close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

4514 kulenov b. a. smagulova b. t khayta rleu filosofiyasi

код для вставкиСкачать
6 87
К83
Б. Э. Куленов, Б. Т. Смагулова
КБАЙТА 0РЛЕУ
ФИЛОСОФИЯСЫ
Павлодар
|б 87
б/н
К83 Куленов Б. Э.,Смагулова Б. Т.
|к;айта ерлеу философиясы: оку
хуралы
2017
815.00
$/Н
К^азакстан Республикасыныц Бш м жэне гылым министрл1п
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекетпк университет!
Куленов Б. 0., Смагулова Б. Т.
КАЙ ГА 0РЛЕУ
ФИЛОСОФИЯСЫ
Оку кздэалы
Павлодар
Кереку
2017
ЭОЖ 1(091X075.8)
КБЖ 87Я7
Ф53
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекетпк университеттЫ
Гылыми кенес1мен баспага усынылды
П|К|рсарапшылар :
Б. Ж. Кокумбаева - философия гылымдарынын докторы,
Павлодар Мемлекетпк Педагогикальщ институтыньщ профессоры;
К. Ф. Жагыпаров - философия гылымдарынын кандидаты,
Павлодар Мемлекетпк Педагогикальщ институтыньщ профессоры;
М. Ж. Кожамжарова - философия гылымдарынын кандидаты.
Куленов Б. Э., Смагулова Б. Т.
Ф53 Философияньщ тарихы : оку куралы / Б. 0 . Куленов,
Б. Т. Смагулова. - Павлодар : Кереку, 2017. - 43 б.
Осы оку куралында Кбайта 0рлеу дэу1ршщ гуманиспк
философиясы жаратылыстану жэне гуманитарлык гылымдардьщ
сонымен б1рге саяси дамуыньщ аясында карастырылды. Барльщ
мамандыктардын студенттерше квмекян курал ретшде усынылып
отыр.
С ТпоайгырОВ
ЭОЖ 1(091 )(075.8)
КБЖ 87Я7
а ты н да г ы голы ми
Г,. к!-у! © Куленов Б. Э., Смагулова Б.Т., 2017
/ 1 Т Д П у /; и Д
АГ
- • - •. © С. Торайгыров атындагы ПМУ, 2017
Материалдыц дурыс болуына, грамматикалык жэне орфографиялык кателерге
авторлар мен к^растырушылар жауапты
Юркпе
Эрб1р халыктьщ тарихында елдщ мэдениет 1 гулденш,
экономикасы ныгайып дамыган кезещ болады. Батые Европа
тарихында XIV—XVI гасырлар аралыгында ендорютщ, сауданьщ,
техниканыц, гылымныц жедел кэркынмен дамуы, когамдык ем 1рдщ
калыптаскан ой-пшрлерден тазарып саяси-элеуметпк ем1рдщ
жандануын тездетп. Осы кезецщ адамзат мэдениетшде «Ренессанс»
деп атайды. Ортагасырмен Жана заманды жалгастырып турган аралык;
кезецщ казак тш н де Кбайта ©рлеу, Жацгыру, вркендеу жэне Дэу1рлеу
деп багдарламаларда, окулыктарда туракты атауы болмаганнан кешн
атай бередь Усынылып отырган оку куралын Кдзакстан республикасы
Б ш м жэне гылым министрлш беюткен типтш багдарламага сэйкес
жазылды жэне кредиток оку жуйес1 талаптары ескерщщ.
Студенттердщ
езщдак
жумыстарына
байланысты
кейб1р
ойшылдардьщ орыс тш нен аударьшган шыгармаларынан узшдшер
берйцц. Мэдениеттану, саясаттану мамандыктарыньщ ерекшелштерш
ескерш оларга катысты материалдарды барынша толыгырак камтуга
талпындык. Эрине, кандайда болмасын окулык барлыгын камти
алмайтыны белгш , келешек маман езшщ саласы бойынша бш мд 1
жаксы игерш б ш п а келсе оны 1здеп тауып алатындай кабшета болуы
керек. Окулык; соган мецзейд 1, ейткеш заманауи б ш м ж уйеа уздшыз
бш м алуды кажет ететш жуйе. Студенттерге келешекте ез бетамен
алган бшмдерш жольщтыра алуга кемектесетш куралдар керек. Орыс
тш нде эртурЛ1 айдармен философиядан, мэдениеттанудан кептеген
кемекпп куралдар шыгарылуда, ал казак тш нде жок.
Тбайта вркендеу такырыбы философияда, эаресе мэдениеттануда
кецшен карастырылады. Шындыгында, кандайда болмасын мемлекет
экономикалык жэне саяси жет1ст1ктерге жеткенмен мэдени
еркендеушз дамыган елдер катарына косыла алмайды. Еуропалык
Кайта вркендеу дэу1ршщ кундылыктары жалпы адамзатка ортак
кундылык- Кайта вркендеу кезецшде философтар тек ортагасырлык
схоластиканы сынаумен шектелмедь Олар ездершде сынай бщщ.
Ь^огамда болып жаткан окигаларды ой елепнен етюзш, сыни тургыдан
карастыру, ем1р кубылысыныц сыр-сипатына барынша батылырак,
терещрек бойлауга баулитын б 1рден-б 1р курал философия екеш
ертеден белгш . Айталык, утопиялык идеялар, немесе кайшылыкка
толы саяси тужырымдар тек вркендеу заманыныц енпнс 1 емес, б1здщ
заманымызда да кец таралган. Сондыктан, шынайы талдаулар жасап,
ак пен караныц, жалган мен шындьщтьщ ара-ж 1п н ашып алуга
кемектесетш, адамдардыц дурыс ойлау мэдениетш калыптастыруга
3
философияньщ, философия тарихыньщ, мэдениеттану пэндершщ
алатын орны ерекше.
Жогарыда айтьшган эдютемелш езекп мэселелерд! басшылыкка
ала отырып, к;осымша материалдармен толыктырып студенттерге
кемекпн (сурал ретшде усынылып отыр.
Кайта вркендеу - орта гасырдан Жаца заманга вту аралыгы,
уакыт жагынан шамамен уш гасырды алып жатыр. Карастырылып
ОТЬфГан ДЭу1р - д у н и е ш ТуСШуДЩ ХрИСТИаНДЬЩ уЛПСШЩ шыркы
бузылып, дуниеш натуралистш тургыдан караудыц антикалык
дэстурше оралу кезец! ед 1. Бул оралу, кайталау елжтеу емес, ол ежелп
антика мэдениетше мираскорлык, умтыла бастаган оркениет
мураларын кайта жандандыру, жада замандагы догами, мэдени
кубылыстарды игеруде курал ретшде пайдалану.
Алгашкы кезецде, я гни XIV гасырдан XV гасырга дейхн
Ренессанс Италияндык; кубылыс болды, ейткеш антика мэдениетшщ
1здер1 эл 1 ешпеген ед 1. Кейшнен XVI гасырдан бастап бул кобылью
Еуропанын баска елдерше тарай бастайды. Осы кезецде Батые
Еуропаныц б1ркатар елдершде енеркэсш, сауда-саттык, к;оленер кэс1б!
жак;сы дамыды. Мэдениеттщ, гылымньщ когамдьщ релг артып,
адамдардыц кунделнеп рухани к;ажетше айналды. Осыныц бэр1 ак;ыл
ойдын схоластикальщ ойлау жуйесшен босанып, дуние танудыц
теоцентристк багытынан, антропоцентристк багытына етуше
мэжбурледь Осы жаца дуниетанымньщ к;алыптасуына ацындар,
суретшшер, философтар айырыкдыа улес косты. Олар адамды,
айырьщша бшкке кетердь Ортагасыр адамы езш кудайга юрштар,
тэуелд1М1н, карыздармен деп сезшсе, жацгыру адамы езшщ кабшетше
сецда. К^удайды да умытпай олар ем 1рге жануша к;арай бщщ.
Болмысты жасаушы адам деген кезкарас кен жайылды. Адам ез 1
туралы, езшщ вм 1рш деп алатын орны туралы толганганда гуманизм
басталады. Гуманизм - адамныц оянуы.
Гуманистер бш м нщ кекжиепн кецейтш, еркшдок белсендшш тек
бшммен байланысты екендшн, адам езшщ табиги мумкш ш ш пн тек
жердеп ем!рде гана аша алатындыгын насихаттды.
4
1 Кбайта вркендеу дэуршщ гуманизм!
Эдебиетте гуманизмнщ бастауында ортагасырдыц соцгы акыны,
жаца заманныц б1ршып акыны, итальяндык жэне дуние жузш к
эдебиеттщ ескертюий, «Кущретп комедияныц» авторы Данте
Алигьери (1265-1321) аталганымен, гуманизмнщ непзш салушысы
«гуманизмнщ атасы» деп, адамныц асыл сез1мш, 1ШК1 адамгершшпн
жырлаган акын Франческа Петрарка (1304-1374) жш аталады.
Данте Алигьери езшщ шыгармаларында («Той», «Монархия»)
адам жаныньщ саркылмас байлыгын, ем1рге деген куштарлыгын
тамаша жетюзе бшген. «Комедия» кешннен «Куд1ретп Комедия» деп
аталган шыгармасы сол кезеццеп Италия когамньщ етпел 1 дэу1рш
жан-жакты сипаттаган гылыми, саяси, философиялык, теологияльщ
бшмдердщ жалпы ортагасыр мэдениетшщ энциклопедиясы шпеттес.
Шыгарма «Тамук», «Кунэдэн тазару», «Ужмак» деп аталатын уш
бел 1мнен турады. Акын Мукагали Мукатаев «Комедияныц» «Тамук»
бол1М1н орысшадан казакша аударган. Угты шыгарманыц толык
аудармасыныщ осы кунге дейш жоктыгы екш ш т-ак. Шыгарма кай
тшде жазылса сол тшден аударылуы керек. Данте осы шыгармасында
адамныц еткшпп жэне мэцгш к табигатын, кос мэндш гш жырга аркау
етш езшщ тагдырына вз 1 жауап беретш дтн Комедияныц «Тамук»
бол1М1нде былайша жырлайды:
Кеудецде арман турган шакта, гумырыцныц жалганын
Иес13 дуние жацалыгы угынуга арнагын,
Мына кундей керш калгын бул ем 1рдщ жалганын
Ойла юмнщ улысыц, кандай жерден таралдыц
Туган жоксыц татуга нейбесш тагы ацныц
Ерлж уцпн, ецбек унпн бйпм унпн жарапдыц.
Барлык адамга тиесш кубылыстар, адамныц акыл-парасатына
багынуы керек, ал гшркеу «мэцгЫк» сауалдармен айналыссын деп
турып Данте К^удайды адамныц жасампаздык куппне карсы коймай
оларга жаца мазмун беред 1. Франческо Петрарка, жогарыда
айтканымыздай «алгашкы гуманист», «гуманизмнщ атасы» антика
мэдениетшщ б т п р ь Ол «Менщ куниям» деген диалогында адамныц
1шю кайшылыгын ашып, одан шыгу жолдарын 1здест1ред 1. Адамныц
1ШК1
дуниесше
деген
ыкылас
латын
тш н де
жазылган
шыгармаларында кеб1рек кездеседь Ол антика мэдениетше тарихи
тургыдан карай, ягни кайтып келмес алтын гасыр немесе жогалган
ужмак демей антикалык мураны замандастарына тусш 1кп жэне дэл
жетшзуге талпынды.
5
2 Кбайта 0рлеу дэу1рш1н натурфщоссофиясы
Натурфилософия (лат. паШга - табигаат) - табигат философиясь);
философиялык; ойдыц тарихында алгашкьы рет сол мезгшге дсйшг'1
жинакталган бшмдердщ непзшде филосо^фтар табигатты игерш ада^
игш гш е пайдаланудыц жолдарын 1здеспртген гылымдарды айтады.
ХУ1-ХУП гасырлардагы гылыма революция калай басталдь1
дегенде XVI гасырлардагы кайшыдЫК;Тгарга толы кубылыстардь1
айтпай кетуге болмайды, ейткеш жаца аастрономияльщ жацальщта^
астрологияньщ жандануымен, магиянЫц (сикыр) кец жайылуыме^
уласып жатты. Даналык ацкаулыкгге;{) ы-фымшылдык; бйпмдйпкпе^
араласып заманныц бет-бейнесш, цент(галитетш аньщтау оцайг#
туспед1. Й тап басу енер 1 кец жайылганмюн, акпаратты кезбен керУ
аркылы кабылдаудан кулакпен есту басым болды. Эл1де<
саккулактардыц уакыты элс1ремед1. Шекспир: «Кулагынмен кер» дег*
(«Король Лир», IV) деп бекерге айтпас едД. Баска сезбен айтсак, XVI
гасырда когамныц 1ргес 1 шайкалып, б1р жагынан адам рухыньп^
аскактауыныц нэтижелер1 керше бастасА екшып жагынан соларгг*
кумэндана караушылыкта токтамаган всезец ед 1. Сонымен, XVI
гасырдын соцы жаца гылымньщ бастау|Ы, ягни заманауи гылымН
езшщ басын сол дэу1рден алады. ГылыщщЩ шыгуы кездейсок сиякть)
кершгенмен, шын мэшнде оныц бастап^ы нысандары узак; уакьп'
бойы дайындалады. Айталык, элемнщ шекс!зд!п туралы ойды
Н. Кузанский XV гасырдыц ортасьщд^-ак; айтып кеткен. Б 13Д1Й
айтпагымыз, XVII гасырдагы гыльщи революциянын алдындэ
еуропалык еркениетте материалдьщ 0Н(Д1рю саласында манызды
жацалыктар енертапкыштардыц улес|не тид 1. Ок-дэр1, ауа-насосы,
тем1р балкытатын пештер, станоктар, кеме? куралдары, кару-жарактар
т. б. ойлап табылып ецщрютщ дамуын тездетп.
Адамзаттыц ю-эрекетшщ барлык салршарыньщ курт шгершеуше
кгап басып шыгару юшщ шыгуын атац айтуымыз керек. Нэтижесшде
XVI гасырдын сонында Европада гылыми революциянын
алгышарттары, атап айтсак натурфилософия гылымныц адам 1п л 1пне
кызмет ютеуше козгау салды. Улы жацалрпсгар дэу 1р 1 басталды. Сол
улы жацалыктардыц ец мацыздысы Николай Коперниктщ дунненщ
гелиоцентрлш жуйеа.
Коперник Николай (1473-1543)
поляк астрономы, 1543
жылы жарияланган «Аспан сфергщарыныц айналуы туралы»
ецбепндеп тезистер бойынша жер ез рндогшен (осшен) айнала
отырып кунд1 айналады деген тужырьцу бхр жарым мыц жыл устемдк
етш келген, нпркеу колдаган Птоло^ей жуйесш жовда шыгарды.
Ренессанс философиясыныц шарьщтау б и т Джордано Бруно
(1548-1600) десек артьщ айтпаймыз. Оньщ пантеистш табигат
фнлософиясы
христиандьщ
дуниетанымга,
схоластикальщ
философияга жэне сол кезендеп университет гылымына карсы келген
гуманистш багыттагы философия болды. Замандастардыц арасынан
Коперниктщ анщан астрономияльщ жацалыгы Д. Бруноныц гылыми
жэне философияльщ крзкарасынын калыптасуына ьщпалы соншальщ,
ол жаца космологияны жасайды. Коперниктщ гелиоцентрлш
теориясымен катар Бруно элемнщ шекыздш туралы философияльщ
тужырымды насихаттайды. Оныц кыскаша мазмуны:
Элемде езгермейтш ештеце жок. Космос мэцп, жасалмаган.
Дуниенщ шекыздИ кудайдыц айырылмас к;асиет1 емес. Элемде
дуниелер туады, дамиды, куриды. Барлыгы езгерюте, козгалыста.
Б 13Д1Ц кун жуйем1з - кептеген сансыз баска жуйелердщ б!р1 гана.
Жулдыздар жэне планеталардыц козгалу себеб1 езшде, сырткы
козгаушы кушке тэуелд 1 емес деп, Бруно козгалыстыц себебш гылыми
тургыдан дэлелдемегешмен, аспан механикасыныц зацдыльщтарын
ашуга багытталган 1здешстерге жол салып беред!.
Д. Бруно - пантеист. К^дай шеьсп дуниедеп — ш еказдк. Ол
барлыгында, дуниеден тыс емес, соныц езшде. Егер дуниеден жогары,
дара турган Кудай жок болса, езшщ зацдылыгына мэжбурлемесе,
онда кудайдыц жердеп ек ш ийркеудщ кажеттЫ п жок болганы,
ейткеш Кущай Элемде, Кдаай табигатта, Кудай б1здщ ез 1м 1зде.
Дж. Бруноныц философиясыныц непзп категориясы Б1ртутастык- Барлыгы б1ртутас, шекйз, ш етаз. Бгртутастык, материя
барлык накты дуниенщ субстанциялык мумющцп. Дуние дербес
жалкылардыц жиынтыгынан куралган Б 1ртутастьщ. Космос - дербес
атомдардан куралган. Космостын сыртында ештеце жок, ол мэцп,
жасалмаган болмыс. Таным шекс1з, ейткеш танымныц нысанасы
табигат шекс1з. Танымныц алгышарты кумэндэну. Кепшшктщ
пшршеде, достурл! даналыкка да, беделгеде, дши сешмнщ
кагидаларына сенуге болмайды. Тек адамныц акыл-иарасаты ецдеген
сез1мд 1к тэж 1рибен 1ц беделше сенуге болады, б1рак шекс1з дуниеш
сез1м жете тани алмайды. Адам акыл-парасатыныныц ец жогаргы
кабшет! - интуиция. Кос акцкат жок, акикат б1реу, оган философия
гана жетед1. Дж. Бруноныц осындай пшрлер1 католик ппркеу1
мойындамай, 1600 жылы оныц инквизицияныц отына жагылып
кеткенш окырмандар жаксы бшедь Дж. Бруноныц идеяларын Жаца
заман философтары ары карай жалгастырады.
Табигатты экспериментп-математикальщ эдюпен зерттеген улы
итальяндык галым Галилей (1564-1642) екеш кепш шкке белгш.
10
Леонардо да Винчи табигатты зерттеудщ эдктершщ тек нобайын
жасаса, Галилей оны кецейтш механикальщ дуниенщ мацызды
принциптерш тужырымдады. 031 курастырган телескоп аркылы Кус
жолын курайтын шогырланган жулдыздарды, Кундеп дактарды,
Юпитердщ серштерш т. б. ашты. Галилейдщ давды букш еуропага
тараганы соншылык, Коперниктщ гелиоцентрлш теориясын дэлелдеп
«аспан КолумбюЬ> деп аталды. Бруноньщ элемнщ коп турлт идеясын
жалгастырып дуниенщ Аристотель - Птоломешпк келбетш жактаушы
схоластар мен пнркеулштерд! эшкерелед1. Коперниктщ теориясыныц
акикаттылыгын дэлелдеудщ барысында Галилейдщ механика
саласындагы ецбектершщ мацызы ерекше. Сол кезецдеп устем болган
схоластикалык физика жалган жорамалдармен дши догматтардан
Куралган ш мдерд 1 Галилей тамаша эксперименттер кою аркылы
олардыц ара-жшн ашып механиканьщ жаца саласын, денелердщ
Козгалысы туралы ипмд! ягаи динамиканы курды. Галилей ашкан
механика зацдарыныц жэне И. Кеплердщ планеталар козгалысыныц
кинематикалык зацдарыныц философиялык мацызы орасан болды,
ейткеш адамзат акыл-ойыныц даму барысында алгашкы рет табигат
зацдарыныц гылыми мацыздылыгы мойындалды.
Коперниктщ ашкан жацалыгы (Коперник тецкер1С1) элще болса
кец жайыла коймагандыктан Галилей механиканыц зацдарды соныц
теориясын дэлелдеуге колданды. Мысалы, акыл-ойымымызга сенсек,
жер айналганда (козгалганда) дуниедеп кещстжтщ устшдепн бэрш
жайнап, ушыратын жойкын куйын пайда болуы керек. Коперник
теориясына карсы «купгп» дэлел осындай едх. Галилей денешц
б1ркалыпты козгалысы кещстжтщ усп' нде журш жаткан урдестерге
эсер етпейдь Айталык, козгалыстагы кемеге кулаган дене,
козгалмайтын кемеге кулаган дене сиякты. Озшщ идеяларын
«Дуниенщ басты ею Птоломей жэне Коперник жуйелер! туралы
диалог» атаулы ецбепнде Коперник теориясыныц акикаттылыгын
гылыми тургыдан дэлелдейдь Галилейдщ осы кггабын католик
1шркеу1 айыптап Рим инквизицияныц сотында караганы окырмандар
61лед]. Галилей кос акикат теориясын пайдаланып гылымныц енпнсше
табигат жэне адамды, ал дшге адамныц моралдык кыльщтарын
калдырады. Осыдан табигатты танудыц ш е к а з д т н айта келе, дшшц
1нжшде «ппркеу экелершщ» шыгармаларындагы аресш калган
ережелерше карсы шыгады. Ол акикатка жетгазетш зерттеудщ жаца
жолы тэж 1рибен 1ц насихаттаушы болды. Тэжирибеш сол кезецдеп
галымдар (кепш ш п) табигат кубылыстарын карапайым бакылау деп
бшсе Галилей оны эксперимент дэрежесше кетередь Кешннен
Галилейдщ эксперимент™ эдюше кумэндана караушылар болды,
11
ейткеш ол езшщ теорияльщ децгейде жасаган талдауын, жорамалын
дэлелдеу уннн гана керек болган деген пшрлер айтылды. Калай
десекте, Галилейдщ зерттеудщ жаца эдюш б^ршпй болып гылымга
юрпзгешн жовда шыгара алмайсыц. Жаца эдют1 енпзш Галилей
табигат йтабыныц т ш деп атаган математикальщ мецгеруге кецес
беред1. Математикальщ жэне геометрияльщ амалдар аркылы дуниенщ
уйлес1м дш п н щ зацдылыгын ашуга болатындыгын дэлелдеп Жаца
заман гылымыныц дамуына жол ашып бердь
Натурфилософияныц шыгуы оныц алдындагы гуманисток
философияныц жэне Ренессанс мэдениетшщ жалгасы. Осы кезецде
адам езшщ осы дуниедеп шыгармашылык мумкшшш пне кез 1 жетп.
Пантеистш табигат философиясынан кешнп философия жаца арнага
тусш экспериментке, математикага непзделген жаратылыстану
гылымдарына суйенш дамиды.
Бакылау сурактары
1. Дж.Бруноныц пантеизмшщ ерекш елт неде?
2. Коперник, Галилейдщ ашкан жацальщтарыныц кыскаша
мазмунын айтып бер?
3. Натурфилософияльщ сурактар кашан жэне кайда алгаш
калыптаскан?
4. Натурфилософия Кайта ерлеу дэу!ршен нес!мен айрьщша?
12
3 Элеуметтж саяси философия
Теологияныц ьщпалынан арыла бастаган Ренессанстыц адамга
жэне оныц мэдениетше деген бетбурысын олардыц элеуметп к-саяси
теорияларынан корем13. Феодализмдеп экономикальщ катынастардан
капитализмге ету б1р сэтте болган емес. Узакка созылган удерю эр
елде эртурл! жагдайда еткен курдел1 щбылыс. Ренессанс ортагасыр
мен жаца заман аралыгындагы етпел 1 кезец. Осы аралык етпел!
кезендеп дш, саясат, мэдениет жэне экономикальщ арасындагы
шымшытырык байланыстарга толык талдау жасамай-ак кояйьщ.
Дегенменде, осы кезецде Италия баска батыс еуропальщ
мемлекеттерге Караганда б1р б1р 1мен жауласкан усак мемлекеттерден
куралган болатын. Милан, Венеция, Неаполь, Флоренция жэне
Ватикан б1р б1р1мен таласкан, урысып-керюш жанжалдаскан, бастары
бхршпеген мемлекеттер ед1. Мше, осындай жагдайда Италияны
тонамаган корпи мемлекеттер болмады. Дагдарыстан шыгудыц жолы
елд 1 б1р 1кт 1рет1н, когамдагы алаусыздьщты жою тек куатты орталыкка
багынган мемлекеттщ колынан келет!ш туснпк'п болды. Сондьщтан
болар, туракты мемлекет куру идеясы, бхрнеше элеуметтк
теорияларда кершю тапты. Куатты мемлекеттщ керекпп туралы
саяси теорияны Леонардо да Винчидщ замандасы, Микеланджелоныц
досы, тарихшы, акын, мемлекет кайраткер1, флорентиялык Николло
Макиавелли усынды.
Николло Макиавелли (1469-1527) - итальяндык саяси ойшыл,
дипломат, «Тит Ливийдщ алгапщы он кундоп т у р а л ы пайымдау»,
«Патша» атаулы е ц б е к т е р ш д е мемлекет б и л т н алудыц жэне устап
турудыц турл] амалдары, саяси лидердщ (кешбасшы) тулгальщ
К а б ш е т т е р 1 т у р а л ы , мемлекет б и л тн щ формалары туралы саясаттыц
алгашкы кагидаларыныц б1рш жасаушы. Макиавелли Ортагасырдан
Жаца заманга ету кезецшде ем!р сургендштен, оныц азаматтык
кезкарасында ортагасырлыктыц 131 эл 1 сакталган едь Сонымен б 1рге,
Макиавеллидщ саяси теориясында жаца кезецнщ ягни Ренессанска
лайык сипатымен де ерекшеленедь Оныц т е о р и я с ы антикалык
Грециямен Ортагасырлык саяси теориялардан бас каша курылган.
Оныц ецбектерш замандастарыда, заманауи зерттеупплер1 де эртурл!
багалады. Бес гасыр етсе де оныц теориясы езшщ езектш пн
жогалткан жок. Макиавеллидщ мемлекет т у р а л ы ш м ш щ непзшде
«адамныц табигаты» концепциясы пайдаланылган. 1^андай да
болмасын адам ез1мшш (эгоист). Дун иекум арл ы кты ц шеп жок,
сонымен б ! р г е адам кул б о л г ы с ы келмейд), би болгысы келед 1. Дуние
шектеул!. Б1реудщ муддесше екшппсшщ муддеи карсы болгандыктан
13
акырында жанжалга (конфликт) соктырады. Олардыц арасындагы
катынас зацга багынбайтын болган жагдайда бей-берекетс1здш
(анархия) басталады. Занды 1ске асыратын к у н т бюпк керек. Дэл 1рек
айтсак, к у н т билеунннщ болуы Макиавелли ушш дау тугызбайды.
Оныц кезшдеп Италияныц жагдайында аяусыз жэне к у н т билеунн
кажетпктен туындайды. «Патша» атаулы ецбепнде Макиавелли
«идеалды эмхрппнщ» бейнесш жасайды. Мемлекеттщ непз 1 дэстурге
немесе моральга суйенбейдь Мемлекет кушке суйене/п. Билштщ
тшмдшш жаксы зацмен жэне жаксы эскермен камтамасыз етшедь
Зацды жасаушы билеунн болгандьщтан, онда ол (билеунн) зацнан
жогары. «Мемлекет - ол мен» деген француз королш Людовик XIV
еске туслрешк. Билеуш 1 шамадан тыс жомарт болмауы керек.
Жомарттьщ, меЙ1р 1мд 1Л1к, адалдык бил1ктег 1 адамга жараспайды.
031МШ1Л адамдардыц арасындагы кащыгысты болдырмау билеуш 1н 1ц
белсендш 1пмен тыгыз байланыста. Бил 1кт 1ц адамы адамдардыц
ем 1р 1н, менпйгш коргау уш 1н катал болганы дурыс, 61рад катацдык
кайырымсыздыкка уласпауы керек. Бузылган когамда, турактыльщты
орньщтыру ушш аяусыз бшнк кажет. Эрине, кдтыгез билеуш 1Н1 ешнм
жактырмайды, б 1рак олар азаматтардыц жугенс 1зд 1пне ер 1к бермей
дер кезшде жаншып тастайды.
Азаматтардыц 031мшшд1пн шектеп, ек 1жузд 1Л1гше жол бермей,
олардыц мшез-кулкын реттейпн элеуметок институттыц кажеттш п
туралы пайымдау Макиавеллид1ц саяси шыгармаларыныц басты
идеясы.
Италияныц жалпы Еуропаныц тарихындагы Д1НН1Ц аткарган
кызмепн Макиавелли ете темен багалайды. Эрине, ол дшнщ
элеуметт1к функциясын ягни адамныц акыл-ойына ыкпалын жаксы
тусшд1, сонымен б 1рге Д1НН1ц тежеуш 1 куш екешнде бшдо. Рухани ем 1р
Д1ншц аясында, сондьщтан мемлекетт! б1р1кт1р1п ныгайтуга пайдасын
Макиавелли жокка шыгармайды, кер1С1нше хальщтыц дш ш йщ пн
сактауга кецес беред 1.
Дегенменде, ол ннркеудщ Италияны б1р 1кируге куип
жетпейиндхпн бшд 1. Кептеген мысалдар келпру аркылы Макиавелли
католицизмшн устанган жалган саясатын, ягни ездер 1Н!ц муддес1н
мемлекет муддесшен жогары коятындыгын эшкерелейд 1. Ол Римнщ
католик Ш1ркеу 1н сынай отырып, Д1нн 1ц практикалык тургыдан
пайдасы бар деп тусшген. Сол заманныц бш м д 1 адамдарыныц б1р1
репнде Макиавелли христиан дшшщ непзп догматтарын б 1лген 1не,
нйркеу экелер1Н1ц шыгармаларын мукият окыганына кумэн
келт1рмейм13. Б1рак, ез 1Н1ц айналасында кундел1кт 1 корген1, касиетт!
ютаптардагы есиеттерге уксамады. Дш кызметкерлер!, кардиналдар
14
билкке таласып, б 1р-б 1рш сатып, алдау, байльщ унпн зулымдык
1стерге баруды эдетке айналдырды. Нэпспсумарлык, пайдакунемдш,
мансапкорлык дш к;ызметкерлер1 арасында кец тарады. ИЛркеу
лауазымдары сатылды. ИЛркеу кызметкерлер1 уакытын той-думан,
ойын-сауьщпен етк13Д1. Католик ппркеуш сынаушылар инквизиция
отында жанды. Макиавеллидщ жерлес1 католик дшш катац устанушы
Джироламо Саванарола ппркеу мен Рим Папасын эшкерелегеш унпн
инквизицияныц курбаны болды. Осындай жагдайдыц куэс1 болган,
барлыгын естш, керш ескен Макиавелли саяси мэселелерд! дшнен
белш алудыц кажетшипн жаксы тусшдь Саясатта дурыс нэтижеге
жету уш 1н турл 1 амалдарды иайдалануга болатындыгына Макиавелли
кумэнданбады.
Бшпктщ алдына койган максаты жеке басыныц муддес! емес,
барльщтарына ортак игш к болуы керек. Бил1к кудайдан
туындамайды, адамныц 1с1. Ол Флоренцияда 14 жыл кызмет
аткарганда саяси мэселелерд1 катац устанымдарга (принциптерге)
багындырды.
Н. Макиавеллидщ идеалы монархия формасындагы б1р адамныц
шекс13 бил 1п . Максатка жету ушщ ягни турактыльщты сактау ушш
барлык амал-айланы колданган дурыс. Керек болган жагдайда мораль
нормаларын аттап ет 1п басып жанныц тастауга болады. Ол билеуш^ге
кажет болса 'гулю де бол, каскырда бол деп кецес беред 1. Осы кецест1
дэл магынада угынсак Макиавеллид1 сынауга болар, б!рак оныц
астарлы ойын сауатты окырман тус1нед1. Саясатта романтик немесе
утопист болсац алыска узамайсыц, калыптаскан жагдайды дэл
тус1нет1н реалист болсац максатка тез!р1К жетес1ц деп укканымыз
дурыс болар.
Кайта Орлеу дэу 1рш деп адамдардыц дуние танымында кец
колданылып адаммен когам ем 1р 1ндеп кездесейн кубылыстарды
«тус1нд1рет1н» угым - фортуна. Макиавеллидщ ш м ш де фортуна
угымына кец орын бер1л1п, талданады. Казак т1Л1нде фортунаныц
синоним1 - тагдыр. Макиавеллли саясатты жасалынып жаткан тарих,
«тагдыр» жэне кажеттшк деп бшд1. Билеуш 1 осындай объективт1
ортада эрекет жасауга мэжбур. Оныц 1С1Н1Ц ж е п с и п тагдыр кажеттЫкке тэуелд! десек те, оны тусшш беЙ1мделе бшу1не, Т1ПТ1
карсы туруына байланысты. Тагдырмен санасу керек, б1рак оныц
жетепнде кете беруге болмайды. Тагдырга табынбай жет1ст1кке
жетюзетш жолга итермелейтш Ж1гер мен кайратты б1рдей устай
бшеин билеуш1 (патша) керек. Ол б1здщ 0М1р1М13д1ц багдары тагдыр Кудайга тэуелд! деп бшетшдермен кел1спейд1. Тагдырга сен, б1рак ез 1Н
де карап калма. 0м1р1м1здщ жартысын ез 1М1з реттейм1з. Макиавелли
15
саясатты дши моральдан, дшнен босатты. Христиан дшшщ этикалык
бастауы «Христиандык гуманизм» саясатта 1ске аспайды. Адамдар
Христостыц есиетшен алшактап кета. Христиан дш 1 мемлекета
ныгайтуга жумыс ютемейщ дейд 1 Макиавелли.
Н.
Макиавеллидщ саяси теориясын эрюм эркилы тусшеде.
Саясатта максатка жету ушш барлык амалдарды колданып
адамгершшк идеясына немкурайлы карап мемлекета баскаруда
кушке суйенген саясатты «макиавеллизм» деп атайды.
Н.
Макиавеллщц «революционер», «реформатор» деп атаушылар
да бар, сондык;тан «макиавеллизм» саясатын оныц нагыз теориясыныц
ара Ж 1п н айырып алу оцайга сокпайды. Оныц карастырган сауалдары
ешкашанда есктрмещц, керюшше жацгырып, жаца мазмунмен
толыгып келе беред1.
Н.
Макиавеллидщ саяси теориясын жалгастырган француз
ойшылы, юрист, суверенитет туралы ш м жасаушы Жан Бодэн (1530 1596). Ол езшщ «Республика туралы алты ютап» аталатын ецбепнде
Аристотель сщщты мемлекета жануядан, кандас адамдардыц
шаруашылык одагынан шыгарады. Мемлекетац баскадай б1р1ккен
адамдардыц одагынан айырмашылыгы олардыц 'прш ш п зацмен
реттелед1. Суверенитет барлык; тутас мемлекетац туракты бил1п.
Мемлекеттщ муддес1, Д1ни мудцеден жогары когамдагы мул1к
тецс13Д1п жеке менш1кке непзделген табиги, кажета кубылыс.
Монарх зацдармен шектелген дара бил1к. Халыктьщ ецбек суйпштш,
т. б. касиеттер1 орналаскан табиги ортасымен, климатпен байланысты.
Мемлекетте д1ни ерк 1нд1к, ягни ешк1мд 1 накты б!р Д1нге сенуге
мэжбурлеуге болмайды.
Макиавелли сиякты кушт1 мемлекет бшнпн уагыздаушы,
жактаушы рейнде Жан Боден француздагы Д 1н и согыстардан
шыгудыц жолын 1здеген когам кайраткер1 рейнде белгш.
Нидерланд саяси ойшылы, философ, юрист, табиги кукьщ
теориясыныц непз 1н калаушы Гроций Гуго де Гроот (1583-1645)
«Согыс жэне бейб 1тшш 1к кукыгы туралы» басты ецбег1нде дэстурл1,
теологияга непзделген кукьщтан баскадай азаматтык зандарды
басшылыкка алатын 1Л1М усынады. Гроцийд^ц ем 1р 1 еуропадагы Отыз
жылдык (1618-1648) согыстыц кез1нде е т а , сондьщтан жанжалды
токтату жолдарын акыл-парасатка (гаНо) суйен1п 1здест1ру керектпн
тус1нд1. Адам кукыгы деп Гроций азаматтык жэне табиги кукыкты
айтады. Мемлекеттеп адамдар сен 1мд 1 зацдардыц коргауымен,
колдауымен ем 1р суру! керек. Табиги зац кудайдыц ерк 1не емес,
адамныц акылына суйенед! жэне олардыц езара келю 1мшщ нэтижес1
болгандыктан адамдар оны орындауга М1ндета. Табиги кукык
16
(естественное право) эртурл1 мемлекеттердщ тарихыньщ барльщ
кезендершде езшщ мацыздылыгын жогалтпайды. Гуго Гроций табиги
кукык концепциясын дамыта отырып хальщаралык кукьщтыц непзш
калады. Оныц идеялары б 1здщ заманымызда езекп мэселелердщ б 1р 1
адам кукын сактау идеясына жандандыруга непз болды.
Ренессанс дэу1ршде элеуметпк теориялар утопиялык социалиста
принциптерге непзделш жасалган Т. Мор жэне Т. Кампанелланыц
шмдершде насихатталады.
Томас Мор (1470-1555) - агылшын ойшылы, жазушы, мемлекет
кайраткерь Оныц еымш шыгарган ецбегш кыскаша «Утопия» деп
атайды. Утопия (грек тш нде «жок жер») ойдан шыгарылган аралдагы
когами ем 1р туралы арман-толгау. Утопия мемлекет! сайланган еюмет
баскаратын республика. Шыгарманыц б^ршпп бел1мшде Англиядагы
сол кездеп когамдык ем 1рд 1 катты сынайды. Жеке менппк устемдк
еткенде мемлекет 1стер1 есе бастайды, сондьщтан жеке менпйкп жою
керек деген токтамга келедх Т. Мор. Ол канау мен тецс1зд1к билеген
мемлекетке «Утопия» аралындагы улгш когамды карсы кояды.
Утопияда жеке меныпк жок, жер иелену когамдык непзге непзделген.
Ецбек барлык азаматтардыц мшдет1, жумыс уакыты алты сагатка
созылады. Оцщршген когамдьщ байлык барлыгына эдшетп бошнедь
Кргамда арамтамак, жалкаулар жок. Эйел, еркектердщ кукыгы тец.
Урльщ жок, маскунемд1к жок. Когамныц барлык сферасы билпсгщ
бакылауында. Т. Мор осындай когамды курудыц киындынын тусшдо,
б'|рак бипмд! адамдар бюпк басына келген жагдайда осы идеяларды
1ске асыруга болатына сендх. Т. Мордыц идеялары кешнп когамдык
реформаторларга улп болды.
Т. Кампанелла (1568-1639) - италияндык ейшыл, акын, когам
кайраткер!, оныц эдеби мурасыныц кепт 1п соншальщ. 30000 беттен
туратын астрологиядан, риторикадан,
математикадан,
саяси,
кудайтанудан ютаптар калдырды. Испанияныц билеп-тестеугне карсы
курескен монах 27 жыл ем 1рш турмеде етюздо. Сол турмеде отырып
жазган кептеген шыгармаларынщ бхр! «Кун сэулетп кала».
Кайшылыкка толы Кампанелланыц шыгармаларыныц астарлы ойын
дурыс тусшген жен. Оныц шыгармалары ете киын жагдайда
туындаганын екырман кауым есте устауы керек.
Кудайсыздыгы
уппн инквизицияныц кармагына шккен
Кампанелла барлык хальщтарды католицизм дшше айналдыруга
кецесш калай тусщщрерсщ. Кампанелла туралы осындай мысаддарды
кептеп келтхруге болады. Зерттеунпллер Кампанелла оньш: соцЫна'*
тускен дш кызметтшерш шатастыру уиин турлй кулыкка барУ^а.а.'М
мэжбур болганын айтады. Ом1рш сактап калу ушш Кампанелла тергеулпае
II
атындагы гылыми
кезшде 031н монархияга бершген адам ретшде керсетуге талпынган.
Шындыгында ол букш ем1рш азаппен етк 13Д1. Испандыктардыц
баскыншылыгына
карсы
Неаполдагы
саяси
кастандьщтьщ
уйымдастырушы ретшде усталый сот уюмхмен ом1р бойы абактыга
отыруга кес1лед 1. 27 жыл турмеде отырган кездершде философиядан,
саясаттан, медицинадан ондаган шыгармалар жазган. Эзшщ
айтуынша «елу рет абактыга камалдым жэне жет 1 рет меш кинап
азаптады» - дейдь Устауга келмейтш саусактарына карындашты
байлап шыгармаларын жазган Кампанелланьщ кулыкка барганын
заманауи окырмандары тусшер. Эрине, Бруно сиякты отка жагылып
кетуше болар ед 1, Галилей сиякты айткан сезшен жалтаруга болар ед 1,
б1рак ол баска жолды тацдады. Кампанелланьщ болашак идеалды
мемлекетшде барлыгы кауымдасып ом1р суредк Жеке меннпк жок,
барлыгы терт сагат жумыс 1стейд1, бос уакыттарын енермен,
гылыммен, дше кызмет жасаумен етюзедь Солярилердщ (елдщ
тургындары) эйелдерще ортак. Эйелдер1 ортак дегешм13 олардын
Кызметтер1 ортак, ал ерлермен катынасы реттелген. Идеалды
мемлекетпц болашак азаматтарын дайындау оларды тэрбиелеу
мемлекет бакылауында. Кампанелла ез 1 ем 1р сурш отырган когамдагы
азаматтардын сауатсыздыгына, надандыгына идеалды мемлекеттеп
дурыс жолга койылган тэрбие, агарту юш карсы кояды. Солярилердщ
енбекке катынасы, тэрбие, оку 1с1 егжей-тегжешп жазылган. Кун
каласыныц саяси к и ,ыльмьшан б 1раз маглумат берш кетешк.
Болашакта юке асатын идеалды мемлекетп «Кун» немесе
«Метафизик» деп аталатын билеунп, б 1ршпн дш кызметппа
(первосвященик) баскарады. Кун лауазымына койылатын талаптар:
жасы 35-тен аспауы керек, метафизиканы, кудайтануды, тарихты,
эдет-гурыпты, халыктардын тарихын, астрологияны, физика,
математиканы, астрономияны бшу! мшдетп.
Кун барлыгын баскарады, барлык дау-таластарды нгешедь
Куннщ уш К0мекш 1 билеушшерк Пон, Син, Мор деп аталады. К^азак
тш нде олар: Куат (мощь), Дана (латын - мудрость) жэне Махаббат
(любовь) деп эдебиетте аударылган. Осы тертеушщ колында барлык
бишк болгандьщтан кун сайын кецесш, шешед1, беютедь Пон/Куат:
согыс жэне бейбгг ем1рмен байланысты барлык мэселелермен
айналысады. Син/Данагой: онер, гылым, оку орындарында кэс1би
маман дайындаумен шугылданады, ал Мор/Махаббат урпак алу, ес 1ру,
тэрбиелеу, денсаулык, шаруашыльщ ютерше жауап бередь Осы
ушеущщ ездер 1 айналыскан сала бойынша жеткЫ кп бш м болуын
Кампанелла кайталап айта беред 1. Мемлекетп бшмда, тэрбиел 1 адам
баскару керек деген оньщ идеясы каз1рп замандагы езект! мэселенщ
18
б!р1 емес пе? Б1здер, мемлекет билшнде бш м д 1, кабшетп адамдарды
керш журм1з бе?
Т. Кампанелланьщ Каласыньщ шенеушктер1 бшмд1 мамандар
екеш олардыц лауазымныц атауынан-ак кершш тур. Мысалы
Дананыц басшылыгымен ктейтшдер Астролог, Астроном, Медик,
Геометр, Арифметик, Физик, Саясаткер т.б. деп аталады.
Идеалды мемлекетп адамдар туа биткен кабшеймен байланысты
ездершщ мшдеттерш аткаруы тшс. Егер мемлекет бшппне таныстык,
туыскандьщ аркылы, немесе бишктеп адамныц баласы болгандьщтан
келсе ондай мемлекет Кампанелланьщ пшршш е кеп узамай куриды.
Хальщ зацдарды бюиктен корыкканынан орындаса, одай бшпктщ
бедел! болмайды. Кампанелла когамнын барлык; салаларын армия,
агарту 1С1, соныц ш ш де пйркеущ реформалау багдарламасын
жасайды. Дегенмен де, Кампанелланьщ реформасы христиандьщ
догматикага катысты ешкандай езгерютер енпзбеда. Ол, Христос
ш м ш барлык; адамдардыц табигатына сай келетш, барльщ
хальщтарды б1рпспретш рухани курал ретшде насихаттап, Римшц
б 1р 1нш 1 священип баскаратын дуниежузшк монархияны армандайды.
Кампанелла езшщ баскадай шыгармаларында когамды кайта куру,
жердеп кудай патшалыгын орнату идеясын христиандьщ-коммунистш
тургыдан жалгастырады. Кампанелланыц утопиялык теориясы 1шю
кайшылыктарына карамастан б1рнеше езекп мэселерд 1 койды.
Айталык гылымныц келешек когамдагы алатын орны туралы, хальщка
бш м беру, согысты болдырмау туралы пайымдаулары барлык
заманныц езекп мэселелер катарына жатады. Кампанелла когамдык
ем 1рд1ц эртурл! варианттарын салыстыра келш элеуметпк дамудыц
курдел!Г1н корсете бщщ.
Бакылау сурактары
1.
Макиавеллидщ
саяси-элеу метл к
идеялары
кандай
философияльщ мэселемен байланысты?
2. Макиавеллидщ «Патша» ецбепнен узшд 1 окыныз.
Макиавеллиге сэйкес адамдардыц мемлекеттеп уйымдасуы не ушш
кажет?
3. К°гам ом1рш кайта куру ушш утопистер кандай идеяларды
алга тарткан?
4. Утопиялык идеялар бгздщ заманымызда кездесеме?
19
4 Реформация
Еуропаныц
мэдени-тарихи
дамуыныц
мацызды
кезещ.
Реформация - XVI гасырдыц бхршип жартысында Германияда
басталган христиан дшшщ католиктер багытын езгерюке, кайтадан
куруга багытталган дши-идеологиялык жэне элеуметпк-саяси
козгалыс. «Реформация» термит козгалыстыц мацыздылыгын баса
керсетед!, ейткеш католикпк инркеудщ жэне Ьпмнщ сол кезецдеп
еуропальщ саяси, идеологияльщ жуйедеп бассыздыгына карсы турып,
аяусыз сынга алган болатын. XVI гасырда реформаторлык
козгалыстыц дамуы езшщ шыгар бшпне жетп. Европалыц кейб1р
елдершде эртурл! жолдармен болсада протестанттык нпркеу орныга
бастады. Католик пнркеушщ устемд1пнен босануга, осы козгалыс
себеп болса, ек 1нш 1 жагынан ииркеудхц 11111нен шыккан 1р 1тйлерд 1
тездетт1. Христостыц атынан тез 1мд 1Л1кт1, шыдамдыльщты уагыздаган
католиктк ш1ркеу кызметкерлер1 христиандык устамдылык идеалды
мулдем умытып байлык куып, ойына келген1н 1степ, сауык-сайран
курыи ем1р кешт1.
Католик ш 1ркеуш реформалау туралы идеяларды Ренессанс
ойшылдарыныц ецбектер 1нен де кездеспрем1з, сондыктан оларды
ягни Ренессанспен Реформацияны б1р-б1р1нен айыруга болмайды.
Ортагасырлык схоластиканы кайта куру, немесе тубегешн езгерту ек1
жолмен 1ске асырылды: б!р жагынан Ренессанс аркьшы, ек'инш
жагынан еуропальщ реформация аркылы. Екеу11-пц де максаты уксас
ед 1, дши философияны сынай отырып, олардыц устанган
философиясын, идеологиясын жокка шыгарып жаца заманга жол ашу.
Уакыт жагынан Реформация Кайта врлеу дэу1р1Н1ц соцгы кезещмеи
туспа-тус кел1и Европадагы феодализмге карсы багытталган курест1
жаца арнага тус1рд1. Реформацияныц нэтижес1нде христиандьщтыц
ушшпп бутагы - протестантизм бол11пи шыкты. Протенстантизм римкатолик ш1ркеу1Н1ц шеюпз бил1гше тоскауыл койды. Протестантизмн1ц
1р 1 конфессиялары деп лютеранттык, кальвинистерд!, англикандык
Ш1ркеуд1 сонымен б1рге б1рнеше секталарды ягни баптистерд1,
адвентистерд1 жэне т. б. атайды. Жогарыда, Кайта врлеу дэу1рщщ
гумаиизм1Н1ц тарихи мацызын керкеми-эстетикалык идеологиясымен
байланыстырып, акындардыц, суретш1лерд 1ц, философтардыц жаца
дуние танымныц калыптасуына коскан улес 1н айткан болатынбыз.
Олар адамды дэрштеп айырыкша бигкке квтерд1. Дей турсакта,
гуманизм кепшш 1кке таралмаган шагын дарынды топка гана
жайылган кобылью ед 1. Гуманизм когам дамуыныц алгышарты
болганымен оныц жец 1сш камтамасыз ете алмайтыны белгш! болды.
20
0л1 де дшнщ устем дтне рухани ем 1рдщ барлык; салалары
багынышты ед 1. Ренессанс адамныц тулгалык касиетш ягни
б1регейл1пн,
даралыгын,
жасампаздьщ
касиетш
аскактатса,
Реформация адамныц кудай алдындагы дэрменс1зд1пн, таяздыгын
карсы койды. вмхрдщ кызыгын керуге шакырган, гуманистердщ
0ПТИМИСТ1К кезкарасына карсы реформаторлар устамдылыкка,
т031мд1Л1кке шакырды. Адам акыл-ойыныц кущреттшпне, гылымга
сенудщ орнына, кудайга шын кеншмен сенугц артык санады.
Щындыгында, реформатор кайраткерлер1 хальщтан шыккан,
кабшеттерш кажырлы ецбеп аркылы жетщщрш, кудайга бершп
сенген адамдар едь Оларды поэзияны, философияны, енерд1
мецгерген бш м д 1 аксуйектерден шыккан гуманистермен салыстыра
алмайсын. Дегенмен де, осы еш зайырлы (гуманизм) жэне дши
(реформация) Кбайта ерлеу дэу1ршщ мэдениеп мыцдаган жылдар
бойы Европадагы феодалдьщ ко гам мэдениетш ыгыстыра бастаганы
аньщ байкалды.
Европальщ реформаторлык козгалыс дегенде букш Батые
Европада бшппн журпзш отырган рим-католик пиркеуше карсы
багьпталган шаралар б1рден басталып кеткен жок. Реформаторлык
к;озгалыстыц алгашкы кадамы агылшын реформаторы Уиклнф жэне
чех кудайтанушы Ян Густш Ы м 1мен тыгыз байланысты. Европальщ
реформаторлык козгалыстыц алгашкы кершютерш агылшын теологы
Джон Уиклиф (1320-1384) жэне чех Ян Густш шмдершен табамыз.
Д. Уиклифтщ ецбектер! сол кездеп бузылган католик пиркеуше карсы
жазылган. Оны «Реформацияныц тацгы жулдызы» деп бекерге
айтпаган. Ол католик ппркеуш сынап, кайтадан куруды, адамдармен
кудай арасын жалгастыратын ццркеудщ кажетаздш н жоктайды.
Адамдар мен Куэдай арасындагы катынастарга епшмде араласпауы
керек, сондыктан тура катынасты камтамасыз ету упин 1нжщвд
(Библия) латын тш нен улттьщ тшдерге аудару мэселесш койган
алгашкы теолог. Ол тек нпркеуд1 емес батыс христиан дшш
реформалауды ашьщ жариялайды. Уиклиф барлык нйркеу купияларын
жэне рэамдерш кабылдамай жокка шыгарады. Оныц кезшде дш
бузыла бастаган, жемкорльщ жайлаган уакыт ед 1. Кепш ш к дшнщ
дэстурлер1 мен рэамдерш гана сактап, кудайды мойындай коймаган.
Барлык зацды билйс Кудайдан дей тура, Уиклиф билнепц барлыгын
занды демейдь ЬШркеу бшпп ездершщ пайдасы ушш хальщтан салык
жинайды, сондыктан екш егппнен асып кеткен бил 1к зацды деп айта
алмаймыз. Квршген билне дши немесе зайырлы болсын халыкка калай
кызмет ю тейтш дтмен багаланады. Христос халыкка кызмет ютеймш
деп келд1.
21
Б ил к Христостыц т э я а р и б е с ш е н туындап курылуы к е р е к . Джон
Уиклифтщ ш мш е кыска шолу жасай отырып айтатынымыз, оныц
шли агылшындардыц теменп топтарына кец жайылды. Оныц ш мш щ
кец таралуынан корыккан католик кызметшшер! Джок Уиклиф
елгеннен 31 жылдан кешн оныц суйепн казып алып отка жагып кулш
езенге шашып Ж 1беред1.
Уиклифтщ ш м 1 аяксыз калган жок- Оныц ш м ш таратып,
жалгастырган чех реформаторы Ян Гус (1371-1415). Ол католиктердщ
нпркеуш сынай келе олардыц К^дайга табыну рэс1мдерш шектеп,
уагыздарды улттык тшде журпзуд! жэне нйркеуге ойланбастан
багынуга болмайтындыгын насихаттап, жактады. Ол езшщ
уагыздарында ппркеу кызметкердершнщ азгындык жолга тускенш
эшкерелещц, ийркеудщ менш шшн жойып, оларды зайырлы бшпкке
багындыруды, жэне жалпы католик ийркеуш рефлормалауды жактаи
насихаттады. Ян Гус Уиклифтщ идеяларын жактайтынын ашык
жариялады, ал оныц идеяларына Чехияда тиым салынган болатын.
Ян Гус Касиетп жазудыц беделш Рим иаиасыныц беделшен
артык койып, олардан тэуелс13 улттык ийркеуд1 куруды жактайды.
Осындай И1юрлер1 ушш 1415 жылы инквизиция отына жагылганын
б1ЛеМ13.
Жогарыда реформация христиан дшшщ православиямен
католицизмнен кешнп ушшнп багыты протестантизмд1 тудырганын
айткан
болатынбыз.
Протестантизмнщ
кернекп
екшдерше
токталмастан бурын олардыц православиямен католицизмнен
айырмашылыгына б1раз токталайык- Протестанттар католиктердщ
жэне православияныц эулиелерш, перштелерш, К^дай ана жэне т. б.
кулдылыктарын мойындамайды. Протестанттардыц ец басты
айырмашылыгы Кудай мен адам арасындагы тпселей катынас туралы
шммен байланысты. Олардыц Ш1М1
бойынша ондай катынас
шэркеудщ катысуынсыз, Кудайдыц калауымен адамныц жеке басыныц
шеш1м1мен байланысты. Эрине, осындай п ш р ппркеу жэне рим
папасыныц беделше нуксан келпрш, зайырлы бшпктщ, адамныц
дербестшн, б1регешйгш оятатыны айкын. Протестанттар иконага
табынбайды жэне пйркеулердеп кызмет дуга кылу жэне дши
жырлармен шектеледь Протестантизм 1нжшге непзделгешмен
олардыц аркылы секталарыныц езш щ рэм 1здер1 «Касиетп» кггаптары
бар. Заманауи протестантизм! Скандинавия елдершде, Германияда,
Швейцарияда, Англияда жэне АКШ, Канада, Австралия жэне т. б.
елдерде кец тараган.
Реформаторлык козгалыстыц басты ек ш Мартин Лютер (1483—
1546) немю реформаторы, нем!с протестантизмшщ непзш калаушы.
22
Эдетте, Реформацияныц бастауын 1517 жылы 31 кдрашада
Виттенбергте ешюмге белпыз ж ергш кп монах Мартин Лютер
ниркеудщ ес 1гхне индульгенцияны (кунэсш жуганы туралы гшркеу
грамотасы) саудага салган ннркеу кызметкерлерш айыптайтын 99
тезисен 1Л1П койган кунмен байланыстырады.
Кунэш жуу, ягни ннркеуге ак;ша берш кунэсш жууга болатын
болса, онда алдын ала жуып коюга болады. Мше, осындай цйркеу
практикасы
копшЫктщ
наразылыгын
тудырды.
ИЛркеу
кызметшшершщ ашкарактыгы, акшага сатылгандыгы нпркеу
дагдарысынын нагыз дэлел 1 болды. Лютер алганщы христиандардыц
карапайым, адам кещлдер 1мен бершп сенген устанымдарга
(принциптерге) кайтадан оралуды талап етш, нпркеудщ адам мен
Кудайдыц арасындагы дэнекер болатын кызметш жокка шыгарды.
Адам езшщ жанын куткару унпн аралык инстанцияны 1здемеу керек.
Кеппру жэне жазалау К^удайдын Ю1. Кунэдан арылу адамныц шла
дуниесшен туындайды, ягни тулганыц Тс1. Лютердщ осындай
талаптары Рим папасымен пнркеуге наразы адамдардыц кецшнен
шыгып колдау тапты. Ол езшщ идеяларын Касиегп Жазумен
салыстыра отырып онда папа туралы жэне оныц касиетшнп туралы
ештеце айтылмаган, сондьщтан олардыц зацсыз курылым екендшн
айтады. Дши нанымныц б1рден-б1р кайнар кез 1 1нжш деп есептедк
Касиетп жазуларды эргам ездершше тусшедо, сондьщтан Лютер
1нж1лд1 нем1С тЫ не аударып халывда ткелей жетгазш, олардыц
сауатын ашуга себепнн болды. Лютер Реформациясыныц непзп
мазмунын кыска тужырымдасак, оныц идеясы бойынша жеке
басынды куткару тек ЬОудайга сенущ аркылы юке асады, папаныц
жэне плркеу иерархиясыныц б и л т шартты, жэне К^дай алдында
наным жолына тускендердщ барлыгыныц дэрежес 1 тец, касиеттшк
барлыгына тиесЫ . «Барлыгыда Кудайдан» христиандьщ,
протестанттьщ кезкарастыц непзп езеп. Барлык киыншылыкка тезш,
рухынды туирмей, жаныцда Кудай бейнесш сактай езщнщ ющд1
жаксы аткара бшсец Кудайдыц кецш нен шыгасын. Жаксы жумыс
ютеу керек, ейткеш ол Кудайдыц калауы. Лютерандык Реформация
ецбек етудщ жаца мэдениетшщ калыптасуыныц рухани непзш
калады. Лютер езшщ ортагасырлык схоластикага катысын 1518 жылы
«Гейдельбергская
диспутация»
атаулы
шыгармасында
01раз
карастырады. Кдаай оныц тусшшнше трансцендентп (тэж1рибеден
тыс), акыл-парасат жетпейтш, танылмайтын кубылыс. Оныц не екенщ
зерттеуге талпыну немесе дэлелдеу ешкандай нэтиже бермейдо. Кдаай
К^асиетп Жазу аркылы канша ашылса соншалыкты адамга белгш.
Тусшбегенде сешм бар. Сену жэне тусшу - ЬОудайга апаратын жол.
23
Сешм акыл —парасатпен ымырага келмейдь Акыл-парасаттыц жетер1
уакытша, накты, осындагы дуние, ал сешм - мэцп жасаушы, акыл
жетпес дуние. Акыл-парасат б1зден теменп дуниемен, сешм жогаргы дуниемен айналысады. Лютердщ Кудайы Аристотельдщ
кеЙ1пс13, козгалмайтын козгалткыш сиякты немесе соган уксас. Ол
крестке керш п тасталган Кудай кейшн мойындамайды. Аристотель
демекпп, Лютер оныц философиясын схоластиканыц символы деп
бш п, университет курсынан оган коса физиканы, психологияны алып
тастайды. Реформатордыц ойынша схоластиканы алып тастап,
баскадай практикалы тургыдан пайдалы гылымдарды окыту.
Кешннен, ол ойынын юке аспайтынын, ойлаудыц схоластикалык
стил1н жоя алмайтынын тус1нед1. Лютердщ реформасын багалай
айтатынымыз, ол дшд! жацаша тус 1нд1, ягни, адамныц Кудаймен
ткелей байланысы католик ш1ркеу1Н1ц 1ргесш шайкалтты. Ш1ркеу
бедел1н шектеу, ар бостандыгын насихаттау, ецбект 1ц мацызын, юкербелсендш 1кт1 колдау. Лютерд1ц жаца идеологиямен мэдениеттщ
калыптасуына коскан улес1Н1ц б]'разы гана. Лютерандык бастаманы
ары карай жалгастырып алып кетушшер болды. Солардыц б1р1
протестантизм багытыныц куатты агымыныц 1ргес1н калаушы Жан
Кальвин.
Реформацияныц ек|'ши1 толкынын француз теолог1 Жан Кильвин
(1509-1564) жалгастырды. Ол Лютердщ идеясыныц ыкпалымен
католик Ш1ркеу 1нен бас тартып протестанттык козгалысты жакгап,
соган косылады. Ол Лютерд1ц идеясын жуйелегешмен, оган жацалык
коспайды. Дегенмен де, христиандык кудайга табыну рэс 1мдер1н
жецщдетед1, шгркеуге демократияльщ сипат беред1, ягни Ш1ркеу
басшылары сайланады. Ол пйркеущ мемлекеттен белед 1, б1рак дербес
саяси жуйелшн калдырады. Кальвин Лютерд1ц устанган багытын
костайды, ягни жердеп ем1рде тезу, шыдау керек, сонымен б1рге
христианныц кундел 1кт1 ем 1рге белсенд1 араласкандыгын жактайды.
Кальвинизмн 1ц непз 1 - жазмыш туралы Ш1М1 (учение о
божественном предопределении). Б1р адамдардыц ем 1р 1 олар туганга
деЙ1н алдын ала жазылып койылган. Оны адамдар бшмейд1,
сондыктан
эрб1р
христианин
келешектеп
ем 1рд1ц
азабын
кермейт1ндей Т 1 р и п л 1 к ету1 керек. Кальвин адамдардыц ем1рге деген
куштарлыгын барынша шектеп, укыптылыкты, берекел1 ем 1рд1,
табанды ецбект1 жэне кэс1би шеберл1кт 1 жетщщрш отыруды
уагыздайды. Кэс1би жет1ст1к - кудайдыц калауы, ал мамандык
адамныц мшдет!, кудайга кызмет 1стейт1н орын, сондыктан кэс1би
жет 1ст!к дуние жинаудыц амалы емес. Ол кундыльщ. Кальвин
молшылык,
сэн-салтанатты
ем 1рд1 сынай отырып,
керкем
24
жасампаздыкты, эдебиет жэне онерд1 жокка шыгарып, сауык -сайран,
кец 1лд1 ем 1рге тыим салады.
Реформация жариялаган ар бостандыгын Кальвин католицизмнен
босану деп туспцщ жэне езшщ ш м ш сынауга карсы болды.
Кальвинизм кешшрек б 1ршама агымдар жэне протестанттык
секталарды туындады. Соныц ш ш деп кальвинизм агымыныц
насихаттайтын к^ндыльщтардыц рухани мэнш толыгырак камтыган
пуританизм сектасы. Пуританизм (агылш. «таза») осы аталган
агымдарга ортак кундыльщ. Пуританизм деп кальвинизм ппркеулерше
тэн ягни катац мшез-кулык, укыптылыгы дуниекорлыкка, сарандыкка
уласатын, бояма дшшшдпс жэне камкоршыл такуа ем 1рд 1 айтады.
Пуритандык этика ритористж сипатта, ягни адамдар арасындагы
катынастардыц карапайымдылыгын сактауды, кажеттшпсп барынша
шектеут уагыздап, ысырапшылдыкка, боссенделгс, сауьщшылдыкка
карсы болды. Олардыц екшдер1 катац ережелерд! булжытпай сактап,
жасанды ю ш ш еш лдтмен карапайым вм1р салтымен, дшшшдопмен
козге тусуге талпынды. Дегенмен де, олардыц карапайымдылыгы,
устамдылыгы, оздерш тарихта б 1рден-б 1р кудайшылык миссияны
тасымалдап устанушы ретшде ете жогары багалады. Христиандьщтыц
протестанттык-пуритан бутагы дши-саяси кугынныц нэтижесшде
Европадан Солтуспк Америкага кашып, сонда жаца улттыц жэне
жаца мэдениеттщ туындауыныц 1рге тасын калады.
Сонымен, Реформация дуние ж узш к еркениеттщ жэне
мэдениеттщ калыптасуына айрьщша мацызды роль аткарды.
Ешкандай элеуметак саяси идеалды устанбай, когамды туб 1р 1мен
озгертуд1 каламай, гылыми жацалык ашпай, адам сапасын езгертш,
рухани келешегшщ кекжиепн кецейта. Адамдар пйркеудщ
камкорлыгынан босанды ягни езшщ акыл-ойына, ар-ужданына сенш
ом1р суруге дагдыланды. Реформация дуниеге жаца тулганы алып
келд1. Заманауи батыс еркениет 1 мен мэдениетшщ ягни тшмд1
нарьщтык экономиканыц, азаматтык когамныц, демократияльщ
кукыктьщ мемлекетац, еркениета турмыс салтыныц, рухани емхрщщ
калыптасып дамуына Реформация себешш болды деп айтуга болады.
Протестанттык
Реформация
католицизмнш
карсылыгын
тугызады. Контрреформация протестанттык козгалыстыц Италияга,
Испанияга, Австралияга жаралуын токгатып ппркеупердщ кукыгын
тецеспрдь Реформация жэне контрреформация жаца экономикалык
катынастардыц туындауына жэне формацияныц ауысуына соктырды.
Протестанттык мемлекеттерде Швецияда, Англия, Пруссия, Данияда
капиталисту катынастар жанданып, католиктердщ у стем д т басым
елдерде кешеушдедь
25
Б ац ы л ау су рактары
1. Реформация философтарыныц непзп идеялары туралы
айтыныз.
2. Протестантизм непзп идеяларын атаныз.
3. Пуритандьщ этика идеясына кандай кезкарастасыз?
3.
Реформаторлык козгалыс Европа тарихында кандай релд 1
аткарды?
26
Тест сурактары
1. Италияныц Кбайта ерлеу дэу1ршдеп орталык кал асы:
A) Флоренция;
B)Рим;
C) Милан;
О) Корсика;
Е) Париж;
2. Кбайта ерлеу дэу1ршщ философиясыныц атакты екЫ:
A) Кузанский;
B) Эпикур;
C) Абеляр;
О) Декарт;
Е) Анахарсис;
3. Антропоцентризм идеясыныц дэудрк
A) Кайта ерлеу;
B) Агартушылык;
C) Ортагасыр;
Б ) Антикалык;
Е) Жаца заман;
4. Кбайта ерлеу дэу 1р1 бул:
A) Шыгармашылык-эстетикалык; кезец;
B) Саяси революциялар дэу1р1;
C) Гылыми езгерютер дэу!р1;
Б ) Скептикалык кецш-куй кезещ;
Е) Кара тунек гасыры;
5. «Утопияныц» авторы:
A) Томас Мор;
B) Эразм Роттердамский;
C) Мишель де Монтень;
Б ) Франсуа Петрарка;
Е) Томазо Компанелла;
6. Кбайта ерлеу дэу 1ршщ алыптары:
A) Л. да Винчи, Микеланджело, Рафаэль;
B) Ф. Аквинский, А. Аврелий, П. Абеляр;
C) Сократ, Платон, Аристотель;
27
Б ) Ф. Бэкон, Дж. Локк, Т. Гоббс;
Е) Ч. Пирс, У. Джемс, Дж. Дьюи;
7. Адам мэселесш карастыратын философияныц арнайы
ббЛ1М1:
A)антропология;
B) праксиология;
C) эристика;
Б)гносеология;
Е)археология;
8. Кудайды табигатпен тепе-тец, тулгасыз бастама деп
сипаттайтын философиялык йнм:
A) пантеизм;
B)деизм;
C) атеизм;
О)эмпиризм;
Е) фидеизм;
9. «Кудай», «Табигат», «Материя» угымдарыныц мазмуны
б!рдей дейтш дуниетанымдык кезкарастын атауы:
A) Пантеизм;
B) Догматизм;
C) Сциентизм;
Э) Деизм;
Е) Атеизм;
10. Скептицизмге сэйкес дуниеш тану:
A) Акыр-сонында дешн танып бшу улкен кумэн тугызыды;
B) Туп непзшде танып бшуге болмайды;
C) Танып б 1лу болады, б1рак та таным курдел1, кайшылыкка толы
шекс13 процесс;
Б ) Тану дурыс емес болады;
Е) Белшт 1 турде гана тануга болады;
11. Кбайта врлеу дэу 1р1шц философы:
A)Бруно;
B) Ясперс;
C) Пирс;
О) Сартр;
Е) Г егель;
28
12. Гелиоцентрлйк теорияны жасаган:
A) Коперник;
B) Аристотель;
C)Бруно;
Б ) Кузанский;
Е) Монтень;
13. Дуниенщ танымдык мэселесш скептицизмдеп шеинмк
A) бш м нщ аныгына кумэнданады;
B) дуниенщ принципиалды танымдылыгын керсетед 1;
C) кудайга ушттенедЦ
Б ) дуниенщ танымдьшыгын жокка шыгарады;
Е) бул мэселемен айналыспайды;
14. Кбайта ерлеу дэу 1ршде адамга бершген сипаттама:
A ) шыгармашылык тулга;
B) эдеип тулга;
C) кушрегп тулга;
Б ) иррационалиспк тулга;
Е) гарыштьщ тулга;
15. Кайта ерлеу дэу!р 1 философиясыныч екЁлдер1 (уш дурыс
жауапты табыцыз):
A) Г оббс;
B) Коперник;
C) Бруно;
Б ) Мор;
Е) Локк;
Р) Беркли;
О) Бэкон;
Н) Юм;
16. Н. Кузанский ол:
A) Итальяндык философияныц екш ;
B) Нем 1С философиясыныц ек 1Л1;
C) Орыс философиясыныц екшц
Б ) Француз философиясыныц екш ;
17. Кайта ерлеу дэу1рше сай келет1н адам тус1Н1п:
A) жасампаз суреткер;
B) ойлай б1лет!н жан иесц
29
С) к^дайдыц жан б т р ге н жасамасы;
Б ) саяси жануар;
18. Кбайта ерлеу дзу 1р1 философиясыныц басты ерекшелнт:
A) космоцентризм;
B)теоцентризм;
C) антропоцентризм;
19. XVI г. дши,:элеметпк-саяси Реформациялык козгалыс
басталган мемелекет, ел:
A) Англия;
B) Австрия;
C) Польша;
О) Г ермания;
20. Пантеизмшц екйп:
A) Николай Кузанский;
B) Николай Коперник;
C) Николло Макиавелли;
Б ) Галилео Галилей;
Е) Готфрид Лейбниц;
21. Пантеизм, гуманизм,антропоцентризм, натурфилософия
кезецдж философияльщ белплерк
A) антикалык;
B) орта гасырлык;
C) жаца замандык;;
Б) агартушылык;
Е) кайта жацгыру;
22. Элемнщ к е и т у р л т п ойы кпмге тиесйй?
A) Блез Паскаль;
B) Джордано Бруно;
C) Томас Мор;
Б ) Фридрих Энгельс;
Е) Клод Гельвеция;
23. Кудайды табигатпен тепе-тец, т^лгасыз бастама деп
сипаттайтын философияльщ 1Л1м:
A) пантеизм;
B)деизм;
30
С) атеизм;
Б)эмпиризм;
Е) фидеизм;
24. «Кудай», «Табигат», «Материя» угымдарыныц мазмуны
б1рдей дейтш дуниетанымдык кезкарастын атауы:
A) Пантеизм;
B) Догматизм;
C) Сциентизм;
Б ) Деизм;
25. Когамдык сананын бул формасы дуниеш керкем образдар
туршде бейнелейдк
A) Эстетикальщ;
B) Идеологияльщ;
C) Дши;
Б ) 0 негел 1к;
31
Эдебиеттер
1 Баткин Л. М. Итальянское Возрождение в поисках
индивидуальности. - М ., 1980. - 272 с.
2 Горфункель А. X. Философия эпохи Возрождения. - М., 1980.
- 368 с.
3 Макиавелли Н. Избранные сочинения. - Калининград, 2000. 224 с.
4 Макатаев М. Шыгармалары. - Алматы : Жалын баспасы, 2010.
- 3 2 0 б.
5 Сержкалиулы 3. Дуниетану даналыгы. - Алматы, 1994. - 224 с.
6 Соколов В. В. Европейская философия ХУ-ХУП веков. - М.,
1964.-225 с.
7 Лосев А. Ф. Эстетика Возрождения. - М., 1980. - 626 с.
8 Вебер М. Протестанская этика и дух капитализма. - Атеист.
1928.-309 с.
9 Касымжанов А. X. Духовное наследие казахского народа. Алматы, 1992. - 260 с.
10 Балакаев М. Казак тш нщ мэдениеть - Алматы, 1971. - 151 б.
11 Философия в контексте глобализации. - Алматы, 2009. - 200 с.
12 Краткая история философии Д. Джонстон. - Владимир, 2010. —
224 с.
13 Нурмурагов С. Е. Рухани кундыльщтар элем 1. - Алматы, 2000.
- 1 8 0 б.
14 Габитов Т. Мэдениеттануга юргспе. - Алматы, 1996. - 300 б.
15 Нуржанов Б. Г. Культурология. - Алматы, 1994. - 128 с.
16 Макиавелли Н. Патша. - Алматы : «Жет! жаргы», 2004. - 240
32
А косымшасы
(усынылатын)
И. М. Гревс - орыс тарихшысы, Рим империясы тарихыньщ
маманы, аудармашы. Дантенщ шыгармаларын Ресейде
насихаттау
максатымен «Кущрегп комедия» дастанындагы элемнщ курылымы
туралы макаласын М. Макатаевтьщ аудармасын берш отырмыз. Онда
дуниенщ
бет
бейнеа
эл 1
де
ортагасырлык
тургыдан
карастырылгандын байкаймыз.
Данте дастанындагы жаЬаннамныц курылысы
Кущретп комедиядагы кимыл-эрекет букш галамды камтиды.
Уакига кунэкар адамзат мекендеген жер устшдеп сур кай орманнан
басталады да, баска дуниеге, жаЬаннамга ауысады. Кезбе пенде
алдымен тамукка тусш, одан сон белек, карама-карсы жарты шардагы
жер устше шыгып, гарасат тауына кетершед 1 де, жер уси ужмагында
болып, акыры кудайдыц куд1рет!мен гарышка ушып, ужмакка кущреттщ мекенше жетедь
Дастаннын непзп ерю 1 болып б1здщ дэу1р1М13дщ II- гасырыньщ
жартысында ем1р сурген, Еуропа гылымында Коперник пен Галилей
ашкан жацалыктарга дешн устемдш етш келген грек галымы Клавдий
Птоломейдщ элемдк жаратылыс туралы ш м 1 алынган. Данте оны
орта гасырдын
теологияльщ
жэне
философиялык рухына
сэйкестецщрш кайта ецдеген.
Дантенщ тусцпп бойынша, жер - буюл галамнын гащцп,
козгалмайтын шар гспетгес. Буюл аспан элем 1, кун де, жулдыздар да
белгш шецбермен жерд 1 айналады. Буюл гарыш басталуы да,
аякталуы да жок кудай турган ш етаз де шекстз киялмен кемкершген.
Люцнфердщ булш ш ш п басталып, «ак перште» сайтанга
айналганнан барып тамук пайда болган. Кудайдыц акжолынан безген
ол аспан элемшен куылып, жет1 кат жер астына мэцгш к тозакка
тасталган. Басымен темен карап, галамат кушпен онтустш жарты
шардан кулаган кунэкар жер ортасына дешн енш, сонда мэцгшк
жазалануга жазылган. Басы мен ею иыгы солтустк жарты шарга
ыгысып, аягы оцтусткте, кеудес] жер юндшне дэл келген.
КаЬарлы тецкерю жердщ устш де мулде езгертш жгберген. Уреш
ушкан курлык, оцтустк жарты шардан солтусткке безген жарты
шарга ыгыстырылып, елс13 - куназ калган. Солтустк жарты шардьщ
дэл ортасында, бертш келе Иерусалим орналаскан. Адам мекендейтш
курлыктьщ ен киыры - шыгыстагы Ганга езеншщ сагасы, Уцщстанда
33
батыста Кадикс каласы орналаскан Гибралтер бугазынан эрь Жарты
жолда, Иерусалим мен Кадикстщ арасында, Италия жатыр.
Солтуспк жарты шар кабатыныц едэу1р белепн тамук жайлаган.
Ол алып б1р шыцырау юпеттес, тугыры жер кыртысымен жалгасып,
у шар басы жер ьандтм ен уштаскан. Шьщыраудыц шпндеп б1ршен
б1р1 темен, б 1р 1мен б 1р! шенберлене жалгасып жаткан тогыз каттагы
тамукта кунэкарлар жазаланады. Албастыга айналган Люцифер тамуктыц ен алгапщы тургыны, езшщ аласталган пер 1штелер 1мен
б1рге азапталган пэнделердщ баскарушысы, бакылаушысы тектес.
Оздершщ кунэларыныц ауырлыгына байланысты, кунэкарлар
мэцгш к зынданда эртурл 1 азапсорды тарта бермек. Бул айыпкерлердщ иерархиясы.
«Куд1ретт1 комедияныд» алгашкы б ел тш щ б!ршде шезде нешр
болган, «опат болган урпактардыц» леп, «жаншылган мекендердщ»
тарихы баяндалады. Тамуктыц эрб 1р каты, езшщ курылысы, бедер1
жагынан да бф-б 1ршен езгеше. Онда кулама куз, мидай жазык
жаркабак ну орман, жыныс жартас, апандар мен уралар, мибатпак пен
уреши
езендер
б1р 1мен-б 1р 1 алмасып
отырады;
тамуктыц
баспалдактары б1рде Т1К, кулама, бгрде оцтайлау болып жер
шьщырауына тус 1ред 1 де, жаЬаннамныц нагыз туцгиыгы тастай каткан
Коцит келше апарады. Тамуктыц эр катыныц ауа райы да эртурль
Эрб 1р жаца катпен танысарда алдымен оныц сырткы кешп бейнес!
суретгеледь Акын айкын да дэл суреттеущ бэршен де жогары
устаганын ацгарамыз.
Жогарыда айтылгандай, оцтустк жарты шарды су баскан алайда
оныц ортасын ала, Иерусалимге карама-карсы жагында жападанжалгыз арал юпеттес децгеленген тау жатыр. Тауда кун сэулесшен
нур шашып, эртурл1 еамдпсгер шешек аткан. Каргыс урган Люцифер
Кулаганда, оныц алапат салмагынан сыгылган жерден пайда болган
тау болуы мумкш деп пайымдайды Виргилий Дантеге. Тамукпен
белгш мелшерде жымдасып, б1рак рухы жагынан мулде езгеше, туб 1
кец де, басы тар гарасаттыц тогыз каты орналаскан. Мунда б1р каттан
б!р катка етш, адам жаны тазаруы тшс. Бул — кунэнщ жуылу
иерархиясы. Ал енд 1 тау жотасындагы галамат эсем, эдем! агаш ескен
алацкай жер усп ужмагына арналган. Бул - рахат дуниеге баспалдак
жер уст1 т1рлтнщ жеткен жер 1.
Ужмак букш элемнщ ец кеп келемш алып жатыр. Ол да он
шецберл1 аспан элемк Онда езшщ ак ниетамен, кудайдыц акжолынан
таймаган эртурл1 пенделер мэцгш к рахатка батуда. Ужмактыц
каттары мына турде алмасып отырады: б^ршип эуе - Ай (баспалдак);
екшпп эуе - Меркурий (жаны жаксылыкка жаралгандар); унпнпп эуе -
34
Шолпан (адал да таза гашьщтар); тертшып - Кун (данышпандар);
бесшпй - Марс (а^икат ушш алыскдндар); алтыншы - Юпитер
(эдшеттшер); жегший - Сатурн (гуламалар); сепзшнй - к;имылсыз
жулдыздар (эулиелер); тогызыншы - мелд 1р аспан немесе жаратушы
ие (ол алдыцгылардьщ барлыгын кушагына алган, перштелердщ ен
жогаргыларыныц тур гаи жер1); оныншы - киял юпеттес, шетс13,
шекс13 гарыш (эмпирей) куд1реттщ мекеш. Непзшде жаны жай тауып,
жалпы одавда жалгасып, ен жогаргы рахатка беленгендердщ барлыгы
да осы шетс13-шекс13 гарышта табысып, «жаратканныц ак; гулшщ»
шогырын курап, кудайдыц ак; жолыньщ акикатын багады. Данте
оларды аспаннын, аспан алемшщ эн кабатына орналастыруыньщ
себеб1, эркдйсысыныц наным, ум 1т, махаббаттагы ерекшел 1ктерш
дэлме-дэл, козбе-кез салыстырып керсету1 ушш гана ед 1, Бул - жаны
рахат тапкандардыц нерархиясы.
Дантеш жэне оныц табынушылары мен таныстырушыларын
рухтандырган галамныц жаратьшысы туралы тусшнс осындай.
35
Б косымшасы
(усынылатын)
Н. Макиавеллидщ шыгармаларындагы саяси кайраткерлердщ
жалгандыгын, ею ж уздш пн, зулымдыгын сынап, берген кецестер!.
Жарияланган «Патша» шыгармасынан узшдшер.
Н. Макиавеллидщ «Патша» шыгармасынан уз1нд1лер
XVI тарау
Жомарттык пен сарацдык туралы
Сонымен, жогарыда аталган кад1р-касиеттердщ алгашкысынан
бастай отырып, мен былай деймш: жомарт болып аты шыгу жаксы да
болар ед 1, б1рак осылайша 1с жузшде жомарт болу Князьдыц атын
шыгара алмайды, ол зиян келт1ред 1 ейткеш ол тиюшше оны
колданатын болса, онда ол кезге керше коймайды жэне ол карамакарсы касиетшде кшэдан кашып кутыла алмайды. Сондыктан адамдар
арасында жомарттык; данкын асыргысы келген жагдайда кандай да
болсын молшыльщтан тартынбауы керек; ал мундай Князь мундай 1сшараларга эманда ез1нхц каражаттарын жумсайтын болады, ал сайып
келгенде, егер езшщ жомарттьщ данкын сактагысы келсе, халыкка
мешпнше ауыртпалык салатын алым-салымшыга айналып, тек
каражат табу уш 1н гана бэрше де баратын болады. Каражат оны
бодандар уш1н азды-кепт! ж еккерМ п т етед1 жэне кедейленген сон ол
курметтен айрылады. 031Н1Н жомарттыгынан кепп п лтнщ кецш
калып, аздаган адамдарды марапатка белей отырып, ол алгашкы
киындыкка кез1ккен кезде-ак туйыкка Т1релед1, ал алгашкы каушкатер оныц жагдайын шайкалтады; егер де ол осыныц бэр 1н тус 1не
отырып, кер 1 оралып соккысы келсе, онда сол сэтте-ак оган
сарандыгын к1нэ еип тагатын болады. Сонымен Князь жомарттыгын
езше зиян келт1рмейт 1ндей колдану мумк 1нд1п болмай турып, ол
жен 1нде ет 1Н1ш болмауы уш^н егер ол акылды болса, сарацныц
данкынан корыкпауга ти1с. бйткеш ол уакыт ете барган сайын жомарт
атагын шыгаратын болады, бул кезде оныц укыптылыгы аркасында
езшщ табысы жеткш 1кт 1 болатынына,ол кез келген жауынан коргана
алатынына, халыкка ауыртпалык салмай эр алуан 1с-эрекеттерд1
жузеге асыратынына кез 1 жетед1; демек ол алмайтын адамдардыц
бэр1не катысты жомарт болып коршед 1, мундайлар кептеп саналады,
ал ол бермейт!н адамга катысты сарац болып кершед!, ондайлар аз
болады.
Б13Д1Ц уакытымызда, 613Д1Ц кез аддымызда улангайыр 1стер
сарандьщпен аты шыккан адамдардыц гана колынан келген,
36
калгандарыньщ бэр1 калай болганда да мерт болган. Папа Юлий
папалыкка кол жетюзу унпн жомарттыгыньщ дачкын пайдаланып, ал
содан сон Францияньщ королше карсы согыс бастауды ескере
отырып, оны колдай коймаган, ал ол б 1рде-б 1р тетенше салымалымдарды салмастан толып жаткан согыстарды журпзд 1, ейткеш
басы артык шыгындардын орнын ол узак уакытка созылган
укыптылыгы аркасында толтырды. Испаниянын каз1рп корол1, егер
жомарттыгымен аты мэл 1м болса, онда соншалыкты ю-эрекеттерш
жузеге асырып, оларды аягына дешн жетюзбеген де болар ед1.
Сондыктан Князь сарандык женшде кшэ тагуларга аздап назар
аударуга тшс, егер осыньщ нэтижесшде ез бодандарын тонау кажет
деп есептемейтш болса, ол коргана алады, кедейленуге тэуекел
етпейтш, жеккерушшк мэселесше айналмайтын болады, жырткышка
айналуга мэжбур болмайды; ейткеш сарандык кесел 1 - оныц тагын
ныгайтатын жолдардьщ б1р1. Ал егер кайсыб1р адам маган карсы шгар
бщщрш, Цезарь жомарттыгы аркасында билжке кол жетк1зд 1 жэне
баска кептеген адамдар да жомарт болып, аты шыгуы аркасында ен
жогары кызмет орындарына кол жетк1зд 1 дейпн болса, онда мен
былай деп жауап кайтарамын: казгрп кезд1Ц езшде Князь болгандар
мен енд1 сол лауазымга умтылушылар арасындагы айырмашылыкты
бшу1 керек. Б 1р 1нпп жагдайда бул жомарттык зиянды, ек1нш 1 жагдайда
жомарттыкпен атын шыгару бут1ндей кажет. Цезарь Римге князьдык
бил1кке кол жетюзуге умтылгандардыц бгр1 болды; алайда егерде
осыган кол жетк1згеннен кеЙ1н, ол узак ем 1р сур1п, ез1нгн шыгыстарын
кыскартпаган болса, онда ол осы бшппн шайкалткан болар ед 1. Ал
егер кайсыб1р адам маган: ез1нщ эскерлер 1мен уланасыр 1стерд1
жузеге асырган жэне алайда тым жогары децгейде жомарттыгымен
атын шыгарган князьдар болды гой деп карсылык бшд1рсе, онда мен
былай деп жауап кайтарамын: Князь орынсыз шыгындарды немесе
631Н1Ц байлыгынан жэне бодандарыныц немесе баска адамдардьщ
есеб 1нен жумсайды. Б1р1нш1 жагдайда ол укыпты, ек1нш 1 жагдайда
жомарттыктыц кандай да б 1р кер 1Н1С1Н1ц алдында 1ркш п калмауга
т и 1С. Сондыктан да эскер 1мен б|рге жорыкта болатын, олжамен,
тонаумен, алым-сальщпен ем 1р сурет1н Князьга мундай жомарттык
керек; олай болмаган кунде солдаттар оньщ соцынан еруден бас
тартады. Ал езхне де, бодандарына да т и е с 1Л 1 емес байлыкты Кир,
Цезарь мен Александр секшд 1 Князь береген колымен бел 1п беред1,
ейткеш басканыц ипл1пн боска шашу давдын жоймайды, сонымен
б1рге сол давдын асырады (тек ез 1Н1ц и п л т н боска шашу зиянды
болады). Сондыктан жомарттык Кана езш-ез! саркады: оны колдана
отырып, осы жомарттьщты одан эр 1 колдану мумюнд 1гшен айрыласьщ
37
жэне кедейленш, жеккер 1ш н т боласьщ, жырткыш жэне жексурын
болмау ушш соцгысынан бойды аулак салу керек. Князь сактанатын
жэйттардын
1Ш1нен
бэршен
де
езше
жеккерушшк
пен
жексурындыкгы эрекше атап керсеткен жен, жомарттьщ осыньщ кайкайсысына да экеп соктырады. Сондыктан саран дацкымен келюу
негурлым акылды болады: муныц ез 1 жомарт адамныц дацкына
умтылуынан гер1 жексурын болмай, ж еккерЫ н т болуды тудырады,
каж еттш пне
карай жырткыш атын алу керек, муныц ез1
жексурындыкгы да, жеккерушйпкп де тугызады.
XVII тарау
К а т ы г е з д 1К пен м еш р1м д1л1к туралы жэне не жаксы: сушмдй
болу ма элде урейд 1 коздыру ма
Содан соц мен жогарыда атаган касиеттердщ баскаларына кеше
отырып, былай дер ед 1м: эрб1р Князь катыгезджпен емес, кайта
мешр1мдшкпен атагын шыгаруга тшс. Алайда ол осы мешр 1мдш кт 1
жамандыкка колданудан сактануы керек. Цезарь Борджианыц атагы
катыгездишен шыкты, алайда осы катыгездшмен Романьяда тэртш
орнатты, оны б1р1ктт1рд1, б т м мен бойусынуга жетюздк Егер осыныц
бэрш дурыс салмактай бшсец, онда катыгездктщ дацкынан бойын
аулак салу уппн Пистойяныц кулауына жол берген Флоренцияныц
халкынан гер 1 ол аса мешр 1мд 1 болды деген корытындыга келесщ.
Сондыктан Князь, егер мундай дацк бодандардыц б1р1гу1 мен
бойусынуын устап туру ушш гана кажет болса, катыгез болганына
кшэ тагуымен есептеспеуге тшс ©йткеш аздаган улп ететш
ж азал ау л а р м ен шектелетшдер орынсыз мешр1мд1 болу салдарынан
К1С1 елт 1рулер 1 мен тонаушыльщты тугызатын тертшызджтердщ
ершуш тугызуга жол беретшдерден мешр1мд1рек болады, сол себепт1
соцгылары жиынтыгында букш когам ушш кашрет болады, ал Князь
тарапынан болатын катал жазалар тек жекелеген адамдарга катысты
болады. Барлык Князьдардан жаца Князьга катыгездк дацкынан
бойын аулак салу киынырак согады, ейткеш жаца мемлекеттерде
кауш-катер толып жатады. Сондыктан Вергилий Дидона айтатын
мына темендеп сездермен езшщ патшалыгындагы тэртштердщ
каталдыгына кепнр1м етед 1:
Кез йига, е1 ге§ш поуказ т е 1аНа со§иш
Мо1т, е! 1а1е Япез сшЮёе теп.
Алайда Князь, жецш сенш калуга жэне огаш шараларга шапшац
бармауга тшс жэне езше-ез 1 урей туызбауга тшс: ол езшщ ю-эрекет
амалдарын тым сем 1мге берш уш ш п оны сактык кабшетшен
айырмауы, ал артьщ сешмшздк керсетуш адам тезпс1з децгейге
38
жетшзбес ушш акыл парасатымен жэне адамгершшк касиеттер1мен
тец устаганы жен. Бул арада не жаксы: суйюмд1 болу элде урейд1
коздыру жаксы ма? деген даулы сурак туындайды. Ол суравда: муньщ
кай-кайсысы да болганын калайды деп жауап кайтарады. Б 1рак
олардын сыйысуы киын болгандьщтан, егер екеушщ б 1реушен бас
тартатын болса, сушамд! болудан гер1 урей тугызу кеб1рек кауши
болады, ейткеш адамдарга катысты жалпы былай деп айтуга болады:
олар жаксылыкты бшмейд!, туракты емес, кулыкка салынгыш,
кауштен капщактайды, дуниекоцыз келед1; оларга 1зпл1к жасаганша
гана саган бутшдей берш п, жогарыда айтып кеткендей, муктаждык
кермеген кезде, сенен кднын да, мулкш де, ем1рш де, балаларын да
киюга ант-су 1шед1, ал муктаждык кыскан кезде - сенен айналып
кетед1. Олардын сез1не кулай жыгылган, сондыктан ешкандай да
баска шаралар колданбаган Князь мерт болады, ойткен1 улылык пен
адамгерш 1Л1Кпен емес, материалдык; куралдармен келген достыктын
есес1 кайтады, рас, оны колмен устай алмайсын жэне кажетп сэтте
пайдалану да мумкш болмайды. Сондыктан да адамдар урей тугызган
адамнан гер1 суйюпеншш1к тугызган адамды жэб1рлеуден аздап
кау1птенед1, ейткеш суш спенш ш к жеке мудделерд 1н кез келген
ушырасуы жагдайында адамдардыц жаман кылыктары салдарынан
узшет 1н М1ндет катынастарымен гана колдау табады, ал урей езшщ
эрекетш ешкашан да токтатпайтын жазалаудан коркуымен сакталып
калады. Алайда Князь, егер суш спеншшкке беленбеу уш1н урей
тугызуга ти1с болса, онда жеккерш1шгп болудан бойын аулак салуы
керек, ейткен! урей жэне жеккеруш 1Л1кт 1ц болмауы жаксы уйлес1м
табуы мумк1н жэне ол, егер оз азаматтары мен бодандарыныц мулк1не
жэне олардыц эйелдерше кол сукпайтын болса, эманда осыган кол
жетюзеин болады. Т1ПТ1 Князькайсыбгреушщ ем 1р 1н кию керек деп
есептеген кездщ ез1нде де, егер осы мэн-жайды актайтын жэне
кер1неу непздер айкын болса, ол муны ютей алады, б 1рак, ол
басканыц мулкше кол сугудан сактануга ти1с, ейткеш адамдар
мешшкт! байдыгынан айрылудан гер 1, экес 1Н1Ц ел 1М1н тез 1рек ес 1нен
шыгаратын болады. Содан соц мул1кт1 алу уш 1н дэлелдер эманда
жеткш1кт1 мелшерде болады жэне тонаумен ем 1р суре бастаган адам
басканыц мулкш басып алуга дэлел табады, кер 1С1нше, адамнын
ем1р1н киюга дэлелдер мейл1нше сирек ушырасады жэне олардыц
болмауы негурлым жи1 кубылыс болып табылады.
Сонымен
б1рге
Князь
эскер
басшысы
болып,
оныц
басшылыгымен солдаттар кеп болган кезде, катыгез басшыныц
дацкымен есептестеу бутшдей кажет болады, ейткен1 мундай дацк
болмайынша эскерде б 1рл1кт! де, тапкырльщ рухын да сактауга
39
болмайды. Ганнибалдыц тамаша 1С-эрекеттершщ катарына онын
толып жаткан аралас тайпалардьщ екшдер! болган жэне баска елдерге
согысуга аттанган жабайы эскершде жекелеген тайпалар арасында
оныц сэтп, сондай-ак сэтаз кундершде де б1р де б!р рет кыркысуга
барган емес. Князьге карсы кетершс те болган емес. Муны тек оныц
адам айткысыз каталдыгымен туснадруге де белар, бул каталдыгы
оныц толып жаткан ерл 1ктер1мен б1рге солдаттардыц кез алдында
оныц ецсесш кетерд 1 жене бэршщ де зэре-кутын кашырды; осы
каталдыксыз оныц баска ерлштер1 осындай нэтижеге оны езд тн ен
жетюзбеген де болар ед 1. Онша-мунша ойлана коймайтын жазушылар
оныц ерлшне б 1р жагынан тац калса, екшпп жагынан - олардыц басты
себебше каргысын бщщредь Ал шын мэншде оныц калган ерл1ктер1
ол унпн ж еткш кп болмас та ед1 - буган Сципнонныц (ез заманыныц
гана емес, сонымен б1рге адамзат тарихында снрек ушырасатын
адамныц) мысалында кез жетюзуге болады, оныц эскер1 Испанияда:
оган меюйнше жумсак адам деп тусщцдрш, соныц салдарынан ол
солдаттарга эскери тэртш жол беретшнен гер 1 кеб 1рек ер1к берд! деп
решш бшд[рд1. Осындай К1нэны оган сенатта Фабий Максим де такты,
бул оны Рим эскерш азгындатушы деп атады. Сципион уэкшдер1ц1ц
б 1р 1 ойсырата талкандаган. Локриялыктар одан корганыш таба алмады
жэне уэкш езшщ жугенс 1зд 1п уш 1н катац жазаланбады - осыныц
бэр1н оныц М1нез1н 1ц кбцш жыкпастыгымен тус1нд1руге болады; ал
сенаторлардыц б 1р 1 оны актау уш 1н элде б!р жэйттарды айткысы
келген кезде, ол басканыц кунэс1н тузетуден гер 1 оздерш1ц кунэга
батпауын жаксы бшетш адамдардыц бар екен 1н ацгарды. Мундай
М1нез уакыт ете келе, егер де ол дацкынан айрылмай баскару
тугырында турган болса, Сципионныц аскан дацкын тус1рген де болар
ед1; ал ол сенаттыц басшылыгымен ем 1р сургенд 1ктен, оныц бул
жагымсыз касиеп ез 1Н1ц эрекепн тугызып кана коймай, сонымен б1рге
оныц дацкыныц ешуше себеп болды. Сейпп, корытындысында
сушспеншшк пен урей такырыбына оралып сога отырып, мен былай
деймш: барлык адамдар ез нускауымен 1стеуд1 унатса, Князьдыц
нускауымен 1стеуден коркатын болса, онда данагей Князь баскадан
емес, езше тэуелд 1 болуына аркасуйеуге тшс; ол, будан бурын
айтылгандай, ешпендшктен гана сактануга ти 1с.
XXIII тарау
Жарамсактардан бойын калай аулак салу керек
Мен, егер олар зор парасатты касиет! болмайтын, сэто тандау
жасамайтын болса, Князьдарга ез 1н сактау ете-мете киын болатын
тагы б 1р мацызды мэселе мен кател1ктен ундемей орагытып етк!м
40
келмейдь Мен сарай мацындагы кужынаган жарамсаактарды айтып
отырмын, ейткеш бул адамдардыц ездерше деген кумарлыгы
соншальщты жэне буи тургысында алдап-арбауга беш мдш п
соншалыкты, Князьдардыц осы кеселден сактануы да киынга согады,
ал олар осы мерезден сактануга ниет еткен кезде оларга жеккоршшгп
болудыц катер! тенедь вйткеш Князь ушш адамдарга шындьщты айта
отырып оларды корламайтынына кездерш жетизу сез1мш уялату
аркылы жарамсактардан кутылудыц баска жолы да жок; б1рак осыган
карамастан, Князьга шындьщты айта алатын эрб1р адамдар оган деген
курмет сешледь Сондьщтан акылды Князь упншш жолды устауга
тшс, бул орайда мемлекетте данагой адамдарды 1ржтеп ала отырыт
жэне солардыц, баска кандай да б'ф берге жэйт емес, соныц езшде тек
оныц сурагына гана жауап кайтару аркылы шындьщты айтуына жол
беруге тшс. Сонымен б 1рге олардан барльщ мэн-жайлар туралы
сурауга, олардын пшрлерше кулак койып тыцдауга, ал содан соц
жауапты дербес талкылауга тшс. Князь осы кецесшшермен жэне
олардыц эркайсысымен жеке-жеке карым-катынас жасауга тшс, бул
орайда олар негурлым ашык айтатын болса, муныц ез1 Князь унин
унамдырак болатынын тус 1ну1 керек олардан баска ешюмд! де
тындамауга, кабылданган шеш1мнен тартынбауга жэне оны батыл 1ске
асыруга ТИ1С. Ал баскаша жасайтын адам не нак осы жарамсактардан
зардап шегед1, не эркилы П1к1рлерд1ц эсер1мен жи1 ретте езгерш сала
беред1, ал муныц ез! оган деген курмет1н жоюы мумкш. Мен осы
арада осы замангы б 1р мысалды келт1рпм келед1. Каз 1р п император
Максимилиан жакын тарткан Патер Лука оныц улылыгы туралы айта
отырып, мынаны атап К0рсетед1 ол еш уакытта да ешк1ммен кецеспед1
жэне жагдайдада 031Н1Ц калауы бойынша эрекет жасамады; муны
мынамен тусшд1руге болар: жогарыда аталгандарга карама-карсы
кагидаттарды устанды Мэселе мынада ед1: император езшщ
жоспарларын
ешк1мге
ашып
айтпайтын,
ешк1мн 1ц П1к 1р1н
сурамамайтыц, ешк1мге сенбейтщ. Сонымен б 1рге орындаган кезде
оныц жакын тарткан адамдары осы жоспарларды одан эр! 1ске
асыруга баскаша кецестер бере бастайтыны аньщталып, байкалып
калады, сейт 1п император ез 1Н1ц элаздш нен баскалардыц сез1не кен 1п
калады. Осыныц салдарынан ол буг!н 1стелген жумыеты ертец1не-ак
1ске алгысыз ет 1п бузады, будан оныц нен 1 калайтынын'жэне неш ойга
алганын ешкашан да тус1Н1п жэне де оныц шеш1М1нен умгг етуге
болмайтын ед1. Сондыктан езге ешкандай да адам емес, оныц ез 1 муны
калаган кезде, Князь эманда кецесш отыруга т и 1С. Керюшше, ол одан
ез 1 сурамаган мэселе жешнде кецес берпс1 келген эрб1р адамныц
месел1н кайтарып тастауга тшс; б1рак оныц ез!Н1ц сурактарын 1рюп
41
калмауга жэне суралган мэселе туралы шындьщты байыппен тындауга
тшс, ол ол ма, егер кандай да б1р ой туспалдары женшде нише бупп
калатын жагдайды ацгарса, оган наразыльщ бщщрмеуге тшс. Ал
кейб^рлердщ ойлайтынындай, езшщ акыл-парасатымен атагы шыккан
езге Князьдар бул дацкымен езшщ табнги болмысына емес, сонымен
б1рге езшщ манындагылардыц 1зп кецестерше мшдетп болады,
алайда олар, сез жок, кателеседь 9йткен1 тек жаксы кецесшшерге ие
болган акылманды Князь гана ешкашан да алдамайды жэне осы
ереженщ ерекшелхпн б1лмейд1; Князь кандай да б1р адамньщ жэне де
акылды адамньщ ыкпалына тускен кезде-ак сол адам оны бутшдей
жетектейтш болады. Бул жагдайда басшыльщ жасау мешннше жаксы
болуы мумюн, б1рак ол онша узакка созыла коймайды, ейткеш басшы
Князьды тез арада мемлекеттен айыруга асыгады; егер де Князь
б1рнеше адаммен кецесетн болса, онда оныц ез 1 дана болса да, ол
келюшген кецес ала алмайды жэне оны 031 де кел1спре алмайды:
барлык кецесш1лер ездер1Н1ц пайдаларын ойлаумен болады жэне ол
буларды тузете де, танып аньщтай да алмайды. Кецестщ аумалытекпел1 болуы ештецеге де кол жетизбейд1, ейткеш, егер адамдарды
Кажеттш1к жаксы болуга кецщрмейтш болса, олар эркашан да жаман
болады. Будан мынаны ангарган жен: жаксы кецестерд 1 имдер берсе
де, олар жаксы кецестердщ жемю1 болатын Князьдыц парасаттылыгы
емес, эркашан да Князьдыц парасаттылыгыныц жем 1С1 болып
табылады.
42
Мазмуны
1
2
3
4
Клрюпе
■*
Кайта вркендеу д эу р тщ гуманизм)
Кбайта бркендеу дэу1ршщ натурфилософиясы
Элеуметпк саяси философия
Реформация
Тест сздэацтары
Эдебиеттер
А косымшасы
Б косымшасы
5
8
13
20
27
32
33
36
Б. Э. Куленов, Б. Т. Смагулова
КАЙТА 0РЛЕУ
ФИЛОСОФИЯСЫ
Ок;у к^ралы
Техникальщ редактор 3. Ж. Шокубаева
Жауапты хатшы 3. С. Искакова
Басуга 29.02.2017 ж.
Орш тур 1 Типез
ГБш1м 60x 90/ 16. Офсетпк кагаз
Шартты баспа табагы 2,47 Таралымы 300 дана
Тапсырыс № 2962
«КЕРЕКУ» Баспасы
С.Торайгыров атындагы
Павлодар мемлекетпк университет!
140008, Павлодар к-, Ломов к., 64
Бекггемш
С. Торайгыров атындагы
ПМУ-дьщ АЖ
женпшеп проректоры
Г. Г. Ахметова
2 0 //ж . Ц ъ
/ / ______
Авторлар: Куленов Б. Э., Смагулова Б. Т.
«Философия жэне элеуметпк-гуманитарлык пэндер» кафедрасы
Кбайта 0рлеу философиясы
Оку куралы
Кафедра мэжшсшде макулданган 20/^ ж. Щ
Кафедра менгерунна
№
хаттама
М. Ж. Кожамжарова
20 -/ ж ._/-'_*__
ГПФ оку-эд1стемел1к кецесшде макулданган
__хаттама
0 8 К тврайымы
Г. К. Шахажанова
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекеттш университетшщ
Гылыми кенес1мен усынылган 20 /& ж.
/у
№
хаттама
КЕЛ1С1ЛД1
ГПФ деканы
_
АжСМБ н/б
МАК^ЛДАНДЫ
/О 0 Б бастыгы
А. И. Бегимтаев 2 0 / /'ж. -'5
Г. С. Баяхметова
20^2 ж. &
А. Б. Тем1ргалиева 20
ж.
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
999 Кб
Теги
4514, filosofiyasi, smagulova, rleu, khayta, kulenov
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа