орысшадан казакш ага аударылып жарияланды.
Кейб 1р жардайларда казак, газеттершде кесем сездер!нен келемд 1 узшдшер бершд 1 немесе мазмунын жариялап, мэн-марынасын кеп ш ш кке тусшд 1рд 1. Жорарыда
керсетшген мер31мде кесемнщ 92 ецбеп жарияланганы
к а з 1р аныкталды.
В. И. Лениннщ ецбектершен «Совет ешметшщ кезектеп мшдеттерЬ атты 1918 жылы жазган келемд1 ецбеп
Актебедеп «Актюбинский вестникте» жэне Павлодарда
шыратын «Объединение» газетшде 1918 ж ы л р ы апрельмай айларында жарияланран. В. И. Лениннщ 1918 ж ы л р ы
8 ноябрьде Москва облысыньщ кедейлер комитет! делегаттарымен кездескенде сейлеген сезшен келемд 1 узш д 1лер Ордада шыккан «Известия» мен «Хабар» газеттершде 1918 ж ы л р ы 17 ноябрьде басылран.
Ильичтщ 1917 жылы жазып б т р г е н «Мемлекет жэне
революция» атты келемд 1 ецбеп Алматыда 1919 жылы
ш ы р ы п турран «Голос Семиречья» газетшщ б1рнеше номерлершде тугелге жуык басылып шыкты. Сонымен к а ­
тар осы газеттщ 1919 ж ы л р ы август айында шыккан
номерлершде Владимир Ильичтщ улт м эселеа туралы
партияныц VIII съезшде сейлеген се31, Партия программасыныц В. И. Ленин жасаган жобасы да «Голос Семи­
речья» газетшде 1919 ж ы л р ы июль айларында ж ари я­
ланды. Ильичтщ «Турк1стан коммунистерше» жолдаран
хаты «Голос Семиречья» газетшде сол жылы ж а р и я­
ланды.
Ильичтщ 1918 ж ы л р ы 25 декабрьде «Россия халык шаруашылыры кызметкерлершщ II съезшде сейлеген сезЬ
к а за к тшше аударылып, Ордада ш ы р ы п турран облыстык
Советтщ органы «Казак, дурыстыгы» газетшде 1919 ж ы л ­
р ы 15 январьда жария болды. Оньщ Москва тем1р жолшылары конференциясында 1919 ж ы л р ы апрельде сейле­
ген сез 1 Ордада ш ы р ы п турран «Дурыстык жолы»,
газетшщ сол ж ы л р ы май айындагы жэне Ильичтщ пар­
тияныц VIII съезшде сейлеген кортынды сез! осы газетте,
сол жылы апрель айындагы санында жарияланды. Мше,
осы ф акплерден 613 Казакстан газеттершщ революция
кесемшщ ецбектерш унем 1 жариялап, насихаттап отырранын керем13. В. И. Лениннщ бул ецбектер 1 карацгы
халыктыц сана сез 1мдерш оятура, оларды саяси е м 1рге
тартура, э а р ес е оларга Улы Октябрь революциясыныц
мацызы, Совет ек 1мет 1 мен жумысшы табы партиясыныц
28
программаларын тусшд 1руде ерекше зор мацызы болды.
В. И. Лениннщ туранына жуз жыл толуына байланысты кесемнщ осы ецбектерш барынша насихаттап, кепипл1кке жетк 1зуге тырыстык. 1965 жылы партия тарихы
институты шыгарран «Казакстан Коммуниста партия
тарихыныц мэселелерЬ атты жинакка «К азак ецбекшь
лер 1 арасында лениндш идеяны насихаттау мэселеа»
деген макаланы К- Айдарова мен Е. Ныгыметов жазды.
Облыстык газет беттершде кесемнщ ецбектерш наси­
хаттау женшде булардан баска да б 1рталай м акалалар
шыкты. Астанамыздары жогары оку орындарыныц студенттер 1 мен орта мектептердщ жогары класс окушылары
жэне Ютап палатасы кызметкерлер 1 арасында осы такырыпта б1рнеше баяндамалар мен эцпмелер етк131ЛД1.
1960 жылдардыц бас кезше дешн республикада ш ы р ы п
келген кептеген аудандык, облыстык, тшт 1 республика­
лык газеттердщ кейб 1реулер 1 ездершщ шыру жэне даму
тарихынан оншама кеп хабардар болмады. Сондыктан
газеттщ алраш шыккан жылы, куш дурыс керсетшмедь
Осыган орай газет редакциялары с о ц р ы жылдары ез га­
зеттершщ тарихын аныктау 1стер 1мен шурылдана бастады. Демек, Казакстандык кейб^р 1р 1 газеттердщ алрашкы
номерлерш жете зерттеп, аныктаура тура келдк Бул
жумыстар газет редакцияларымен б 1рлесе отырып журГ131ЛД1. Сейтш, б1рсыпыра облыстык газеттердщ шыккан
жылдары мен кундер 1 аныкталды. Осы кезде аудандык
газет редакцияларынан б 1зге кептеген хаттар келш тусуде. Олар аудандык газеттердщ даму тарихын аныктауга
жэрдемдесуд 1 сурайды. Б1рак аудандык газеттерге мундай жэрдем беруге ешб1р мумкшд1пм13 болмай отыр.
Оныц себеб!—Ютап палатасына к а ж е г п сактау орныныц
тапшы болу салдарынан аудандык газеттерд 1 зерттеу,
сактау 1С1 дурыс уйымдастырылмай келедк Соныц салда­
рынан библиографиялык аныктамалар аркылы 1здеуге
мумк1нд1пм13 болмай отыр. Корыта айтканда, Ютап палатасыныц баспасез редакцияларымен байланысы, карым-катынасы соцгы жылдары б 1р 1зге туст 1 деуге болады. Буран коса палата кызметкерлер 1 1968— 1969 жылдарЫ Букшодактык Ютап палатасы жасаган баспасез
жэне библиография мэселесше арналган б 1рнеше жалпы
мемлекеттш стандарт™ талкылау юше катынасып, ез­
дершщ усыныстарын ортага салды. Болашакта Ютап
палатасы аппаратына будан былай да р ы л м и кызметкер29
лерд 1 тарту, штапты зерттеу ктерш еркендету, гылмитехникалык хабарларды дурыс жолра кою жумыстарын
да колга алуды жоспарлап отырмыз.
Соцгы кезде р ы л м и кызметкерлер арасында штап
зерттеу мэселесше назар аудару к а ж е г п п жш айтылып
жур. Осыран орай бул мэселемен шурылданып журген
рылми кызметкерлерге Кдтап палатасыньщ кызметкерлер!
колдарында бар библнографиялык, материалдарымен
жэне баспасез архив 1мен кемектесе алады. Себеб1 баспасезге библиография жасаган библиографтар оньщ тарихымен де жете танысып жур. Алдагы максат — Кдтап
палатасы мен ютапхана к,ызметкерлер 1 журналистер мен
зерттеупп галымдардын кемепмен республнкамыздагы
баспасез тарихы жайында аса к а ж е г п гылми е ц б е к т е р
жазуды колга алу болып отыр.
Б А С П А С 0 3 А РХИВ1
Эдебиет мураларын суйген эрбхр адам В. И. Ленинше
суйсе, Ленинше камкорлык жасаса, э д е б и е т п з онан сайын еркендеп, оньщ тарихи казыналары байи тускен болар ед 1.
Кесемнщ ен жакын сержтершщ б1р! В. Д. БончБруевичтщ В. И. Ленин туралы естелшиде мынадай б1р
дерек бар. Россияда Октябрь революциясы женгепнен
кешнп ушшпп куш, тунп сагат б 1рден кешн, мэдениет
мэселеп туралы кенес болганда В. И. Ленин былай дейдк
«Музей мен архив кт ер ш дурыс жолга кою керек, ол
угшн кайдан болса да, барлык жерден осы куш жеке
адамдар колында сакталган кггапхаиаларды, архивтерд!,
колжазбаларды, автографтарды жинау керек, жинайтын
материалдар тек эдебиет туралы гана емес, сын, пуб­
лицистика, тарих, эйтпесе опер туралы да болсын, б 1зге
бэр 1 де кажет, осылардыц барлыгы да болашак мэдениет 1м 1зге ете кунды нэрселер болмак. Мэдениет 1м 1зд 1
б 1здер бурын дуниеде болып кермеген дэрежеге тец
еркендетем13» '.
В. И. Ленин бул сезшде пролетариат диктатурасы
орнаган елде мэдениетт 1ц дурыс жолга койылуын журтка
улг 1 етш усынарлыктай дэрежеге ж етк 1зу керек, дегенд!
айтып ед 1,— дейд 1 В. Д. Бонч-Бруевич. Уюмет Москвага
1 «Советская библиография» журналы, 1940, № 1 (18), 148-б-гт.
30
кешш келгенде б 1р архив сактаулы турган уйдеп материалды кызыл эскерлер сарайга шыгарып, уйд 1 босатканы туралы хабар В. И. Ленинге жетедь Тунг 1 сагат 12-ден
кеЙ1н В. Д. Бонч-Бруевичт 1ц пэтер1не В. Ильич телефон
согып, болган окиганы айтады жэне Бруевичтен нускаутус 1н 1к ретшде «Архивтерд! сактацыздар!» деген киапш а
жазуды сурайды. Кесемн 1ц тапсыруы бойынша сол тунде
жазылган архив казынасын сактаудыц каж етт 1Г1 женшде
нускау-тусшж узамай-ак тиражы 50 ООО дана болып ба­
сылып, дереу жер-жерге таратылады. В. И. Лениннщ
тапсыруы бойынша М. С. Вишневскшш тш е и орындарга
эдеЙ1 жумсап, кептеген архив материалдары мен К1таптарды жннаттырып, 1918— 1919 жылдары осы кунп
Москвадагы В. И. Ленин атындагы кггапханага тапсырады.
Мэдениет мураларын сактауды, оларды жинауды
В. И. Лениннен уйренуге тшст1М13. Кесемн1ц бул мэселе
ж еш ндеп айткандапын 1ске асырып, булжытпай орындап
отыруымыз керек./К^тап палатасы алгаш курылганда
оныц корында 40 мыц данадан аса К1тап болганы жогарыда айтылды. Ол К 1 т а п т а р ук!мет каулысы бойынша
1931 жылы ж аца курылган Республикалык штапхана
корына 0ТК131ЛД1. Ал 1937 жылы, палата кайта курылганда сол ютапхана палатага тек 150-дей кггап кайтарды,
ал мерз 1мд 1 баспасезден ешнэрсе де бермедй/Сондйктан, К1тап палатасы К1тап корын кайтадан курура мэжбур болды. 1917— 1937 жылдар арасында республикада
шыккан материалдар палата корында толык емес ед 1.
Ал ук1мет бепткен палатаныц е р е ж е а бойынша жэне
1940 жылы кабылданган ВК П (б) Орталык Комитетпиц
библиография 1с 1 туралы каулысыпа сэйкес к 1тап палаталары советт 1к дэу 1рде шыккан барлык баспасез басылымдарын есепке алып, т1ркеп отыруга М1ндетт 1 болды.
Демек, совегпк дэу1рде шыккан баспасез архивш жинап,
сактау — к п а п палатасыньщ тел 1С1 екен! мэл 1м. Б1рак
бул айтканнаи революциядан бурын шыккан баспасез
архив 1 палатаныц назарынан тыс калады деген тусшж
тумаса керек. К,олга тускен мэдениет мураларын жинап,
сактау эрб!р азаматтыц парызы болуга тшс. Кдтап палатасыпыц корында жок к1таптарды 1здест 1ру 1с! 1957
жылдан басталды. Б1рак бул жолда киыншылыктар кездеспей отырган жок. К п а п корында ж ок киаптарды
1здест 1руде ец алдымен марксизм-ленинизм класснктер!31
нщ казак, т ш н д е шыккан е ц б е к т е р ш жиыстырып алу
максатын койдык. Казан, Ташкент, Уфа, Москва, Ленин­
град, Фрунзе калаларындагы гр1 штапханалар, мемлекетТ1к архивтер Ютап палаталарыныц корындагы каталогтарып вз колымызбен актарып, олардан Казакстанга
катысты кептеген ютаптарын таптык. Солардыц 1шшде
1919— 1920 жылдары партияныц Орталык Комитет! жанындагы Куншыгыс коммунистер 1 уйымыныц орталык
бюросы к а за к т ш н е аударткан б 1рнеше ютаптар да бар.
Мысалы, К. Маркс пен Ф. Энгельстщ 1920 жылы басылып
шыккан кыскаша емйрбаяны, 1920 жылы жарияланган
В. И. Лениншц кыскаша ем1рбаяны, 1920 жылы Москвада шыккан ютапшалары бар. 1918 жылы Верныйда
(к а з 1рг 1 Алматы)
орыс т ш н д е шыккан Р С Д Р П (б)
программасы, орыс жэне казак, тшдершде шыккан
Р С Д Р П (б) Уставыныц фото кеш 1рмелер 1 алынды.
Азамат согысы дэу1рлеп турран 1918— 1919 жылдары,
Ленин бастаган РК П (б) Орталык Комитет мен Совет
уюметшщ тжелей ж эрдем 1 аркасында, Бекей облысыныц
орталыгы Ордада баспа уйымдастырылганын жогарыда
айттык. Осыгаи орай соцгы кезге дешн тарихшыларымызга беймэл 1м болып келген мынадай б!р дерект 1 келт 1рген1М13 де орынды сиякты.
1918 жылы Ем. Ярославский жазган В. И. Лениншц
кыскаша ом^рбаяны 1919 жылы казак т ш н е аударылып.
Орда баспасында тиражы 10 000 дана болып б-асылып
шыкты да, кец байтак к а за к даласына таратылды.
Москвадагы В. И. Ленин атындагы штапхана корынан
осы ютаптын фотокенпрмеа алынды. Олардыц 1шшде
В. И. Лениннщ 1918 жылы ж азган «Америка жумысшыларына хат» деген ецбеп 1919 жылы Ордада к а за к т ш н е
аударылып, баспага бершгеш туралы анык деректер табылганымен, ютаптыц езш колга т у а р е алмай журм13.
1918 жылгы 10 июльде Советтердщ букшроссиялык
V съезшде кабылданган советтш туцгыш конституция да
1919 жылы казак т ш н е аударылган. Ол тиражы 10 000
дана болып басылып, аз уакыттыц 1шшде казактар арасына таратылган. Оныц да фотокеиирмеа алынды. Сез
болып отырган
конституцияныц
б 1ршпл
тарауын
В. И. Лениннщ ©31 жазган. Ол Советтердщ III съез 1 кабылдаган ЭЙГ1Л1 «Ецбекш1лер мен каналушы халык
правосыныц декларациясы» екен 1 де айкын. Б 1р 1нш 1
конституцияныц адам баласы тарихында ерекше орын
алатын документ екенш В. И. Лениннщ Советтердщ
VI съезшде сойлеген мына созшен анык ацгаруга бола
ды «Б 13Д1Ц конституциядай дуние ж у з 1нде конституция
болган емес. Бул конституцияда пролетариат букарасыныц ел 1шшдег 1 де, букш дуние ж узш деп де канаушыларга карсы курес 1 мен уйымдасуыныц т э ж ф и б е а жазылган. Б1зде курес т э ж 1рибесшщ запасы бар» . Алгаш
ленинд 1К Конституция 1918— 1919 жылдары азербаижан,
аимян, татар, к а за к тьлдерше аударылып, жарык, корд!.
Ол Конституция тш т 1 жер ж узш щ коптеген мемлекет!ср 1Н1Н т 1лдеп 1не де аударылып басылды, оныц халыцаралык
м^нызы сол куннШ езшде-ак, лрта берд!. Коиституциянык
кептеген улттар тшдерше аударылуыныц ©зш Владимир
Ильич кезшде аса жогары багалаганын, оныц мына свз 1нен к©рем1з: «Б1з, мэселен, башкурттар букарасыныц
Россия 1Ш1нде автономиялы республика куруына мумК1НД1К берд1к, б 13 эрбгр халыктыц дербес, еркш дамуына,
Э1Ж1МН1Ц ©3 ана т ш н д е жазылган эдебиетшщ осш, тарауына барынша к©мектес1п отырмыз, б 1здщ Советт 1к
конституцияны аударып, уагыздап отырамыз»*. Корытып
айтканда ецбекш 1лерд 1ц улы кесем 1 В. И. Лениннщ ец
бектер 1 к а за к т ш н е алгаш рет 1919 жылы аударылып,
Ордада ж ары к кергенш мактаныш етем1з. Баспага керект 1 кагаз, караж ат, баспада басылатын кггаптар жоспары
барлыгы да Москвадан бер 1Л1п отырган. Бул кггаптардыц
да фотокеш1рмес1 алынды. Булардан баска кесемшц
1921 жылы к а за к т ш н е аударылып Ташкентте басылган
«Азык-тул1к алымы туралы», «Жастар уйымыныц максаты» жиырмасыншы жылдары аударылып, Москвада
шыккан кесемнщ 1917 жылдары жарияланган ецбекте Р 1
жэне шаруалар кооперациясы туралы к 1таптарын баска
да кептеген жеке ецбектерш, фотокеш 1рмелер 1 мен
микрофильмдер 1н, барлыгы 296 ецбегш жинан_ алдык.
Бул кесемнщ туган кун 1не 100 жыл толуына эзфлпс кезш ­
де 1стелген ИГ1Л1КТ1 1стер 1м 1зд 1ц б ф 1 болды. Мунымен
катар К. Маркс пен Ф. Энгельстщ шырармаларын 1здест 1ру жумысы да ж у р п зш д 1. К а з 1р Ютап палатасыныц
корында К. Маркс пен Ф. Энгельстщ ерте кезде казак
т ш н д е шыккан б 1раз ецбектер 1 сактаулы.
К а з а к т ы ц советт1К к е р к е м эдебиет1Н1ц н е п з ш к а л а у 1 В. И. Ленин. Шыгармалары, 28-том, 136— 137-беттер.
2 В. И. Ленин. Шыгармалары, 29-том, 517-бет.
33
32
шы, революционер жазушы Сэкен Сейфуллиннщ Орынбор цаласында шыккан «0ткен кундерЬ>, «Бацыт жолынасы», «К,ызыл Суццарлары» Кызылордада шыккан
«Тар жол тайгак кешуЬ>, «Кекшетауы» тары баска
1920 1930 жылдары жарияланран ецбектер 1 жиналды.
Б. Майлин мен I. Ж ансупровтщ , тары баска жазушылар
мен журналистердщ, ралымдардыц ецбектер 1 калпына
келт 1р 1л д 1. Олар ютап жэне фотокенирме, микрофильм
туршде жинакталды.
Татарстан, Башцуртстан, Кыргызстан жэне взбекстап Ютап палаталары корында сактаулы турран Казакстап авторларыныц ютаптарын т у г е л д е й жинап алдык.
Бакудщ, Ленинградтыц жэне Казанныц ютаптарды
айырбастау корларынан кептеген ютаптар алынды. Аттары аталган мекемелердщ коллективтерше, басшыларына туыскандык кемеп уипн алрыс айтылды. Осындай
жолдармен олардагы Ютап палаталарыныц корларына
Казакстанда шыккан б 1 р т а л а й ютаптар Ж 1 б е р 1 'л д к Басы
артык ею мыцдай ютапты кешннен уйымдаскан рылми
ютапханага берш, оныц корын молайтуга кемектестж.
Сонымен катар мерз 1мд 1 баспасездерден тускен артык.
даналары да ютапхана корына бершуде.
К азак Т1л 1нде Октябрь революциясынап бурын шык­
кан ютаптардыц жинау-т 1ркеу жумысы К1тап палатасыныц М1ндет1не жуктелмесе де олардыц б1ркатарын 1здест ф ш тауып алып, К 1т а п серелер 1не койдык. Солардын
шпнде 1861 жылы Казанда шыккан ш ы р ы с халыктарыныц Т1Л1Н зерттеуш 1 галым Н. И. Ильминский жазган
«Самоучитель русской грамоты для киргизов (казахов)»
атты окулыры бар.
Бул окульщ казактарра орыс т1л1н уйрену уш 1н шырарылган алгашкы куралдардыц б]р 1 болды. 0 ткен расырдыц орта кезшде Орынборда жумыс 1стеген Н. И. Ильминский казактармен ж и 1 араласып, оларды орыс
халкымен, оныц мэдениет 1мен жете таиыстыруды максат
ет 1п, осы окулыкты жазган болатын. Н. И. Ильминскийдщ
бул ютабына аса риза болтан Ыбырай Алтынсарин кезшде былай деген ед 1: «Б1здер ягни кыррыздарра орысша
б 1л ш алудыц каншалыкты пайдалы екен 1н тус 1нет 1ндер
С1зге шын журектен рахмет айтамыз» '. Молдалар
1 К. Кереева-Канафиева. «Дореволюционная русская печать о
Казахстане», Алма-Ата, издательство «Казахстан», 1963, стр. 245.
34
окытып келген, дш д 1 мактайтын араб, парсы, татар тшдер 1нде шыккан ютаптар казактардыц бастарын катырып
келген ед 1. Енд 1 сол халыктыц ез т ш н д е шыккан ютап,
цларды дурыс жолга бастап, алга жетелейд 1, ойларьш
тулетед1’ — деп Ы. Алтынсарин суйсшген ед 1. Н. И. И ль­
минскийдщ осы окулырыныц 1874 жылы ек 1НШ1 рет канта
басылран данасын Казан университет! кпапхапасыныц
корынан алдьщ.
Ильминский жинап 1862 жылы К,азанда бастырран
«Ер Таррын» к1табыныц фотокенпрмесш де алдык.
Ы. Алтынсаринн 1ц 1879 жылы шыккан «Хрестоматиясы»,
«Мактубаты», «Кыз Ж1бек», «Козы-Керпеш Баян сулу»,
«Б 1ржан сал мен Сараныц айтысы», «Айман-Шолпан»
еиякты к а за к халкыныц елге кеп тараган жыр-эпостарыныц б 1рнеше басылымдары, орыстыц белг 1л 1 акыны
А. С. Пушкиншц туганына 100 жыл толуына арнап 18Л9
жыл ана т 1Л1М13ге аударылып, Казанда басылып шыккан
«Балыкшы мен балык, какында» атты поэмасы 1899 жылы
кара сезбен аударылып Казанда шыккан ед 1.
Аударран адамныц юм екен 1 б елпс 1з. Б1рак аудармашыныц батыс Казакстаннан екенд 1Г1 окыганда ацрарылды. Сонымен катар Пушкиншц 1903 жылы к а за к тшше
аударылып басылган «Капитан кызы» К 1т а б ы да корга
К6 Л 1П туст 1. С о н р ы с ы и казак, Т 1Л 1Н6 аударран Орал облы
сындагы Каратебе аудапыныц азаматы Бекимов Молданияз.
1П, 7
Абайдыц 1909 жылы жарияланран жинагы жэне 1У1/
жылы баспадан шыккан терм еа, С. Кебеевт 1Ц «Калыц
мал» романы, Т. Бокин курастырган орысша-казакша
сезд 1Г1 жэне баска ютаптар табылды. Сонымен, барлыгы
1400-ден аса ютап жиналып, К1тап корымыз да молая
тустк Туцгыш рет к а за к тьлшде шыккан К1таптардыц алрашкы даналары осы кунге дей 1н аныкталмай келед 1,
оныц толык библиографиясы да шыккан жокНыгмет Сэбитовт 1Ц 1948 жылы курастырган библиографиялык, керсетюипне енбей калган к 1таптар толып
жатыр. К а з 1рг 1 кезде осы жумыстармен айналысып журген К а за к ССР Рылым академиясыиыц орталык р ы л м и
к1тапханасы кызметкерлершщ ецбектер1 ж е м 1СТ 1 болуын
Т1лейм 1з. К а за к т ш н д е шыккан баспасез басылымдары1 К- Кереева-Канафиева «Дореволюционная русская печать о Ка­
захстане», Алма-Ата, издательство «Казахстан», 1963, стр. 245.
35
пыц алгаш ж ары кка шыккапынан бастап б!р тутас бас­
пасез архивш ж асактаса дурыс болар едк Семейдщ
музешнде, облыстык жэне орталык колжазба архившде
кептеген ютаптар мен газеттер сакталуда. Н епзш де
ондай материалдарды сактау олардьщ мшдет 1 емес екенш
айта кеткен1М13 жен. Сондыктан мунан былайгы жерде
б^ртутас баспасез архивш курастыру к ш е букш республнкамызда осы жумыска катысы бар мекемелер ездершщ
ТН1СТ1 улесш косады деп сенем13. Бул женшде арнайы
м акалалар жарняланып, оларда тшст 1 усыныстар жасалган болатын. Енд 1 солардьщ орындалуын карастыруымыз
кажет.
(Т(1тап палатасы курылмастан бурын ж ары кка шыккан
мына журналдардьщ кейб 1р номерлерш тауып, корра
костык. 1911 — 1915 жылдары ш ы р ы п турран «Айкап»
журналыныц 8 8 к1табы микрофнльмге туар1ЛД1. Совегпк
дэу 1рде ж ары к керген «Торрай шаруашылыры», «Абай»
журналдары; 1919 ж ы л р ы «Мурал1м», 1921— 1929 ж ы л ­
дары шыккан «Кызыл Казакстан»; жиырмасыншы ж ы л­
дары шырарылран «Ж аца мектеп», «Ж аца эдебиет»,
«Тем^р казык», «Тан», «Сана», «Шолпан», «Ж ас казак»,
«Сэуле», «Пионер», «Ленинппл жас», «Эйел тецдьп»,
«Ж ас кайрат», «Терме». Корытып айтканда Штап па л а ­
тасы екшпп рет курылранра дешн шырарылран газеттер
мен журналдар мерз 1мд 1 баспасез жинактары, бюллетеньдер — барлыры 616 К1тап жиналды. Сол кезде орыс
т ш н д е шыккан мерз 1мд 1 шырармалардьщ 420 ютабы кор­
ра алынды. Алайда, 1917— 1918 жылдары Кызылжарда
шыккан «Ж аца заман» атты журналдыц б1рде-б1реуш
таба алмадык. Булардан баска «Мурал 1м» журналыныц
1, 3, 4, 5, 6 -нем 1р 1 табылмады. Будан эр! баспасез басылымдарыныц ж ет 1спеген номерлерш 1здест 1рш, корды
толыктыру — К1тап палатасы кызметкерлершщ алдында
турран зор м ш дет/Ж орары да к е р с е т ш е н уакыт 1шш деп
корда ж ок газеттерден 1919 жылдан бастап шыра бастаран «Социалистж Казакстан» мен «Казахстанская прав­
да» газеттершщ 4164 санын тауып корра костык. Бул
газеттерд1 Орал облыстык архившщ корынан, Семейд 1ц
музеЙ1нен, Москваныц К1тап палатасынан тары баска
сактау орындарынан жинастырып алдык. Ескерте кететш
жай, корымыздары губерниялык, округт 1к газеттердщ
сандары тугел емес. Ондай газеттерд 1 жинастыру болашактыц 1С1. Бул туралы Ютап пайдаланушылардыц,
36
окырмапдардыц кеб 11ац баспасез мурасын жинастырура
деген кезкарасы кецш аударарлык жай. Олар осы б1р
рухани байльщты молайта тусу уппн, бул баспасез басылымдарыныц колда бар сандарын б 1р орынра жинасак,
сейт 1п, рылми кызметкерлерге каж етт 1 материалды б 1р
орталыктан тауып берсек деген ниет б 1л д 1ред 1. Олардьщ
арасында ездершщ жеке менипг 1ндег 1 ютаптарын, газеттер 1н кепш 1Л1к уш 1н киып, мемлекет корына етк 1зуш 1лер
де кездесед 1. Мысалы, республикамыздыц кернект 1 галымдары, акын жазушылары, баска да саналы азаматтары —
С„ Б эй 1шев, С. Муканов, X. Чурнн, Ш. Сарыбаев, Э. Молдарулов, Б. Ж умашев ертеден бер 1 ез колдарында сакталып келген кал<етт1 к1таптарын, газет Т1гшдшерш К1тап
палатасы мен к 1тапханаларга экелш тапсырды. Бул эрине, к е п ш ш к тарапынан колдау тапкан 13Г1 бастама. Бул
бастама мунан эр! кец ер1С алатындырына сенем13.
Сонымен, бул кезде, демек, 1970 жылдыц 1 январыпда
мемлекеттш К1тап палатасы корында 49 838 ютап, 16 776
эр турл 1 журнал, 1512 121 газет, баспа графикапьщ
8 896 бел 1Г1, афишалар мен плакаттардыц 34 764 данасы
сактаулы. Б1з, еткен жылдары баспасез архивш курас­
тыру туралы жасаран усыныстарымызды эл 1 де кайталан
айта отырып, к а з 1р жумыс 1степ отырран мемлекегик К1тап палатасы нег131нде Казакстан бойынша бфтутас
баспасез архив 1н жасактауды ете кажет деп б1лем13.
Бул корра Октябрь революциясынан бурын шыккан
К1таптар мен мерз 1мд 1 баспасездерд 1 шыккан кундершен
бастап тугелдей жннау керек. К наптар мен газеттерд 1
Казакстан территориясында-ры колжазба архивтер1пен,
музейлерден, Т1ПТ1 Москва мен Ленинград калаларындары сактау корларынан алура тольщ мумк 1нд 1к барлырын
айткымыз келед 1. Олардьщ туп нускасы колга туспеген
жардайда фотокеш 1рмес 1н алу немесе микрофнльмге тус 1ру аркылы архив курастыруга да болады. Ол ушш бас­
пасез архившде фотолаборатория болуы керек, сактаудары корды, фотоларды, микроплепкелерд 1 бузылмастай
етш узак уакытка сактау ушп 1 барлык температуралыктехнологиялык жардайларра сай келет 1н уй де кажет.
Сонымен катар баспасез тарихын жаксы б 1лет 1н, эр 1 ар­
хив 1С1Н жан-тэн 1мен суйет 1н талапкер уйымдастырушыларды дайындау да ойланарлык мэселе. Бул жайында
к а з 1р б 1рталай жумыстар журпзшуде.
37
К а н д а й дэу1рде б о л с ы н е л 1М13ДЩ б а с п а л а р ы н а н ш ы к ­
к а н к а н д а й б а с ы л ы м д а р б о л с а д а т а б ы л а т ы н б 1 р ту т а с
б а с п а к о р ы н ж а с а й т ы н б о л с а к , 613 е н е р л ! де б ш м д 1 , е скелец ж а с т а р ы м ы зд ы ц , р а л ы м д а р ы м ы зд ы ц к а з 1 р п б ш к
та л а п -т ш е к т е р ш оры ндаран болар едж .
К ор ы ты п айтканда,
К гга п п а л а т а с ы к о р ы н — а р х и в
казы н асы н ж инаура, оларды у кы п ты са кта уга , ж эн е сакт а у у н п н ТИ1СТ1 ж а р д а й т у р ы зу р а б а р ш а м ы з а т с а л ы с у р а
ТИ1СТ1М13. Б 13ДЩ ЭЛДЫМЫЗРа к о й ы л а т ы н к а 31р г 1 0М1р тал а б ы , м ш е о сы .
МАЗМУНЫ
К л р ш п е ...................................................................
Есептеу-т 1ркеу библиографиясы
Мерз1мд 1 баспасезд 1 -пркеу
.
.
.
.
Рылми-методикалык, жэне зерттеу жумыстары
Баспасез а р х и в ! ................................................
Ныгыметов Ёрмекралй.
Казакстанда мемлекегпк библиографияныц даму тарйхынай.
Алматы,
«Казахстан», 1970.
40 бет.
Ермеккали Н и г м е т о в
И З ИСТОРИИ РАЗВИТИЯ ГОСУДАРСТВЕННОЙ БИ БЛИ ОГРАФИ И
КАЗАХСТАНА
(На казахском языке)
Р е д а к т о р К- Утемисов.
Х удож . р е д а к то р В. Т каченко. Техн. р е д а к т о р А. К олчин .
К орректор Е. К а ли ева .
С д а н о в н абор 24/Х1-1970 г. П о дп и сан о к печати 1/Ш-1971 г.
Ф орм ат 84ХШ8'/з2— 1,25 п. л. =2,1 уел. п. л. (1,9 у ч.-и зд. л .).
УГ01514. Т и р а ж 5000 экз. Ц е н а 8 коп.
И зд а т е л ь ст в о « К азах с т а н » , г. А л м а-А та, ул. К ирова, 122.
З а к а з № 6826. Т и п о гр аф и я № 18. Г л авп о л и гр аф п р о м а Г оском итета
С овета М инистров К азС С Р по п еч ати , г. А лм а-А та, ул. У тепова, 23.
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
955 Кб
Теги
damu, bibliografiyanin, nigimetov, 3924, khazakhstanda, memlekettik, tarihinan
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа