close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

1298 berdaliev k.b innovaciyalik menedjment oku khurali k.b.berdaliev t.s.satkalneva a.seshtkazieva t.b

код для вставкиСкачать
Бердалиев К.Б., Саткалнева Т.С.. Сейпцазиева А»,
0м1рзаков С.Ы ., [Есеигазиев Б.К.,| Шахманова Г.Т.,
Абдулина Г.А., Ергалиев Ц.Р., Омаркожаева A J L
ИННОВАЦИЯЛЫК
МЕНЕДЖМЕНТ
Оку щраяы
0
$ OHOMUKA
Алматы 2010
УДК 65.01 (075)
ББК 65.290-2 я 7 ^
М 63
Т. Рыскргов атындагы КдзЭУ-дщ Гылыми кецеа жэне КР ЖОО жэне
ЖОО-дан кейшп «Элеуметпк гылымдар жэне бизнес» мамандыктары
бойынша ОЭК усынган.
Iliicip жазгандар:
М 63
Дэуренбекова А.Н. - э.г.д., профессор;
Ташенова С.Д. —э.гд,., профессор;
Сейдахметов А.С. -3.F.K., профессор.
Авторлар ужымы: Бердалиев К.Б., С аткалнева, Т.С,
Сеш тказиева А., 0м1рзаков С.Ы ., Есенгазиев Б.К.,
Ш ахманова Г.Т., Абдулина Г.А., Ергалиев К.Р.,
Омаркожаева А.Н.
Инновациялык менеджмент: Оку Кералы. - Алматы:
Экономика, 2010. —326 бет.
ISBN 978-601-225-213-2
Усынылып отырган оку куралында Кдзакстан Республикасында
инновацияны жаца кезенде баскару, инновацияларды енпзу npoueci,
олардыц тшмдшгш багалау жэне тиняй жобаларды тандау материалдары орын алган. Оку кдоалы студенттер мен магистрантгарга жэне
ЖОО-дагы экономика мамандыгыньщ окытушыларына, экономика
саласындагы мамандарга, кэсшкерлерге арналган.
есЯ ISBN 978-601-225-2
С.Торайгыров
атындагы ПМУ-д1н
академик С-Бейсемб-'
■атындагы гылыми
УДК 65.01 (075)
ББК 65.290-2 я 7
Авторлар :ымы, 2010.
in I» баспасы» ЖШС, 2010.
Бул енбекп немесе оныц бвлштерш автордык кел1мм1нсю таротуга жэне
авторлык кукык жетндеп нормаларга кайшы келетш баска да эрекеттерге
тыйым салынады эр! заи бойынша жазаланады.
Kipicne я 3
К1Р1СПЕ
Оцу-эдгстемепЫ эдебиеттщ жогары кэЫби ЪЩмд1 мамандарды дайындау процестщ басты факторларыныц 6ipi болып есептеЛетШ ежелден аян. K,a3ipei кезецде цазац minwdezi окулыцтар вте
цажет болвандыцтан университет ужымдарыныц оцулыц жэне pgy
цуралдарын мемлекеттк mLide дайындауга бет бургандары абзал.
dcipece, царцынды дамып келе жатцан магистратура бвлшдер1нде
оцитындарга арналып жазылган окулыцтар жоцтыц цасы. Осы
жагдайды ескере отырып, Турар Рысцулов атындагы Щазац
экономикальщ университетi «Менеджмент» кафедрасыныц ужымы
оку жоспарларына сэйкес «Инновацияныц менеджмент» пэншен цазац
т тнде оку цуралын дайындауды цажет деп тапты. Kfaipzi кезецде
аталмыш пэннщ барлыц экономикальщ мамандыцтар бойынша ала­
тын орны ерекше. Себебг басцару жуйесшщ салаларында, басцарудыц
барлыцдецгеймде езшше цозгаушы куш болып есептелет'ш инновациялар процесс ж урт жатыр. Сондыцтан ол процестг егжей-тегжей биту
жэне инновацияларды ic жузшде цолдану вте muiMdi.
Оку цуралы инновацияныц менеджменттщ Heeisei теориялыц
жэне тэжхрибепт мэселелерш цамтиды. Сондай-ац оку цурапында
инноватиканыц мэш, mycmiei, теорияныц негтн цалыптастырушылардыц квзцарастары, кептеген стратегиялыц мэселепер царастырылып, К,азацстан Респубникасындагы инновацияныц стратегиясы, индустриялыц-инновациялыц стратегияны iace асыру шаралары керсетшген.
Республикада инновацияны жаца кезецде басцару, инновацияларды
енгау процеЫ, олардыц mumdmizm багалау жэне muicmi жобаларды
тацдау материалдары орын алган. Экономиканыц жедел дамуыныц 6ip
шарты - кэсткерл1кт1 эрдайым цолдап, инновацияларды енгЫп отыру.
Осыган байланысты оку цуралында кэсткерлктщ инновацияныц фор­
малары сипаттанган жэне инновацияныц цызметтi цолдаудыц шетел­
д к тэж!рибес1 келтфшген.
Жалпы инновацияныц мэнт терец mycmin, оныц жетicmiKmерш
жузеге асыру «Инновациялыц менеджмент» пэнш жацсы игеруге бай­
ланысты. Бул ушш бщЩ беру процесш эрдайым жеттд1рт отыру
цажет екенш есте сацтаган жвн. БтЫЫз жэне бш кт т кса экономи­
каны сапаны дамыту мумкш емес. Елдщ бэсекеге цабтетттш кептеген
факторларга байланысты. Оныц Ыихнде 6uiiM беру deyeeui ерекше орын
алады. «К,азацстанныц элемдж нарыцтагы шешуш! бэсекелж басым­
дыгы —жогары бип'кт! адами капиталмен инновацияларды турацты
endipy болуы muic».
4 ■ Kipicne
¥сынылып отырган oiq> цуралы барлык; экономикалык; мамандыцтарга, эЫресе «Менеджмент» мамандыгы бойынша дайындалатын
бакалаврларга, магистранттарга жэне гылыми Ьденуштерге арналган.
Оку куралын эзгрлеген авторлар ужымы: э.г.к., профессор Бер­
далиев КБ. (2-тацырып), э.г.д., профессор Сатцалиева Т.С. (1, 7, 8тацырып), э.г.д., профессор Сештцазиева А. (5, б-такырып), э.г.д.,
профессор Ом1рзацов С.Ы. (3, 14-тацырып), э.г.к. \ Есенгазиев Б.К., |
(4-тацырып), ага оцытушы Шахманова Г.Т. (7, 12-тацырып),
Абдулина Г.А. (9, 10, 11-тацырып), Ергалиев К,.Р. (15, 16-тацырып),
Омарцожаева Э.Н. (13-тацырып).
Авторлар ужымыныц жетекшю —профессор Бердалиев КБ.
\
ИННОВАЦИЯЛЫК, МЕНЕДЖМЕНТ
ТЕОРИЯЛАРЫНЫЦ КДЛЫПТАСУЫ
I БОП1М.
1-такырып. Инноватика теорияларыныц
цапыптасуы жене qasipzi кездег/
тужырымдамапар............................... 6
2-такырып. Цаэацстанда инновацияны
басцару MQcenenepi.............................28
3-такырып. Кэсюорынныц инновацияльщ
стратегиялары................................ 63
6 ■ IE0JIIM. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц цалыптасуы
1 -Т А £ Ы Р Ы П .
ИННОВАТИКА ТЕОРИЯЛАРЫНЫЦ
КДЛЫПТАСУЫ Ж 0ИЕ КА31РГ1 КЕЗПЕП
ТУЖЫРЫМОАМАЛАР
-| ^
Инновациялык; теориялар:
мэш мен мазмуны
Технологиялык тэртштщ ем!рлж циюпнде фазалардыц
ауысуымен тыгыз байланысты инноватиканьщ Ka3ipri кездеri тужырымдамасында жана ешмдер мен процестерд1 енпзуд1,
ешмд1 модификациялауды ажырата бшу керек. Жаца ешмд 1 енд1ру алгашкы болып саналады. Олар экономиканыц койнауында
пайда болып, технологиялык тэртшп талап етедь Жаца ешмд1
ецщру жаца технологиялык тэртштщ пайда болу фазасымен
тусщщ ртедь BipaK оныц белгш 6ip уакыт аралыгында баяу дамуы жацашыл ешмщ 6ipiHmi болып колданган жеке фирмалар мен
компаниялардыц монополистж жагдайымен туЫцщршедг Олар
зияткерлж меншж туралы зацмен коргалатындыктан, жогары
пайдага кол жетюзш, табысты дамуда.
BipaK та, тауар нарыгында монополист жагдай баска тау­
ар ещйрушитердщ одан да rnrepi дамыган жацашыл тауарларды
шыгаруга умтылатын бэсекелеспгше байланысты кутпеген жерден
аякталуы мумкш. Сондыктан монополист-уйым жаца ешмд1 енд(рудо
туракгандыру кезшде жаца бэсекелестердщ пайда болуьш кутпей,
ез ешмдерш шыгару технологиясьша лицензиясьш сатуга Kipiceai.
Осыньщ нэтижесщде жаца процестерда енпзу когамдык ецдарютеп
жаца тэртштщ технологиялык тЬбепндеп капигалды жаппай кайта
белуге непзделед1 Жаца технологиялык тэртштщ жагдайы ецщрнптк
табыстьщ б1рт!ндеп темеццеуше экеледа.
0з
кезепнде лицензиясьш саткан уйым жаца жэне одан
да жаксы бэсекелес тауарды шыгару бойынша инновациялык
1-такырып. Инноватика теорияларыныц цалыптасут.,. ■ 7
кызметп журпзуге косымша каражат алады. Осыдан тагы 6ip icкерлис кезец басталады, ол енеркэситпк еадпрюте тгемендеудщ болатынын ескертедь
Конъюнктуралык esrepicrep (кыска толкындар) тауарлар нарыгында кеб1несе болжанбайтьш себептерментусшд1ршеда. EipaK конъ­
юнктуралык езгерютер кебшесе мынадай фактормен: жеке фирма­
лар мен компаннялар тарапынан шыгарылатын ешмнщ модернизациясымен аныктапады. Бул нарыкта косымша странысты талап
eiin, инновация сеюлдр ешмнщ eMipnix циклш узартады (агыл. inno­
vation —жаца гылыми техникалык жетотш, жацалык ендцру).
1-кестеде отандык экономиканьщ технологиялык тэрпбдац
кыскаша мазмуны керсетшген.
1. Отандык экономиканьщ технологиялык
тэрт1б1нщ кыскаша мазмуны
Технологиялык
тэртптщ реттйс
3
4
5
1880-1930 жж.
1930-1980 жж.
1980-2030 жж.
Howepi
Басым болу
кезезд
Технологиялык
тэртншд непзп
факторлары
Микроэлектрондык
элементтер
ЭлектроЭлектр
ондык
Автомобиль жэне
Технологиялык техникалык жэне трактор жасау, Tycri енеркэст, есепTiKтехника,
тэртпггщ непзп ауыр машина жа­ металлургия, синте­
программамен
басым болу
сау, болат ©нд!ру; тика, органикалык
компоненттер! органикалык емес
камтамасыз ету,
химия
робот жасау
химия
Автомобиль жасау, Радарлар, кубырды Биотехнология,
Жана тэртштщ
салу, авиа
жешл химия,
органикалык хи­
калыптасуы
мия, туст! метал­
енеркэЫбй космо­
термоядорлык
лургия
техника
синтез
Электр двигагел1
Жекелеген eiuupic
Технологиялык непзшде внд ipic
жэне тутыну
Жаппай жэне
Tdpriirriii
икемдшпнщ
меншшнщ
жана
сериялык
enaipic
артыкшылыгы
жогарылауы
формалары
Электр двигатеж
болады
1штен жану
двигател1
K,a3ipri кездеп инноватика теориясыньщ тужырымдамасында
ешмнщ ©мфЛйе циюи мен технологиялык енд1р1стЩ ем1рлш цикл
8 ■ I Б9Л1М. Инновациялык;менеджмент теорияларыныц калыптасуы
сиякты аныктамаларды ерекшелеу керек. 0 н 1мнщ ем1рлж цикл1
4 фазадан турады. 1-фазада жаца ешмд1 жасап шыгару бойын­
ша зертгеулер мен ецдеулер журпзшедь бнеркэсш тж уйымныц
QHflipicTiK бел1мшде аткарылган техникалык кужаттарды внизу
аякталады. 2-фаз ада жаца е т м н щ аукымды ещцршушщ технологиясы игершедь 1 жэне 2-фаза инвестициялык тэуелдш кпен бай­
ланысты. вщ црю аукымдылыгыныц келезд eciMi е т м н щ езвдйс
куныныц темендеу 1мен жэне табыстыц есу1мен жалгастырылады.
Бул е т м н щ ем1рлЬс циклшщ 1 жэне 2-фазасы инвестицияны
тартуга мумюндпс бередь 3-фазада ещ цртетш е т м н щ келемш
туракгандыруга болады. 4-фазада ещцру мен сату келем1 6 ipT iH деп азаяды. 1-суретте е т м н щ ем1рлш циклшщ улкейтшген сызбасы келт1ршген.
Технологиялык ещцрютщ ем1рлк циюп де 4 фазадан турады. 1-фаза жаца процестерд1 енпзу мен байланысты жэне ол
технологиялык профильге байланысты аукымды гьшыми-зерттеу
жумыстарын журпзу аркылы жузеге асады. 2-фаза объектще енпзшген жаца процестерд1 игерумен байланысты. 3-фазада баска
объектшерде жаца технология кеп рет таралып dpi таралымы
кебейтшедь 4-фазада жаца енпзшген процестер туракты жэне
эрдайым кызмет ететш объектшерде жузеге асырылады.
Жана ешмд1 енщруш
Жаца ешмд1
калыптастыру бойын­
еьдарущ кец
ша ецдеулер мен
келемде игерудеп
зертгеулер фазасы
технологиялык
_____ фаза_____
бнеркзснМк
ен!м ецщру
келемш
туракгандыру
фазасы
Сату жене
enaipic келемш
темендету фа­
засы
' Инновациялык процесо-вшмнщ ем1рлж циюп 41-сурет. бшмнщ ем!рлш циклшщ сызбасы
Технологиялык тэрпптщ келес1 кезец арапыгында дамуы­
на жаца технологияны фирмалар мен компаниялардыц инно-
1-такырып. Инноватика тсорияларыныц цалыптасуы... » 9
вациялык, кызметше байланысты мемлекегтж колдау эсер етедг
Жана процестерд1 енпзу ешмнщ сапасын жаксартып, emripicTiK
шыгындарды темендетед1 жэне тауарлар нарыгында туракты
тутынушылык суранысты камтамасыз етедь
Сонымен, инноватика теориялары мен оньщ каз!рп кездеп
тужырымдамаларына icKepniK циклдер, технологиялык тэрпптер,
инновациялык процестер мен ешмнщ ем1рлж циклдер1 туралы
тусшжгер жэне технологиялык enaipic туралы бш мдер юредь
Экономика дамуыныц мацызды факторы ретжде букш элем
мойындаган гылыми-технологиялык прогресс кебше инновациялык процесс туаш пм ен байланысты.
Бул ез кезегшде гылымды, техниканы, экономиканы, кэсшк ерл й т жэне менеджмент» 6ipiKTipeTiH жалгыз процесс. Ол
инновацияны алу мен жаца идеяныц тууынан бастап, оньщ
коммерциялык жузеге асуына дейшп калыптасуынан курылады.
0HEUpicTe FTO-ны непзп ею багытка белу аркылы карастырамыз: азык-тулж жэне технологиялык инновация - экономи­
калык мэселелердщ аукымды щешшда табуга мумюндж жасайды.
Бул мэселелердщ memiMi азык-тулж пен технологияны жацартуга,
FTO-нын eKi багытыньщ аракатынасын калыптастыруга, ешмнщ
техникалык децгейш кетеруге, шыгындарды нэтижел1 белуге,
ти1мд1 катьшасты керсетуге багытгалган.
«Жаца ешм - жаца технологияныц» езара байланысы мен езара
катынасын зерттеу кейб1р мэселелердг инновациялык дамудыц
заццылыктарын, олардьщ пайда болуыныц кайнар кездерш,
олардьщ элеуметпк-экономикалык сэйкес келу зандылыктарын
аныктауга мумюндж береди
Инновациялык белее ндin жтщ тецс1здж тужырымдамасы
дуние ж узвдеп Ka3ipri заманга сэйкес зертгеулерде мацызды
орьш алады. Бул тужырымдаманыц непзп жагдайы туралы 30жылдары белгшi экономист Й. Шумпетер айгкан болатын, ал
одан кешн тужырымдаманыц ары карай дамуы 70-жылдардьщ
соны мен 80-жылдардын басында Г. Менш, X. Фримен, Я. Ван
Дейн, А. Кляйнкнехт жэне т.б. батыс еуропалык зерттеушшердщ
ецбекгершде керш е тапкан. «Инновация» термин! кептеген зерт­
теушшердщ тужырымдаулары бойынша, XV гасырдьщ 6ipiHiiii
10 ■ I Б0Л1М. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц ^алыптасуы
жартысында агылшынньщ «innovation» - «жацару» немесе «зат
жасаудын жаца жолы» деген сезшен шыккан. Австрияльщ галым
И. Ш умпетер XX гасырдыц 30-жылдары тутынушылык тауардьщ
жаца турлерш, жаца ецщрютис жэне транспорт куралдарын пайдал ануды, енццрютеп нарыктар мен уйым нысандарын талкылап,
экономика гылымына енпзген «инновация» термин! элемдж
экономикалык эдебиеттерде жалпыга ортак категория болды. И.
Ш умпетердщ кезкарасы бойынша, инновация - тек жацадан енгь
зу гана емес, сондай-ак енд1р1стщ жаца кызметь
в зд ер ш щ техникалык-экономикалык динамикасын зерттеген
кезде галымдар Keneci эдютемелж корытынды шыгарган:
• инновация непз1ндеп бэсекелеспк экономикалык дина­
мика мен экономикалык есудщ козгаушы факторы болып
табылады;
• экономиканы ц дамуындагы мацызды релд1 б ш м мен ин­
теллект аткарады;
• иннновациялык кызметтщ институционализациясы оныц
мазмуны мен курылымына тжелей эсер eryiui факторга айналуда.
Й. Шумпетер инновация ретшде колда бар ендаргс факторлары мен купггершщ 6ipiriyiH бициретш ецщргс факторларыньщ
жаца комбинациясын, ягни кэсшкерлердщ инновациялык кызметш
тусшдь
«Жаца комбинация npoueciH жузеге асыру ещцрю факторларын инновацияга алып келедь вщцргс факторларыньщ жаца комбинациялы кагидалары болып келесшер табылады:
1) жаца ешм куру;
2) ендорютщ жаца технологиясын пайдалану;
3) ендорютщ жаца уйымдарьш пайдалану;
4) жаца еттазу нарыгынын ашылуы;
5) жаца ресурс кездер1 мен турлерш ашу.
Осылайша, Й. Шумпетер инновацияга кещрек аныкгама бердк
Ол азык-тулш инновациясынан баска уйымдастырушылык жэне
баскарушылык инновацияны, жаца нарыктарды калыптастыруды,
жаца жабдыктар, ресурстар кездерш, сонымен катар каржылык
инновацияны камтиды.
1-такырып. Инноватика теорюшгрыныц х;алыптмсуы... m 11
Инновацияньщ шктемесм 2-суретте керсетшген. Инновацияныц эр lypjii болып келуше байланысты, оныц жузеге асырылуы
мен мемлекеттпс perrenyi ушш эр Typni тэсш кажет.
Инновация теориясын вцдеуде жегеюш рвщц Н.Д. Кондратьев,
dcipece И. Шумпетер алады. Шумпетер конъюнкгураньщ улкен
циклдер теориясын калыптастырып, жаца циклге ету кезендн жана­
лык ашу жэне инновация толкынымен байланыстырган. Н. Кондра­
тьев ipi жацалыктардыц пайда болу сэттерш ажырата алган.
2-сурет. Академик Ю.В. Яковтьщ кезкарасы бойынша инновацияньщ adirrenyi
12 ■ IБ0Л1М. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц к^алыптасуы
Мацызды жацалыктарды ашу XVIII гасырдыц 60-жылдарыныц ортасында басталса, онда 80-жылдарда жэне одан кейiHipeK осы жацалыктар кец тэж1рибелш колданыс тауып, шын
мэншде енеркэсштЬс революцияны тудыратынын Kepcerri.
Осы идеяларды дамыта отьфып, Й. Шумпетер экономикалык
циклдерд! инновациялык циклдермен байланыстырады. Ягни,
технологиялык сиякты сураныстардыц, кажеттш1ктерд1ц, сэннщ,
пайдалылыктыц езгеру1. Ол узак мерз1мд1 циклдер сиякты орта
Mep3iMfli циклдердщ де енеркэст пен саудадагы ipi инновациямен байланыстылыгын атап етп. И. Шумпетер ездерше ецдеу мен
ipi инновацияны енпзу тэуекелдшгш жуктейтш кэсшкерлердщ
ерекше релш керсеткен.
Й. Шумпетер енпзген инновациялык теорияда юкерлпс циклдерд1 Ka3ipri кезде когамдык ецгцрюте технологияльщ К¥РЬШЫС
кезещмен байланыстыру кабылданган.
Инновациялык процесте келеЫ фазапарды белш керсету
карастырылган:
•
ipreni гылымга жету;
•
•
•
•
•
колданбапы зертгеулер;
тэжipибeлiк-к¥pacтьфyшьшык вцдеулер;
ал гашкы игерулер;
кецшен енпзулер;
пайдалану;
•
инновацияньщ ecKipyi.
Инновацияньщ таралу децгей1 кеп болган сайын, инновацияныц диффузия арналары согурлым автоматты турде жумыс жасайды. Инновациялык процестер ymiH эр турл1 фазаларда турл1
максаттар орындалатындыктан сан алуан тэсшдер колданылады.
Инновация ортак аныктамага сэйкес, жацалыкка непзделген
ещпрюпк-экономикалык жэне элеуметпк-уйымдык элеуетп игеру, ецдеу болып табьшады. Тар магынасында инновация TyciHiri
белпл1 б ip жаца зат пен жасап шыгару угымына жакын: оны жариялау мен жузеге асыру аралыгындагы мацызды уакыт.
1-такырып. Инноватика теорияларыныц к;алыптасуы... ■ 13
1
г\
Инновациялык,
м ене дж м енттщ н еп зп
хеориялык, ереж елерш щ
эволюциялык, дамуы
Ж алпы менеджмент гылымы сиякты инновациялык менеджментке н е п з п теориялык жагдайлар мен тужырымдамалардын
эволю циялык даму сипаты тэн. Инновациялар экономикалык
жуйеде б1ркалыпты емес, кластерлер турш де пайда болады деген
гылыми болжамды алгаш болып И. Ш умпетер мен Г. Менш айтты жэне н е п з п инновациялар туралы мэл1меттерд1 жуйелещ црд1, ягни экономикалык жуйенщ дамуына айтарлыктай эсерш
ТИПЗД1.
Кластер — бул б ел гш экономикалык аймакта жэне б ел гш
уакыт аралыгына непзделген базалык инновация жиынтыгы.
Я. Ван Дейн эр турл 1 типтеп инновацияньщ пайда болуы «узын
толкын» турш де керсетшген турл1 элеуметгж-экономикалык
жэне гылыми-техникалык фазалармен байланысты деген гылыми болжам айткан. «¥зы н толкын» теориясы узак мерз!мд1 квазикезендж тербелю п зертгеуге кецш аударады. Осы максатпен
Я. Ван Дейн н е п зп азык-тулж, толыкгырушы еш мдер, непзri технологиялык жэне толыкгырушы технологиялык деп белу
аркылы инновацияньщ турлерш ойлап тапты. К ы зм еттщ багьггы
бойьшша инновация кецейтуге, оцтайландыруга немесе орны­
на колдануга багытгалган, ол Ka3ipri замангы теорияларда «узын
толкын» деп пайдаланьшады.
X. Фримен жаца технологиялык жуйе (ортак технологиялык
базамен байланысты инновациялык кешен) жэне технологиялык
революция категориясын енпзд1 (оныц мазмуны техникалыкэкономикалык парадигмалардыц апмасуында, ал таралуы
экономикалык конъюнкгураныц «узын толкьш» эрекет1мен байла­
нысты).
Инновациялык «узын толкын» таралу ш еп бойынша
жакындататын ею «тармакган» турды («толкын» ойлап табу,
14 м 1 БвЛ1М. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц к;алыптасуы
«толкын» инновация). BipaK кезекп «толкындар» арасындагы
кашыктык (ойлап табуда капай болса инновацияларда да солай)
турактылыгымен ерекшеленед1 жэне ол 55 жылды кздэайды (инно­
вация мен ойлап табу орталыктарыныц аралыгы). Буны Г. Менш
атап еткен жэне пайда болу фазасынан кулдырау фазасына дейшri аралыктагы кептеген экономикалык керсетюштердщ динамикасын езгеретш экономиканыц дамуындагы кондратьевпк уз ак
циклмен байланыстырган.
Зерттеушшердщ Ke6ici Ka3ipri гылымныц, техниканьщ, технологияньщ жэне элеуметпк-экономикалык объектшердщ даму
тенденциясьша карап, узак циклдерд1 35-40 жылга дейшп уакыт
бойынша кыскарады деп тужырымдайды.
¥зак мерз1мд1 келешек тургысынан алып Караганда жаца
технология секторындагы инвестиция мейлшше пайдалы болып
табылады —бул инвестицияныц объектLaepi ец жогары кумулятивт1 кайтарымдылыкты бередЬ Сонымен катар жаца технология
секторына салым салудыц тэуекелд Lriiri де жогары болады. Оган
коса олардыц кебеюшен экономика технологиялык тоскауылга
жакындайды, нэтижесшде уздк сапаны тану мумющцп темендеп,
жалпы сен1мс1зд1к пен белпаздж еседь Сондыктан, расында
жетшген жэне дамушы технологияны инвестициялау ти1мд1 бо­
лып табылады.
EipaK, соцгы айткандарга акша салу капиталдыц улгаюына,
жумыссыздыктьщ кебеюше алып Kenyi мумюн жэне узак мерз1мдi
келешек жагынан карасак, олардыц пайдасы мейлшше темен бол­
ып келедь Осы конъюнктурага багытгалу кептеген инвестицияларга тэн жэне капиталдыц артылуына, ецбек ешмдипп мен eimipic
келемшщ есу каркыныныц темендеуше алып келедь
Инновация экономикалык есу динамикасына ек1жакты эсер
етедк 6ipiHiui жагынан, экономиканыц кецекйне жаца мумюнджтер ашады; еюнпп жагынан, дэстурл! багытгарда мундай кецеюдщ
жалгасуы мумюн емес екенш керсетедь Инновация экономика­
лык тепе-тенд1кт1 жойып, экономикалык динамикага белпаздж
пен сен1мсЬд1к уялатады. Й. Шумпетердщ пшршше, инновация
1-такырып. Инноватика теорияларыныц к,алыптасуы... ■ 15
экономикалык жуйеш колдан жасапган куртушылыкка, теракты
б1ркалыпты куйден баска жагдайга ауысуына экеледк
Г. Менш инновациялык белсендипктщ б1ркалыпсыздыгын
нарыктык экономика кызметшщ ерекшел1пмен туэдцщредь
Агымдагы пайдага багытталу аркылы кэедпкерлер экономикалык
конъюнкгураны баскара отырып техникалык дамудыц узак
мерз1мд1 балам ал арын ж !берт алады. Олар тубегейгн инноваци­
яны дэстурл1 багыттагы инвестицияныц нэтиж елш п тез арада
темендегенде гана енпзе бастайды, ал ол кезде экономиканьщ
терец созылмалы куйзелюке тусуден кашып кутылуы мумкш
емес. Дагдарыс фазасында базистж инновацияны енпзу табысты инвестициялаудыц жалгыз мумкщщп болып табылады
жэне соцында инновация дагдарыстан шыгады. Ол дагдарысты
инновацияньщ пайда болу шартында жаца узак толкынныц
технологиялык непзш курайтын генератор релш аткарады.
X. Фримен Kepicunue, дагдарыс инновацияньщ енпзшуш
баяулатып, кысымга алады деп есептеген. Дагдарыстыц релш
туйцгцруде кебшесе оныц жанама магынасы пайдаланылады.
Дагдарыс кезшде элеуметгис ауыртпалыктар жогарылайды, оны
шешу эр турл1 езгер1стерд1 кажет етедь ал ол уйымдык инновация­
га жаксы мумюцщктер тудырады. Соцгысы технологиялык инно­
вация ушш мумюнд1ктерд1 кецейтш, экономиканьщ технология­
лык курылымынын езгеруше жагдай жасайды.
А. Кляйнкнехт дагдарыс фазасында инновацияны енпзу
тэуекел1 жэне дагдарыс кезшде табысты барынша к е б е т у стра­
тегиясы шыгынмен аныкталмагандыктан барынша темендету
стратегиясымен алмастырылады деп есептейщ. EipaK тэуекелдшж
— салыстырмалы TyciHix. Экономиканьщ жогарылау кезшде
инновацияньщ техникалык жагынан тез дамуы байкалады, даг­
дарыс кез1нде мундай мумкшдпс бола бермейщ, осыган байла­
нысты тубегешп инновациялык ешмнщ тэуекелдш п аз бола­
ды. Ол экономиканьщ даму сатысында жаксаруга бей 1м жэне
технологиялык инновацияга кеп кецш белшедк
16 ■ IБ9Л1М. Инновациялщ менеджмент теорияларыныц цалыптасуы
Инновациялык кызметтщ механизм! туп непзшде табыста жатыр деп керсетшедь Bipimni жэне екшпй peTri инновацияны жузе­
ге асырудыц езвдж ерекшел1ктер1 бар. BipiHiui peTri инновация­
ньщ накты механизмше катысты ек!жакты кезкарас бар. Еюжакты
кезкарастыц еркшелю инновациялык базистщ Heri3ri б е л т нак­
ты жалпы экономикалык конъюнктураныц дэрежесше келущде
болып отыр.
BipiHuii кезкарас Г. Менш жэне А. Кляйнкнехтщ зерттеулершде карастырылган. Олардьщ пайымдауынша, фирма жагдайыныц
темендеу! инновацияга ынталандыруды тугызады. Жэне KepiciHше, фирма кызмет! еркендеген кезде енд1рюте ештецеш курдел1
езгертудщ кажет болмайтынын айтады. Г. Менш меншкп капи­
тал иегершщ дагдарыс фазасында табыстыц аздыгына карамастан
жаца eHiM мен технологияга инвестиция салуга, икемд1 жэне ecKi
технологиялык ешмге немесе карыз м1ндеттемелерге Караганда
инновация енпзу тэуекел1 аз деп бшедь А. Кляйнкнехтщ айтуы бойынша, экономикалык дагдарыс жалгаскан кезде
фирмага колданыстагы ешм мен технология табыс алып келед1,
инновацияга беШмделу аса кажет болмаганга дешн табысты барьшша кебейту стратегиясынан тэуекелд1 темендету стратегиясына ауысады, ce6e6i инновациялык кызмет эркашан тэуекелмен
байланысты болады. Дагдарыс жалгасып, дэстурл1 enaipicTiK сала
элс1рей бастаганда, инновациялык тэуекелдшк басты кедерп бо­
лып саналмайды. Салыстырмалы турде инвестициялык баламалар тэуекелдшп жогарылай бастайды. Бул сызбага жалпылама
корытынды жасайтын болсак, базистж инновация кебше ауыр
дагдарыс кезшде колданылатынын байкаймыз.
Екшнн кезкарасты X. Фримен, Дж. Кларк, Л. Сутэ карасты­
рады. Олардьщ nhcipiHine, дамушы, сешмд! болашакта нарыктыц
кецею жэне табыстыц ecyi кезшде фирма жогары инновациялык
белсендипкп керсетедь Егер фирма киындыкка ушыраса, инно­
вацияны енпзуге байланысты тэуекелдшк жогарылап, иннова­
ция енпзуге муршасы болмайды. Корыта келгенде, 6ipiHiiii ретTi инновацияньщ непзп белит узак мерз1мд1 конъюнктуралык
кулдырау кез1нде жузеге асырылады.
1-такырып. Инноватика теорияларыныц цалыптасуы... я 17
Б13ДЩ niidpiMi3uie, еюжакты кезкарастын карама-кайшылыгы
iuiKi фирмалык жоспарлау кезецшщ багалануына байланысты.
Екшнп квзкарасты жактаушылар, бул кезецищ аздыгын керсетедо,
ал 6ipiHiai квзкарасты жактаушылар KepiciHme, бул кезецщ кеп
деп есептейд^ соган байланысты фирмалар болашактагы сату
мен табыс келемшщ есу мумюцщктерш ескере отырып, бул есу
накты басталмай жатып-ак инновацияны жузеге асырады. Табысты барынша к е б е ту стратегиясынан тэуекелдLmiicri барынша
темендету стратегиясына ауысу кезшде iimci фирмалык жоспардьщ
аукымдылыгы кенейед!, баскаша айтсак, егер фирма алдын ала
тэуекелд ипк пен шыгынды тек кыска мерз1мдо деп карастырмаса
онда оларды жоспарлайды.
Eicimni p erri инновациялык механизм инновацияныц ем1рлш
цикл1 теориясымен байланысты. Теорияга байланысты эр базисTiK инновация жаца еяццрнлтк саланьщ дамуына экеледь Ол езшщ
eM ipnk циюп бойынша бастапкы жетшген калыптан еткеннен
кейш кулдырайды. Бул процесс еюелшемш болады: TiK елшемд1
(мацыздьшыгы ете жогары инновациялардан мацыздьшыгы темен
инновацияларга дейш) жэне келденец елшемщ (инновациянын аз
таралуынан оныц нарыкка толык енуше дейш).
Я. Ван Дейннщ зерттеулершде инновацияныц eMipniK циклш курайтын т1к елшем жаца саланьщ дамуын терт фазалык
елшеммен керсеткен. 1-фазада (нарыкка ену), элеуетп инно­
вациялык ешмнщ кеп турлер1 болады, 6ipaK оларды тацдауда
сураныстын телем каблеттийп туралы акпаратгыц аздыгы
киындык тудырады.
2-фаз ада ешмнщ есу непз1нде сураныс сипаты аныктальш,
инновациялык ешмнщ келем1 кыскарады. Eip уакытга сату
келемшщ жогарылауы жэне технологияныц стандартталуы
технологиялык инновацияны ьшталандырып, enaipic шыгындарын азайтады. 3-фазада (кемелдену) ешмнщ шыгарылуы азаяды, ешмнщ саралануы нэтижесшде бэсекелестас кушейе туседк
Соцгы 4-фазада (темендеу) сату келем1 аза
лармен толтырылады. Осылайша, саланьщ
де инновациялык ен1мщ технологиялык «рацеегаровЗйб
отырады.
S O - f S Z h j атындагы гылыми
[Ю Т А П Х А Н А С Ь
2-3/21-10
18 ■ IБ0Л1М. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц щшптасуы
Келденец инновациялык еш рлк цшщщ курастыргандар С. Де­
вис, Э. Менсфил, А. Ромео. Инновацияны колдану аркылы фирмалардыц есу каркыны оны колданбаган фирмамен тж пропорционалды. Инновациялык диффузия жылдамдыгы оныц табыстылыгыныц есу1мен артады жэне керкшше, капитал сыйымдылыгыныц
ecyiMeH темендейдь Fылым саласында инновациялык диффузия
Te3ipeK журедь Диффузия жылдамдыгы жогаргы менеджментгщ
6iiiiKTmiriHe де тэуелд!.
Bip жагынан инновациялык кызметтщ 6ipTeicri емес езара
байланысын талдау, еюнпп жагынан жэне жалпыэкономикалык
конъюнктураныц узак мерз1мд1 тенденциялык ©3repici карастырылып отырган инновациялык теорияныц соцгы буыны болып
табылады.
«Кещстжтж» acneicriHi зертгеуде 6ipreKTi емес инновация
ею децгейде журпзшед1 - салалык жэне аймакгык. Салалык
децгейде кешбасшы сектор ерекшеленед!, ол сектор ею критерийге непзделген салалар тобы: б1ршшвден, базистж инновацияньщ
ем1рлж циклшщ ecyiH; еюнишден, есу каркынынын жогары
басымдьшыгьш керсетедь Кешбасшы сектор - бул ортак белrrnepi бар сала: баскару персоналыныц жогары бипкплж децгей1,
ещцрютж б1рл1ктердщ жеке салаларыныц iprney елшемдерь енflipicTiK масштабтагы экономия, шетелдж фирмалардыц бэсекелеепгшен «коргалмагандык». Кешбасшылык сектор кеп жагдайда
инвестициялык ешмд1 ещцруге сэйкес келедь Оцщрютж сала секторында ем1рлж цикл кыска болады жэне оган нарыкта ауыстырылатын ешмдер кысым жасайды.
Инновациялык теория шецбершде узак уакытты эконо­
микалык дагдарыстыц алдын алу шаралары жасалынады.
Карастырьшып отырган тужырымдаманыц ец тшмд1 эдю!
- базистж инновацияны жаппай 1ске асыру. Оныц эдютер1 эр
турлг «шынайы» депрессияныц аякталуын пассивт1 куту (Г.
Менш), инновацияны жасанды турде ынталандыру (X. Фримен)
институционалдык езгерютерд! дагдарыстан шыгуды тездету
максаты нда icKe асырып кана коймай, сонымен катар дагдарыстыц
1-такырып. Инноватика теорияларыныц к;алыптасуы... ■ 19
9pi карай курделенуше жол бермеу жэне де инновацияны салалык
ж у зеге асыруга экономикалык жагынан м умкш дмк жасау (А.
Кляйнкнехт). Ka3ipri кезде инновациялык теорияньщ нарыктык
экономикага жататынын айта кеткен жен. Инновациялык ж у м ы с
жасау м е х а н и зм ш щ мшдетп талабы - нарыктык ортаньщ болуы.
Тек сондай ортада гана инновациялык экономика пайда болып,
дамуы мумкш.
Карастырып отырган салада зерттеу ж у р п зу д щ киындыгын
атап ету керек. Нарыктык катынас жагдайында ендхркгпк уйымдардьщ инновациялык кызметвдеп тэж1рибе жеткшшпз. Сол
себепт1 бугшде нарыктык экономикасы дамыган елдердщ тэж1рибесш колдану аркылы ез1ндас гылыми-тэж1рибелис усыныстарды жасап шыгару инновациялык кызметпен айналысатын жеке
уйымдар мен жалпы ел д щ экономикасы у ш ш аса мацызды.
^
а
¥йы мньщ инновациялык,
саясаты
Уйымныц дамуы эр турл1 инновациялык жацалыктарды енп­
зу аркылы жузеге асырылады. Бул жацалыктар уйымныц барлык
epiciHe эсер e ry i м ум кш . Назар аударатын нэрсе, уйымныц 6ip
ерюшдеп кез келген мацызды инновация, эдетте, 6ip-6ipiMeH бай­
ланысты бел1мшелерде тез арада езгерютерд1, кейде уйымныц
жалпы м ен ед ж м ен тш щ кайта курылымын кажет етеда.
Бip жагынан, инновация Ka3ipri жагдайды сактау багыттарыныц барлыгына карсы, екш пп жагьшан, максатталган, стратегиялык
езгер1стерге, уйымныц экономикалык-техникалык жагдайыныц
кетершуше эсер етедь
Инновация кэд1мп кэсшкерл1кт! курайтын нарыктык эко­
номикага тэн. Шрак ол ТИ1МД1 де, тщмсй де болып келедь
Шыгармашыльщ инновацияны дамытушы - нарыктык экономикада «6ipiHiui кезектеп ресурс».
20 ■ IБ0Л1М. Инновациялык менеджмент теориялОрыныц калыптасуы
Инновацияныц объектшерше жататындар:
• тауар (тур!, сапасы);
• материалдар;
• ещцрютис куралдар;
• технологиялык процестер;
• адами факторлар;
• элеуметпк сала (уйым кызметкерлер1тэртштершщ езгеруО;
• уйымныц уйымдастырушылык дамуы.
бшмдж инновация сатьш алушылар ынтасы бойынша
ещцрмупк болып белшедь
Сатьш алушылардыц белсенд! ынталары: дайындаушы уйым
инновациялык процестерд1 аткарушы ретшде карастырылады.
Нарыктагы процесс бойынша ешм ецщруде тауар келеа фазалардан етедк
• элеуетп тугынушылар тобын тацдау;
• бакылау жэне нарыкты талдау;
• жаца тауарга тапсырыс беру жэне тусаукесер жайлы
акпарат;
• сураныстагы енеркэсштж жаца ойларды ецдеу;
• зертханада немесе нарыкта енеркэаппк жаца ойларды тек­
серу.
Тугынушылар тарапынан ынтапар: тутынушьшардьщ калауы,
олардьщ кажетгшктерь Сатьш алушьшардьщ ынталары бойьшша
инновацияныц тусу npoueci келеа фазалардан етедк
• тугынушы езше кажетп тауарды жаксартуга усыныс жасай
алады;
• тугьшушы сэйкес ецщрушш 1здеп, оган ез усынысын бьлflipefli;
• OHQipyuii тугынушы усынысыныц шшен езше кеб^рек
пайда алып келетшш тацдайды;
• енд1руш1уйымныц тугынушылар идеясын нактылауы жэне
енпзу!.
Инновацияльщ процестщ непзшде эрдайым енд1рушшщ ын­
тасы турады. Инновация шыгармашылыктардыц жасалуы мен
тиицц усыныстардьщ енгашуш камтиды. Шыгармашылык жэне
1-такырып. Инноватика теорияларыныц щлыптасуы... ■ 21
тшмдипк eKeyi 6ipryrac процесс ретшде карастырылады, соньщ
нэтижесшде уйымдык-енд1ру1ш мен тутынушыныц ынталарын
6ipiicripy мумкшшипп пайда болады.
1
Инновациялык саясат
_____________ )
Инновациялык процестер
3-сурет. Инновациялык процестердщ жуйелк касиеттер1
Жаксартушы инновациялар, эдетте ешм сапасын арттыруга,
оньщ сырт пшпнш езгертуге, шыгындарды темендетуге багытталады. Олар уйымныц экономикалык керсеткшггерше тез арада
ыкпал еткенде гана пайдалы болады. Bip уйымда енпзшген инно­
вация соцында коммерциялык негаде баска уйымдарда таралуы
мумюн. Олардыц таралу жылдамдыгы инвестициялардыц кажетTuiiri мен эрб1р инновацияньщ нэтижелшичне байланысты болып
келедь Бершген инновацияны колданган уйым саны негурлым кеп
22 ■ I БОЛИМ. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц калыптасуы
болса, оны колданбаган уйымдарды ц саны согурлым жогары бола­
ды. Бул таралу npoueciH тездетедь
Ецбек етм д ш гш тез арада арттыру инновацияныц нэтижеЫ
болып табылады. Технологиялык инновациялар ешмдйс инновациямен б1рдей жэне одан да жогары коммерциялык нэтиже бере ала­
ды. вшмдшЬсп арттырудьщ кеп бел^п технологиялык процестщ
орындалуымен байланысты. Технологиялык инновация ецщр1стщ
шыгындарын, кешннен батаны темендететш болгандыкган, ешмд1
сату нарыгында кеп бeлiктi иемденетш ендорушшер кеб^рек пайда
кередь
Инновацияны колдану нэтижеа оньщ ецбек ешмдш пн тез
жэне анагурлым арттыру болып табылады. Технологиялык ин­
новациялар ешмдшкпен б1рдей жогары коммерциялык тшмдшк
беред!. Жаца технологиялык эд1стщ тез жэне аукымды ену1 ушш
модельд1 математикалык есеп пен жаца компьютерлш технологи­
яны колдану кажет.
Инновацияны ойлап табу уйымньщ жогары менеджмент
децгейшде жузеге асырылатын стратегиялык жоспарлаудыц не­
п зп багыты болып табылады. Оныц непзп максаты - уйымньщ
гылыми-техникалык кызметшщ непзп багыттарын, Keneci салаларды аныктау:
- инновацияны ойлап табу жэне енпзу;
- жаца ешмд1 камту аркылы жаца технологиялык процестер
ойлап табу жэне енпзу;
- колданыстагы технологияларды жетшд1ру.
Инновацияны ойлап табу мен енпзу уйым дамуыныц кепте­
ген багыттарын аныктайтындыктан, уйым стратегиясыньщ Heri3ri
багыттарыныц 6ipi болып есептеледь ¥йымдагы инновациялык
процестердщ жуйелж касиет1 3-суретге керсетшген.
Инновациялык саясатты жузеге асыру келес1перд1 камтиды:
- инновациялык кызметтщ жоспарлары мен багдарламаларын жасау;
- инновациялык а д к т ойлап табу жэне енпзу барысын катац
кадагалау;
1-такырып. Инноватика теорияларчныц цалыптасуы... ■ 23
— инновациялык эз1рлеу жобаларын карастыру;
- вцщргстщ жэне функционалдык белшшелерде б>рыцгай
инновациялык саясат журпзу;
| - каржы жэне материалдык-техникалык ресурстармен кам­
тамасыз ету;
— инновацияны Э31рлеудо жогары дэрежел1 мамандармен
камтамасыз ету;
- инновациялык мэселелерд1, ягни алдыга максат койганнан
бастап, инновцияны ещцруге дейш п мэселелерда кешенд1
шешу ушш уакытша максатгы топтарды КУРУIpi уйымдарда зерттеу мен etuipicri 6ipiicripeTiH гылымитехникалык кешендерд 1 куру инновациялык кызметтщ Ka3ipri
замангы даму сатысыныц ерекшел1п болып табылды.
Экономиканьщ ерлеу кезещнде аталган тенденцияныц темендеу1 шаруашылык уйымдардьщ инновациялык саясатында
KepiHe бастайды, ce6e6i уакыт гылымды кажетсшетш ецщрютщ
жаца агымдарын, элемдйс стандарттарга сай технологиялык процестерд 1 енпзуд1 тал ап етедд.
Инновацияныц максаттары келеЫге непзделген:
> жаца техникалык шеш 1мдерд 1 1здеу, жацалыктарды ашу;
> гылыми жэне технологиялык зерттеулер журпзу;
> жаца ешмнщ сериялык ецщрюшщ технологиялык дайындыгы;
> технологияны жэне бэсекеге кабш етгш кт 1 унем 1 жет1лицру
аркылы енщд! жаца нарыкгарда бекпу.
Уйымныц инновациялык саясатын куру peTi 4-суретте келпршген.
Инновациялык кызмет уйымныц маркетингпк кызметшщ
курамдас белйгш курайды, бул acipece, гылымды кажетсшетш
ешмд1 ецщрумен шугылданатын уйымдарга катысты. Бул
жерде инженерл 1K-техникалык белшшелер мен маркетингпк
бшнмшелердщ арасындагы тыгыз карым-катынас байкалады.
24 ■ I БвЛГМ. Инновациялык менеджмент теорияларынъщ цалыптасуы
4-сурет. ¥йымньщ инновациялык саясатыныц калыптасу peri
Бул белш ш елер тугынушылардыц ойлары мен олардан
тусетш накты усыныстардыц трансформаторларына айналады. Олар еш мнщ маркетингпк багдарламарын куру га белсенд!
катысады. Кажеттшктерд1 зерделеу мен инновацияларды куру
арасында Kepi байланыс бар, ол инновацияны куру барысында
тугынушылар талаптарын барынша ескерш, олардьщ негш цде
жаца етм д1 оцтайландыру максатымен техникал ык-экономикал ык
керсеткшггерд! дурыстауга мумюндж бередк
1-такырып. Инноватика теорияларыныц цалыптасуы... я 25
Уйымньщ инновациялык саясатыныц Heri3i - инновацияны
шыгарудыц басты максатын калыптастыру, оны жузеге асырудыц
Mep3iMiH аныктау, нэтижеге накты тэж1рибелйс максатгар т у р в д е
бага беру, жаца ешмд1 енпзудщ мерз1мш кыскарту.
Инновацияны шыгарудагы айкын саясат мумкйццктерд! табанды 1здеспруге алып келетш жэне жасап шыгаратьш топтарга
мотив ацияны тудыратын мэл1меттер жинап, усыныстарды ецдеуге
багыт беред1. Инновацияны эз1рлеудщ н еп зп кезендер1:
I кезец. Келгп тусетш идеяларды жуйелеу:
• нарыкгагы технологиялык e3repicrep туралы жэне ин­
новация туралы конструкторлык жэне технологиялык
бел1мшелерден, маркетингтис кызметтен, етюзу беллмшелершен, сауда делдалдарынан, н еп зп тутынушылардан,
(тшектер, талаптар, жарнамалар) мэлшетгер жинау;
| тауарды ещцру жэне игеруге катысты уйымныц элеуетп
мумкщщктер1 туралы магпметтер жинау, тэуекелдщ денгей1
мен аукымын аныктау;
I максатты нарыктар мен олардын узак мерз 1мд 1 даму тенденциялары туралы мэл 1метгер жинау.
П кезец. Ашылган идеяларды тандау жэне оларды (инноваци­
яларды) ендеу:
• идеялардьщ мумюнд!ктер1 мен тэж1рибелие жузеге асырылуын аныктау;
• жаца жэне дэстурл1 ешмдердщ технологиялык децгеШн
аныктау;
• инновациялардыц даму стратегиясына сэйкестпш анык­
тау.
Ш кезец. Инновациянын экономикалык ти^мдшйчн талдау:
• идея накты жобаныц сипатын тапканда инновацияны
ецдеу;
• инновациялардыц технологиялык-экономикапык сипаттарын аныктау, оныц сапасын багалау;
> инновацияларды жасап шыгаруга жэне енгвуге жумсалган
шыгындарды (инвестицияларды), инновациялар еттмдш пнщ мерз!мдерш аныктау;
26 ■ IБ0Л1М. Инновацияльщ менеджмент теорияларыныц цалыптасуы
• инновацияларды жасап шыгару ушш кажетп ресурстардьщ
болуы: каржылык, кадрлык, материалдык-техникалык;
• инновацияларды енпзу мерз1мдерц
• инновациялардьщ пайдалылыгын талдау жэне багалау.
IV кезец. Инновацияларды жасап шыгару:
• уйымнын белтшелерше мшдетгерд]' белгшеу аркылы
накты 6ip инновациялык багдарламаны жасап шыгару;
• инновацияларды жасап шыгару жэне кажетп сынактарды
втюзу (экологияльщ кауйкпздйсп тексеру жэне т.б.).
V кезец. Инновациялар бойынша маркетингпк багдарламалардьщ непзшде инновацияларды ецщрюке енпзу туралы
шештмдерд! кабылдау келесшерд1 керсетед1:
• инновациялардьщ коммерциялык дэйектемес1: тшмдшп,
сураныс пен кажетплйстерд1 канагаттандыру дэрежеа, арналары жэне сату эдютер1 мен тэж1рибесшщ болуы;
• уйымныц ещцрюнк мумюцщкгер1: колда бар куаттьшыгын
пайдалану, ресурстармен жэне маман-кадрлармен камтама­
сыз erinyi;
• каржылык мумюнднсгерк инновацияларды caiy мен мецгеруге кеткен инвестициялардьщ жалпы сомасы, кар­
жыландыру кез1;
• нормативт!'к керсеткшггерге сэйкестипп: стандартка, мем­
лекетпк нормаларга жэне т.б.;
• инновацияларды патентпк коргаумен камтамасыз eiy.
внеркэсш пк мекемелерде саудалык есептщ жаца жагдай-
ларында ещцрйптк процестщ тшмдингш арттыру жаца ешмдерд1
ещцрудеп технологиялык дайындык элеуетше жэне дэрежесше
деген талаптардьщ всуше экеледк Жогары дэрежел1 жаца технологияны енпзуде келеа нэтижелер мацызды рел аткарады:
• ешм ассортиментшщ кецекм;
• оньщ сапасыньщ жогарылауы;
• ецщрютщ уйымдастырушылык-техникалык децгей!;
• жумыс уакытыныц шыгынын жэне eHaipicriK процестеп
материалдык-техникалык ресурстарды унемдеу;
• вшмда дайындауга кеткен тугае шыгындардыц квлем1.
1-такырып. Инноватика теорияларынмц хриыпттшсуы... В 27
вшмнщ вз1ндак куны нын темендеу]., технологиялык-уйымдастырушылык жэне кадрлык шеипмдер саласыныц жогарылауы
ннновациялардыц непзп максаты болып табылады.
Жаца ттмдц технологияны енпзуде келеЫ нэтижелер аса
мацызды:
1 кол енбепшц улесш кыскарту жэне ецбек жагдайларын
жаксарту;
1 ешнркгпк npouecriH уздаксо болуын жэне турактылыгын
камтамасыз ету, енгйрютйс емес уакыт шыгынын темендету;
а вhim 6ipniriHe кететш ецбект1 жэне матерналды азайту.
К,орыта келгенде, енеркэст мекемелервдеп инновациялар­
ды баскаруды ти1мд1 уйымдастыру ушш кажетп жэне жеткшйсп
жагдайларда жасау жалпы уйым ушш оныц шыгаратын ешмшщ
бэсекеге кабшеттшит мен тшмдшпс кызметш арттыруга мумындж
бередь
28 щ IБ6Л1М. Инновациялык; менеджмент теорилларыныц цалыптасуы
2-ТА1&ЫРЫП.
1ЯАЗА1ЯСТАНОА П Н И О ВАиПЯН Ы
БАС1ЯАРУ М0СЕЛЕЛЕР1
Баскарудагы инновацияньщ
2 .1 . Непзп багыттары мен
максаттары
Инновация Казахстан ушш - барлык улттык шаруашылыкты
интеллектуалдандыру, технопарктер негшнде дамьпудыц жаца аясына cepniH беру. Инновацияльщ эз1рлеу, жацалык - экономиканыц
эр турл! аясында юке асырылып жаткан революция, ец алдымен ол
«жарып ету технологиясы».
«Инновациялар (жацартпалар) калыптаскан дэстурлерд1
тек езгерт1п кана коймай, сонымен катар кэд1мп тэуекелд1 icкер кэсшорындарга Караганда элдекайда мол табыс экеледЬ> (С.
Фокин). Сарапшыныц деректерше Караганда, 70-жылдары нагыз пайдалы 17 жацалык енпзу нэтижеЫ дуние жуз1ндеп пайда
мелшершщ орта есеппен 56%-ын курады. Сонымен катар соцгы
30 жылда америкалык бизнеске енпзшген инвестициялардын табысы небэр1 16%-ды кураган.
Израильде op6ip 10 мыц адамга 135 гапым мен инженер келсе,
ал Америкада небэр1 18.
Жыл сайын инновациялык жобаларга салынатын венчурлж
капиталдыц саны 30-35%-га ecin отырады. Онда тек ец жогары
тэуекелдшкке байланысты жобаларга 4 млрд астам доллар салынады. Бул елде зерттеулер мен эз!рлеуд1 колдау мэселелер1 бойын­
ша мемлекетпц жетекип релд1 аткаруы арнайы зацмен бектлген.
Олар тжелей зерттеулер журшед1, болмаса коммерциялык компа­
ниялар курайды.
2004 жылы Давоста еткен Халыкаралык экономикалык кездесуде жарияланган дуние жуп экономикаларыныц бэсекелестж
2-такырып. Кизаг^сттнда инновацияны баскрру мэселелерг я 29
рейтинг! бойынша бурын сонды еленбей журген Финляндия АЩИтан озып шыгып, 6ipiHuii орынга ие болды. Бундай жеттсикке тек
инновация аркылы гана кол жетюзуге болады.
Сонымен Кдзакстан дуние жузшдеп бэсекеге кабшетп елдердщ катарына ену упнн инновациялык ербуд1 егжей-тегжей
зерттеп, оныц нэтижесш юке асыру кажет.
Экономикалык катынастардыц жалпы ж уйесвде иннова­
циялык кызметке meuiyuii рел бершедь Ce6e6i, enflipicriK ецбек
пен капиталдыц ecyi, жогары технологиялык ешмдердщ келёш,
оныц непзп нэтижелер{ енцйрю тйвдш ш нщ ecyi больт есептелед!. Булар елдщ куш-куатын сипаттайды. Осы муддеш icKe
асыруга инновациялык курылымныц, инновациялык кызмет
аткаратын мамандандырылган субъектшердщ жэне инновация­
лык куштарлыкты ынталандыру тетШершщ жоктыгы кедерп
жасайды.
Улттык инновациялык жуйе дёгеншш - инновациялык кыз­
мет жасайтын субъекттлер жиынтыгын, сонымен катар олардыц
катынастары аркылы жаца бшмда дамыту, тарату жэне пайдалану
процесш камтамасыз ету. Сапалы жаца бэсекелес экономика —тшмД} улттык инновациялык жуйещ калыптастырудын ц еп зи теттп.
Алайда, бупнп жагдайда Кдзакстанныц ултгык инновациялык
ЖуйеЫ тецгер1маз, оныц непзп элементтер1 - гылыми-техника­
лык ая, кэсшорындар мен инновациялык инфракурылымдар 6ip6 ip iH eH алшак жатыр. Экономикалык тураксыздык жагдайында
енеркэсш секторьшыц стратегиясы инновациялык даму га, отандык
зерттеу нэтижелер1 мен эз!рлемелерше багдарлануы кажет.
Элемдж тэж1рибе керсетш отыргандай, инновациялык дамудьщ басты модельдершщ непз1нде iimci жэне сырткы инновация
кездершщ аракатынасы жатыр. Инновацияларды арттыру страте­
гиясы дамыган елдерге тэн (АКД1, Германия, ¥лыбритания, Жапония). Олар жаца технологияларды шыгарган кезде ез елдер1нде
зерттелген нэтижелерге суйенедь
Гылыми-техникалык жэне инновациялык кызмет аясында
мемлекетпк саясаттыц непзп багьгггары темендепдей болуы
тшс:
30 ■ I БвЛШ. Инновациялык; менеджмент теорилларыныц цалыптасуы
-
гылыми-техникалык жэне инновацияльщ аяга венчурлж
капиталды тарту жэне мемлекетгщ катысуымен мамандандырылган венчурлж корларды жасау (уйымдастыру);
- инновациялык кызметп аткаратын субъектшерд! мемлекет
тарапынан колдау ymiH нысандар мен эдгстерд! эз1рлеу;
- инновацияльщ ая ушш кадрларды дайындау мен кайта даярлау;
- енеркэсштщ Heri3ri салаларьшда жаца технологиялык укладтарды кальштастыру;
- шетелдцс технологияларды трансферттеущ ынталандыру;
- элемдис тэж1рибеге сэйкес отандык кэсшорындарды сапальщ стандарттарга еткйуд1 жылдамдату;
- инновациялык корды жаца уйымдык нысандарда куруга
багыттау.
«Инновациялык кор» АК, непзп максаттары темендепдей
болу керек:
- инновациялык инфракурылымныц элементтерш куруга
катысу (технополистер мен технопарктер, акпараттьщ-талдау ортальщтары жэне т.б.);
- отандьщ жэне элемдж децгейдеп курдел! венчурлж инвесторлармен 6ipirin венчурлж корларды куру;
- жогары технологиялык жэне гылымды кажетсшетш
ешмдерд1, жаца технологияларды эз1рлеу максатымен
курылгалы жаткан жэне жумыс icTen жаткан кэсшорындардыц жаргыльщ капиталына катысу;
- жаца технологияларды, тауарларды, кызмет керсететш
жумыстарды эз1рлеу барысында кейб1р гылыми зерттеулер
мен тэж 1рибел1к-курастырушылык жумыстарды каржы­
ландыру.
¥лтгык инновациялык жуйеш куру жэне оныц ойдагыдай
кызмет жасауы экономика курьшьшынын туракты ecyiHe жэне
Казакстанньщ элеуметпк дамуыныц жаца децгейге кетер1луше
ыкпал етедь
2-такырып. Кдшкстанда инновацияны баскару мзселе.\ер1 ш 31
Инновациялык экономиканы куру д е г е н и т ары карай
дамудьщ неп зп багыттарыныц 6ipi жэне м в д е т п турдеп шарты. Инновациялык экономика ap6ip азаматты кызыкгарады.
Классикалык экономикадан оныц тубегеши айырмашылыгы
бар. Оныц непзшде тек табиги байлыктар гана емес (бул 6ip
кезде таусылады), сонымен катар жогары экономикалык бастама - адамныц 6uiiMi, ш еказ элеует! жатыр. Инновациялык жуйе
куру уш*11 эуел1 гылыми-технологиялык элеуетп дамьпу кажет,
ал ол адам интеллекпнщ терецдшне, жогары децгейше тшелей
байланысты.
Кеп децгешп инновациялык инфракурылымды калыптастыру
мен дамыту уюметтйс багдарламаныц неп зп м вдетгерш щ 6ipi.
Осыган байланысты ел1м1зде уш аймакгык технопарк бой кетерш
келед 1. Олар Карагандыда, Оралда жэне Алматыда.
Жогары технологиялар дегешм1з - ap6ip мемлекеттщ элеуметпк-экономикалык дамуында кездесетш ец кездейсок мэселелерд1 шешетш сала. Бупнп кунде барлык элемде инновациялык
кызмет экономиканы жацгыргудыц басты шарты болып табылады.
Мысалы, Германияда жалпы imici ешмнщ 100%-га артуы гылыми
зерттеулер мен инновацияларды пайдалану нэтижесшде болады.
Болашакта 6ipiHini катарда экономика салаларын емес, дурысында
жаца технологияны пайдалану болады. Инновациялык даму жолына балама жок. Жаца вшмдердь технологиялык процестерд1
куру, ецщру жэне кещнен пайдалану ещцрютщ келемш еарудщ ,
жумысбастылыкты, инвестицияларды, сырткы сауда айналымын, ешмнщ сапасын жаксартудыц, emupicri уйымдастыруды
жетиадрудщ жэне оныц тшмдипгш арттырудьщ шешупп факторлары болып отыр.
Элемдш нарыкта 6yriHri кунде жогары технологиялар 6ip
жылда 2,6 трлн долларга багаланды. Оныц ш ш де АКД1-тыц улес!
—39%, Жапониянш - 30%, Германиянш - 1 6%-ды курайды, калган
елдердщ yueci 15%. Б1ржкен ¥лтгар Уйымынын академиялык
институттары 1995 жылы технсшогияларга йпшара сарапта-
32 м IБОЛ1М. Инновациялык; менеджмент теориямгрыныц цалыптасуы
ма журпзгенде казакстандык галымдардын 23 жумысы элемдк
дечгейде жогары багаланган.
TniMfli механизмнщ жоктыгынан гылыми зертгеулердщ
нэтижем экономиканьщ накты секторында колданылмай отыр.
Республика бойынша барлык каржыландыру есебшен 233
инновацияльщ жоба 1,5 млрд юке асырылды. Олардьщ 83%-ы
экономиканьщ ецдеунп салаларында жургвшуде. Осы жобалар
аясьшда 12589 жумыс орнын куруга болады.
Тшмщ инновацияльщ саясат XXI гасырдагы элеуметпк-экономикальщ дамуды шапшандатудыц ете кажетп шарты. Аймактык
инновациялык корларды куруга баса кецш аударылады, сонымен
катар инновацияльщ кызметтщ орталыгы б1рпндеп шагын жэне
орта кэсшорындарга ауысады. Бул ете тшмд1 жол.
АКД1-та ете тшмд1 «Шагьш кэсшорындардыц инновациялык
КызметЬ> атгы багдарлама пайда болды. Соныц кемепмен 20 жыл­
да мемлекет салган 9p6ip долларга 8 доллар кайтарыльш отырады.
Буны улкен табыс жэне даму кез1 деп угыну керек.
Жаца технологияларды eHri3y б1здщ жагдайымызда шагын
инновациялык бизнестеп сапалы сшаню куралы болып есептеледк
Инновация - жалпы магынасында, енд!р1Стщ экономикалык жэне
элеуметпк салаларындагы стратегиялык утымды жацалыктарды
ойдагыдай енпзу мен пайдаланудыц синонима
Инновациялык процестерд1 накты юке асыру ушш мыналар кажет: экономиканьщ накты бел1мшдеп технологиялык
укладтардьщ сапалы сипатгалуы жэне олардьщ курылымын жанжакты, терец бшу; олардьщ непзг! факторлары мен ensipicTiK
элеуетш бшу.
Нарьщгьщ экономикада бэсекелеспкп артгырудыц, экономи­
калык ecyni камтамасыз етудщ, халыктьщ eMip суру денгейш арттырудыц непзп шешунл факторлары инновациялар болып есептелед1. Сол инновациялар аркылы экономиканы жана технологиялык
непзге Kemipy, жаца ешмдерд} шыгару, тубвде тургылыкты есу
траекториясына шыгу камтамасыз ermefli.
2-такырып. Кдлак^станда инновациямы баскару мэселелерг я 33
Бул процесте мемлекетгщ реттеулер релшщ эрдайым артуы кез делед i. Мемлекет 6ip жагынан, узак мерз1мд1 стратегия­
ны жэне улттык инновациялык жуйенщ даму тужырымдамасьш
капыптастырса, екшип жагынан, инновациялык кызметп колдау
мен ынталандырудыц накты шараларын icKe асырады.
Сонымен катар инновациялык жумысты жандандыру ушш
максатка сай республикалык багдарлама жасау кажет. Ол багдарламаныц непзп багытгарына мыналар жатады:
- инновациялык инфракурылымды эз1рлеу;
- коммерцияландыруга жататын гылыми-техникалык зерттеулерд! каржыландыруда мемлекетгщ улесш калыптастыру
Teriicrepi;
-
шаруашылык айналымга зияткерлж меншйпт енпзу ушш
мелшерлж-кукыктык непзд1 дайындау;
- гылымды кажетсшетш жобаларга мемлекетпк емес инвесторлардьщ тэуекелдLniriH темендететш тетжтерд! калыптастыру;
- тэуекелдuiiri жогары, гьшымды кажетсшетш жобаларды
венчурлйс каржыландыру жуйесш кецейту;
- инновациялык менеджерлерд1 (мамандарды) дайындау
жуйесш дамыту.
Инновациялык багдарламаныц кажетп элементгершщ 6ipi
- инновациялык инфракурылымды дамыту шаралары. Мысалы,
дамытуды баскару барысында технопарктерге, инновациялык
инкубаторларга, инновациялык орталыкгарга, венчурлж корларга
ерекше квцш аудару керек. Буларды калыптастыру да мемлекет ынтагер репице танылуы керек, ал тэж!рибелж мэселелерд1 шешуде
Heri3ri ауыртпалык аймактарга жуктелгеш жен. Ец ыцгайлы нысандар ретшде аймактык инновациялык орталыктар курылу керек.
Олар ен алдымен гылыми-енеркэсштж элеуеп жогары аймакгарда
жасалады.
Инновацияларды баскару процесшде инновациялык бизнеске
мемлекет тарапынан каржылык колдау керсету ерекше орын ала­
ды. Олар эр турл1 жагдайлар мен мумкшджгерд! камтиды:
3 - 3/ 21-10
34 ш IБ9ЛШ . Инновациялык, менеджмент теорияларыныц к;алыптасуы
- жеке инвесторлардыц инновациялык тэуекелдшйске бай­
ланысты каржы шыгындарын мемлекетпк етеуд1 камтама­
сыз ету;
- коммерциялык несиелердщ пайыздарын етеу ушш инно­
вациялык кэсшкерлерге дотация (демеукаржы) беру;
- инновацияны зияткерлж жэне енеркэсштш менпик ретш­
де коргауга демеукаржыларды карастыру жэне т.б.
Инновациялык курылымдар мен инновацияльщ жобаларды
icKe асьфудьщ басты шарттарыныц 6ipi - венчурлж каржыландыруды дамьпу кажет. Бул инновацияльщ менеджментпц Heri3ri
функцияларыныц 6ipi.
Венчурлж капиталдыц эз1рше 6ipryrac аныктамасы жок.
Жалпы алганда оны экономикалык курал рет1нде сипаттауга бо­
лады. Венчурлж каржыландырудыц б1рнеше нысанын керсетуге
болады:
1. Алгашкы венчурлж инвестициялар - бул салымдардыц
ете тэуекелдж нысаны. Осы инвестициялау компаниялардыц
ецщрютж кызметш камтамасыз етуге арналады.
2. Компаниянын венчурлж каржыландыру мен дамуы ал­
гашкы жэне кейшп кезеццерге белшеда. Царжыландырудын
алгашкы кезевднде шагын кэсшорындарга кемек керсетшедк
Олардын всу элеуеп курдель Осындай эдюпен уш жылдан 6epi
жумыс 1стейтш жэне элi де пайда келпре коймаган фирмалар
каржыландырылады.
3. Жеке операцияларды каржыландыру 6ip сэттж акт ретшде аткарылады. Бундай жагдайда каржьшар кыска уакытка гана
бершед1 (мысалы 2 жылга).
Венчурлж инвесторда кэсшорынды дамьпу жоспары болмауы
мумюн, 6ipaK кэс1порын басшыларынан сондай жоспардыц болуы
талап етшеда жэне ол барлык инвестициялык циклде устануы ке­
рек (ол цикл 3-10 жылга созылуы мумкш).
Баскару тэж1рибеанде венчурлж инвестициялаудыц курамдастырылган нысандары жш кездеседа. Осындай нысанды пай-
2-такырып. Казацстанда инновацияны басгугру мхелелерг ш 35
даланганда каражаттыц 6ip 6eniri акционерлж капиталга косылады, ал eidiniiici инвестициялык несие туршде бершедь
Сонымен, венчурлйс каржыландырудын дэстурл1 каржыландырудан едэу1р айырмашылыгы бар. Оныц непзп белгшерк
— Ец алдымен инвестиция жаца, болмаса жылдам дамуга
элеуетп фирмаларга бертедь
— Алгашкы кезецде дамып келе жаткан жаца компаннялар
жш каржыландырылады. Олардыц банктен несие алуга
мумюндштер1 шектеулк
— Жогары мелшерл1 пайда келт1ретш инвестициялар ец
алдымен тез кайтарылатын болса бершед1 (мысалы 310 жылда).
— Кэсшкер меншжтеп жэне компанияны баскарудагы улесшен, инвестордыц пайдасынан бас тартады.
— Венчурлж инвесторлар, эдетте, жыл сайын инвестициясына 20-50% Kipic алуды кугед 1.
— Кдржыландыру туралы шеийнщ кабылдаганда компания­
ны баскарудагы тэж 1рибеге улкен кецш белшедь
Инновация угымы бес окиганы камтиды:
— бурын тутынушыга 6enrici3 болган жаца игишгп даярлау,
болмаса жаца сапалы Hruiiicri жасау;
— жацалыкты енпзу, енеркэст саласында тэж1рибеде бурын
сонды колданылмаган eHflipic эдюш пайдалану;
— жаца нарыкты игеру. Бул нарыкта осы уакытка дейш осы
ел енеркэабшщ тап осы сапасы dpi орын ала коймаган;
— шиюзат пен буйымдардыц жаца кезш табу жэне соны
тшмда пайдалану;
— жаца жагдайга байланысты тшсп кайта куру жумысын
етюзу.
Инновациялык процестщ мазмуны мен курылымын талдаудыц
улкен мэш бар. Бипм алу, жацалыктарды табу жэне оларды пайда­
лану кеп уакьпты керек erefli жэне эр кезецнен erefli.
Eipimni кезец —жацалык тужырымдамасыныц пайда болуы.
Ол непзд1 болмаса колданбалы зертгеулердш нэтижелер1.
36 ■ IБ0Л1М. Инновациямик; менеджмент теорияларыныц калыптасуы
Екшпп кезец - ойлап шыгару кезещ. Зертгеудщ аркасында
жаца технология немесе жаца ойлар юке асырылады.
Ymmrni кезец - жаца вшмд 1, жаца эдюп ещцрюке енпзу
кезещ.
Тертшпп кезец - инновацияларды кещнен жэне барлык
салаларга енпзу кезещ.
Бесшнй кезец - жаналыктардьщ накгы салада колданылу кезещ.
Алтыншы кезец - пайдалану аясыныц кыскаруы, жаца жэне
■raiMfli ешмнщ пайда болу кезещ.
Бундай сызба гылыми-техникалык жацалыктарга тэн, ол
raiMfli кызметтщ нэтижесь Накты инновациялык процестщ бар­
лык кезендерд1 камтуы шарт емес.
Инновациялык процестердщ багыттарын калыптастыруда
инновациялык сураныс теориясыныц факторлары ерекше орын
алады. Нарыктык экономиканьщ непзп KepceraiiHTepi - сураныс,
инвестициялык белсендипк, бага жэне т.б. инновациялык кызметтщ
каркындылыгына жэне оныц сипаттамасына эсер етедк BipaK бул
теория технологиялык даму багыттары неге жэне кашан пайда
болды деген сауалга жауап бермейдк
К,азак,стан Р еспубликасы ндагы
2 .2 . инновациялык; менеджменттщ
стратегиясы
K|a3ipri элемде мемлекеттер дамуыныц Heri3ri уш турш ynrici
бар: инновациялык, технологиялык жэне шшозаттык.
Инновациялык; улпш колданса мемлекет @ipimni орынга
жаца бш 1МД1 ещцруд1 кояды. Бул процесс ipreni гылыми зерттеулерден басталады. Сол зертгеулердщ нэтижесш пайдала­
ну аркылы элемдцс нарыкка 6iperefi жэне ете кымбат тауарлар
шыгарылады.
Технологиялык улп аясында каржы (акша) жаца процестерге
жэне буйымдарды шыгаруга салынады. Мунда сыртга журпзшген
2-такырып. Кдза^станда инновацияны баскрру мзселещп л 37
ipreni зерттеулердщ нэтижес 1 юке асырылады. Сондыктан да бул
инновациялык улпге Караганда шапшацдау жэне тшмдь
Шиюзатгык улпш (модель) пайдаланганда шиюзатты сыртка
шыгару га (экспортка) багдар жасалады. Бул даму жолы каз1р тшмci3 болып есептелед1 жэне экономиканы токырауга, елд1 кедейлис­
ке ушыратады.
Сайып келгенде, экономикадагы жетюнктер тек жаца бш ш
жэне технологиялык ундеумен камтамасыз етшедь Сондыктан осы
бастан eauipic аясыныц улгаюы гылымныц жетюпкгерш тию п
пайдаланбайынша экономикалык всу болып есептелмецш.
Будан баска экономистердщ мынадай т ш р л ер 1 бар: внеркэcinre жумысшылардыц арзан ецбепн пайдалану аркылы табыс
табудыц fl3yipi 6iTyre таяу. Kasipri уакытта жетюпкке кол жетызу
ymiH капитал ды ец басты ресурс - адам и ресурска салу кажет. Тек
осындай жагдайда гана экономика инновацияны дурыс кабылдай
алады.
АКД1-тыц жогары технологиялык жэне бэсекеге кабшетп
енеркэсш салаларынын дамуы мемлекет тарапьшан гылымды
колдауымен тжелей байланысты. Кдз1рп кезецде АКД1-тын
экономикалык саясаты жаца технологияларды ти1мд1 пайдалану
ymiH жекеменшж инвестицияларды тартуга непзделген. Америка
экономикасыныц инновациялык мумк1нд1ктер1 ец алдымен адами
факгорды дурыс пайдалануда. Бул басты шарт.
Кдзакстан Республикасыныц Президент! 2006 жылгы 1 наурыздагы Жолдауында инновациялык менеджменттщ курдел1
мэселелерш атап керсетп. «К^азакстанга езш щ гылыми эулеттмен
коса жогары технологиялардыц халыкаралык бизнесше катысатын
жэне оган бастапкы курылтайшылык децгейде катысу женшде
бастамшылык танытатьш уакыт жетп. Бул жерде осы жумыс
уппн жауап беретш Инновациялык кордыц аткаратын parii ете
мацызды.
Б1здщ, осы орайда экономикалык дамудыц барынша «серnmicri» багыттарындагы озык технологиялык идеяларды игеру
ymiH кулл! дуние жузшдеп жана немесе енд! калыптаса бастаган
38 ■ IБ6Л1М. Инновациялык менеджмент теорияларыныц щлыптасуы
жаца технологиялык компаниялар акцияларыныц пакеттерш са­
тьш алатын баска елдердщ енегесше ден койганымыз абзал».
Осы керсетшген жагдайга байланысты республикада эр
Typni зерттеу жумыстары мен ic-шаралар белплещи. Казакстанда
инновациялык серпшю стратегиялык багдарламасы эз{рленед1.
Оныц алгашкы кезецдеп максаты - технологиялык калыстык
пен Heri3ri салаларды жацгырту проблемаларын шешу. Осы
проблемаларга байланысты Казакстан Республикасыныц Уюмет1
2002 жылы Инновациялык кор курып, республиканыц Инно­
вациялык даму багдарламасын бекггп. Бул бшм, гылым жэне
вцщрю ыкпалдасуыньщ накты кадамы. Республикада (2003 ж.)
жузден артык кэсшорын жэне гылымды кажетсшетш ешмдер
шыгаратын enqipic орындары жумыс ютейдь
Казакстан элемдщ нарыкта ойдагыдай бэсекеге кабшетп болу
уццн езшщ ултгык менеджершщ абыройын кетеру1 керек. Олар
кэЫби тургыдан алганда сапалы жэне бейстандартты шечнмдер кабылдауга беШм болуы кажет. Мемлекетгщ инновациялык
саясатыныц непзп максаты - 12-15 жылдыц 1шшде экономика­
ныц экспорттык мумкйцргш арттьфу аркылы елдщ eHflipicTiK
элеуетш курдел1 ecipy. Сондыктан бул мэселе инновациялык
баскарудьщ езекп проблемасы.
Индустриялык-инновациялык даму стратегиясын icKe асы­
ру Teriri мен кезендер1 эр турль Бул стратегия жалпы «Казакстан
- 2030» стратегиясыныц накты 6ip белйт болып табьшады. Буны
эз1рлеудеп максат - экономиканы эртараптандыру мен жацарту
непз!нде ещирютщ бэсекеге бешмделген ешм турлер1 мен экспортгы дамытуга жагдай жасау. Баскару процеЫнде осы курдел1
мэселелерд! шешу ушш 2003 жылдыц 17 маусымында Республика
Президентшщ Индустриялык-инновациялык стратегияны бекйу
туралы Жарлыгы кабылданды. Стратегияныц басты максаты мемлекетгщ жекеменипк сектормен cepiicrecTiri. Сайып келгенде,
ете кажетп мэселе экономиканы эртараптандыру мен оныц каз!рп
шигазаттык багдарын ез1м1здщ кэсшорындарда жогары косымша
кунымен ешмдер шыгаруга багьггтау.
2-такырып. Камкрпанда инновацияны баскрру мэселелер я 39
Индустриялык-инновациялык стратегияны юке асьфу у™
кезещц камтиды.
BipiHini кезевде (2003-2005 жж.) - зацдар мен салалык даму
багдарламаларына езгергс енпзу, гылымды, бипмд1 жэне аса
б ш к п мамандар дайындауга жумсалатын каржы келемш анык­
тау кажет. Даму институттары курылып, солар аркылы мемлекет
накты ешмдер шыгаратын 6ipryrac enaipic жобаларын жасауга
катысуы тшс.
Екшпп кезецде (2006-2010 жж.) - жекеменппк сектордыц ынтагерл1гш зерттеуге баса назар аударылып, жобаларды каржыландыратын, баскару, инженерлш-техникалык жэне жумысшы-кадрларды дайындауга инвесторлар 1здес-пру кажет. Будан баска,
курылысты, Heri3ri жэне кемекип объектшерд! щ р й ^у д ; жос­
парлау кажет. Жана гылыми-инновациялык инфракурылымды
калыптастыру кезделу1 керек.
Инновациялык менеджменттщ казщШ жэне келешектеп бас­
ты мэселелершщ 6ipi - бэсекеге кабшетп экономиканыц улпсш
тандай отырып, бэсекеге карымы мол басым салаларды дамыту,
сол аркылы казакстандык кластерлер жуйесш дамытуга жол ашу.
Сонымен катар жаца технологиялар мен жана экономика элемше
енпзетш экономикалык дамуды баскарудыц губегейш жаца жуйеа
- улттык инновациялык жуиеш жасау.
Индустриялык-инновациялык дамудыц инфракурылымы
каз1рдщ ёзщдё даму успнде. Мемлекетпк даму институттарын
капиталдандыру 2005 жылдыц басында 730 млн AKJJL1 долларын
кураса, инвестициялык жобалар портфел1 1 млрд 200 млн АКД1
долларынан асты. 2004 жылы 204 инвестициялык жоба юке асырылса, соныц тец жартысы даму институттарьтыц колдауымен
жузеге асты.
Инновациялык инфракурылымды ары карай дамыту ушш
Казахстан Республикасыныц Президент! жаца шара колдануды
белпледь 2006 жылгы 16 наурызда КР Президентшщ «Казахстан
Республикасыныц индустриялык-инновациялык саясаты шенбершде улттык экономиканыц бэсекеге Ka6uierruiiriH одан ары
40 ■ IБОЛТМ. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц цалыптасуы
артгыру женшдеп шаралар туралы» Жарлыгы кабылданды.
Индустриялык-инновациялык даму саласында мемлекетпк бас­
кару жуйесш жетщцру жэне мемлекетпц экономикалык есуш
камтамасыз ету ушш жагдай жасау максатында «К^азына» туракты
даму коры акционерлж когамы курылды.
Ушшпи кезец (2011-2015 жж.) - непзп кезец. Бунда уйымдык
шаралар кешенш, ецдеу енеркэс1б1 ешмдершщ бэсекелестцш
ныгайту жэне соныц нэтижесшде экономиканьщ курылымын
езгерту мен экспортгы эртараптандьфу (диверсификациялау) кезделш отыр. Осы кезецнщ 6ip ерекшелш, ещцрю пен экспорттыц
есу каркьшы мунай мен газ ещцрудщ каркьшынан артык болуы
тшс. Егер осы кезецде кезделш отырган шаралар накты юке асса,
онда жьш сайын улттык экономиканьщ есу каркыны 9-9,5%-дан
кем болмайды, ецдеу енеркэс1бщде - 8,4%, 2015 жылы 2000 жылмен салыстырганда жалпы шла ешмнщ колем! 3,5-3,9 есе аргуы тшс.
Алдын ала есептеуге Караганда койьшган мшдеттерд1 орындау ymiH аталмыш салаларга жьшына 1,2 млрд доллар инвестиция
салыну керек (жекеменшш инвеста цияларды косканда). Мемлекет
тарапынан салынатын инвестициялардьщ келем! 260 млн доллардан кем болмауы таю.
Элемдж тэж1рибе Kepcerin отыргандай, экономиканьщ куры­
лымын кайта куру ушш 30 жылга таяу уакыт керек. Менеджмент
децгейшщ жогары болуы, ецбек ен1мшщ ecyi жэне eHflipicre матери­
ал мен энергияны жумсаудыц темендеу1 - бэсекел1кп кетерудщ
басты проблемалары.
1ске асыру механизм!
Инновациялык стратегия белгин, накты шаралардыц жоспарлары аркылы icxe асырылады. Олар ^азакстан Республикасыныц
зацдарына сэйкес эз1рленед1 жэне уюмет оны уш жылдык мерз1мге беютедь Ол жоспарларда елдщ индустриялык-инновациялык
кезецнщ сапалы e3repicrepi жэне юке асырьшатын стратегиянын
накты шаралары бейнелене/н. Индустриялык дамудыц басым
багыттары бойынша жеке салалык багдарламалар эз1рлену1 тшс.
2-такырып. KfliaK^cmanda инновацияны баскару мзселелерг т 41
Казахстан Республикасыньщ Уюметт Стратегияны юке асыру
процесш жэне оныц тшмдипгш эрдайым кадагалап отыру аркылы
жоспарлы шаралардын орындалуын бакылайды. Стратегияныц
жоспарлы керсеткшггер1не калай кол жетюзитгеш бакыланады.
Ресурстар жэне каржыландыру кездер!
Стратегияны icKe асыру ушш болжам бойынша инвестиция­
лык шыгын жылына 1,2 млрд АКД1 долларын курайды. Сонымен,
Стратегияны юке асыру ушш мемлекет шыгыны 2002 жылгы
багамен есептегенде 260 млн АКД1 доллары болады. Страте­
гияны орындау барысында бул каражаттардыц жыл сайын жекеменшш секторды каржыландыру ушш институттарга бел 1ну 1
жос парланады.
Стратегиялык шараларды каржыландыру ушш Даму банюнщ,
Инвестициялык кордыц, Инновациялык кордыц каржылары
тартылады. Будан баска, жаца технологиялык жэне гылымды
кажетсшетш ендарютерда, инфракур ылымды дамыту ушш юке асырылатын ец басты басымдыкгар мен тшмщ жобаларды колдануга
халы карал ы к уйым дар дьщ кемеп мен донор елдер тартылады.
H erhri каржы жуктемеЫ жекемешшк секторга тусед|. Алдын ала багаланганда мемлекетпк жэне жекеменшж капиталдыц
аракатысы 1:5 болуы тию.
Дуниежузшк банк Кдзакстанды элемдеп инвестициялар уинн
ец тартымды 20 елдщ санатына енпзедг. Тэуелсщцк алган жылдар
ш ш де елдщ экономикасын дамыту ушш 21 млрд AKJII доллары
тартылган.
Кдбылданган улг!ге сэйкес стратегиялык жоспарда Цазакстан
ашык эконом икал ы ел болып калыптасады. Ол экономиканыц
багдары бэсекелеспк негЬшде тауарларды, кызмет керсетуд!, капиталды жэне жумыс кушш экспортка шыгаруды жэне барлык
элемдеп елдермен езара утьгмды ынтымактастыкты дамыту.
Кдзакстанда инновациялык баскару стратегиясын одан ары
дамыту кезделш отыр. Оган 2009-2011 жылдарга арналган барлык
министрл1ктер мен ведомстволардыц стратегиялык жоспарлары
дэлел бола алады. Олардыц барлыгын к е л п р т жатудыц кажет!
42 ■ IБвЛ1М. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц к;шыптасуы
жок Мысалы ушш, Кдзакстан Республикасы Экономика жэне бюджегпк жоспарлау министрл1гшщ 2009-2011 жылдарга арналган
стратегиялык жоспарынан кыскаша машметгер келпре кетуге бо­
лады. Аталмыш жоспарда мынадай непзп жагдайлар камтылган.
Казакстан Республикасы Экономика жэне бюджетпк жос­
парлау министрлйшщ миссиясы - бул экономикалык саясатты
калыптастыру, сондай-ак мемлекеттк жоспарлау мен баскару
жуйесш дамыту.
Мемлекетпк баскарудьщ колданыстагы жуйеа мемлекетк
кызметтерге халыкгьщ кол жетсмдшй’ш толыгымен камтамасыз
етпейд1, мемлекетпк органдардьщ халыкпен жедел Kepi байланысы жок, керсетшетш мемлекетпк кызметгердщ тшмдшп мен
саласыныц темецщп байкалуда.
Кдзакстанныц 2030 жылга дейшп даму стратегиясыныц келес1 кезещн icKe асыру максатында жэне Кдзакстанныц 2010 жыл­
га дейшп стратегиялык даму жоспарьга юке асырудын аяктауына
байланысты ^азакстан Республикасыныц 2020 жылга дей1нп элеумептк-экономикалык даму стратегиясьшыц жобасы эз1рленетш
болады.
Жоспарда б1рнеше стратегия белгшенген. EipiHini страте­
гиялык багьгг — экономикалык бэсекеге кабшеттшйсп арттыру
жэне жацгырту. Оган мынадай мшдеттер Kipefli:
1) макроэконом икал ык талдау жэне болжамдау сапасын арт­
тыру;
2) экономиканы сауыктыруга жэне турактандыруга багыт­
талган шаралардьщ юке асырылуын камтамасыз ету;
3) сальщ-бюджет саясатын жетщщру;
4) экономикадагы юкерлж белсендшкп колдау;
5) бэсекеге кабшеттшкп, оньщ шпнде Кдзакстанныц егемещц кредитах рейтингтерш арттыру женщцеп кызметп мониторингтеу жэне талдау жуйесш жетщщру.
EiciHmi стратегиялык багыт - мемлекетпк баскару жэне жос­
парлау жуйесш жетщщру. Бунда мынадай максаттар койылган:
мемлекетпк, оньщ шйнде стратегиялык жоспарлау жуйесш
2-такырып. Казацапапда инновацияны баскару мэселелерш я 43
калыптастыру, нэтижеге багдарланган ушжылдык бюджета к жоспарлауды енпзу, мемлекетпк баскару жуйесшщ тшмдингш арттыру жэне тагы баскалар.
2 .3 .
К ,азакстанда и н н о вац и ял ы к ;
инф раедры лы м ньщ
калы птасуы
Егер де экономиканьщ барлык секторларында - казып шыгаратын. кайта ецдейтш, аграрлык енеркэсштщ кызмет аясы сершцщ, бэсекеге дайын, Ьденуге жэне жаца нарыктарды игеруге
ыкпалды болса, онда экономиканы инновациялык деп санауга
болады.
2006 жылы IBM зерттеу нэтижелерш жариялады. Ол зерттеудщ н еп звде элем бойынша жетекни компаниялардыц 7S0
басшысыныц жеке кездесудеп niidpnepi жатыр. Одан мынадай
корытынды жасалган: басшылар жаца ешм мен кызмет ещцрудщ
осыдан былай карай всушщ жеткшйеп шарты емес.
Ж^мыстыц жаца эдгстерш Ьдеу устшде олар ещирю nponeciне инновациялык бизнес-модельдерд1 енпзуге тырысуда.
Дамыган елдерде гьшыми-техникалык курылымдар enaipicпен тшмд! байланысты инновациялык орталыкгар аркылы
камтамасыз етшедь Гылыми кайшылыктар ец алдымен шагын
жэне орта бизнес кэсшорындарымен icKe асырылады.
Инновациялык орталыктар накты функцияпар аткарады.
Олардыц ш ш де мацыздысы гылыми жетютисгер мен техноло­
гияларды гылыми секгорлардан eitaipic секторларына еткЬу
(трансферт). Ол бизнеске кемек ету аркылы icKe асады. Сол ушш
коммерциялык компаниялар курылады.
Инновациялык идеялар уйымдык курылымдар жуйес1 аркылы
icxe асырьшады. Баскару да непзп максат - инновациялык дамудыц
кажетп шартты курылымдар кызметш бипктиикпен интеграциялау. Ол ушш материалдык ресурстарды, акша корларын тшмд!
44 ■ IБ0Л1М. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц цалыптаа/ы
пайдалану кажет. Жаца уйымдык формалардыц курылуы бурын
болмаган ецбектщ белшектенушен пайда болган функцияларга
байланысты.
Казакстан Республикасында ¥лттьщ инновациялык кор
курылды. Ол мемлекетпк даму институттарьшьщ 6ipi жэне оньщ
непзп максаты — инновациялык белсендипктщ есуше кемек
керсету, жогары технологиялык жэне гылымды кажетсшетш
енд1рютерд1 дамьпу.
¥лттьщ инновациялык кордыц Heri3ri мэселелер1 мынадай:
- отандык жэне шетелдж инвесторлармен Gipirin венчурлж
корлар куру, венчурлж каржыландырудын тетжтер! мен
инфракурылымын калыптастыруга катысу;
- ic жуз1нде колданылатын гылыми зертгеулер мен тэж1рибелж-курастырушылык эз1рлемелерд1 каржыландыру жэне
оларды жаца технологиялар, тауарлар шыгаруга багытгау;
- улттык инновациялык инфракурылымды (технополистер, технопарктер, бизнес-инкубаторлар, инновациялык
орталыктар) куруга катысу;
- гылыми-техникалык ешмдер нарыгын калыптастыруга
катысу;
- халыкаралык инновациялык ынтымактастыкты дамыту
(eHri3y жэне коммерцияландыру).
К^азакстанда инновацияныц дамуын баскару кептеген багдарламалык жэне зацнамалык актшер непзшде icne асырылады.
1с жузщце баскару непздерш мьщалар курайды: «Инновациялык
жумысты мемдекетгнс колдау туралы» КЦ* Зацы, Инновациялык
саясат туралы меморандум, Улттык инновациялык жуйеш дамыту
женшдеп 2005-2015 жылдарга арналган багдарлама жэне т.б.
«Улттык инновациялык кордыц» инвестициялык кездер1 бо­
лып мыналар саналады: жаргылык капитал, кордыц табыстары,
халыкаралык каржы уйымдары, шет мемлекеттер жэне каржы институттары. Инновациялык кор инновацияларыныц Heri3ri келем1
инновацияны коммерцияландырудыц алгашкы каржыландыруына
2-такырып. К/иацстанда инновацияны баскару мхелелер1 я 45
багытталады. Бул процесс улкен тэуекелдшкпен байланысты
(техникалык, коммерциялык, каржылык жэне т.б.).
БЬдщ ел1м1зде инновациялык жумыстыц дамуыныц непзri буыны болып инжиниринг есептеледь Инжиниринг кептеген
гылыми-зерттеу жумыстарыныц нэтюкелерщ енд1рюке жетюзущ
кездейдь Жобаныц келемше карай инжинирингпц техникалык
шеш!мдерд1 тандаудан eHflipicKe енпзуге дейщп 6ipHeuie сатылары камтылады.
«Ултгык инновациялык кор» технологияларды коммерцияландыру барысында отандык жэне халыкаралык нарыкгарда ею улrim пайдаланады: технологияларды 1здеу, технологияларды жэне
инновациялык ешмдерд1 нарыкка жетюзу. Буцан баска, инжиниринггас орталык мынадай функциялар аткарады: консультациялык,
акпараттык, авторлык кукыкты коргау бойынша кызмет керсету.
Индустриялык-инновациялык даму стратегиясы (2003-2015
жж.). Жогары технологиялык нарыкта элемдж тенденцияларды,
сонымен катар Казакстанныц гылыми жэне ещцрютнс элеуетш
басшылыкка ала отырып «Ултгык инновациялык кор» езшщ
салалык басымдыктары ретшде мы на багытгарды аныктады:
- акпараттык технологиялар жэне коммуни кациялар;
- биотехнологиялар;
- жаца материалдар;
- машина жасау;
- химия жэне мунай-химия енеркэыб1;
- курылыс жэне курылыс материалдары:
- экология;
- элекгр энергетикасы жэне энергияны унемдеу;
- Кдзакстанньгц дамуына технопаркгердщ катысуы;
- казакстандык нарыкка жаца технологияларды тарту жэне
т.б.
Технопарктердщ ултгык децгешнщ Heri3ri сипаттамалары
мынадай:
- Кдзакстан экономикасыныц басымды салапарын тез да­
мыту, космостьпс технологиялар, ядролык технологиялар,
акпараттык технологиялар, биотехнология жэне баскалар;
46 ■ IБОЛШ. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц цалыптасуы
- салалык багьптыц болуы;
- ешмнщ бэсекеге кабтетгшгш кетеру у™*11 арнайы
экономикалык аймак куру;
- технопарктердщ инфракурылымын калыптастыру ymiH
шыгындарды мемлекет мойнына алу.
Аймактык технопарктердщ непзп сипатгамалары:
- аймактык гылыми уйымдардьщ белсещц катысуы;
- кэсшорындардьщ непзп клиентгер1;
- аумакка технопарктерд1 белу мерз1мдершщ шектеулипп
(S жылдан 7 жылга дешн);
- технопарк инфракурыпымдарьщ мемлекет есебшен куру.
Бул кэсшорындардьщ технопарк курамында тшмд! жумыс жасауына ыкпал етедь
Сонымен, республикада езара тыгыз байланысты улттык жэне
аймактык технопаркгер курылады. Олар Улттык инновациялык
жуйенщ мемлекетпк даму багдарламасыньщ мацызды элементTepi болып есептеледь
Улттык инновациялык жуйе - улкен уйымдастырушылык
кещспк. Онда баскарудыц жаца нысандары туындайды.
Цазакстанда экономика дамуыныц мемлекетпк инновация­
льщ стратегиясы эз1рлендь Ол Кдзакстанныц элемдеп бэсекеге
барынша кабшетп 50 елдщ катары на Kipy стратегиясыныц кушт
факторы.
Казакстанда инновациялык дамуды баскару ic жузшде
багдарламалар мен зацнамалык акгшер непзшде журпзшедь
Инновациялык инфракурылымдар
Kasipri кезецде элемдж экономикалык жуйенщ каркынды
дамуы гылымды кажетсшетш ешмдер мен оны ещиретш техно­
логияларды ти1мд! куру жэне пайдалануга байланысты. Ол ушш
непзделген гылыми зерттеулер журпзу кажет жэне олардьщ
нэтижелерш шугыл турде ецщрюке енпзу улкен жетютж. Со­
нымен, гылымда жаца технологиялык багыттар пайда болады.
Осылардыц бэрш дурыс багытка салу, тшмд1 пайдаланып, накты
нэтижеге жету ушш арнайы инфракурылым кажет.
2-такырып. К/иацстанда инновацияны баскару мэселелер: ■ 47
Эдетте, инновациялык инфракурылымныц мынадай косалкы
жуйелер 1 бел in керсетшедо:
- ©нд1р1спк-технологиялык: технопарктер, инновациялык-технологиялык оргалыкгар, бизнес-инкубаторлар жэне т.б.;
- каржылык: корлардыц эр Typni THrrrepi —бюджетпк, вен­
чурлж, камсыздандыру, инвестициялык;
- акпараттык: орталык-талдау, статистикалык, акпараттык
жэне т.б.;
- кадрлык: дайындау, кайта дайындау, оку мекемелер1 (эс1ресе инновациялык менеджмент саласында), технологиялык
аудит, маркетинг жэне т.б.
Бэсекеге кабшеттипк мэселелерш шешу ушш Кдзакстанда
кеп децгейл i инновациялык инфракурылымныц калыптасуы карастырылган. Оган мы нал ар жатады:
- 6LniM- инновациялык кешендер мен аймактар к1ред 1- жогары
оку орындары, гылыми-зерттеу институттары, гылыми
орталыктар, окытатын компаниялар. Булардыц бэр! б ш к п
кадрлар дайындау мен жаца ой-пшрлер усынады;
- бизнес-технологиялык кешендер - жаца гылыми шюрлерд1
ещцрйже енгву мен жаца тауарларды эз1рлеумен айналысады;
- колдаушы кешендер. Инновациялык кызметп колдау
жэне каржыландыру, маркетинг, керме жумыстары, зияткерлж менпнктерда коргау мэселелершен шугылданатын
курылымдар Kipefli.
Инновациялык инфракурылымды калыптастыру ушш жогарыда келттршген жагдайлар мшдетп турде кажет. Олардьщ
барлыгыныц жиынтыгы аймакгык инновация жуйесш курайды.
Инновациялык процестерге мынадай ерекшелйсгер тэн:
- эр децгейдеп катысушылардыц болуы;
- катысушылар кызыгушылыктарыныц ж уйелш п жэне
келнпмдшп;
- шыгындар мен нэтиже арасында уакьптык, кещстиспк,
кундылык белшектщ болуы;
48 ■ IБ6ЛШ. Инновацияльщ менеджмент теорияларыныц цалыптаа/ы
- болжамды сипат;
- экономикалык жэне элеуметпк мэн.
Инновациялык процеске катысушылар ретшде макро, мезо
жэне микродецгейлердеп эр турл1 экономикалык субъектшер
бар: мемлекет, корпоративтж курылымдар, кэсшорындар, академиялык, салалык, гылыми-зертгеу мекемелер1.
Инновациялык инфракурылым субъектшершщ жумысы бас
кезвде инновациялык кэсшорындардьщ кызметше тшсп жагдай
жасау, жогары технологиялар жэне оларды emnpic аясында ic
жуз1нде пайдалану.
Казакстан Республикасыньщ экономикасына байланысты тех­
нопарктердщ уш улпсш пайдалану орьшды: улттык технопарктер, аймактык инновациялык орталыктар, жогары технологиялык
аумакгар. ¥лтгьщ технопарктер республикалык бюджеттщ каржысьша курьшады. Олардьщ epeKuieniicrepi больш мыналар саналады:
- гылыми-зертгеу мекемесшщ негшнде белгш мамандандыруды куру;
- накты гылыми багьптарды дамьпу;
- отандык гылыми жет1спктерд1 пайдалану;
- жацадан ещцршген ешмдердщ курдел) дэрежел1п.
Улттык технопарктерд1 куру максаты - отандык гылымитехникалык элеуетп толык пайдаланып ез аясына тарту.
Аймактык инновациялык орталыктардыц инфракурылымныц
элемент! ретшдеп ерекшел1ктер1 темендегщей:
- 6ip инновациялык оргалыктьщ шенбершде эр турл! гылыми
багыттарды дамьпу;
- орталыкгарды жеке аймактык гылыми-зертгеу кешеншщ
непзшде куру;
- кызмет нысанасы жеке аймакгьщ ресурстары мен кажетTUiiriHe суйенедь
К^закстанда жогары технологиялык аумактарды курудьщ
(ЖТА) непзп себептерк
- утымды географиялык орналасуы;
- OHflipicTiK инфракурылымныц жетюлисп децгейде дамуы;
- бай минералдык ресурстардьщ барлыгы;
- экономикалык жэне саяси турактылык-
2-такырып. К/чщстанда инновацияны басцару мэселелерг ■ 49
Улттык инновациялык жуйенщ дамуы барлык компонентгердщ болганын кажет етед1. Мысалы, даму институтгарыныц барлык
жуйес1 улкен 6ip жоба болып кершедй оныц iurinae «Кдзына» коры
улеспруил элемент болып табылады.
Инновациялык жуйеге б1рнеше инфракурылым юредк
а) мемлекетпк гылыми уйымдар - улттык гылыми орталыктар, гылыми-зерттеу институтгары, жогары оку орьтдары , жобалау институтгары;
э)
ултгык компаннялар, курдел1 кэсшорындар жанында
гылыми уйымдар;
б) жекеменшш гылыми-зерттеу жэне жобалау институттары;
в) гылыми зерттеулермен айналысатын шагын жэне орта
кэсш керлщ
г) гылыми кадрлар жэне жеке ойлап табушылар (изобретатели);
г) материалдык-техникалык база.
Егер де темендеп функциялар аткарылса инновация т т м ш
болу мумюн:
- кеп децгешп инновациялык инфракурылым (ещцрюпк,
акпараттык, бипм беру): инновациялык кызметп icxe асы­
ру уцпн THicri жагдай жасалса;
- каржы инфракурылымы: инновациялык жуйенщ непзп
элементтерш каржыландыру камтамасыз етшсе.
Улттык инновацнялык жуйе жэне оныц курылымы
Нарыктык экономикасы дамыган елдердщ гылыми-инновациялык жуйес! негтзшен уш топ компоненттен турады:
- 6ip мемлекет шецбершде гьшымды ойлап, 6LniMfli шыгарушылар мен тутынушылар арасындагы езара эрекеттестж;
- экономиканыц мемлекетпк жэне жекеменшж секторлары ндагы институционалдык курылымдар саны. Осылар
аркьшы кэсшорын децгеШнде жэне улттык децгейде колда
бар ресурстарды уйымдастыру мен баскару icxe асады;
- мемлекетпк гылым мен технологиялык саясат.
Ултгык инновациялык жуйенщ уш улпсш (тип) ерекше белш
керсетуте болады. Олар ездершщ уйымдастырылу тэс1пдер1мен
айшыкгалады.
4
-
3 / 21-10
50 ■ IБ6Л1М. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц цалыптасуы
Улттык гылыми-инновациялык жуйенщ типтер1 (ynrinepi)
ЕИЖ-д1 уйымдастыру тетсктершщ типтер1
Нарыктык-сандык
Классикалык- Орталандырылганнарыктык
иерархиялык
Нарыктык,
мемлекеттжжекеменшж
Аралас-сандык (сетевая)
Инновациялык курылымныц шешупп позицияларына
технологияны жетюзу орталыктары жатады. Олар аймактарда,
облыстарда ж ергткп бшйктщ жэне гылымдардыц колдауымен
калыптасады. Бул орталыктар апдымен техникалык децгеШ жо­
гары аймактарда курылуы керек. Мысалы, Караганды, Алматы,
вскемен жэне т.б. Бастапкы кезде бул орталыктарга орталык жэне
ж ергткп бюджетгерден коддау корсету кажет. Кейш олар озш-вз1
дамьпуы тшс.
Орталыктардыц непзп максаты: инновациялык процестерд1
уйымдастыру, инновациялык субъектшерге кукыктык, акпараттык
жэне баска кызмет керсету.
Акпараттык инфракурылым. Барлык елдерде тутынушылар
мен технологияларды эз1рлейпндердщ Heri3ri функциясы акпаратпен камтамасыз ету. Осы жагдайга байланысты коммерциялык
акпараттык-консультативтж орталыктар мен 6ipiia<eH уйымдар
курылуы кажет. Егер де керек кезвде инновациялык жуйеге тиклт
акпараттар жетюпей жатса, ол технологияларды эз1рлеушшерге
Kepi эсер етедк
Улттык инновациялык жуйеш баскару ynrici
МЕМЛЕКЕТ
Нормативтж-кжыкгык негш (база)
Улттык инновациялык жуйенщ инфракздэылымы
Инновациялык QHiMHiH етемдш нарыктары
Инновация кызметшщ
субьекНлср1__________
2-такырып. Кям^станда инновацияны баскару мэселелер ш 51
Инновациялык инфракурылымга жататындар: ецщр1спк-технологиялык, консалтингтж, каржы-экономикальщ, кадрлык, акпа­
ратгык, епм дж элементтерь
0нд1рютж-технологияльщ элементке жататындар: технопарктер мен бизнес-инкубаторлар, инновациялык-технологиялык
орталыктар, инновациялык-кэсшорындык кешендер, енд1р1стж
жабдыкты 6ipre (ужымды) пайдалану орталыктары.
Каржы-экономикалык курылымдарга юретвдер: кэсторынныц езшщ жеке каржылары, бюджеттж каржылар, технологияны
дамыту га арналган бюджеттен тыс корлар, банк ресурстары, вен­
чурлж корлар, кепшдж курылымдары мен корлар.
0 п м д ж инфракурылымныц курамына мретшдер: керме,
кэздби б 1рлест!ктер, делдалдьщ фирмалар, маркетингпк фирмалар,
интернет.
Казакстан инновациялык курылымдарды калыптастыру бой­
ынша жалпы тенденциядан тыс калган жок. 0ткен жылы «Инно­
вациялык технологиялар парю», «Алатау» ЕЭА жэне Кдрагандыда,
Оралда, Алматыда технопарктер пайдалануга береди. Соны­
мен катар жогары оку орындарыныц жанынан 6 университеттж
технологиялык бизнес-инкубаторлар курылды.
Олемдж тэж!рибе керсетш отыргандай, инфракурылымды
ти 1МД1 дамытудьщ 6ip жолы - венчурлж каржыландыру.
Казакстанда венчурлж каржыландыру 2007 жылдыц аягында
келем1 14,5 млрд тецгеш курады. Соцгы жылдары елдщ венчур­
лж инфракурылымын дамыту ymiH 5 венчурлж кор калыптасты.
Ka3ipri кезецде отандьж венчурлж корлармен 15 жоба каржыландьфылады, олар 2,8 млрд тецгеш курайды.
Fылымилык, жуйелшж, тутастылык ултгык гылыми жуйеш
(¥ГЖ ) куру принциптер1 болып есептелед!.
Гылымильщ принцип талдаудыц эдвдщгш тал ап етед!, гы­
лыми зандылыктарга суйенед 1, корытыидылар мен усыныстардыц
дэлелд! болуын калайды.
Жуйелшж принцип! кубылыстардыц, компонентгердщ езара
байланысты болуын тал ап етедь
52 ■ 1 Б0Л1М. Инновациялъщ менеджмент теорияларыныц калыптасуы
Тутастьщ принцип! улттык гылыми жуйеншщ б1ртутас идео­
логия непзшде курылганын талап етед1 (койылган талаптардыц
акпараттык, кещепктйс, экономикалык, кукыктык орта жэне т.б.).
¥ЕЖ барлык компонентгерд1 езара 6ipiicripefli, уакытты унемдеп,
функциялардыц кайталануьша жол бермейдь
г% я
Инновациялык, кызметп
жаца кезецде баск;ару
К^азакстан Республикасында инновациялык баскаруга ерек­
ше кецш аударылады. Бул зацды жэне гылыми-тэж!рибел1к непз1
бар. К^азакстанда 2003-2015 жылдарга арналган Индустриялыкинновациялык стратегияны юке асырудыц накты жолдарыныц
6ipi - инновациялык кызметп тшмд1 баскару. Осыган байланысты
«Инновациялык кызметп мемлекетпк колдау туралы» КР Зацы
кабылданды (23.03.2006 ж.). Бул кужаттьщ баскару процесшде жэне баскару мамандарын дайындауда алатын орны белек.
Сондьпсган осы зацныц мазмунын, оныц баскарудагы алатын орнын бшу кажет.
Баскару теориясын ic жузвде колдану yuiiH оныц непзп
угымдарыныц мэнш жете бшу керек. Осыган орай аталмыш занда
пайдаланьшган neri3ri угымдар темендегщей:
■ инновация - eHAipicri жэне когамды баскарудьщ турл1 салаларына енпзйгу! экономикалык тургыдан ти>мд1 жэне
элеуметпк, экологиялык тургыдан мацызды зияткерлж
менппк o6beicrici болып табьшатын гылыми жэне гылымитехникалык кызметтщ нэтижесц
■ инновациялык жоба - инновацияларды енпзуге багыттал­
ган жэне инвестицияны кездейтш, сондай-ак белгш 6ip
уакыт мерзш1 iiuiitae icKe асырылатын жэне аякталган сипаты бар ic-шаралар кешеш;
■ инновациялык инфракурылым - Казакстан Республикасы
инновациялык кызметшщ 6ip-6ipiMen езара ic-кимыл жасайтын мамандандырылган субъектшершщ жуйесг;
2-такырып. Кцзщстанда инновацияны баскару мэселелерi ■ 53
■ инновациялык кор - инновациялык жобаларды жэне инфракурылымды каржыландыру, сондай-ак инновациялык
кызмет саласында кызметтер корсету аркылы инновация­
лык кызметтщ дамуына жэрдемдесетш занды тулга;
■ инновациялык кызмет - инновацияларды enaipicTi жэне
когамды баскарудьщ турл1 салаларына енпзу аркылы пай­
далану жэне т.б. угымдар.
Инвестициялык кызметп мемлекетпк колдаудьщ непзп принциптер1 аталып керсетшген. Олар:
■ инновациялык кызметп жузеге асыру кезшде ултгык
мудделерд1 сакгау;
■ улттык экономиканьщ бэсекеге кабшеттиигш арттыру жэне
ултгык каунювдмсп камтамасыз ету ушш инновациялык
кызметтщ басымдыгы;
■ мемлекетпк колдаудагы инновациялык кызмет субъекть
лершщ тецдЬгц
■ инновациялык кызмет субъектмерш мемлекетпк колдау­
дьщ экономикалык тшмдшш жэне нэтижелшМ;
■ инновациялык кызметп уйымдастыру максатында гылы­
ми жэне гылыми-техникалык кызмет субъекплер1 мен
кэсшкерлж субъекгшердщ туракгы езара ic-кимылын
камтамасыз ететш кешендшис жэне жуйелипк;
• инновациялык кызметп жогары 6uiiicri кадрлармен кам­
тамасыз ету болып табылады.
Инновациялык кызметп мемлекетпк колдау К^закстан Рес­
публикасыньщ завдарына сэйкес мьшадай Heri3ri багьггтар бойын­
ша жузеге асырылады:
• мемлекетпк инновациялык саясатты icKe асыру ушш
уйымдык жэне экономикалык, соньщ шшде инвестициялар тартуды камтамасыз ететш жагдайлар жасау аркылы
инновацияньщ кызметп ынталандыру;
• инновациялык даму басымдыктарын айкындау;
• инновациялык инфракурылымды калыптастьфу жэне да­
мыту;
54 ■ IБ6Л1М. Инновацияльщ менеджмент теорияларыныц цалыптасуы
• мемлекетпн инновацияларды куруга жэне енпзуге катысуы;
• отандык инновацияларды сырткы нарыктарга шыгару;
• технологиялар трансфертш (аудару, табыстау) косканда,
инновациялык кызмет саласындагы халыкаралык ынтымактастык.
Инновациялык баскару мьгаадай Heri3ri нысандарда жузеге
асырылады:
•
инновациялык кызметтщ мамандандырылган субъекттеpiH куруга катысу;
• мемлекетпк даму институтгарьш куру, кызметш уйлеспру
жэне жумыс icren тургандарын одан ары дамьпу;
• инновациялык жобаларды бюджет каражаты есебшен юке
асыру;
• инновациялык кызметп кадрлык камтамасыз етущ, соныц
шщде инновациялык менеджмент непз1нде окьпу аркылы
уйымдастыру;
• инновациялык кызмет саласында мемлекетпк саясатгы
юке асыру ymiH инвестициялар тартуды камтамасыз ететш
кажетп уйымдык, кукыктык жэне экономикалык жагдайлар
жасау.
Баскару тэж1рибеЫнде мемлекетпк органдардьщ инновация­
лык кызмет саласьшдагы кузыретш накты бшу кажет. Кдзакстан
Республикасыныц Уюмегё
• инновациялык кызмет саласында мемлекетпк саясаттыц
непзп багыттарын эз1рлейд1;
• инновациялык кызметтщ басым багыттарын айкындайды;
• инновациялык кызметп дамытуга багытгалган мемлекет­
пк багдарламалар эз1рлеущ уйымдастырады;
• инновациялык кызметп дамытуга багытгалган салалык
(секторлык) багдарламаларды бекггедц
• технологиялык бизнес-инкубаторлар мен технопарктерд!
аккредитгеу ережелерш жэне оларга койылатын бимктшк
талаптарьщ бекггедо;
• бюджет каражаты ёсёбшен инновациялык гранттар беру
жэне енеркэсштш меншйс объектшерш енпзу женшде
2-такырып. К^иацстанда инновацияны басцару мэселелерг я 55
кабылданган шаралар туралы есеп беру ережелерш беытед! жэне т.б. кызметгер аткарады.
Жана экономика кен магынасында - бул жогары технология­
лар, г ылымды кажетсшетш, барлык салалар мен сегменттерде инновациял армен каныккан экономика. Ш шазаттыкжэне индустриялык
экономикадан интеллектуаддык ресурстарга, гылымды кажетсшеTiH жэне акпараттык технологияларга непзделген экономикага
карай ойысу журш жатыр. Оларда жаца технологияларды, жаца
бшмдерд! сактаушы жабдыктардын улесше Ж10 (жалпы iuiKt
еш м) еЫмшщ 70-85%-ына дейш келедг Гылымды кажетсшетш
енш нщ элемдис нарыгынын келем1 2 трлн 300 млрд долларды
курайды (АКД1-тын yneci —39%, Жапония —30%, Германия —16%).
Барынша дамыган жет1 ел 50 макротехнологияныц 46%-ьша ие бо­
лып, жаца технологиялар нарыгынын 80%-ын устап отыр.
AKill жыл сайын гылымды кажетсшетш енш экспортынан 700
млрд жуык доллар, Германия - 530, Жапония —400 млрд доллар
алады. Экономикалык кецгстж ушш осынау аякталас сайыстагы
жещстщ басты факторы инновациялар жэне тугастай бМ м болып
отыр.
Кдзакстан Республикасы YKiMeTiHin 2006-2008 жылдарга
арналган багдарламасында инновацияны ары карай дамыту
мэселелер1, оны шешу жолдары керсетшген. Болашакта иннова­
циялык баскаруда кандай курдел1 проблемалар карастырылуы
Kepeicriri айкьш айтылган. Мысалы, элеуметпк-экономикалык
жэне мэдени дамудыц жогары каркынына кол жетмзу максатында
теомд1 куруды камтамасыз ететш гьшымныц жаца даму моделж калыптастыруга, жаца бшмд1 колдау мен пайдалануга
багытталган гьшымды дамытудын 2007-2012 жылдарга арналган
мемлекетпк багдарламасы эз1рленетш болады. Бул багдарлама
гылым мен енд 1р 1стщ езара байланысын кушейту максатында ipreni жэне колданбалы гылымды дамытудын непзп багыттары мен
басымдыктарын айкындайды.
Халыкаралык децгейде каз1рп замангы гылыми орталыктар
курылып, дамитын болады. Халыкаралык сараптаманы тарта оты-
56 ■ I БвЛГМ. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц цалыптасуы
рып, конкурстык рэймдер непзвде колданбалы гылыми-зерттеулерд! каржыландырудьщ грант эдю1 дамиды.
Жекеменшж секторды гылыми зертгеулерге катысуга тартуды ынталандыру жвншдвп шаралар кешеш эз1рленетш болады.
Улттык инновациялык жуйеш калыптастыру мен дамыту
максатында Уюметтщ ic-кимылы инновациялык жэне каржы
инфракурылымын дамытуга багытталады. Жогары технологиялар саласындагы жаЬандык мумкщщктерд! ескере отырып,
технологиялык даму басымдыктары айкындалады.
Сонымен катар, тэуедщ инновациялык жобаларды каржыландырудыц арнайы тенктерше кол жетюзуд! камтамасыз ету ушш
отандык жэне шетелдж инвесторлармен б1рлесш курылатын вен­
чурлж корлар желнй аркылы каржы инфракурылымы дамиды.
Жогарьзда аталган шаралардьщ нэтижесшде экономиканьщ
жаца жогары технологиялы багыттары дамып, мемлекетпк
гылыми-технологиялык саясаттыц тшмдшп артады.
Ощрлердеп инновациялык кызмет жанданатын болады, онда
2008 жылы кемшде 6 ещрлж технопарк, 12 технологиялык бизнесинкубатор мен кемеюш инфракурылым элементтер1 (сервистжтехнологиялык орталыкгар) жумыс ктейтш болады.
Экономиканы баскарудыц тек езше тэн экономикалык эдютершен баска инновацияларды енпзу процесшде баскару эдю1 де
колданьшады. Инновацияларды баскару деген - баскару технологиясыныц эр турл1 езгеру1, оныц пайдаланып журген баскару механизмш ауыстыру жэне соныц аркасында койган максатгарга жетуд! жеделдету. QuaipicKe жэне icKe асыру процесше эсер етуде
баскару инновациялары ею топка белшедь
Инновацияньщ Heri3ri максаты фирманыц, тауарлар мен
кызметгердщ бэсекелеспгш арттыру жэне сол аркылы фирманыц
табысьш арттыру. Инновациялык процестщ Heri3ri сапапары:
жацалыктар нарыгы, жацалыктардыц таза бэсекелес нарыгы, ка­
питал (инвестициялар) нарыгы.
Инновацияльщ даму жолындагы кептеген проблемалар
каражат ресурстарын алу мумкиадпмен, жекеменшж сектордыц
2-такырып. Кдзщ сгт нда инновацияны баскару мэселелер! я 57
инновациялык процесше катысу каржымен камтамасыз етудщ
коммерциялык тэуекелдиппмен байланысты. Ш етелдж гылыми
акпараттарга суйенсек болашагы бар 3 мыц кэсшкерлж ой-niшрдщ тек ЗОО-i гана инвесторларга жетед! жэне сонын тек 6ipeyi
гана коммерциялык тэуекелдшкпен аякталады. Шын мэшнде, бул
инновациялык жобаларды юке асыру барысында кеп уакыт пен
каражат бос ка шыгындалган деп есептеледь
Элемдж тэж!рибе керсетш отыргандай, жеке инвесторлардьщ
каржылык тэуекелд!л 1гш темендетуге мемлекет ыкпал ете алады.
Буны ол инновациялык процестщ алгашкы кезендервде кепшдж
берумен жасайды. Мемлекетгщ араласу максаты - экономикалык
ecyai камтамасыз ету ушш инновациялык бизнестщ белсендиигш
ынталандыру.
Осы тургыдан апганда АКДИ-тыц шагын инновациялык бизнесп колдау жеш ндеп тэжзрибесш yriri етуге болады.
АКШ-та шагын бизнесп баскару мен дамытуды кк е асыратын арнайы курылым бар. Ол - Шагын бизнес icTepi женшдеп
эш мшш к. Осы орган 2004 каржы жылы шагьш бизнеске 21 млрд
долларды несиеге беруге кепшдецщ. Бул З ю м ш ш к 1953 жылы
АКД11 утаметшщ ТэуелЫз федералдык агентпгт болып курылган.
K^3ip буныц курамыда 90 аумактык жэне округтж филиал мен
бел1мше юредь
Эюмшшжгщ (ШБЭ) непзп аткаратын кызметп: каражат ресурстарына кол жеткиудд камтамасыз ету (шагын карыздардан бастал
несиеге жэне венчурлж капиталга дешн); кэсшкерл 1к п дамыту
(окьггу, тренинг, акпараттык кызметтер, техникалык жэрдемдесу);
мемлекетпк езара шарттарды бел icy ге катысу (шагын бизнестщ
yneci федералдык бюджетгеп мемлекет тапсырысыньщ шамамен 23%-ын курайды); сотта жэне конгресте шагын жэне орта
кэсшорындардыц мудделерш коргау.
Алгашкы каржыландьфу бюджеттщ озат технологиялар
багдарламасы аясында бершед 1 (ОТБ). Бул багдарламаньщ камтитын мэселелер 1 - мемлекетгж-меншжтж сержтестж. Cepiicrecтпсгщ неп зп максаты жекеменшж сектордагы компанияларды
58 ■ IБ0Л1М. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц цалыптасуы
инновациялык жэне жогары тэуекелд! технологияларды жасауга
ынталандыруды кушейту.
Мемлекет тарапынан шагын инновациялык бизнес™ колдау
тэж!рибес! тек АКД1-та емес, сонымен катар 6ipKarap еуропалык
елдерде (¥лыбритания, Франция, Австрия, Финляндия жэне т.б.)
калыптаскан. Бундай тэж1рибе жаца дамып келе жаткан К^азакстандагы инновациялык бизнесп ти1мд1 баскаруга ©те кажет.
Инновациялык инфракурылым жуйесшдеп енд1р1стж-технологиялык багыт ете курдель Оган б1рнеше факторлар эсер
етедь Б1рщцвден, жалпы алганда, инновациялык ешмд 1 ецщру
курдел1 технологияльщ процесс. Сондыктан да eitaipic процесш
уйымдастыру ете укыпты карауды жэне тшмд1 технологиялык
шеилм кабылдауды кажет етедй Ушшипден, элемдж тэж1рибе
керсетш отыргандай, енд1р1спк-технологиялык багытты юке
асыратьш субъектшер уйымдастыру функциясын гана колданып
коймай, сонымен катар даму барысында инновациялык кэсшорындардыц кызмет!н жалгастыру функциясын аткарады.
Экономикага байланысты технопаркгердщ уш турл1 улпсш
пайдалану орынды: улттык технопарктер, аумактык инновациялык
орталыктар жэне ещрдеп жогары технологиялар.
¥лттык технопарктерд1 куру максаты - елдеп гылымитехникалык элеуетп экономикалык процеске тарту жэне гылыми
багытгарды дамьпу ушш косымша каражат !здеу.
Аумактык инновациялык орталыктардыц максаты - аумактардагы гьшыми-техникалык элеуетп экономикалык процеске
тарту, аумактык инновациялык кызмеггер аркылы элеуметпкэкономикалык проблемаларды шешу. Аумактык инновациялык
орталыктардыц ерекшел1ктерг
* эр Typni гьшыми багьптардьщ инновациялык салада дамуы;
■ кызмет аткару барысында аймактык ресурстар аймактык
багдарга байланысты;
■ ещрдеп жогары технологиялар инновациялык курылымныц субъекпа болып табьшады. Олардыц кызмет icTe-
2-такырып. Крзсщстанда инновацияны басцару мэселелерш 1 59
yi 6ipiKKeH кэсшорындар аркылы жасалынады жэне олар
жогары технологиялык ешм шыгарады.
Ошрде жогары технологиялар куру ушш Кдзакстанда мынадай жагдайлар болу керек:
- утымды географиялык жайгасым;
- даму денгей! жогары ецщрютж инфракурылым;
- экономикалык жэне саяси турактылыкОсы жагдайлардьщ 6dpi Казакс ганда бар. бщ рдеп жогары тех­
нологияларды жасау б^рнеше мэселелергй шешуге мумюндж бередь BipiHiuiaeH, элеуметтж сер1ктестерге жуйел1 жецщцжтер жа­
сайды. Бул жецшджтер инвесторларга мейлшше колайлы, сонымен
катар Кдзакстан Республикасынын мудделерше кысымдык жасамайды. Еюншщен, басым салалар жуйесшщ калыптасуы негшнде
инновациялык ецщрю уйымдастырылуы кажет. Ушшшщен, 6ipлескен инновациялык жобаларды ipiKTerenae усынылатын ешмнщ
сипатгамасы Heri3ri керсетюштердщ 6ipi болмак. Шыгарылатын
ешм (тауар) жогары технологиялык, бэсекеге кабшетп, inm
жэне сырткы нарьпсгарда кажет болуы тшс. Тертпшвден, шетел­
дж инвесторлардыц кукыгына жэне жевдлджтерше кепитдж беру,
Казакстанда кэсшорындарды ары карай технологиялык багытга
дамыту уш1н заннамалык непзш жасау кажет.
Инновацияны баскарудагы курдел1 мэселелердщ 6ipi - вен­
чурлж инвестицияларды пайдалана бшу. Республикада венчурлж
каржыландыруды дамьпу ушш мынадай жагдайлар тугызу керек:
- мелшерлькукыкгык непз;
- инвестициялау ушш каржылык ресурстар;
- венчурлж инвестициялау компанияларга тартымды болуы
кажет;
- THicri ынталандыру жуйеа кажет.
Дамыган елдерде зейнетакы корлары, коммерцияльж банктер,
камсыздандыру компаниялары, шетелдж инвестициялар, халык
жэне ipi корпорациялар венчурлж кэсйжерл^кп каржыландыру
кездер! болып табылады. Б1здщ жагдайымызда венчурлж
KscinKep.iiicri дамыту ymiH каржыландыру кез1 болып мыналар танылуы керек: зейнетакы корлары, eidmiji децгейгп банктер, камсыз-
60 ■ IБ0Л1М. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц калыптасуы
дандыру компаниялары, мемлекетпк жэне улттык компаниялар,
ipi енеркэсш орындары.
Fылым аркылы дамитын экономикага кешу ушш елде
6ipryrac жуйе болу кажет. Сол аркылы гылым жаца технологияга,
ен1мдерге жэне кызмет керсетуге тшмд1 езгерк; енп зт, улттык
болмаса галамдык нарыктарда езшщ накты тутынушыларын табады. Осындай жуйеш улттык инновациялык жуйе деп атайды.
Кейш?! онжылдыкга технологиялык алга басу проблемалары
улттык инновациялык жуйенщ угымы мен тужырымдамасында жш
пайдаланылып жур. Бул проблемалар туралы курдел1 максат пен
муддеш^азакстан Республикасыныц Президент! Н.Э. Назарбаев
аныкгап бердь Улттык Гылым академиясыныц 60 жылдыгында
аталып еткендей жэне элемдж экономикалык даму npoueci
керсетш отыргандай, 6i3re инновациялык THnri экономиканы
калыптастыру кажет. Бундай экономиканыц максаты - туракты
экономикалык есущ, жогары технологиялык ещцрютерд1 дамыту.
Бюджеттен гылымды кажетсшетш ешмдер келемш ecipy жэне солар аркылы элеуетпк проблемаларды шешуд1 камтамасыз ету.
Президентпц бул нускауында кезек кутпрмейтш кешенд1
проблемалар аныкталган жэне оларды жан-жакты зерттей оты­
рып шешу ушш алдымен улттык инновациялык жуйеш (УИЖ)
калыптастыру кажет екеш дэлелденген.
Улттык инновациялык жуйенщ непзп мэртебелж рел1 - жаца
ойлар (бшм) агымдарын узджаз камтамасыз ету, оларды гылыми
-техникалык эз1рлемелерге (макеттер, жаца улгшер, ешмдер жэне
т.б.) айналдырып, оны ic жузшде ещцрюке енпзу.
Улттык экономиканыц инновациялык дамуына УИЖ-дыц
коскан накты yneci еттазшш жаткан мемлекетпк макроэкономикалык жэне инновахщялык саясатпен аныкталады. Сонымен катар,
нормативтнс (мелшерлнс) кукыкпен, тжелей жэне жанамалык мемлёкеттж жэне нарыктык ретгеулердщ аракатынасымен, енеркэснтпк
жэне гьшыми технологиялар элеуеттер!мен, гылыми-техникалык
ешмдермен, тауар нарыктарымен камтамасыз етшедь УИЖ-дыц
непзп эдкягемелж калыптастыру принциптер1 мынадай:
2-такырып. Крлщстанда инновацияны баскару мэселелер! я 61
— казакстандык даму улпсш щ шенбершде елд1 дамьпуда
эволюциялык жолды устау;
— гылыми-техникалык дамытуды, эюмшшж эдютерд1, ез
кезегщде экономикалык реттеудо жанамалык эдютермен,
жанашылдыкпен, уйымдардын езш-ез1 дамьггу эдгстер1мен
ауыстырып отьфу;
— ¥ИЖ -дын кайта курылу процесюде дамыган елдер
тэж1рибесшщ жаксы жэне нашар жактарын ecKepin отыру
кажет;
— УИЖ-дын баска да куру принциптер1 бар. Олар: гылыми,
жуйелж жэне б!ргутастык.
Гылыми принцип эди! талдауды, гылыми завдылыкка суйенуд1, усыныстардыц дэлелд» болуын талап етедь
Жуйелж принцип! - кубылыстарды жан-жакты, езара байла­
нысты жуйе ретшде карастырады, олар жуйелш кпен сипатталуы
тшс.
Б 1ртугастык принцип! - тутас ¥ИЖ -ды 6ip идеология, 6ip
мудде, 6ip акпараттык кещстйс, 6ip экономикалык жэне кукыктык
орта непзш де куруды камтамасыз ету.
¥лтгы к инновациялык жуйенщ неп зп курамдарыныц турлерг.
— инновациялык инфракурылым: ещцрютж-технологиялык,
консалтингпк, каржы-экономикалык, акпараттык, кадрлык,
ётш д ш к ;
— ещцр1стж-технологиялык бел1мшщ курамы: технопарктер
мен бизнес инкубаторлар, инновациялык-технологиялык
орталыктар, инновациялык-енеркэсттж кешендер, enaipic
жабдыктарымен 6ipre пайдалану орталыктары;
— каржылык курамы: кэсшорынньщ жекеменшж каржылары,
бюджеттж каржылар, технологиялык дамудын бюжеттен
тыс корлары, банктж ресурстар, венчурлж корлар, кепшдж
курылым дар мен корлар.
Инновациялык ешмдер нарыгы болып мыналар саналады:
62 ш I Б 8 Л 1М . И нновацияльщ менеджмент теорияларыныц калгяппшсиы
— жаца гылыми ойлар, тю рлер нарыгы;
— зерттеулер нарыгы;
— жабдык пен жаца технологиялар нарыгы;
— халык пайдаланатын тауарлар нарыгы.
Инновациялык жумысты колдау гылыми-зертгеу жумысы­
ныц барлык кезещнде колдау табады. Мемлекет ез тарапынан
даму технологиясыныц кезецше сэйкес багдарламалар усынып
отырады жэне олар аумактык ерекшел1кгерщ ескередь Дамудьщ
эр кезещ н жэне бшмда жаца багытга езгертш отыру каржылык,
консультациялык, акпаратгык жэне т.б. колдау тауып отырады.
3-такырып. Кэатрынныц инновациялык стратегиялары я 63
3-ТАК,ЫРЫП.
кесторыннык пнновдипяльня
СТРАТЕГИЯЛАРЫ
п
Инновациялык, стратегияньщ
кэсшорында алатын орны
Инновация —баска кез келген тауар сиякгы, кундылыктардыц,
инновациялардыц децгешмен аныкталатын бэсекеге кабшетплнсп
сипаттайды. Жаца тауарлар усынып отырган кэсшорынньщ бэсекеге
кабшеттшп enqipic факторларыньщ жагдайына, сонымен катар олар­
ды пайдаланатын стратегиялардьщ турлерше де байланысты бола­
ды. Инновациялык кызмет кэсшорынньщ жаца белестерге шыгуьша
уйымдастырушылык-техникалык жэне экономикалык жагдайды
камтамасыз ететш нарыктык жагдайдагы кэсшкерлйстщ непзп формасы болып есептеледк Инновациялык кызметтщ стратегиялык ас­
пектах бул жагдайда ец 6ipimni тутынушыныц суранысына кецщ
беледа. ©ндарупц ретшде кэсшорынньщ iunci жанашаланган мшдетгерш шешу унем1 багынынггы сипатга болады. Осы жерден кез
келген кэсшорынньщ ортак стратегиясыньщ курамдас белйтнщ
багыттылыгы мен мазмундылыгын, сырткы ортаньщ баламалы
кажеттшкгер1 мен езгерютерш, сондай-ак, тутынушыныц кезкдрасын
аныкгайтын инновациялык стратегия екенш керем13.
Кэсшорын колданатын кез келген стратегиялык шараларга
езшщ мэш бойынша инновациялык сипат тэн, ce6e6i калай бол­
са да олар кэсшорынньщ экономикалык, енд 1р 1стж, элеуетпк
жактарына жацалык енпзуге непзделген. Мысалга, нарыктык
шаруашылыкгы сипаттайтын стратегиялардыц 6ipi нарыктыктауар стратегиялары, олар технологиянын жаца турлерш
дамытуга, ещцруге, пайдалануга, ягни инновацияга непзделген.
Бул стратегияньщ баска турлерше де катысты. Кэсшорынньщ
даму стратегиясы олардьщ туракты дамуын жэне кызмет жаса-
64 ■ IБ6Л1М. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц цплъттасуы
уларын камтамасыз етедь Олар сондай-ак, гылыми-техникалык
жет1спктерд1 уйымдастыру аймактарында, техника жэне техно­
логия аймагында колдануга непзделген. Бул raiMfli ары карай
жалгастыра беруге болар efli. EipaK максатгы турде инновациялык
процестерд! уйымдастыру жэне жоспарлау барысында оларды ар­
найы белгшенген инновациялык стратегиялар рет1нде карастыру
кажет.
Жаца енпзулер стратегиясы (инновациялык саясат) техника­
лык саясат пен капитал салымдары саясатын 6ipiicripin, жаца
технологиялар мен жаца ешмнщ турлерш ецщруге багытгалган.
Ол 6ipiHiui кезекте кэсшорынньщ жаца технологиялык мумкшшнпктерш жуйел1 айкындауга мумкшдж беретш жеке зерттеу
объекпсш карастырады. Осы туста инновацияларды стратегиялык
баскару тжелей инновациялык процеске катысты болашактагы
корытындылардын жетас-тййсерше багдарланады (зерттеу кезецц
жаца енпзулердо OHflipicriK колдау, жаца ешмд1 нарыктык ортага
ецщру). Озйпц мазмундылыгы мен багытгалуына байланысты
инновациялык стратегиялык баскару прагматикалык сипатка ие.
Бул жерде 6ipiHuii кезекте кэсшорын езше болашакта кажетп
жетастжтер мен дамуларды камтамасыз ететш накты деректер мен элеуетп мумкшшшктерш ecKepynepi тшс. Сонымен
катар инновациялык стратегиялык максаттар, ережелер сиякты
сандык сипатта болмайды. Олар кэсшорындардьщ кэсткерлж
тужырымдамалары рет1нде калыптасатын инновациялык ойдыц
маглумдамалары туршде карастырылады жэне кэсшорынньщ
базалык, сондай-ак функционалдык стратегияларын аныктайды.
Барлык кэсшорындарга арналган бфдей арнайы инновация­
лык стратегиялардыц ynrinepi жок, сол себептен де инновациялык
стратегиялык баскарудыц да 6ipryrac ynrici жок. Кез келген нарык­
тык экономикада жумыс жасайтын кэсшорындар езшщ жеке сипаттамалары бойынша эр турль Сол себептен олардьщ иннова­
циялык процестерд1 баскаруларыныц стратегиялары да эр турл1,
оныц формалары мен эдкггер! де баска, кептеген кэсшорындарда
кайталанбайды. Стратегияларды тандау эр турл1 факторларга,
соныц шиндё кэсшорьщцардыц нарыктагы орнына, оныц
серпшсшщ езгерюше, ецщргстж жэне техникалык элеуеттерше,
З-такырып. Кзсторынныц инновациялык; стратегиялары ■ 65
ещцршетш тауарларга жэне кызметке, экономикадан жэне мэдеыи
орта факторларына тэуедщ. Сонымен катар баска да непзп
кезкарастар да бар, олар инновациялык стратегиялардыц б1рнеше
кагидаларынын жиынтыгы ретшде жэне инновацияны баскарудыц
стратегиялары ретшде де карастырылады.
Кэсшорын езшщ нарыкгагы инновациялык стратегияларыныц жумыс icreyiH тандауда сырткы орта мен ездершщ жеке
ресурстарыныц жагдайын ескередь
Сырткы ортаныц жагдайын теменде керсетшгендер аркылы
карастыруга болады.
Мемлекетпк органдардыц жэне зацды базалардьщ dcepi
кэсшорынныц кэсшкерлж кызметтерше арнайы шектеулер кояды.
Кез келген инновация (енш, процесс, элеуметгж-экономикалык
e3repic) ортак ережелер аукымынан асып Kerneyi немесе баска
6ip тупганын жагдайына нуксан келпрмеу! тшс. Стандартка сай
техникалык шектеулер, экологиялык жагдайлар, энергетикалык
курылгыларды пайдалану, ертке карсы жэне т.б. ережелердщ
сактапуын камтамасыз ету жэне оны барлык менеджерлердщ б myi
кеп жагдайда банкротка ушырап калмаудан сакдайды.
Бэсекелестердщ белсендш п —бул алдьщгы фактор сиякты
шектеулер коймайды, Kepicimne, кэсшорындарга ез кызметтерш
жогары дэрежеде Kepceryni мшдеттейтш фактор.
Бэсекелестер нарыкта уксас тауарларга жэне кызмет керсетуге байланысты баганыц децгейш аныктап, каз1рп заманга лайык
мемлекеттж мекемелер тарапынан ыкпал ете алады.
Жабдыктаушылар ретшде кэсшорындарды, материапдар,
жартылай еццелген ешм шыгырушылар мен буйым курастырушыларды, жабдыкгаушы ецщргс орындарын, энергия мен ресурс­
тардьщ барлык турлерш, соныц шпнде каржы жэне ецбек ресурстарын (ецбек белм сш щ жергшжп орталыгы) карастыруга
болады.
Инновация курдел1, эртурл1жерде кутпегенжагдайларгатусш
калатын, болжау жасауга киындык тугызатын процесс. Эрдайым
болып отыратын уйлеспруыйлер, курылым мен ещпрютеп жш
болатын езгерютер, инновациялык жолды колдаушы барлык
жуйедеп осы жагдайга байланысты езгерютер, инновациялык
5 - 3/ 21-10
66 и I Б6Л1М. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц к;алыптасуы
процестер,
табылады.
кэсшорын жумысыньщ ажырамас боли! болып
Техникалык жэне уйымдастырушылык езгерютерден баска
9p6ip ©3repic, тапсырыстар экелетш немесе жетюзетш KeniciMшартгарды жасау ушш кептеген кужаттарды аныктауды кажет
етедь Эдетте, жабдыктаушьшар косымша талаптар мен жетKi3in беру уакытыныц езгерулерше келю1мшарт багасын улгайту
аркылы жауап кайтарады.
Кэсшорын жумысына тугынушылар H e rh ri, 6ipaK пассивт1
турде ыкпал етед1. Кэсшорындардыц барлык инновациялык стра­
тегиялары тугынушылардыц инновация нэтижес1 бойынша болжауына каншалыкты эсер етуше байланысты курылады жэне де
нарыкты сегменттеу, ягни Kipicripy кезшде жергш кп ауданныц
ерекшелМ, мэдениет1 мен инновациянын таралуын ескеру аркылы
жасалынады. Кэсшорын стратегиясы инновациялык стратегияньщ
кызметш , орнын, мазмунын белгшейдь0 з кезепнде, инновациялык
стратегия корпоративтнс стратегияны тузейд1 жэне жузеге асырады, кэсшорында пайда болуына жэне дурыс кызмет аткаруына
6ipfleH-6ip себепин болады.
Корпоративен стратегия мен инновациялык стратегияньщ
арасындагы байланые emupic орнында жаца ешм пайда болганда
немесе enqipic процесшде езгертулер мен толыктырулардьщ пай­
да болуыныц нэтижеанде кершедь
2. Гылыми-зерттеу жэне тэяирибелж-курастырушы
стратегия мен фирма стратегиясы кызметтерш салыстыру
Эсер ету аясы
1
Ресурстар
Максаты
Корпоративтнс
стратегия
ГЗТКЖ
стратегиясы
3
2
Баскару сапаларынын араеында Жоба араеында тарапуы
таралуы (маркетинпчк enaipic
орны, ГЗТКЖ т.б)
Экономикалык жагдайга байла­ Корпорацияньщ жагда­
йына байланысты анык­
нысты аныкталуы
талуы
3-такы ры п. К гапоры ннъщ инновациялык; стратегиялары ■ 67
2-кестенщ соцы
1
Бизнес алацдары
Уакыт аспекты
2
Нарыктык ешм стратегиясы.
Нарыктык ёшЫ ассортимент!
(тауарлардыц эр килы турлершщ
жиынтыгы)
Узак мерз!мд1, орта мерз1мд1,
кыска мерз1мд! аспекттлерд1
уйымдастыру
3
Техникалык-ен1мд1к
стратегия. Жоба ic-кагаздарынын тенгершу1
Узак MepsiMfli, орта мер3iMai, кыска мерз1мд! аспектшерд! уйымдастыру
Инновацияльщ стратегиянын непзп багытгары Keneci жолдар
аркылы калыптасады жэне жузеге асады:
— кэсшорынньщ басты максатын жузеге асыру ушш олардьщ
кажеттинктерш белгйи турдеп ешммен немесе кызмет
керсету аркылы инновациялык кызметтердщ ец колайлы
нэтижелерш максатка сэйкес жэне утымды колдану керек;
— жана ешмдерд! игеру жэне жацалык енпзу кезшде ресурстардыц экономикалык пайдаланылуьш камтамасыз ету;
— кэсшорын кызметшщ инновациялык белсендипгш, сон­
дай-ак алдыцгы катарлы тэж1рибелг мамандардыц ецбегш
аныкгауда шыгармашыльщ ынталандыруды пайдалану.
Кэсшорынньщ инновациялык саясатын жасау олардьщ алдына
койган максаттарыныц жакын жэне алые болашакта даму стратегиясын аныктайды, сондай-ак кэсшорынньщ элеуетп мумюндтне
карай оны кажетп ресурстармен камтамасыз етшуш аныктайды.
Op6ip кэсшорынньщ ем1рл1к даму кезецшде статика мен
динамиканыц элементтер жуйеЫ тексершш отырады. Бул жерде
барлыгы кэсшорынньщ алдына койган максатына байланысты бо­
лып отырады.
Баскарушыныц барлык куш-ж1гер1 багытгалган максаттарды
уздпе нэтиженщ корытындысы ретшде карастыру оларды функционалдык (жуйенщ кол жетюзген жагдайын колдау) жэне жаца
(жаца сапалы жуйеге кол жепазу) деп еюге бел in карастырады.
Кэсшорынньщ даму кезещнде осы eKeyi де yitnecyi мумкш. Егер
6ipiHmi кезецде «агымдагы кызмет» барысында тек функционалдык максат койылса, ягни бурын кол жетюзшген тепе-тецднеп
колдауга багытгалган жуйе турса, ал соцгы кезецдерде кебшесе
68 ■ I БвЛ1М. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц к;алыптасуы
еюшш тур1мен жумыс ютейм!з, ягни жаца сапалы жуйеге кол жетюзуге тырысамыз.
Жаца максатгар жаца багдарды, жуйедеп керсетюштердщ
жаца тепе-тецщгш, жаца шеппм, жаца уйымдык курылымдарды,
ягни стратегия болып аныкталатын жаца кызметгердщ кешенш
жасап шыгаруды кажет етедь
Жалпы айтканда, стратегия дегешм1з кэсшорындардыц нарыктагы Ka3ipri жене болашак максаттарын жузеге асыру ушш ре­
сурстарды пайдаланудыц (капитал, жумыс купи) ец нэтижел! баламаларын !здеспру болып табылады.
3 .2 .
Кэсшорындардагы
инновациялык; стратегиялардьщ
турлер! мен тшмдьип
Стратегия непзп шаралар мен жоспарлардыц (багдарламалар
мен жобалардыц) ецделш жасалуын болжайды, алдыга койган
максаттарга жету ушш кэсшорынныц гылыми-техникалык
жэне ецщргстйс элеует! жэне оныц нарыктагы мумктдп<тер1 де
ескерус1з калмауы керек. Инновациялык кезецд1 баскарудыц
кызметше келетш болсак, оныц непзп максаты жалпы
стратегияга багынышты болып келетш шаруашылык бшмнщ
инновациялык стратегиясын ецдеу жэне жузеге асыру болып
табылады. Инновациялык стратегия инновациялык кызметтерге
максат кояды, оларга жету ушш кажетп куралдар мен олардыц
пайдаланылу кездерш аныктайды.
Максаггардыц темендепдей турлерш белш керсегуге болады:
1) камту саласына карай (жалпы жэне жекеменчпк);
2) магынасына карай (негвп, турлаусыз);
3) каржыга байланысты (акшалай, акшасыз);
4) максаттагы айнымалыктардыц санына карай (6ip жэне кеп
айнымалы);
5) максаттыц пэнше карай (жалпы нэтиже жэне eHaipicriK
нэтиже);
3-такырып. КэЫпорынныц инновациялык; стратегиялары я 69
6) максаттын иерархиялык орнына карай (жогаргы, аралык
жэне теменп);
7) максаттардьщ езара салмагьша карай (комплементарлык,
бейтарап жэне бэсекелес максаттар).
Стратегиялык максаттар кэсшорын дамуыньщ басты жуйесш
аныктайды. Кэсшорынньщ стратегиялык миссиясы мен кэсткерлж
саясатында ортаньщ жагдайына жэне кол жетюзген элеуетке бай­
ланысты олардьщ кагидалары мен максаттарын материалдандыру (заттандыру) орын алган. Олар жоспарланган азык-тулж жэне
нарыктык киыстыру мен керсетюштерде кэсшорынньщ ойдагыдай
даму ын сипаттайтын жэне соган кажет ресурстардьщ 6ipiryinae
KepiHic табады.
Стратегиялык максат кэсшорынньщ eMip cypyi ушш нарыкпен
байланысты мэселелер мен typni сурактарга жауап 1здейд 1. Кэсшорында кеп таралган максатты болжаудын 6ip Typi - максаттар
агашы, ол езшщ басты максаты, ягни кэсшорынньщ стратегиялык
багытыньщ барлык кызмеп жешнде оньщ курамдык б ел тн е,
жеке максатына олардьщ иерархиялык принцип тершщ орналасуьш жаткызады. Мэселенщ дурыс каралуы жэне стратегиялык
максаттын дурыс женге койылуы олардьщ стратегиялык жепстжке жетуше кажет непзп база болып табылады. Кец аукымда
карастырылып отырган стратегия максатты турде коршаган ортадан езгер1стер алу уппн кэсшорын езшщ кызмет1 мен элеуетпн
ксшданатыньш керсетедь
Стратегияньщ ею Typi карастырылган:
1.
Базалык стратегия - нарыктык жагдайда эр турл1 мэселе
лерд1 шешу кезвдеп кэсшорынньщ ic-эрекет модель Мысалы:
• нарыкты тандау стратегиясы;
• тацдаган нарыкта бэсекелестж стратегиясы.
Ары карай тацдау жасалган нарыкта:
• кешбасшыльжтьщ непзшде болжанган ешмнщ бэсекелеспкте артыкшьшыкгарга кол жеткйуц
• багадагы кешбасшылык;
• нарыкгьж кэсткерлж;
• нарыкгьж кооперация.
70 ■ IБ0Л1М. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц к;алыптасуы
2.
Функционалдык стратегия - кэсшорын белшектершщ
арнайы белшген эр турл! ic-шаралары мен багдарламалары. Базалык стратегияньщ ic жуз1нде жузеге асуына тжелей ыкпал ететш
ресурстардьщ 6ipi. Барлык инновациялык стратегиялар барлык
багалы затгардыцжуйеа непзшде дайындалады, ягни эюмшшктщ
жэне iuiK i жацашаландыру нормаларыныц элеуметпк жауапкершшгше карай курылады. Жогарыда айтылган мэселелерге
орай кэсшорын ережеге сай темендегщей стратегияньщ турлерш
тандайды.
1. Басынкы стратегия.
Бул стратегияньщ Typi кейде менменшш деп те аталады, се6e6i кэсшорын мундай жагдайда нарыкта алгашкылардыц 6ipi
болуга тырысады. Мундай стратегияны жузеге асыру ушш жогары
инновациялык жагдай, жогары гылыми-техникалык элеует,
дэстурден тыс шеппм кабылдайтын эюмшшк, тэуекелге бел буу,
нарыкгы тану жэне маркетингпк мекемелердщ дамуын карастыру
кажет. Шабуыл жасау стратегиясы жогары тэуекелдкке барумен, нарыкта жаца пайда болган ешмнщ кешбасшысы болуга,
жепспктщ шыцына жетуге тырысумен сипаттапады. Мундай
алга тарту фирмада инновацияньщ жузеге асып, ешм курамында
тез1рек колданылуына экеледь Tinri ipi корпорациялар ез непзш­
де басыцкы стратегияны ешмнщ Keft6ip турлерше гана пайдалануы мумкш. Басыцкы стратегия корпорация езшщ барлык кули
мен ресурстарын мацызы жогары ешм ещцруге жумсаган уакытта
гана акпгалады. EipHeuie enaipyuiLnepi бар нарыкта нарык басшысы ете сез!мтал болады, ce6e6i оныц орны бэсекелеспц нарыкка
одан да сапалы ешм енпзген куиймен TepicKe шыгарылуы мумюн.
Бэсекелестердщ мундай эрекеп орташа басыцкы стратегияны
немесе вице-басшы айкындамасьш («еюнпп enTi») журпзуге непзделш отыр. Бул стратегияны кеп тугынылтын ешм ецвдретш
кэсшорындар кещнен колданады. Тэртштеп ескерушшк келесь
де кершедй кэсшорын басшы айкындамасын «бере отырып»
бэсекелестермен ушкыр дагдарыстан кутылады жэне басшыныц
нарыкка жаца тауар енпзгенде ж1берген кател1ктер!н ecKepin,
кайталамайды. Кепшшкке сату аркылы улкен табыска кол жетKi3y осындай кэсшорынныц ураны болып табылады. Бул страте­
3-такырып. Кэапорынныц инновациялык; стратегия/игры ■ 71
гия техникалык жагынан калып калганньщ немесе оны тандаган
фирма тургысынан инновацияларды ewbyfli елемеудщ нэтижеа
болып табылмайды.
2. Корганыстык.
Мундай стратегия кез!нде кэсшорында басшылык назарына шшбеген зерттеу жумыстары мен курулар жузеге асырылады,
олардын Heri3ri максаты - бэсекелестерден техникалык-технологиялык даму саласында калып калмау. Шагын тэуекелдипктщ
барын айкындайтыи мундай стратегия бэсекелестж орта жагдайында пайда таба алатын кэсшорындармен колданылады. Бул
eimipic саласына жэне маркетингке ерекше кещл белу аркылы
мумюн болып отыр. Олардын непзп артыкшьшыктары ещцрютщ томен шыгындары мен нарыктын белгш 6ip сараланымында жетекщшпс орынды устап туру болып табылады. Мундай
кэсшорындар кебшесе инновациялык ешмге непзделед! жэне
оларды езгерту ymiH жеткшйсп элеуетке ие болады.
3. Ел1ктеушипк.
Кеп жагдайда стратегиянын мундай Typi жутып алушы деп
аталады. Жутып алушы стратегиясы баска фирмалармен алынган
инновациялык шеш 1мдерд1 (коргалган патенттерд1 немесе ноу-хауды) сатып алуга непзделш отыр. Кейде ipi корпорациялардыц
ездер 1 аукымды зерттеу жумыстарын журпзу ушш жеткшйсп
мумкшшшктерге ие болмайды. Сонымен катар олар ездершщ
зертгеулерш, игерулерш жэне лицензияларды сатып алудьщ
арасында ресурстардьщ ретгелген белнпсш enci3yai усынады.
Баска жагынан, езшщ жацашылдыгьша лицензияны сату баскыншылык стратегиянын тшмд! куралы болуы мумкш. Бул, 9cipece,
баска жагдайларда баскыншылык стратегиясын журпзуге мумкшinmiierepi жок шагын инновациялык фирмаларга катысты болады.
Лицензиялык келкямшарт аркылы бэсекелестщ технологиясын сатып алуга балама репнде оныц мамандарын, ие жетеюш
мамандарын, не барлык <окоба тобын» тарту болып табьшады.
Мундай эрекеттщ мумкшшш 1Г1 бэсекелестщ зерттеу жобасы
бойынша жумыстарды одан ары жалгастырмауымен, неме­
се оган деген шыгындардыц кыскаруымен сипатгалуы мумкш.
Бэсекелестердщ саясатында мумкш болатын езгер!стердщ мэш
72 ■ I Б0Л1М. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц к1а,\ыптасуы
тэяарибе мен икемдшкп ен темен батата сатып алуында болады.
Озшщ дайындауларына Караганда лицензияньщ багасы темешрек,
турактылыгы жагынан сешмд1рек жэне ет^мдинп тез1рек болады.
Бул ете жеткупп мол стратегия больш табылады, алайда уксастыгы
жок жэне монополиялык жагдайды тугыза алатын етм нщ беШмделу1 ушш кызметкерлердщ жогары мамандануы мен каржылык
мумюншипктер1 кажет болып отыр.
4. Сегментик.
Б. Санто оны «оппортуниста» деп атаган. Осындай стратегия
ешмд1 саралауга жэне шагын нарыкта максималды мумкш бо­
латын ynecri устал туру умтылысына непзделген. Бул умтылыс
жeтeкuli корпорациялармен ткелей бэсекеге туспеу ниепмен
байланысты, ce6e6i стандартгалган ешмд1 шыгаруда алыптармен курес алдын ала кулауга багытталган. Сонымен катар тутынушыныц арнаулы кажетгилктерш ескеруде оларды зерттеу мен
канагаттандыруга эрекет еткен фирма артыкшьшыктарга ие бо­
лады. Одетте, ездершщ кымбат жэне сапасы жогары ешмдерш
олар стандартгы ешм канагаттандырмайтын тугынушылар санатына арнайды. Мундай жагдайда релдер ауысады - алыпты влшем
артыкшылыктан кемшшкке айналады, ал артыкшылыкка орташа
жэне шагын фирмалар ие бола бастайды. Мундай сегментгерfli нарыкта 1здеу мен колдану нарыкгьщ жагдайын терен б1луд1,
техникалык-технологиялык дамудыц жогары децгеш мен икемд1
енд1рюке ие болуды кездейдь Осыдан барып шагын фирма 6ipa3
уакыт нарык сегменпнде жетекшшкп устап тура алады, алайда
бул кезде монополиялык жагдайды тез жогалтып алу тэуекелдипп
жогары болады.
5. Дэстурль
K^aaipri уакытта дэстурл1 деп атапатын кэсшорынныц стратегиясы вте аукымды колданыска ие болып отыр, оньщ басшылыгы
бар ешмнщ жогары сапасын танытудан баска еш нэрсеге
умтылмайды. Алайда, тауардьщ бэсекеге кабшетпгш оныц сапасымен байланыстыру тек сатушы нарыгында гана мумкш болып
отыр. Бэсеке жагдайында мундай кэсшорын тез артта калады, ал
одан кейш банкротка ушырайды.
3-такырып. Кэапорынныц инновациялык; стратегиялары я 73
6. Тэуелд!.
Мундай стратегия тутынушылар немесе мемлекетпк органдар
жана ешмд1 не технологияны кушпен ецщрген кэсшорындарда
б айкал ад ы. Ол косалкы мерднер жагдайында ютейтш уйымда
кецшен колданылады. Мысалга, экспортка жумыс кггейтш
ipi кэсшорын езш щ барлык жабдыктаушы кэсшорындарына
халыкаралык мелшерд1 канагаттандыратын сапа менеджементт
жуйесшщ енпзшуш тал ап етед1.
7. Пионерлж стратегия.
Бул стратегияны басынды стратегиянын ерекше Typi ретшде
ерекше атап керсетуге болады, ол нарыктьщ жана не ecxi сегментTepiH толык езгертумен байланысты. Мунда сез тек кана тауар не­
месе кызметтерд1 жетиадру туралы гана емес, сонымен катар ете
тэуекедщ (алайда жегпспк магынасында ете пайдалы) тубегейгп
шеипмдер табу туралы болып отыр.
Мундай фирмалар кушшщ непзп кез1 тубегейгн инновация­
ларды енпзуде баскалардыц алдын алумен байланысты. Мундай
жагдайда фирма жаца нарык куруга умтылып, барлык пайданы
онда алгашкылардыц 6ipi болгандыгынан алуга тырысады. Таза
куШнде пионерлж стратегияны байкау оньщ табигатынын кыска
мерз1мдиппне байланысты ете киьш. EipaK та дэл осы стратегия ньщ
Typi экономикада болып жаткан барлык гылыми-техникалык
козгалыстардын бастамасында тур. Осындай стратегия компа­
ния ны сатып алу стратегиясымен тпселей байланыста болып, 6ip
компаниянын (шагын) екшпп компаниямен (ipi) ciHiplnyiMeH немесе
косылуымен сипатгалады. Бул тубегешп инновацияларды енпзген
шагьш фирманьщ нарыкта жана сегментке ие ipi фирманыц назарын
аударумен байланысты. Бул жерде бэсекелестпс куреске уйренбеген
пионер фирмалар жалпы enaipic саласында куатты карсыластарына
тетеп беруге мшдегп. Ен жагымды жагдайдын езшде шагын фир­
ма e3i ушш жана м в д етп шешу керек: нарыкта езшщ улесш у стал
калу жэне езш щ табыстьшыгын камтамасыз ету. Бул ушш ол ез
страте гиясын e3rep iyi кажет.
EipiHiui жагдайда езшщ жогары гылыми-техникалык мумкшдисгерщ ipi фирмалардыц каржылык мумкщщктер1мен косуы
кажет.
74 .
I Б 0 Л Ш , И н н о в а ц и я л ы к ; м ен е д ж м е н т т е о р ш ш р т ы н щ ъ п щ с у ы
А л екш дп жагдайда, ол не накты мамандануды калыптастыруы
ж эн е нарыкта езш щ тауашасьш табуы керек, немесе кэсшорын,
баскару ж эн е етю зу желюш квлемд1 инвестидияпау жолдарьш тауьш , ip i корпорацняга айналуы тик. bQa3ipri экономика гылымитехникалы к п рогр ести барлык мацыздылыгын ескере отырып, пи­
он ер фирмалардыц (новаторлар) маркетинг, каржы, коммерциялык
эр ек ет, кы змет керсету жэне экономикалык эрекетгщ баска салаларьщ да кен таралган.
Стратегияны аныктау стратегиялык менеджменттщ тек ал­
гаш кы кезещ болы п табылатынын ескеру керек. Инновациялык
м ен едж м ен ттщ стратегиялык белш 5-суретге керсетшген.
Инновациялык мушашикгерд^
Тугынушылар
Демографиялык ыгысу
П
__ _ жэне нарык
Н
Сала курыльшы
. . — __ - . m i airrnlC
Технологиялык процестердш
аджеттшкгер1
Курт озгер!стер
Жанабшшдер
^Жана технология
3-такырып. Квапорынныц инновацияльщ стратегиялары я 75
Тэяарибе жуз 1нде фирма кез келген стратегияны колдана
алады. Тэуекелд1п мен в-пмдипп жогары стратегия белгшi
6ip мамандануды, нарыктын жаца м ум кщ щ ктерт керу жэне
оларды ездерш щ тауарларында жузеге асыруды талап етедь
Шагын фирмалардыц ipi ГЗТКрК-ны жузеге асыра алмауы осы
фирмаларга басыцкы стратегияны жузеге асыру ymiH тек кана
карапайым ресурстардыц ж еткпейпцщ гш анык керсетед!. Алай­
да технологиялык салалардыц кебшде шагын компаниялар 6ip
жобага ынтасын биццрген кезде, ipi фирмалар ездерш щ куштерш
6ipHeme жобага 6enyi мумкш. Нарык басшысы басыцкы страте­
гияны устап туруга мш детп, ce6 e 6 i оныц айкындамасы гылымитехникалык инновация пайда болганда кулдырауы мумкш.
Корганыстык стратегия аз тэуекелд! карастырады жэне бэсекелеспк жагдайында теменп шыгындар непзшде табыстыц
мелшерш устап турады эр! пайда таба алатын фирмаларга жарамды. Мундай стратегияны F3TK,-ra Караганда маркетингте Kymi
Ke6ipex компанияга усынуга болады. Алайда, мундай компанияга
да бэсекелестердщ инновацияларына тез жауап кайтару ушш жетKUiiKTi гылыми-техникалык мумкщщк кажет.
Лицензиялауды кейде жутып алушьшык стратегия деп те
атайды. Ен ipi компаниялардыц ездер1 ГЭТК^-ньщ толык майданын
кура алмайды. Лицензияпау, сондай-ак ipi инновацияны ецщру
киыига согатын шагын фирмалар ymiH устап турушылык стратегиясы бола алады. Мамандарды тарту технологияны сатып алуга
балама болып табьшады.
Фирма устанатын стратегияга байланысты ресейлж галым Ра­
менский уйымньщ терт турш керсетедк виолентгер, патиенттер,
эксплеренттер жэне коммутантгар.
1. Виолентгер - жалпы enaipicTi жузеге асыратын, когамдык
нарыкка 63iHiH немесе сатып алынган ешммен, бэсекелестершен
ennipic саны мен аукьшыныц нэтижей аркылы ал га шыгатын ipi
компаниялар.
2. Патиенттер - ерекше сипатгамасы бар жаца немесе
жацгыртылган ешмд1 шыгару аркьшы когамдык нарыктыц тар
сегментше бешмделетш компания.
76 ■ IБ0Л1М. Инновациялык; менеджмент теорияларыныц цалыптаа/ы
3. Эксплерентгер - нарыкка жана (тубеге{ш жацашыл)
еншмен шыгатын жэне нарыкгьщ 6ip улесш жаулап алатын фир­
малар.
4. Коммутанттар - жергипкп нарыктык сураныс жагдайына
бешмделетш, «виолент» жэне «патнентгермен» сегменттерд1 толтыратын, жана тауарлар жэне жаца технологиялар пайда болганнан
кешн жаца кызмет корсету турлерш игеретш, инновацияларды енri3eriH жэне оларды тугынушыларга жетюзетш компаннялар.
ГЗ'Щ-ныц кез келген стратегиясын тшмд! пайдалану саланыц
ом1рлйс циклдер1мен тжелей байланысты болады (3-кесте).
3. Стратегияны тшмд1 пайдалану мумкшд|п
Г З Д Ж стратегиясынын нускалары
Саланыц даму
кезец 1
Жаулап алушылык
Ж аца тауарлар мен
0су
0судщ баяулауы
Кемелдену
технологиялар
жогары
орташа
темен
Корганыстык
0 н 1мд 1 жаксарту
Технологияны
жаксарту
томен
жогары
темен
орташа
орташа
жогары
Тэж1рибе жуз!нде кэсшорын инновациялык стратегияныц
белгш 6ip турш ешкашан устанбайды. Нарыкта сырткы
жагдайлардыц унем1 e3repyi фирма басшылыгын максатка жету
жолдарьга, сондай-ак стратегия турш езгертуге epiKci3 итермелейдь Кэсшорын ушш профильд1 экономика саласыныц тшмд1
дамуы жэне бэсекелесхиктщ томен децгеШ кезшдеп басынкы
стратегиянын мацызы зор. Нарык жэне бэсекелестж кецейген
кезде кэсшорынныц барлык купи ешКцц жаксарту бойынша
корганыстык стратегняга немесе лицензияпаушылык стратегияга
багытталуы тшс. Саланыц кемелдену кезецшде (есудщ улкен емес
не кулдырау каркыныныц немесе бэсекелестжтщ жогары денгеШ
кезшде) кэсшорын технологиялык инновацияларды корганыстык
стратегияга немесе лицензиялаушылык стратегияга багдарлауы
ТШС.
3-такырып. Кэапорынны ц инновация* ык; стратегиялары ■ 77
IБ0Л 1М БОЙЫНША
БАКЫЛАУ С¥Р АКТАРЫ
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
Инноватика теорияларыкыц мэш.
Инновация ры м ы жэне оныц жйстемеЫ.
Инновациялык процеске кандай кезецаер тэн?
Инновациялык менеджмент теорияпарыныц калыптасуы мен дамуы.
Уйымньщ инновациялык саясаты мен тэуекелдшштщ зрасындагы
езара байланые кандай?
Инновациянын o&beminepi жэне олардьщ сипаты.
Инновациялык npouecrri жуйе ретшде сипаттаудьщ мэш.
Уйымныц инновациялык саясатын кураушылар.
Инновацияны эз1рлеу кезевдер1.
Инновациялык теориялардыц сипаттамасы.
H em ri теориялык ережелердан эволюциялык дамуы.
Уйымныц инновациялык саясаты.
Инновациянын непзп даму багыттары (Кдзакстанда).
^азакстан Республикасыныц индустриялык-инновациялык стратегиясы.
Инновациялык стратегиянык мэш, мазмуны.
Стратегияны тшмд1 пайдаланудыц муминд1ктер1.
Инновациялык инфракурылымдар туеш п.
Улттык инновациялык жуйе жэне оныц курылымы.
Инновациялык стратегияныц мазмуны нёш керсетеда?
Стратегияны тацдауда сырткы ортанын аткаратын реш кандай?
Кэсшорындарда инновациялык стратегиялар капай курылады жэне
олардьщ мацызы неде?
Инновациялык стратегиянын турлер1 жэне олардыц 6ip-6ipiHeH
айырмашылыгы.
Стратегияны тн1мда пайдаланудыц мумюндйстерш атап керсеттщздер.
■ I Б вЛ IM. Инновацияльщ менеджмент теорияларыныц цалыптасуы
1БЭЛ1М БОЙЫНША ПАЙДАЛАНЫЛРАН ЭДЕБИЕТТЕР
1.
Назарбаев Н.Э. Жаца кезец - жаца экономика. «Егемен Казах­
стан», 16.12.04 ж.
2. Назарбаев Н.Э. К,азацстанныц элемдегi бэсекеге барынша K,a6inemmi 50 елдщ цатарына Kipy стратегиясы. «Егемен
Казахстан», 02.03. Об ж.
3. Казахстан Республикасы Укшеттщ 2006-2008 жылдарга арнапган багдарламасы. «Егемен Казахстан», 1 cayip 2006 ж.
4. «Инновациялык, цызметтi мемлекеттЫ цолдау туралы» Казах­
стан Республикасыныц Зацы. «Егемен Казахстан», 31.03.06 ж.
5. Государственная программа индустриально-инновационного
развития Казахстана на 2003-2015 годы.
6. Казацстан Республикасы Экономика жэне бюджеттш жоспар­
лау министрлтнщ 2009-2011 жылдарга арнапган стратегиялык;
жоспары. «Егемен Казахстан», 28.04.09 ж.
7. Морозов Ю.П., Гаврилов Л.И., Городнов Л. Т. Инновационный ме­
неджмент.Учеб. пособие для вузов. —М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2003.
8. «Инновационный менеджмент». Под редакцией д.э.н., профессо­
ра П.Н. Завалина, д.э.н., проф. А.К. Казанцева, д.э.н., Л.Э. Миндели. —М.: «НПО «Издательство «Экономика», 2007.
9. Фатхутдинов Р.А. Инновационный менеджмент. -М ., 1998.
10. Балабанов И.Т. Инновационный менеджмент. - СПб.: Питер,
2001.
11. Ильенкова С. Д. Инновационный менеджмент. Учебник для вузов
- М.: Банки и биржи, 1999.
12. Основы инновационного менеджмента: теория и практика: Уч.
пособие/ Под ред. Завалина П.Н., Казанцева Л.Э. —М.: «НПО
«Издательство «Экономика», 2000.
13. Мамыров Н.К. и др. Государство и бизнес. Учебник. - Алматы:
Экономика, 2002.
14. Бердалиев КБ., Саткалиева Т.С., Магий Т.П., Шахманова Г.Т.,
Ергалиев К.Р. Менеджмент. Уч. пособие. —Алматы, 2008.
15. Бердалиев К. Менеджмент. Лекциялар курсы. —Алматы: Эконо­
мика, 2005.
ИННОВАЦИЯНЫ
БАС1&АРУ
II БОЛ1М.
4-такырып. Инновациялыц цызметт'!
уйымдастыру.............................................
5-такырып. Инвестициялык жобалар жене
олардыц muiMdiniai......................................
6-такырып. Инвестициялык жобаларды
тацдау мен талдау.....................................
7-такырып. Инновациялык менеджмент
жуйестдег/функциялар...............................
80 ■ П Б6Л1М. Инновацияны баскару
4-ТАК.ЫРЫП.
пниовдипялык
кы зм етп уп ы м о асты ру
я
-
Инновацияньщ баскару
•
o6beKTici ретш деп мэш
Нарык жагдайындагы бэсекелестж каркынынын кушейе Tycyi
кэс1пкерлерд1 гылым мен тэж1рибеге непзделген жаналыктар
жуйесш пайдалана отырып инновациялык кызметп жетьцщруге
ыкпал етедь Бул жагдай соцгы кезеццерде элемдж экономикада бэсекелестж багытыныц баганы темендету мен ресурстарды
унемдеу саласынан гылыми-техникалык прогресс саласына ауысуымен де байланысты.
Инновациялык кызмет бул техникалык-экономикалык ещцpicTin б1ртутастыгы. Инновация мэш гылыми ой-пшрлерд1, жаналыкгарды жузеге асырып, тшмдинкке кол жетюзу болып табыла­
ды.
Инновация агылшын тш нен аударганда «жацалыкты енпзу»
деген магынаны бередь Ал жацальж деп б'а жаца тэртш, жана
эдет-гурып, жаца тэсш, жаца ой-niKip жэне жаца кубылысты айтамыз. «Жацальпсгы енпзу» дегешмш И. Шумпетердщ уйгарымы
бойынша, келеы жагдайларды курайды:
• жаца затты, ен 1мд 1 жасап шыгару;
| жаца технологияны, техниканы ещцру;
• жаца етк 1зу нарыгын игеру;
| жаца шикЬат кездерш пайдалану;
• ендарютщ релш жаца талапка сай уйымдастыру.
Сонымен, инновациялык кызмет дегенМз - гылыми-техникальж
шепимдерд1 тэж 1рибе жузшде пайдалану, накгы жаца техника мен
технология турлерш колдану жэне де вцщркяй уйымдастыруды
жетиццру. Инновацияньщ осындай мэш оныц кэсшорын мен жалпы
4-такырып. Инновацияльщ ф им ет т г уйымдастыру я 81
экономикадагы релш айкындай тусш, казЩщ замангы баскарудын
6ipfleH-6ip кажетп кур алы болып табылатынын керсетедк
Инновация жаца гылым жэне даму усгпндеп ic-эрекет. Осындай шарт тшмд1 орындалу ушш эрдайым дамуга тшс. Сол себепri максатка жетудеп жаналыктарды орындауда инновацияньщ
кайнар кездерш ашып керсеткен жен.
Баскару теоретип П. Друкер жаналыкты енпзудщ 7 кайнар
кезш керсетп:
а) кутпеген окига немесе жагдай;
э) б13Д1Н кезкарасымыздьщ акикатпен сэйкес келмеуц
б) процестж кажетгшк;
в) демографиялык жэне элеуметпк-мэдени факторлардыц
e 3r e p ic i;
г) кажетп нускаулар жэне тэрбиедеп езгер1стер;
г) экономикалык жэне курылымдык езгерютер;
д) жацабипм.
П. Друкер сондай-ак, инновацияньщ кагидалары мен мшдеттерш белгшеген. К,агидалар: мумкщдйеп талдау, тужырымдамалык, карапайымдылык жэне накгылык, дэйектшис, максаттылык. Инновацияньщ мшдетгерк максатка багытталган Ьденгстерд1 журпзу, жагдайга беюмделу, кэсткерлж стратегияны
калыптастыру. Осы багытта ic-эрекетп курделещцру мен кепмаксаттылык кажет емес.
Инновация баскарушылык кызметтщ барлык салаларын
камтиды, ягни оныц менеджмент жуйеынде ез орны бар. Инно­
вация жйсгемеЫ темендегщей непзп инновациялык процестердщ
сипаттамаларынан тур ад ы:
1. Гурамы бойынша: а) техникалык; э) уйымдастырушылык;
б) элеуметпк; в) экономикалык.
2. Жацашылык сипаты бойынша: а) абсолютп; э) салыс­
тырмалы; б) шартты; в) жекелж.
3. Инновациялык элеуеп бойынша: а) тубегешп; э) киыстырылган; б) модификацияланган.
4. Инновациялык процестщ ерекшелжтер1 бойынша: а) уйым
шлндеп; э) уйымаралык.
6 - 3/ 21-10
82 ■ П Б6Л1М. Инновацияны баскару
5. Тауардьщ немесе ужымныц ем1рлж циклшщ кезендер!
бойьшша: а) гылыми-зерттеу жумыстары; э) тэж1рибелж-курастырушы жумыстар; б) ipreni зерттеулер.
6. Жасап шыгару жэне таралу децгеШ бойынша: а) мемлекетt Jk; э) аймактык; б) салалык; в) ужымдык.
7. Инновациялык процесс кезецдершщ узактыгы бойын­
ша: а) зерттеу; э) жасап шыгару; б) айналымга тусу мен таралу;
в) колдану мен туты ну.
8. Жасап шыгару мен таралу epicrepi бойынша: а) енеркэсштж; э) каржьшык; б) кызмет керсету; в) сауда-делдалдык;
г) гьшыми-педагогикалык; f) кукыктык.
K^a3ipri уакытта инновация дамуыныц уш тэсш и белш
керсетуге болады:
Технология непзшде инновацияныц даму тэсш. Тэсш екшип
дуниежузшк согысган кейшп технологияга бетбурыс эрекеОмен
сипатталады. Дегенмен, кепгеген гылыми-зертгеу саласындагы
шеппмдердщ тапмда юке аспауы олардьщ тек техникалык касиеть
мен кабылданып, оларга деген накты кажеттшисгщ багаланбауы
мен зертгелмеушен болды.
М аркетинг непз 1нде инновацияныц даму таешь 1950-1960
жылдары бэсеке мен сураныстыц каркындауы маркетинг пен
эртараптандыруды жогары талап erri. Маркетинг бэсекелеепктщ
б1рден-б1р факторы ретшде карастырылып, Tirrri осыдан гылыми
зерттеудщ б1ркатар функциялары маркетинг жуйесше ещц.
Технология мен маркетингтщ тенгер1мд1к (баланстык) катынасы непзшде инновацияныц даму т acini. Кез келген кызмет
тек б1ржакты сипатга болганда, оныц мацыздьшыгы кемидь Сол
сиякты инновацияны дамьггуды технология немесе маркетингке
6ip багытта кецш белу тш маз нэтиже бергещцктен, ендцт мэселе
екеушуштастыру болды. Технология мен маркетингтщтецгер1мдж
катынасы бэсекелйс басымдылыкты жуйел1 зертгеулер мен жаца
технология аркылы орындау кажеттиппн дэлелдеп бердь
Инновациялык менеджмент баскару теориясыныц дамуындагы жаца багыт койылган максатка тез арада жэне тшмд1 жетуге, вщцрютщ жогары бэсекелестпс децгёйш камтамасыз ету-
4-такырып. Инновациялык; криметпи уйымдастыру ш 83
ге багытталган. Инновация уйымныц баска да функционалдык
балймдер1мен, ягни каржы, enaipic, маркетинг, персонал жэне т.б.
жалпы стратегиялык дамуымен тыгыз байланысты. Инновациялык
менеджмент фирманыц бизнес ортасыныц, нарыкгагы дамуыныц
ыцгайлы турде жетшуш аныктайды. Осы тургыда 61з инновацияга
кец магынада аныктама берем13.
Инновация деген1м1з —бул жана технология, жаца еш м турш
орындауда уйымдык-техникалык жэне элеуметпк-экономикалык
тшмда шеипм колдану.
Инновация басты уш кезецнен ту рады:
— жаца ой-шюрдщ пайда болуы;
— зерттеу турлерш тандау жэне жетиадру;
— ецщршке енпзу жэне колдану.
Инновациялык менеджменттщ теменде керсетшген н еп зп категориялары бар.
Коммерцияландыру npoueci —жацалыкты нарыкка пайда табу
максатында шыгару.
Инновацияньщ ем!рлж циклдщ жаналыктыц ой-niKipi ретшде
пайда болуы, жузеге асырылуы, таралуы жэне оныц жетивдршу!
аралыктарындагы уакыт кезещ.
Инновациялык прогресс — инновацияньщ ем1рлж цикт бойынша жумыс ЖYpгiзyдiн немесе оны кезеццер1 бойынша
орындаудыц дэйектшпч.
Инновациялык epic - жацалык нарыгынан, инвестиция нарыгьшан, инновациялык инфракурылымнан туратын жацалыкты
енпзу, колдану саласы - инвесторлар, инноваторлар, бэсекелш
ещйрушшер, кызмет керсету мен онын дамыган инфракурылымыныц 6ip-6ipiMen эрекетгесу жуйей.
Инновациялык ic-эрекет —гылыми, гылыми-техникалык шеппмдерда жэне и нтеллектуалдык элеуетп i d жуз 1нде колдануга
багытталган ic-эрекет. Инновациялык ic-эрекеттщ максаты - жаца
немесе инновацияланган ешм турлерш алу, оны enaipy процестерш жетшщру жэне осыныц аркасында когамньщ жаца сапалы
ен!мге деген суранысын канагаттандыру.
84 ■ П БОЛОМ. Инновацияны баскару
4 ,2 ,
Инновациялык, гылымитехникалык; непздер
ж эне оларды енпзу npoijeci
Гылыми epic бурыннан дэстурл1 турде мемлекетпк саясаттыц
непзп саласы болып есептелшген. Кдзгрп жагдайда мемлекет
бизнесп ец алдымен кажет ресурстардьщ 6ipi - бш м жэне идеялармен камтамасыз етущ ез мшдетше алып отыр. Сондыктан
алдыцгы катарлы дамыган елдерде гылыми-техникалык саясат
б1рыцгай максат ретшде каралады жэне ол темендепдей салаларды камтиды:
* гылыми идеялар мен оларды жетщщру;
* инновациялык бизнес;
* кец келемде гылымды пайдалану.
К,азакстан Республикасыныц мемлекетпк гылыми-техникалык саясатыныц максаттары:
- гылым мен техниканыц республика экономикасыныц да­
муына косатын улесш арттыру;
- материалдык enznpic epiciH удемел! езгерютермен камта­
масыз ету;
- жаца ешмнщ элемдж нарыкта бэсекелестж децгейшщ
жогары болуьш камтамасыз ету;
- республикамыздыц Kayinci3fliri мен корганыс кабшепн
ныгайту;
- экологиялык жагдайды дурыстау;
- калыптаскан гылыми-техникалык мектептерд1 сактап калу
жэне оларды дамыту.
Мемлекет ез саясатыныц максаттарын аныктай отырып,
гылыми жэне инновациялык epicreri осы саясатгы жузеге асыру
механизмдерше кажетп кагидаларды да жасап шыгарады.
Гылыми зертгеулер мен жасап шыгарудыц стратегиясы былай
белшедк
- шабуылды—бул нарыктын жаца салаларына жэне нарыктыц
болашакка багьпталуымен сипатталады;
4-такырып. Инновациялык; кряxuemmi уйымдастыру я 85
-
корганысты —нарыкка бэсекеден кейш, тек оньщ нэтижесш
талдап, багалаганнан кейш шыгу;
— утымды - лицензиялау, баска компаниялардан енпзшген
жаналыктарды ещцруд! сатып алу;
— нарыкты калыптастыру - жана ешм б ер еп н жана технологияга непзделген нарыктьщ жаца TypiH калыптастыру;
— каракшылык —нарыкгыц келемш едэу1р азайтатын жацалыктар енд!руд1 пайдалану;
- мамандарды тарту — зерттеулер мен жасап дайындауда
жогары 6minai мамандар тарту.
Жалпы уйым стратегиясы 3 децгейге белшедк
- корпоративн - узак мерз1мд1 максаттарга жэне басымдыктарды белгшеуге байланысты мэселелерд! камтиды;
— бизнес-стратегия —бэсекелш мумюндйсп артгыру, басымдыктарды белгшеу;
- функционалды - жалпы стратегияны орындауда Typni
кызметтерге белшетш шеш1мдер.
Жаналыкты енпзуд 1 стратегиялык тацдау теменп критерийлер
аркылы журпзтедг. максатты, нарыктык, гылыми-техникалык,
каржылык.
Жоспарланган инновациялык эрекетп уйымдастырганда одан
пайда табыльш, тшмдшкке кол жетюзтедь Сол себеггп кез келген
кызметп утымды уйымдастырганнын мацызы зор.
Жалпы алганда инновацияны уйымдастыруда кезделген максаттарга жету уш*11 экономикалык, элеуметгйс, гылыми-техни­
калык саладагы жеке тулгалар мен уйымдар тобыныц кызметш
ретгеуге жэне уйлеспруге болады. Баска кызметтерге Караганда
инновациялык процестерде айкынсыздык, тэуекелдйс кызметкерлер
ынтасы мен шыгармашылыкгы колдану, жаца идеяларды Ьдеспру
сиякты кершгстер кец етек алган. Инновацияларды уйым дастыруга
ецбек белила мен кооперация, когамдык даму мен табигат заццарына суйену, алдыцгы катарлы технологияларды кецшен колдану
улкен ыкпал етедь Инновациялык процестерд! жузеге асьфу акпа­
ратгык, гылыми-Ьденуишик, жобалау-курастырушылык, баскарушылык кьиметгерд! 6ip салага уйлеспруге багытгауды бицйредь
86 ■ П БОЛ1М. Инновацияны басцпру
Инновацияларды уйымдастырудыц орындалу кезецдер1, ре­
сурстар курылымы, уакытылы орындалу мен токтатылуы, уйым­
дастырушылык байланыстары бойынша топтауга болады. Бул
шартты топтау аталган кызметтщ дэйекп, багытталган, шыгын­
дарды талап ететш жан-жакты сипатгарына непзделедь Гылымизертгеу саласындагы бейресми байланыстар, шыгармашылык i3дешстер, адамдардыц гьшыми непздерге суйенулер1 инновациялык
процестердщ ерекшелМ болып табьшады.
¥йымдастыру нысандары рет!нде езвдж курыдымы, кажетт1
ресурстары, баскару TeTiicrepi жэне технологиясы бар жекелеген кэсшорындар мен арнаулы бел1мдер, олардьщ б1рлест1ктер1
инновация процесш журпзедк Гылым мен техниканы дамы­
ту тэж!рибесшде, оларды ецщрюпен байланыстыруга катысты
кызметгерде инновацияларды уйымдастыру темендепдей ерекшелену1 мумкш:
- жасалынатын инновация сипатына орай (жаца техника, жа­
ца технология, жаца материалдарды ещцру, экономикалыкуйымдастырушылык шенимдер жэне т.б.);
- инновациялык процестщ камту дэрежесше орай (ipreni
зертгеулер, колданбалы гылыми зертгеулер, тэж!рибелж
eHflipic жэне т.б.);
- катысушылардыц иерархиялык байланыстарына орай (Tiriнен, келденещнен, араласкан ецбек белшсп;
- уйымдык нысандарга ж1ктелуше орай (мемлекетпк гьшыми
орталыкгар, гьшыми кецестер мен корлар, б1рлестистер, технопаркгер, бизнес-инкубаторлар, технополистер жэне т.б.);
Инновациялык процестерд! уйымдастыру «гылым-енд1р1с»,
«шыгындар-нэтиже» байланыстарына, ipi ецдарютщ куаттылыгы
мен шагын бизнестщ икемдшгше нёпздёлед!. Курылымдык сипаты жагынан инновацияларды орындау сызыктык, функционалдык, беМмдшк, йкемдшпс кагидаларына суйенедо. Сырткы орта
факторларыныц dcepi мен ицка байланыстары непзшде инно­
вацияларды уйымдастыру зертгеулер мен жасап шыгарулар
багыттарыныц езгерюш, гылыми-техникалык прогресс нэтижелерш, мамандарга деген талаптардьщ жетше TycyiH жан-жакты
ескеред!.
4-такырыл. Инновациялык; KpuMemmi уйымдастыру ■ 87
Инновациялык процестерд1 уйымдастырудыц 3 Typi белгш .
1. Дэйектш кпен уйымдастыру. Мунда инновациялык эрекеттер кезекпен турл! бел1мдерде юке асырылады.
Арт ы ^ш ш ыгы : каржылык тэуекелд1 темендетш, зерттеу
жумыстарын бакылауды жеци 1детед 1.
KeMiuiniai: жаца ешмдер жасауды жэне инновациялык процестерд! созып ж 1беред 1 .
2. К^атар уйымдастыру. Инновация кезецдершщ oip бшймде
аякталуын талап етпейд 1, ce6eoi ол 6ip уакытта б1рнеше бе.шмде
к к е асуы мумюн.
Артъщшылыгы: инновациялык процестщ icKe асу уакытын
кыскартады.
KeMiuinizi: каржылык тэуекелдщ децгеш жогарылайды.
3. Интегралды уйымдастыру. Бул уакыт бойы жаца тауар мен
кызметтерд! жасауга байланысты жумыстарды 6ipiicripin, катар
журпзуге непзделген. Мунда белгий жумыс багдарламалары бар
мамандандырылган адамдар тобы курылады.
Артыщиылыгы: инновациялык процестщ icKe асу уакытын
кыскартады; инновациялык шаралардыц 6ipTyracTi36eri курылады;
e3repicTepre жедел жауап беру мумындш артады; инновациялык
процеске катысушылардыц барлыгыныц белсенд! эрекет етулерше жагдай жасай отырып, олардыц ic-эрекетгерш уйлест!руге
мумкшдпс береда.
Осы керсетшген инновациялык эрекегп уйымдастырудыц
формаларын тандау жэне оны кк е асыру инновациялык шаралар­
дыц максатгарына, модетгерше жэне келемше байланысты.
я
«з
• •
Зерттеулер мен жасап
шыгарудыц стратегиясы
Узак мерз1мд1 максатгарга жетудеп баскару к-эрекеп, ягни
стратегиялык баскару Ka3ipri менеджментгщ басты багыттарыныц
6ipi болып табьшады.
88 ■ П Б0Л1М. Инновацияны баскару
Стратегияны тавдау - бул инновациялык ic-эрекетгщ дурыс
орындалуынын Kenuii.
Стратегия дегенш1з - кэсшорынньщ бэсекелестерге Караганда
куш-куатын ныгайтудагы 6ip-6ipiMeH байланысты кешещц icэрекет1, койылган максатгарга жету ушш жан-жакты камтитын
тубегеюп жоспары.
Осы керсетшген инновациялык эрекетп уйымдастырудыц
формаларын тавдау жзне оны юке асыру инновациялык шаралардыц максаттары на, мшдеттерше жэне кемегше байланысты. Оныц
максаты:
1. Инновациялык эрекетгер кезекпен турл1 бшймдерде icKe
асырылады.
Артъщшылыгы: каржылыктэуекелд1темендетш, зерттеу жумыстарын бакылауды оцайлатады.
Кемштт: жаца ен1мдер жасауды жэне инновацияльщ процес­
терд! созып ж1беред1.
2. Инновация кезевдершщ 6ip башмшде аякталуын тал ап етпейд1, ce6e6i ол 6ip уакытта б1рнеше бел^мде icKe асуы мумкш.
Артъщшылыгы: инновациялык процестщ icKe асу уакытын
кыскартады.
Кемштт: каржылык тэуекелдщ децгеШ жогарылайды.
3. Бул жаца тауар мен кызметтерд1 жасауга байланысты
жумыстарды 6ipiKTipin, катар журпзуге непзделген. Мунда белrui i жумыс багдарламалары бар мамандавдырылган адамдар тобы
курылады.
Артъщшылыгы: инновациялык процестщ icxe асу уакытын
кыскартады; инновациялык шаралардыцб!ртутас тобеп курылады;
езгер1стерге жедел жау ап беру мумк1ндйч артады; инновациялык
процестерге катысушылардыц барлыгыныц белсецш эрекет етулерше жагдай жасай отырып, олардыц ic-эрекеттерш уйлест!руге
мумюндж бередь
Инновацияльщ ic-эрекетге темендегщей терминдерд1 бшу шарт:
Авторлык кукык - гылымньщ, енердщ, эдебиеттщ жетютйстерше байланысты когамдык карым-катынасты реттейтш кукык
нормаларыныц жиынтыгы.
4-такырып. Инновациялык \ы змёттга уйымдастыру ш 89
Патенттеу —жасап шыгарган жаца енщ щ кукыктык коргауды
камтамасыз ететш кешенд! шаралар.
Ноу-хау — жасап шыгаруды icKe асыруга кажетп акпарат.
Эдетте ноу-хау деп технологиялык жэне конструкторлык жуйелерд1 айтады.
Ноу-хау дыц Herbri белгщерЁ
• енеркэсштйс жэне коммерциялык кундылыктьщ болуы;
• акпаратка еркш кол жеткруге мумкщщкпц болмауы.
Гылыми-техникалык ohim —бул аякталмаган гылыми-зерттеу
жобалау-курастырушылык жэне технологиялык жумыстар мен
кызметтер.
Жогары технологиялар — бул гылыми-техникалык револю­
ция (FTP) жагдайында туган технологиялар, булар когамнын
индустрнялык дамуына непз болады. Мысалы: информатика, ро­
бототехника, биотехнология, гецщк инженерия жэне т.б.
Ka3ipri уакыгта ipi кэсшорындарда гылым мен ендерютщ ин­
теграция процесшщ ерекшелипн, зертгеулер мен эз1рлемелердщ
нарыктын каж етппне кеб!рек багытталуын, нарыктык факторлардын фирманыц стратегиялык позициясын аныктаудагы
эсершщ кушеюш керсететшш гылыми-техникалык кызметп
баскарудьщ туракты механизмдер! калыптасты. Бул баскарудьщ
барлык децгейлер! арасындагы байланые жуйесшщ езгеруше
алып келдь
Инновация дегешм1з —бул жаца технология, жаца ешм TypiH
орындауда уйымдык-техникалык жэне элеуметпк-экономикалык
•raiM fli шеилм колдану. Инновациялык процесс—бул жацалыктарды
жасап шыгару мен ецщрудщ Typni-Typni ic-apeKeri байланысьшьщ
дэйектш п. Инновациялык ic-эрекет гылыми-техникалык зерттеулер нэтижесшщ интеллектуалдык элеуетш тэж1рибеде колдануга
багытталган. Оныц неп зп максаты: жаца жэне бурын енд ipi л in кел­
ген ен 1мдердщ жаналанган турлерш, оларды enaipy эд1стерщ жа­
сап шыгару жэне осыныц аркасында когамньщ бэсекеге кабшетп
тауарларга, кызметтерге деген суранысын камтамасыз ету болып
табылады.
90 ■ IIБ6Л1М . Инновацияны баскару
Инновация баскарушылык ic-эрекеттщ барлык салаларын
камтиды, ягни оньщ сан алуан менеждмент жуйелервдеп ез ор­
нын керсетедь Ka3ipri уакытга инновация дамуыныц 3 бабын
белш керсетуге болады:
1. Технология непзвде. Бал тертшпп толкьш кезещндеп
технология Fa бетбурыс эрекетсмен сипатталады. EipaK та кептеген
F3TIQK саласындагы шеш1мдердщ тшмщ юке аспауы олардьщ тек
техникалык касиет1мен кабылданып, оларга деген накты кажеттипк
багаланбай, зертгелмедь
2. Маркетинг непзшде. 1960 жылы бэсеке мен сураныстыц
каркындауы маркетинг пен эртараптандыруды талап етп. Осыдан
зерттеудщ б ipкатар функциялары маркетинг жуйесше eHin, дами
тусть
3. Технология мен маркетингтщ тенгер1мд1к (баланстык)
катынасы непзшде. Технология мен маркетингтщ катынасы непзri бап 3:1 белйсп Kepcerin, бэсекелш басымдылыкты жуйел1 зерт­
теу мен жаца технологиялар аркылы максатка кол жетюздь
Инновациялык кызметтщ мэнш оныц процестйс угымы
аныктайды жэне ол темендегщей позициялармен сипатталады:
• гылыми зерттеулердь гылыми- техникалык, инновациялык,
ещцрюпк ю-эрекетгерд1 жэне маркетинга дэйектшкпен
icKe асыру;
* eMipniK циклде идеяныц шыгуы жэне оныц юке асырылуы
мен колданылуыныц кезенд1к сипаты;
• ешмнщ немесе кызметтщ жаца TypiH жасап шыгару мен
колдану, каржыландыру жэне инвестициялау npoueci. Бул
жагдайда жацалыкгы ецщру ipi инвестициялык жобаньщ
6ip белит болып келетщ инновациялык жоба ретшде
каралады;
* кэсшорынньщ Heri3ri кызмет аясымен байланысты даму
орталыктары инновациялык процесп уйымдастырудыц
6ip нысаны болып табылады. Орталыктар ymiH жаца
eHiMfli ецщрудщ алгашкы кезецдершде сату келемшщ
кецеюш ынталандыратын жэне нарыктык позициялар-
4-такырып. Инновациялык; крязметпй уйымдастыру я 91
ды жецш алуга ыкпал ететш шаруашылык кызметтщ
KepceTKiurrepi белгшенедь Сонымен катар орталыкгыч
басшылары мен персоналын ынталандыру жузеге асыры­
лады жэне кызметкерлердщ енбекакысы мен басшылардьщ
сыйакылары орталык кызметтщ коммерциялык нэтижелерше тгеелей байланысты болады.
Ipi фирмаларда зерттеу мен ецдарюп 6ip процеске 6ipiKTiperiH
Giperefi гылыми-техникалык кешендердщ курылуы инновациялык
кызмет дамуыньщ Ka3ipri кезецшщ ерекшелш болып табылады. Бул гылыми «OHflipic» циклшщ барлык кезеццершщ тыгыз
байланысын 6uiflipefli. ByriH гьтыми-енд1р1стж-етюзушшк
жуйеш куру объектива зацдылык. ол гылыми-техникалык про­
гресс пен нарыктык багытгардыц кажетш ппмен Tycinaipuiefli
жэне инновациялык эз!рлемелер процесшщ Heri3ri максаттарын
аныктайды.
Кэсшорынныц инновациялык саясатында ец бастылары бо­
лып келесшер табылады:
• неп зп максатгарды калыптастыру;
■ оларды орындау мерз1мдерга аныктау;
• накты ic жузшдеп максаттар т у р в д е п нэтижелерд 1 бага­
лау;
• жана ешмдерд1 енпзу мерз1мдерш кыскарту.
Жаца ешм бойынша багдарламада оныц жалпы фирма
максаттарыныц жузеге асырылуьша эсер етуш багалау мацызды
критерий больш табылады. Сондай-ак жаца ешмд1 эз1рлеуге,
ещцруге жэне втюзуге кеткен шыгындардын кайтарылуы мер3iMfli багаланады.
Жаца ешм бурынгы ешмдерге технологиялык жагынан жакын
болса, онда ол бар куаттылыгын пайдалану га жэне сол аркьшы оньщ
тш мдш гш катеруге мумкщгцк береди Мацызды артыкшылыктар
жаца eHiMfli втюзуге бурынгы етюзу арналары пайдаланылганда
жэне етюзу эд!стер1 белгий болганда туындайды, сол кезде жаца
ешмнщ eTKi3uiyi тауарды етюзу жэне жылжьггуга косымша
шыгындарды тал ап етпейдь Табысты жаца ешмдер акпаратгы жи-
92 I П Б6Л1М. Инновацияны басщгу
нау, жобалау, орындау бойынша жумыстардыц нэтижес! болып
табылады.
Кэсшорьшньщ инновацияльщ кызметш кушейтш келе жат­
кан нарыктык багытгалу инновациялык процестщ T y p n i кезецдершде маркетинг™ зерттеулер журпзу, фокус топтарды уйымдас­
тыру жолымен тутынушылардыц оларды эз1рлеу мен игеруше
катысу тэж1рибесшщ таралуында кершедь Бул ещцрушшердщ
етюзудщ туракты нарыгын камтамасыз ету умтылысымен бай­
ланысты. Тутынушыларды жаца ешмд1 эз1рлеуге тарту инновациялары ынталандырудыц мацызды факторларыньщ 6ipi болып
табылады.
Инновацияларды баскарудыц жаца жуйеЫнде ецщрютж бел iM шелердщ гылыми-зертгеу жэне тэж!рибелж эз1рлемелер бел1мдер1
мацызды рел аткара бастады. Олар жаца перспективаларды жай
1здеп жэне эзтрлеп кана коймай, сондай-ак оларды игеру, ецщру
жэне етизу кезецдерше жылдам жетуд1 жузеге асырады.
Жаца ен1мнщ ецщрюке енпзшуш тездету ушш компания
табысьшыц 6ip бел1п есебшен инновацияларды ынталандырудьщ
арнаулы орталыктандырылган корлары курылады. Осы каражаттардыц непз1нде енпзу корлары (венчурлж корлар) курылады,
олар тэуелйз венчурлж фирмаларда немесе корпорацияларда ин­
вестиция ретшде колданылуы мумкш,
Дамыган елдердщ алдыцгы катарлы фирмаларыныц тэж1ри6eci KepceTin отыргандай, олардыц табыска жету1 инновациялар­
ды баскарудыц бутшдей жуйесш эз1рлеумен байланысты. Осыган
сэйкес технологиялык дамудыц багытгары жалпы стратегиялык
жоспарларга интеграцияланатын, есу саясаты келешекп ешмд!
унем! эз1рлеумен жэне бизнестщ жаца аяларына енумен байла­
нысты болатын инновацияльщ курылым мен баскару мэдениет!
курылуы керек.
Фирмаларда техникалык саясатты дайындау бойынша маманданган бел1мшелер (кецестер, комитетгер, жумысшы топтары)
курылуы мумкш. Инновациялык процестщ басты багыттарын
аныктау жэне шешм кабылдау ушш басшылыкка накты
4-такырып. Инновациями^ цызметгт уйымдастыру ш 93
усыныстар жасау олардын мшдеттер1 болып табылады. Мундай
бвл 1мшелерге енцйрктж бшнмдердщ басшылары, ортальщ
кызметтердщ, гылыми-зерттеу жэне етюзу кызметтерщщ екшдер!
Kipyi мумкш. Ортальщ кызметтердщ кешенщ T3cLni инновациялык
кызметгерд 1 уйлест!руд 1 жузеге асыра отырып, жана р ю дамытуды камтамасыз етед1 жэне ортак техникалык саясатгы эз1рлеуд1,
ещцрютне бвл 1мдерде жэне баска да орталык кызметтерде
журпзшетш инновациялык кызметп реттеуд1 жузеге асырады.
К,азакстанда жана сап алы ешмдер мен технологияларды жа­
сауга кабшетп гылыми жаналыктар мен инновациялык идеялары
бар галымдар мен кэсткерлердщ ез бизнестерш уйымдастыруга
кемек беру керек. Шагын инновациялык бизнесп мемлекетпк
колдаудьщ накты жуйес1 аркылы экономиканы жацалыктармен
камтамасыз етш, оны ескфген жэне экологнялык таза емес шетелд!к техника мен технологиялардан коргау кажет. Инновация­
лык кэсткерл!кп кукыкпен камтамасыз етуде гылыми-техника­
лык жэне инновациялык кэсткерл 1кп колдау туралы, шагын
инновациялык фирмаларды калыптастырушы инкубаторлар мен
технопарктер туралы зандардын кабылдануы манызды.
Инкубатор, технопарк сиякгы уйымдарды калыптастыру
инновациялык идеяларды маркетингпк талдаудан 6TKi3in, ешмнщ
каншапыкгы бэсекеге кабитеттшгш аныкгап, ол еш мд 1 ещйруге
каржы, enaipymi 1здеспрш нарыкка жепозущ жеделдетед]. Мем­
лекет осы уйымдарды кешенд1 калыптастыру мэселесш шешуд! ез
карамагына алуы керек.
Ka3ipri заман талабына орай гылым мен eaaipicTin интеграциясын дамыту багытындагы кызмет шенбершде университет галымы
инновациялык идеяныц авторы болып, осы идеяны ещцрюке жетюзу максаты мен шагын кэсшорын немесе консультативен фирма
ашуга мумкшдйс алса, онда туракты жумысынан кетпей, KepiciHше, баска кэсшкерлер мен галымдарды инновациялык ешмдер
нарыгына жумылдыра Tycipefli деп сенуге болады.
94 ■ П БвЛ1М. Инновацияны баскару
5-ТАК>ЫРЫП.
ПНВЕСГПЦПЯЛЫ К Ж ОБАЛАР Ж 0Н Е
О Л АРД Ы Ц ТП1МП1Л1Г1
jИнвестициялык жобалардыц
Э .-L. турдер1 мен т т м д о л т
Халыкаралык тэяарибеде кэсшорынныц даму жоспары ар­
найы безещцршген бизнес-жоспар турвде керсетшедь Ол ез кезепнде кэсшорынныц даму жоспарын сипаттайтын курылымдык
жоба болып табылады. Егер жоба инвестицияларды тартумен бай­
ланысты болса, онда ол «инвестициялык жоба» болып табылады.
Кэсшорынныц 3p6ip жаца жобасы белгш 6ip шараларда жаца ин­
вестицияларды тартумен байланысты. Жалпы магынасында жоба
- бул накты 6ip максатты кездейтш кэсшорын кызметшщ озг epici
жайындагы арнайы реамделген усыныс.
Жобалар тактикалык жэне стратегиялык болып белшедь Соцгысыныц катарына кеп жагдайда менлпк формасындагы ©3repicтердо карастыратын жобалар жатады (жалдамалы кэсшорындарды,
акционерлж когамдарды, жеке кэсшорындарды, 6ipiKKeH кэсшорындарды жэне т.б. куру) немесе eimipic сипатьтыц толыктай
езгеру1 (жаца eHiM шыгару, толык автоматгандырылган енд ipicxe
ету жэне т.б.). Тактикалык жобалар шыгарылатын ешм келемшщ
e3repiciMeH, eHiM саласыныц жогарылауымен, курал-жабдыктардьщ модернизациясымен байланысты болып келед!.
Жобалык талдау практикасы жобалау тэж1рибесш жал пылауга
жэне типик жобаларды атап етуге мумюндж бередк Шетелдж
тэж1рибеде жш кездесетш инвестициялык жобалардыц непзп
типтер! келесщей болып жинакталады:
1.
Белпшз масштабта бизнестщ ары карай жалгасуыныц
табиги npoueci ретшде ecKi жабдыктарды ауыстыру. Бундай жо­
балар шеппм кабылдауга жэне оны негЬдейтш узак MepeiMfli
5-такырып. Инвестиция\ьщ жобалпр... ■ 95
жэне курдел i процедур аларды кажет етпейдь Кеп баламалылык
6ip-6ipiMeH уксас жабдьщтар пайда болып, олардьщ б1реушщ
артыкшылыгын непздеу кажет болган жагдайларда туындайды.
2. Агымдагы euaipicTiK шыгындарды темендету максатында
жабдыктарды ауыстыру. Бундай жобалардыц максаты соцгы
кездер! моральдык тозуга жеткен, 6ipaK жумыс жасап турган
жабдыктардын орнына элдекайда жацартьшгандарын колдану бо­
лып табылады. Жобаньщ мундай nm i 3p6ip жобаньщ жан-жакты
жэне узак мерз1мд1 тш мдш пн талдауды сипаттайды, ce6e6i
техникалык жагынан дамыган жабдыктарды каржылык жагынан
да ти1мд| деп айта алмаймыз.
3. Ошм шыгаруды кебейту жэне/немесе кызмет керсету
нарыгын керсету. Жобаньщ бул Typi кэсшорынды баскарудыц
жогары децгешнде кабылданатын ете жауапкершшкп шешшд1
тал ап етедь Нарыктык куыстыц кецеюш ескере отырып, жобаньщ
коммерциялык жузеге асырылуын жан-жакты талдау кажет. Со­
нымен катар ешмш етюзу келемш ecipy сэйкесшше пайда еймш е
альт келепщцгш аныктайтын жобанын каржылык тшмдипгш
талдау кажет.
4. Жаца тауарларды шыгару максатымен кэсшорынды
кецейту. Жобаньщ бул Typi жаца стратегиялык шеинмдердщ
нэтижеш болып табьшады жэне бизнес мэншщ езгеруше алып
Kenyi мумюн. Жобалаудын мундай туршде талдаудыц барлык
кезецдер1 б1рдей дэрежеде мацызды. Осы типтеп жобаны жасау
барысында кеткен кателер кэсшорын ушш ец жагымсыз салдарга
алып келетшш атап айту кажет.
5. Экологиялык жуктемелер1 бар жобалар. Инвестициялык
жобалау кезшде экологиялык талдау кажетп элемент болып табы­
лады. Экологиялык жукгемелер1 бар жобалар эрдайым коршаган
ортаныц ластануымен байланысты, сондыктан талдаудыц бул
бел!М1 сыни болып табылады. Жобаньщ кандай да 6ip нускасын
тацдау каржылык критерийлерге непзделш, шешшуге THicTi не­
п зп дилемма болып тур: (1) капитал шыгындарын ecipe отырып
96 ■ IIБ6Л1М. Инновацияны баскару
ж ети ш рш ген жэне кымбат жабдыктарды пайдалану немесе (2)
агымдагы шыгындарды ecipe отырып арзанырак жабдыктарды
немдену.
6.
Шеш 1м кабылдау жауапкершинп бойынша айтарлыкта
манызды емес жобалардыц баска да турлерк Жобалаудыц бул
турлер1 жаца офис курылысына, жаца автокел1ктерд1 сатып алуга
катысты жэне т.б. болып келедь
Инвестициялык ресурстардыц шекгеулинп оларды тшмд1
колдану кажет екенд1гш керсетедк Сондыктан да инвестициялар­
ды THiMfli (рационалды) колдануда ею м1ндет койылады:
• егер, жобаны жузеге асыруда инвестиция колем! бершген
болса, онда оны колданудан барынша мумкш тшмдшкп
алуга умтылу кажет;
• егер салынган капитал еёёбшен алынуга тшста нэтиже
бершген болса, онда инвестициялык ресурстар шыгынын
барынша твмендету жолдарын карастыру кажет.
Инвестициялык жобаныц экономикалык тшмдинп - бул
инвестициялык жобаныц максаты мен катысушылардыц кызыгушылыктарында KepiHic табатын категория. Инвестициялык жо­
баларды сэтп жузеге асыру жобага катысушылар - акционерлер,
кэсшорын жумысшылары, банктер, эр турл1 денгейдеп бюджеттер
жэне т.б. арасында белшетш жалпы iuiKi енййд! (Ж10) кетередь
Осы катысушылардыц тусшдер! мен шыгындары аркылы
инвестициялык жоба тшмдшпнщ Typnepi аныкталады. Жоба
тшмдшпнщ келесщей турлерiH багалау усынылады.
1.
Жобаныц жалпы тшмдинп. Инвестициялык жоба тишд
л1гш багалау жалпы когамдык жэне коммерциялык позиция
тургысынан журпзшед!, ягни тшмдшктщ eKi Typi де жобаны ез
есебшен жузеге асыратын жалгыз катысушыныц кезкарасымен
карастырылады.
Жалпы жобаныц тшмдингш аныктау максаты:
• мумюн катысушылар ушш жобаныц элеуетп тартымдылыгын аныктау;
• каржыландыру кездерш 1здеу.
5-такырып. Инвестициялык, жобалар... я 97
Жалпы инвестциялык жоба ти1мдонгшщ турлерк
• жобанын когамдык (элеуметгж-экономикалык) тшмдшйт;
• жобаньщ коммерциялык тш м дш п .
2.
Жобага катысу тш м дш п . Жобаны жузеге асырушы
кэсшорындар жэне оньщ акционерлер1; несиелж жобаны жузеге
асырушы банктер; жобаны кажетп жабдыктармен камтамасыз
ететш лизингпк компаниялар жэне т.б. жобага катысушылар бо­
лып табылады. Жобанын жузеге асырылуына айтарлыктай ыкпал
етуге элдекайда кабшепгп жогары денгеЙл1 курылымдар (сала,
аймак жэне т.б.) кызыгушылык тудырады. Жоба когамдык мэнд!
жэне республикалык, жергинкп бюджеттен колдауды тал ап етедь
Инвестициялык жобанын б1рнеше катысушыларынын бо­
луы олардьщ кызыгушылыгыныц сэйкесазд1пн, эр тур л) жоба
басымдылыктарына деген карым-катынасты алдын ала аныктайды.
0p6ip катысушы ушш т т м д ш к KepceTKiurrepiHiH есебше спецификалык акша куралдарыньщ агымдары, нэтиже ретшде багалау
тшмдшйтнщ сэйкесазднт жэне жобага катысу жеш ндеп шепнмд1
калыптастыру тэн. Сондыктан да ap6ip катысушы ушш жоба
тш м дш гш аныктау кажет.
Жобага катысу тшмдипгш аныктау максаты:
• инвестициялык жобаньщ icxe асырылуын тексеру;
• катысушылардын барлыгыныц жобаны жузеге асыруга
кызыгушылыгын тексеру.
Жобага катысу тшмдипп темендегшерд! камтиды:
• жобага кэсшорыннын катысу тш м д ш п (жеке эрб1р кэсшорын - катысушы ушш инвестициялык жоба ти1мдшп);
• кэсшорын акциясьша инвестациялау тш м д ш п (акционеркатысушы ушш жоба тш м дш п);
• элдекайда жогары денгеfuii кур ыл ымдардьщ жобага катысуынын ти!мдш п: а) аймактык жэне хальщ шаруашылыгы
тш м д ш п - жалпы аймак жэне халык шаруашылыгы ушш;
э) салалык т т м д ш к -халык шаруашылыгынын жеке салалары, кэсшорындардыц 6ipiryi жэне холдинги к курылымдар ymiH;
7 - 3/ 21-10
98 ■ IIБОЛ1М. Инновацияны басщту
• инвестициялык жобалардыц бюджетпк тш м дш п - белгш
6ip децгейдеп бюджетпц инвестициялык жобага катысу
тшмдшгь
Инвестициялык жоба ти1мдшгшщ барлык турлер1 жобадан
алынган нэтиже мен шыгындарды салыстыруга непзделед1, 6ipaK
ол курамы мен багалау эдю1 бойынша ерекшеленедь
Тш мдш кп багалаудыц алдында жобаньщ когамдык мэш
аныкталады. Ipi масштабты, халык шарушылык жэне жаЬандык
жобалар когамдык мацызды болып табьшады. Инвестициялык жобалау тш мдш пн ею кезецде багалау усынылады.
Biputmi кезец - жалпы жоба тш мдш пнщ ece6i. Кезец максатгары:
• жоба шеппмдерш интегралды экономикалык багалау;
• кызыгушьшыкгы 1здеуде кажетп жагдайды жасау.
Ж ергш кп жобалар ymiH тек коммерциялык тш м дш п гана
багаланады, егер колайлы болса, багалаудыц келеш кезещне ету
усыньшады.
Когамдык мацызды жобалар ymiH алдымен олардьщ когам­
дык тш м дш п багаланады. Кргамдык raiMfliniri канагаттанарлык
болмаган жагдайда жобаларды жузеге асыру усынылмайды. Егер
когамдык ти!мдшк ж еткш кп болса, коммерциялык тшмдшк
багаланады. Когамдык мацызды инвестициялык жобалардыц
коммерциялык тш м дш п жеткшкйз болган жагдайда ком­
мерциялык тш м дш кп жогары децгейге арттыратын колдаудыц эр
турл! нысандарын карастыру усынылады.
BipiHmi кезецнщ м1ндеп ез каражатгары есебшен дерлк
каржыландырылады деген усыныска байланысты жобаньщ тшмд ш п н аныктау болып табылады. Бундай тэсш жобада карастырылган техникалык-технологияльщ жэне уйымдык шеинмнщ
тшмдшйпщ керуге мумкшдш бередг. Буны жузеге асыру элеуетп
кызыгушьшыкты тарту ушш кажет.
Екшиш кезец - жобага катысу тш мдш пн есептеу (каржы­
ландыру сызбасын эз1рлегеннен кешн жузеге асырылады). Жер­
гш кп жобалар ушш жекелеген катысушы-кэсшорындардыц
жобага катысу тш м дш п, бюджетке тш м дш п аныкталады. Кргам-
5-такырып. Инвестициялык; жобалар... я 99
дык манызы ушш алдымен аймакгык тш м дтнч аныкталады, ол
канагаттанган жагдайда кеш нп есеп ж ер гш кп жоба тэр!зд1 есептеледк Егер кажет болса, салалык т ш м д ш п де есептеледь
Барлык инвесторлар упин жобага катысу пайдалы болуы кажет,
жэне де 3p6ipeyiHe тшмдипктщ багалануы онын кызыгушылыгьша
лайыкты журпзшедк Сол себеггп ёкпйш кезевде тш м дш ктщ кеп
турлер! багаланады. Барлык катысушыларды канагаттандыратын
ымыралык щеш1м, жоба тшмд1 жэне сэйкесшше 3p6ipeyiHe пайда­
лы болтан жагдайда да, олардьщ кызыгушылыктары KeniciM процёсшде болады.
Инвестициялык жобаны жузеге асырудьщ экономикалык
тш м дш пм ен катар элеуметпк жэне экологиялык тшмдипктер1 де
карастьфылуы мумюн. Сондыктан жобаны жасау барысында оныц
элеуметтж шаралар мен коршаган ортаны коргаумен байланысты
элеуметгж жэне экологиялык салдарыныц багалануын карастыру
кажет.
Жобаныц элеуметгис нэтнжелерш
багалау жобаныц
элеуметтж нормаларына, стандарттар мен адам кукыгын сакгау
шарттарына сай болуы керек. Жобамен карастырылган шараларда жумысшыларды жаксы ецбек жэне демалыс жагдайлары, азыктулж, тургын уй жэне элеуметтж инфракурылым объектигер1мен
камтамасыз ету жобаныц жузеге асырылуыныц мщ цетп шарты
болып табылады жэне жоба нэтижелер1 курамында кандай да б ip
е з в д ж жеке багалауга жатпайды. Жобаныц жузеге асырылуы
жумысшылардыц турмысын жаксартуды карастырса, оган кажетп
объектLnepfli сатып алуга немесе тургызуга кеткен шыгындар
(мысалга, тепн немесе жецишкпен тургын уймен камтамасыз
ету) жоба бойынша шыгындарга жаткызылады жэне жалпы Ti3iM
бойынша тшмдийк есеб1мен ёскершед}.
Осы объектшерден тускен TyciM (белш етейтш баспана
куны, турмыстык кызмет керсетуден тускен TyciM жэне т.б.)
жоба нэижелер1 курамында ескершедк Т ш м дш к есеб1мен уйдщ
нарыктык багасы кетершген жагдайда осындай шаралардыц жеке
элеуметгж нэтижелер1 ескершедь
100 ■ Н Б0Л1М. Инновацияны баскару
£ п
Инвестициялык жобалардьщ
ти ш д гл т н багалау
Инвестициялык тшмдтйсп багалаудыц халыкаралык тэж1ри6eci акшаныц уакыт тужырымдамасына жэне келесщей кагидаларга непзделедк
- Инвестицияланатын капиталды колданудыц тшмдйнгш
багалау а к та агындарын салыстыру аркылы журпзшед1
(cash flow), ол инвестициялык жобаньщ жузеге асырылу
жэне бастапкы инвестиция процесшде курылады. Инвестицияныц бастапкы сомасыньщ кайтарылымы жэне капиталдарын усынган инвесторлар ушш кажетп табыс кам­
тамасыз етшген жагдайда жоба тшмд 1 болып табьшады.
- Инвестицияланган капитал, акша агындары да Ka3ipri
уакытка немесе белгш 6ip есептк жылга (ол жобаньщ
жузеге асырылу бастамасы) келт1ршед1.
- Капитал салымдарын жэне акша агындарын дисконттау npoueci дисконттьщ эр турл1 ставкалары бойынша
журпзшедь Ол инвестициялык жобалардьщ ерекшелкTepiHe байланысты аныкталады. Дисконттык ставкаларды
аныктау кезшде инвестицияньщ курылымы жэне эрб1р
капиталдыц куны ескершедь
Барлык багалау эдютершщ мэш келеа карапайым сызбага непзделед!: алдыцгы инвестициялар кандай да 6ip жобаны жузеге
асыру кез1нде акша агындарын CF1, C F2,... CFn жинактайды, егер
бул агын келесшерге жеткш кп болса, инвестициялар тшмд1 бо­
лып саналады:
- капитал салымдарыныц бастапкы сомаларын кайтаруга;
- салынган салымдарга кажетп кайтарымды камтамасыз етуге.
Kasipri гьшыми эдебиетгерде инвестициялык жобалардьщ
тш мдш пн багалауга кеп кецш белшген. Шетелдк уйымдардыц
эд1стемелк усыныстары (мысалы, ЮНИДО, Дуниежузшк банк,
РДЕБ), отандык галымдардыц жэне мемяекетгк органдардын
эз1рлемелер1 соцгы жылдары жиналган отандык жэне шетелдк
5-такырып. Инвестициялык жобалар... ■ 101
тэяйрибеш есепке ала отырып эр турл1 инвестициялык жобаларды
багалаудьщ б!ркелк1 тэсш нщ кажетпгше багытгалган.
Жобалык багалаудьщ теориялык негидерш зерттеу (терминологиясы, кагидалары, кезевдер1, эдютер1, талдаудыц KepceTKiiirrepi
жэне тэсшдерО осы мэселеш зерттеуге катысты соцгы гылыми
эдютемелер бойынша узак мерз1мд1 инвестициялауга каты­
сушылардыц толык тусшй-шщ калыптасуьша себеппп болады.
Инвестициялык кызметп талдау барысында ж еп непзп
суракка (каржылык менеджер кабылдауы тшс шеш!м ri3iMi) жауап алуга болады: Инвестициялык жобаны кандай критерийлер
бойынша багалау кажет? Инвестор усынпш инвестициялык жобага
катысу керек пе элде жок па? Накты жобага капитал салу кажет пе?
Баламалы жобалардыц ипшен кай жобаны тавдау кажет? Непзп
корларды (жабдыктарды) ауыстыру немесе жендеу керек пе? Жо­
баны кай кезевде аяктау (жою) кажет? Инвестициялар портфелше
кай жобаларды ipiicrey керек?
Жогарыда аталып еткен сурактарга memiMfli непздеу
инвестициялык жобалардын тшмдшйтн багалау нэтижелерш
колданумен гана орындалмайды. Баска сезбен айтканда, тшмд 1
баскару шеш1м1н кабылдау багалаудын белгш 6ip критерийлерь
не непзделу1 кажет, 6ipaK будан баска оцтайлы инвестициялык
шеипмд! кабылдау барысында тэуекелд1 талдау нэтижелерш,
инфляциянын эсерш, капиталдыц багасын жэне курылымын есеп­
теу жэне т.б. ескеру кажет.
¥зак мерз1мд1 инвестицияларды багалаудьщ Herhri каги­
далары: ИЖ жузеге асыру кезевдер! бойынша ешм, ресурс жэне
акша агындарын модельдеу; ИЖ жузеге асырудыц inuci жэне
сырткы факторларыньщ кешендйс ece6i; кутшетш инвестициялык
иэтижелер мен шыгындарды салыстыру аркылы тшмдипк•п аныктау; инвестицияланган капиталга акша салымдарынын
уакытша багалылыгы; рентабельдшктщ кажетп ставкасы мен
ece6i. ИЖ кез1нде классикалык экономикалык эдгстер (салысты­
ру, баланстык, элиминациялык, корреляциялык-регрессиялык)
кецшен колданылады, сонымен катар абсолюта, орташа жэне
102 ■ П Б 0Л IM. Инновацияны баскару
салыстырмалы шама ece6i, керсетк1штерд1 оньщ кураушыларына
ж^ктеу, жинактау жэне топтау сиякты накты талдамалык зерттеу
эд1стемелер1 колданылады.
Тшмд1 инвестициялык; шеилм кабылдау ушш талдаушылар экономикалык нэтиже мен тшмдшнсгщ сэйкес кеЛетш керсеткшггерш багалауы кажет. BipiHiui жагдайда инвестициялык
кызметтщ абсолюта нэтижел1 Kepcericiurrepi аныкталады. 0 з кезегщде узак мерз1мда инвестициялардьщ тшмдипп алынган нэтижеш
жобага салынган капитал шыгындарымен елшейтш салыстырма­
лы керсетюштер жуйеамен сипатталады. Тэж1рибеде когамдык,
экономикалык жэне экологиялык тшмдипктщ керсетюштерш
ажырату калыптаскан (жоба жеке-дара зерттеу нысаны ретшде карастырылады, бул жагдайда керсетюштер тутас капитал
салымдарыныц накты нускасы бойынша есептеледО (6-сурет).
ИЖ тшмдшпнщ экономикалык керсетюштерш Ж1ктеу непзшде оларды уш топка белш керсетед1: дисконттык, кешецщ жэне
уакыт факторы ескершмейтш керсетмштер. Акша салымдарыныц
уакытша багалылыгын жэне талап етшетш т тм д ш к мелшерш
есептеу принцип! керсетюштердщ 6ipiHmi тобында жузеге
асырылады. Оларга ти1мдшктщ iuiK i нормалары, ет1мдшктщ
дисконтталган Mep3iMi, инвестициялык тйм дш к индекс! жэне г.б.
жатады.
Бертген керсетюштерд! есептеу нактьшыгы айтарлыктай
дэрежеде деректшк пен акша агындарыньщ, жобалык дисконттык
мелшердщ объектива багалануына байланысты болып келедк
Тэж1рибе керсеткендей, кептеген компаниялар бурынгысынша инвестициялык талдауда багалаудыц карапайым эдютер1
мен керсетюштерш колдануды дурыс деп санайды. Дисконттык
керсетюштердщ теориялык непздемелер1 бойынша галымдардыц
усынысын ескермей отырып, каржылык талдаушылар ИЖ-ны
багалау ymiH жобалык пайда, ет1мдшк мерз1м 1, рентабельдшктщ
есеп нормасы жэне т.б. максимумын есептейдь Кеп жагдайда
барлык жобаларды жузеге асырудыц накты кундык нэтижелерш
иемденбейда, мысалы, элеуметпк салаларга, экология жэне
5-такырып. Инвестициялык; жобалар... ■ 103
6-сурет. Инвестициялык жобалардын тшмдшп
ецбек K;ayinci3fliriHe инвестиция салу. Егер менеджерлер осы
капитал салымдарын жузеге асыру артыкшылыкгарьш субъективт! багалай алса (инвестициялык шыгын колемiH кундык
багалау каржы кызметкерлер! ушш киьшдык тудырмайды),
онда баскарушы шеипмдерш непздеу ушш дэстурл1 сандык
керсетюштерд1 колдануы мумкш. Коммерциялык уйымдардагы
узак мерзхмдо инвестицияларды багалау курдел! процедура бо­
лып табьшады (бюджетпк денсаулык сакгау жэне бш м беру мекемелер!). Бул жагдайда СВА тэсии (агьш. cost-benefit analysis)
колданылады. Оныц негшаде сандык елшеу шыгындары мен
104 ■ II Б0Л1М. Инновацияны басцару
кептеген тура жэне жанама артыкшылыкгарды (пайда) салыстыру жатыр. Соцгысы кешещц керсетиштер болып табылады жэне
пайданыц эр турл1 децгешндеп когамдык топтар мен уйымдар
ушш кугшетш нэтиженщ салыстырмалы кундылыгын ескеру
кажет. Тэж1рибеде СВА тэсшш колдану капитал салымдарыньщ
баламалы нускаларын эз1рлеу кезецшдеп елеул1 шыгындармен
туйвдес. Бул улан-гайыр статистикалык материалды, элеуметгж
зертгеулер, жогары бипкп персоналды колданумен байланысты
жинактау мен ецдеу каж етплтне байланысты.
Теориялык жагынан алып карасак, жобалык акша агындарыньщ таза агымдагы куны керсеткнптердщ iuim eH ен мултйссв
болып табылады. Бул керсеткнд жобаньщ жузеге асырылу мер3iMi шнндеп инвестицияланган шыгындардьщ алгашкы шамасы (10) мен дисконтгалган таза акша агындарыньщ сомасы
арасындагы айыр машыл ыкты б1лд1ред1. NPV керсетюнл непзшде кабылданатын инвестициялык шечпмдердщ жогары гьшыми
непздемей ИЖ эр турл1 уакыт кезеццершде жинактайтын акша
TyciMflepi багалылыгыныц уакыт факгорыныц есеб1мен гана
байланысты емес. Жобаныц сэтп жузеге асырылуы фирманыц
карапайым акцияларыныц нарыктык багасыныц агымдагы
таза кунын камтамасыз етед1 (корпоратют каржыныц каз1рп
теориясыныц ережелерже сэйкес, акционерлж компаниялардыц
жумыс icTeyimH б1рден-б1р максаты - оны иемденушшердщ элаукатын жаксарту).
Осы керсетюштерд1 корсету барысында инвестициялык
шенйм кабылдаудьщ непзп ережелерш сактау кажет:
• егер, NPV нэтижеи оц болса, онда капитал салымдарын
жузеге асыруга болады, егер терю болса, онда олардан
алшактану кажет;
• егер, усынылган жобалар баламалы болса (езара шыгару),
жобаны жогары NPV-ден кабылдаган дурыс;
• егер, мумюн капитал салымдары та1м1нен инвестициялар
портфелш курау кажет болса, NPV мэшшц ец улкен жоба­
лар комбинациясы макулдануы тшс.
5-такырып. Инвестициялык; жобалар... ■ 105
Жобалык акша агындарыныц таза агымдагы кунын есептеудщ
базалык формуласы келесщей болып Kepcerinyi мумкш:
"
CF
N P V = P V - 1 0 немесе N P V = У --------- '■-------/
П
(1 +г)‘
0
бул жерде: PV —жобалык акша агындарыныц агындагы куны;
10—бастапкы инвестициялык шыгындар;
CF(- 1 кезецщдеп таза акша агыны;
г - жобалык дисконттык ставка;
п - инвестициялык жобалардьщ жузеге асырылуыныц жоспарланган мерз1м>.
Тэж1рибеде жобаларга 40 жылдан астам мернмге жэне
таза акша агындарыньщ жылдык мелшершщ туракты езгеру
каркынымен (g) инвестиция л ay нускалары кездеседг Бул жагдайда
NPV ece6i ушш мына формуланы колдануга болады:
NPV=
CF
Щ
r-g
-Г
бул жерде: CFt - жобаньщ жузеге асырылуыныц р1ршш жылындагы таза акша агындарыньщ мелшерк
Жылдан-жылга туракты бага децгешн, сату колемiH, enziipicтнс шыгындарды, накты пайдалану Mep3iMi мен инвестициялык
жоба тартымдылыгын багалау ушш NPV формуласымен CF шамасын, аннуитетгщ агымдагы куныныц стандартты мэнш есептеп, формулада шаманы темен p erri факторларга белшектеу ке­
рек. Бул жагдайда NPV есептеу келеЫ формула бойынша жузеге
асырылады:
N P V = - I o + ([Q- ( P r - C J - C J
O - ta x ) +D) ■PVIFArii + Щ ■PVIFrjf
бул жерде: D —непзп кор, материалдык емес активтер мен АБТТЗ
(аз багалы жэне тез тозатын заттар) амортизациясыныц жылдык
келем 1;
Q - натуралды шамадагы жылдык сату кёлем!;
Рг- 8HLM (жумыс, кызмет) б1рл1пнщ багасы;
106 ■ II Б в Ш М . Инновацияны басцару
Су—ауыспалы eimipic шыгындары;
CF- толык туракты шыгындар;
tax —кэсшорын пайдасынан салык жэне баска да шегер1мдер
елшемк
PVIFA^ - аннуитеттщ агымдагы кун факторы;
Sd- акша агындарыньщ жойылу шамасы.
Мысал ретвде 4-кестеден бес жылдык жобага салынган 6ipтекп емес акша агындары мен дисконттык мелшер! 80% болатьш
инвестициялык куралдардыц тшмдшпн аныктайык:
4. Инвестициялык К¥Р&ЛД&РДЫНтшмдмйп
Инвестициялык жобаныц
icxe асу мерз1м1, t жыл
1. Басталкы иивестициялау
кезеш (t=0')
2. EipiHiui жыл (t=l)
3. Eitimiii жыл (t=2)
4. YmiHiui жыл (t=3)
5. Тертшпп жыл (t=4)
6. EeciHuii жыл (t=5)
Таза агымдагы бага (1 бет+2б
ет+ЗбетМбет+5бет+6бет)
Коэфф. 0,8
Басталкы
болатын г
инвестициялык
шыгындар (-) жэне децгейшдеп дистаза акша агындары конттау факторы
(+,-), мын тенге
(1+[1+г1)
X
-1922301,6
1,0
+862388.0
+2611725,9
+2611725.9
+2611725.9
+4534027,6
0,5556
0.3086
0.1715
0.0953
0,0529
X
Жобалык
акша каражаттарынын
агымдагы куны
(грЗ, грЗ)
-1922301,6
+479142.8
+805978,6
+447911.0
+248897.5
+239850,1
+299478,4
Жогары каржы шыгындарына карамастан (салынган капиталга инвесторлардыц талап ететш рентабельдшк денгей!), 4кестеде журпзтген талдаудыц непз1нде, осы жобаньщ юке асуы
нэтижесшде коммерциялык уйым +299478,4 мыц тецге келемжде
экономикалык пайда керед! деген корытынды жасауга болады. Ин­
фляция мен Kayin-Karepfli есепке алмаганда, бершген капитал са­
лимы нускасыныц юке асуын тшмд1 деп айтуга болады.
NPV-fli есептеуге акпарат толык болу уш*н тишт акша
агындарын келт1рейж:
Ттгпк K ipic акша агындары:
1. Косымша сату келёш жэне тауарга деген баганыц ocyi.
5-такырып. Инвестициями^ жобалар... ■ 107
2. Барлык шыгындардьщ кему1 (тауарды езшдж куныньщ KCMyi).
3. Инвестициялык жобаныц соцгы жылындагы жабдыктардыц калдык багасыныц мацызы (ce6e6i жабдыктар сатылып неме­
се баска жобага колданылуы мумкш).
4. Инвестициялык жобаныц соцгы жылындагы айналым
куралдарыныц босауы (дебиторлык шоттардыц жабылуы, тауарлык-материалдык калдыктардыц сатылуы, баска уйымдардыц акциялары мен облигацияларыньщ сатылуы).
Типт1к шыгыс акша агындары:
1. Инвестициялык жобаныц бастапкы жылдарындагы алгашкы инвестициялар
2. Инвестициялык жобаньщ алгашкы жылдарындагы айна­
лым тауарлары (дебиторлык шоттардыц кебекн, евдирютщ басталуы, шикЬатгыц пайда болуы).
3. Жендеу жэне техникалык кызмет керсету кздралдары.
4. Крсымша 0нд1р1стис емес шыгындар (элеуметгис, экологиялык жэне т.б).
«Сатып алу мерз1мЬ> атты керсеткип инвестициялык кызметте,
отандык жэне шетедщк компаниялардыц арасында ец танымал
керсетюш болып табылады.
Ол таза акша агындарынан инвестициялык шыгындардьщ орнын толтыру ушш кажетп уакыт кезещнщ узактыгын аныктайды.
Мысалда инвестициялык жобаньщ сатып алу мерз1мшщ эд1стемесш карастырайык. Осы максатпен 5-кестенщ Heri3ri талдамалык
KepceTKiurrepi бершген.
5. Агымдагы жобалык акша агындары багасыныц есептемен
Алгашкы
инвестициялык
Жыл шыгындар (-) жэне
таза акша агындары
(+,-), мьщ тенге
-720000
0
+110000
1
2
+270000
+270000
3
4
+270000
+490000
5
г децгеШ 10%
Агымдагы
Жобалык акша
болгандагы
елшем, осу
каражаттарынын
дисконттау
корытынагымдагы мелшер1 дысымен,
факторы
(гр2,грЗ)
мын тенге
(1+Г1+г1)
-720000
-720000
1,0
+100000
+619999
0,9091
+223128
-396871
0.8264
+202851
-194020
0.7513
+184410
-9610
0.6830
+304241
+294631
0,6209
108 ■ П Б0Л1М. Инновацияны басцпру
Болжам бойынша алгашкы инвестициялык шыгындар 720 ООО
мыц тецгеш курайды. 3-жылдьщ аягында барлык акша агындары
650 ОООтецгеге тец болады (110 ОООмыц тецге + 270 000 мыц тецге
+ 270 000 мыц тецге). Ец соцгы сатып алу мерзшше 70 000 мыц
тецге жетпейд1 (720 000 мыц тецге-650 000 мыц тецге). Жыл бойында акша агындары б1ртекп пайда болады дей отырып, оны сатып алу
мерз1м1 келген кезд1 аныктауга болады. Бул жагдайда PV 3,26 жылга
тец болады (3 жьш + (70 000 мыц тецге / 270 000 мыц тецге)].
Инвестициялык талдаудагы PV керсеткннше байланысты ережелер келесщей:
1. Сатып алу Mep3iMi белгшенген жобалар инвесторлар белгшеген нормативтж уакыт мерз1мшен кем; узак мерз1мдеп сатып
алулар кабылданбайды.
2. Осы жобалардыц пшнен сатып алу Mep3iMi ец азын тацдау
кажет.
Банкпен бектлген коммерциялык уйымга бершген инвестиция­
лык несиенщ пайыздык мелшер! жэне карыздьщ жалпы сомасын
кайтару мерз1м! нормативтйс уакыт аралыгы рет1цде катыса алады.
Мысалы, жеке кэс1пкерл1кп юке асыру кайтару Mep3iMi уш
жылдан кешн басталатын максаггы несие алу аркылы жузеге асады. Егер есептесу уакыты 3,26 жылга тец болса, бул каржыландыру
нускасы экономикалык тшмд1 болмайды.
Телеу мерз1мшщ керсеткшш кец аукымда колдану келеЫдей жагымды касиетгермен непзделген: есептесудщ жецшд1п,
жобалык KayinTi багалаудыц субъектиик критерий! рет1ндеп
тшмдшп.
BipaK бул жагымды жактарына карамастан PV-дщ жагымсыз
жактары да ете кеп, бул жагымсыз жакгарды талдауды ескермей
кету мумкш емес. Баршшщен, телеу Mep3iMi акша салымдарыныц
уакытша кундьшыгына Kepi эсерш типзедь Бас каша айтканда, PV
телеу мерзшшщ аягында, жобаныц басында шыгарылатын акша
агындарын жэне CF-ны 6ip Teicri мелшерде багалайды. Екшшщен,
бул бершген керсеткил акша каражатгарыньщ телеу мерз1мжщ
келесд жагына Kepi эсерш типзедь Ол ез кезепнде кандай да 6ip
5-такырып. Инвестициялык; жобалар... я 109
инвестиция тшмдипгшщ багаланбауына алып келедк Ушшпцден,
телеу мерз 1мшщ NPV керсеткшпне Караганда аддитивтшж касиеи
болмайды, ягни эр турл1 жоспарлардын PV косуга болмайды.
Телеу мерз1мш дисконттау керсепаннн тэж!рибеде колданганда PV керсеткш ш щ жагымды жактары езшен-ез1 жогалады.
Бул кезде таза акша агындары бастапкы инвестициялык шыгынга
тец болады. 2-кестенщ 5-жолынан 4-жылдыц аягында агымдагы
жиынтык мелшер1 9610 мыц тенгеге тец екенш керуге болады.
Будан жобаныц телеу мерз1мшщ дисконтталуы 4 жыл 3 айга тец
екен 1 шыгады. [4 жыл+(9610 мыц тецге : 304241 мыц тецге)]. Будан шыгатын корытынды уакыт факторын есепке алганда NPV
эркашан да PV-ден артык болады.
Икемдинктщ iunci нормасы (IIR) дисконттык керсетюштердщ
арасында ец кеп тараган керсеткйи болып табылады. Бул
керсетюш г-дщ пайыздьщ мелшерш керсетед1, ал ол ез кезегшде жобалык акша каражаттарынын агымдагы мелшерш бастапкы
инвестициялык шыгьшдарга тецеспредь Будан IIR жобалык
NPV-ны нольге тецейдь Капиталды колданумен байланысты
шеш1мд1 непздеу ушш щ ш икемдпшс нормасыньщ келесщей
аныктамаларын колдану кажет: IIR максималды тшмд1 пайыздык
мелшерд! аныктайды. Соныц есебшен компанияныц ж екем етш к
иелерше ешкандай KayinTi шыгынсыз инвестициялык жобага акша
салуга мумкшдпс туады. Сонымен катар, IIR икемдийктщ минималды елшем1 болып табьшады, будан бос емес куралдар жобаны
юке асьфудыц жоспарланган уакытында теленед1 деуге болады.
Инвестициялык шеинмнщ непзделушде IIR-fli колданудыц
классикалык ережелер! былай аталады. Егер iiimd икемдшйс норма­
сы капиталдыц багасьшан асып туссе, фирма жобаны кабылдауы
тшс немесе м в д е т п турде кабылдамауы тшс. Бершген керсетюш
мына формуламен аныкталады:
.
CF
ШШ Ш шШ 1 - г , — -тг = о.
t ЩШ.
110 ■ II Б0Л1М. Инновацияны баскару
IIR-fli табудьщ келесщей терт тэсип бар: NPV дисконттык
ставкаларынын, агымдагы куны жагымды жактан жагымсыз
жагына езгеруге дешнп эр турл1 мэнше байланысты есептелетш
сынама жэне кателер эдю1; каржылык калькулятор аркылы (мыса­
лы: ж ецтдеттген формуланы колдану аркылы; Hewlett Packard,
10В жэне 17В) немесе Excel 5,0 электрондык кестесшщ каржылык
функциясы багдарламасын колдану аркылы; таза акша агындары
жагдайында аннуитеттщ агымдагы куныньщ стандартты мэнш
колдану аркылы.
Интерполяция эдйа аркылы алынган iuitd икемдинк нормасынын шамаланган ineiniMi келест формуламен есептеледк
CF
Бул жерде келесщей тецдтктер орындалуы кажет:
г.Ь < 1 R < га uNPVа < 0 < NPV..Ъ
Егер жылдан-жылга жоба эрдайым таза акша агындарыныц
келемш шагарьш отырса онда бул керсеткшгп табу жецищей бередь Бул кезде аннуитеттщ агымдагы багасы бастапкы капитал
салымыныц жылдык акша агындарыныц катынасына тец болады:
Жобаньщ icKe асу мерз1мшщ жоспарланган аукымын
бите отырып, эдеШ жасалган кестеден аннуитеттщ агымдагы
стандарттык мэнш есептей отырып 1зделшген г керсеткшпн
аныктауга болады. Бастапкы инвестициялык шыгындары 12 ООО
мыц тецгеге тец, 5 520 мыц тецгеге тец удайы акша каражатгары
бар 3 жылдык жеке кэсшкерлйсп карастырайык. PV1FA келемт
2,1739 тец (бул дисконтталмаган телеу мерз^мше сэйкес келедОPVIFA-ныц стандарттык мэндер1 керсетшген кестеш колдана
отырып, inoci икемдиик нормасын аныктаймыз, ол 18%-Fa тец
болады.
5-такырып. Инвестициялык; жобалар... ■ 111
IuiKi икемдшж нормасыньщ жаксы жактары да, жаманжактары
да бар. IIR кояданудьщ тшмдшiri келесщен турады: «iimci икемдшж
нормасы» керсепспш менеджерге жецш тусшуге мумкшдж бередо; IIR акша агындарыньщ уакытша кундылыгын ескередг, IIR
KayiminiK meieri керсетед1 (пайыздык децгейдщ мэшн жэне телеу
Mep3iMiH). Бул непзделген инвестициялык шеппмдо кабылдаган
кезде ете мацызды болып табылады. IIR есептеу ушш косымша
жобалык дисконттык децгейдщ аукымын аныктау кажет емес.
Бершген керсеткшггщ непзп кемшшисгерш акша агындарыньщ
инвестиция саласында ерекше белш керсету кажет (6-кесте).
б. Инвестициялык жобаныц акша агындары
Акша агындарыньщ
типтер1
1
Дэстурл1 акша
агындары
Kepi акша агындары
Дэстурлй емес акша
агындары
Акша
агындарыЖобаньщ сипаттамасы
ньщ модел1
2
3
-+++
¥зак мерз1мд1 инвестициялау кезшдеп
кундел1кп окига: 6ip уакыттагы шыгын­
дар жэне акша агындарыньщ жагымды
сериясы. Акша агындары езшщ белпсш
6ip-aK рет езгерте алады.
-Ь—
Терен сипатты мэш бар окигалар: кредит
алу жэне оны телеу, кыска мерз1мд1
каржы салымдары. Акдиа агындары езшщ
белпсш 6ip-aK рет езгерте алады.
-+-+
-++-
Инвестициялык жобаныц icice асуы
кезшде косымша капитал кажет болып
калуы мумюн (айналым капнталынын
ecyi, модернизация, курдел1 жендеу,
коршаган ортанын калпына келуц непзп
корларды кайта курастыру жэне т.б).
Акша агындары ез1нщ белпсш б1рден кеп
рет езгерте алады.
Акша агындарыньщ моделш зерттеу мынаган байланысты:
innei икемдшк нормасыньщ ece6i инвестициялык жобаньщ CF
белпсшщ канша рет езгергенд^ше байланысты. IIR NPV= f(r) формуласымен аныкталады. Ал ол ез кезепнде алгебралык тевдеудщ t
112 ■ II Б0Л1М. Инновацияны баскару
дедгешн бьгцйргенджтен, Декарт ережесше сэйкес, NPV= Отевдеу1
акша агындарыныц 6ejirici канша рет езгерсе бул тецдеу аркылы
сонша рет шеипм кабылданады. Мысалы, келесщей жобалык мо­
дель бар делж: CF-+-+. Эрине, бул кезде акша агындары уш рет
белпсш езгертедь Буцан шыгатын корытынды: бершген жоба IIRдщ 3 мэн1н кабьшдайды. Осыньщ нэтижесвде дэстурл! емес акша
агындары iiuici икемдшк нормасыныц кептеген мэншщ пайда бо­
луына экеледь Бул жагдай бершген бага критерий! непзшде капи­
тал салудыц оцтайлы нускасын таццауды киындатады.
¥зак мерз!мд1 инвестициялау KepceTKiurrepi арасында ере­
кше орынды рентабельдтж индекс! (PI) алады. Ол болашакгагы
акша агьшдарыньщ агымдагы кунын (PVCF) инвестициялык
шыгындардыц агымдагы кунына (PVI) белгенге тец жэне ол келес1
формуламен аныкталады:
Р1 =
PVCF
PVI
y _ k _
немесе pi = NPV + PVI
PVI
t=Q (1 + Г)’
PI кабшет! аддитивтшж к¥Рамында жэне езара шыгару жобаларында кептеген инвестициялык шыгындардыц келем1мен
салыстырганда NPV критеришне карама-кайшы болады. Соны­
мен катар, ец мацызды тшмдшк критерий! болып табылатын
турактыльщ индекс! капитал салудыц жетютМмен ец raiM fli нуска
рет!нде пайдаланылады.
Инвестицияныц узак мерз1мд! тшмдшк талдауы бары­
сында инфляция пайдальшык жобасын жэне акша агынын
карастырады. Инфляцияга назар аудармаган жагдайда талдаудыц
соцгы нэтижелер! мацызды кателжке урынып, соныц салдарынан
уйым инвестициялык жобаньщ шыгындарын кабылдауы мумкш.
Каржы талдаушыларына акша салымдарын накты нерйдеу ушш
инфляцияныц инвестициялык шеш!мге ocepin аныктау кажет. Эр
турл1 талдамалык эд!стемелерге суйенсек, номиналды жэне шынайы баганы есептеу, жеке жэне узак мерзшд! инвестициялауды
5-такырып. Инбестициялык, жобалар... я 113
пайдалану инфляция га эсер етед1. Ал инфляцияныц жалакы пайызына dcepi дисконттык акыны конверттеу мен номиналды есептеуден турады. Шынайы жэне номиналды дисконттык жалакыныц
езара байланысын келеа формула аркылы багалауга болады:
(1 + г”) = (1 + г) ■(1 + i).
бул жерде, Щ- номиналды дисконттык жалакы;
г —шынайы дисконттык жалакы;
i —инфляцияныц куттген децгеш.
Тэж1рибеде дисконттык жал акыны конвертгеудо келеа кыска
формула аркылы аныктауга болады:
r" = г + i.
Инвестициялык талдауца, инфляцияныц соцгы корытындысын
етюзу жобасында жецитдетитген эдю колданылады. Бул жагдайда
инфляцияныц езгеруше байланысты барлык орташа багалар тура
гтропорционалды турде еседь Практикалык кызметте, кебшесе
инфляцияныц 3p6ip компоненттк жобалар мен акшалай агынга
эр Typni эсерш типзетшдей жагдайлар болады. Бундай жагдайлар
инфляцияны талдаудагы сараланган эд^стемеге эсер ететш эр турги
жобалык акша агыныныц курамдас белит.
Таза агымдагы батата инфляцияныц эсерш багалау барысын­
да келесщей талдамалык кезендерд! устануды усынады: тэуекелд1
акша агындарьшыц белек компоненты ескере отырып, бага инфляциясына сэйкес жендеу; барлык ереже бойынша бухгалтерлнс
ecerniH каржы нэтижелерш жэне салыкгыц белектенуш есептеу;
каржы салыгынан кейшп акша агынын номиналды турде есеп­
теу; NPV керсеткш ш колдану аркылы номиналды дисконттык
жал акыны есептеу кажет.
Тапсырма
Оз 1 ндж каражатты инвестициялау кезшде мекеме аз дегенде 14% кайтарымды талап етеда. K,a3ipri уакьпта мекеменщ 84
900 долларга курал-жабдык алуына мумкицйп бар. Бул куралжабдыкты колдану аркылы мекеме ез тауарыныц келемш арт8 - 3/ 21-10
114 ■ II Б0Л1М. Инновацияны баскару
тырады. Буньщ нэтижесшде мекеме 6ip жылда 15 ООО доллар
косымша жылдык акшалай табысты 15 жыл бойы осы куралжабдыкгы колдану аркылы табады. Жобаньщ таза жанашыл эдюш
атап керсетщ1здер.
Ш еппмй
К^аржы кестесш колдану аркылы дисконтгык кебейткшт табамыз.
Акша агыныныц атауы
Инвестициялык шыгын
Жыл(дар) Акша аганы Дисконтгык
кебейткш
K a 3 ip ri
уакытгагы
Акша агынынын Kipici
Таза жацашыл эдю
(1-15)
Акшанын
нагыз
атауы
($ 84 900)
1
($ 84 900)
$15 000
6,1422
$ 92 133
$7 233
Жобаньщ пайдасына таза жанашыл эдю он.
1. Мекеме 2 жьш шамасында жана каржы салымын жобалады: алгашкы жылы 120 ООО $, екшип жылы 70 ООО $. Бул жоба
8 жылга есептелшт, толык игершген куш тек 5 жылда кайта
енпзшдь Сол кезде есептелшген жылдык таза акшалай табыс
62 ООО долларды курады. Алгашкы 4 жылга есептелген жылдык
таза акшалай табыс 30%, 50%, 70%, 90%-ды курады. Акшалай
каражатты инвестициялау кезшде мекеме аз дегенде 16%
кайтарымды талап erri.
• инвестициялык жобаньщ таза жацашыл эд1сш;
• дисконттыц етсмдшк уакытын аныктау керек.
Шеонмк
1.
Инвестициялык жобаны еткЬу процес1ндеп жылдык таз
акшалай табысты аныктаймыз.
Алгашкы жылы - $62 000 * 0,3 = $18 600;
Екшни жылы - $62 000 * 0.5 = $31 000;
YiuiHini жылы - $62 000 * 0.7 = $43 400;
Тертшнй жылы - $62 000 * 0.9 = $55 800;
Калган жылдары - $62 000.
5-такырып. Инвестициялык; жобалар... т 115
7. Инвестициялык жобаныц таза жацашыл мэнш аныктау
Акша агынынын
атауы
Жыл(дар)
Акша агыны
Дисконттык
кебейткпп
Акшаныц
нагыз атауы
Инвестиция
Ka3ipri уакытта
($120 ООО)
1
$(120 000)
Инвестиция
1
1
2
($70 ООО)
0,8621
$ (60 347)
$18 600
0,8621
0,7432
$16 035
Акшалай icipic
Акшалай Kipic
Акшалай icipic
3
4
Акшалай Kipic
5
Акшалай Kipic
Акшалай Kipic
6
7
Акшалай Kipic
8
Акшалай Kipic
$31 000
$43 400
$55 800
$62 000
$62 000
$62 000
$62 000
Инвестициялык жобаныц таза жацашыл эд1с1
0,6407
0,5523
0,4761
0,4104
0,3538
0,3050
$23 039
$27 806
$30 818
$29 518
$25 445
$21 936
$18 910
$13 161
2. Дисконттык ет1мдинктщ кезещн аныктау ушш таза акша
агыныньщ мелшерш 1 жылдык жобага есептеп апамыз. Ол ушш
жобаныц алгашкы жылындагы ею акша агыныньщ алгебралык
сомасын табу кажет. Ол ($60 347) + $16 035 = ($44 312) курайды.
Кеетенщ соцгы катары таза аньщтаманы бшдгред*.
8. Жобаныц жинакталган жылдык дисконттык акша агыныньщ
дисконттык втш дш к кезецш есептеу
Жыл
0
1
2
3
4
5
6
7
8
Дисконтталган акша агыны
($120 000)
($44,312)
$23,039
$27,806
$30,818
$29,518
$25,445
$21,936
$18,910
Жиналган акша агыны
($120,000)
($164,312)
($141,273)
($113,466)
($82,648)
($53,130)
($27,685)
($5,749)
$13,161
116 ■ IIБ6Л1М. Инновацияны басцару
Кесте аркылы толык жылдык жобанын еттмдш п 7 екенш
керуге болады.
1. в зш д ж каражатгы инвестициялау кезшде мекеме аз дегенде 18% кайтарымды тал ап етедь K^aipri уакытта мекеменщ
84 500 долларга курал-жабдык алуына м у м кщ ц т бар. Бул куралжабдыкггы колдану аркылы мекеме ез тауарыньщ келемш арттырады. Буньщ нэтижесшде мекеме 6ip жылда 17 ООО доллар
косымша жылдык акшалай табысты 15 жыл бойы осы куралжабдыкты колдану аркылы табады. Жоба аякталып, куралжабдык 2 500 долларга сатылганнан кейшп таза жанашыл эдют1
есептещздер.
2. Мекеме 3 жыл шамасында жана каржылык салымды жоб ал ады: алгашкы жылы 90 000$, екшип жылы 70 000$, ушший
жылы 50 000$. Бул жоба 10 жылга есептелш т, толык игершген
куш тек 5-жылы кайта енпзшдь Сол кезде есептелшген жылдык
таза акшалай табыс 75 000 долларды курады. Алгашкы 4 жылга
есептелген жьшдык таза акшалай табыс 40%, 50%, 70%, 90%-ды
курады. Акшалай каражатгы инвестициялау кезвде мекеме аз дегенде 18% кайтарымын талап e n i.
* инвестициялык жобаныц таза жанашыл эдгсш;
• дисконттыц &пмдшк уакытын аныктау керек.
3. Келес 1 сызба бойынша мекеме инвестициялык жобаныц
каржылык айналым салымдарын, жалпы каржыны иеленуд 1 жэне
курал-жабдыктарды ецдеуд1 карастырады:
$ 95 000 - жобанын курылуына дейшп шыгын инвестициясы;
$ 15 000 —6ipimoi жылдагы Kepi айналым инвестициясы;
$ 10 000 - екЬнш жылдагы Kepi айналым инвестициясы;
$ 10 000 - ушшпл жылдагы Kepi айналым инвестициясы;
$ 8 000 - 6eciHini жылдагы косымша инвестиция;
$ 7 000 —алтыншы жылдагы ецдеуге кеткен инвестиция.
Мекеме инвестицияльщ жобаныц соцында калган жалпы
баланстык кунды 15 000 сатуды жоспарлайды.
5-такырыл. Инвестициялык; жобалар... В 117
Keneci таза акша агыны инвестициялыкжобаньщ коры ты нды сы
болып кызмет eryi кажет:
1 жыл
2 жыл
$15,000 $25,000
3 жыл
4 жыл
5 жыл
6 жыл
$30,000 $40,000 $40,000 $40,000
7 жыл
8 жыл
$30,000
$20,000
Инвестициялык жобаныц таза жацашыл эд1с т есептеп алы п,
мекеменщ езтндк инвестициясыныц 14% ш Щ ш г Щ коры ты ндысын карастыру кажет.
118 ■ II БОЛ1М. Инновацияны басцару
6-ТА1£ЫРЫП.
ПНВЕСТПШ1ЯЛЫ1Я ЖОБАЛАРДЫ
ТАЦДАУ МЕН ТАЛДАУ
6 .1 .
Жобаларды тацдау
Накты жобага катысты кэсшорынньщ инвестициялык кыз­
метш реттеудщ жалпы процедурасы жобалык цикл туршде келTipmefli. Ол келеа кезендерден турады:
1. Жобаныц дэлелдемес! (ксйде «идентификация» термин!
пайдпланылады). Осы кезецде кэсшорын басшылыгыныц жогары
курамы кэсшорынньщ агымдагы жагдайын талдайды жэне
оныц ары карай дамуыныц басым багыттарын аныктайды. Осы
талдаудыц нэтижеЫ кандай да 6ip бизнес-идея туршде реамделш,
кэсторынныц мацызды мэселелерш шешуге багытталады. Бул
кезенде идеянын орындалуына катысты сешмд! дэлелдер болуы
керек. Осы кезенде кэсшорынньщ ары карай дамуына байланысты
бхрнеше идеялар туындайды. Егер олардьщ барлыгы 6ip дэрежеде
керек жэне юке асырылатын болса, онда бщнеше инвестициялык
жобалар катар усынылып, олардьщ шлнде корытынды кезецшде
ец ыцгайлысын колдануга шешЗм кабылданады.
2. Жобаны дайындау (усыну). Жобаныц бизнес-идеясы
езшщ 6ipii-mii тексерушен еткеннен кейш оны накты шепнм
кабылданганга дейш дамыту кажет. Бул теним оцтайлы жэне
оцтайлы емес болуы мумкш. Осы кезецде жобаныц жоспарын бцщндеп жетьвдру мен нактылау оньщ коммерциялык,
техникалык, каржылык, экономикалык, институционапдык жэне
т.б. елшемдершде аныкталуы кажет. Жобаныц кейб1р мэселелерш
шешуде акпаратгы жинау жэне 1здеу, жобаны усыну кезещндеп
курдел1 жэне мацызды мэселе болып саналады. Жобалык тал­
дау барысында пайда болатын мэлшеттерд} дурыс тусшд1ре
бшу жэне алгашкы акпараттыц сён1мдшк децгейлерш кабылдау
кажеттшпне жобаны етк1зу жет1ст1 п тэуелдь
6-такырып. Инвестщия.ш*; жобаларды тацдау... ш 119
3. Жобаны талдау. Жобаны icKe асырудын алдында онын
кэаби талдауы жобанын ем1рлн< циклшщ Kepeicri кезещ болып саналады. Егер жобаны каржыландыру стратегиялык инвестордын
(тжелей немесе несиелж) кемеп аркылы жузеге асса, инвестор осы
сарагггаманы esi еткЬед 1, мысалы, жобаньщ орындалу процесшде
каржыньщ кеп белшш жогалтпас yiuiH, осы кезенце каражаттьщ 6ip
брхпгщ жумсай отырып, беделиц консалтинг™ фирманыц кемепн
пайдаланады. Егер кэсшорын инвестициялык жобаныц icxe асырылуын жеке каржы есебшен жоспарласа, жобанын непзп ережелершщ дурыстыгын тексеру уилц жобаны талдау кажет.
4. Жобаны icKe асыру. 1ске асыру кезеш жобаны пайдаланганга деш нп мерз!мд1 камтиды. Бул жерге оларды орындау
мерз1мше байланысты кызметтердщ барлык турлерш талдау мен
кадагалау, отандык немесе шетелдж инвесторды мемлекетпк мекемелер тарапынан кадагалау к!ред1. Осы кезен, сонымен катар жо­
баны 1 ске асырудыц непзп белш н камтиды. Оныц неп зп максаты
инвестор каражаттарыныц кайтарымдылыгы мен бершген инвеетицияларды жабу ушш акша агындарыныц ж еткЫ ктЫ пн тексеру
болып табылады.
5. Нэтижелерд 1 багалау. Нэтижелерд1 багалау жобаныц ор­
ындалуы барысында жэне оныц аякталуы кезшде icice асады. Бул
кызметтщ Heri3ri максаты - жобаны енпзген ойлар мен олардьщ
накты орындалу децгей арасында накты Kepi байланые орнату.
Керсетшген салыстыру жобаны эз1рлеушшерд1ц мшс!3 тэж1рибесш
сипаттап, баска жобаларды icKe асыру жэне усыну барысында оны
пайдалануга мумкшдж бередк
Жобаны тацдау жэне алдын ала усыну кезещ
Болашак инвестициялык жобаныц бизнес-идеясы аныкгалганнан кешн кэсшорын осы ойды 1ске асыра ала ма деген сурак
туындайды. Бул суракка жауап беру ушш кэсшорынныц экономиканыц кай саласына жататындыгын жэне саланыц келемшдеп
кэсшорынныц салыстырмалы орнын талдау кажет. Осы талдау
инвестициялык талдаудыц жэне усынудыц бастапкы кезецшщ
120 ■ II Б0Л1М. Инновацияны басцару
мазмунын курайды. Батыстьщ жобалык талдау тэж1рибесшде келес! eKi критерий пайдаланылады:
— саланыц кемелдипп;
- кэсшорынныц бэсекеге кабшеттипп (нарыкгагы оныц
орны).
Саланыц кемелденуш талдау оныц дамуын 4 жагдайдыц 6ipiне жаткыза отырып жасалады: эмбриондык, ecyiui, кемелдену
жэне тозу.
Кемелдинк децгеш бойынша салапарды сэйкестенд!ру мысалдары теменде керсетшген.
9. Экономика салалары кемелдиппшц мысалдары
Эмбриондык
Кун энергиясы
всуии
Бейнекассеталарды
Кемелдену
owiipv
KeMip шыгару
Уй компыотерлер!
Тозу
Кеме жасау
(Еуропа)
Сагапг eimipici
Велосипед eimipici
Екшнп критерийге сэйкес кэсшорынныц бэсекеге кабшетTiniriH оныц кай салага жататындыгы аркылы аныктау кажет.
Баскаша айтканда, кызмет пен тауарлардыц накты нарыгында
осы кэсшорынныц баска кэсшорындарга Караганда салыстырмалы жагдайын аныктау кажет. Кэсшорынныц неп зп 6 жагдайын
пайдалану кабылданган: басым болу, куши (куатты), колайлы,
тураксыз, элЫз, eMipre икемаз.
Кэсшорынныц бэсекеге кабшеттЫгш жэне сала кемелдиппшц
критерийлерш салыстыра отырып, кэсшорынныц ем1рл1к циюпшц
матрицасын усынамыз.
7-суретте усынылган матрица курылымды сипаттайды, ол тек
кэсшорынныц жагдайын аныктап кана коймай, сонымен катар
оныц ары карай дамуы женшде тубе гейш усыныс rap жасайды.
6-такырып. И нвест щ ш лъщ жобаларды тацдау... ш 121
Эмбриондык;
0суш1
Ксмелдену
Тозу
| | Танламалы даму
Kgyin-катерл! аумак. нарык тауашасына кету,
эртараптандыру немесе жабу
7-сурет. Кэсшорынньщ вАнрлис р д а щ щ жиынтыктар матрицасы
Жобаны талдаудыц алдагы кезещнщ корытынды нэтижесшде
керсетшген критерийлер бойынша накты кэсшорынньщ 7-суретте бершген матрицадагы кандай накты торга жататынын аныктау
керек.
Бершген нысанга суйене отырып, 10-кестеде бершген кэсшорынньщ болуы мумкш даму стратегия лары ньщ 6ipi карастыры­
лады.
10. Кэсшорынньщ даму стратегиялары
Нарыктагы
жагдайы
1
Басым болу
Эмбриондык
2
Нарык талабын тез1рек
инвестициялацыздар
Кемелдшк сатылары
Тозу
Кемелдену
Gcymi
5
4
3
Орныккан
Орныккан
Орныккан
позицияны
позицияны
позицияны
устай
дотай
устай
бшшздер
бшшздер.
бШщодер.
У пест\ устан- Саламен 6ipre
дамыныздар
ыздар
122 ■ II Б6Л 1М . Инновацияны баскару
10-кестетц соцы
1
Kyiirri
Колайлы
Тураксыз
Э лиз
2
3
4
5
Нарык усыны стар ын
удемел!
инвестициялаймыз
Ipiicren неме­
се тутастай
улесЫзш
кебей'пщздер.
Барлык куш на­
рыктык улесп
кебейту уиин
Позицияны
жену ymiH
жаксы жол
танданыздар
Жагдайды
жаксартуга
тырысып,
ynecri кебейтЫздер
Жагдайынызды
жаксарту га
тырысыныздар. IpiKтелшш
улгайган улес
03 куысынызды тау ып,
корганыныздар
Позицияны
устацыздар
немесе
корытынды
шыгарыцыздар
Корытынды
шыгарыцыздар,
элде 6ipTe-6ipre
кетЫздер
Жогары
немесе жок
Кайта
курылыныздар немесе
кетЫздер
Позицияларыцызды
устал, саламен 6ipre
жетшшздер
Купщздер
немесе туракты куыс 1эдеН1здер жэне
сактануга
тырысыцыздар
Куыс тауып,
оны устап
турыныздар
немесе жайлал
кетвдздер
Кбайта
курылыныздар
немесе
кетЫздер
Жайлал немесе
тез арада
кетщ 1здер
Тез арада
мулдем
кетщ^здер
Бгер кэсшорынныц жагдайы теменп он жактагы матрицамен
сэйкес келсе, онда жаца жоба ауыр жагдайга ушырауы мумкш.
Алдыцгы талдау сатысы уакыт бойынша созылмауы керек,
корытьшды алдыцгы саты бойынша сапалы багалау непз1нде жасалады. Бул кезец кем дегенде келей eici ce6enTi кажет етедк
— болашактагы стратегиялык инвестормен байланыста бол­
тан кезде кэсшорынныц сала бойынша кемелдену1 мен
бэсекеге кабшетгйпк жагдайы туралы мэселелер мшдегп
турде Kerepuiefli жэне де сол жагдайга дайын болу керек;
- егер кэсшорынныц менеджерлер1 осы талдауды жасамаса,
онда стратегиялык инвестор бул жагдайды e3i жасайды,
кейш оныц корытындысы жагымсыз болуы мумкш.
Жобаны жасау жэне тацдаудыц жалпы тЬбектйнп
Жобалардыц эртурлиппне карамастан, оларды талдау, эдетте
жобаныц коммерциялык, техникалык, каржылык, экономикалык
6-т.кырып. Инвестициям»*; жобаларды тацдау... и 123
жэне институционалдык жузеге асырылуын багалау сиякгы ар­
найы бел1мдерден туратын сызба аркылы аныкталады.
Стратегиялык инвесторлардын кезкарасы бойынша, тшмд!
жоба тэуекелд! талдаумен аякгалуы керек. 8-суретте талдаудыц
жуйелипп керсетшген. Суретте колданылган «жоба кабылданбайды» резолюциясына шартты снпат тэн екещцпн атап ету ке­
рек. Жоба езшщ бастапкы тур1нде кабылданбайды. Сонымен катар
езшщ техникалык жузеге асырылмауына байланысты жобаньщ
Typi езгерплу1 мумюн, бул жагдайда турлецщрглген жобаныц талдауы басынан басталуы кажет.
124 ш II Б6Л11М. Инновацияны баскару
6 .2 .
Ж обалауды талдау
Жобаныц коммерциялык жузеге асуын талдау
Маркетингпк талдауды жузеге асыру басты ею суракка жауап
беруге цепзделед!]
- Жобаныц жузеге асырылуыныц нэтижес! болып табылатын
ешмд1 сата апамыз ба?
- Одан инвестициялык жобаны етейпн табыс таба аламыз ба?
Соцгы жылдардыц ManiMeirepi бойынша уипнип элем елдер1
фирмаларыныц дагдарыска ушырау KopceTKiuii 80%-га жеткен.
Оныц басты ce6e6i —элЫз маркетинг.
Маркетингпк талдаудыц басты суракгары келесшер:
- Жоба кандай нарыкка багытталган? 1шю немесе халыкара­
лык нарыкка ма?
- Халыкаралык жэне iunci нарык арасындагы баланс карастырылган ба?
- Егер жоба сырткы нарыкка багытталса, онда оныц максат­
тары елде кабылданатын принципиалды саяси шеинмдермен сэйкес келе ме?
- Егер жоба швд нарыкка багытгалса, оныц максаты мемлекеттщ [шк! саясатымен сэйкес келе ме?
- Егер жоба мемлекет саясатымен сэйкес келмесе, оны ары
карай карастыру кажет пе?
Жобалар Ka3ipri бар нарыкгарда жузеге асырылып жаткандыктан, олардьщ сипатгамасы кажет. Маркетингпк талдау, соны­
мен катар тутынушылар мен бэсекелестердщ галдауын да камтуы
керек. Тутынушылар талдауы тутынушылар суранысын, элеуетп
нарык сегментт жэне сатып алу сипатгамасын карастыруы кажет.
Бул ушги жобаны жасаушы нарыкты дэйекп зерттеуi керек. Со­
нымен катар институционалды шектеулер! бар нарык курылымы
аясында бэсекелестерге талдау жасау кажет. Маркетингпк талдау
нэтижелер! непзшде маркетингпк жоспар жасалынады. Мунда тауарды жасау, бага белгшеу, тауарды нарыкка шыгару жэне етк|зу
стратегиялары аныкталады. Аталып кетксн керсетюштер нарыкта
6-такырып. Инвестициялык; жобаларды тацдау... ш 125
тауарды бэсекеге каб тети етепндей Gipryrac болуы тшс. Со­
нымен катар маркетингпк жоспарда фирманын езге де ассорти­
мент!, курылымдык, каржылык, enaipicriK, камтамасыз етушш к
кызметтер1 карастырылуы кажет. Маркетингпк жоспар аясында
бэсекелестердщ реакциясын жэне онын болашактагы жоспарыныц
жузеге асырылуына acepi карастырылуы кажет.
Маркетингпк талдауда сураныска болжам жасалады. Инвес­
тициялык жобаны жасау барысында болжам дэлднп жоспарланган
шыгындар дэлд 1пмен сэйкестецщршед1 . Шецпм кабылдау npo­
ueci бфщсхздок жагдайында болганымен, жасалган болжам оньщ
тэуекелiH темендетедь Инвестициялык жобаныц барлык марке­
тингпк аспектLnepiH камги алмайтынымызды б т е отырып, оныц
непзплерш карастырып, оларга сипапама берешк. Маркетинг
мэселелерш корытындылау Keneci непзп терт бел!мд1 аныкгауга
мумкшднсбередк нарыкгы талдау, ортаньщ бэсекеге кабшеттшгш
талдау, тауардыц маркетингпк жоспарын жасау, Keneci бетнмдерде
колданылатын акпаратгардыц дэдщгщ камтамасыз ету.
Нарыкты зерттеу максаты - тутынушылар суранысын анык­
тау, маркетингпк шенймдердщ сапасын арттыру мен жеделдету
ушш нарык сегмент! мен сатып алу процесш аныктау. Сураныс
пен етюзуге талдау жасаганда келесшерге назар аудару кажет:
— элеуетл сатып алушылар;
— тауарды сатьш алу себептер5;
— сатып алу процесшщ жузеге асырылуы;
— кажетп акпараттар жэне оларды жинау.
Нарыктык курылымдык талдауын бэсекелестерд!, мемле­
кетпк немесе жеке кэсшорындарды, ж е р г т к п , улттык немесе
халыкаралык компанияларды, дэстурл1 немесе жаца, маркаланган
немесе маркаланбаган тауарларды аныктаудан бастау керек. Со­
нымен катар нарыкка жаца катысушылардыц шыгуын (болашак
бэсекелестер), алмастырушы тауарлар тарапынан бэсекелеспки
(мысалы макта, синтетика, жемю-жидек сусындары. алкогольаз
сусындар ушш) аныктау кажет. Мшдетп турде жауап беруд* талап
ететш H eri3ri сурактар мынадай:
126 ■ П Б0Л1М. Инновацияны баскару
-
Бершген енш нщ нарыктык курылымы кандай?
Бершген саладагы бэсекенщ Heri3i кандай?
Институционалды шектеулер бэсекелйс ортага калай эсер
етедо?
Маркетингак талдау барысында сандык (мелшерлнс) багалауларды колдану манрызды. Олар, эдетте, кэсшорынньщ езше
де, стратегиялык инвесторга да сешмд1 акпарат бередь Теменде
сандык критерийлер непзшде жасалган кэс1порынныц бэсекелж
жагдайын талдаудын мысалы келпршген.
11. Ж Б Ф непзшде кэсш оры нньщ бэсекеге кабш еттиппн аны ктау
Жетссгпкпн басты факгорлары
Сапа
Сату кдоалдарынын тшмдшп
Жана ешмш жасау
Техникалык кызмет керсету
Уакытылы жетюзу
Бедел
Жарнама
Куны
Бага
Орналасу орны
Каржылык турактылыгы
Барлыгы
Салмак
5
3
2
5
4
1
1
5
5
2
2
35
F
+
+
+
+
0
0
-
+
+
+
+
28
Бэсекелестер
D
с
0
.
-
+
+
+
+
+
0
+
0
-
+
+
+
+
13
.
+
D
0
0
.
+
.
+
0
0
-
.
.
+
2
-5
.
Же'пспктщ басты факторларын аныктай отырып, кэсшорын
ез жагдайын бэсекелестермен салыстырады: эр бэсекелеске
катысты «жаксырак» (+), «нашарлау» (-) жэне б1рдей (0) деп езш
багалайды. 0p6ip басты факторга салмактык коэффициентш
кою аркьшы маркетингтж талдау кэсшорынньщ салыстырмалы
бэсекелж кабшетгшгшщ жалпылама KepceTKimiH аныктайды.
К^арастырылып отырган мысалда талданатын кэсшорынньщ кешенд1 критерийлершщ афегатгалган мэш А жэне В компанияларымен салыстырганда айтарлыктай жаксы, С компаниясымен
шамамен б1рдей, D компаниясынан 6ipa3 темен. Жалпы алганда,
кэсшорынньщ бэсекеге кабшеттшл канагаттанарлыкгай.
6-такырып. Инвестициялык; жобаларды тацдау... ш 127
Маркетингпк жоспар жобанын кураушы белтп болуы кажет.
Оны жасау барысында маркетолог кеяес! сурактарга жауап 6epyi
TH1C-
-
0HiM каншалыкты жаксы жасалган?
Бага белплеу стратегиясы дурыс аныкталган ба?
Я Тауарды нарыкка етюзудщ дурыс стратегиясы аныкталды
ма?
- 0тк1зу жуйес! сатушы мен сатып алушы арасында тшмди
байланысты камтамасыз етед| ме?
1 Маркетингпк коспа элеменггер! жумыс ютейтш 6ipreicri
маркетингпк жос парта 6ipiicripinreH бе?
Корьпындылай келе, мынаны айткан жен: маркетингтйс бел1м
жобаларды талдатанда аныктаушы болып табылады, ce6e6i ол
жобаныц eMip суру кабшетш багалауга кажет нарыктык акпаратты
бередт Фирмалардын нашар маркетингпк талдауыныц кеаршен
керекздз жабдыктау, еткгау операциясына кептеп шыгын шыгару
жи! кездесед].
Техникалык талдау
Инвестициялык жобаны техникалык талдаудыц мшдеттер!:
1 жоба максатгарына сай технолотияларды аныктау;
- жергшжн жатдайлардьщ: шшшат, энергия, жумыс кушшщ
багасы мен кажетплшн жэне т.б. талдау;
- жобаны жоспарлау мен жузеге асырудын элеуетп мумкшджтершщ бар-жогын тексеру.
Техникалык талдауды, эдетте, кэсшорынньщ сарапшылар
тобы журпзед!, сонымен катар мамандар да шакырылуы мумкш.
Техникалык талдаудыц сгандартты процедурасы колда бар
техналогияларды талдаудан басталады. Келес1 критерийлерд!
басшылыкка алу кажет:
- технология бурыннан жаксы кодданылып icenyi керек, ягни
стандартты болуы кажет;
- технология импортталатын курал-жабдык пен шимзатка
непздшген болуы таю.
128 ■ П Б0Л1М. Инновацияны баскару
Егер ез технологиясын колдану мумюн болмаса, шетелдк
технологиялар мен к¥рал-жабдыктарды келеи сызбалардыц 6ipeу1мен тарту мумкншп талданады:
1) шетелдк фирмамен б1рлескен кэсторынды белшектеп ин­
вестициялау жэне барлык технологиялармен толык камтамасыз
ету;
2) технологиялык ноу-хауды жузеге асыратын курал-жабдык
сатып алу;
3) «ти т-key» - курал-жабдык сатып алу, завод тургызу,
технологиялык процесп калпына келт1ру
4) «product-in hand» - «turn-key», сонымен катар кэсшорынга
кажетп дайын ешмд! шыгарганша персоналды окыту;
5) ецщруге лицензия сатьш алу;
6) шетелдк технолог тарапынан техникалык кемек.
Технологияны тандау ережес! кейб1р баламалы технология­
ларды кешендо талдау мен кандай да 6ip агрегатгалган критерий
непзшде ец жаксы нускасын тацдауды карастырады.
Баламалы технологиялар арасынан тандаудыц басты факторлары технологияларды колданудыц келезд аспектьлерш талдауга
алып келедй
- тандалып алынган технологияларды уксас келемдерде
бурын колдану (келемдер накты нарык унпн тым улкен бо­
луы мумкш);
- шиюзаттын кажетгшп (канша элеуетп жабдыктаушы бар,
олардыц enaipicTk куаттары кандай, шимзат сапасы, осы
шиюзаггы тутынушьшар саны, шимзат куны, жетизу куны
мен эдкн, коршаган ортага тугызатын Kayin);
- коммуналдык кызмет пен коммуникациялар;
- технологияны сататын уйымньщ оган патент! немесе лицензиясы бар екендцше сен1мд! болу;
- евдцрютщ бастапкы кезецше технологияны сатушынын
катысуы;
- технологияньщ жергипкп жагдайларга сэйкес келу1 (икемfli болуы, температура, ылгалдылык жэне т.с.с.);
6-такырып. Инвестициялык жобаларды тацдау... т 129
— жуктемелйс фактор (жоба талаптары бойынша номиналды куатган пайыз есебшде) жане толык ес 1мдйнкке сэйкес
тур акты калыпка келу ушш уакыт;
— кауш аздж жэне экология;
— каржы ж эне enaipicriK шыгындар.
12-кестеде осындай кеп баламалы талдаудын мысалы келTtpmreH. 0p6ip фактор он балдык шкаламен багапанады.
12. Ен жаксы техникалык шеинм тацдау мысалы
Критерийдщ
Баламалар
салмагы
А В
С
D
3
Бурын колданылуы
6
3
2
0
4
Шшйзаттын кол жепмд1Л1п
5
3
6
9
5
Коммуналдык, кызмет жэне коммуникация
2
3
2
6
1
0
0
10 10
Патент немесе лицензнянын бар болуы
2
7
5
4
7
Технологиянын жергшкп жагдайларга
бей1мделу1
3
7
4
Жуктемел1к фактор
6
8
4
10 8
Каушыэднс жэне экология
5
3
4
5
5
8
К^ржы жэне внд1р1СТ1к шыгындар
6
Мелшерленген критерийдщ келем!
143 109 136 147
-
Басты факторлар
Жалпылама критерий Keneci формуламен есептелшедк
G = W1G1 + W2G2 + ..... + WnGn,
мунда: W - жеке критерийдщ салмагы;
Gk - жеке критерийдщ келемь
Критерийдщ M3Hi жогары болганда техникалык жоба ен
тандаул ы больш табылады. Жалпы карастырган мысалда А мен D
техникалык балам алары б1рдей, алайда басымдыкты D-га беруге
болады.
Каржылык талдау
Инвестициялык жобаньщ бершген 6eniMi аса келемд1 9pi
енбеюп кажет erefli. Инвестициялык жобаныц каржы бел1мшщ
жалпы сызбасы карапайьш турде журпзшедк
9-3/21-10
130 ш IIБ6Л1М. Инновацияны баскару
-
Кэсшорынньщ алдагы 3 жылдагы (5 жылдагы) каржы
жагдайына талдау жасау.
- Инвестициялык жобаньщ дайындалу кезещндеп кэсшорынньщ каржы жагдайына талдау жасау.
- Кэсшорынньщ Heri3ri ешмшщ шыгынсыздыгына талдау.
- Инвестициялык жобанын жузеге асырылу процесшде та­
быс пен каржы агыныныц болжамы.
- Инвестициялык жобаньщ т т о д ш г ш багалау.
Инвестициялык жобаньщ каржылык бел1мшщ мацызды мэселелерше кыскаша шолу жасайьщ.
Кэсшорынньщ бурын журпзген жумыстарыньщ каржылык
талдауы мен оньщ Kaeipri жагдайы эдетте, непзп каржылык коэффициентгерд1 есептеу мен туавдйруге экелед1, ягни олар
епмдипкп, несиеш телеу кабшеттшгш, кэсшорынньщ табыстылыгын жэне оньщ менеджменттщ тшмдипгш сипаттайды.
Эдетте, бул киындык тугызбайды. Сонымен катар каржылык
бел1мде кэс1порыннын алдыцгы б1рнеше жылдарга жасалган неri3ri каржылык есептерш беру жэне Heri3ri керсетюштерд1 жылдар
бойынша салыстыру аса мацызды.
Егер инвестициялык жоба батыстагы стратегиялык инвесторды тарту ушш жасалып жатса, онда каржылык есеп инвестор
мемлекетшщ улпсшё сай болуы тшс.
Шыгьгасыздыкты талдау езще Heri3ri ешм турлерш дайындау
мен етгазудщ езшдж куныныц курылымдык талдауы бойынша
жуйелж жумыстар мен барлык шыгындардыц ауыспалы (ягни,
олар eHflipic келеш мен сату келемше байланысты езгеретшдер)
жэне туракты (ягни, олар ещцрю келемшщ езгеруше байланыс­
ты емес) болып белшуш 6ipiicripefli. Шыгындыкты талдаудьщ
непзп максаты —шыгынсыздык нуктесш, ягни табыстыц нольдж
мэнше сэйкес келетш тауар келемшщ сатылуын аныктау. Шыгынсыздыкты талдаудьщ мазмуны инвестициялык жобаны жузеге
асыру барысында накты немесе жоспарланып отырган табыстыц
шыгынсыздык нукгесш салыстыру жэне болашактагы кэсшорынньщ табысты юкерлш сешмдшпн багалау болып табылады.
6-такырып. Инвестициялык; жобаларды тацдау... я 131
Жобаныц инвестициялык 6aniMi оныц каржылык б ат м ш щ
аса мацызды бел1п ретшде есептелшедк Ол келесшерден турады:
- кэсшорынныц жоба бойынша инвестициялык кажеттшжтерш аныктау;
- инвестициялык кажетшнктерд1 каржыландьфу кездерш
аныктау;
- инвестициялык жобаны жузеге асыру уонн тартылган
капиталдыц кунын багалау;
- жобаны жузеге асыру аркылы болатын табыс пен акша
агындарын болжау;
- жобаныц тшмдипк керсеткшггерш багалау.
Жобаныц жузеге асырылу мерз1мшдеп онын о п м д ш гш бол­
жау аса курдел! мэселе болып табылады. Жобаны жузеге асыру
кез 1нде пайда болатын акша агыны салынган инвестицияныц
келемш «акшаныц уакыттагы куны» кагидасы непзш де жабуы
тию. Бул кагида бойынша «6ip жылдан кейш алынган долларга
Караганда, Ka3ip алынган доллар кымбатырак», ягни 6ip жылга кеш
алынган акшалай агын осы квлемде, oipan 6ip жылга ерте алынган
акшалай агынга Караганда мацыздылыгы аз.
Уакытпен елшенетш акшалай агын мацыздылыгынын сипаттамасы ретшде салынган инвестицияныц табыс нормасы
инвестициялык жобаныц жузеге асырылу нэтижеЫнде алынган
акшалай агынмен бейнеленед1.
Сонымен, каржылык критерий тургысынан алганда, егер
акшалай агынныц жиынтыгы оган салынган инвестицияларды
жогарыда келт 1р 1лген каржылык феномен непзшде жаба алатын
болса, онда жоба кабылданады.
Экономикалык талдау
Каржылык талдаудыц непзп сурагы: жоба кэс1порын иелердац (акционерлершщ) байлыгын кебейте ала ма? Бул суракка
жауапты акша агынын талдаумен беруге болады. Ал экономикалык
талдау бул жобаньщ мемлекетпк байлыкты улгайту муминдь
riH багалайды. Экономикалык талдаудьщ алдына койылган
132 ■ П Б0Л1М. Инновацияны басцщгу
мшдеттердщ мысалын карастырып керейж. С компаниясы белrijii
6ip тауар турш Keneci шартгар непзшде ещцрсш дейж:
- мемлекетпк уйым компанияга шиюзатгы арзан багам ен сатуда;
- импортгалатын кураушы белжтерд! де мемлекет компания­
га халыкаралык нарыктык багадан томен багамен сатуда;
- кэсшорын езшщ жумысшыларына жал акыны мемлекет
децгешндеп стандарттарга сай телещп;
- корытындысында, кэсшорын тауарларды мемлекетпк кэ­
сшорынга шет елдеп ерюн нарыкгагы багамен салыстырганда аса томен багамен сатуга мэжбур.
Муньщ Miидет i оны келеа баламалармен салыстыра оты­
рып, мемлекеттщ мундай жобаны жузеге асырудагы тшмдинпн
аныктау больш табылады:
- компанияга шиюзат пен кураушыларды нарыктык багамен
сату, жумысшыларга элемдж стандартгар бойынша жалакы
телеу жэне осы компаниядан тауарларды epKiH багамен са­
тып алу;
- балам алы тауарды шет елден сатып алу (эаресе, сала
KepcenciiuTepi бойынша).
Экономикалык талдау не ушш кажет? Егер нарык толыгымен
ерюн болса, онда ешкандай талдаудьщ кажет i жок, ce6e6i ком­
паниянын иелерше не тшмд1 болса, баскаларына да сол тшмд 1 бо­
льш табьшады.
Keneci аньщтаманыц аукымдылыгына карамастан, ерюн
нарьжтьщ непзп белгшерш атап етейж:
- сатушылар мен сатып алушылардьщ кеп болуы;
- барлык eHflipicriK факторлардын (енбек, капитал, материалдар) жумылдырылуы;
- бага сатушы мен сатып алушынын талгамына сай орнатылады;
- жаца компаниянын нарыкка енушде тоскауылдардын болмауы.
Мундай жагдай алдыцгы катарлы батыс мемлекеттер1 ушш
де аса тшмд1 деп айтуга болады. Шын мэшнде кептеген тауар-
6-такырып. Инвестициялык; жобаларды тацдау... я 133
ларга бага жасанды турде езгертшш отырады (кетершед! немесе
темендейдО жэне егер жобаныц каржылык салымы белпленетш
болса, онда оныц экономикалык салымын (маныздылыгын) ете
снрек жагдайда багалауга болады. Сондыктан ipi инвестициялык
жобаларга олардьщ каржылык тшмдшпмен катар, экономикалык
тшмдшп мен тартымдылыгын да талдау кажет (ягни, жобаныц
улттык максатгыц децгешне сай келу^. Инвестициялык жобаныц
экономикалык тартымдылыгын келе« сызба бойынша елшеуге
болады.
13. М аксаттарды тацдау жэне салмакгау
1
2
3
4
5
Мемлекегтщ максаггары
Туракты валюта агыны
Туракты валютаны унемдеу
Ж ергшкп нарыктагы етм н щ улгаюы
Халыкхы толык жумыспен камсыздандыру
Аймактардын дамуы
Барлыгы
Максаттыц салмагы
0.30
0.20
0.15
0.20
0.15
1.00
Екшии кддам. Op6ip баламалы жоба ушш кезделетш максатгыц
есеггпк мелшер1 аныкталады (абсолютпк немесе жаксы жакгагы
пайыздык елшеммен). dp 6 ip жоба уш*н кешещц критерийдщ
мелшерленген мэш есептелшедк
WO = 0.3W1 + 0.20W2 + 0.15W3 + 0.20W4 + 0.15W5.
YmiHiui кадам. Жалпылама критерийдщ максимум критерий!
бойынша euflipicTiH ец жаксы нускасы тандалады.
Экономикалык тшмдшктщ елшем1 келесшерд1 есепке алу
аркылы журпзтед1, ягни сатып алуга болатын ресурстар мен
дайын вн1мнщ куны, iuiKi бага (олар элемдш багалардан ерекшеленедО жэне баскалары мемлекетгщ ерекшел1ктерше топталады
жэне элемдк ережелер мен багаларга сэйкес келмейд! (мысалы,
баска мемлекетгщ валкггасымен жумыс icrey).
Экономикалык ттмдш кп багалау npoueci улгайтылган ке­
лесщей турде керсетшед^
134 ■ IIБ0Л1М. Инновацияны баскару
1. К,аржылык талдаудыц корытындыларын керсету.
2. Экономикалык талдау бойынша шыгындар мен юрютердщ
жаца ж1ктемесш жасау.
3. Каржылык мэндерд1 экономикалык мэндерге айналдыру
(олар iuiKi жэне сырткы нарыкка арналган багалардьщ сэйкес болмауынан емес).
4. Ресурстарды колдану жэне сондай ешм алу максатында
баска мумк1цщктерд1 багалау.
5. Iunci телемдер бойынша барлык есеп айырысуды шыгарып
тастау.
6. Каржыньщ жылдык экономикалык агынын сыртка шыгарылатын инвестиция келем1 мен салыстыру (бул соцгы корытынды
болады).
Таты да айта кететш болсак, экономикалык талдау мемлекет
тарапынан жасалган жэне улттык мэселелерд1 шешуге арналган
ipi инвестициялык жобалар ушш дайындалады. Егер кэсшорын
инвестициялык жобаны ез тарапынан жасаса, онда ол жалпы
максатты катысушылар, ягни акша каражатын салган занды жэне
жеке тулгалар максаттарымен уштастырады. Жэне бул тулгалар
арасында мемлекет болмаса, онда экономикалык талдау жасауга
мшдетп емес.
Институционалды талдау
Институционалды талдау уйымдастырушылык, кукыктык, саяси, эюмшМк жагдайды ескере отырып инвестициялык жобаныц
сэтп жузеге асырылуын багалайды. Инвестициялык жобаньщ
бул бел1м1 сандык жэне каржьшык емес болып табьшады. Оныц
басты максаты - инвестициялык жобаныц iunci жэне сырткы
факторларыныц езара байланыстылыгын багалау.
IiuKi факторды багалау, эдетте келеы сызба бойынша жузеге
асырьшады:
1.
Q nflipicxiK менеджменттщ мумюнджтерш багалау. Жама
менеджмент аса жаксы жасалган жобаны сэтс1зд1кке ушырататыны белгип. Кэсшорынньщ ецщрютш менеджмент!н талдау
кез1нде келес! мэселелерге назар аудару кажет:
6-такырып. Инвестициялык; жобаларды тацдау... ш 135
— кэсшорын менеджерлершщ тэяарибес! мен бшнстипп;
— олардын жоба аясындагы мотив ациясы (мысалы табыстагы
улей);
— менеджерлердщ жоба максаттарымен жэне оньщ этикалыкмэдени кундылыктарымен сэйкес келук
2. Енбек ресурстарын талдау. Жобаны жузеге асыру ушш
тартуга кезделген енбек ресурстары жобада колданылатын тех­
нология децгейше сэйкес келу 1 кажет. Бул мэселе кэсшорында
жаца отандык немесе шетелдж технологияньщ колданылуына
байланысты мацызды болып отыр. Кэсшорындагы енд1р1спк
мумюнджтер жасалган жобага сай келмейтш жагдайлар да болып
жатады. Мундай кезде жумысшыларды уйрету керек, не болмаса
жаца жумысшылар жалдау кажет.
3. ¥ йымдастьфушыльж курылымды талдау. Инвестициялык
жобаньщ бул 6eniMi кэсшорындарда тэж1рибен1ц жоктыгынан ен
киыны болып отыр. Кэсшорындакабылданган уйымдастырушыл ьж
курылым жобаньщ дамуына Kepi эсер erneyi керек. Шеш1мдерд{
кабылдау жэне оларды жузеге асырудагы жауапкершипкп белу
процесше талдау жасау кажет. Жасалып жаткан инвестициялык
жобаньщ басшылыгына жана баскарушылык курылымды
курып, соган байланысты кэсшорынды баскаруда иерархиялык
курылымнан матрицалык курылымга ету кажет.
Сырткы факторларды талдаудагы басымдыктар келезд е й ас­
п е к т у негДз^еледа.
1.
Мемлекет саясаты, мунда жан-жакты талдау уш ш Ken
позициялар белщ керсеттедг.
— шиюзат пен тауарлардыц экспорт жэне импорт шарпгтары;
— ш етелдж инвесторлар ушш каржы салу жэне экспорттау
мумкщдйсгерц
— енбек туралы зандар;
— каржылык жэне банкгж реттеудщ басты жагдайлары.
Бул мэселелер ш етелдж стратегиялык мацызды инвесторларды тартуды кездейтш жобалар ушш аса мацызды.
136 ■ П Б0Л1М. Инновацияны басщп)
2.
Мемлекетпк колдау. Бул факторды ел экономикасы
аумагындагы мэселелерд! шешетш инвестициялык жобалар
карастыруы керек. Бул жерде уакыт факторы улкен мацызга ие.
Жоба техникалык, каржылык, экономикалык жагынан жаксы
жасалынган. К,аражат салуга дайын инвесторлар болган кезде
мемлекет руксаты 1-2 жылга келпкпршсе, инвесторлар каражатты
баска жобага салады. Мундай жагдайлар аса катерл1.
Т эуекел дi талдау
Тэуекелд! талдаудыц мэю келесще: салага байланысты емес
болашакгагы жагдай эркашан да белгйлз болады. Каржылык тал­
дау ушш кажетп керсетюштердщ Ke6i (шыгын, бага, ешмд! етюзу
келем 1, элементтер!) белгк1з болып келед1. Болашакка жасалган
болжамдар жаксы да, жаман да (табыстьщ темендеуО болуы
мумкш. Тэуекелд! талдау барлык керсетюштердщ жаман жэне
жаксы жактарга ауыткуын карастырады.
Жобаны жузеге асыру п р о ц е с с е келес1 элементгер езгеpicTepre ушырауы мумкш: шиюзат жэне кураушылардыц багасы,
капитал шыгындарыныц багасы, кызмет керсету багасы, сатылым багасы, багалар жэне тагы баскалар. Нэтижесшде соцгы
параметр!, мысалы, табысы кездейсок болады. Тэуекел белшу!
мумюн тусшйстерд! колданады. Мысалы, тэуекел Tepic табысты немесе шыгынды алуы мумкш. Жоба факторларыныц езгеру
аясы каншалыкты улкен болса, тэуекел децгей! соншалыкты
улгаяды.
Тэуекелд! талдау npoueci кейб1р жагдайларда сценарийлер/и
талдаумен шектелед1. Ол келеа сызба бойынша журедк
1. Инвестициялык жобаныц ен кеп аныкталмаган параметрлерш тандайды.
2. 0p6ip параметрдщ шекп мэн! уш!н инвестициялык
жобаныц тшмдшнш талдайды.
Инвестициялык жобада 3 сценарий усынылган:
- базалык;
- негурлым пессим ист;
- негурлым оптимист!к (MiHflerri емес).
6-такырып. Инвестициялык, жобаларды тацдау... я 137
Стратегиялык инвестор негурлым пессимистж сценарийге
карап ш еш ш кабылдайды.
Корыта келгенде айтарымыз, инвестициялык жоба бизнесжоспар непзшде эз!рленедк Бул бизнес-жоспарда жогарыда
аталган барлык мэселелер карастырылады. Сонымен катар биз­
нес-жоспарда непзп бшймнщ тараулары кайталанбайды. Жэне
бизнес-жоспардыц эркашан да сакталатын катан стандартгары
жок. Инвестициялык жобаныц бизнес-жоспары, ен 6 ipimuifleH,
жоспардын болашагын аныкгайтын адамнын кеннйнен шыгуы
керек.
138 ■ П Б0Л1М. Инновацияны баскрру
7-ТА1&ЫРЫП.
ПННОВАЦПЯЛЫ1Я МЕНЕДЖМЕНТ
ЖУЙЕСШаЕГ! ФУ Ики п я ПАР
—*
Инновациялык, менеджмент
функцияларыньщ жуйео
Инновациялык менеджмент мазмуны инновациялык шара­
ларды уйымдастыру кезшде жузеге асырылатын функциялармен
жэне баскару процестер1мен аныкталады. Инновациялык менедж­
мент функциясын баскару саласындагы ецбекп мамандандыру
мен ешм процесш белу сиякты баскару кызметшщ ерекше T y p i
ретшде карастыруга болады. Инновациялык менеджмент функциясы enaipicriH кез келген саласында жацашылдыкты, жаца енпзшмд1 колдануга непзделген баскару кызмет{н1ц жацатурлершщ
жиынтыгы рет1нде тусиадршедг Мундай баскару тапсырмалары
инновациялык жобаныц белгш 6ip ерекшелпше ец аз мелшерл!
децгейде тэуелд1 (оньщ масштабына, сала турше жэне т.б.) жэне
кез келген баскару процесшщ мазмунын курайды. Инновациялык
процестщ кептурлипп, олардьщ курделшп жэне оларды жузеге
асырудагы эр турш жагдайлар олардьщ кез келген процесш не­
месе оларды баскаруды киындатады. Теориялык жумыстар мен
тэж1рибел1к кызметге инновациялык менеджменттщ эр турл1 жуйелецщршген функциялары колданылады. Инновациялык менед­
жменттщ келеЫ непзп функциялары мынадай: стратегиялык
маркетинг, жоспарлау, уйымдастыру, мотивация жэне бакылау.
Байкаганымыздай, барлык аталган функциялар барлык менедж­
мент жуйесше жэне инновацияны жузеге асырудьщ кез келген T y p i
мен жагдайында ортак болып келедь Бершген жуйеде стратегиялык
маркетинг непзп функция ретшде бел in карастырылган, себеб!
оньщ icxe асуы ушш жаца идеяларды 1здеу непзп кадам бо­
лып табылады. Бул менеджмент функциялары инновациялык
7-такырып. Инновациялык; менеджмент... ш 139
кызметп баскару процес шщ непзп кезендершщ мазмунын жэне
барлык иерархиялык децгейдеп баскару кызметш белш керсетедь
Инновациялык курылымдагы кез келген табысты менеджмент осы
аталган непзп функциялардыц жузеге асуын кадагалауы тик.
Инновациялык менеджмент —инновациялык кызметтщ, осы
кызметпен айналысатын уйымдастырушылык курылым мен олардьщ персоналдарыныц, кагидаларыныц, функцияларыньщ жиынтыгы. Дегенмен, шет елдерден алынган инновациялык менеджмент
ташрибесш колданганда Казакстанда калыптаскан ерекшелжтер
ecKepuiyi кажет.
Инновациялык менеджмент функциялары — инновациялык
процестерд1 тшмд1 баскару ушш кажетп ю-эрекеттерд1 жузеге
асыратын ic-шаралар жиынтыгы. Инновациялык процесс идеялар, технологиялар ерекшелйп бойынша идеяларды гэяарибеде
колдану npoueci деп тусщщршедь
Келеа функцияларды карастыруга болады:
1. Инновациялык к ы зм е т жоспарлау — сырткы орта факторлары жэне жагдайлар бойынша талдау жумыстарыньщ кешеш,
максат кою жэне осы максатка жету ymiH баламаларды тандау
(жоспарлар агымдагы жэне стратегиялык, функциялык, мэселелйс,
желшйс жэне жинакгык болады).
2. Инновациялык кызметп уйымдастыру - жоспарлауды жузеге асыратын еш йркпк жэне баскарушылык процестер кешеш, ешмнщ саны мен сапасын аныктайтын процестер
мен процедур алар жиынтыгы, олар аркылы келеЫ принциптер
карастырылады: пропорционалдык, узджш, параллельд1к, ритмдж
жэне туралык.
3. Инновациялык кызмет мотивациясы - эр Typni ынталандыру aflicTepi аркылы, ягни мадакгау немесе жазалау, кызметкерлерд1
фирма максатына немесе жеке тунга максатына жету ушш ынталандыру npoueci.
4. Инновацияльщ кызметп бакылау - баскарушы шеиймдершщ, ягни багдарламалардьщ, жоспарлардьщ, ауызша жэне жазбаша жарлыктардьщ жузеге асуын бакылайтын функция (Mep3iMi,
шыгыны, сапасы жэне т.б. бакылау).
140 ■ II Б6Л1М. Инновацияны басцару
Стратегиялык маркетинг - жацалыкгар жэне инновациялар
портфелш калыптастыру, нарыктык стратегияны, ешмнщ сапасын кетеру ушш болжау стратегиясын, enaipicnH кешенд1 дамуын
ресурстармен камтамасыз ету, фирманьщ бэсекеге кабшетшпгш
жэне кажетп пайда табу максатында журпзшетш жумыстар кешеш.
Маркетинг —бул б1ршшщен, кез келген кызмет TypiHiH на­
рыктык жагдайда тутынушыга багытталган тужырымдамасы,
еюнтшден объектшщ ем1рлж циклшщ 6ipiHiui кезец1, ушшшщен,
менеджменттщ жуйел1к функциясыньщ формасы.
G n a i p y u i i кызметтщ багыты келес1 кагидада керсенлген:
«Тутынушыга кажет™ ешмд1 енд1рщ1з, 6 ip a K езщ»з шыгарганды
сатуга тырысьщыз». Дегенмен, бул кагида маркетингпк емес
фирманыц максаты. Егер a p 6 ip жуйе маркетингтеп кез келген
кызметтщ тутынушыга багытгалу тужырымдамасын устанатьга
болса, олардыц «шыгу» сапасы жогары болады, соган сэйкес
жаЬандык жуйеге «шыгу» сапасы да жогары болады. Бул
тужырымдаманыц жузеге асуы ушш, алдымен сырткы ортамен
карым-катынаска жэне сапага талдау жасап, «енудщ» сапасын
жогарылатуды камтамасыз ететш шараларды кабылдап, оларга тал­
дау жасап, содан кейш бул жуйедеп процестщ сапасын жогарьшату
кажет. Ka3ipri кезде маркетингпк талдаудыц орнына кебшесе
ецщ рктк талдау колданылады, ол жуйедеп уйым мен технологияны алдымен жетиадруге, содан кейш жуйенщ баска сыцарларын
жаксартуга багытталган. Егер жуйеге «ену» сапасы жуйеден
«шыгуга» сай келмесе, онда фирманыц ездцрйтпк децгей!ндеп
уйымдык-техникалык дамуына миллиондаган каржыны жумсай
отырып, нольдж нэтижеге кол жетюзту1 мумкш.
Бул маркетингпк тужырымдаманы жузеге асыруда менед­
жменттщ жаца жуйесш, гылыми-эдгстемелнс жэне фирманыц дамуы мен жумыс icTeyiHe катысты жалпы мэселелер бойынша нор­
матив™ кужаттарды карастыру кажет, вншда ендару мен жобалауды маркетинг функциясына косу дурыс емес. Маркетинг кызмеп
жогарыда аталган кужаттарды жасап шыгаруга немесе непздеуге
катысуы керек. Маркетингпк тужырымдаманы барлык кызметте
7-такырып. Инновациялык менеджмент... я 141
колдану эдгстемелнс кемек керсетуге жэне басшыларга тутынуга
багытталган. Осы тужыры мдаманы колдану ушш кез келген
кызметке ынталандыру тур алы усыныс жасау кажет. Егер ме­
неджмент кагидалар мен гылыми талдауды устанса. маркетингтщ
нэтижес1 жогары болады. Нарыктык стратегиялык белу —фирма
стратегиясын жасау ушш оньщ параметрлерш стратегиялык болжау максатымен нарыкты зерттеу.
Нарык параметрлерше жататындар: функдияларды немесе кажеттипктерд1 канагаттандыру максатында бвлумен байланысты
тутынушылар тобы; максатталган бвл1ктердщ квлем1, багасы мен
сату мерз1мц кажетгшйпт канагаттандыратын технологиялар.
Нарыктык белшек халыкаралык жэне щ ш болып бёшнёд!.
Стратегиялык талдау жасаган кезде нарыктык бвлшектердщ
жаца элеуетш аныктауга болады. Нарыкгы жаулау стратегиясын
тацдаудагы нарыктык стратегиялык белу нарыктык бвлшектердщ
непзп концептуалды мэселелершщ 6ipi болып табылады.
Олар келесщей:
Шогырландьфу немесе жумыс ка багытталган стратегияда
нарык ез1н1ч кызметп, emMi, тутынушылар тобы немесе функция­
лары туралы фирмага кец аныктама бермейш.
Функционалдык маман стратегиясында фирма 6ip функцияга
мамандалуды калайды, 6ipaK бул функция кызыгушылык биццрген туты ну шы топтарга кызмет керсетедк
Тугынушыга багытталган стратегияда фирма белгип oip
тутынушыларга маманданады, dpi косымша жэне езара байла­
нысты функдияларды жузеге асыратын кец жэне икемд1 куралжабдыкгар жуйесш усынады.
Тацдамалы багытталган стратегия - ол 6ip-6ipiMeH байланыспаган нарык уипн шыгарылган ешмдер.
Толы к жаулап алу стратегиясында барлык топ тутынушыларын канагаттандыру ушш еншнщ толык ассортимент! усынылады.
Фирма стратегияны нарыктын непзп eici параметр! аркылы, ягни
функциялар мен тутынушылар тобы жэне уш косымша келемше,
мерзймше. технологиясына байланысты таццайды
142 ■ П Б0Л1М. Инновацияны басщп/
9-сурет. Микросегментация кезецдер1
Бул микросегментациялардыц кезевдерш зерттеу барысында
ap6ip кезецге келес1 кызмет турлер1 тэн:
— нарыкты белшекп талдау: нарыкты сегментке белу;
— максатталган сегменттерд! тандау: 6ip немесе б1рнеше максатталган сегменттерд1 тавдау фирманьщ MiHserrepi мен
мумюндйстерше байланысты;
- кезкарасты тавдау: элеуетп тугынушыларга катысты 9p6ip
сегментгеп белгш 6ip кезкарастарды тавдау;
- максатталган маркетингпк багдарламалар: максатталган
сегменттер мен сипаттамаларга бешмделген маркетинг™
багдарламаны жасау.
Тутынушы ен1мдер1 нарыгыньщ 6ipiHuii кезещнде ешм нары­
тый б1ркелю сегментке белу эр Typni эд1стермен icKe асырылуы
мумкш:
• тутынушылардыц элеуметтж-демографиялык мшез-кулкына непздел in;
• элеуетп тугынушылардьщ пайда табуына непзделш;
•
кызыгушылыктармен, кезкарастармен сипатталган eMipт к стилше непзделш;
• ёшмд! сатып алудагы мшез-кулыкка негвделген.
7-такырып. Инновациялык; менеджмент... я 143
Нарыкты белшектеу стратегиясы болжау киындыгымен, нэтижесшщ аныкталмагандыгымен ерекшеленедк Нарыкгагы параметрлерд! болжау эд1стершщ ен кеп тараган Typi тенденцияга бай­
ланысты экстраполяциялы эдютер, сараптамалык жэне индекспк
aflicrep.
— г%
'
Инновациялык; кызметп
жоспарлау
Инновациялык кызметп жоспарлау - сырткы орта факторлары мен жагдайлары бойынша талдау жумыстарынын кешенщ
максатына жету уийн баламаны тандау мен оцгайландырудыц
жаксы щскауын тандаудагы менеджемент функциясы.
Жоспарлау инновациялык менеджмент функциясы репнде
нарыкта белгии 6ip суранысты камтамасыз ету мумюнднстерше,
калыптаскан максатта даму га сэйкес инновациялык кызмет
пропорциясы мен непзп багыттарды кальштастыруга непзделедь Инновациялык жоспарлау мэнг инновациялык кэЫпкерлйс
максатта оны орындаушылар мен звено курылымдарына жеткь
зу; жузеге асырылатын жобалар курамын бекпу; инновациялык
жобага катысушылар мвдетш белу; кажетп ресурстар курамын
аныктау; уакьптыц sp6ip кезещнде б ектлген мшдеттерд1 орындау. Инновацияныц максаты - жоспарлаудыц бул инновациялык
кызметтеп максаттарын калыптастыру жэне ол максаттарды же­
келеген курьшымдык топтар мен жузеге асырушыларга жетызу.
Инновациялык жобалаудагы катысушыларга мшдеттемелерд1
белш беру, кажетп ресурстардын курамын аныктау, жекелеген
жумыстардыц мерз1мш, кезеюгерш аныктау жэне м1ндетгердщ
уакытка сай орындалуына кажетп жагдайлар жасау.
Инновациядагы жоспарлаудыц кажеттшп, уйымныц каз1рп
жагдайга байланысты мелшерлершщ кецекм жэне инновация­
лык жобаньщ киындауына байланысты бэсекеге кабшеттинпнщ
144 м IIБ0Л1М. Инновацияны басцару
кушекн; инновациялык жобалар мен мумюн болатын сипаттамаларыньщ кеп нускалыгы; ез бетшен шаруашылыкты
кенейту жэне инновациялык кызметп уйымдастыру нэтижесше
экономикалык жауапкершшюп жогарылату. Барлык цталып кеткендер инновациядагы баскару шехшмдерш тияпакты жоспарлауды кажет етедь Мундай шецпм жоспарланган жобалардын табыс­
ты жузеге асуы, олардьщ eMip cypyiH камтамасыз ететш шагын
инновациялык кэсшорындарга да, инновациялык жобалардын
стратегиялык табысыньщ манызды факторы болып табылатын ipi
инновациялык кэсшорындарга да тэн.
Инновациялык кызметп жоспарлаудагы непзп ерекшелжтер:
- жаналыкка байланысты улкен аныкталмагандык, олар­
ды ецщру мен жасап шыгарудагы узак мерз1мд! сипаттар,
катысушылар санына байланысты жуйеш жоспарлаудагы
киындыктар, жумысшылар 6iniicruiiri болатын тэуекелди
лнсгер;
- инновациялык кызметке инфракурылымнын жэне инно­
вациялык менеджмент жуйелершщ сыцарлары мен персоналдыц дайын болмауы;
- зерттеу объекпсшщ эркашан ауысып отыруы;
- инновациялык менеджменттеп сыцарлардыц стандарттары
жэне б!рыцгай децгейлершщ темен болуы;
- инновациялык кызметтердщ оцтайлы нэтижеге ие болгандагы бэсекеге кабшеттшпнщ артыкшылыгы.
Инновациялык кызметп жоспарлаудагы непзп мвдеттер:
- стратегиялык маркетинг баламаларын болжауга непзделген фирманыц оцтайлы стратегиясын тандау;
- фирманыц дамуын жэне туракты жумыс жасауын камта­
масыз ету;
- оцтайлы гылыми жацалыктарды инновациялар портфелш
калыптастыруда колдану;
- инновациялык кызметтщ курылу максаты жэне оны жузеге
асырушыларга жетюзу;
7-такырып. Инновациялык менеджмент... я 14S
— жоспарлардын жузеге асуын кешецгц камтамасыз ету;
— жоспарлардын жузеге асуын камтамасыз ететш уйымдастырушылык-техникалык жэне элеуметпк-экономикалык
шараларды жузеге асыру;
— инновациялык кызметп жузеге асыру ушш кажетп материалдык, ецбек жэне каржылай ресурстарды багалау;
— жоспарлауда жузеге асыратын мшдеттер, орындаушылар, ресурстар, мерз1м1, орны жэне жумыс сапасыныц
yiuiecim;
— жоспарлауда жузеге асыруды ьшталандыру.
Инновациялык кызметп жузеге асырудагы Herhri кагидаларга
мыналар жатады:
— агымдагы жэне стратегиялык жоспардыц сабактасуы;
— жоспардыц элеуметтйс багытгары;
— жоспарлау объект uiepiH мацыздылыгы бойынша сараптау;
— жоспар KepceTKiarrepiHiH сэйкестйч;
— менеджмент жуйесшщ сырткы орта параметрлер1мен 6ipirfri;
— жоспар нускалыгы;
— жоспардыц экономикалык непздемесц
— жоспарлау жуйесшщ автоматтандарылуы;
— жоспарлау жуйесшщ Kepi байланысын камтамасыз ету.
Узджс1здш - процестщ уйымдык рационалды принцит,
ягни жумыс уакытьшьщ жалпы процестщ узактыгымен карымкатынасы.
Параллельдж - уакыт бойынша операциялардьщ 6ipiryiMeH
тусйдаршедь
Туралык - енбек затынын акпаратгык жэне т.б. орныкты жолмен eruiyi.
Ритмдйс - уакыт бойынша оньщ турактылыгы.
Уйымныц функциясы бойынша жоба тапсырмаларынын
орьшдалуы кэсшорын стратегиясыныц дамуымен жузеге асырылады. Ол ушш ресурстарды жэне орындаушылардыц жумыстарын
10-3/21-10
146 ■ IIБ0Л1М. Инновацияны басцару
уакыт бойынша орналастырып, катысушылардыц кооперациясын дурыстап кадагапауды камтамасыз ету керек. Айтылган тапсырмалардьщ орындалуы кэсшорынныц уйымдык курылымымен
жузеге асырылады.
Инновациялык менеджменттеп инновациялык уйымныц
непзп функциясы барлык децгейдеп баскарушылардыц кызмепмен icKe асырылады. Инновациялык менеджменттеп уйым
инновациялык процестщ барлык элементтерш уакытта жэне
KeHicriicre кабылданып койган шеппмдермен камтамасыз етедь
Бул жерде инновациялык уйым жобалык тапсырмаларды орындау ушш колданьшады жэне жагдайды аныктайды. Осы жагдай
мацызды болгандыктан икемд1 уйымды жэне жумыска байланысты
козгалыстык 03repicTepfli керек етед1 K^a3ipri кездеп инновациялык
менеджменгпц теориясы мен тэжтрибеанде кептеген инновация­
лык уйымныц турлер! мен эр турл1 формалары бар.
Кэсшорынныц уйымдык курылымы едэу1р эртурлшпмен
ерекшеленедк Кэсшорынныц уйымдык формасы мынадай объективт1к факторларга байланысты: инновациялык кызметтщ масш­
табы, фирманыц инновациялык профилшщ кещцп, ешмнщ неме­
се кызметтщ ерекшелИ, кооперацияныц децгейь
Инновациялык уйымныц курылымы ете козгалмалы, кей кезflepi 6ip кэсторында кептеген уйымдык курылымныц турлер1 ин­
новацияны баскаруда колданылады, ягни жедел турде дамудагы
техника мен технологияга программалык жинак колданылады,
ал ешмнщ дэстурл1 TYpлepiнe туракты пггабтык курылым пайдаланылады.
Табыстаудын мэш мен тапсырмалары инновация мен, кеп­
теген курылым мен мамандардьщ катысуы аркылы жэне мамандандыру мен жумысты белу непзщде жузеге асырылады.
BipaK мамандандырудьщ нэтижеа жеке топтык орындаушылар
аркьшы жэне катал координациялык жагдайда юке асырыла­
ды. Инновациялык процеске катысушьшардын, жеке кэсшорын
бел 1мшелер1 мен оны орындаушылардыц арасында келденец жэне
7-такырып . Инновациялык менеджмент... ш 147
п к катынас пайда болады. Инновациялык процесте тис катынас
кэсшорынньщ уйымдык курылымын куру непзшде болады.
Табыстау — ол менеджментгщ функциясы сиякты менеджменттщ фшш аныктамасынын oipi жэне инновациянын бел1мь
Барлык баскарудын курылымы мен формалары мшдеттерд! белу,
инновациялык процеске катысушылардыц жауапкершLniriн белу
кезшде керсетшед!.
Табыстау 3 непзп аныктамамен байланысты. Олар: мшдеттер,
кузырлык жэне жауапкершшк. Бул аньщтамалар инновациялык
процеске катысушылардыц кызмет жагдайын аныктайды.
Мшдеттер катысушы кызметшщ жэне бел1мше баскарушыларынын соцгы жэне аралык жетюпктер! кезшде пайда
болады. Олар белгш 6ip кезецде тапсырма ретшде орындалып, жалпы процеске катысушынын перспективасы мен жал­
пы багытьш аныктайды. Мшдеттер туракты жэне уакытша бо­
луы мумкш. Туракты мвдеттер кэсшорьшньщ арнайы бел1мдершде, кызметтер1нде болады. Уакытша М1ндетгер 6enrLni 6ip
кезецдерде жобалык тапсырмалар туршде, келю1мшарт туршде,
тжелей баскарушылардьщ нускаулары туршде болады. ©кшдж
иерархияльгк курылымда керсет1пед1 немесе «кукык» бел1мшде
белгш 6ip кызмет ережесшдё болады.
Жауапкершшж тулганьщ мшдетш жэне сол М1ндетпц орындалуын керсетедк Табыстаудыц функциясьш жузеге асыру кезшде
мынадай тапаптарды орындау керек:
— Дара басшылык —кызметип мшдеттер мен екшдж алып,
олардын орындалуы жайлы 6ip гана басшыныц алдында
жауап беред1 .
- Сэйкестж - мшдеттердщ курьшымы екшджке сэйкес бо­
луы керек.
- Yfbiecripy - екшджтщ курьшымы жаца катысушыныц
екщ цпмен сэйкес болуы керек.
— Ж еткш ктш к - жауапкершшкгщ масштабы катысушынын
мшдетше сэйкес болуы тшс.
148 ■ U Б0Л1М. Инновацияны баскару
- Мотивация - жауапкершшктщ кецекм жалакыныц кетеpuiyiMeH, кешбасшылыкпен байланысты болуы керек.
Табыстаудыц масштабы мен формасы кэсшорында инноваци­
яны баскарудыц орталык жуйесшщ децгешн аныктайды.
Инновациялык менеджменттеп делегирлеудщ кептеген фор­
масы мен турлер1 колданылады. Бул функциялардыц 3 белпЫ бар:
зат, форма жэне табыстаудыц сипаты.
10-сурет. Инновациялык менеджменттеп табыстаудын турлер!
Инновациялык менеджментге табыстау процесш зерттеу
кезшде ap6ip баскарушьшыц кузыретгийп кэсшорынныц уйымдык кызмет1н1ц элемент! болып аныкталды.
Табыстауды жалпы турде 3 кадамдьщ процесс ретшде карастыруга болады: делегирлеу мвдетшщ орындалуы, баламаныц пай­
да болуы жэне оны шешу жолдары мен нускаларыныц тандалуы.
Делегирлеу заты рет)нде мынадай функциялар орындалуы
мумюн: жоспарлау, уйымдастыру жэне инновациялык процестерд1 бакылау. Инновациялык менеджменттщ функциялык жуйесшдеп мотивацияныц мацыздылыгы жогары.
7-такырып. Инновациялык; менеджмент..
1-кеэен.
Делегирлеу
мждеттерж кою
149
- Жагдайды багалау
- Функциянын курылымы
g Шектеулерд! сипаттау
1 Непзп функцияларды
2-кезен
Депегирлеу
баламаларын жасау
депегирлеу
—Камтамасыз етуип
функцияларды
делегирлеу
В Нускауларды багалау
- Нускауларды салыстыру
Тшмд! иускауды тацдау
| Шешш кабылдау
11-сурет Инновациялык менеджменттеп делегирлеу пронесши кезсцдер!
М отивация инновациялы к
7 .3 . м енедж м енттщ функциясы
ретш де
Табыстау инновациялык процеске катысушылардыц ара­
сында эюмшшк катынастарды орнатады. Мотивация оларды
психологиялык аспект!лермен толтырады жэне шектеу кояды.
ISO ■ II БОЛ I М. Инновацияны бпсцару
Кызметкердщ жумыска жагымды немесе жагымсыз карымкатынасы жумыстын нэтижесше ыкпал e re riH i белпль Инновацияда вцдеуин жумыстыц дербес снпаты баскарудагы психологиялык
факторларды жогарылатады. Инновациялык уйымдык кызметтеп
менеджер шёнпмдерден баска катысушыларга жагдай жасауы
керек. EipiKKeH кызметке ынта болмаса немесе мотнвациялык
жумыска дурыс кецш белшбесе Ka3ipri жэне болашак уйымдык
курылымдар бузылуы мумкш.
Мотивация функция менеджмент! рейндё ынталандырушылык процест1 бшд 1ред 1 жэне инновацияны дамьпуга багытталган.
Ka3ipri кезде инновациялык кызметке катысушылардыц индивидуалдык жэне ужымдык MOTHBTepi киын жэне материалдык
жагынан шектеледь Инновациялык кызметтщ мотнвациялык
б ел тн д е карапайым прагматикапык шеппмдер кутипп отырган
нэтижелерд! орындай алмайды. Менеджер жаца теориялык курылымдарга назар аударуы керек. Инновациялык менеджменттщ
мотнвациялык шеппмдершщ орындалуы мынадай факторлармен
байланысты: кэсшорындагы кабылдангап тужырымдамалардыц
орындалуы, инновациялык процеске катысушылардыц мшезкулкы, ынталандырушылык формасы жэне т.б.
¥йымдагы мотнвациялык жумыстыц 1-кезецшде шыгын­
дарды аныктауда келесщей эдютер колданылады:
- колма-кол каражатты немесе мумкшд1ктерд! есептеу эдю1 ;
- сату сомасын есептеу эдйп, пайыздык турде;
- бэсекелестйс паритет немесе турактылык aflici;
- арнайы максатгар мен мшдеттерден шыгатын есептеу
ЭД1С1.
Мотивация барлык инновациялык жобалардьщ курылуы мен
жузеге асырылуын камтиды.
Мотивация эдю! барлык багыттарда екпе белшедк
| бершген мшдеттщ орындалуы кезшде болатын шыгын­
дарды телеуге;
* косымша телем немесе сыйакы беруге.
7-такырып. Инновациями^ менеджмент... т 151
Инновациялык менеджменттеп мотивациялык процесл зерттегенде оныц турлершщ ерекшел1пн аныктау керек. Кэсторын
жуйесшщ пайда болуында келесщей белгшер бар: катысушылар
кабылдаган тужырымдамал ык мотивация, колданыстагы акы телеу,
жумыстын формасы жэне нэтиженщ турлерк Осыган байланыс­
ты мотивацияныц тужырымдамасын зерттей отырып оньщ мазмунын жэне процессуалдык теориялык мотивациясын, жумысгын,
материалдык, статустьщ сыйакысын аныктауга болады.
Мазмунды жэне процессуалдык теорияньщ м э т мен мазмундары менеджменттщ классикалык кггаптарында бар. Мазмунды
тужырымдамалык мотивацияныц жузеге асырылуы инновациялык
беящ дёп жумыстармен байланысты.
Цаз!рп кездеп процессуалдык тужырымдаманьщ зерттеу барысы олардьщ инновациялык саладагы ерекшелжке сэйкес келу1мен жэне мотивациялык Teritcri пайдаланудагы белгии 6ip
сыйакыны алуымен керсетшедк Отандык практикада мотивация­
лык эд1стер кептеп таралган, олар жумысшылардьщ кажеттинпн
етеуге непзделед 1 .
Мотивация жуйес! эрб!р катысушыга Ш нщ жеке шкапасынан
сыйакыны тацдау м ум индИ н бередь Классикалык материалдык
ынталар жалакы туршде курастырушЫга эсерш баяулатады.
Кэсшорынньщ мотивациялык саясатыныц тэж1рибеЫ, жумысшылардыц марапаттапуы барлык 1стердщ интеграциясы непзж де курылады. Кэсшорындагы мотивацияныц ж уй еа иерархиялык курылымга, ягни оныц уйымдык курылымга сэйкестгш де
кершедь Децгёш бойынша белшген иерархиялык мшдеттер
эрбдр децгейдеп баскаруда мотивациялык тетжпен камтамасыз
етшед!.
Мотивациялык жуйедеп ужымдык ынталандырулар эконо­
микалык максатгарга непзделген жэне инновациялык кызметпен байланысты. Керсетюштщ непзп багалауындагы ужымдык
ынталандырушылык формата ауданныц керсетюштерК icreлшетш жумыстын келемй гылыми-техникалык денгейдеп курастырушылардьщ сипаты, инновациялык кызметтщ, каржыныц
нэтижес! жэне гылыми-техникалык элеуеттщ керсетмин жатады.
152 ■ IIБ0Л1М. Инновацияны басцару
Мотивация, сыйакыныц колем! мен формасы жумыстыц керсетюш! мен оньщ нэтиж есж е байланысты. Инновациямен айналысатын орындаушы ретшде керсетюш тщ 2 тур 1*мен жумыс icтейдг iuuKi жэне сырткы. Сыйакы ужымдык меумысты жумыспен,
мазмунмен, орындалу тэрт1б!мен, субъектшщ дербес рагимен
камтамасыз етед 1 . Iunci керсетюштер жэне инновация саласындагы
жумысшыныц сыйакысы менеджерге, уйымныц имиджже байла­
нысты. Сырткы керсетюштерде инновацияны менеджер icKe асырады, жумысшыларга сыйакы жалакы, косымша бонус жэне т.б.
рет1нде бершедк М отивациялык жуйеш куру кезшде сырткы жэне
iiuKi керсеткш тер сэйкес болуы керек.
rj л
'
Инновацияньщ бакылау
* функциялары
Есеп - бакылау функциясымен байланысты жэне уакыт функциясын, ресурстар шыгындарын, кандай да 6ip менеджмент
жуйесшщ параметрлерж сипаттайды. Есеп барлык жобалардыц,
багдарламаныц, тапсырманыц жэне олардыц параметрлер1 бойын­
ша саны, сомасы, шыгындары, орындаушылары жэне мерз1'мдер 1
жагынан уйымдастырылуы керек. Ресурстардыц шыгыны барлык
ресурстар, шыгарылатын тауарлардыц ем!рл1к цикл! бойынша
аныкталуы тию. Курдел1 механикалык автомат!алган есеп жуйеci пайдалануга байланысты шыгындарды, техникалык кызметп'
жэне жендеу жумыстарын уйымдастырады.
Есепке келесщей талаптар койылады:
1) толык камтамасыздандыру, ягни сомасына, келемже, сапасына, фирма нарыгына т.б. байланысты менеджмент жуйесже
ecenri ещнру;
2) козгалысты камсыздандыру, ягни есеп керсетюцл'жц динамикасы тапдауга байланысты есёптщ нэтижесжде колданылады;
3) жуйелендфу, ягни менеджмент жуйеЫнщ есеп керсетюип
жэне оныц сырткы оргасы;
7-такы|)ып. Инновациялык; менеджмент... ш 153
4) компьютерлж техннканыц непзшде ееептщ автоматтандырылуы;
5) ееептщ нэтижесш жумысты ынталандырумен камтама­
сыз ету.
Егер есеп келемдис керсеткшгге жургащ ее жэне онын нэтижелерг айкындалса, онда менеджмент функциясыньщ бакылауы
кецейед1. Бакылау, бйршинден квлемдж керсетюште жэне кужат
непзшде, еганшщен эр rypai кезевдерде юке асырылады.
Инновациялык менеджментте бакылау функциясыньщ мэн!
бершгеи жобалык гапсырмалардыц орындалуымен жэне кабылданган максаттарды дамытумен камтамасыз ету болып табылады.
Инновациялык кызметп бакылау Mhmerrepi:
— инновациялык кызметтщ жэне оньщ жетюпктер1 ту рал ы
акпараттын жуйеленд1ршу! жэне жиналуы;
— жагдайга жэне кызметтщ алынган нэтижесше бага беру;
— кызмет нэтижесше эсер ететш факторлар;
— шенпмдердщ жузеге асырылуы мен дайындыгы.
Жуйе рет^нде инновацияны баскару npoueci Kepi байланые
функциясын жузеге асырады:
— акпараттык агымдар баскару объекпешен субъектюше
багытталады;
— Kepi байланыстыц болуы баскару жуйесшщ аякталган мшд етп шарты ретшде кдрастырылады;
— бакылау тугае жуйе ретвде аткарушы органдарын, багалау
эд1стерш, сонымен катар акпараттык базаны камтиды.
Сондыктан да, инновациялык кызметп бакылау - баскару шецпмдерш жузеге асыратын инновациялык багдарламаларды, жоспарларды орындау, жазбаша жэне ауызша тапсырмалар, кужатгар
бойынша менеджмент функциясы болып табылады.
Жуйеде бакылау инновацияны баскару процесшде Kepi байла­
ные функциясын орындайды: акпараттык агымдар, баскару объектюшен баскару субъекпсше багытталган Kepi байланые баскару
жуйесшщ алдын алуды камтамасыз етедь
Онда бакылау толык жуйеде курылады жэне Ш нщ уйымдык
курылымы, орындаушы органы, бага беру эдютерК талдауы жэне
акпараттык базасы болады.
154 ■ II Б0Л11М. Инновацияны басцару
Менеджмент жуйесшде инновациялык кызметп бакылауды
белгшер бойынша топтастыруга болады:
1. Инновациялык объектшщ ем1рлж цикл шщ сатысы —стра­
тегиялык маркетингтщ сатысына бакьшау, енд1ру, эксплуатацияга
объект™ дайындау, техника.
2. Баскару объектйп - ецбек заты, ецщру куралы, техно­
логия, процестж уйым, ецбек, коршаган орта, аумактык инфракурылымныц параметрлер1, кужаттар, акпараттар.
3. Инновациялык процестщ кезеш - Kipy, операциялык
бакьшау, дайын ешмд1 бакылау, транспорттау жэне сактау.
4. Орындаушы — менеджер, бакылау мастер^ техникалык
бакьшау бел iMi, инспекциялык бакылау, мемлекетпк, халыкаралык
бакылау.
5. Бакьшау объекпсшщ ары карай колданылу мумкшд1п
- бузылатын жэне бузылмайтындыгын бакылау.
6. Кабылданатын шепнмдер - актив жэне пассив бакылау.
7. Бакьшауга алынатын объектшщ децгей1 - жалпы жэне
тацдаулы бакылау.
8. Бакьшау режим! —куши жэне орташа бакылау.
9. Механизация децгеш — колмен, мехаиикалык, автоматтандырылган бакылау.
10. Бакылау уакыты —алдын ала, агымдагы, Heri3ri бакылау.
11. Акпаратты алу aflici - статистикалык, пркелетж, ecenTi,
талдамалык
12. Бакьшау операцияларыныц орындалу кезеццер! - узак,
узш саз жэне кезецдж бакьшау.
Бакьшау туракгы жэне курылымдык болуы мумкш, олар
жумыс агымын тексеруге, icrepflin орындалуына багытталады.
Баскару процесшщ мшдеп инновациялык жобаны сипаттамалык
жобамен жэне жумыстыц icreniriyiMeH сэйкестенд1ру.
Инновациялык кызметп бакылауды келесщей 4 кезецге белу­
ге болады:
• нэтижеш талдау мен мониторинг;
• icKe асырылган нэтижелердИ ойластырьшган жобалармен
салыстыру;
Keneci
7-такырып. Инновациялыц менеджмент... ш ISS
| жагдайды болжау;
• тузетшу ici.
Инновациялык жобаныц орындапуына технологиялык бага
беру:
• жумыс алдындагы бакылау;
I 50% дайын болган жумысты бакылау;
• алдын ала жобапанган инновациялык жобаны бакылау;
I гстелшген жумыска жэне инновациялык жобанын дайын
болуына катысты жылдам бакылау.
Жобаны жузеге асыруга кептеген сырткы жэне iuiKi факторлар эсер етедк Ол жоба параметрлершщ езгеруже экеледк Осындай жагдайда алдына койган максатка жету уинн жасалатын жоба
тйбелнс жобанын icxe асырылуы мен ресурстардын шыгындарын
бакылау болып табылады.
12-сурет. Инновациялык жобанын Heri3ri парамerpnepi
Инновациялык жобанын Heri3ri параметр1н бакылаудыц бастылары:
— уакыт;
— тшмдшк;
— рентабельдшк;
— шыгындар;
— сапа.
156 в II Б0Л1М. Инновацияны бпсцпру
Инновациялык жоба жалпы баскару кагидасы бойын­
ша баскару мерз1мше, саласына, багасына байланысты тшмд!
болады.
■>
Инпошщммык
бакыттудин
Загы/
(кжгяи^иа
ж щ
Каржылык
дхшшдок
Mwicuepi
Форматы
'бойьшиш
бойынша
‘TatuUinyu ]
Щк■|
Сырткы
13-сурет. Инновациялык бакылаулын турлер1
Жумыс барысындагы аппарат график туршде бершедЬ Жу­
мыс кеипккен жагдайда талдау журпзедь Онда кептеген нускалар
карастырылады: Kemiry жэне Kipy жумысыныц графил, ic-шаралар варианты, технологиялык жэне уйымдык кезкарас.
Инновациялык жобаньщ манызды факторларына жумыстын
сапалы орындалуы жатады. Инновациялык жобаньщ сапалы орындалуы тапсырыс берген адамнын кажеттшшн етейдг!
Менеджмент жуйесшдеп кэсшорында бакылаудыц сан алуан Typi орындалуы керек. Кэсшорынньщ уйымдык бакылауыныц
белгшер1 бар: бакылау максаты, заттардыц колем i, бакылаудыц
келем! мен формасы.
Инновациялык процестщ бакылау турлер1 13-суретте керсетшген.
Стратегиялык бакылау менеджментшщ жогары кызметшщ
мазмунында стратегиялык бакылау кэсшорынды мацызды аспек-
7-такырып. Инновациялык, менеджмент... ■ 157
Tine керсетедг маркетинг, гылыми-техникалык болжау, ежмдь
тематикалык портфель.
Тшелей бакылау кэсшорын менеджментшщ орта жэне твмен
децге&нде болады. Ол агымдагы есепке кабылданган шенимдерд1 камтамасыз епуге багыгталады. Тжелей бакылау объектклне
тематикал ык жэне вндорютйс тапсырмал ар. жумыстардын орындалу Mep'iiMi, кэсшорын шыгындары жатады.
Кэсшорындагы бакылаудын сан алуан турдер» мен формала­
ры инновациялык кызметп баскаруда жалпы жуйеш пайдалануга
мумюндж бередг Оныц орталыктандырылган гылыми жэне
шаруашылык бастамашыл баскару курылымдары бар. Инноваци­
яны баскарудагы непзп функциялар инновациялык менеджмент­
тщ жалпы технологиялык сызбасын жузеге асырады. Олар
стратегиялык жэне оперативок менеджментке керек.
158 ■ П Б0Л1М. Инновацияны баскару
П Б0Л1М БОЙЫНША
БАКЫЛАУ С¥РАКТАРЫ
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
Инновация деген1м1з не?
Инновацияныц даму непздерь
Инновациялык жобаныц бастапкы KepceTKiurrepiH атап керсетвдздер.
Дисконттык етсмдшктщ мэш неде?
Баламалы каржы сапымына дисконттык вт1мдшк кезещ калай
влшенедц?
Kasipri таза принцип эдййшц бастапкы магынасын калыптастырыцыздар.
Каржы салымыныц салыстырмалы ттм дш гш таза жацшыл мэндеп тэплмен корытындылауда кандай критерийлер басшылыкка
алынады?
Инвестициялык жобаныц таза жацашыл тапдауы неде?
Дисконттык керсеткшгтщ улкеюшен таза жацашыл мэн калай
езгеред1?
Инвестициялык жобаныц таза жацашыл мэнш есептеп, акша
агыныныц Kipici мен шыгысын атап керсетийздер.
Кандай eKi эд 1с инфляцияны т1ркеу кезшде каржы салымыныц
ттмдш ш н багалау да колданылады?
1шю инвестициялык пайдага аныктама берщ1здер.
Инвестициялык жобаныц мэш неде?
Жобалык цикл TyciHiri.
Инвестициялык жобаныц турлерш атацыздар.
Жобалык талдаудыц алдын ала сатысыныц мазмуны неде?
Жобалык талдаудыц алдын ала сатысыныц eKi критерий! кандай?
Алдын ала талдау критерийлер1 аясындагы кэсшорын жагдайын
сипаттацыздар?
Кэсшорынныц ем1рлш циклшщ матрицасы деген не?
Кэсшорын инвестициялык тартымды болу ушш оныц ем1рл1к
цикганщ матрицасы кандай сатыда болуы керек?
Инвестициялык жобаны жасаудыц жалпы тЬбекшшш курьщыздар.
Инвестициялык жобаныц жузеге асырылуына сешм арту ушш
кандай eKi Heri3i суракка жауап беру керек?
7-такыры п. И нновпцияльщ менедж мент... я 159
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
Маркетингпк талдаудыц базалык мэселелерь
Инвестициялык жоба аясындагы маркетингпк талдаудыц мазмуны.
Маркетингпк жоспарлау процесшде кандай непзп мэселелер
шешшедц?
Heri3ri сэттш к факторларьгаа непзделген кэсшорынныц бэсекеге
кабшеттипгш тацдаудыц эдкггемесш с ипаттацыздар.
Техникалык талдау деген не жэне онын максаты кандай?
Техникалык усыныстардыц кеп баламалылыгыныц мэш неде жэне
олардыц ец жаксы нускасын калай тандау керек?
Инвестициялык жобаны каржылык тандау кандай мэселелерда шешедо?
Инвестициялык жобаныц каржылык тишдипгш багалау рш н
кандай непзп кагида колданылган?
Инвестициялык жобаныц макроэкономикалык тшмдшит дегешм1з
не жэне онын каржылык тшмдинкген айырмашылыгы?
Жобаныц экономикалык тш м дш п кандай критерийлер бойынша
багаланады?
Жобаны институционалды талдаудыц мазмуны неде?
1шю жэне сырткы институционалды факторлардыц айырмашы­
лыгы неде?
Тэуекелд1 талдау кезшде кандай мэселелер шешшед1 ?
Тэуекелд» талдау кезшде кандай шарамен шектелуге болады?
Инновациялык менеджмент дамуыныц непзп кезецдерш атап
етнцздер.
Инновациялык менеджмент функциясыныц мэш жэне олар кандай
касиетгер1 бойынша ажыратылады?
Инновациялык менеджменттщ непзп функциялары 6ip-6ipiMeH
калай байланысады жэне олар менеджмент жуйесшде езара калай
жумыс жасайды?
Инновациялык менеджментге еюлеттшктщ кандай нысандары
колданылады?
Функция periaae инновациялык кызметп мотив ациялаудын
мацызды категориялары мен турлерш атацыздар.
Менеджмент жуйесшде инновациялык кызметп бакылау функ­
циясыныц МЭН1.
160 ■ П E0JIIM. Инновацияны баскару
IIБЭЛ1М БОЙЫНША ПАЙДАЛАНЫЛГАН ЭДЕБИЕТТЕР
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
Фабощи Ф. Управление инвестициями. Пер. с англ. - М.: ИНФРА -М, 2000. - 932 с.
Бизнес-план инвестиционного проекта: Отечественный и зару­
бежный опыт. Учебно-практическое пособие/Под ред. В.М. По­
пова. - М.: Финансы и статистика, 2001. —432 с.
Богатин Ю.В., Швандар В.А. Инвестиционный анализ. Учебное
пособие. - М.: ЮНИТИ, 2000. - 286 с.
Бочарев В.В. Инвестиционный менеджмент. Учебное пособие.
—СПб.: Питер, 2000. —160 с.
Бланк И.А. Основы инвестиционного менеджмента. Т. 1-2. —К.:
Эльга-Н, Ника -Центр, 2001.
Гитман JI., Джонк М. Основы инвестирования. Пер. с англ. - М.:
Дело, 1997.
Нарткотт Д. Принятие инвестиционных решений. Пер. с англ.
- М.: «Банки и биржи», «Юнити», 1997.
Шарп Ф., Александер Г., Бейли Д. Инвестиции. Пер с англ. —М.:
«ИНФРА-М», 1997.
Морозов Ю.П. Управление технологическими инновациями в ус­
ловиях рыночных отношений. Н.Новгород: Изд-во Нижнегород­
ского университета, 1995.
Твисс Б. Управление научно-техническими нововведениями. - М.:
Экономика, 1989.
Уткин Э.А. и др. Инновационный менеджмент. -М.: Акалис, 1996.
Инновационный менеджмент. Учебник для вузов/ С.Д. Ильенко­
ва, Л.М. Гохберг, СЮ. Ягудин и др. Под ред. проф. С.Д. Ильенко­
вой. 2-е изд., перераб. и доп. М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2003.
Морозов Ю.П., Гаврилов Л.И., Городнов Л. Т. Инновационный ме­
неджмент. Учеб. пособие для вузов. 2-е изд., перераб. и доп. - М.:
ЮНИТИ-ДАНА, 2003.
Морозов Ю.П. Инновационный менеджмент: Учеб. пособие для
вузов. - М.:ЮНИТИ-ДАНА, 2000. - 446 с.
Бердалиев К.Б. К,азацстан экономикасын басцару нег1здерй Оку
щралы. —Алматы: Экономика, 2001.
Бердалиев КБ. Менеджмент. Лекциялар курсы. - Алматы: Эко­
номика, 2005.
Мамыров Н.К. и др. Государство и бизнес. Учебник. - Алматы:
Экономика, 2002.
Бердалиев К.Б., Сатцалиева Т.С., Турсынбаева А.А., впИрзацов
С.Ы., Есенгазиев Б.К. Менеджмент теориясы мен rn?otcipu6eci.
-Алматы, 2002.
КЭС1ПКЕРЛ1КТЩ
ИННОВАЦИЯЛЫК, ФОРМАЛАРЫ
III БОЛ1М.
И -3/21-10
8-такырып. Инновация жэне персоналды
баскару
.......................................................
9-такырып. Инновациялыц квс'ткерл'мтег/
KopnopamuemiK мэдениет..................................
10-такырып. Технологиялык бизнес
инновация жуйес'мде...........................................
11-такырып. Инновацияларды ен&зудея венчурлж каржыландыру......................................... .
12-такырып. Шагын инновациялык
кас'юорындарды КУРУ...........................................
13-тацырып. Инновациялык уйымдардагы
кешбасшылык......................................................
14-такырып. Инновациялык кызметт'1
колдаудыц шетелдт тэж1рибе&...................
15-такырып. Инновациялык кэсткерл'жтег!
тэуеквлдер жэне олардьщ алдын алу..............
16-такырып. Уйымныц инновациялык
кыэмет'мдегi контроллинг...............................
162 ■ III EOJIIM. Кзсткермктщ инновациялык; формалары
8-ТА1&ЫРЫП.
ИННОВАЦИЯЖ0НЕ
ПЕРСОНАЛаЫ БАСКАРУ
Ka3ipri жагдайда кэсшорынныц дамуы инновацияга бай­
ланысты болып отыр. Жаца тауарлар мен кызметтер оныц
алгышарттары болып табылады. Клиентгердщ салага деген
талаптарыныц езгерушен, ешмнщ ем1рлк циклшщ кыскалыгынан
жэне оны жацартудыц темендеп, осушен кэсшорынныц евдйрютж
багдарламалары тез ауысьш отыруы кажет. Инновация эрб1р
кэсшорынныц жалпы экономикалык дамуыныц ец Heri3ri стра­
тегиялык параметрлершщ 6ipi болып табылады. Инновацияны
ынталандыратын 6ipHenie шартты жагдайлар бар. Оларды ею
топка белуге болады: сырткы жэне iuiKi. Онын Heri3rici уйым
персональшыц инновацияга дайындыгы. Бул жерде кэсшорын
Кызметтщ тшмдшгш артгыру непзп ресурс болып табылады.
Сол себептен оньщ сапасына деген талаптар есуде. Персоналдыц инновациялык элеуетш дамыту езекп мэселелердщ 6ipi
болуда.
Жаца идеялар пайда болатын жэне жузеге асырылатын iuiKi
фирмалык жагдайды калыптастыру, инновациялык эсер етуден
элдекайда мацыздырак- Уйым шыгармашылык процестерд1 колдап жэне жаца ешмнщ нарыкка сэгп шыгуына дейш жагымды
багалык идеялардыц жузеге асырылуы уш*н мумкшджтерд1
камтамасыз ету! тшЫ Накты «генерация - идеялардыц жузеге
асырылуы» аумагы уйымдык аймакка деген талаптарда б1ркапыпсыздыкты тудырады. Барлык инновациялык жобаларга катысты
жалпы уйымдык нысана жок- Инновацияныц ap6ip фазасына
уйымдыкжагдайлардыц белгш 6ip ipiicreMeci сэйкес болуы кажет.
Инновациялык жобалардыц дамуына уйымдагы бюрократиялык
тоскауылдардыц жоктыгы жэне орталыктандырудын теменп
децгей, сонымен катар ете тар маманданудыц болмауы жагымды
8-такырып. Инновация Жэне. персоналды баскрру я 163
эсер етедь KepiciHnie, идеялардын жузеге асырылу кезецшен
нарыктык кезенге дейш катал баскаруды журпзу тшмд! болып
табылады.
Даму кезешнде пайдалы жагдай жасау ете манызды. Осылайша шыгындардыц жартысынан Ke6i бфщпп кезенде жумсалады
(14-кесте). Персоналдын инновациялык даму стратегиясын жузеге
асыру уипн бш м децгейш кетеру кажет. Б'шмнщ тез езгеруш
ескере отырып. кэсшорынга ез жагдайын устап туру ymiH жаца
бшмдер кажет болуы мумкш. Бул жагдайда алга жылжитын не­
месе бэсекелеспк тургысынан бшмд1 табушы немесе б ш м аккумуляторын зерттеу mi кажет. Баска жагынан алганда, б ш м коры
бэсекелестж тургысынан талабы жогары spi оныц пайдаланылу
мумюндйт болса, кэсшорынга 6LuiMfli пайдалану женшде маман
кажет.
Пайдалану мен зерттеулерден баска, мекеме 6ip уакытта
баска с аланы пайдалана отырып, 6ip с аланы дамытуды кажет eryi
мумк1н. Бул жагдайда стратегиялык бипмнщ барлык салаларында
пайдаланулар мен зерттеулер арасындагы баланс ен тшмд1 болып
табылады. Зерттеулер нарыкгыц жаца орьшдарына фирмалар ену
ymiH бш м капиталын камтамасыз етедй Бул бшмдерд! пайдалану
инновациялар мен зерттеулер ушш каржылык капитал болып та­
былады.
14. Инновациялык жоба денгейшдеп шыгын улес1
Жумыстар мазмуны
Инновациялык жобанын жалпы
шыгын улеей %
Идеяны iiaecripy жэне nporonmTi тандяу
53
0HAipicre HFepijtyi
26
Нарыкка enaipy
21
Егер пайдаланулар мен зерттеулер максатгы турде каржыландырылмаса немесе оныц непзвде кеп нускалы бизнес жузеге
аспаса, онда ол экономикалык тургыдан miMciS болуы мумкш. Зерт­
теулер мен пайдаланулар кебше уйымдастырушылык, мэдениет
164 ■ III E0JIIM. Кэатсермктщ инновациялык; формалары
пен уакытка байланысты мекеменщ эр турл1 бел1мдершде бола­
ды. Бшмнщ 6epuiyi мен мумкшдисгерд1 байланыстырудын бул
тургыда стратегиялык мацызы зор.
Кез келген уйым кызметшщ жетгстнч кеп жагдайда стратегиямен аныкталады. Стратегияны калыптастыруда 6ipiHOii орынга
ГЗ"ЩЖ (НИОКР), евдеулер мен эртараптандыру, ягни, бизнес саласына жаца компаниялардын енпзту i койылуы керек.
Эртараптандыру жеке F3TIQK, нарыктагы компаниялар
мен фирмалар ушш жаца ешмнщ жаппай шыгарылуында api
колдану непзшде жузеге асуы мумкш. Акгивт! ЕЗТКД, марке­
тинг пен галамдык операцияларды тецгер1мдеуге байланысты
баскыншылыкты инновациялык стратегиялар ерекше нэтиже
бередь
Ipi фирмаларда жанальщ енпзулер стратегияныц neri3i болып
табьшады. Мундагы Heri3ri максат тугынушьшардьщ мэселелерш
жаца идеялар аркылы шешу болып табьшады. K^a3ipri оргада,
gcipece, бизнесте кеп нэрсе нарык талабына сай езгерш отырады. 0 згерютерд1 тускну, олардьщ жай-жапсарын тугынушьшарга
тусйадру уйымныц ец непзп максаты болып табьшады. Мунда
бэсекелестерден жылдамырак эрекет жасау, жаца салаларды
окып-уйренуге талпьшыспен катар кептеген технологияларды
игере 6biy кажет. Инновациялык стратегиялар гылыми-зертгеулер
мен еццеулерде ipi инвестицияларды кажет етедь Ол уийн накты
каржылык жагдай мен жогары бшйсп гылыми жэне баскарушы
кызметшшер кажет.
Бул жагдайлар уйымдастырушылык бизнесте 5 Heri3ri параметрге багытталган: жаца технологияларды жасау; алмасу;
фирманыц iminae технологиялардыц 6epinyi; инновациялык
кызметгеп шаруашылык бел1мдердщ дербеепп; шыгармашылык
!зденуде инновациялардьщ екшетппн кецейту.
Сонымен катар, уйымдастырушылык курылым колданылатын
технологиялардьщ жаппылама ережеЫ бойынша куралады. Уй­
ымдастырушылык дамудьщ уздшяз болжамы болашакта шыгарылатын ешм мен сату нарыгына багатталган жаца бел1мдердщ
курылуын кездейд!. Жетютдасе байланысты бел1мшенщ мэртебеЫ,
8-такырып. Инновация жзне персоналды баскару я 165
оньщ жетеюшс1 мен карамагындагы кызметкерлер де езгередь
Галымдар мен инженерлер ез жумыс орындарында жаца идеялармен жумыс icreftfli, кызметтщ жалакысы келем 1нде сыйакы
алады. Олар жана идея айтуы мумюн. Инновациялардыц шыгыны
жагдайында жана ешмнщ сынамалык топтамасын куру мен сату
бойынша топ калыптасуы мумкш. 0н1м нарыкка шыкканда,
жанашыл-инженер «ешм бойынша инженер» мэртебесш алады.
0ш м шыгарылымынын кебею 1 мен нарыктык игер1пу1нде бел 1мше
мен жетеюшнщ мэртебеа де езгередь «0ш м инженерш «ежм
бойынша баскармашы», кешн дербес шаруашылык бел1мшщ жеTeiauici болады.
Байланыстар жел!с1нде компаниялардьщ баска фирмалармен (лицензиялау аркылы), университеттермен, колледждермен
келким жасауы кещнен колданылады. Шэюртакылар бершед1, эр
турл1 б 1рлескен гылыми-зерттеу багдарламалары жузеге асыры­
лады. Б1ркатар уйымдар компанияларды каржыландырады, олар
аркылы шагын тэуекелд1 фирмалардьщ дамуын бакылап, сонымен
6ipre оны сатьт алуга каржы белшедь
Инновациялык кызметтщ жетеюшсше катан гылыми тэсы
мен жогары кэсшкерлж кажет. Ол, 6ipmiuifleH, шыгармашылык,
коммуникациялык, кэсшкерлж кабтет! бар кызметкерлерд1 !здеу
жэне жумылдыру. Еюншщен, уйымнын бул козгалмалы кушш
алып алган соц, компания оны едэучр куигп каркынмен орындауга
тырысады, ол ушш кажетп уйымдастырушыльж жагдай мен
психологиялык климат жасалады.
Кез келген дамыган компанияньщ 6enrici инновациялык
стратегиялар мен «АРБ» саясатыньщ байланысы болып табы­
лады. Екбекп мекгеру кэсткерлнсгщ кагидаларында, заманауи
элеуметтж-саяси жагдайда сапапык жана «АРБ» жуйесш жасауга
ынталануды биццредь
Технологиялык баскарма ушш кебше кызметкерлердщ ецбеп,
жеке мамандандырылган кызметкерлер арасындагы байланыс,
технологиялык процесс, енд1р!стщ калыптылыгы мен турактылыгы алдын ала аныкталган. Аткарушы екбек уйымдастырушылыкпен ерекшеленед!, демек, стратегиясы мен саясатын баскару-
166 ■ Ш Б0Л1М. Кэсткермктщ инновациялык; формалары
дьщ талаптарына жауап беретш жэне болашакта курылуы кезделетш гылыми непзделген сипатгама рет1нде тусшуге болады.
Модель кызметкерд1 баскару жуйесшщ непзп элементтер! мен
олардьщ езара байланысын егжей-тегжей сипатгайды.
Кь1зметкерлерд1 баскару стратегиясы белпл1 (едэу1р узак)
кезецге, улпге сэйкес багытгардыц жиынтыгын, салаларды,
баскару саласындагы кызмет ережелер1 мен тэсшдерш бищ1ред1.
Ол теорияны тэж1рибе жузшде icKe асырушы «Kenip» болып саналады. ^ызметкерлерщ баскару саясаты - «кызметкерлермен жум­
ыс icTeyfleri максат, ережелер жэне олардан шыгатын тур, эдютер,
критерийлер». Тацдалган стратегия кызметкерлерд1 баскарудын
саясаты аркылы icKe асады (кадрлык саясат). К|ызметкерлерд1
баскару тужырымдамасына келеек, тужырымдаманьщ болашак
езгер1стерш аныктауга дейш жаналык енпзулер кажеттшпн
туану, бар корды багалау, уйым мен кызметкерлерд! баскару
жуйесшщ мумкщщктерш жэне езгерютердщ багытын аныктау
(баламасыньщ ипщдеп ец тшмдю!)*. Кызметкерлерд1 баскару
тужырымдамасы уйымньщ бас жетекшшгш керсетед1, ал кызметкерлерд1 баскару жуйеЫ баскаруды накты жумыс ютейтш жэне
нэтижел! тет1ктерге айналдыруга арналган.
К^ызметкерлерд! баскару жуйес1 уйымньщ жалпы баскаруына
катысты автономды жэне арнайы жуйеш, адам кызметш баскару
процестерш1н езара байланые жиынтыгын; енбек n p o u eci мен
уйымныц кызметкерлерше эсер ereriH эр турл! субъектшердщ
орындаушыльщ кызметш; енбек кызметп процесшде адамньщ icэрекетше эсер ету эдютершщ жиынтыгын, сондай-ак, баскарудьщ
cy6beKTici мен объектшщ езара эсер ету процесш керсетедк
Кызметкерлерд1 баскару жуйесш ецдегенде курылымньщ белrlni кагидаларын ескеру кажет, сонымен 6ipre, кызметкерлерд1
баскарудьщ 6ipfle-6ip нускауы кажетп нэтиже бермейгц, ейткеш,
эр турл1 уйымдардьщ езшщ iimci ерекшелН бола тура, эр турл1
сырткы жагдайларда ез кызметш жузеге асырады.
Факторлар репице кызметкерлерд1 баскаруга эсер ететш объекплер кубылыстардьщ, процестердщ жэне оныц непзп сипаттамасы мен ерекшелнетершщ езгёр$н аныктайды. Кызметкерлерд1
8-такырып. Инновация жэне персоналды басцару я 167
баскару жуйесшщ дамуын кагидалардыц, шаралардыц, эд^стердщ,
технологиялардьщ жэне т.б. эсершен болатын салалык езгерютер
npoueci ретшде аныктауга болады.
Кызметкерд1 баскаруга эсер ететщ процестерд1 есепке алу
шарттары:
• уйымга ташад жумыс жасау ыцгайы, тужырым, жалпы
кагидалар мен кызметкерлерд1 баскарудын стратегиясын
тавдау;
• калыптаскан жагдайга карай кызметкерлерд 1 баскарудагы
кагиданы багалау;
• ыкпалдардыц эсер етувдеп esrepicrrepre сэйкес кызметкерлерд1 баскару юкерШ; жуйесшдеп езгергё-багытын
аныктау;
• ыкпалдардьщ кутшетш всу каркыны непз 1нде кызметкерд1
баскарудын дамуын болжамдау.
Уйымдаты адамдарга эсер ететш уш ыкпалды аныктауга бо­
лады:
1. Уйымныц иерархиялык курьшымы; онда эсер етудщ неri3ri куралы —билйс-багынушылык, мэжбур ету, иплйгп таратуга
бакылау жасау аркылы жогарыдан твменге кысым керсету.
2. Итогам, уйым, адам тобы жасайтын мэдениет жеке тулганьщ ic-эрекетш регламенттейд1.
3. 0Н1М мен кызмет керсетудщ сатып агту-сатулары, жекемешшк катынасы, сатушы мен сатып алушы мудцелершщ тепетевдйгше непзделген нарыктык тен кукыктык катынас.
Алайда, кез келген баскару сиякты кызметкерлерд1 баскару
езшщ белгш максаттары, баскарудын непзп элемент!, оныц
басталуы максатка сену болып табылады. Осылайша, баскару
жуйесшщ «ем1ршенд1п» койылтан максаттьщ каншалыкты накты,
каншалыкты кайшылыксыз жэне уйымныц даму стратегиясына
сэйкес ёкещЦе байланысты.
К>1зметкерлерд1 баскару жуйесш езгерте отырып, бас­
карудын белшн завдарын ескеру кажет. Оларга кажетп эртурлгпйс,
баскарудын мамавдануы мен интеграция зацы, уакытты унемдеу
зацы, уйымныц стратегиялык максаттарыньщ басымды зацы,
удемел1 субъективтшис пен баскарудагы зиялылык жатады.
168 ■ III Б0Л1М. КэЫпкерлЫтщ инновациялык; формалары
Кь1зметкерлерд1 баскару жуйесш ецщрудщ ерекшел1ктерь
не жогарыда аталган, жалпы инновация катарына жаткызылатындарды айтуга болады. Инновация репнде кызметкерлерд1
баскару жуйесщщ барлык сипатгары мен ерекшелпсгер1 бар.
К^ызметкерлерд! баскару жуйесш ецдеу мен езгерютерд1 енпзущ юке асыра отырып, оныц уакытында болуы, мумюнд1п мен
нэтижел1гш багалау, кызметкерлердщ карсы турушыльны мейлшше аз, ал инновацияньщ нэтижел!П кеп болуы ушш куш салу.
Кдозметкерлерд! баскару жуйесшщ арнайы ерекшелйсгер1 жэне
инновация туралы айтсак, тужырым мен модельд1 курау кажетTiniriH, кызметкерлерд1 баскарудьщ стратегиясы мен саясатын
ендеу, сонымен 6ipre, кызметкерлерд! баскаруга эсер ететш эр Typni
факторларды есепке алуды, сондай-ак, кызметкерлерд1 баскару
жуйесш айтуга болады. Жалпы баскару жуйес1 де, белгин максатгар
мен олардыц орындалуын бакылау тетпсгерш ецдеувд болжайды.
К,ызметкерлерд1 баскару жуйесшщ арнайы ерекшел1ктерш
аныктай отырып, инновациялык баскарудьщ сипатын ецбекпен
белгшеу керек: орталык персоналдыц новаторлык кызметщ белсендещйру мэселелерш алга шыгару ( менеджерлер, галымдар,
инженерлер жэне т.б. кызметкерлердщ белсендипп); усыныстар
мен жаца ойлардыц кенетген ecyi, «ойлар генераторы» ортасыныц
улгаюы; куралдар мен ынталандыру жуйесшщ киындауы;
уйымдык-психологиялык климат пен кэсшкерлш атмосфераны
тугызу ymiH косымша куш кажет.
Сырткы орта факторларыныц acepi аркылы инновацияньщ
кажеттшитн сезшу (жогары бэсекелеспк, экономикадагы
езгер1стер, жаца зац акттершщ пайда болуы жэне т.б.), сондай-ак (ещцршудщ темендеу^ сезге келюпеушшисгщ бол­
мауы жэне т.б.) Инновацияньщ кажеттшгш сезшгеннен
кейш мэселелерщ аныктау максатында диагностика (кажетп деpeicri акпаратты жинактау) жасау кажет. Аныкгалган мэселелерд!
шектеу ушш «инновациялык топ» курылады, ол осы проблемаларды шешудщ жаца жолдарын тауып кана коймай, инновацияларды жетиццрумен айналысады. Инновацияньщ жетищршу]
оны енпзумен аякталады. Енпзу процесшде бакьшау механизм!
8-такырып. Инновация жэне персоналды баскару я 169
кез келген децгейдеп кутшген езгер^стер канагаттандырылмаган
жагдайды тузеуге кемекгеседа. Осы аркылы инновацияны енпзу
процестершде кейб 1р езгерютер жогары эсерл! жетютйске жету
максатында ену i мумкш. Сондай-ак инновацияны енпзу процесшде ыкпал ету механизмш колдана отырып кызметкерлерд1 колдау
жэне кабылдау кажет. Енпзу инновациялык процестщ ец киын сатысы болып табылады.
Инновацияны енпзудщ киындыгын талдауга арналган параметрлер бар: жаца мен кененщ арасындагы айырмашылык; взгер1стердщ езара байланысы жэне Menmepi; багытталган багдарлама
кызметшщ кажеттипп; аныкталмагандык; кезделмеген мэселелер
мен мумюншйнктер. Енпзу мэселеЫ б1рнеше аспектшерд1 камтиды,
ягнн:
•
каж етп уйымдастырудагы уакыттьщ KeniiKTipinyi;
• теменп эсер, ал кейде жацашылдыкты баскарудагы ем1рлк
циклдщ теменп дэрежесй
• менеджмент теоретикгершщ жаца жуйес! мен баскару
тэсшдер1 жэне олардьщ тэж1рибеде колданылуы арасын­
дагы мацызды айырмашылык.
Инновацияны баскаруды енпзу мэселесшщ туындауына непзшен мыналар себеп болып табылады:
— максаттыц карама-кайшылыктары, хскерлнс мотивация,
инновациялык процеске катысушылардыц кызыгушылыгы,
инновацияга кызметкерлердщ карсьшасуы, инновацияны
баскаруды енпзуде бюрократиялык карсылыктьщ пайда
болуы;
— инновациялык процестщ жинакталмауы, оньщ эр турл1
катысушылар арасында жеке сатыларга бел1ну1 (жетиццру,
таратылу жэне енпзу);
— инновацияны енпзу процесш калыптастырудагы канагат­
тандырылмаган жумыстар.
Инновацияны енпзуде шеилм кабылдау уйымныц ез ерекшелйсгерше байланысты. Соныц шшде жаца эдютер мен баскару
нысандарын k i m жылдам э р | тез кабылдаса, солар инновацияга
170 ■ Ш Б вЛ 1М . К з а п к е р м к т щ инновациялы к; формалары
икемд1 жэне улкен инновациялык элеуетке ие болады. Баскарудагы инновацияны уйымныц кабылдаушылыгы мына функция
аркылы керсеттедк
B = f(JI,C,K),
бул жерде: JI - кызметкерлердщ жеке психологиялык сипаттамасы;
С — уйымныц курылымдык сипаттамалары (курылымдык
ауыспалылыктар).
Инновациялык элеует баска жацалык табысына эсер етуmi
фактор юм, не деген шыгармашылык ойлардыц Heri3ri барысын аныктайды (шыгармашылыксыз жацалык мумюн емес),
сурыптаудыц нэтижел! жуйесте нэтижел! баскару жобаларымен
бакылау; уйым максаттарьша сэйкесшше дара жэне ужым жауапкершипп, нарыкган хабардар болу, сонымен катар, кызметкер
сапасы юредь Инновациялык кызметке эсер ететш жалпы факторлар, сонымен катар жацалыкгарга эсер eryrni белек мотивациялык
факторлар мен жацалыкгарга эсер eryuii белек мотивациялык факторлар да аныкталды.
15. И н н овац и ял ы к кы зметке кедерп келт!руии
жэне жагдай ж асауш ы ф акторлар
Факторлар
тобы
Кызметке кедерп келт1руип
факторлар
Жагдай жасаушы факторлар
1
2
3
экономикалык
Тэуекелд! жобаларды каржыландыруга арналган кэдралдардыц жегпспеушшп; материалдык жэне гылыми^гехникалык базанын элскздйя
Каражаттыц жэне материалдыктехникалык куралдар резервтершщ болуы; кажет шаруашылык-материалдык жэне гы­
лыми-техникалык инфрак¥рылымдардыи болуы; инновация­
лык кызметке ыкпал жасау
Занды
Зац шыгару жагынан шек кою
Инновациялык кызметп
колдайтын зан шыгарушылык
шаралар
ТехникаЛЫ К-
8-такырып. Инновация жэне персоналды баскрру т 171
15-кестетц соцы.
2
Калыптаскан уйымдык курылым; уйымдарды курудын
иерархиялык
кагидалары;
акпараттыц тжелей агымынын
болуы; жоспарлаудын индикативггшп;
ведомствольпс
туйыктык, салааралыкэрекетгщ
киындыгы; жоспарлаудагы каттылык; пайда болган нарыктан
хабардар болу; инновациялык
процеске катысушылар кезкарасынын келюпеу!
3
Уйымдык курылымдардын ишrinrriri; баскарудын демократияшыл cmni; акпараттыц келденен агымынын басымдылыгы;
тузетулердщ мумкщдпт; орталыктандырылмаган автономия;
уйымаралык ортак максатты,
проблемалы топтардыц куры*
луы
©3repicrrepre карсы Keneci жаг­
Элеуметтж-психоло- дайлар туындайды, ягни, ста*
тустын 03repyi, жаца жумыс
гияльпс
вдеу керекйга, калыптаскан
кызметтщ курылуы, пайда
болган дэстурге катысты icэрекет етереотипшщ бузылуы
Моральдык колдау, когамдык
мойындау; шыгармашылык ен*
бектщ 0зш-вз1 нактылау мумкщдтмен камтамасыз erinyi
1
Уйымдык
-баскарушылык;
Аталган факторларды багалаудыц ею T y p i бар: сураныстыц
инновациялык теориясы жэне технологиялык калыпты ауыстыру
теориясы.
С^раныстьщ инновациялык теориясы бойынша нарыктык
сураныс инновациялык процестердщ дамуындагы аныктаушы
фактор болып табылады. Расында, жиынтык нарыктык страны с
пен усыныс, бага децгеш - бэеекелестне инновациялык кызметтщ
каркындылыгы мен багытына мацызды эсерш типзедо. Мысалы,
Жапониядагы зерттеулердщ нэтижеанде тауарларга айналган
идеялардыц 70%-ы нарыктык суранысты зерттеудщ нэтижеЫ
болган. АКЩ-та жаца тауарлардыц 75%-ы нарыкпен ынталандырылган.
Теория кажеттшк пен нарыкка непзделед1, oipaK гылым мен
техниканыц багыттары бойынша суракка жауап бермейдь
Технологиялык калыпты ауыстыру теориясы циклдис факторлар ece6i, И. Кондратьевтщ экономикалык белсенд! циклдис
езгер1стер идеяларына непзделген.
172 ■ I I I Б 6 Л 1 М . К э с т к е р л ж т щ инновациялы к; ф ормалары
16. Ж а ц а л ы к к а эсер етуин м о ти в ац и ял ы к ф ак то р л ар
Жацалыкка жагдай жасаушы
факторлар
Жацалыкка кедерп кел'прупп
факторлар
1. Кызметке рдердщ жеке квзкарастары 1. Кызметкерлердщ жеке квзкарастары
Жацалык нэтижеинде екбекакы
телеудщ
аргуы;
кукыктардыц
кецекм; м1ндеттердщ кыскаруы: по­
зиция мен жагдайдыц жаксаруы
(уйымда жэне одан тыскары); келешектеп умгатщ жаксаруы (уйымда
жэне одан тыскары); взш танытуга
мумкщщктердщ жаксаруы; бшш мен
мумкщщктерш толык колдану; жаксы
акпараттылык (уйымда жэне одан
тыскары); мэртебенщ жогарылауы
(уйымда жэне одан тыскары);
кызметкерлердщ жэне онын жакуя
мушелершщ эл-аукатыныц жаксаруы
(SiniM, бос уакыт, медицина жэне т.б.)
2. Баска кызметкерлермен каты­
насы
Жацалык нэтижесшде басшылыкпен
катынастыц жаксаруы; багыныштылармен
катынастыц
жаксаруы;
кызметкерлермен катынастыц жак­
саруы; ужым нормасыныц, кундылыгынын жацалыкка байланысты
калыптаскан сэйкееига
3. М ш ез-к ¥ л ы к ж эне ецбек 6ел!н1с1
Жацалык нэтижеЫнде жумыстыц
кызьнсгы болуы жэне жумыстыц
ынгайлы тэртЮшщ болуы
Жацалык нэтижеанде енбекакы телеу­
дщ азаюы; кукыктардыц кыскаруы;
М1ндетгерд1н кенекм; позиция мен жаг­
дайдыц нашарлауы (уйымда жэне одан
тыскары); келешектеп умптщ нашар­
лауы (уйымда жэне одан тыскары);
взш таньпуга мумкшдпсгердщ нашар­
лауы; SiMiMj мен мумшцщкгерш толык
колданбау; нашар акпараттылык (уйым­
да жэне одан тыскары); кызметкерлер­
дщ жэне оньщ жануя мушелершщ
эл-аукатыныц жаксармауы (бшм, бос
уакыт, медицина жэне т.б.)
2. Б аска кы зм еткерлерм ен к аты н асы
Жацалык нэтижеанде басшылыкпен
катынастыц нашарлауы; багыныштылармен катынастын нашарлауы; кыз­
меткерлермен катынастыц нашарлауы;
ужым дэстуршщ, максатыныц, нормасынын, кундылыгыныц жацалыкка
байланысты калыптаскан сэйкесаздт
3. М ш ез-кулы к ж эне ецбек белшйс!
Жацалык нэтижес1нде жумыстыц
кызыксыз болуы жэне жумыстыц ын­
гайлы тэртабшщ болмауы
Сонымен катар, уйым кызметкер! жэне оньщ инновацияга
катынасы инновацияны нэтижел! енпзудщ uieiuyiui факто­
ры болып табылады. Сондыктан, инновацияны внизу кезшде
басшылардыц максаты - кызметкердщ психологиялык даярлыгын
уйымдастыруда, ягни жацалыкты жузеге асырудыц енд»р1епк
жэне экономикалык кажеттшгш угынуында, жеке жэне ужым
мацыздылыктарында, сонымен катар жацалыкты жузеге асыру
тэалдервде кершеда.
8-такы ры п. И нновация жэне персоналды баскару и 173
Жацалык енпзулерге кызметкерлердщ кецш белуш 6 белп
аныктайды: жацалык енпзуда кабылдау жэне оныц орындауга белсенцн катысу; жацалык енпзудо енжар кабылдау; жацалык енпзудщ
енжар жатымсыздыгы; жацалык енпзудщ белсещц жагымсыздыгьша карсы шыгу; жацалык енгаулерге карсы эрекет керсетумен
байланысты белсенд! жагымсыздык; жацалык енг1зулердщ шетю
Typi (елемеушшк жэне жацалык енпзу саботажы).
Инновацияны енпзу кезшде ecKepuiyi ти!с бул позициялар
психологиялык тоскауылдардыц непзшде калыптасады. ЕсKepinyi тшс жагдай —кызметкерлердщ жацалык енпзулерд! сезь
Hyi жэне езгергстердщ ешкандай жаксылык экелмейтшдшне
ceHyi. Сондыктан инновациялык процесте басшылык жаты кызметкерд! барынша кеп колдау жэне алдагы езгерютер туралы
толык акпаратпен кеб)рек камтамасыз eiyi кажет. Сонымен катар,
кызметкерлердщ инновациялык кызмет 1не эсер етупн факторларды ескеру кажет.
Инновациялык кызметп коршайтын, колдайтын жэне кушейтетш б^рнеше фактор бар.
Инновациялык кызметгерд1 коршайтын факторларга жататындар:
— теменп жактан усынылатын жаца реформаларга менеджерлердщ сешмсЬдМ;
— жаца ойлармен келюудщ кажетг1шп;
— жанашыл усыныстарды багалауга баска бел 1мдердщ кол
сугуы;
— кдтелердщ ж1бершуше байланысты кййрмей сын айтылу
жэне жумыстан шыгару кауш;
— жацалык енпзушшщ эрб!р адымын бакылау;
— мэжш стен тыс шеинмдерд 1 жацашыл усыныспен кабыл
алу;
— теменп басшылыкка коркытулар мен косылушы нускаулардыц жетюзшуц
— жогары турган уйымдарда «6mriuiciHyini сарапшылар син­
дром ыныц» пайда болуы.
174 ■ 111 Б6Л1М. Каапкурмкпйц инновациялык, формалары
Инновациялык кызметп колдайтын факторлар:
- жацалыкты ецдеуге кажетп бостандыкгыц 6epuiyi, жаца­
лык енпзуштердщ кажетп корлармен жэне жабдыктаумен камтамасыз eTuiyi, басшылык жагынан колдау керсе•rijiyi;
— пшрсайыстарды журпзу жэне «ашусыз api урейс13» ойлармен алмасу;
— нэтижел! коммуникацияларды колдау;
— фирмада кызметкерлердщ 6ipiH-6ipi туошушщ жаксаруы.
Жацашыл кызметп кушейтепн факторларга жататындар:
— кызметкерлердщ бшктш гш артгыруга умтылысын колдау;
- бш м жуйеанде арнайы бшмдердщ жэне кеп децгейл1
дайындаудыц yiuiecTipuiyi;
- журпзшп жаткан езгертулерге байланысты ез nixipiH айту
мумкш дт;
- мамандыктарды б1рлест1руд1 колдап, дем беру;
- «жумыстыц турлер1 мен функциялары» арасындагы тоскауылдарды жецу жэне шекаралардьщ жойылуы;
- мацызды юкерлж акпарат беру;
— жумысшы топтардьщ жуйел1 мэжшстерш етюзу;
— езгертулердщ кажетпгше кисынды дэлелдеме жэне кайта
уйымдастырулардыц дурыс тусшипп кабылдануы.
Бул факторлардыц нэтижел1 кызмеп ушш туракты есеп кажет.
Демек, инновацияларды кезецд1 непзде енпзу кажет, ce6e6i уйым
жэне оньщ кызметкерлер! белгш 6ip уакыт 6>ipniriHe енпзшген
езгертулерге гана шыдай алады.
9-такырып. Инновациялык ; кэст керм кт еп... ■ 175
9-ТА1у>1РЫП.
ПННОВАиПЯЛЫК КдС1ПКЕРЛ1КТЕП
к о р п о р а т п в л к м еасм иЕт
Корпоративтж мэдениет жалпы мшез-кулык ережелер1,
карым-катынас Tuii, бизнес идеологиясы, сапа стандартгары, элеуметт1к этикет улгшерй эрштестер арасындагы карым-катынас
дэстурлер1, субординация, талгам, ягни компания iininneri sp6ip
жеке тулганын «сэйкесшше» мшез-кулкын аныктайды.
Корпоративтж мэдениет - кызметкерлердщ коршаган ортаны кабылдау тусщйт. Мше, сондыктан да ap6ip кызметкер
езшщ жумыстагы орнын шынайы багалайтын болгандыктан,
инновацияларга байланысты революциялык езгер1стерд1, сонымен
катар инновациялык кэсшкерл1кке катысудын езш кызметкерлер
езшщ уптгык мэдениет ше, кэсшкойлыгына, жумыс орнына бай­
ланысты эр щ р н кабылдайды.
Кебшесе, уйым мэдениетшщ мэнш Keneci сипатгамалар
айкьшдайды:
- жацашылдык жэне тэуекелдLniicri колдау;
- талдаудыц дэлдйт, усак тиектерге кещл белу;
- нэтижеге багьптылык (нэтижеге кол жепйзу эдктер1 мен
процестерше емес);
- адамдарга багьптылык (баскарушылык шеинмдерд! орындау нэтижелершщ уйым кызметкерлерше типзетш эсерш
есепке алу);
-
-
командалык тэсш (жеке кызметкерлердщ эрекеттерше
Караганда команда эрекетгершщ басымдыгы);
кызбалык (кызметкерлердщ тыныш жумыска емес,
бэсекелеспк куреске багытталуы);
- турактылык (уйымныц есу стратегиясыныц алдында кво
дэpeжeciн сактап калуга умтылысыньщ басымдыгы).
Инновацияга ашык мэдениет дегешмв не? Осы тургыда SONY
компаниясыныц тарихына кез жупртешк. Кезшде 1945 жылы Ма-
176 ■ IIIБ0Л 1М . Кзсткерлгктщ инновациялык; формалары
сари Ибука SONY компаниясын курган кезде, жумыс топтарыныц
куш-ж^гершщ 6ipiryiHe кеп кецш белетш идеологияны енпзген болатын жэне езш компаниянын технологиялык тургыдан
жетюпкке кол жетюзу yuiiH жумыска арнаган едь Корпоративтж
идеологияньщ енпзшу максаттары - технологиялык инновацияларды колданганнан инженерлер тек рахатка беленетшдей жумыс
жагдайын жасау жэне когамдагы ездершщ миссиясын сезшу.
Ибуканьщ жас фирмасы Жапония мен улттык мэдениетп кайта
калпына келпру ymiH жана технологияларды енпзу жэне ендару
саласында белсещц жумыс ютеуге умтылды. Осы максатгарга
жету ушш фирма баскарушыльщ тургыдан техникалык жетшд^рулерге ынталандырулар тагайындап, нарыкта улкен сураныска ие
курдел1 ешмнщ шыгарылу келемше байланысты емес енд 1ршуше
ден койды. Компания менеджмент! езшщ непзп назарын жекеле­
ген кызметкерлердщ касиеттерше, олардьщ нэтижелшп мен жеке
ерекшел1ктерше, олардьщ ез кабшеттер1 мен шеберлнстерш керемет децгейде керсете алуына белль
40 жыл еткеннен кейш Ибука фирма максаттары мен
кагидаларын аныктаган сон, SONY-дщ аткарушы директоры
Акито Морита «SONY компаннясы 6ipiHiiiunriHiH рухы ретшде»
компаниянын жана иделогиясын калыптастырды: «SONY компаниясы алгашкы жарып етюш жэне езгелердщ соцынан ешкашан
еруге ниет бицйрмейд!. SONY прогреске, компания кызметшщ
букш элемге таралуына умтылады. Компания ашылмаган жолдарды !здест!ре бастайды. SONY жумыскерлердщ кабтетш колдау
жэне курметтеу кагидалары непзшде эрекет етш жэне эрдайым
адамныц бойындагы ен керемет нэрсенщ колданыс табуына
колдау керсетед1. Мше, SONY компаниясыньщ Тфшшк ету Kyuii
осында».
Фирма мэденнет! езшщ керЫсш уйымдык климаттан табады.
Осы тургыда инновациялык климатты колдаудыц 10 непзп шартын белш керсетуге болады (17-кесте).
9-такырып. Инновациялык; кэсшкерлЪстеп ... ■ 177
17. Инновациялык клим атты колдаудыц непзп шарттары
Кагидалар
Тусшисгемелер
1. Кажетп
ресурстарды
усыну
¥йымда шыгармашылык климатты колдау уакыт, датдылар,
акша жэне акпарат сиякты мацызды ресурстарды кажет етедь
dcipece уакыт ете мацызды, ейткет асыгыс кезде жаксы
идеялар аз пайда болады.
Уйымда
идеялар
жэне
акпараттармен
алмасуды
либерализациялау проблеманын жаксырак ашылуына ыкпал
етеип жэне жаца еншрмелерге карсылыкгы темендетедь
Жаца етмд1 шыгарумен айналысатын жумыскерлер
гобы идеялардыц багасьша сай басшылык тарапынан
ынталандырылып отыруы тшс. Мунда жобалау топтарыныц
мушелерше ез ойларын еркш турде жеткЬуге бершген
мумюцщстщ мацызы зор.
Талкылаудыц ашыктыгын ынталандырудын ец Kyurri а д а
—кунды идеяларды усынушы адамдарды унема колдау жэне
олардыц енбепн багалау.
Идеялардыц кундылыгын мойындау — жумыскерлерге
олардыц кабшеттерше калай сенепцшпн керсететш жэне
олардыц ез iciHe бер1лгенд1гш мойындайтын эд!стердщ 6ipi.
Жумыскерлерге деген сеншшц белшбес белш - уйымдагы
жетеюш мамандардын кундылыктары мен олардыц кээдби
бшмдершщ децгеШн мойындау. 0те жаксы мамандарга
кэЫби тургыдан есу жагдайлары карастырылуы жэне
олардыц эр1птестермен семинарларда, жэрмецкелерде,
конференцияларда жэне т.б. карым-катынас жасауына
мумкшдш 6epmyi тшс.
Мамандардын басым кепшипп жумыстагы ец улкен нэтижеге
олардын ецбекке катысты уэж1 тек мумюн марапаттаумен
гана емес, сонымен катар жумыс мазмунымен де байланысты
болтан жагдайда кол жетюзедь Шыгармашылык еркшдш
жумыстыц накты 6ip тэуелсгзднс децгеШ кажет болтан
жагдайда сезшедх.
Жумыстагы тэуелаздж мщдетп турде кателисгерге бой
урындырады. ЖуйеЫз кател1ктерд1 алдын ала ойластырылган
эрекет немесе кылмыс деп санауга болмайды.
Инновациялык кызмет бойынша шеппмдердщ басым белш
кукык пен жауапкершшкгщ тшсгаше белшген жагдайында
баскарудыц теменп денгейлерше 6epinyi мумкш.
2. Идеялардыц
уйым шонде
таралуы
3. Ашык топтык
процестерд1
ынталандыру
4. Кдацы
идеяларды
мойындау
5. Жумыскерлерге сенш
6ЩД1РУ
6. ЖумыскерлерДЩ
кэсшкойлытын
жогары багалау
7. Жумыскерлергс
дербеспктщ
кажеттшпн
мойындау
8. «Тайып кету»
мумюцщгш
шберш алу
9. Орталыксыздандырылмаган
баскару эдаотерш колдану
10. Уйымдык
курылымньщ
ресмиленушш
нашарлауы
12-3/21-10
Инновациялар унем1 фирманыц функционалдык жэне
eHjiipicTiK белшшелер1 арасындагы реттщисп кажет етед1,
бутан эрине баскарудыц тек кана ресми курылымдарын
колдануда кол жетюзу мумкш емес. Мамандардын жумыстан
тыс уакыгга карым-катынас жасауын уйымдастыру жэне
максатты топтарды колдану мумкшдштерш жасау кажет.
178 ■ III Б0Л1М. Кэапкерл 1ктщ инновациялык; формалары
Iimci фирмалык мэдениетп жаца инновациялык жагдайларга
бешмдеу ушш менеджерлер уш жуйеш колдана алады:
Марапаттау жуйес1. Адамдар ездерше канша телесе, соган
лайык жумыс келемш орындайды. Кызметкерлер кец жагдайда
инновациялармен байланысты ерекше жумыс гарды орындаганда
басшылык бонустар жуйес1 мен баска да етемакылык телемдерд!
енпзед1. Стратегиялык инновациялар компанияньщ корпоратив­
е н жэне нарыктык максаттарын кайта аныктайтын болгандыктан,
баскарудьщ жогары буынынан ецбекакы мен марапаттау
талаптарыныц кайта карастырылуын талап етед1. Мысалы, IBM
компаниясындагы жана етемакылык жуйе тшмздздеу деп танылган
кызметкерлердщ кыска мерз1мд1 пайда KepcerKiurrepiHe кандай
да болмасын эдюпен жетуд1 ынталандыратын жылдык бонустар
тэж1рибес! алмастырды. Жаца микроорта курылып, этика мен
элеуметпк-маркетингпк багытгылык оныц непзп KepceTKiurrepi
болып аныкталды.
Окыту жуйесь Фирмалар эр турл1 кэаби децгейдеп кызметкерлерд! жумыска кабылдайды жэне оларга оку мен бипктипкTi кайта карастыру мумюндйтн тек жумыс орнында гана емес, со­
нымен катар бшктипкп кетеру курстары немесе конференциялар
мен семинарларга катыстыру непзшде де камтамасыз ете алады.
Басшылык тарапынан уйымдастырьшатын окыту кызметкерлерге компанияньщ басымды мшдетгер1, бэсекелестерге,
коршаган орта мен жалпы фирманыц болашагына катысты
кезкарасты ж еттуге мумкшдйс бередь Окыту негурлым
каркындырак болган сайын, компанияньщ imKi мэдениет1 мен
басшылык тапсырмаларын TyciHyi согурлым жогарырак болады.
Арнайы «жоба бойынша жаттыгушылык окыту базаларыныц»
уйымдастырылуы стратегиялык инновацияларды енпзуге б1рден6ip TypTKi бола алады.
Элеуметтенд1ру жуйесь Фирма кызметкерлержщ арасын­
дагы ресми емес карым-катынастар жэне олардыц менеджерлермен коммуникациялары инновациялык стратегиялардьщ жузеге
асырылуында мацызы ете зор. Ортак асханалар мен кафетерий-
9-такырып. И нновациялы к кэЫпкерл1ктеп... ■ 179
лер достык ресми емес мэдениетп калыптастырады десек,
жагдайлык денгей бойынша белшген асханалар мудделер мен
кундылыктардыц 6ip -6ip iM eH уйлеспейтшднч туралы мэдениетп
бшдореДг. Кшм кию стили, арнайы жумыс кшш (униформа)
кызметкер немесе менеджердщ децгейгн керсетед!, сэйкесшше м1нез-кулык стилш талап етед1. Таты 6 ip мэселе, эр lypni серуендеулер мен спорттык ic-шараларды уйымдастырушы баскарушылар,
элбетте. ужымды бгрпспредь Жумыс пен демалысты уйлеспре
отырып, кешбасшылар «жумыс - бул ауыртпалык емес, ем ip
суру T yp i» деген ойды калыптастырады. Сэйкесшше, кез келген
езгёрютер жумыс жагдайын, ягни ем1рд1 де жаксартуы мумкш.
Келей уш сипатка ие фирмаиишк мэдениетп калыптастыру
осы жуйелердщ езара тшмд> эрекет eryiH камтамасыз етудщ
нэтижеа болып табылады:
1) айкындылык;
2) тшмдшйс;
3) пзбектшпс.
Инновациялар, эдетте осы уш керсеткштщ барлыгынан
KepiHic табады.
Корпоративпк мэдениеттер сырткы багдарлаушы ушш 6ipoipiHen ездершщ айкындылык денгейлер! бойынша ажыратылады.
«Айкынды» компанияларда тутынушылар, талдаушылар, тауар
коюшьшар мен акционерлер эрдайым фирманын максаттары мен
басымдыкгары жешнде хабардар болып отырады. Бул элбетте,
инновациялык шецпмдерд1 кабылдау мен жузеге асыру процесш
жен 1лдетед 1.
Мэдениет тш м дш п кызметкерлердщ мшез-кулкын анык­
тайтын жазылмаган ережелердщ кушш бидаредк Компанияньщ
белсенд1 элеуметпк ем1ршдеп кызметкерлердщ ауызб1ршинк
денгейi негурлым жогары болса, басшылыкгьщ бакылаудьщ бапамалы эдютерш колдануга жэне enaipicnK стандартгарды орнатуга
мумюнд истер! согурлым кеб1рек болады.
шла мэдениетп калыптастыруда пзбектшис трансформация
кезецшщ басшысын сипаттайды. Фирманын кепжылдык тарихын-
180 ш Ш Б6Л1М. К х т к е р м к т щ инновациялык; формалары
да калыптаскан ecxi ережелер мен нормалардьщ G ip ca rriK бузылуы
кайшьшыктарга экелед1 жзне алгашкыда куйзелкже ушыратса,
соцынан кызметкерлердщ инновацияларды кабылдамауына
экеледь Бул жагдайда корпоративен мэдениетгщ шекараларын
•пзбекп турде, баяу кецейту керек жэне барлык кызметкерлерд!
инновациялык процестерд1 жузеге асыруга икемдеу керек.
Уакыт ете фирма мэдениет кешенд1 spi канык бола бередь Ол
фирма мэдениетшщ шепнен де шыгып акционерлерге, букаралык
кездерге жэне баска да элеуметпк институттарга тарайды. Дегенмен де, сырткы субъекгшер ушш ашык кушп, тшмд1 мэдениет
инерттшкп баяулатады. 03repicTep уакыты келгенде, «кешендЬ> мэдениетгермен салыстырганда «карапайым» мэдениеттер
бе^мделуге катысты кабшетгипк пен улкен икемдилкл керсетед1.
Теменде корпоративтпс мэдениетгщ eici TypiHe салыстырмалы сипатгама бершген (18-кесте).
18. КорпоративтЫ мадениеттердщ ерекшел iicrepi
Жуйелер
Корпоративен мэдениет турлер1
царапайым
Окыту жуйес)
Марапаттау жуйес1
Жумыс орнында.
Техникалык дагдыларды
жогарылату
Кыска мерзвдн
нэтижелерге багьптылык.
Магериалдык
ынталандыру
Элеуметтеширу жуйеЫ Ресми карым-катынас
кешенЫ
YueMi eHflipicTeH тыс
окыту жуйеск Дуниетанымды калыптастыру
¥зак мерз1мд1 керсетюштерге багьптылык.
Магериалдык жэне
маггериалдык емес ынталандырулар
Ресми емес карымкатынас. Патернализм
Кешенд! мэдениетп компаниялар патернализмнщ жогары
децгешмен сипатталады. Бул «жумыс - жануя - демалыс» ортак
цикл1мен бериип, ресми емес карым-катынастьщ барлык жактары
бойынша ерекшел1ктер1 болмайды жэне жалпы тецдиеп колдайды.
Осьшайша, кызметкерлер арасындагы тыгыз карым-катынастар ез
компаниясына барынша бершу жэне колдау, фирма менеджменть
не катысты сешм мен туракгылыкка ыкпал етедо.
9-такырып. Инновациялык; кзапкермкт егг,.. ■ 181
Kepicimue, карапайым мэдениетп устанатын компанияларда
кызметкерлердщ туракгылыгын камтамасыз ететш жуйелердщ
курылуына аз кенш бел!нед1.
Компания кызметшщ кыска мерз1мд1 нэтижелерше (эдетте
пайда жэне шыгындар жешндеп есептщ токсан сайынгы керceTKiurrepi) толыгымен тэуелд1 материалдык ынталандыру непзri уэждемелж фактор болып табылады. Корпоративен «ем1рде»
жумыс басым тусш, ресми емес карым-катынаска ешкандай да
кецш белшбейдь
Компания кызметш ен басты деп ойлайтын осындай курылымдар ешмдшж пен рентабельдшйсп ынталандырганмен, фир­
ма кызметкерлершщ турактылыгы мен бершгенд1гш темендетедь
Компанияга «бауыр басу» сезш ш щ болмауы жумыс орнын жш
ауыстыру, жогары икемдийк пен жана жагдайларга беЙ1мделу
кабшеттерше ыкпал етедь
Карапайым жэне кешенд1 мэдениет арасындагы айырмашылыктардын мысалы ретшде америкалык жэне жапон компанияларын карастыруымызга болады. Жапонияда ipi компания
кызметкерлер}, scipece keiretsu - езшщ эл-аукатьш ешнип орынга
коя отырьш, ез eMipiH толыгымен компанияга арнайды. Компания
ез кезепнде табыс кепш , жумысбастылыкты сактандыру жэне
медициналык тургыдан камтылу сиякты элеуметпк игш кгерд1 камтиды жэне кызметкерлерге 6ip улкен жануянын мушелер1
ретшде карайды. EipaK мундай компаниялардыц икемдипк денгей!
темендеу болады жэне курылу мен колдауга келемд i шыгындарды
кажет етедь Кешецщ мэдениет сонымен катар, АЩ11 пен
Еуропаньщ Heri3ri кундылыкгык багыттары - индивидуализм мен
жогары децгейдеп элеуметпк игшктер KeniniHiH дамуъша непз­
делген баскару стил!мен сэйкес келмейдь
Компаниянын кандай да 6ip инновациялык стратегияны
тавдауы кебшесе iiuid мэдениетке байланысты. Мысалы, Polaroid
компаниясыныц ГЗТКЖ-га бет буруы осы компаниянын непзш
калаушы Эдвин Ланд беюткен икемдшк пен гылыми-техникалык
багыттылыкка непзделген мэдениетпц тжелей нэтижеа болып
табылады.
182 ■ IIIБ0Л1М . КэапкерлЫтщ инновациялыц формалары
Непзп бэсекелестнс жетютйс репнде сапаны тандаган
компаниялардын ерекше мэдениепмен айрьщшаланады. Онда
сапалык мэдениет калыгггасады, ягни компанияньщ бар кызметш
сапа мен кызмет керсету аныктайды. General Electric осындай
мэдениетгщ карапайым мысалы болып табылады. Бул компаниядагы букш мотивацияльщ жуйе сапаны жогарылатуга непзделген.
Инновациялык сегментация стратегиясына бет буру компаниянын максатгы тугынушы топтарымен жумыс жасау
тэж1рибеЫ мен накты бш1мдершщ бар екенд1пн бшд1ред1. Мундай
компаниялар маркетингпк 6uiiMi бар кызметкерлерд1 жалдайды жэне нарыкты зерттеу мен маркетингтж багдарламалардьщ
тэж1рибелж жузеге асуы бойынша окытушылык багдарламаларды
колданады. Нарыктык сегменттермен журпзшетш жумыстардыц
анагурлым тшмдшгше кол жетюзу ушш басшылар накты
нарык белшепне жауапты стратегиялык топтарга uieniiM кабыл­
дау бойынша екшетгшЬстерд! бере отьфып, баскарудьщ орталыксыздандырылмаган жуйесш жш колданады.
Эртараптандыру синергетикалык немесе каржылык багыттал­
ган (конгломератты) болуы мумюн. Конгломератгы мэдениетп
устанатын фирмаларда жогаргы басшылык элс1з бэсекелестердщ
рентабельдшп мен циклдшгше непзделе отырып, оларды жуту
аркылы операцияларды эртараптандырады. Мундай холдингтж
компаниялардын anci3, дамымаган корпоративен мэдениетпен,
накты фирмага ортак нормалар мен кунды багыттылыктарыныц жоктыгымен сипатталатындыгы тацгаларлык жайт емес.
Конгломератгьщ непзп мшдет1 капиталды белу болгандыктан,
каржы саласында тэж1рибес1 бар кызметкерлер колдау табады. Бул
жагдайда окытушылык багдарламалар болмайды, ал ынталандыру
жуйес i рентабельдшк пен пайдалылыктыц жылдык жоспарларында келпршген нэтижелердщ кол жеткЫлуше непзделген.
Зерттеу нэтижелершщ Kepceryi бойынша, тшмд1 конгломераттар ец аз кажетп келемдеп гана персоналды устайды жэне
элдекайда кеб1рек умгг 6epyiui субъектшер арасында ресурстар­
ды кайта беле отырып, капиталдыц iuiKi нарыгы ретшде эрекет
етедь Америкалык 6 компанияга (оньщ iuiinne Tepreyi конгломе-
9-такырып. Инновациялык; кэапкерм кт егй.. я 183
ратгы жэне eiceyi синергетикалык эртараптандыруга непзделген)
журпзшген салыстырмалы талдаудын керсету шше, едэу1р табыс­
ты конгломераттардыц жумыскерлер) элдекайда аз мелшердеп
аткарымдарды орындаган жэне синергетикалык курылымдардаты
кызметкерлермен салыстырганда эр Typni бел1мшелердщ интеграцияларына кызыгушылык танытпаган.
Конгломераттык эртараптандыру менеджерлерд1 дэстурл i
фирмашипк багыттарынан бас тартуга мэжбур етедй ягни кушrepfli толыгымен кайта белу, вкшегтшйстерд! кайта карастыру
жэне жаца баскару жуйесш куру. Бул дэйек 80-жылдары ГТП-нын
жаца жагдайы мен банк саласында эртаралтандырудыц ретс isде­
ну саясатында неге киындык тугызганын жэне ете жш жагдайда
кулдьфау мен талан-таражга тускецгцгш ryciHflipefli.
0зара тэуеад эртараптандыру аумагьшда эрекет eryuii компан иялардыц H eri3ri максаты компанияньщ инвестициялык
коржынына KipeTiH капиталдын салыну салалары мен операциялар арасында мумюндйгшше тыгыз байланыстарды орнату болып
табылады. Мысалы, Coca-Cola компаниясыныц Heri3ri корпоративтж-мэдениетшщ жетютш компаниянын барлык кызметкер­
лершщ санасында терец беютштен «ортак элем» идеясы болып
табылады. Корпоративтж тищен «жергипктЬ> жэне «шетелдж»
сездер 1 алынып тасталган. Элемнщ 30-дан астам елшщ аумагында
эрекет eryuii барлык бел1мдер, филиалдар мен еншигес компаниялар корпоративтж «жануянын» бел iri болып табылады, ал олардьщ
басшылары мшдегп турде компаниянын жогаргы басшылыгына
юредь
Coca-Cola басшылыгы синергетикалык эртараптандыруды
дамыту аркылы операциялардыц интеграцияларына ыкпал етедк
Атап айтканда:
• кажетп кузыреттипкке сэйкес кызметкерлерд1 жумыска
алу;
• интеграцияларга ыкпал eryuii жэне буюл компания келемшде эрекет erymi кызметкерлерд1 ынталандыру жуйесЦ
• компаниянын iuuci кызметше катысты ортак мэдени кезка-
184 ■ П1Б0Л1М. КзсткерлЪстщ инновациялык; формалары
растардыц калыптасуына ыкпал ететш окьпушылык жэне
элеуметтещцру багдарламаларын жасау;
• барлык корпорация кызметкерлершщ кауымдастыгын калыптастыру максатьгнда эр турл1 бел 1мшелер .арасында
кьсзметкерлерд) кайта белу жэне алмастыру.
Сонымен, инновациялар мен компанияныц iu iK i уйымдык
мэдениетшщ езара байланысы жешнде ею мацызды корьггынды
шыгаруга болады.
Б1р1ншзден, басшылыкгыц сырткы ортадагы езгер1стерге
катысты бешмделушщ кандай да 6ip эдгстерш тандау фирмадагы
кабылданган мэдениет типше байланысты. Осы мэдениет не­
гурлым карапайым жэне аныгырак болса, инновацияларды
ешкандай да ауыртпалыксыз етюзуге мумющйктер согурлым
кеб1рек болады. Дегенмен де, олардыц нэтижел1 жузеге асырылуына шыгармашылык пен бастаманы колдау жуйесшщ болуы,
унем1 кызметкерлердщ бш ктш гш жогарылату жэне максималды
турде тшмд1 элеуметтещцру сиякты Квшенда мэдениет сипаттары
кажет.
Еюншщен, кандай да 6ip инновацияны енпзуде басшылык
жаца максаттар мен мшдеттерге кол жетюзуге беЙ1мделе отырып,
компанияньщ дэстурт мэдениетш де езгертуге мэжбур болады.
Осылайша, басшы алдында инновацияларды енгау ушш есю
мэдениетгщ жагымды жактарын колдану; фирма TipiiiuiiriHe инно­
вациялар кажет болган жагдайда инновациялык колайлы жагдай
жасау; стратегиялык енпзулерден барынша мол пайда табу ушш
жаца уйымдык мэдениетп куру сиякты мшдеттер тур.
10-такырып. Технологиялык; бизнес инновация... ■ 185
10-ТА1&ЫРЫП.
ТЕХНОЛОГИЯЛЫК БИЗНЕС
ИННОВАЦИЯ ЖУЙЕС1НЛЕ
«Инновациялар озгер1стерд1 oumipce, озгерктер дегешм13
дамуды бщщредЬ>. Бул тезис na3ipri тавдагы бэсекелесутш
компанияларга талапты кушейтуцц api каркынды дамушы бизнесорта ушш сезсЬ езекп болып отыр.
Технологиялык жэне элеуметтж революциялар кэсткерлж
ортаны кайта калыптастырды. Жана технологиялар уйымдардагы
езгер1стердщ ce6e6i гана емес, сонымен катар олардьщ даму
стратегиясыньщ параметр! болып табылады.
Ka3ipri тавдагы нарыктык орта технологияларды н узийссю
дами, жаца кажетплжтерд! калыптастыра жэне байланыскан
технологиялык тобекп турленшре отырьт, нарыкты взгертумен
сипатталады. Бул орайда езгерютер жылдамдыгы дэстурл! баскару
эщстерше де ыкпал еткендйт свзс1з. Бугшп танда сураныс пен
эволюциялык дамуга байланысты эрекет ету жеткшжаз, жана
гана туындап отырган кажеттипктерд1 елеп улгерт отыру кажет,
бйткеш каржылык жэне ещпрютж тургыдан ен к у и т деген
компаниялардын ез! 6ip жылга кешжкен жагдайда, кешбасшыльж
ушш немесе Tiirri нарыктагы ез улесш де сакгап калуга улгермей
жатады. Бул жагдайда озык компаниялар ретвде барлык
нарыктык жэне технологиялык тенденцияларды мукият зерделейт1н, осы езгерютердщ бойындагы мумкнадкгер мен катерлерге
шыгармашылык тургыдан жауап бере алатын, унем 1 жана вдеялар
мен ешмдерд1 колдайтын жэне оларды жаЬандык аукымда ескеру непзшде жылдам эр! ти 1мд! колданатын компаниялар табы­
лады. Ал технологиялык езгер1стерге сел к етпейтш немесе олар­
ды баяу колдайтын компаниялар F3HQK-ra байланысты ecneni
шыгындардьщ курбаны болып кала беред1 [F3TIQK ~ гылымизертгеу жэне тэж1рибелж-курастыруигы жумыстар].
186 ■ IIIБ 0Л 1М . Кзсткерлнстщ инновациялык; формалары
Pricewaterhous Coopers (PWC) журпзген аукымды статистикалык зерттеулер бойынша 3SS ipi компанияныц экономикалык
кызметше талдау журпзшдь Зерттеу нэтижелер1 инновацияларды
колданатын компаннялар ез бэсекелестерше Караганда жылдамьфак жумыс ютейтшдоп эр! пайданыц жогары керсеткпптерше
ие екендйч туралы дэйекп беютп. Басшылардыц айтуынша, ин­
новациялар олардьщ компания кызметшщ басым багыты болып
табылады жэне бизнеске елеул! оц эсерш типзед 1 екен [1]. Соны­
мен катар, PWC зерттеулер1 Kejieci заццылыктардыц аныкталуына
мумкщцж бердг.
- инновациялык кызметп жузеге асырушы компаниялардыц
(инновациялык компаниялардыц) капитал акционерлер1
ушш жиынтык табыстыц орташа мелшерден асып Keryi
(жылына 37%-дан жогары) инновациялык компанияларга
инвестициялардыц куюлуы бойынша тусетш орташа пайдадан да едэу!р жогары пайда экелетшдйч туралы корытынды жасауга мумкщцж береда;
- инновациялык компаннялар айналымыныц 75%-дан астам
белйч соцгы бес жылда олардыц нарыкка енпзген тауарлары мен кызмет1 есебшен болган екен. Баскаша айтканда,
озык инновациялык компаниялардыц пайдасы инновация­
лар есебшен калыптасады.
Инновациялар эмбебап бэсекелестж жетютж болып табылады. Олар уйымдарга элем бойьшша бэсекелестж куресте жецш
шыгуга жэне ете жогары пайда экелуге кемектеседь
Eip кызыгарлыгы, ipi халыкаралык компаннялар топменеджерлершщ басым KemnLniri инновациялардыц пайда
керсетюштершщ ecyiH камтудагы непзп рел1мен келгскешмен, ездершщ инновациялык кызмет нэтижелерше канагаттанатындары аса кеп емес. Boston Consulting Group компаниясыньщ 1070 ipi корпорацияга журпзген жаЬандык зертгеувде
«... компаниялардыц басым Keninuiiri инновацияларды ездершщ
жетйггжке жетушщ, xiirri нарыкта орнын сактап калуы ушш аса
мацызды фактор деп санап, ол ушш акша телеуге де дайын. Де-
10-такырып. Технологиям и^ бизнес инновация... ■ 187
сек те, олардын кепшит iri инновациялардан ж еткш кп мелшердеп
инвестициялык кайтарым алатындыгына кумэнд 1» деп айтылганды. Бул кубылыска эсер ететш себептер кеп болуы мумюн. Мум­
кш, менеджерлер инновациялык кызметте дурыс емес эдютерд1
колданатын шыгар. КелеЫ 6ip максаттардьщ кате койылуы неме­
се инновациялык кызметп багалау ушш керсетюштер жуйесшщ
дурыс емес тацдалуында болуы мумюн. Осы тургыда мацызды
сурактар peri туындайды: Инновациялык компаниялар жетютнске калай жетедо? 0 з компанияларын инновациялык компания га
айналдыру ушш инновациялык менеджерлер кандай эднггер
колданады? Казакстандык топ-менеджерлер инновациялык ме­
неджмент эдгстерш колдана ма?
Компания инновациялардан кайтарым алуы т и к , ал ол ушш
компанияда накты инновациялык орта куру жэне осы ортаны
дурыс баскару кажет. Бул жагдайда фирманыц технологиялык са­
ясаты мен оньщ кызметшщ баска да жактары арасындагы езара
тэуелдинктер1 ecKeplnyi тшс: м етш к байланыстары, курылымдык
саясат, каржылык жуйе жэне т.б.
Ka3ipri зам анты ортада компаниялардын технологиялык жацалыктарды енпзу кабшеп олардьщ бэсекеге кабш еттш пнщ неri 3 ri кез1 болып табьшады. Жалпы турде технология дегеш мв гылыми-техникалык, eHflipicm, баскарушылык жэне коммер­
циялык 6LniM мен тэж1рибе.
Технологиялы к саясат. Уйымныц немесе кэсшорынныц
технологиялык саясаты — бул кдгидалар мен эрекеттер (кызмет
эдк») жиынтыгы непзшде жаца ешмдер мен технологиялык
процестердщ тацдалуы, emaipinyi жэне енг1з1лу1. Фирманыц
технологиялык саясатыныц непзп мшдеттерше мыналар жатады:
- елдеп жэне элемдегЁ, сонымен катар жалпы технологиялык
даму багьгггарындагы гылыми-зертгеу ж еО спктерш ц мо­
ниторинг!;
- компания персональшыц 6iniM алу жэне бш ктш ж децгешн
унем1 жогарылатуын ынталандыру;
- инновацияларга колайлы жагдай тугызушы факгорларды
аныктау;
188 ■ IIIБ0Л 1М . К эапкерлт т щ инновациялык; формалары
уздпсшз инновациялык процесп жузеге асыруга ыцгайлы
уйымдык курылымды калыптастыру, персонал уэждемесш
камтамасыз ету;
- F3TIQK журпзу бойынша компаниянын эр турл1 бшймдер1
эрекетгершщ езара келгсшп журпзшуше кол жетюзу жэне
реттеу.
Технологиялык саясат фирманыц еюжакты жаЬандык мак­
сатына кызмет етедк б^ршшщен, тэуекелднегерд1 темендету жэне
нарыктык улесте аман калу, екшшщен, ез кызметшщ тшмдшгш
жогарылату, кеб1рек пайда табу.
Технологиялардыц дамуы —фирманыц экономикалык есушщ
непзп козгаушы куип. Соцгы он жыл шпнде технологиялык
дамудыц келес1 зацдылыктары пайда болды:
- жаца технология 6ip e3i гана емес, езгелермен байланысты
пайда болады;
- технологиялардыц 9p6ip бумасы (жиынтыгы) 6ipiH-6ipi
езара толыкгырушы базалык технологиялардан турады;
- 9p6ip базалык технология - кептеген колданбалы тех­
нологиялардыц ядросы;
- колданбалы технологиялар колданыстагы enaipicTi модернизациялау ушш колданылады жэне ecKepeTiH жайт,
фирмадагы жаца технологияларды колданбау ерте ме, кеш
пе басшылыктьщ ауысуына экелетш сезаз.
50-60 жьшдардагы экономикалык тецкерю мунайдыц кайта
ецделуше непзделген технологиялардыц жиынтыгымен байла­
нысты жэне кец колданылыс тапкан пластмасса, жасанды талшык,
пестицидтер жэне баска да айрыкша ешмдер eMipre келд1. 77жылдары жаца технологиялык кадам жасауга кептеген уакыт
жэне куш жумсалды жэне 80-жылдардыц басында технологиялык
революцияныц алгашы жемю1 болган жаца ешмдер пайда болды.
Жаца кезецнщ ерекшел1п 50-60-жылдардагыдай технологияныц 6ip жинагы гана емес, акпаратгык-коммуникациялык,
биотехнологиялык жэне жаца материалдармен байланысты
ешмдер сиякты уш технологиялык жинактыц пайда болуымен си-
10-такырып. Технологиялы к бизнес инновация... ш 189
патталады. Муныц нэтижеа ретшде кэсшкерлер жаца технологиялармен жылына бйрнеше мэрте Ke3irin жатады.
K a 3 ip ri замангы технологиялык даму улкен тарихи бесшхш
циклдщ орта шенше жакындап кёледц (онын уакыт аралыгы 19902040 жж.) жэне ол келес 1 сипатка ие:
— компьютерлж революция;
— жаЬандык телекоммуникациялык тораптардьщ калыптасуы;
— интернет-технологнялардын экономикалык колданысыныц eciM i.
Бул цикл болжау кезецшен KeftiHri мерз1мде аякталмак. Осы
орайда нано, био жэне акпараттык технологиялардыц конвергенциясы басталды десек, бул процестермен эр турл1 технологиялардын езара eHyi шектелмейтвдцп сезЫз.
Соцгы уакытта жана dpi келешеп зор технологиялардын iuiiHде биоинформатиканы атап етуге болады. Биоинформатиканыц
молекулярлык биология, генетика, физиология, математика, ин­
форматика, физика жэне химия синтез! непзшде курылуы онын
конвергентпк табигатын айкындайды жэне болашактагы ipi
жет 1спктердщ пайда болуьшыц болжамын жасауга мумюндж
бередь Бул саладагы жетсстштер денсаулык сакгау, ветерина­
рия, ауыл шаруашылыгы, © неркэситк технологиялар саласында едэ>ар алга жылжуга, табиги ресурстар мен коршаган органы
кайта калпьша келйруге ьщпал етедь
Биоинформатика 3AicTepi Typni децгейдеп: геном, жасуша, ор­
ганизм жасушалары арасындагы езара байланыстар, жалпы попу­
ляция сиякты биологиялык акпараттарды сакгау, беру жэне жузеге
асырып кана коймай, соньшен катар, эдетте кэд1мп сынакта yHeMi
ескеруге мумюн емес зацдылыктарды аныктауга, гендер мен
ондагы жасырынган акуыздар аткарымдарын алдын ала бшуге,
жасушадагы гендердщ езара эрекет етушщ улпсш куруга, дэрь
дэрмектерд1 ойлап табуга мумюндж бередк Дэл1рек айтканда, eMip
туралы гылым акпараттык технологиялар ушш жаппай суранысты
жасау жэне ынталандыруга арналган жаца dpi келешеп зор
190
в I I I Б0Л1М. Кзапкерм-ктщ инновациялык, формалары
багыт ашып бердь Интернэшнл Дейт корпорациясыньщ багалау
нэтижелер1 бойынша 2002 жылдын езшде-ак «био-фарма» саласына непзделген элещцк акпарттык технологиялар нарыгы 14,6
млрд долларды кураган екен. Сарапшылардын пайымдауынша,
бул нарык жьш сайын кем дегенде 19-25%-га дейш ecin отырады.
Нанотехнологиялардьщ болашагы. K|a3ipri танда кептеген
Казакстандык жэне шетелдж мамандардьщ пайымдауынша, алдагы 10-20 жьш iiuinae ipi технологиялык жацалыктар нанотехнологиялардын колданылуына суйенетж пэнаралык багытпен
байпаныстырылады. Бул багыт экономика жэне баска да когамньщ
eMip суру саласьша эсер ету аукымы бойынша уакыт ете акпараттык жэне биотехнологиялармен катар журед1 деп кутшуде.
Ен алгаш рет «нанотехнология» термин! молекулярлык технологиялардьщ жалпы сипаты рет1нде 1986 жылы Массачусет
технологиялык институтында пайда болган.
«Нанотехнология» термин! езара эрекет eryuii нысандардьщ
келем1 мен олардын аракашыктыгын айкындайды. Нанометр (нм)
—бул метрдщ миллиардтан 6ip бел!п, ягни 6ip миллиметрден мил­
лион есе iciim кашыкгык.
Нанотехнологиялардьщ енеркэсште тэж^рибелж колданьи1уы
XX гасырдьщ 90-жьшдарыньщ ортасынан басталды. Бугшп
KyHi оларга непзделген 6enci сапаны бакьшау эдю1 DVD дисK u ie p i мен керу линзалары ещцрюшде колданьшады. Мамандар
нанотехнологиялардьщ колданылу аукымдылыгынын кунненкунге K eneioi келешекте экономика мен баска да салалардьщ дамуына Kyurri эсерш типзу мумюндИ аясында ете кен аукымды
талкылаулар журпзуде. Сарапшьшардьщ пайымдауынша, келеа
багытгар аса кызыгушылык тудыруда.
Эндеу енеркэабшде нанодиапазонда молекулалардан бакыланатын келемдеп конструкциялык блоктарды синтездеу жэне
олардын алдын ала бершген аткарымдары мен касиеттер1мен сай
элдекайда ipi курылымдар жинактау мумкшдйп кугшуде. Бул
элбетте, материал ещирюшде, соньщ шпнде табигатта аналогы
жок материалдардын пайда болу революциясына экелер1 сезсЬ.
Мысалы, Kecneni куралдарга арналган аса тезщд! жабулардьщ
10-тякырып. Технологиялык; бизнес инновация... я 191
ойлап табылуы жэне электроника мен химия енеркэздбшде тур л!
технологиялык косымшалардын курылуы кутшуде.
Нанотехнология дар дамуыиын тагы 6ip келешеп зор
багытгарынын 6ipiHe молекулярлык ассемблердщ курылуын
жаткызуымызга болады. Молекулярлык ассемблер — бул дайындалган молекулярлык коспадан бершген касиеттер1мен жаца
курылымдарды жинактау бойынша аткарымдарды орындай алатын курылгы. Мундай ассемблер полимерл1 о р ганикал ы к молекулалардан дайындалады. Ассемблер жумысын бакылау курылгы
ш ш деп инертп газдардыц кысымын туындататын жэне соныц
непз 1нде оныц эрекеттерш багыттайтын компьютерд1 баскаратьш
козгаушы акустикалык белгшердщ кемепмен жузеге асырылады.
Келешекте осындай ассемблерлерд1 баскару максаты ушш арнайы
молекулярлык компьютерлердщ колданылуы карастырылуда.
Наноэлектроника мен компьютерлж технология саласын­
да миниатюризациялауда елеул1 прогреске (2010 жьшга 100
нм мелшерше дешн) кол жетюзшу1 мумюн, ягни Kipicreri белri берушшер (мэл1мет айкындагыштар), логикалык жэне есте
сактагыш курылгылар, дисплейлер жэне мэл1метп тасымалдагыш
курылгылар сиякты мэлшетгерд 1 ендеу бойынша куралдар
мен курылгылардыц жылдамдыгы мен еш м дш пн жогарылату.
Нанотехнологиялардыц кемепмен олардьщ белсещц жартылай
етюзгшд элементгерш одан ары миниатюризациялау, сонымен
катар соцгыларын ушелшемщ (кепкабатты) курылымдарга 6ipiKTipy непз1нде жогары децгейдеп курдел i аткарымдылыгы бар
интегралды сулбалардьщ жинастырылу багыттары талкылануда.
Алтынныц бетю кабатына ендш п б1рнеше ондык молекулалардан
туратын сызыктарды журпзуге болатьш аса дэдщ литографияныц
жаца aflicTepi пайда болуы мумюн.
Нанотехиологияларды колданудагы келеа 6ip болжамдык
багыттарга мыналарды жаткызуга болады:
- энергияны туты нуды жэне микропроцессорлык курылгы­
лардыц кунын темендетумен байланысты болуы мумюн.
Бул, эрине, компьютерлердщ ешмдиипн миллион есе
арттыруга мумюндж 6eperiHi сезсЬ;
192 ■ Ш Б6Л1М. Кэсппкермктщ инновациялщ формалары
-
каз1рп тацдагы eceirreyiin техникалардын ен керемет де­
ген улгшершен де езшщ сипаттары бойынша асып тусетш
нейрокомпьютерлердщ пайда болуы;
- байланыстьщ жогары жиийкп курылымдарынын, пайда бо­
луы;
- акпараттарды сактау курылымдарыньщ жаппай enaipici;
- ете улкен келемдеп мэл1меттерд1 KiuiiripiM сыйымдылык
пен салмакта a p i энергияны аз келемде тутыну непз1нде
жинактау, евдеу жэне тасымалдау ушш наносенсорлык
жуйелердщ пайда болуы;
- жогары ешмд 1 компьютерлер кемепмен баскарылатын
жаца пилотсыз келж пен эскери техника куралдарыныц
пайда болуы;
- енеркэс1птщ эр турл1 салалары мен кел1ктщ зиянды
шыгарындыларын (енд!р1стщ зиянды капдыкгарын, соныц iininqe ецделген ядролык отьшды жоятын роботгарды ойлап табу) темендету ушш нанотехнологиялардьщ
колданылуы.
Жалпы мамандар будан да баска нанотехнологиялардьщ ауыл
шаруашылыгында, коршаган ортаны коргауда жэне т.с.с. кептеген
колданылуга келешеп зор багытгарына да ерекше кецш белуде.
Баламалы энергия. Халыкаралык энергетикалык агентпк
сарапшыларыныц болжамы бойынша, энергияныц кайта калпына
келетш кездерш колдану (гидроэлектр станцияларын есепке
алмаганда) алдыцгы 30 жылда энергияньщ баска 6ipimne perri
кездерше Караганда жылдамырак есед1: орташа есеппен алганда
жылына 3,3%-га еседь Qcipece, жел жэне биомасса энергиясыныц
колданылуы ЭЫД¥-га Kipyuui индустриялык дамушы елдерде
жогары каркынмен есед|. [ЭЫД¥ —экономикалык ынтымакгастык жэне даму уйымы].
Б1ркатар елдерде сутекп энергетиканы дамыту бойынша
аукымды улттык багдарламалар басталган болатын. Ka3ipri тацда
сутект1 энергетиканы дамьпу бойынша жумыстарды элемнщ
барлык алдыцгы катарлы индустриялык елдер!, соныц шшде ЕО
10-такырып. Технологиялык; бизнес инновация... я 193
елдер 1, АКД11, Канада, Жапония жэне жана индустриально елдер
журпзуде [ЕО - Еуропа одагы].
Экономиканьщ дамуында технологиялар манызыньщ артуы
уйымдар мен кэсшорындар тшмдипгше жацаша кезкараспен
карауды тал ап етедь
Осы тургыда дэйектердщ басым Kemnuiiri ipi компаниялардын пайдасына шешите бермейдь Kasipri кезде капитал жэне
акпарат сиякты ресурстардьщ e3i орта жэне шагьш фирмаларга
кол жет1мд1 болтан. Ipi корпорациялардьщ жетюттп ретшде мыналарды атап ету^мгзге болады: масштаб экономиясы, ЕЗТКЖ-ны
каркынды турде журпзу кабьпетц ецщрютт эртараптандыру, пайданы барынша кебейту, халыкаралык жобаларды баскару. Дегенмен де, олар жана технологиялар саласында жана идеяларды дер
кезвде дайындауга жетюлйсп децгейде икемш dpi шапшан емес.
Жалпы, жаппай ендорюке непзделген ipi корпорация механизм!
технологиялык жацалыкгарды тез игеруде ете дурыс тацдалган
жол болып табылмайды, ал ещнрю жэне капитал шогырлануы ньщ
объективт1 npoueci гылыми-техникалык прогреске кэд1мгщей ке­
дерп туындатады. Ipi корпорациялар курьшымы жаналыктарды
енпзуге бешмделмеген, ал кеп жагдайда олардыц ецщрюке енгашуше де беш мдш п ете баяу.
Бел1мдердщ ipuieHyi бюрократия ньщ кушеюше жэне шеинм
кабылдау процесшщ бэсецдеуше ыкпал етедь Корпорация негур­
лым ipi болтан сайын, оньщ «алгашкы технологиялык жарып
епаштер» сипаты согурлым жогала беретЬадп ce3ci3. Мысалы,
General Electric корпорациясы кезшде компьютерлж революцияньщ басталып кеткендйтн байкамай да калган.
Бул тургыда технологиялык дамуда жеке галымдар, ойлап
тапкыштар жэне шагын инновациялык компаниялардыц рел1
ерекше болып кала бермек, acipece, идеяныц туындау кезещ мен
оньщ тужырымдалуында орны ерекше. Шагын фирма бизнесTi уйымдастырудьщ мобильд1 Typi бола отырып, жана идеялар
генераторынын релш аткарады. вйткеш бул идеялар беделдшк
пен екшетгшнс орын алатьга, технологияньщ Menrepuiyi анык1 3 - 3/ 21-10
194 ■ IIIБ 0 Л 1 М . К эапкерлж т щ инновациями*; формалары
талмаган, тэуекелдипктщ ете жогары децгешмен байланысты
гылыми-зерттеу ужымдарында туындай алмайды.
Дегенмен де, Ka3ipri замангы енеркэаггпк enflipicKe енерKsciiiriK технологияны жасап шыгару немесе жана ешмд1 ен­
пзу у111*11 eHepK9cirrriK зертханалар, курастырушы бюролар,
технологиялык бел 1мшелер кажет. Осыган байланысты дэстурл1
емес идеяларды усынушы жеке ойлап тапкыштар, осы идеяларды тэж!рибелйс колдану кезецше дешн жетюзупп шагын
жэне орта инновациялык компаниялар мен жаца технологияныц
ецщргсте жаппай колданылуын камтамасыз ететш ipi корпорациялар арасындагы ецбек белшммнщ мацызы терендей тусуде.
Технологияныц курылу npoueci мен оны мецгерудщ элдекайда
кец тараган сызбасы 14-суретге керсетшген.
Ж еке ойлап тапкыштар
I
Идеяныц туындауы жэне тужырымда;
I
Ш агын бизнес
I
ЯТКЖ-ны каржыландыру, тcxuo.ioi
тургыдан колдануга жеткп
г
Ipi бизнес
I
в н е р к э с т п к енд1р1ске технологияны жеткау, енпзу,
жаппай on/upicti уйымдастыру
14-сурет. Технологияныц курылу жэне менгершу npoueci
3 ip r i
Шагын инновациялык компаниялар K e6 iH ec e усынысты к а замангы технологиялар нарыгында аныктайды. 0щцргсте
10-такырып. Технологиялык; бизнес инновация... ш 195
жаналыкты игеруге мудцел! енеркэсйтпк компанияга жана ойлап
табылган ен 1мд 1 сату тэуелаз ойлап табушы немесе шагын бизнес
ушш ез еш мш етквудщ ен кеп тараган эд!с1 болып табылады.
Осылайша, технологиялык бизнес курылымы oip жагынан,
жана техникалык идеяларды усынушы жэне ездершщ гылымитехникалык нэтижелерш сатуга умтылушы шагын инновациялык
фирмалар мен жеке ойлап тапкыштардыц кептеген санымен сипатталса, еюнпп жагынан осы усынылган жаца идеялар мен
ешмдердщ шннен ездершщ ецщргсше ец тшмдгсш патентгер
мен лицензиялар, шагын фирмалармен мерд1герл1к кел1с1мшартка
отыру, сол технологияны мецгеретщ маманды жалдау немесе
кэсшорынды сатып алу сиякты жолдар аркылы ие болуга дайын
кептеген ipi енеркэыпнк компаниялармен сипатталады. Бул процесте делдал фирмалардыц да манызы зор. Брокерлер мен делдал
фирмалар технологиялар саудасьшда 1960-1970 жылдары пайда
болды. Олардьщ кел}а гылыми зертгеулердщ унем1 кецекн шартында гылыми-техникалык женстнстерд1 курушылар мен олардьщ
ещнргсте колданылу мумкщщп арасында едэу^р алшактык
байкалган гылыми бипмдердщ кайта жандану проблемаларымен байланысты болды. Элеуетп пайдалы технологиялардыц
едэу 1р кеп бел!гшщ колданыс таппай отырган ce6e6i —олардьщ
тек экономикалык ти1мс1зди4нде гана емес, кебшесе элеуетп
тутынушылардьщ олардьщ бар екенд1пнен бейхабар болуында.
Бул орайда делдал фирмалар барлык технологияларга (бурыннан
бар жэне жацадан шыгарылган) байланысты мэл 1метгер базасын
курайды, кандай да 6ip технология турш сату-сатып алу га муддел1 серпегестерд1 i3flecripy проблемасын шешуге кемектесед1,
компьютерлж байланыс аркылы сатушы мен сатып апушыньщ
эцпмелесу1 ушш колайлы жагдайлар жасайды.
Делдал фирмалар дамыган технологиялык нарыктардыц
кажетп атрибуты болып табьшады. Олардьщ мэш келес i аткаратын
жумыстармен сипатталады:
— гылыми-техникалык айырбаска кызмет ету;
- экономикада енпзшген жацалыкгардыц таралу жылдамдыгыныц жогарылауына ыкпал етед1;
196 ■ Ш Б9Л1М. К эапкермкт щ инновациялык; формалары
ЕЗТКЖ-га кеткен капитал салымдарыныц кайтары
мелшершщ улгаюына ыкпал еггед1
Делдал фирмалармен катар, жаца технологиялардыц таралуьш а ьщпал етупй элементтерге барынша мумюн жэрмецкелер
кермесш етюзу тэж1рибесшц кецекп жатады. Мундай жэрменкелерде курастырушылар усак инновациялык бизнес гылымньщ эр турл! салаларында ездершщ жепстштерш паш ете
—
алады.
11-такырып. Инновацияларды енгиудег! венчурлЫ... ш 197
11-ТАКДОРЫП.
ПННОВАИПЯЛАРДЫ е н п в у п е п
ВЕНЧУРЛЖ КАРЖ ЫЛАНДЫРУ
«Венчурлж капитал» жеке бизнесп каржыландырудын балама K03i ретшде 1950 жылдардыи ортасында АЩП-та пайда бол­
ды. Еуропада ол тек 70-жылдардьщ сонына таман пайда болды.
Венчурлж капитал пайда болганга дешн тэж 1рибеде шагын жэне
орта бизнесп каржыландырудын б1рнеше lypnepi белгип болган:
банктйс капитал, ipi корпорациялар мен компаниялар. Америкалыктар мен агылшындар ездерш агылшын тшшщ кепжактылыгына
орай «бизнес першлгелерт (business angels) деп атайтын дэулетп
адамдар.
«Венчурл1к» угымы агылшыннын «venture» сезшен пайда
болган жэне «тэуекелд1 кэсшорын немесе бастау» дегецщ бшд1редк Венчурлж капиталдьщ алгашкы идеологтары Ж.У. Фенн, Н.
Лайанг, С. Прауз, П. Джонсон сиякты америкалык экономистер
венчурлж капиталды ешмнщ курылу жэне етюзу кезецшде едэу1р
есу элеуетше ие, жиынтыгьшда кецес беру жэне шеипм кабылдау
гтроцеанде жогары децгейдеп катыстылыгымен сипатталатын
шагын бизнестщ инновациялык кэсшорындарыныц акционерлж
капиталын каржыландыру деп аныктайды.
Венчурлйс инвестиция процесше катысушылардыц ете 6ip бедедщ кэаби уйымы (European Venture Capital Association - EVCA)
«венчурлж капитал» ^гымына келеа аныктаманы бередк вен­
чурлж капитал жеке кэсшорындарды бас кара отырып, олардьщ
алгашкы даму, кецею жэне трансформациялануында едэу1р есу
элеуетш инвестициялауга беретш кэиби фирмалардыц акционер­
лж капиталы. «Венчурлж каржыландыру» угымы аясында ете кеп
аньжтамалар бершген, 6ipaK дегенмен де бул аныкггамалардын
барлыгы дерлж оныц непзп аткарымдьж мщдетше Tipenefli: накты
6ip акшалай каражаттар сомасын усынып, орнына жаргылык
198 ■ IIIБ9Л 1М . К эЫ пкермктц инновациялык; формалары
капиталдагы улеске немесе кандай да 6ip акциялар пакетше айырбастау жолымен накты 6ip бизнестщ ecyiH e ыкпал ету.
Гылыми-техникалык жет1стжтщ ен алгашы идеясынан бастап технологиялардьщ жаппай ещнрюке енпзшуше дейщп транс­
формация венчурлж бизнес аркылы жузеге асады. Венчурлж биз­
нестщ жогары тэуекелд1 жэне элеуетп жогары пайдалы кызмет
ретшдеп мэш оныц келеа ерекшел1ктер!н айкындайды:
- капитал салымдарьгаыц нысаны болып тэуекедщ жобалар
табылады;
- капиталды портфельдж баскару жузеге асырылады;
- салымыныц едэу1р бел1п инновациялык фирмапардын
жаргылык капиталына салынады;
- венчурлж капиталист жобаны баскаруга белсенд1' катыса­
ды немесе кем дегенде езше сешмд! бакылауды камтама­
сыз етедц
- жобаныц даму децгешне байланысты инвесторлар мен
менеджерлердщ мудделерш сэйкестецщрудщ икемд1 меха­
низм! жузеге асырылады;
- бастапкыда-ак венчурлж капиталистщ жобаныц байыптылык фазасында бизнестен шыгу жолы аныктапады.
Венчурлin механизм турл1 кызмет салаларында кептеген ipi
жаца езгерютердщ жузеге асырылуында мацызды рел аткарды.
Венчурлж бизнес аясында шаруашылык субъектшершщ eKi неri3ri Typi эрекет етед! —тэуелс1з шагын инновациялык фирма­
лар жэне оларга капитал 6epyiui каржы мекемелер1 Венчурлж
каржыландырудын ерекшелйп каражаттардыц кайтарымсыз,
пайызсыз непзде белшш, кайтаруды кажет етпейпщцпмен сипатталады. Венчурлж фирмага бершген ресурстар осы фирма
мен каржы мекемеа арасындагы келкймнщ эрекет ету Mep3iMi
келемшде алынбайды. Венчурлж кэсшорындардыц салынган
каражатгарды кайтаруы жэне пайданы етюзу i фирманыц багалы
кагаздарыныц ашык нарыкка шыккан сэтшде жузеге асырыла­
ды. Бул орайда каржы мекемелер! фирма-новаторлардыц 6ipдей косымша Herepi, ал бершген каражаттар - кэсшорынныц
жаргылык корына салым болып табылады.
11-такырып. Инновацияларды аиЩ/М бенчурмк... • 199
шыкканнан ю ейшг! курсынын есуше сене алады.
Каржылык тэуекелдшк негурлым жогары болса, кэсшкерге
банктен, енеркэсшпк компаниялардан немесе жекелеген инвес­
тициялык корлардан ойластьфылыган жобаны жузеге асыру ушш
жетпей жаткан каражаттарды алу киындай тусед1 эр! несие беру
шартгары согурлым каталырак болады.
Дегенмен де, Ka3ipri гылыми-техникалык, даму жагдайында
жаца жобаларды усынушы рётанде табылатын кэсшкерлер де, i p i
внеркэсаттпк компаниялар да, мемлекет те жаналыкты енпзуде инвестициядан бас тарту тэж1рибеде элдекайда курдел! каржылык
жогалтуларга экелетшдтн анык сейнеда. Сондыкган олар 6 i p
жагынан, ПП-ныц жаца же'пстпсгершщ OH HipicKe енпзигу»UA ITi/nnn
_*___•
»
не ыкпал степи, екшип жагьшан, жекелеген инвестоолаштын
Осы тургыда венчурлйс капитал салымдарынын
Ш
п
* РДаН3
лады (15-сурет).
S
ерекшелйперш б ел т керсетуге бо-
Й Ш тауекевдйШвдиШ
кэсткер мен
инвесторлар арасында бвЛ1ну|i
200 ■ 1П БОЛ1М. Кдсткерлгктщ инновацияш ^ формалары
Тэуекелд! капитал салымдары жагдайында несие келешек идеяга бер1пед1 жэне оньщ мулж корлары немесе уйымныц
баска да активтер1 есебшен мщдетп жабылу кепшдемелер!
карастырылмайды. Мунымен коса, егер каржыландырыятан жоба
жузеге асканнан кешн кутшген нэтижелерд1 бермеген жагдайда,
салынган каражаттьщ жогалу мумкщдйч карастырылады.
Эдетте, мундай несиеге деген муктаждык эл1 техникалык немесе
коммерциялык тургыдан юке аспатан ездертщ жана идеяларын ез
бетшше жузеге асыргысы келген жагдайда усак кэсшкерлер, ойлап тапкыштар, галымдар немесе инженерлерде туындайды. Бул
жагдайда олардьщ алдында мынадай дилемма пайда болады - идеяны кызытушылык танытып отырган уйымта сату немесе оньщ
тэж1рибелж жузеге асуын ез мойнына алу. Эрине, 6ipiH iui жол кен
таралтан, spi коммерциялык жетютнже жеткен жагдайда табыс
улесшщ темендеуше экелш сотады. Сонымен катар ip i компаниялар, эдетте ешмнщ жетицйртген турде шыгарылуын калайды.
Сондыктан, жацалыкты усынушылар езшщ жеке уйымын куру
непзшде кэсшкерлерге айнала отырып eKiHuii жолды тандайды.
Бул жагдайда олар усыныстарын тэж1рибе жуз1нде юке асыру
кезецше дешнпш тана емес, сонымен катар нарыктын келешепн
багалау, бэсекелестжп мецгеру стратегиясын, жарнама, eTiMfli
уйымдастыру жэне таты сол сиякты ауыр жукп ездерже жуктеп
алады. Мундай мэселелерд1 накты штаттык кызметкерлер мен
каржы ресурстары болган жагдайда тана шешуге болады, ал бул
эдетте жекелеген усак кэсшкерлердщ мумкшдж шепнен жогары.
Осы жагдайлар косымша каражатты 1зде<л1 руге мэжбурлейдк
Жаца технологияны, жаца ешмд! колдану кукыгын беру бул
каражаттардыц акысы болып табылады немесе тэуекелд! капиталмен журпзшетш каржылык операцияларга тэн нэрсе - курылгалы
отырган уйымныц аукымды акциялар пакетш беру. Жацалыктыц
eHri3uiyi жолындагы a p 6 ip кезекп кезец, эдетте жаца 9pi аукымды
инвестицияларды кажет етедь Курылтан уйым будан ары багалы
катаздар нарытында ашык сатылымга ездертщ акцияларын
шытару есебшен каржылык каражаттарды тартута мэжбур бола­
ды. Бул орайда уйымныц алгашкы инвесторлары ездершщ акци­
ялар улесш егозу мумкщщпне ие болады жэне алдында уйымга
11-такырып. Инновацилларды енгйудеп венчурл/к... ■ 201
усынган сомасын кайтарып алып кана коймай, эдеттеп каржылык
операциялардан тусетга табыстан да анагурлым жогары пайда
таба алады. Атап айтканда, акцияныц бастапкы жэне багамдык
куныныц арасындагы айырмашылыктан тусетга осы устеме пайда
кептеген венчурлйс корлардьщ непзп максаты болып табылады.
Бул тужырымдамага ipi компаниялар - тэуекелд1 капитал инвесторлары гана юрмейдь Олардьщ максаты - жаца уйымнын акцияларын сатып алып-сатудан да бурын, жана технологияга кол жетюзу жэне оныц таралуына бакылау орнату. Енгвш у нэтижел 1 болтан
жагдайда мундай корпорация жаца уйымды жутып, жацалыктыц
толык кожайыны болып шыга алады. Осылайша, тэуекелии ка­
питал салымдарыныц жузеге асырылуы FTO-ныц жет^стйстерш
мецгеруде улкен бизнестщ стратегиялык саясатыныц элемент! бо­
лып табылады:
- тэуекелд1 капитал инвесторлары унем 1 гылым мен
техниканыц даму тенденцияларыи кадагалап отырады,
экономикалык саясат пен нарык конъюнктурасындагы елеyci3 деген езгерютерге де алацдайды;
— инвесторлар каржылык несиеш берумен шектелш кана
коймай, олар жаца фирманы баскаруда жацалык енпзудщ
барлык кезендерше катысады.
Соцгы терт онжылдыкта тэуекелд1 капитал салымдарын
жузеге асырудыц бгрнеше тэж1рибелш Typnepi кецгаен колданыс
табуда. Олардыц ец карапайымы каражаттардыц инвестордаи
усак инновациялык уйымдарды курушыларга етугмен сипатталады. Олар элдекайда курдел i Typi тэуекелдшйс децгежн темендету
жэне капитал салымдары сэтЫз болган жагдайда инвесторлар
тобы арасында мумкш шыгындарды белу максатында пайда бо­
латын косымша бе л i м шелерден ту рады. Булардыц барлыгы да
жеке-жеке емес, жаца енпзулерд1 каржыландыруда жеткийкп
децгейде тактикалык икемдинкп камтамасыз ете отырып 6ipiH6ipi толыктырып отырады.
Тэуекелд1 капитал салымдары механизм! бойынша инвес­
торлар мен жана уйымды курушылар арасында тшелей байланыс
болганымен де, тэж1рибеде бул тэсицц ipi инвесторлар жацалыкты
енпзудщ ец соцгы кезендершде, сэйкес жацалыкты енпзудщ
202 ■ IIIБ 0Л 1М . Кзсткерлгктщ инновациялык; формалары
тэуекелдшп темендеу кезещнде колданады. Кептеген жагдайда
инвесторлар oipiKKeH венчурлйс кор куру аркылы жэне соньщ атынан тэуекелд! капитал салымдарын жузеге асыруда кооперацияга
барады. Мундай кор жауапкершшт шектеул1 каржылык,cepiicrecтнс мэртебесше ие. Олардьщ катысушылары ец алгаш салган ка­
питан келемше пропорционал пайда табады немесе шыгындарга
ушырайды.
Тэуекелд! капитал салымдарын уйымдастыруда мацызды
ерекшелистердщ 6ipi ретшде жацалыкты енпзудщ кезещйк каржыландыру механизмш жаткызуга болады. Мундай механизмнщ пайда болуы кандай да 6ip жацалыкгы мецгеру барысын­
да жэне инновациялык уйымныц курылуы бойынша косымша
каражаттарды тарту кажетгиппмен сипатталады. Сонымен коса,
кезещцк каржыландыру механизм! жацалыкгы мецгерудщ эр турл!
кезецдервдеп шыгындарды белу аркылы тэуекелдинк децгей!н
темендетуге жэне соцгы нэтижеде алынатын пайда мелшер!н
сараптауга мумшндйс беред! (16-сурет).
Пайда
1.
2.
3.
4.
5.
6.
-
бастау алды каржыландыру
басталган каржыландыру
бастапкы кецею кезещ
жылдам кецею кезещ
дайындьщ кезещ
тэуекелд! капитал салымдарыныц епмдипк кезещ
16-сурет. Жацалыкгы енпзуд! кезендж каржыландыру механизм!
11-такырып. Инновацияларды енгиудеп венчурм к... я 203
1. Бастау алды каржыландыру езшщ идеясыньщ коммер­
циялык тургыдан кунды екендтн теориялык жене тэж1рибелж
непздеу бойынша жумыстарды журпзу ушш каржылык колдауды
карастырады. Бул кезецде алдын ала зерттеулер мен ещцрулер
журпзшед!, жана ешм ушш элеуетп нарык багаланады, болашак
уйымныц кызмет жоспары дайындалады. Кезец б1рнеше айдан 6 ip
жылга дейш созылуы мумкш жэне жаца уйымныц инвесторларынан орта есеппен 300 мыц доллар келем1ндеп капитал салымдарын
талап етедь Бул ете тзуекеддо инвестициялар, ейткеш усьшылып
отырган жобаньщ шын мэшндеп ем1ршец екецщгш аныктауга
мумюндге беретш акпарат жок десе де болады. Эдетте, кезец
соцында жаца идеялардьщ 70%-ы жарамсыз болып калады. Десек
те, кабылданган идеялар осы кезецде icKe K ipreH инвесторларга
элдекайда кеп пайда экеледь
2. Бул кезецце жаца уйымды уйымдастыру жэне непзп
кызметкерлерд1 жинактау бойынша жумыстар аякталады, жаца
ецщрменщ дайыцдалуы мен сынактан eryi бойынша жумыстар
аякгалуга жакындайды.Уйым басшыларыныц колында тэуекедщ
капитал ннвесторларьшен келк1мдер журпзу ушш непз болатын
бизнестщ реем и жоспары бар. Жаца уйым упнн каржыландыру ез
ешмш шыгару жэне етквуге idpicy кажеттшпмен сипатталады.
Кей жагдайларда косымша зерттеу жумыстарына каражаттар кажет
болады. Кезец 6ip жыл келемшде болады жэне эдетте инвесторга
1 млн долларга айналады. Тэуекелдшктщ жогары децгейше бай­
ланысты тэж1рибеде б1рнеше венчурлк инвесторлардыц 6ipirin
капитал салулары да кездеседг
3. Бастапкы кецею кезещ инновациялык уйымныц жаца ешм
немесе кызметтщ коммерциялык тургыдан мецгершу1 бойын­
ша тэж1рибелж кызметке ауысуын карастырады. Бул уакыт
аралыгында уйым ушш жарнама, тутынушылар алдында беделш
бекпу, бэсекелестисп жецу, тауар ешмшщ вт 1м торабын куру,
eHflipicTi уйымдастыру мен баскаруды жетищру кажетгшп
туындайды. внЫнен тускен пайда бул кезецде есу, агымдагы
шыгындарды телеу жэне айналым корларын куру ушш каржылык
204 ■ IIIБ 6Л 1М . К эапкерм кгт ц инновациялык; формалары
мумюнднстерд} камти алмайды. ¥йымньщ колында бар активтер де банктерден несие алу yuiiH сешмд! кепшдеме бола алмай­
ды. Кэсшкерлер кайтадан тэуекелд1 капитал инвесторларынын
кызметше жугшедь Кезен б1рнеше жылга созылуы мумюн жэне
жаца уйымныц дурью жумыс icTeyi ушш б1рнеше миллион долларды кажет етедь Сондыктан жаца ещцрмеш каржыландыруга
эдетте 6ipHeiue венчурлйс корлар катьюады.
4. Егер алдыцгы кезец сэтп аякталса, оныц артынша уйым
ещцрютж куаттарды, айналым капиталын улгайту, eTiM жуйесш
жаксарту, сонымен катар шыгарылатын ешмд1 жетивдру ушш
комакты каражатгарды кажет ететш жылдам кецею кезец! орын
басады.
5. Уйым жылдам кецею кезецше кол жетюзт, пайда экеле
бастаган соц, оныц банкротка ушырау ыктималдылыгы едэу!р
томендейд!. Ещй ол дэстурл! каржыландыру кездершщ карыз
каражаттарын пайдалана алады. Сэйкесшше, жаца тэуекелд1 капи­
тал инвесторларын тарту токгатылады. Багалы кагаздар нарыгына
жаца уйым акцияларыньщ шыгарылуына жагдайлар жасала бастайды. Бул жумыс кем дегенде уш ай келемде журпзшед1 жэне
300 мыц доллар немесе одан да жогары сомага айналуы мумкш.
6. Бул кезецде акциялардыц шыгарылуы жэне олардыц
багалы кагаздар нарыгындагы сатылымы жузеге асады.
Тэуекелд1 капитал салымдарыныц непзп салмагы (шамамен 2/3) эдетте, каржыландырудыц алгашкы уш кезецше туседь
Б ip уйым ymiH тэуекелд1 капитал салымдарыныц толык циклшщ
узактыгы кец аукымда езгерш отырады. Дегенмен де, кептеген
жагдайда бул мерз1м 5-10 жылды курайды.
Осылайша, тэуекелд1 капитал салымдарыныц непзп шарты ретшде каржылык каражатгарды пайыз тел ем inch беру мен
карызды едэучр узак уакыт аралыгында жабу болып табылады.
Сондыктан тэуекелдж корлар б1рлескен инвестициялар жолымен журуд! калайды. Бул эрине, жекелеген салымшылардьщ
тэуекелдиик децгешн едэухр темендетедь
12-тякырып. Ш а т н инновациялык; кэапорындарды rtfp y ш 205
12-ТА1£ЫРЫП.
пнновдипялык
кесторынадрпы куру
ш а гы н
■ л г \ -л
Инновациялык
кэсшорындарды куру
Нарык жагдайындагы инновациялык кэсшорындар мемлекет
экономикасьш белсенд1 дамытагын фактор ретшде карастырылады.
Инновациялык кэсшорыцдардын непзп тусшцтнде мемлекетгщ
барлык халык шаруашылыгы салаларына байланысты иннова­
цияны енпзу аркылы пайда табу максаты жатыр. Репродуктивт!
кэс1пкерлЁкке Караганда инновациялык кэсткерлж накты жумыс
жасап отырган кэсторынды езгертпей, тек оныц даму жолдарын
гана карастырады немесе баска жаца, инновацияга багытталган
кэсшорындар куру шараларын жузеге асырады.
Инновациялык кэсткерлж ею непзп уйымдастырушылык
кагидага негаделш жузеге асырылады:
* занды гул га ретшде емес, Kepicimue жеке кэсткерлж формасында;
• зацды тулга ретшде курып, кейшнен барлык шаруашылык
ю-эрекеттерд1 ез атынан журпзу.
Шагын инновациялык кэсторынды кур мае бурын, ол бизнест1ц формалды процедуралары мен уйымдастырылуына назар
аударган дурыс.
Шагын инновациялык кэсшорындардыц турлерше карай
оларды сипаттайтын ек! турл! сипаттамасын айта кетуге болады.
Осы сипатгама олардьщ менеджмент жуйест куруга улкен эсерш
тилзедь Олар максатты багьпталаган жеке кэапкерлжгщ функциясы жэне уйымдастырылу формасына эсер ететш сипаттамалар.
Шагын инновациялык кэейжерлж инновацияны ойлап табатын адамдар тобына немесе жекелеген адамдарга арнайы багыт-
206 ■ III БОЛ1М. К эапкерм кт щ инновациялык; формалары
талган уйымдастыру формасы тэн. Дэл осы ортак жэне жеке деген
жакгарынан олардьщ купгп жэне элЫз жактарын багалауга болады.
Шагын инновацияльщ кэсткерлж ез тарапынан каржылык,
материалдык жэне ецбек кушш кеп келемде тал ап, етпейтш
жумыстармен айналысады.
Эр шагын инновациялык кэсшкерл^ктщ артында оларды
курушы адамдардьщ бизнеспен айналысу барысында ёздертщ
мудцелер1 мен кажетгшктерш канагатгандыру жатыр. Сонымен
катар курушы адам инновацияны колданудьщ баска да турлерше
катысты ездершщ кэсткерлж ic-эрекетшщ артьщшылыктары мен
кемшийктерте объектива турде бага 6epyi тшс.
Эр шагын инновацияльщ кэсткерлж езшщ жумыс барысын­
да Typni шаруашыльщ жэне инновациялык ic-эрекеттердщ сатысынан етед 1. Шагын кэсижерлж кэсйжерл1ктщ ем1рлж цикл! деп
оньщ ic-эрекегп бастаганнан бастап, ic-эрекет журпзуш токгаткан
уакыт аралыгын айтады.
Шагын инновациялык кэсшкерл1ктщ есу фазасына инно­
вациялык ic-эрекеттщ келем1 жагынан, енд1ру мен сату келем1
жагынан жаца нарьщтарды игеру, менеджмента жаксарту мен
уйымдык шепймдердщ жаца турлерш 1здест1ру болып табыла­
ды. Айналымды жогарылату кэсшорынньщ кажетп корындагы
ресурстардыц тапшылыгьша экелш соктырады, солардыц 6ipi
каржылык ресурстар. Ал бул уакыт аралыгьшда ез айналымын
жогары децгейге кетерген шагын инновациялык кэсшорын
каржы шецбер1нде бедел мен имиджге ие болады, осыньщ
аркасында банктердщ туракты кредитгер1 оларды туракты
каржы K63i рет1нде каржьшандырады. Сонымен катар, шагын
инновациялык кэсшорындардыц акциялары мен белсенденд^ршген жэне эмиссияланган багалы кагаздары оныц инвестиция кез1
болуы мумкш.
Шагын инновацияльщ кэсшкерл1ктщ nicin-жетшу фа­
засына оньщ осы нарьщта ары карай кецею перспективасын
жогалтуын айтуга болады. Шагын инновациялык кэсшкерлйс
езшщ шыгындарьш азайту жэне пайдасын ец жогары децгейге
12-такырып. Шаг ын инновациялык; кэапоры ндарды к;уру ■ 207
жетюзу максатында уйымдастыру мен технологияныц ic-эрекетш,
менеджменттщ нэтижелинпн жогарылату шараларын жузеге
асырады.
Сену фазасы шагын инновациялык кэсшкерл1ктщ nicinжетшушщ ineri болып табылмайды. Бундай жагдай шагын инно­
вациялык кэсшорынныц кез келген уакытында болуы мумкш. Ол
жагымсыз сырткы жэне ш ш факторлардыц эсершен сондай халге
жету 1 ыктимал.
Кез келген шагын инновациялык кэсшорынды ашкан кезде ол
оныц ем1рлж цикшнщ 6ipiHmi фазасынан етедь Оныц жет 1стйске
жету1 осы кезенде колданылатын шеш^мдердщ сапасы мен эсер
ету терецдйчне байланысты болады. Халыкаралык тэж1рибеден
белгип болгандай, шагын инновациялык кэсшорындар ездершщ
эрекетш алгашкы терт жылда-ак догарады, оган курылу сатысында дурыс кабылданбайтын шеипмдер непз болады. Кептеген
шагын инновациялык кэсшорындардыц жабылу себептерк инноваторда кэсшкерлж етш мен экономикалык бипмнщ болмауы;
инновациялык максатты коммерциялык непзде дурыс багаламау;
нарыкты багалау мен нарыкгагы езш -ез 1 устау кагидалары
жагынан кател^ктер ж1беру; идеяныц бэсекеге кабш еттшгш дурыс
багаламау; инновациялык ешмнщ гылыми-техникалык децгейц
каржылык пркеудеп кажетп инвестициялык жоспардыц кателесу i;
ез мумкшдйтн асыра багалау; персонал тандаудагы кател1ктер;
езшдш каржылык кордыц женспеушшйт; несие алу мумкйццпнщ болмауы; персонал мен баскаруга жумсалатын шыгындардьщ
кеггпп; уйымдастырудыц дурыс нускада журпзшмеу1; есюрген
курал-жабдыктар.
Жумыс icTey саласыныц туындау сипатына байланысты
шагын инновациялык кэсшорындарды шетелдж тэж!рибеде уш
типке беледк жуйелйс, интеративн жэне кездейсок.
Ец жаксы уйымдастырылган жэне нарыкта бэсекеге кабК
леттшйп жогары деп саналатьш шагын инновациялык кэсш­
орындардыц тиш ол - жуйелж типтеп кэсшорындар. Олар
жобаньщ жетж жасалуымен, тэуекел мен мумкнццктерд! объек-
208 ■ IIIБОЛ1М. КзсткерлЫтщ инновациялык; формалары
тив-ri багапаумен, ic-эрекетгщ, каржы куралдары кездершщ аса
жогары децгейде тиянакгы уйымдастырылуымен ерекшеленедй
Интеративп тип шеттен келетш инновациялык идеялар
аркылы туындайды. Ал шагын инновациялык кэсшкерлнсге «ец
Heri3rici бастап алу, ал жеткпчкке тэж!рибе аркылы жетейнз» деген
кагиданы устанган, тэуекел децгега ете жогары болатын уйымдар
кездейсок типтеп уйымдар деп аталады. Шагын инновациялык
кэсткерлж жепстнске жету ушш кептеген езара байланысты
мэселелерд! жуйел1 турде талкылап отыруы кажет.
Шагын инновациялык кэсшкерлш'П куру негашен уш
кезецнен тур ады. Олар: дайындык, басшылыкка алу жэне
уйымдастыру.
Шагын инновациялык кэсторынды ашкан кезде оньщ маркетингпк зерттеулер! шектеул! турде жузеге асады, ce6e6i ол
кэсшорындардыц нарьщтагы етип мен тэж1рибесшщ аздыгымен
тусйадртедь Алгашкы маркетинг™ зертгеулер бес кешещй
суракка жауап 6epyi тию:
• Жаца тауарды тутынушы юм болуы мумкш жэне оныц
жаца тауарга деген кажетгйпктер1 мен MOTHBTepi кандай?
• Нарыкта кандай бэсекелестер жумыс icreiifli жэне олардьщ
мумкшд1ктер! кандай?
• Жаца ешмнщ артыкшылыктар мен кемшшктер 1 неде?
• Нарык ушш тауардыц бэсекеге кабшеттшгш арттыру, жетKi3in беру уакытын азайту, езшдж кунын темендету сиякты
езшдж куш жумсау шаралары неш беред1?
• Кэсшорынга тауарды кандай келемде жэне мелшерде
ещцру мен сату коммерциялык жепепк алып келед1?
Шагын инновациялык кэсткерлйстщ кел ем i мен оныц
eHAipicriK багдарламасыныц курылымын аныктайтын непзп фак­
тор нарык жагдайын аныктау болып табылады.
Шагын инновациялык кэсшкерл1ктщ уйымдастырушыльщкукыктык формасын тацдау оган баскару жуйесш, стратегиялык
шеопмдер кабылдау тэрпбш, табысты бел icy эд1стерш, курушылардыц материалдык жауапкершшк сипатын, мотивациялык
12-такырып. Шагын инновация *ыц кэапорындарды tfflry ш 209
мен соган байланысты кептеген факторларды дурыс
аныктауга мумюндж беред!.
Салыстыру мен тацдау эрекет1 болган кезде ец алдымен мына
критерийлерге назар аударган жен: баскарудагы шектеу, табысты дурью белу, салыктык кысым, маркетинг™ жауапкершшйс,
инвестициялык мумющцктер.
Шагын инновациялык кэсшорынды курушы-инноватор жогарыда келприйген критерийлерд1 багалау ушш шагын инно­
вациялык кэсшорынньщ уйымдастырушылык-кукыктык формасьш тандаган кезде, оньщ эрекетшщ жоспарланган масштабын,
инвестициянын кажеттиппн жэне жузеге асырылып отырган
ецщрютж процестщ киындыгын ескергеш дурью.
Шагын инновациялык кэсшорынньщ орналасуы кэсшкеринноватордьщ тургылыкты жер1мен ешкандай байланысты болмауы керек. Оньщ орналасуын аныктайтын ею непзп фактор бар:
шагын инновациялык кэсшорынньщ занды мекен-жайын аныктау
жэне шагын инновациялык кэсшорынньщ географиялык орнала­
суы мен оньщ курылымдык б 1рл 1ктерш аныктайтын факгорлар.
BipiHLui топтагы факторларга оньщ мемлекеттйс пркелу орны,
кэсткерлж эрекетке колайлы аймактарды 1здеспру юредк
Шагын инновациялык кэсшорынньщ географиялык орна­
ласуын айкындаган кезде оньщ Keneci сипаттамасын ескерген
дурью:
• инновациялык ешмнщ сипатгамасы, оны тасымалдау талаптары;
• технологиялык процестщ сипатгамасы жэне кецютнске
байланысты талаптар;
• ен 1мд 1 епгюзу нарыгынын курамы жэне олардьщ гео­
графиялык орналасуы;
• шиюзатпен камтамасыз етушшердщ курамы, жартылай
енделген ешмдер, кураушылары жэне олардьщ орналасуы;
• шагын инновациялык кэсшорынньщ логистикалык сипаттамасы;
• энергетикалык, экономикалык, демографиялык, элеумет-
T eriicrepi
14-3/21-10
210 я III БвЛ1М. Кэсткермктщ инновациялъщ формалары
TiK, климаттык жэне тагы баска талаптарды, шагын инно­
вациялык кэсшорынныц орналасуын аныкгайтын факторды салыстырмалы багалау.
Шагын инновациялык кэсшорынныц жогарыда айтылган
критерийлерге сэйкес орналасатын жерш тандаганнан кейш,
критерийден туындайтын шыгындарды азайту жэне тапсырысты
канагатгандыру мерз1мш азайту шараларын жузеге асырады.
Шагын инновациялык кэсшорынныц дайындык кезещ жаца
шагын инновациялык кэсшорынныц кэсшкерлж тужырымдамасьш ойластырумен аякгалуы керек. Шагын инновациялык кэсшкерлжпен айналысканда кэсшкерлж тужырымдамасы кажетп
элементтердщ 6ipi больт саналады, ce6e6i, ол iiuKi жэне сырткы
максаттар ушш колданылады. 1шю кужат ретвде ол шагын
инновациялык кэсшорынды баскару мен ары карай дамуын
багалайтын 6ipfleH-6ip курап. Кэсшкерлж тужырымдамасы
сырткы кужат репнде кредит алу мен инвестиция, турл1 б1рлескен шаруашьшык куру, мемлекетпк жэне аймакгык тапсырыстарды алу, халыкаралык келгамшарттар жасау уш>н колданылады.
Халыкаралык тэж^рибеде кептеп тараган жэне кабылданган шагын
инновациялык кэсшорындардыц кэсшкерлж тужырымдамасыныц
формасы репнде бизнес-жоспар куру алгашкы дайындыктыц
кадамы болып табылады.
Шагын жэне орта кэсшорын кызметгершщ жагымды асneicrm epi неде? Б1рш1шден, олар нарык конъюнктурасына жэне
eHflipicTeri озгер1стерге тез беШмделедь Екшнлден, eHflipicTeri
сериялык, ipi масштабтык турактылыкты бузатын айрыкша
фактор ретшде жаца техниканы шыгаратын ipi фирмалардыц
мумюнд iicrepiH арттыратын жаца техника мен технологияны жедел
енпзуге жэне куруга кабшегп болады. Yшiншiден, усак фирмаларга
талаптыц, юкерлж пен каркынныц есу рухы тэн. Соцгы жагдай
ipi фирмалардыц усак фирмалардан айырмашылыгын ажыратуга
мумкшдж бередь Ол OMip суруге жэне ерюнджке умгылган ынтадан, шагын ужымга тэн ерекше адамгершшж катынастардан жэне
ерекше элеуметтж-психологиялык климатган анык кер!нед1
12-1акырып. Шагын инновациялык, кэсторындарды к,уру ■ 211
Шагын бизнеске тэн касиеттер накты жагдайлармен непзделген. ¥сак фирмаларда аздаган сыйакылар р т н езд ер тщ
тзуекелдер! нег1з 1нде ецбек етуге дайын кептеген мамандар бар
екен. Here? Ipi фирмаларда ездершщ элеуетп шыгармашылык
кабшеттерш жузеге асыру жэне e3i epifcxi болуга умтылу курдегп.
Сондай-ак i p i фирмалар тэуекелд! ic-шараларды жузеге асыратын. инновация кездерш, кызметш, тэж1рибесш керсететш
шагьш бизнестщ дамуына мудцелнс бицйредь Капиталдыц темен
келемшде жогары ецбек интенсивтшйт, шагын бизнеспен айналысатын улкен кайтымдылыкпен 6 ip iK K e H ездцчнен пайдалану
децгеш аса жогары емеспп —шаруашылык ем 1рдщ осы саласын
каражат салудыц пайдалы багытына айналдырды.
Эрине, барлыгы оцай емес. Шагын фирма екшдерше
киындыктармен ушырасауга тура келед1. Егер ip i фирмалар осы
факторлардыц езгеру нэтижелершщ орнын толтырса немесе втей
алса, онда шагын фирмалар ушш олар дагдарысты болуы мумюн.
Дамыган инфракур ылымныц, тэж!рибе мен бшшнщ болмауы,
капитал мен шиюзатка кол жетаоудщ шектеулипгЦ баскаруда
кузыреттщйсгщ ^ e r i c n e y i усак фирмаларга косымша киындыктар
тудырады, сонымен катар, олар усак фирмалармен бэсекеге
ту сед i.
Шагын фирмалар несие алганда киындыктардан етеда. Банктер несиелерд1 камтылмаган карыздыц шектелген мелшер1 кеб 1рек
болып табылатьш ip i уйымдарга беруд1 калайды. Сонымен катар,
олар банк баскарушысынан каражатты алу мумкшдич жвшнде
акпарат алуды квп карастырмайды. Осыдан барып банктердщ
усак бизнеске деген кезкарасы ryciH iicri болады. K e 6 iH e c e , усак
фирмаларга инвестициядан кайтарым алу щ ш 10-20 жыл кажет,
сондай-ак осы фирмалардыц 80%-дан астамы ез мерз1мшен бурын
жойылады.
Шагын бизнес жуйеанде оныц ез кызметш инновациялык
процеске арнайтын бдлцг| мацызды рел аткарады. Оган жогары
дэрежеде елдщ интенсива экономикалык ecyi жэне халык
шаруашылыгыныц бэсекеге каб1леттиипн жогарылату тэуедщ.
212 ■ IIIБ0Л 1М . Кэапкф лж т щ инновациялык; формалары
Шагын инновациялык бизнеске салааралык сипат тэн. Мундай
бизнестщ o6beicrici - оны галымдардьщ ойлап табуынан тэшрибеге
eHri3yre дейшп барлык идеялардьщ гылыми козгалысы.
Дэстурл1 инновациялык цикл материалдык e n a j p ic саласымен байланыстырылады. Оныц базалык мэш кумэнЫз, 6 ipaK
инновацияльщ енпзу жэне жузеге асыру оган гана байланысты емес.
Олар сол инновацияльщ циклден етш, ецщрютщ емес салаларда
да керйпс табады: медицина, 6LniM жэне материалдык OHiM еншрмейтш баска да салалар. Осылайша, салалык тагайындалуларына
тэуелмз жаналык енпзу, ецдеу барлык зерттеулерд1 камтитын
инновациялык кызмет болып табылады.
Бул кызметп тек шагын бизнеспен гана байланыстыру
жепилйсп емес. Накты ем1рде ол Typni уйымдастырушылыкшаруашыльщ формаларда, ягни ip i, орта жэне шагын бизнесте жузеге асады. Инновациялык процесте колданылагын 9 p 6 ip
фирманьщ артьщшылыктары мен K eM inuiiicrepi бар. Ip i фирмалардьщ F3TIQK (гылыми-зерттеу жэне тэж1рибелщ-курастырушы жумыстар) жэне ip r e n i зерттеулер журпзу ушш улкен кар­
жылык мумкшдштер1 бар. Сонымен катар, олар кебшесе нарьщ
суранысыньщ эсерше икемвд козгалмалы, курдел1 баскару пирамидасымен салмак салады. Осыныц барлыгы нарыкгьщ экономиканыц катан бэсеке жагдайында инновациялык цикдц! баяулатады. Ол усак фирмаларга тэн емес. Олар ецщргске F3TIQK
нэтижелерш тез1рек енпзедц соцгылардыц салыстырмалы шектеy n m ir i шагын бизнеске ip i масштабтьщ жобаларды жузеге асыруга
мумюндш бермесе де, ресурстарды THiMqi жэне унемд1 колдануга
жагдай жасайды.
АКД1-тьщ ¥лтгьщ гылыми корыныц ManiMerrepi бойын­
ша, 6ip жумысбастыга есептегенде шагын бизнес ipi фирмаларга
Караганда жацальщ енпзулерд1 2,5 есе кеп eHflipefli (АЩП-тьщ
енд1рюжде шагын бизнес улесше ipi енертабыстардыц 50%-ы
келедО. Шагын инновациялык кэсшорындар ipi кэсшорындарга
Караганда РЗ'ЩЖ-га салыстырмалы турде улкен каражат салады.
Шагын кэсшорындарда (фирмаларда) корытынды (енпзушшк)
12-такырып. Шагын инновациялы к кэсторындарды i& py ■ 213
процесс ipi кэсшорындарга Караганда орташа алганда 6ip жылга
тейрек втед1.
Жогары технологиялык eHaipicTepre мамандалган шагын
фирмаларга шаруашылык журпзудщ езшдж стратегиясы тэн. Ол
терт непзп кезецге жинакталады:
- дамып келе жаткан жогары технологиялык фирмалар
бэсекелеспкке муддел1 емес, сондыктан, тар мамандалган
ешмдерд! курып, пайданыц улкен бел1пн жаулауга тырысады;
- электроникамен айналысатын фирмалар ipi ецщрушшерден
косы мша буйымдарды сатып алып, шыгындарды ец аз
мелшерге жетюзедг,
- осы фирмалардыц Ke6ici 6ip ешм (технология) мацайында
курылды жэне олардыц мшдет1 бул етмд1 немесе технологияны тугынушылардын ерекше кажетплнстерше беЙ1мдеуге багытгалган. Осыдан ол тугынушылардын ерекше
тобын канагаттандыратын стандартты eHiMfli таратуга негаделген дэстурл1 фирмапардан ерекшеленедц
- фирмалардын барлыгы дерлж мумкицнп бойынша ез деp6ecTiriH сактау ушш баскалардыц капиталын аз тартуга
тырысады. Мамандардын айтуынша, Kimi фирмалар кызмегпне ешмдер мен технологиялардьщ дамытумен катар, тэуелаздкке жэне элеуметпк-мэдени климатка тырысу тэн.
Шагын фирмалар ipi уйымдарга тэн жагымсыз жагдайларга
аса сез1мтап. Сондыктан, шагын фирмалардыц шапшац есуше
карамастан олардыц жеке, сонымен катар корпоративтис мудделер! кши фирманы ipire айналдыруга багытталмаган. Kimi
фирмалардыц менеджерлер1 банктерге оц карамайды, олардыц
niKipimue, банктер каржылык колдауды камтамасыз етпей, бэршен
бурын icri баскаруга тырысады. EipaK, Kimi шаруашылыктыктыц
улкен саны эрекет erin, жойылатын ерекше зацдар мен ережелер
бойынша пайда болатын жеткшйсп окшауланган шаруашылыктык
аймакгыц калыптасканын корытындылауга болады.
Еылым мен техника саласындагы шагын бизнестщ дамуынын ерте кезешнде онын ipi бизнеспен салыстырганда, иннова-
214 ■ IIIБ0Л 1М . Кэапкерлгктщ инновациялык; формалары
цияларды куру тшмдшпндеп артыкшылыгы байкалды. XX г.
40-50 жылдарьшда инновацияны енпзудщ белгш дагдарысы
байкалган едь АКД1-тьщ ¥лттык зерттеу бюросында жарияланатын «Fылыми индикаторларда» F3TIQK-Fa жумсалган 1 долларга
f ылыми-техникалык жаналык енпзуд1 20 жыл шйнде 1 ООО адам
жумыс ютейтш фнрмалар орташаларга Караганда 24 есе жэне
10 ООО адам жумыс ютейтш фирмаларга Караганда 24 есе кеп жасайтын KepcerKiuiTep келт1ршген. Шагын фирмаларга Караганда
6ip жумыскерге есептегенде ол жаналыкты 4 есе кеп енщредь
Осы есеппен кептеген eiiepKscioi дамыган мемлекеттер шагын
бизнестщ гылыми-техникалык саладагы экономикалык кемек
идеясын Tycinai. Муны енпзупн АКД1 болды: олардьщ yKiMeri
тэж1рибе жуз1нде шыгын инновациялык бизнесп колдаудьщ кешещп жуйесш ендеуде 6ipiHiui болып шыкты.
XX г. 60-жылдарыныц аягы мен 70-жылдарыныц басында
А1Щ1-тыц Сауда министрлш арнайы комиссиясыныц ынтасымен FTI1 (гьшыми-техникалык прогресс) саласында тэж!рибе жа­
сау бойынша б!рнеше баяндама жарияланды. FTFI саласында саясат журпзу ушш президент болып тагайындалган комиссияньщ
6ipi 1971 жьшы гьшыми зерттеулер жэне ецдеулерд1 ынталандыру женшде усыныстар жасалган «Жана технологиялык
мумкшднстер» атты баяндамасын усынды. Бул зерттеу ¥лттык
гылыми корга (¥FK) жэне ¥лттык бюро стандарттарына (¥БС)
- Сауда министрлишщ курьшымдык бел1мшес!не жуктелдь 1973
жылы олар осындай зерттеулердщ арнайы багдарламаларын
жузеге асыруга дайындады. Зертгеудщ Heri3ri максаттары:
техникалык прогреске мемлекеттщ экономикалык саясатыныц
турл1 к¥Ралдарыныц эсерш (каржыландыру, салыктар, антитpecTix зацнама жэне т.б.), техникалык инновацияны енпзудщ
элеуметтш-экономикалык салдарын, турл1 фазалар мен факторлардагы гылыми-техникальщ процестерд1 талдау.
Сол кезде ¥FKj инновациянын тшмд1 жузеге асуына кемектесетш жэне жеке кызметтщ Herai ymiH кажет элеуетп Kocin-
12-такырып. Шагын инновациялык; кэапорындарды к;уру 1 215
керлердщ дагдысына уйрещйн бает ап кы орны болып табылатын
инновацияны енпзу орталыктарьш куру бойынша тэж 1рибесш
бастады.
РГП-ны ынталандыратын жеке тэж1рибелер курделецщ жэне
ескеш сонша, 1977 жылы шагын бизнес кызметш ынталандыру
бойынша ipi масштабты тавдрибрт багдарламалар уйымдастыруга
тура келд1. Ол ойлап табу шылар мен шагын инновациялык фир­
малар усынган жобаларды кезен бойынша каржыландыруды
карастырды. Субсидиянын 6ipinini кезецшде тужырымдамалар
тексеруге берицц (6 айга 30 мьщ долларга дешн). Екшш! кезец жоба бойынша Heri3ri зерттеу жумыстарын орындау фазасы. Орта
есеппен бутан 200 мыц доллар бер1пдь
Екнпш кезецнщ маныздылыгы ол аякталганнан кешн,
жумыстыц ушшил кезецшде венчурлйс капиталды (кайтымсыз,
тэуекелдiic, каржыландыру) жинауга жэне улкен табыс экелуге
кабшетп дайын ешмд1 ецдеушшермен сипатталады. 0 шмд 1
коммерциялык игеру YFK^-ныц м1ндетше юрмейдь Сондыктан,
F3TIQK-Hbi мемлекеттщ каржыландыруы (§й ш з п дэрежеде ерекше
тэуекелд! идеяларды, венчурге дейшп инвестицияларды ецдеуд1
керсетедь
Шагьш жэне орта бизнесп колдау жуйес1 арнайы мемлекетттк орган тур>нде 70-жылдардыц сонында дамыган капиталиста
елдерде калыптасты. Егер де 1953 жылы АКД1-та Шагын бизнес
icrepi бойынша экшш ш щ ал б(раздан кейш ©неркэсштпс инно­
вация бойынша акпараттык комитет курылса, онда 60-жылдары
Батые Еуропада уксас орталыктар пайда бола бастады: 1961 жылы
Францияда —Шагын жэне орта енеркэсш бойынша мемлекетпк
секретариат, 1969 жылы ¥лыбританияда —¥сак кэешкерлердщ
кызмет ережелерш уйрететш комитет пайда болды. Содан кейш
уксас жуйелер Жапонияда, Италияда жэне Скандинавия елдершде пайда болды. Олар каржылык кемек KepceTin, баскару
жэне уйымдастыру бойынша акпарат беред1 dpi тапсырыстармен
камтамасыз етеда '
Еуропадагы экономикалык б1рлеспкт!ц бесжылдык жоспарларын сипатгай келе, oecimui жоспарда (1966-1970) халыкаралык
216 ■ IIIБ0Л1М . Кэапкерм кт щ инновациялык; формалары
масштабтьщ монополиялык топтарын курудагы жэне кушейтудеп
мемлекеттж каржыландырудын pani, сонымен катар, жаксы
бэсекелестж жагдайына жауап беретш кэсшорындардыц барлыгы
ерекше керсетшедь Алтыншы жоспарда (1971-1975)'мемлекет
етюзетш шаралардьщ селективта сипаты керсетшген. Олар ушш
рентабельдшж непзп критерий болды. Сонымен катар, жетшmi жоспарда (1976-1980) «шагын жэне орта кэсшорындардыц
дамушы релЬ> атгы шагын жэне орта бизнеске арналган арнайы
батм болды. Онда жанама колдау мен селективп кемек пайдасынан коргаудан бас тартуга улкен кецщ белшген.
Бупнде кептеген дамыган капиталист!к елдер шагын бизHecri колдаудьщ арнайы механизмдерш курды. Артта калып келе
жаткан, мысалы, Скандинавия елдер1 ж!бершген кател1ктердщ орнын толтыруга тырысады. Кларкынды дамып келе жаткан Нигерия,
Сингапур, Малайзия елдервде шагын бизнеса акпараттык жэне
экономикалык жуйемен камтамасыз ету уксас дамыган елдердщ
децгейше жакындады.
Гылыми-техникалык саладагы шагын бизнес эрдайым кар­
жылык шыгындар жэне нашар гылыми-техникалык нэтиже алу
тэуекел1мен байланысты. Бул дэстурл1 жаппай OHflipic жагынан
карсы эрекет ететшен, инновациялык кызметтщ табигатынан шыгады. FTO (гылыми-техникалык прогресс) саласындагы шагын
бизнес жеткшйсп автономды жуйеш керсетуин венчурлж кэсткер/пктен ажырамайды.
Бул жуйе езшщ кызмет етуш камтамасыз ететш арнайы институттар мен кызметгерд1 камтиды.
K e6 iH e c e олардыц 6ipiH m iciH капиталды жинактау ушш
колданады. Бул венчурлнс корлардыц инвесторлары жэне баска
да инвестициялык фирмалар - инвесторластар. Екшшкн - элеуетп
инвестицияларды аныктау жэне 1здеу ушш колданылады жэне
табысты кэсшкерлерден, баска да венчурлж капиталистерден,
зацгерлерден турады. Мунда кэсшкерлердщ рол'| олардыц жеке
кел ic iмшарттары есебшен жогары болып табылады. Y uiiH iui топ
- венчурлж фирмалар жэне арнайы кызмет керсететш уйымдар
(кецес беретш, зацгерлж, бухгалтерлж). Терпнип топты - ецбек
12-такырып. Шагын инновациялык; кзсгпорындарды кур у я 217
жэне баска ресурс кездер) курайды. Ол emnpicri жургау жэне
ешмда 0 тк 1зу ушш менеджерлер мен баска да мамандарды жалдауга мумюндж беретш кел1с 1мшарттарга непзделген.
1
гу
г»
Корпорация дардыц
венчурлш бел1мшелер1
Шагын инновациялык бизнесп кебшесе тэуекедщк, венчурлш деп атайды. Бул инновациялык кызметтщ езш щ ерекшелйкTepiHeH баска, шагын бизнестщ сырткы ортадагы езгерютерге
жогары тэуелдитмен сипатталады. Шагын бизнестщ тэуекелдж
децгешне байланысты, орташа есеппен алганда эрбф 10 венчурлис фирманын тек 6ip-eKeyi гана жетютжке жететйп белгш!. Таты
да инновациялык жобалардыц кецш толтырмайтындыгы: орташа
алганда жузден тек eKeyi гана каржьшандырьшады.
Жогары тэуекел сонымен катар, оныц жогары дэрежеде орнын
толтыруымен де сипатталады: инновациялык жобаларды енпзуден болуы мумкш пайда нормасы бурынгыга Караганда жогары
болуы мумкш, буныц ез 1 инновациялык салага жэне сэйкес шагын
бизнестщ 6Mip суруше мумюндж бередк Сонымен катар, кыска
салаларды камтитын инновациялык жобаныц жузеге аспау кауш
жогары екенш есте сактау кажет. Егер де осыцдай жобалар кеп болып, олар салалык жоспарда жайгастырылса, зац бойынша тэуекел
саны темендейд1 жэне инновациялык бизнестщ жетют1кке жету
ыктималдылыгы жогарылайды. Сондай-ак, сэтп инновациялык
жобалардан тусетш пайданьщ жогарылыгы соншалык, ол сэтЫз
бастапган барлык шыгындардьщ орнын толтыра алады. Осыдан тэж]рибе жузшде дэлелденген инновациялык жобаларды
орталыктандырумен жэне каржылык тэуекелд1 эртараптандыру
непзщде оларды енпзуд! уйымдастырумен айналысатын венчурлнс кордьщ кызмет ету тжмдшил дэлелденед1. Мундай корларда
шет елдердеп шагьш инновациялык фирмаларды каржьшандыруга
арналган капитал шогырланады.
218 я III EGJIIM. Кэапкерлштщ инновациялык; формалары
Венчурлж кэсшкерл1ктщ кептеген уйымдастырушыльщ фор­
малары бар. Олардыц шшде «тэуелаз», кебшесе инвестициялык
кор капиталын пайдаланатын шагын инновациялык фирма­
лар; сырткы венчурлж кор капиталы деп аталатын енеркэсттж
корпорациялардыц улестж непзшде уйымдастырылган енпзушшж фирмалар; epiicri венчурлж бшймше ретшдеп кэсшкерлж
топтыц H erh i болып табылатын корпорацияныц «iuiKi вeнчypлiк
бел!м1» («спин-офф») бар.
Оныц уйымдастырушылык курылымы икемдi, каркынды, жаца
формаларды шыгарып, баска курылымдармен оцай эрекеттесш,
уйлесетш венчурлж бизнес жйсгеушщ баска да нускалары болуы
мумюн.
внеркэсштж корпорациялар куратын венчурлж корлар улкен
кызыгушылыкгы тудырады. Ip i компанияларда жуздеген кэсшкой
мамандарды 6 ipiK riperiH жеткшжп шашырацкы F3TFQK кызметTepi бар. Осы буындарда нарыктык стратегиялардыц езгеру!,
диверсификацияларды угыну талап еттетш курылымды кайга
уйымдастьфу журедь Эрине, барлык зерттеулер жэне еццеулер
табыс экелмеЩц, кебшесе шыгынга ушыратады. Тэуекел децгеШ
жогары, сондай-ак ол корпорация жаца салаларга жэне жаца
нарыкты иемденуге к!ргенде жогарылайды.
80-жылдардыц аягында АКД1-та электроника, телекоммуникациялык технология, медициналык курал-жабдык, корганыс
6HepK3ci6i жэне т.б. саладагы корпорациялык венчурлж капиталдыц 60-тан астам багдарламасы эрекет етп. Бул багдарламалар
гылымды кажетсшетш салаларда монополизмнщ жагымсыз зардаптарын белгип 6 ip мелшерде алдын алуда, корпорацияныц
инновациялык процесшдеп шагын зерттеу бизнесш интегралдау
ушш тагайындалган. АЩ11 енеркэабждеп гылыми-техникалык
n p o r p e c T i зерттейтш мамандар ip i фирмалардагы инновацияны
енпзу шекс1з орталыктандырылган инерционды уйымдастыру­
шылык курьшымга соктыратынын атап етедь Нэтижесшде бул
фирмаларда непзшен ереже бойынша ip i жацалыкгар шагын
инновациялык фирмаларда пайда болып, мунда енд1р1пётш тауар
12-такырып. Шагын инновациялы к кзапорындарды щ р у В 219
сапасыньщ жаксаруы б1ртшдеп журедк Бул кубылыстар сиякты
шыгыс эдебиепнде «Эрро нэтижесЬ> деген атаумен танымал.
Корпорациялар улкен коммерциялык тэуекелмен кездесетш F3TIQK бшпмшелерш, кызметгерш дербестеуге тырысады. Бул ушш шагын инновациялык фирмалардыц барлык
артыкшылыктарын жэне жеткиикп дербеспкп иемденетш iuiici
венчурлж бвл!мдер курьшады. Бул багнмшелерде баскарудыц
матрицалык курылымы белгий максатты багдарлама бойынша
жумыс 1стейтш уакытша ужым ретшде эрекет етедь Оган инженерлер, конструкторлар, жоба жасаушылар, баскару, маркетинг,
eHflipicKe акпаратгык кызмет керсету бойынша мамандар иреда.
1шю венчурлйс секторлар кебшесе корпорацияныц тшмci3 зерттеу бел1мшелерш езшщ кызметкерлерше арзанга сату
нэтижеа ретшде пайда болады. Щп тек фирма iiuinae журе алатын.
«фантомалар» деп аталатын тэуекел капиталдыц жалган акцияларын шыгару жолымен гана жузеге ас ады. Нарыкга табысты болган
жагдайда iimci акциялар нагыз акцияларга айырбасталады. Венчурлж каржыландыру корларымен катар, тэуекел секторы жинау
механизмш ете мацызды езгерюке ушырататын зертгеушшердщ
ездершщ жеке жинактарын капитал ретшде колданады. Сонымен,
ауыспалы капитал косымша кунмен катар, оныц кез1 болып та та­
былады.
Венчурлш каржыландыру кемепмен корпорацияныц uuxi
тэуекел кызметш белсещц уйымдастыруда, жаца салаларды иемденгенде аса белее щи болады. Венчурл1к бел1мшенщ автономдыгы etmipic эртараптандыруы нэтижеи рет1нде пайда болатын
тэуекелдi твмендетед!. Бэсекелестис курестщ кушекм жагдайында
iniKi «венчур» салмакталган, emi болып табылады, сонымен катар,
жаца eauipic сапасына капитал сыйымды эд1спен Kipefli.
Венчурлш капиталдыц баска уйы мдастыр ылган формасы «iimci» венчур дамуына зацды кадам жасайтын, imici венчур «спин
офф»-тан все келе жас фирма баска корпорациялармен байланые
жасап, акционерлж бастауларында венчурлж каржьшандырудьш
oipiKKeH корларын курады. Сэйкесшше, ол сатылы, кеп нускалы
болуы мумкш. Сонымен, ipi венчурлш курылымньщ 6ipi болып
220 ■ IIIБ6Л1М. Кэсткермктщ инновациялык; формалары
гылыми-зерттеу консорциумы eceirrenyi мумкш. Ka3ipri уакытта
АКД1-та осындай 60 консорциум пркелген. Олар кебшесе микроэлектроникада таралган жэне ipi космостык зерттеу багдарламаларын орындау ушш мемлекет колдауымен курылады.
Fылыми-зерттеу консорциумыныц типпк уш нускасы белrini. Оныц 6 ipimnici кепжылдык, узак мерз1мд1 зерттеулер
журпзуге багдарланган. Онда гылыми-зертгеу базасы, зертханалар, тэж1рибелж кэсшорындар, акпаратгык ортапыктар бар. Екшшi консорциумда ездершщ зертханалары жэне курал-жабдыктары жок, улкен емес. Мундай б1рлеспкке «Ушпк одак» деп
аталатын атакты халыкаралык гылыми-зерттеу консорциумы
мысал бола алады. Оныц курамында 20 америкальщ компания,
14 еуропалык корпорация жэне уш жапон университет! бар. Олар
багдарламалык камтамасыз ету жэне ЭЕМ-fli куру саласында зерт­
теулер журпзедк
Консорциумныц ym iH uii нускасы да бар. Олар б1рдей салалык
стандарттарды eHflipefli жэне бакылайды. Мундай типп консорциумдар туракгырак, irnici салалык бэсеке нэтижеанде калай
курылса, солай оцай таратылады. Сэйкесшше, корпорацияаралык
калыптасудьщ эралуандылыгына карамастан оларды венчурлж
каржыландыру 6 ipiicripefli.
■лгу п
Шагын бизнесп
мемлекетпк колдау жуйеа
Шет елде шагын инновацияльщ бизнесп мемлекетпк кол­
дау жуйеЫ тшелей жэне жанама теткгердщ эсерше суйенед1
жэне эрекет етудщ непзп ею арнасы бар: тэуелаз инновациялык
кызметпен жэне шагын бизнеспен айналысатын кэсшорындар.
Шагын бизнесп колдаудын мемлекетпк жуйесшщ темендепдей Heri3ri элементтер! бар.
EipiHinici - шагын бизнес кызметш кукыктык камтамасыз ету.
Кукыктык камтамасыз ету 6ip жагынан монополияга карсы сипаты бола турып кэсткерлж кызметп колдайды, баска жагынан
12-такырып. Шагын инновациялык, кэсторындарды цуру ■ 221
- шагьш бизнестщ инновациялык жэне инвестициялык кызметш
ынталандырады.
Еганшю! — нарыктык экономикасы дамыган барлык елдерде
тшмд 1 эрекет ететш шагын бизнесы несиеленд 1рудщ жецшдетшген
жуйесь Мундай несиелещцру, эс1ресе, калыптасу кезещнде олар
ушш мацызды болып табылатын шагын фирмаларга каржылык
киындыктардан етуге кемектеседь Мысалы, Германияда «жеке
капитал куру бойынша кемек багдарламасына» сэйкес шагьш
кэсшорындарда жецшдетшген несиелеу жузеге асырылады. Жеке
капитал куруга бершетш несиешц максималды келем1 400 мыц
маркага дейш жетед 1. Ол жецшдетшген шартпен 20 жыл мерз1мге
бершед] жэне келесщей ётеледк 6ipiHnii уш жылда пайыз мулдем
алынбайды, тертщпп жылы ставка - 2 , 6eciHmi - 3, алтыншы жэне
оныншы жылы—5%. Калган он жылда несие аякталганша пайыздык
ставка езге р т отыруы мумкш. Шагын бизнесп жецшдетшген
турде несиелёщцру кеп жагдайда максатты с ипатка тэн: мысалы,
инвестицияга, курал-жабдык алуга, ГЗ'ЩЖ-ны колдану.
YmiHmici —барлык шагын бизнесп мемлекетпк колдау, карыздарды мемлекетпк сактандыру. Ол шагын бизнеске, эыресе
инновациялык салага мацызды болып табылатын к э с тк е р л к тэуекелд1 твмендетуге мумкшднс бередь AKJII-та, мысалы, Шагын
бизнес эшмшшш шагын кэсшорындарга коммерциялык банктер 6eperiH карыздардыц 90%-ыиа дейш кепищ к бередг ¥ксас
сактандыру жуйес> Жапонияда да жэне баска да нарыктык эконо­
микасы дамыган елдерде эрекет етедь
Тертшшкй — басымды салалардыц дамуын жэне олардыц
монополияга карсы курылымын калыптастыруда мемлекетпк реттеу куралы болып жецшдетшген сапык салу табылады. Салыктык
жецшдцстер шагын бизнестщ курылуы жылдарында бершедь Со­
нымен коса, туракгы жецшд 1ктер де эрекет етедн пайдага корпоративтш салык бойынша; капиталдык кун еам ш е салык бойын­
ша; шагын бизнестщ экспортгык багытында. Жецшдетшген
салык салу шагын бизнес кызмет ш деп инновациялык циклдщ
барлык кезецдерш камтиды: ГЗТКД-да, кадрларды дайындауда,
222 ■ IIIБ0Л1М. Кэапкермкпйц инновацияльщ формалары
ещйркгп дамыту корларында, жаца ресурс жинау курапын енпзуде, оныц тездетшген амортизациясына салымдарында, ецщрюTi кецейтуде жэне оныц экспортгык дагдысынык шыгындарын
камтиды. Шагын бизнестщ жецшдетшген салык салу жуйесшщ
инновациялык кураушысына стратегиялык сипат тэн. Ол шагын
кэсткерлж технологияньщ жацаруьщ тездетуге жэне оньщ ipi
жэне орта бизнеспен езара эрекетте<лтгшщ бэсекеге кабшеттиппн
жогарылатуга непзделген.
Becmiuici —тжелей бюджеттен каржыландыру жэне шагын
бизнес ешмше мемлекетпк тапсырыстар. Мунда колдау катан
турде максатгы болып табылады. Сонымен, АКД1 жэне Жапонияда министрлж пен ведомстволар шыгындардыц сметасында шагын кэсторындардыц басьщкы салалары ушш жыл сайын
каражат белущ жэне олармен F3TIQK етюзуге тжелей каржылык
колдауды карастыратын арнайы бабы бар.
Алтыншысы - шаруашыльж тэуекелд1 темендетуге мумкшдж
беретш шагын кэсшорын кызметш акпараттык-кецеспк, маркетингпк жэне кадрльщ камтамасыз ету. 1с жузшде бул
кэсшорындар уйым ушш маркетингтж зерттеулер, нарыктык
акпаратты ендеу жэне жинауда аса мацызды емес каржылык
мумюцщктерге ие. Бул anci3fliicri мемлекетпк жэне мемлекетпк
емес акпараттык-консалтингтж жэне маркетингпк кызметтердщ
кец торы, техноорталыкгар, менеджмент жэне кадрларды дайындау орталыктары, технополистер, технопарктер орнын толтырады.
Мундай кызметгер муддес! кеп жагдайда уйым каражаты есебжен
каржыландырылады (мысалы, АЩИ-та Шагын бизнес 3 KiMmuiiri,
Ауыл шаруашылыгы министрл1п, Энергетика министрлН, ¥лттык гылыми кор жэне т.б.).
Инновациялык кызметте 1стейт1н шагын инновациялык биз­
несп мемлекетпк колдаудыц екшпп Heri3ri арнасын снпатгаймыз. Венчурлж кэсшкерл1кке салык салу жэне жецшдетшген
несие беру, оны тжелей каржыландыру жэне сактандыру непзшдеп F3TIQK жэне жаца технологияларды eHri3y саласы бул
жуйенщ орталык буыны болып табылады. Жецицйктерд} жузеге
12-такырып. Шагын инновациялык; кэапорындарды iffp y я 223
асыру уш<н арнайы соган багдарланган министрлйстер мен ведомстволар, гылыми-техникалык жэне технологиялык корлар,
технопаркт 1к курылымдар, коммерциялык жэне сактандыру
банктершщ шашыранды торлары курылады. Олардьщ эрекет eryi
инновациялык кызметп колдау туралы зияткерлж меншнсп жэне
енеркэсшп коргау, сонымен катар монополияга карсы зандарга
суйенедк Мысалы, Францияда болашагы бар инновациялык
жобаларды тимд! жузеге асыруда гылыми-техникалык корлар
эрекет етед1, Италияда жацалык енпзудщ технологиялык коры
жумыс аткарады. Уксас институтгар баска елдерде де, соныц
imiHfle Шыгыс Еуропа елдершде де эрекет erefli.
Мемлекет шагын инновациялык бизнесгп венчу рл1к каржыландыруга экелетш, жеке корларга жэне фирмаларга эрекет ететш
пкелей жэне жанама тетжтерд! колданады. Жаца технологияларды ецдеу жэне енпзу (беру), ГЗТКЖ гылыми зертгеулер бойынша
несиелж жэне салыктык женшдйсгер осы тенктердщ непзгшер 1
болып табьшады.
Жецшдетшген несиелещцру гылыми-техникалык немесе венчурлнс корлар аркылы ерекше жаца технологияларды енпзуге,
ецдеуге, ГЗТКЖ, гылыми зертгеулерге тшелей эрекет етед1 (АКДП,
Италия, Франция, Жапония т.б.). Жецшдетшген несие несиелеу
жагдайыныц баска турлер1мен салыстырганда тшмд 1 жагдайда
10-15 жылга бершедь
Инновациялык кызметп ынталандыруда жаца фирмаларга
(ФГР, Улыбритания) салынган салыктык жецшд 1кгер жагымды
мацызды рел аткарады. Соньшен катар табыска салынган жецш­
детшген салыктар мына жагдайларда колданылады: жецшдетшген
амортизация каражатьшен (нарыктык экономикасы дамыган
барлык елдерде), жаца технологияларды енпзу жэне модернизациялау катынасы бойынша, басым гьшыми зертгеулер жэне ГЗТКЖ
жургау кез1нде. Сондай-ак, Францияда 1979 жылдан бастап
ТЗТКЖ-га жумсалган шыгындардыц 25%-ын курайтын жацалык
енпзуге арнайы сыйакьшар эл1 тэж1рибеленуде. Сонымен коса,
224 ■ Ш Б6Л1М. Кэапкермктщ инновациялык, формалары
осындай ынталандыру аркылы мемлекет инновациялык жобанын
жузеге асуы сэтп болган жагдайда ГЗТКЖ-ньщ жарты кунына дейш
шыгындардыц орнын толтыруы мумкш. Инновациялык кызметп
мадактаудыц мацызды мэш — зерттеушшк салыктык- несиеде.
Ол базистнспен салыстырганда агымдагы кезецде ЕЗ"ЩЖ-га 6 ipкелю eciM шыгындарына салыктык жецшднсп керсетедь Ocipece
бундай несие F3TKPK-Fa маманданган шагын инновациялык
кэсшорындарга пайдалы.
Мемлекеттщ гылыми-техникалык саясатыныц мацызды багыты шагын кэсторындардагы инновациялык кызметп пкелей
каржыландыру жэне технопарктпс курылымдардын дамуын ын­
таландыру болып табылады (шагын бизнестщ езшдж инкубаторларын). Осылайша, АКД1-та шагын фирмаларда РЗ'ЩЖ-ны
мемлекетпк каржыландыру туралы зац эрекет етедь Соган сэйкес
федералдык министрл1кгер жэне ведомстволар шагын фирмаларга
ГЗТКЖ етк1зуге бюджеттен 1%-дан каражат аударып отыруга мшдетп. АКД1-та шагын бизнеске ГЗ'ЩЖ-га белшген федералдык
каражаттыц жалпы сомасыныц 5%-ына дешш келедь Осыныц
аркасында шагын бизнес мемлекет есебшен езшщ шыгындарыныц
уштен 6ipiH жаба алады. Сонымен катар мунда ¥лттык гылыми
кор (АКД1), Fылыми-техликалы к акпарат орталыгы (Жапония), баска елдеп уксас уйымдар усынысы бойынша курылган
шагын инновациялык бизнесп колдау орталыктары мацызды
рел аткарады. Мундай уйымдардыц кызмеп бюджеттен жэне
енеркэаггпк корпорация каражаттарынан каржыландырылады.
13-такырып. Инновациялык; уйымдардагы кешбасшылык; я 225
13-ТА11ЫРЫП.
ИННОВАШ1ЯЛЫК
УПЫМДАРОАГЫ К0ШБАСШЫЛЫК,
Ешм1зд 1Ч Президент! Нурсултан Назарбаев Тэуелс1зд1ктщ
15 жылдыгы карсакында сейлеген сез 1нде былай деп атап еткен:
«Б 1зд 1н мемлекет ушш ен басты Kayin - жаЬандык экономикада
жана технологиялык дамуда артта калу ыктималдыгы болып та­
былады. Сондыктан, алдагы 15-20 жылда б1здщ мемлекет1м1здщ
стратегиялык императив! репнде мшдетп турде технологиялык
инновацияларды енд1ру, инновациялык кешбасшылыкка кол жетюзу болып табылатындыгын есте сакгау кажет».
Бугшп куш компаниялар тэуекел мен аныкталмагандык
жагдайында. сонымен катар, коршаган ортадагы жагдайлар
улкен жылдамдыкпен езгерт жатыр. Сондыктан, осы жагдайда
басшылыктыц тек кана динамикалык, ишпш саясаты кэсшорынныц бэсекеге кабтетгш гш арттыруга ез cenririH типзедь Осы
жерде ец улкен рел компания мушелерш ец абсурдгы идяларды
жузеге асыруга ж!герленд1ретш адамдарга немесе шюрлес топка
бертедк Мундай адам кешбасшы деп аталады, ал тужырымдама,
соныц шепндеп ец басты релге ие - кешбасшылык. Кешбасшылык
- сезд 1ктерде жш аударьшып жургендей, бул басшылык емес, дегенмен кешбасшы басшы бола алады. Кешбасшылык - бул ме­
неджмент те емес.
Кешбасшылык - куш колдануды кажет етпейтш, дегенмен оны иеленетш билйс. Куш ез кажетппн жогалтады, се6 e6 i, кешбасшылыкка кемек репнде идеология келедк Тек кана
кешбасшы белгш 6 ip идеяны немесе идеялар жуйесш кисынга
келпре алады, ондай идеяларга нанымды кажет ететш жэне оны
кабылдауга дайын, тусйадрулерд! кажет етет1ндер сенедь Бул
жердеп ец бастысы бершген идеологияньщ багытталгандарга
дейш жететшдш болып табылады.
15-3/21-10
226 ■ Ш Б0Л1М. Кзапкермктщ инновацияльщ формалары
Бугшп куш кешбасшылык тужырымдамасы менеджмент
тужырымдамасы сиякты толык зерттелмеген. Барлык зерттеушшер тарапынан колдау тапкан тек жалпы тусшйс кана бар:
кешбасшьшык баскару жуйес1 репнде уйымдастырудыц барлык
децгейлервдеп жана бипмдердщ yueMi пайда болуын жэне
колдануын камтамасыз ететш кызметкерлердщ инновациялык Miнез-кулкын ынталандыруы кажет. Ceirrin, жаца баскару жуйесшщ
баскарудыц кем дегенде ею сипатгамасын атап етуге болады:
1) компания кызметшшершщ инновациялык ю-эрекетгерш
камтамасыз ету;
2 ) уйымдастырудыц барлык децгейлершде кешбасшылардын уцайы ецщрюш камтамасыз eiy.
Б^л барлык курстар не ушш кажет? Дэстурл1 менеджмент
эд1стерш колдану элдекайда оцай емес пе? Бул сурактарга жауап беруге болады, бул жерде кешбасшьшык пен менеджмент,
эюмшшк ету арасындагы айырмашылыкты ryciHy мацызды больш
табылады. Жалпы менеджмент - бул жацаны куру емес, KepiciHше жауапкершшктщ бершген саласы мен белгшенген жагдайлар
шепндеп баскару болып табьшады. Ал, кешбасшылар Kepicinше, ездер! максатгар контекстгерш калыптастырады жэне белrini 6 ip жацалыкты тудырады. Кептеген табысты жэне тез eceTiH
компаниялардыц непздеушшер! мен баскарушьшары белгш! 6 ip
елестерге ие болды, ол елестер оларга нарыкка жаца тауарлар мен
кызметгерд1табысты алып шыгуга кемектест1 ( мысалы, Microsoft,
Apple, Compaq жэне Dell), сонымен катар, салаларды инновация лар
немесе тубегешй кайта курулар аркылы турленд1ру (мысалы, Ноте
Depot, Aldi немесе Outback Steak House). Баскалармен енделген
жоспарларды eMipre келт^рш жэне оларды жай баскаратын адамдар мундай инновациялык тауарлар мен кызметтерд1 жасай алмайды. EipaK, кешбасшылар ез элеуетш тек жаца салада гана юке
асыра алады деп ойлауга болмайды. Сонымен катар, дэстурл!
саладагы жаца идеяларды тужырымдайтын жэне жаца тауар­
лар мен кызметтерд1 жасайтын ец табысты бизнес-кешбасшылар
мессиандык елестерге ие болады. Буны ерекше керсеткен General
13-такырьш. Инновациялык; уйымдардагы кешбасшылъщ » 227
Electric баскарушысы Джек Уэлч болды. Ол езшщ басшылыгымен
компанияныщ кол жепизген тан кдларлык каржылык жетютйстерь
мен, сонымен катар элемге танымал кешбасшыларды мойындатумен танымал болды.
Инновациялык компаниялардагы кешбасшылык одан да
кеп бшмдерд 1, дагдыларды кажет етед1, ce6 e6 i инновациялык
1с-эрекеттерд1 жузеге асыру Шин кэсшорыннын инновациялык
элеует1 болуы кажет. Ол эр T y p n i ресурстардыц жиынтыгымен сипатталады. оныц шшде:
• интеллектуалдык (технологиялык кужаттама, патентгер,
лицензиялар. жацалыктарды мецгеру бойынша бизнесжоспарлар, кэсшорьшныц инновациялык багдарламасы);
• материалдык (тэж1рибелш-жабдыктык база, технологиялык
жабдыкгау, алацдар ресурсы);
• каржылык (жеке, несиелйс, инвестициялык, федералдык,
грантгык);
I кадрлык (кешбасшы-новатор; инновацияларга кызыккан
кызметкерлер; ГЗИ жэне жогары оку орындарымен
кызметкерлердщ жеке жэне cepiicriK байланыстары; ГЗЖ
жэне ТКРК'НЫ журпзу тэж 1рибесц жобаларды баскару
тэж 1рибем);
• инфракурылымдык (ГЗТКЖ-нын жеке бел^мшелершщ бо­
луы, жаца ешмнщ маркетинг бел 1м 1, патентпк-кукыкгык
6 eniM, акпаратгык бел^м, бэсекеге кабшеттипкп барлау
бедаш);
• инновациялык кызметп жузеге асыру ушш кажетп жаца
ресурстар.
Тэж1рибе керсетш отыргандай, инновацияларды еццеу ушш
туртю болатын ец басты себеп - басшылардыц жалпы стратегиялык ic эрекеттерд1 журпзу 1, соныц ш ш де инновациялык
кызметп жузеге асыруы болып табылады. Баска сезбен айтканда,
кэсшорында эркашан да жаца ен 1мд1 жасауга, ресурстарды белуге
дайын болатын жэне унем1 барлык кызметшшерд1 инновацияларга
кызыктыратын кешбасшы-новатор болуы кажет, Элемдйс тэж^рибе
228 ■ Ш БОЛ1М. Кэсткерлйстщ инновациялык; формалары
керсетш отыргандай, Microsoft компаниясынан Билл Гейтс, Sony
компаниясынан Акио Морито, General Electric-тан Джек Уэлч
сиякты эйгии менеджерлердщ инновацияларга умтылуы олардьщ
компанияларын апемдж кешбасшылыкка алып келдь ,
Нел1кген б1зде казакстандык алга шыгатын кешбасшылардьщ
саны аз? Бул кен менеджерлер шецбершдеп кешбасшылык
сапаларыныц калыптасуын киындататын кептеген казакстандык
айырмашылыктардьщ болуымен туепадршедь Бул айырмашылык 6ip жагьшан, ел1м1здщ мэдениетшщ ерекшел1пмен тусшд^ршсе, eKimiii жагынан, олар Ke6iHece курьшымдык сипатка ие жэне
казакстандык уйымдар мен кэсшорындардыц келгсшгендтмен,
ymiHmi жагьшан, отандык бизнестщ ani жас екецщпмен сипатта­
лады. Осындай шешуmi айырмашылыктардьщ iiuiHeH мамандар
келесшерд1 белед1:
• Жеке катынастардьщ кэЫби катынастардан жогары
болуы. Б1зде батыс уйымдарына Караганда жеке байланыстар аса манызды релге ие. Мундай жай-куйдщ орын
алуы компанияныц ещи непзделу1 кезещнде орынды бо­
лып табылатын едь Кептеген отандык уйымдарда жеке
байланыстарга непзделген жэне кебшесе уйымныц кэЫби
талаптарына кайшы келетш баламалы иерархия калыптасып отыр.
• Топта жумыс icTefi алмаушылык. Онжылдыктар бойы
баскарудын кецестнс жуйес1 катал иерархиялылыкта
усталды, сондыктан кептеген отандык бизнес-кешбасшылар ездершщ жеке касиеттерше карамастан, топта жумыс
ютей алмайды жэне лайыкты топтык катынастарды жал­
пы уйымда устана алмайды. EipaK, сол уакытта батыс
компаниялары куннен-кунге топтык ортаныц калыптасу
мацыздылыгын тусшш отыр, ягни барлык басшылар 6 ipл е ст тец кукыкта жумыс юте{ад жэне компанияныц жал­
пы табыстылыгына ерекше улёсш косады. Топтык жумыс
жэне келдецен эрекетгестйс зандык жэне консалтинтк
фирмалар сиякты мундай уйымдарда ерекше мацызды. Де-
13-такырып. Инновациялык; уйымдардат кешбасшылъщ ■ 229
генмен, enaipicriK компаниялардагы кейб1р мэселелердщ
тек кана топлен 6ipre шешшед1, буларга scipece,
эр турл1 саладагы мамандардын сарапшылыгы кажет
болган жагдайдагы мэселелер жатады. Мысалы, мунай
барлау басшылыгы сужима унгымаларды, жер успндеп
инфракурылымды баскаруды Kipiioipefli жэне 6 ip гана
6LniKTi маман, егер ол жогары бшкт! маман болса да унем1
6miKTi шепйм кабылдай алмайды. Сондыктан, батыстын
мунай компанияларында мунай барлауды баскаратьш
кьгзметаралык топтар кызмет етедь Казакстанда мундай
тэж1рибе ani де баяу журуде.
• Шамадан тыс бакылау жэне мшдеттерд! анык емес белу.
Кептеген отандык компанияларда ani де эр Typni децгейдеп
урлау мен жемкорлык мэселес1 кекейкесп болып отыр.
Сондыктан басшылык жаппай бакылау механизмш ецщрд!. Сонымен 6 ip re, мундай шаралар кешбасшылыктыц дамуына кажетп екгпеттшЬстерд1 орталыктан араластыруга
кедерп болады. Халыкаралык ен табысты компаннялар
кешбасшылык сапалар мен кэсткерлйс рухты ынталандьфу ушш орта сыныпты менеджерлерге мумкЬццпнше
кеп ермндж беруге тырысады жэне сонымен катар, олар
мен олардыц бел1мшелершщ жумысына улкен жауапкерuiuiiicri жуктейш- Осы жерде тек кана алдын ала келютген
мацызды параметрлер бакыланады. Нэтижесвде, кептеген
компаннялар ез курылымындагы децгейлер санын елеуш
кыскартып, 1с-эрекетгщ ттм дш гш жогарьшатты, сырткы
e 3repicT epre аса сез1мтал болады. Ресей компанияларында
KepiciHme, кеп жагдайларда жауапкершипктщ белпленгеы in eri болмайды, сонымен катар шецпмдерд1 кабылдау
барысыныц тшмдшп де жок- Мундай жагдайдыц орын
алуы басшылардыц мундай уйымдастыру курылгысыныц
болуы аркылы бел^мшелердщ кызметш бакылап, урлыкпен
куресе аламыз деп ойлауымен байланысты.
m euiiM i
230 ■ IIIБ6Л1М. Кэсткерлттщ инновациялык; формалары
•
1^ы зм етк ер л ер м эд е н и е т ш щ д а м у ы ж эн е кэш би т э ж 1р и бен щ ж о к т ы г ы . Кептеген казакстандык компанияларда
кызметкерлерд1 дамыту мэселесше кен кезкарас эл1де жок
жэне оладьщ менеджерлер! осы саладагы заманауи бшм
мен G w iie rm iK T ep a i иеленбейдь Мысалга, отандык компаниялар кызметкерлерд1 ынталандырудьщ тек каржылык
тэсщцерше гана жугшед1(олар шынында да манызды болып
табылады), 6ipaK барлык жагдайда жузеге асуы жогарыда
аталганнан кем емес, ынталандырушы факторларга - жал­
пы елестеуге катыстылыгы, жумыс пен топка, бшмге жэне
т.б. эмоциялы жаксы K e p y u iu iiri сиякты факторларга жетюлжтх турде назар аудармайды.
Ka3ipri кезде букш элемдеп сиякты Казакстанда да бо­
лып жаткан езгер^стер менеджерлер мен кешбасшыларга
жана кезкараспен карауды мэжбурлейдь Элдекашан уакытта
кешбасшылыкты зерттеуштердщ 6 ipeyi эйгш болып калган
тужырымды кисынга келт1рд1; «Managers do things right, and leaders
do right things». Муны аудармасы мынадай: «Менеджерлер барлык
нэрселерд1 дурыс жасайды, ал кешбасшылар дурью нэрселерд1
жасайды». Ка^ф мундай карама-кайшылык олардьщ жаца ме­
неджмент - инновациялык - менеджерлер кызметше байланыс­
ты соншама айкын болып табылмайды. Жэне тек кана жогары
басшылыкгагы лауазымды иеленгендерге гана кешбасшылык
дагдьшардыц керектцч тужьфымдамасы жокка шыгарылады.
Кешбасшы деген юм? Кешбасшы («leader») жэне кеш­
басшьшык («leadership») сездер1 «leaden» («журу», «саяхаттау»)
деген ericTiKTeH шыгатын «lead» (аудармасы - «жол») деген
агылшын-саксондык туб1рден курылган. Ертеде тешз саяхатшылары - агьшшын-сакстар бул атауды KeMenin тещздеп багытьш
белгшеу ymiH пайдаланган. Сонымен, кешбасшылар деп жолдыц
багытын керсетет1н адамдар (немесе кемелер) атапган.
Ka3ipri кезде карапайым тшмен айтканда кешбасшы угымымен: а) кандай да болсын ic-эрекет туршде баскалармен салыстырганда элдекайда жемютт болатын адам; э) элдекайда кеп утыстар
13-такырып. Инновациялык; уйымдардагы кешбасшылык; ш 231
мен балдарды жинаган спорт тобы; б) кемелер тобын баскаратын
кеме жэне т.с.с.
EipaK, «кешбасшы» угымы жогарыда керсетшген устанымдагы кешбасшылык туралы элеуметпк-психологиялык тусшд1рулерден ерекшеленедк Мэреге дейш 6ipiHini болып жеткен
кешбасшы-спорт тобынын кешбасшысымен оргак касиетгер1
б1рдей бола бермейдь Кешбасшы-спортсмен табысты, оган кол
шалалакгайды, оган тамсанады, oipaK ол езшщ ем!рлпс жолын
жалгастыра беред1, осы уакытга мумюн ол жалгыздыкта болатын
шыгар. Ал топ кошбасшысынын айырмашылыгы, ол —«ез артынан epyminepi» бар адам болып табылатындыгында. Сонымен,
элеуметпк-психологиялык тусннкте кешбасшылык жогары неме­
се темен уйымдастырылган адамдар тобымен байланысады, олар
ортак максатпен, кундылыктармен, кызыгушьшыктармен жэне
т.б. 6ipiKripuiefli.
XX гасыр бойы жэне Ka3 ipri уакытка Дейш кешбасшылык
бойынша гылыми-эмпирикалык зертгеулер жургйшгенше карамастан, K a3 ip ri уакытта «кешбасшылык» угымына б1ркелю аныктама бершмегеш тугип, ол феноменнщ табигаты мен манызы ту­
ралы усынылган тужырымдар да эр турл 1.
Мысалы, кептеген зерттеушшер кешбасшылык пен ыкпал
етудо тецдеепредь Осылай, Н.И. Ильин, И.Г. Лукманова, А.Н. Немчин кешбасшылыкты «жеке тулгалар мен топтарга олардьщ жлrepiH максаттарга жетуге багыттау аркылы ыкпал ету кабшеттипп»
деп тусйшредь
Б.М. Басс кешбасшылыкты позитивп ыкпал ету деп карас­
тырады. Оныц ойынша, егер топ муш естщ максаты, оны «А»
деп атаймыз, «Б» мушесшщ мшез-кулкын езгерту болса, онда
«А»-ныц ж кер 1 кешбасшылыктын эрекет1 болып табылады. Егер
«Б» муше шын мэжнде «А» ж1гершщ нэтижесжде ез мшезкулкын езгерткен жагдайда, онда бул жемюп кешбасшылык деп
аталады. Егер де «Б»-ныц мшез-кулкыныц e3repyi «А» мушеге
белгип 6ip канагаттанарлылык, максатка жету жэне сыйлык алып
келсе, онда Б.М. Басстьщ niKipiHuie, буны тшмд! кешбасшылык
деп атаса болады.
232 ■ Ш Б6Л1М. Кэсяпкермктщ инновациялык; формалары
Кешбасшылык езше ьщпал егудо шршгпретшше кумэшмЬ жок,
сонымен 6ipre бул ею феноменнщ толык TemiecTipuiyi жеткшкп
денгейде акталмаган. Ce6e6i, кез келген уйымныц эр Mymeci белrini 6ip дэрежеде баска кызметкерлерге ез ыкпалын тигЬедь
Кешбасшылык угымын баскаларга ыкпал ету дагдысы ретшде
дамыту бершген феноменд1 бшпктщ туындысы ретшде карастыру
болып табылады. Осы багытта Ж. Блондель кешбасшылыкка
аныктама бередь
Оныц тусшН бойынша, кешбасшылык езшщ мэш мен сипаты бойынша билйс феномен! болып табьшады. Кешбасшьшык - ол
бишк, ce6 e 6 i ол жогарыда турган 6 ip немесе б1рнеше тулгалардыц
кабшетгипктершен турады, олар баскаларды сол жаксылык немесе
жамандыкты жасауга мэжбурлейдь соцгысын баска жагдайларда
жасамауы да болар едь
Эрине, бшик ьщпал етудщ ерекше Typi рет1нде кешбасшьшыктыц негтанде жатыр, 6 ipaK бил!к катынастарыньщ болуы
кешбасшылыкты аныктау курылгысьша туракты база ретшде
кызмет ете алмайды. Д.Л. Казаков айткандай, билк кез келген
басшыныц колында болады жэне ол оныц кешбасшы немесе
кешбасшы емес екендшне байланысты емес. ¥йымда кешбасшы
болу жэне басшы болу - булар б1рдей угымдар емес екещцп айкын
жагдай болып табьшады.
Жалпы, кешбасшьшык эр турл1 KepiHic табады. Мундай киын
кубьшысты турлецщруге эрекеттер жасау кешбасшылардыц
айкын мшез-купкын олардьщ белгш 6ip белгшершщ непзшде
болжамдауга умтылуларымен белгшенген.
Кешбасшылыкты топтастыру бойынша 6 ipiHuii эрекеттерд1
М. Вебер жасаган. Оныц топтастыруы «бедел» туснпгше непзделген. М. Вебер кешбасшьшыкгыц уш турш ажыратады:
1) дэстурл! кешбасшьшык - ол урпакган-урпакка бершетш
эдеп-гурыптыц эулиелйч сешмше непзделген;
2 ) рационалды-ресми кешбасшьшык - барл ыг ына ортак еркш
тандаулар аркылы белгшенед1 жэне кешбасшы мен тацдаушылар
кызыгушьшыктарыныц ескершуше непзделедц
13-такырып. Инновациялык; уйымдардагы кешбасшылык; я 233
3)
кешбасшылыктьщ жеке касиетгш п—табигаттан тыс бола
тын жагдайларга, кешбасшыньщ уздж кабшетгшктерше, сешмше
байланысты жэне одан белгш 6 ip гажаптарды кутедь
Бугшп куш кешбасшылыктьщ заманауи жэне кеп таралган
топтастырылуыньщ 6 ipi - Огайо (АКД1) штатындагы университеттщ профессоры Маргарет Дж. Херманньщ жуйее; болып
табылады. Ол кешбасшыларды олардьщ имидж1 бойынша топтастырады. Имидж агылшын тшшен аударганда «бейне», «кейт»
дегещц бшд1ред1, ал кундел1кл ем 1рде тулганьщ визуалдык
тартымдылыгымен тушадршедь
М. Херман кешбасшыны ч 4 жинакталган бейнелерш бел in
карастырады, олар 4 e3repicri ескере отырып жасалган: ягни,
кешбасшынын мшез-кулкы, оньщ касиетц кешбасшы мен оны
жактаушылардьщ 6ip-6ipiMeH аракатынасы тэсш, кешбасшылык
icKe асатын накты жагдай.
BipiHiiii бейне (имидж): кешбасшы-iy кетеруип. Оны акикатка
деген жеке кезкарастарына карай онын жетктйсгерге жету
куралдарын 6inyi ерекшелейдь Кешбасшы-ту кетерунп болып
жаткан жагдайлардьщ сипатын жэне кайта курулардьщ тэстдерш
аньщтайды. Мундай кешбасшыларга ултгык-азаткерлйс козгалыс
колбасшыларыньщ 6 ipi М.К. Гандид1 (1869-1942 жж.), В.И. Легащщ, М.Л. Кингп (1929-1968 жж.) жэне т.б. жаткызуга болады.
Efdmui бейне: кешбасшы-кызмет етуип. Ол оны мойындату
ушш б!ркатар ic эрекеттер жасайды, оларга езшщ !збасарларынын
мудцелерш элдекайда дэл жетюзе алып, олардьщ атынан, топ
атынан кешбасшьшык журпзу1мен кол жетюзедь Мундай типтщ
колбасшылары оларды сайлаушылар кажет ететш жэне кутетш
жагдайларды басшылыкка алады. Мундай топка мысал ретчнде
партиялык бюрократияньщ мудделерш бщщрген Л.И. Брежневщ (1906-1982 жж.), К.У. Черненконы (1911-1985 жж.) жаткызуга
болады.
Yiuimui бейне: кешбасшы-саудагер. Оньщ касиеттершщ елeyni бел1п сенд1ру дагдыларынан турады. Кешбасшы-саудагер
езшщ сещпру дагдылары аркылы ез жоспарлары мен жобаларын
234 ■ D IБ0Л1М. Кзсткерлжтщ инновациялык; формалары
жузеге асыру ушш езшщ жеке 1збасарларын катыстырады. Мундай
типтщ бейнео ретонде 40-президент Р. Рейганды атауга болады.
TepTiHuii бейне: кешбасшы-орт ceum ipyuii. Ол K ay im i жагдай­
ларда тез арада шеинм кабылдау, тшмд1 эрекет етуге жэне кейб!р
жагдайларга байланысты дурыс кезкарас устану кабшетше ие бо­
лып табылады.
Кешбасшылык аясындагы жумыстар тез арада 6 i p теориядан
баска теорияга етш жатады. Осы аспектшермен байланысты непзr i философияльщ мектептерд^ч жалпы турде б1рнеше уксас теориялар топтарын карастыруга болады.
«Батырлар» теориясы мен «жеке каснеттер» теориясы.
Мундай топтьщ теорнялары - ен кене теориялардьщ 6 i p i болып
табьшады. Солардьщ шпндеп тек кейб1р кайнар кездерш гана атап
етем1з. Саяси-психологиялык жеке касиеттер мен ерекшел1ктердщ
кеп белi r i саяси-мэдени жагдайлармен детерминантталган. Осылай ежелп египетпктер ез императорларына «кудайшьш жеке
касиетгердт косып айткан: аузынан «билпепк сез сейлейпн»,
«журепнде тусшнстшк уялаган», 6 ip a K «оньщ тип - эдшеттшк
керханасы». Гомердщ Илиадасы ежелп гректердщ пшргаше,
кесемдердщтерт кажетп сапасын атап керсеткен: эдшеттипк (Агаменион), даналык (Нестор), кулык (Одиссей) жэне ерлж (Ахилл).
Осы аталган жэне осыган уксас касиеттер эр турл1 мэдениетгерде
кездеседк шынында, кешбасшылар мшез-кулкы улгшершщ жэне
кешбасшылар «жеке касиеттершщ» уакыт ете келе 6 i p f l e - 6 i p рет
езгермегенш керуге болады. Сондай-ак, батырлар бейнеЫ болган,
бар жэне эркашан да болады.
XX гасырда «батырлык» теорияларынын кернекп екшдер1
(Т. Карлайл, Е. Дженнинге, Дж. Дауд жэне т.б.) «урпактан-урпакка
бершетш» жэне «кепшинкп кызыктыруга жагдай жасайтын» сапаларды зерттеуге умтылды. Содан сон, «батырлар» теориясынан
кешн «жеке касиеттер теориясы» ретшде, ic-эрекеттщ ерекше
c y 6 b e i c r i c i ретшде кешбасшы кандай касиеттерге ие болу Kepeicriri
туралы сурактарга жауап беруге умтьшды. Оны жактаушылардын
пшршше (Л. Бернард, В. Бинхам, О. Тэд, С. Килбоурн жэне т.б.),
13-такырып. Инновациялык; уйымдардаеы кешбасшылык; я 235
адам белгии 6 ip психологиялык сапалар мен касиетгерд 1 («жеке
касиетгер») иеленген жагдайда гана ол кешбасшы болып табы­
лады. Олар кешбасшыны кептеген факторлар призмасы аркылы
карастырды. Бфшшщен, ондай факторларга онын зерделшис,
вербалдык жэне т.б. «сапалары» жаткызылды. Екшшщен, онын
«жепспктер 1» —биймдш п жэне физикалык дамуы. Уийнпцден,
«жауапкершшш» - тэуелдшп, бастамашылдыгы, кажырлылыгы,
TUieri жэне т.б. Тертшшщен, «катысушьшыгы» - белсендшйт, ко­
операция жэне т.б. Бесшшщен, «мэртебест — элеуметпк-экономикалык жагдайы, танымалдылыгы. Алтыншыдан, тулганыц «жагдайлык жеке касиеттерЬ) мацызды деп танылды.
Бул теорияны жактаушылар кешбасшыга кажетп деп санаган
непзп сапаларды бел in керсетейж:
• жауапкершипк пен жумысты аяктауга деген улкен
умтылыс;
• максаттарга жетуге деген кажырлылык пен белее ндипк,
мэселелерд1 шешудеп тупнускалык пен тэуекелдшк;
• бастамашылык;
• езше ез! сенгш тк;
• айналадагылардьщ мшез-кулкына эсер ету дагдылыгы,
элеуметпк карым-катынастарды курылымдау;
• барлык эрекеттер мен шеш1мдердщ зардаптарын езше
кабылдау тшегщщ болуы;
• топтыц кулдырауы мен фрустрациясына карсы тура алу
дагдысы.
Мундай кезкарастарга эр турл1 карауга болады. Дегенмен,
1979 жьшы АЩИ мемлекетпк департаментшщ тапсырысымен
колданбалы максатгардагы кешбасшылардыц мжез-кулкын кешенд1 зерттеу жумыстары журпзшген, ол зертгеудщ нэтижесшде
кызыкты корытындьшарга назар аударуга болады. Олар керсеткендей, саяси кешбасшыныц мацызды заманауи жеке касиетгерше
- формалды емес уйымдастырушылык дагдылар, бюрократиялык жакын келулерден кашу, фрустрацияга шыдамдылык, пкелей пшрлер, бетен пшрлерд 1 тындай алу дагдысы, белсендшк,
236 ■ IIIБ6Л1М. Кхятсермктщ инновациялык; формалары
эзш мен есу ресурстарыньщ болуы жатады. Бул жерде уакыт етсе
де кешбасшыга жазылатын сапалардын езгеркхпз калатынымен
келюуге болады. Сонымен катар, кызыкгысы сод, Ka3ipri уакытка
дешн кешбасшыда интеллектуалдык дагдылардьщ 6 ojjybi кажет
емес те деген Kepi niKip ani де калыптасып отыр.
М. Вебер «жеке касиеттер теориясын» курастырып, дамытуга
ез улесш косты. Оньщ пшршше, «саясаткер ушш уш сапа шешупй болып табылады: кумарлык, жауапкершййк cesiMi жэне
кезмелшер».
Кумарлык —жумыстьщ маныздылыгына багытталган, жумыстьщ ездтнен кайтарымдылыгына кумарлык. Кезмелшер - imKi
жинактылыкпен, тыныштыкпен акикаттын ыкпалына бершу,
адамдар мен заттарга катысты аракашыктык кажет. Мэселенщ
барлыгы сол 6 ip рухка ыстык кумарлылык пен суык кезмолшерд!
сыйгызу болып табылатындыгында».
Гылыми тургыда «батырлар» мен «жеке касиеттер» теориялары каншалыкты кызыкты болып KepiHce де жемгстиип ете темен
болып табьшады. Олар жаркын феномещй керкем суреттейд1,6ipaK
оньщ мэнше енуд1 жакындатпайды. Осылайша кешбасшьшык феноменш гылыми зерттеу эр! карай жалгасты.
Коршаган орта теориясы. Бул теорияныц атына кфпспрелген кептеген теориялардьщ непзп мэш - кешбасшьшык коршаган
ортаньщ кызмет1 болып табьшады, ягни белгш 6 ip уакытгагы,
орындагы жэне жагдайдагы, оньщ шшде мэдени де. Мундай
тэсш адамдар арасындагы жеке айырмашьшыкгарга назар аудармайды, олардьщ мшез-кулкын коршаган ортаньщ кажеттинп
деп туЫщйредь Осылайша, Е. Богардус бойынша, топтагы кеш­
басшьшык ™ni ен алдымен топтьщ табигаты мен оган алдагы
мэселелерд1 шешумен байланысты болады.
В. Хоккингтщ niKipiHuie, кешбасшылык - кешбасшыга егер
топтьщ калауы бойынша онымен усынылатын багдарламага ерет1н жагдайда бершетш топтьщ Кызметг. Осымен байланысты,
П. Персон ею гипотезаны усынды: 1) 9p6ip жагдай тек кешбасшыньщ сапасын емес, сонымен катар кешбасшыны да аныктайды;
2 ) кешбасшьшык сапалар ретшде жагдайлармен аныкталатын
13-такырып. Инновациялык; уйымдардагы кешбасшылык; ш 237
индивидтщ сапалары - алдагы болтан кешбасшылык жагдайлардьщ корытындысы болып табылады. Кушпен алушылыкты болдырмай мундай корытындылар аз гана нэрселерд! айкындады.
Дж. Шнейдер ез уакытында Англиядагы генералдардын саны
эр уакыттагы мемлекет катыскан эскери дауласулардьщ сан ына Tiкелей пропорционалды болганын танкаларлыкпен аныктады. Бул
коршаган орта теориясы эдшеттипгшщ жаркын иллюстрадиясы
болып табылды. Оньщ мэшн багалау ушш А. Мэрфидщ айткан
сезш колдануга болады: мэселеш шешу куральшьщ болуы кажет
болып табылатын кешбасшыны шакыратын жагдай. Ягни, жатдай
эркашан да жагдай болып табылады, б<рак кешбасшы да кеггп 61лД1ретшш умы may ымыз кажет
Тулгалык-жагдайлык теорнялары. Бул теория белгш 6 ip
мелшерде жогарыдагы ек 1 теорияньщ симбиозы болып табыла­
ды. Оньщ шепцде 6 ip уакытта кешбасшыньщ психологиялык
жеке касиетгер1, сонымен катар кешбасшылыгы жузеге асатын
шарттары да карастырылады. Сондай-ак, С. Казенщ niicipiHше, кешбасшылык непзп уш факторлармен генерациялаиады:
кешбасшыньщ тупгалык сапаларымен, оньщжолын куушылардын
тобымен жэне орнатылган жагдаймен немесе «окигамен» (мыса­
лы, топ шешетш мэселемен).
Р. Стогдилл мен И. Шартл кешбасшылыкты уйымдаскан
топтьщ баска мушелерше Караганда индивидтщ «статус»,
«эрекеттестж», «саналылык» жэне «мшез-кулык» T y c i n i K T e p i аркылы туанд>руге умтылыс жасады. Будан, кешбасшылык жеке
индивидтщ мшез-кулкы емес, адамдар карым-катынасынын
жуйеЫ репнде карастырылады.
X. Герт пен С. Миллз былай деп тужырымдаган: кешбасшылык
феноменш TyciHy ушш келеЫдей факторларга кенш белу кажет:
кешбасшыньщ мотивi мен жеке касиеттер1, оньщ когамдык кел6 eri, оньщ 1збасарларыньщ мотивтер!, кешбасшылык релдщ жеке
касиетгер1. сонымен катар «институционалдык контекст» пен
«жагдайды» ескеру.
Сонымен, бул теорияларды жактаушылар жогарыдагы усынылган теориялардын жетгстйстерш кецейтуге умтылды, 6ipaK
кутшген нэтижеге жету барлык параметрлерд! камтыган жок.
238 ■ Ш БвЛ1М. Кэапкерлгктщ инновациями^ формалары
Купмдж-эрекеттестш теориясы. Дж. Хомане пен Дж. Хемфилдтщ козкарастарына сэйкес, кешбасшылык теориясы уш непзri ауыспалылыкты карастыруы кажет: ic-эрекет, эрекетгеетж жэне
кецш-куй. Бул эрекеттестпсп кушейту мен б!рлескен ic-эрекеттерге катысу езара унату сез1мш кушейтумен байланыстылыкты
бшд1ред1, сонымен катар, топтык нормаларга аныктылыкты енri3y болып табылады. Бул теорияда кешбасшы 6 ipimui кезекте
эрекеттестнстщ бастамашысы ретшде сипатталады.
Мысалы, Р. Стогдиллдьщ карапайым бекпулерге непзделген «купмдерд! кушету» теориясы. Оньщ ойынша, эрекеттестк
процесшде топ мушелершщ KyriMi кушейед1, ол купмнщ мэш
олардын эркайсысы сэйкес гс-эрекетгерд1 жалгастыратындыгына
сену1мен байланысты. Индивидгщ рел1 б1рлескен купмдермен,
экспектациялармен аныкталады жэне егер оньщ 1с-эрекетгер1
топтьщ купмдер1мен сэйкес келсе, онда оган сол топка косылу
руксаты бертедь Адамныц кешбасшылык элеует1 оньщ кажет™
эрекеттеепктер мен кут1мдерд1 ынталандыру дагдысыньщ болуымен байланысты.
М. Эванстьщ «максатгы мшез-купык» (path-goal theory) теориясына сэйкес, кешбасшы кершгсшщ пайда болу дэрежеа
1збасарлардыц болашактагы кетермелеуд! угынуын аныктайды,
ал кешбаешьгаьщ жуйеш ынталандыру дэрежес! багыныштыньщ
ез мшез-кулкыныц кетермеленетвдМн сез1нугй аныктайды.
Осыган жакын «мотивациялык теориялар» (Р. Хау, Б. Басе)
бойынша, кешбасшылык - олардьщ мотивациясы аркылы топ
мYшeлepiнiц мшез-кулкын езгерту мумюндйчн жасау болып
табьшады. Ф. Фидлердщ niKipi бойынша, «кешбасшылык Mi*
нез-кулык» накты жагдайга койылатын талаптарга тэуедщ бо­
лады. Мысалы, <окумыска багдарланган» кешбасшы шектен тыс
жагдайларда жем1ст1 болады (элдекайда киын немесе элдекайда
жещл жумыс). «Эрекеттеепкке» багытгалган кешбасшы, эдетте
аралык мэселелерд1 «б1рыцгай» шешуде жемюп болып табылады.
Кешбасшылыктыц «гуманиепк» теориясы. Кешбасшылыктыц бул атауды иеленген теориялар тобы алдына тшмд1
13-такырып. Инновациялык; уйымдардапя кешбасшылык; ■ 239
уйымныц дамуын койган. Бул тужырым екш дертщ шюршше,
адам езшщ табигаты бойынша — «мотивтецщртген нэрсе», ал
уйым езшщ табигаты бойынша эркашан да баскарылады жэне
курастырылган болып табьшады. Кешбасшьшыктыц ей басты
кызмет1 - олардьщ мотивациялык элеуен мен ез кажетгилктерш
канагаттандыруды жузеге асыру уиин жэне индивидтердщ ерюнд 1пн камтамасыз ету максатында уйымды модификациялау бол­
ып табьшады. Дегенмен, уйымньщ ортак максаттарына б1рлескен
турде кол жетюзшедь
Д. Мак-Грегор кешбасшылыкты уйымдастыратын ею теорияны калыптастырды. Eipimuici —X теориясы деп аталады жэне келесщей жорамалдарга непзделген: эдетте индивидтер пассивн бо­
лады, уйымныц кажеттинктерше карсы турады, нэтижеЫнде оларды багыттап «мотивациялау» кажет. ЕкшппЫ —Y теориясы деп
аталады жэне келесщей жорамалга непзделген: адамдар мотивацияларды иеленген жэне жауапкершинкке умтылады, сондыктан,
оларды б 1руакьгтта ез максаттарын жэне уйьш максаттарын
жузеге асыра алатындай уйымдастыру жэне багьптау кажет. Шын
мэшнде, бул ею теория уйым дамуыныц ею кезецшщ Kepimci бо­
лып табьшады.
Сонымен катар, С. Аргирис та уйым мен индивид арасындагы
дауга нускады. Оньщ ойынша, уйымдастырудьщ табигаты оныц
катысушыларыныц релдерш курылымдау жэне олардьщ жеке
М1ндетгершщ орындалуына бакьшау журпзудабицйредь Адамиьщ
табигатында жауапкершшж пен бастамашылык аркылы езш-ез!
дамьггу умтылысы жатыр. Демек, жемкгп кешбасшылык осыныц
барлыгын назарга алып, ец басты осындай сапапарга непзделу!
тшс.
Р. Ликерттщ пшршше, кешбасшылык - туынды процесс жэне
кешбасшы купмд 1, кундылыкгарды жэне багыныштылардьщ
тулгааралык дагдыларьш назарга алуы raic. Кешбасшы ез
багыныштыларына мьшадай жагдайды Tycbmipyi кажет: уйымдастырушылык процесс олардьщ да мудделерше жэне пайдасына
багытталган, себеб! ол жауапты жэне бастамашылык шеппмд1
кабылдау ушш ерюндпсп камтамасыз етедь
240 ■ III Б0Л1М. Кэсткермктщ инновациялык; формалары
Р. Блайк пен Дж. Моутон осы теорияньщ шегшде кешбасшылыкты графикалык; турде суреттей алды: абцисса ос1нде - индивидтерге камкорлык керсету, ордината ос1нде —нэтижелерге
камкорльщ. Осы координаттар мэнщщ негурлым жогары болуы,
уйымдагы сешмдшк пен беделдшк катынастарынын согурлым
жогары дамыгандыгын керсетедь
Жалпы, бершген теорияньщ «гуманистшпшц» шарттылыгын
белгшей отырып, келес1 корытындыларды жасауга болады:
бастапкыларга Караганда 6 ip кадам алга жылжу болып табыла­
ды. Гуманистш кезкарас кешбасшылык феноменше тулгалыкпсихологиялык туптамырларга терец талдау жасауга непзделгендищ керуге болады.
Айырбас теорнясы. Бул теорияньщ ек1пдер1 (Дж. Хомане,
Дж. Марч, X. Саймон, X. Келли жэне т.б.) ез бастауын когамдык
катынастар ерекше айырбас формасын таныстыратынынан алады,
соныц барысында топ Myinenepi тек кана накгы, ещирпш улесш
типзщ кана коймай, сонымен катар жеке психологиялык улесш де
типзедь Сол ymiH олар белгш 6ip психологиялык «табыс» алады.
Бул эрекеттестж барысында барлык мушелер ондай айырбастыкгы
езара пайдал ы деп санаганша жалгаса бередь Т. Джакобс езшщ
жеке айырбас теориясын келесщей erin калыптастырды: топ
мушелер1 кешбасшыга мэртебе мен беделд1 усынады жэне оны
максаттарга кол жетюзумен байланысты ерекше дагдыларга айырбастайды. Айырбас npoueci курдел1 уйымдастырылган, ол езше
кептеген «несиелеу» ЖYЙeлepi мен курделi «телеулердЬ> KipiKTipefli.
Бул теориялар тобы кешбасшылык феномен жакгарыныц
тек 6ip ey iH гана ашып керсетедь Дегенмен, оныц заманауи саяси психологияга acep i элдекайда жогары. Жалпы айтканда,
кешбасшылык феномешн зерттей келе ек! тужырым калыптасты:
рационалдьщ жэне гуманиепк.
Кесбашылыкгыц мотивациялык теориялары. В. Сто­
ун бойынша, мотив - бул коршаган ортамен курамдас назар
аударудьщ iiiuci кажетгшцсгерше нетоделген жаттанды турдеп
«жабыскактык ой» болып табылады. Бастапкы кажетгЬпкке (билйс,
13-такырып. Инновациялык; уйымдардагы кешбасшылык; я 241
езш-вз1 керсетупплш, мэртебе) карамастан, мотивация адам угынган мумющцкгермен байланысты болады. Эрине, шамадан тыс
мотивация кабылдаушылыкты бурмалауы мумюн. Мысалы, объективт1 турде табыска жету мумкгадщ аз, 6 ipaK шамадан тыс мотивтецщршген кандидат сайлауда ез угысына калтыксыз ceHyi мумкш.
Дегенмен, кеп жагдайларда индивид ез кандидатурасьш ез угысына
у м т жэне ж еткт 1кп дагдылары болган жагдайда гана усынады.
Д. Шлезингер керсеткендей, «шамданушылык (амбиция) кептеген
жагдайларда саясатты ашатын мумкшдйсгерге жауап реакциясы
репнде арнайы жагдайларда дам иды». «Шамданушылык теори­
ясы» жагдайды рационалды багалауды болжамдайды. Дж. Штерн
мотивацияныц келесщей формуласын усынады:
мотивация = f (мотив х купм х ынталандыру).
Бул кандидатгыц шамданушылыгы уш ауыспалылыктан
туратын функцияны керсететшдшн бищ1ред1. Б 1ршшщен, оныц
жеке мотивтершен (билйс, табыстылык. бедел). Еюншщен, оныц
купмшен туындаган лауазымды иелену. Ушшшщен, сыйлыктыц
кундылыгына байланысты. Индивидтщ купм! оныц саяси жуйеге
кезкарасымен, саясат рётшдей болашактагы мумюншшп, жеке
кабшетгииктердщ багалаумен аныкталады. Баска сезбен айтканда,
уш зат - болашактагы мэртебе, бигпк жэне жалакы —саясаткердщ
шамданушылыгын аныктайды.
Дж. Аткисон бойынша, мотивация ею типке топтастырылады:
жемютипк мотив ациясы (ЖМ) жэне сэтс1зд 1кке ушыраудан кашу
мотивациясы (СМ). Формулалар тш мен былай жазуга болады:
ЖМ = f (ЖМ х ОУ х СУ),
CM = f (С М хО Н хС Н ).
Ягни, табыстылыкка кол жетюзген жагдайда канагаттану
децгеШ жэне жец 1лу жагдайындагы корлану децгеш индивидтщ
мумюн болатын баска немесе сол сиякты зардаптарына катысты
субъектаBTi купмдерше байланысты болады. Егер индивидтщ
мотивациялык модел1 ЖМ СМ-нан артык болса, индивид жуз
пайыздык жёшсгшо! бар жагдайды немесе элдекайда тэуекедш
16 - 3/ 21-10
242 ■ П1Б0Л1М. Кэапкермктщ инновациялык, формалары
кэсшорындарды (езшщ сэтхлзд1кке ушырауын жецш актау
ушш) тандайды. Егер ЖМ СМ-га тец болган жагдайда, мотива­
ция нэтижелЫп нольге тецесш, ол мулдем жок болады. Жэне
ец соцында, СМ-мен салыстырганда ЖМ кеп болган сайын,
жемютшктщ субъективто ыктималдыгы соншама жогары болады,
ce6 e6 i мотивацияныц салыстырмалы куш! осы ыктималдылыкка
эсер етед1жэне оны жогары жылжытады.
Сонымен, кешбасшылык ушш мотив жэне оны жузеге асыру
ушш мумкщщктер кажет, ce6 e6 i мотив мундай мумюцщктерш
багытсыз ic-эрекетке тецдеспршгеи. Гуманистж психологияныц
кернекп екш А. Маслоудыц иерархиялык кажеттийктер теори­
ясы бойынша кешбасшьшык тамырлары адамдар тшектершщ
(сез1мдерден шыгатын мотивтер) кажеттипктерге, элеуметпк
умтылуларга, ужымдык купмдер мен саяси талаптарга, ягни
ортага байланысты мотивтерге кайта курылымдау процесшде
пайда болады. Кажеттшкгер иерархиясында ец теменп децгейде
—физиологиялык кажеттипкгер, орташа децгейде —каушЫзджт!
камтамасыз ету, жогары децгейде - аффективт1 кажеттийктер
орнапаскан. Ец теменп кажетт1шктерд1 фрустациялау оларды
канагаттандыру мотивациясын кушейтедь Кешбасшыныц мшдеп —фрустацияны, енжарлыкты, ашушандыкты жэне «когамдык
ренпнтщ» баска да нысандарын азаматтардыц кажетгилктерш
элеуметпк-ешмдшк багытына трансформациялау аркылы болдырмау. Кешбасшылар умптер мен умтылуларды санкцияланган
купмдерге жетюзуге уксас болады. Кешбасшымен бакыланатын
жетектегшер жагдайыныц Ti3iMi келесщей:
тшектер мен кажеттийктер => умптер мен кут1мдер =>
койылатын талаптар => саяси ic-эрекеттер.
Кешбасшыга келетш болсак, А. Маслоу олардьщ ею эм1рл1
кажетгилктерш бел in карастырган:
1) кушке, жетютйсгерге жетуге, автономдылык пен еркшд!кке деген кажеттшк;
2 ) жогары болуга, абырой-беделге, мэртебеге, табыстылыкка,
дэрежеге деген кажеттшк. Кептеген зерттеушшердщ пшршше,
13-такырып. Инновациялык; уйымдардагы кешбасшылык; ш 243
ен Heri3ri aMipni мотив 6 ip гана каж еттш кп канагаттандыруга бай­
ланысты, ол - жогары болуга деген кажеттшж. Д. Берненщ ойынша, саяси шамданушылыктыц ен басты курамдас белИп - беделд!
болуга деген кажетплж (6 ip мезгище, езш -ез 1 жогары багалауда
жэне баскаларды да жогары багалай алуда). Барлык «данышпан
адамдар» осындай кажеттипктщ болуын керсетп. Кернекта мысал
рет 1нде, залалды езш -ез 1 багалау болып табылады (В. Вильсон,
3. Фрейд). Д. Бернстщ niicipi бойынша, беделд1 болуга умтылыс
- бул паталогия емес, бул жай езш -ез 1 актуализациялауга деген
кажетт1лйсг1 кушейту гана. 0 зш-ез 1 актуализациялаушылардьщ
03i элеуетп кешбасшылар болып табылады.
ТепЗ Business e-Coach багдарламасынын авторы жэне Heri3 iH
салушы Вадим Котельников менеджерлер мен кешбасшылар мшдетгершщ арасындагы келесщей айырмашылыктарды керсетедь
19. Менеджерлер мен кеш басш ылар
ьиндеттершш арасындагы айы рм аш ы лы ктар
Менеджерлер М1ндеттер1
Кеш басш ы лар мшдеттер1
Стаггикалык ортада кызмет етед1
0згер1стерд1 енпзедт
Жуйеде кызмет ereai
Жуйелермен жумыс icreitm
03repicrepre сез1мтал болады
Мумюнд1ктерд1 тудырады
Т эуекелдерд1 барынша темендетед1
Тэуекелдерге барады
Калдыктарды сактайды
BipnecKeH шеш1мдерд1 взгертеш
Керсеплген жолга epeai
Рухтандыратын елестерд! тудырады
жэне стратегиялык багыттылыкты
орнагады
Адамдарды бакылайды
Олардьщ адами кажеттшктерш
канагагтандыру аркылы адамдарды
мотивгтенд1ред 1
Ж1герлерд1 yftnecripeai
Адамдарды белсендшкке
ынталандырады
Нускау беред1
Кызметкерлерд1 кешбасшыларга
айналдырады жэне оларга
екщеттшкгер беред1
Нэрсслердд дурыс жасайды
Дурыс нэрселерд) жасайды
244 ■ IIIБ6Л1М. Касхпкермктщ инновациялык; формалары
Бул жерде ец бастысы, инновациялык компаниялар ушш
кешбасшыныц pani мен магынасыныц кушейе Tycyi мен курделенуш атап ету кажет, ce6e6i ол эркашан да кездейсок ашылуларды колдап жэне ынталандырып туруы, сонымен катар, цмпровизацияларды мадактауды кажет ететш шыгармашылык хаоста кызмет
етуге мшдетп. Сондыктан, инновациялык компаниялардагы
кешбасшылардан ец улкен креативтинк кутшедй Bi3 кешбасшыинноватордыц келесщей мшдеттерш карастырдык.
1. Стратегиялык багыттылыкты орнат. Шабытты елесTi жаса жэне «крест жорыгын» жарияла. Инновацияларды енп­
зу стратегиясын б1рлескен елестермен, мвдетгермен жэне стратегиялармен байланыстыру кажет. Дурыс жобаларды тацдауга
жэне оларды орындауга квмектесетш инновацияларды енпзудщ
стратегиялык жолыныц картасын курастыр.
2. Инновациялардыбаскарупроцесш ашыктурдеаньисга.
Адамдарга олардьщ жумысы компанияньщ жалпы жумысыньщ
сипатына жэне инновациялык процеске, Т1з1мге мрпзшетшш
TyciHflipy кажет. Инновациялык процесп жецш жол карталары мен
жуйес1 аркылы кужатгап кой жэне оны адамдарга сез бен жумыс
аркылы тусщщр!
3. в щ н щ
кросс-кызметпк
бшктыппцд 1 дамыт.
Синергияныц купиясын ашып, жасырьш куш турлшпн колдануды
уйрен. К^ызметкерлерге олардьщ кросс-кызметкерлшк бшктшпн
дамытуга кемектес. Адамдарды жумыс тэж1рибесшщ турлшпн
ашу ушш оларды 6 ip орыннан eKiHmi орынга, 6 ip лауазымнан екжmi лауазымга ауыстыру керек. Эр турл1 кезкарастагы адамдардан
туратын инновациялык топтарды куру керек.
4. Шыгармашылык хаос атмосферасын куру. Хаос пен
ретшпк арасындагы дурыс бапансты орнату. Муныц барлыгы
адамдардыц шыгармашылык белсендшп мен жаца ашулардыц
болу мумюндшн кушейту ушш кажет.
5. Орнатылган жорамалдарды кудшке ушырату. Стандартты емес ойлар. Аптасына 6 ip рет емес, кушге ми шабуылын жасау.
Бул адамдар миыныц итпигпгш ынтапандыру жэне инновациялык
процестерге жаца итермелеушшкп ынтапандыру ушш кажет.
13-такырып. Инновациялык; уйымдардшы кешбасшылык; ш 245
6. Ойлардыц
анкаскан
тозацдануын
уйымдастыру.
Жумыстагы ойларды, кезкарастар мен дагдыларды бipiicripyre
умтылу кажет. Ойлардыналга шыгуы мен ойлар туралы тус1шктерд1
мадактау. Крргаушылар мен сьшшылардыц ез кезкарастарын
айтуга мэжбурлеу. Сырттан адамдарды шакыру - сарапшылар, са­
тып алушылар, жетюзушшер мен сернсгестер. Ойларды кеп жакты
багалау ушш кезкарастарды езгерту.
7. Адамдардын ойлар генерацнясын мадактау. Адамдар ушш олардыц ойлары заттарды жаксы жакка езгертетшш
бшу мацызды. Ойларды мойьшдау адамдарды сапалы салымдар
жасауга ынталандырады.
8. Тэяйрибелер жаса. Жаца бшкгинктерд 1 уйрену ушш
ашылатын мумкшшшктерд! колдан.
9. Адамдарга сэтйздйеке ушырауга мумкшшшж бер.
Сэтазджке ушырау кеп жагдайда адамдарга кеп нэрсеш уйренуге
кемектеседт Сэтс1зд1кке ушыраудан жаца сабакгар ал, жацадан
топталып кайтадан баста.
10. Кол жетюзген жетктйктерда елшей 6in. Бул ойлардыц
жузеге асуын жылдамдату мен ез ic-эрекетгершщ кателйстгерш
табуга кемектеседь
П .Ж ум ы сты ганибетке айналдыр. Бул адамдар ез icэрекеггершен лэззат алып, баска жобаларды жем1сп жузеге асыру
ушш кажет.
Кешбасшыларга кунделисп стратегняларды колдануды уй­
ренуге болады: оларга букш уйымга кершетш эсерд1 байкауга
болады. 17-суретте олардыц кейб1реулерш керуге болады. Стратегиялар оныц жумысьшда б1ртшдеп езгерютерге алып келетш
кешбасшынын жеке ic-эрекетгершен кызметкерлерге тжелей эсер
етуге дейш журш отырады.
246 ■ IIIБ6Л1М. Кзсткермктщ инновациями^ формалары
17-сурет. Кешбасшылардын стратегияларды колдану ы
взш-ез} жаркын керсету. Бул эдю кешбасшыньщ ynri
калыптан тыс мшез-кулкы, оньщ кундылыктары мен кез жетюзулершщ KepiHici болып табылатындыгьш жэне багынышты
кызметкерлер ушш ynri болатынын юриспредь Мундай мшезкулык коршагандардыц yMiirepiH акгамауы мумюн жэне олардьщ
кундел1кп ic-эрекетгершен езгеше болып туруы да мумкш.
Мысалы, жумыска джинси жэне свитермен (буньщ e3i еркшдеу жагдай тугызуга умтылыс жасауды рэм1здейд0 келген ком­
пания баскарушысын катан юкершк костюмдерщ киш уйренген
кызметкерлер алгашкы уакытта ryciHoeyi де мумюн. Баска жагдайда
кешбасшы ез 1с-эрекетгер1мен жумыс пен жеке eMip арасындагы
тенгер1мд1 орнату улпсш керсетедь Осылай, 6 ip ipi компанияньщ
топ-менеджер! кушге 18.00 сагатта жумыс орнынан Kerin отырды, ал
уйде оны юкерлж жумыстармен мазаламас ушш кеш бойы телефон­
ды ceHqipin отырды. Алгашкы уакытга мундай мшез-кулык yHeMi
eHflipicTiK мэселелермен жуктелген эр{птестердщ наразылыктарын
тудырады. Дегенмен, кеп узамай олар топ-менеджер ецбегшщ есел1
болганьга кере бастап, оныц улгюшщ i3iHбасты.
Вербалды джиу-джицу. Бул тэсщцщ шепнде кешбасшы
келецс!з нанымдар мен койылымдарга ие адамдардыц карсы
13-такырып. Инновациялык; уйымдардагы кешбасшылык; и 247
ceHneyiuici ретшде кф щ еде М^нымен 6 ip re, ол езшщ карсы
турушылыгымен коршагандардьщ кезше тусу ушш тырысады. Бул
тэсйщщ кемспушинк жагдайында пайдалылыгы элдекайда жога­
ры больш табылады. Мысалы, 6 ip компанияньщ аткарушы дирвкторына мынадай жагдай жагымсыз болып кер 1ндг кяпшер уэкшетTiriH таныстыратын менеджерлердщ ойынша, кызметкерлердщ
шпнде ешкайсысыньщ бутан елеуш мацыздыльщты бермеушшшTepi. Осылай 6 ip жиналыста келесщей эпизод туындады. Марке­
тинг бойынша директор кызметше тагайындаган жаца кызметкер
— Кэрол б1рнеше елеуш ещцргстпс мэселелерд1 атап етп, 6 ipaK
оныц евздерше мэн бершмедк Сол кезде менеджер-ер Kici тура сол
такырыпта свйлеген кезде кызу ппарталас басталып Kerri. Сонда
аткарушы директор орнынан турып, былай дедй «Мен 613ДЩ мар­
кетинг бойынша жаца директорымыздыц усыныстарын талкылап
жаткандарыцызга ете ризамын. Кэрол, айтыцызшы, шын мэншде
де алгашкы оратор аздщ ойларьщызды дурыс тус1нд! ме?». Бул
жагдайда аткарушы директор ешымге ешкандай наразылыкхарын
б1лд1рмей, езш дипломат ретшде K epcerri. Жэне Кэролдыц ойniidpiHe мэн бершмегещйгшщ астьш сызып Kepcerri. Соны­
мен катар, ол оны костап кана коймай, жал пы птарталаска да
кызыкгыра алды.
Оппоненттерге карсы турушыльщ. Бул тэс1п кызметкерлерД1 мотивтещцру максатында ынтымактастыкгы жаксартуды бшflipefli. Мысалы, жогары технологиялык компания бeлiмшeciнiн
президент! лауазымына шакырьитган эйел сол жакгагы жогары
орын алып жаткан баскару жэне бакылау тэсщдершщ катацдыгына
тан калды. Сонымен катар, ол ашык карсы турушылык биццрген
жагдайда, езше кептеген душ пандар ды табатынын 6 ixiin отырды.
Алгашкы кезде ол оньщ баскаруындагы белмш е кызметкерлерше
бшлюз к екшетпкгер берш отырды, бул оныц жеке стилш колдану
болып табылады. Компанияньщ топ-менеджерлер1 алдында таныстыру рэсшш етизу кажетпп туындаган кезде, ол сол мшдеттерд1 сол салада кызмет ететш езше багынышты кызметкерлерге
жуктедь Осылайша, ол топ-менеджерлерге кэздби бипктипп мен
248 ■ IIIБ6Л1М. Кэапкермютц инновациялык; формалары
бай жумыс тэяарибеЫ бар кызметкерлерге сешм бшд1рулер1 кажет
екендйтн керсетп. Жэне ортак жумыска салымдары ушш оларды
дурыс багалау кажет.
Стратегиялык альянстарды куру. Стратегиялык альянстарды КУРУ барысында кешбасшылар белгшенген езгерютер бойын­
ша мацызды мэселелердщ тез арада шеипмш табатын коршаган
адамдармен эрекеттеседь Бул ушш максатты багытгалган саясатты
жэне кызметкерлермен курылымды езара катынастарды журпзе
алу кажетпл туындайды. Сонымен катар, тэж1рибеде алыстан
ойлайтын басшы эркашан да оньщ кезкарасын колдамайтын
кызметкерлерд1 ез жагына тартуга умтьшады. Ce6 e6 i, болашакгга
мундай карсы турушылардьщ жактаушылар больш кету мумюнfliri бар.
Жагдайлар мен жеке устанымдарга байланысты кешбасшьшар
эр турл1 езгерю стратегияларын колданады. бзгерудщ элдекайда
raiMfli asici KyHire юшкентай болса да езгерютерд1 журпзу болып
табьшады. Нэтижесшде, олар уйымга жэне оньщ кызметкерлерше
кезге тусерлйсгей ыкпалын типзедь
14-такырып. Инновациялык; *;ылметт{ к;олдаудыц... 1 249
14-ТАК>ЫРЫП.
ПННОВАШ1ЯЛЫК. ЦЫЗМЕТТ1
КОЛОАУПЫЦ ШЕТЕЛДЖ Т0Ж1РИБЕС1
14.1.
Инновациялык; кызметте
шетелдйс т эя а р и б е т
пайдаланудыц мацызы
Инновациялык к ы з м е т т щ кез келген Typi мемлекеттЬс колдауды жэне ынталандыруды кажет ётедг; Дамыган батыс ёлдершде
инновациялык кэсткерл 1кп колдауды жузеге асыру жолдары мен
турлер! екделген. Qcipece АКД1, Жапония, Улыбритания, Канада,
Израиль сиякты мемлекеттердщ тэж1рибелер1 кызыгушылык таньггуда. вйткеш бул мемлекеттерде гылыми-техникалык мэселеш
шешу тэж 1рибеЫ жалпы непзге, ягни инновациялык саясатты
ясургауде мемлекетгщ белсенд! катысуына ие.
Батыс елдершде шагын инновациялык кэсшкерл1кп колдауга
кеп кец1л белшедь АКД1-та инновациялык кэсшкерл1кп институционалды колдаумен шагын бизнес a id M i iiu iir i айналысады.
Олар: Улттык гылыми кор, НАСА, университеттер, министрлш
салалары, Германияда осы жумысты экономика министрлистерц
гылыми-зертгеу жэне технология министрлйстерц енеркэсцтпк
зерттеу ассоциация федерациясы, патентгйс орталык жургаедь
Францияда экономика министрлш, зерттеу нэтижелерш енлзетш
улттык агентпк, гылыми-техникалык кор журпзедь Жапонияда
- шагын бизнестерд1 каржылау корпорациясы, Ултгык каржы корпорациясы, кауйгп кэсшкерлйс орталыгы, Италияда —жаца технологияны енпзу коры жургЬедь Орталык жэне сауда банктерь
мен, сактандыру корларымен 6 ipre барлык осы уйымдар шагын
инновациялык кэс1пкерл1кт 1 колдаудын улттык багдарламасын
нэтижел1 icKe асыру ушш кажетп непзд 1 курады. Кыскасы, шет
елде шагын инновациялык бизнест! улттык колдау жуйеы eKi
250 ■ Ш Б9Л1М. Кэапкермктщ инновациялык; формалары
непзп кемеюш канал аркылы жузеге асады: шагын бизнеске
толыгымен жэне кэсйпсерлерге, инновациялык кызметпен тжелей
жумыс ютейтш. Бул жагдайда инновациялык кэс 1пкерл1кт1 ултгык
колдаудьщ екшпп каналын карастыру кеп кызыгушылыд тудырады. Бул жуйеде F3TKPK epici жэне несиелеу жециццп мен салык
салу н еп звде жаца технологиялардьщ eHri3l)iyi, сакгау жэне Tiкелей каржыландыру венчурлж енеркэс!б1 орталык орынды ала­
ды. Тикгп жецшджп инновациялык кэсшкерлерге пайдалануга
беру ушш арнайы институтгар курылады: минисцшктер жэне
ведомстволар, гылыми-техникалык жэне технологиялык корлар,
технопарктж курылымдар, сауда банктерг сактандыру корлары
жэне т.б. Олардыц кызметтер1 инновациялык бизнес™ колдау
зандарымен, енеркэс1птщ коргалуымен жэне зияткерлж меншжпен негЬделедь Инновациялык кэсшкерлерд1 ултгык колдау тура
жэне жанама эдютермен жузеге асады. Оларды карастыру ушш
аткарушы еюмет аппараттары карамагындагы арнайы мекемелерге жагдай жасау, университетгер, ендорютж жэне федералдык
зертханалар арасында гылыми жэне техникалык кызметкерлердщ
алмасуына кемек керсету карастьфылады. Будан баска 1982
жылы АКД1-та шагын инновациялык фирмалардыц дамуы ту­
ралы зац кабылданды, ол эр турл1 федералдык ведомстволар
аркылы олардьщ гылыми жобаларын кецейтуге жэрдемдесущ
карастырады, сонымен катар ол улттык гылыми корлар мен шагын
кэсйжерлерге федералдык зерттеу жобаларына шарт бойынша
толыгымен акысыз жэрдем жасау жэне жаца ешмдерд 1 ещпруге
тапсырыс мумюцщп бершедь
Ултгык тэрпптеудщ тура 3flici eKi улгще жузеге асады:
эк 1мшшк-ведомстволы жэне багдарламалык-максатгы. BipiHm i
форма тура демеукаржы туршде керсетЫп, инновациялык сала
зацдары аркылы жузеге асады. Мысалы, АКД1-та F3TIQK ушш
шагьш фирмаларды улттык каржыландыру зацы купине енд1,
осыган сэйкес федералдык министрл1ктер жэне ведомстволар
жыл сайын шагьш фирмаларга ез бюджетшдеп каражатгарды
ГЗТКД-ны журпзу ушш аударуга м1ндетп. Жаца технология зацы
14-такырып. Инновациялык; цъшлеттт цолдаудыц... я 251
emtipicTiK инновациялык жагдай жасау шараларын карастырады.
1992 жылы енпзшген багдарламалар ГЗ'ЩЖ-га, 12 федералдык
ведомствоньщ шагын инновациялык бизнесiHe 100 млн доллар
келемшде каржылай кемек керсетуд1, шагьш кэсшкерлерден
тускен усыныстарды карастырады жэне шагьш фирмапарга
жаца ойларын немесе ен1мдерш ещцруге каражат беледь Егер
банктщ венчурлж капиталдарга катысы боям аса Канададагы
гылыми-келемд! енеркэыптердщ дамуына кеп кецш белшедо.
9cipece келешекп багыттарда стратегиялык технологиялардьщ
даму багдарламасы кебшесе акпараттык технологиялар, жаца
ещйрютж материалдарды жэне биотехнологиялар аймагындагы
каржыландыруды усынады. Микроэлектроника жэне жуйелерд1
ендеу багдарламасыныц есебшен кэсшкерлердщ жумсаган
каражатыныц 50%-ы F3TKPK-ra пркеледк Федералдык толык
жэрдем берудщ непзп бел 1п зерттеу бойынша ¥лттык кецес
аркылы пайдаланылады. Кемек беру багдарламасында енд1рйгпк
зерттеу аймагында 60 аймакгык технологиялык орталык, 250-ден
астам жергипкп бел 1мше, зертхана жэне институт, федералдык
ведомство жэне университет катысады. Осы багдарламага бай­
ланысты жыл сайын 30-40 техникалык жагдай шешшп, 6 мыцга
жуык жоба карастырылады.
Будан баска Канададагы инновациялык енеркэсш саласындагы
улттык багдарламалар улкен рел аткарады. Бутан техника жэне
технология аймагындагы инновациялык жэне толык жетиццру
орталыктарын куру жатады, олардьщ непзп тапсырмасы - Канада
экономикасыныц салаларын ец басты зерттеулердщ нэтижеамен
жаксарту.
Кемек керсету багдарламасы - зерттеу бойынша ултгык
кецестщ ецшрютйс зертгеулер аймага сиякты енеркэаптер.
Бул шагын жэне орта фирмалар мен алдыцгы катарлы техноло­
гиялардьщ саудасын мецгеруге жэне жецшдетуге жсш бередь
Багдарламага 60 аймакгык технологиялык орталык, зертхана мен
институт, федералдык ведомство жэне университет катысады. 0 ндiру орталыктарынын багдарламасы технологияларды жеке жэне
252 ■ III Б0Л1М. Кэсткермктщ инновациялык; формалары
табысы аз мекемелерге беру (Канаданын технологиялык; менедж­
мент институты, токыма енеркэыбщщ технологиялык орталыгы,
Канада пластмасса институты жэне т.б.).
Инновациялык бизнеске мемлекетгщ тура эдю колдану
жуйесшде технопарктж курылымдардьщ дамуына жагдай жасау
ерекше орын алады. 80-жылдары АКД1-та жэне Батые Еуропа елдер1нде эр турл1 саладагы зерттеу-ецгцрю кешендерь инновация­
лык орталыктар, зерттеу жэне технологиялык парктер, жогары
технологиялык инкубаторлар каркынды дамыды.
Олардьщ басты мшдет! - эр турл1 кызмет керсету жэне
инновациялык кэсшорындарга арналган колайлы шарттар куру,
алдыцгы катарлы салалардьщ дамуына жагдай жасау, инно­
вациялык nponecri, келешекп гылыми жаналыктар мен идеяларды тэж1рибе жузшде юке асыруды жылдамдату. Оган жогары
оку орындарыныц, гылыми-зерттеу орталыктарьшыц жэне жана
гылымды кажетешетш кэсдпорындардьщ куштерш 6 ipiicripy
аркылы кол жeткiзiлeдi.
«Инкубатордьщ» непзп максаты алгашкы кезенде ец томен
шыгындармен шагын инновациялык бизнеске кемек керсету
болып табьшады. «Теплицаньщ» непзп мшдет! - 6 ip жагынан,
мемлекетгщ технологиялык жэне индустриялык инфракурыл ымды
ныгайту ymiH мамандар мен галымдардьщ гылыми-тэж1рибесш
колдану болса, екшпп жагынан, олардьщ гылыми-техникалык
салага интеграциялануына кемек керсету.
«Теплицалардын» келес1 максаты жаналыктар мен инно­
вациялык идеяларды енпзу уппн ецщрютж базаны куру болып табьшады. «Теплица» уйыммен, зерттеушшер ужымын
калыптастырумен, нарыкты зертгеумен, толык бизнес-жоспармен
байланысты барлык формалдьшыкты ез мшдетше алады.
Израильде «теплицаньщ» 2 тур] бар: кэыпкерлж жене
технологиялык. Кэсткерлнс («бизнес-теплицалар»), эдетте нарыктагы тауар немесе кызмет керсетулерге катысты т 1ршипкке
икемд1 жобалар базаларында жеке кэсткерл1ктщ дамуына багыт­
талган. Олар белгии аумакта курылады жэне баскарылады, зацга
14-такырып. Инновациялык; г^азмаШп цолдаудыц...
5
253
байланысты сурактар жэне маркетинг бойынша кенес берумен
камтамасыз етшедь «Бизнес теплицалар» ез жобапарын ендеумен
катар, ездершщ курамына юрмейтш, 6 ipax сол аумакга орналаскан
мекемелерге кемек керсетедь Осылайша, теплицалар орналаскан
экономикалык аймакгардыц жалпы дамуына улес косылады.
Технологиялык «теплицалар» коммерциялык максатпен
алдынгы енд 1ркгпк процесс жэне жаца енеркэиггпк буйымдарды
ендеуге катысатын гылыми кызметкерлер ужымын топтауга
арналган. Олар кез келген идеяны, нарыкта сураныс элеуетше ие
буйымдар мен процестерд1 жетиадруге немесе жацадан ендеуд 1
жузеге асыру га дайын.
Испанияда технологиялык парктер желгсш куру - кэсшкерлжт 1н инфракурылымын дамьггу бойынша ен келешекп багдарлама
болып табылады.
вздерш щ аумаюарында алдынгы катарлы енеркэст салаларындагы жалпы аймакгык гылыми-техникалык жэне ецщркгпк
апеуетш ныгайтуга жэрдемдесетш колданбалы зерттеулер мен
ендеулер саласында кызмет ететш испан жэне халыкаралык
компаниялардыц орныгуьша колайлы жагдайлар жасайды.
Эр Typni автономдык когамдастыктарда орналаскан 8 ис­
пан технологиялык napici кызмет етедь олардын барлыгы улттык
масштабтыц б1рыцгай желгсше 6ipiiaceH жэне олар сонымен 6ipre
Fылыми парктердщ халыкаралык ассоциациясыныц мушелер! бо­
лып табылады.
Технологиялык парктщ непзп функциясы алдынгы катарлы
енеркэсш салаларыныц мекемелерш ез аумактарына тарту мен
орналастыру болып табьшады, ал технопарктермен усынылатын
эскери кызметгер мыналарды камтиды: акпарттык жабдыктау
(мэл1меттердщ компьютерлж базасы жэне штапханалар); синхронды жэне табекп женелтулер; мэтшдерд! баспага шыгару
жэне кебейту; толык секретарлык кызметтер; есептеуйи техни­
ка орындары; есептеу жумыстарьш еттозу жэне т.б. Испанияныц
технопарк резиденттер1 тек жеке компаниялар гана емес, со­
нымен 6 ipre гылыми институтгар, технологиялык трансферт
254 ■ III Б0Л1М. Кэапкермктщ инновациялык; формалары
орталыкгары жэне мемлекетпк гылы ми-технологиялык саясатты
журпзуге мумк!нд!к беретш баска да уйымдар болып табыла­
ды. Испаниянын технологиялык парктерше гылыми жетюнктер
мен жаца технологияларды таратудьщ еуропалык жэне ултгык
багдарламалар шенбершде жылдам дамитын инновациялык компаниялар кызметш, жацалыктарды тасымалдау жэне ынталан­
дыру мшдеттер1 жуктеледь Технологияларды тарату мынадай
кызметгер т 1з 1мш корсету аркьшы жузеге асады: технологиялык
кецес беру жэне диагностика, багдарламалык жабдыктауды куру;
OHflipicTi баскару жуйеш мен баска да курылгыларды орнату жэне
баптау; персоналды уйретуд! уйымдастыру; кызметтерд1 корсету
жэне т.б.
Инновациялык кэсшкерлжп мемлекетпк колдаудыц жанама 9flici, 6 ip жагьшан, тжелей инновациялык процестерщ ынталандыруга, екшин жагынан инновациялык кызмет ушш колайлы
экономикалык жагдай жасауга багытгалган. Мундай шараларга
гылыми зертгеулер бойынша F3TIQK, жаца технологияларды куру
мен енпзу бойынша салыктык жэне несиелж жецицйктер жатады: гылыми-техникалык немесе венчурлж кор аркьшы жещлццп,
несиелецщру артыкшылыгы бар гылыми зертгеулермен тжелей эрекетке, ТЗ"ЩЖ, жаца технологияларды куру жэне енпзуге
(АКД1, Италия, Франция, Жапония, т.б.) багытталган. Жецивдп
бар несиелер пайыз колемi мен карызды етеу peTi бойынша
несиелеудщ баска турлер!мен салыстырганда эдетте 10-15 жылга
беошедь
Инновациялык кызметп колдауда анагурлым мацызды релге
табыска койьшатын салыкгык жецщщктер ие. Мысалы, Францияда
1979 жылдан бастап жацалыктар ушш арнайы сыйакылар сомасы тагайындалган, олар ЕЗ'ЩЖ-га жумсалган шыгын сомасыныц
25%-ын курайды. Сонымен 6 ipre инновациялык кызметп колдауда
мацызды релге зерттеутш салыктык несиелер ие, олар базисTiK кезецге Караганда агымдагы кезеццеп ГЗТК^Ж-га жумсалган
шыгындардьщ eciMiHe тец.
- жалпы алганда, шетелдж мемлекеттер тэж 1рибес1ндеп
инновациялык кэсшкерл1кп мемлекетпк колдау мен ынта-
14-такырып. Инновациялык; к;ыхметтг цолдаудъщ... 8 255
ландырудьщ н еп зп бап>птарын атап керсетуге болады:
— аткарушы б шик аппараггары шецбершде технологиялык
жаналыктарды ашуды ынталандыру бойынша уйымдар
куру;
— жеке тулгалар мен уйымдарга гылыми зерттеулерд!
дамытуга кемек керсету;
— фирмалар мен мемлекетгж билш мудделерш сэйкестещцруге кол жеттшу максатында мемлекет жец 1лдеткен гылыми-техникалык акпараттармен интенсивн алмасу;
— шагын бизнесп, жаца техника мен технологияларды мемлеюетгщ белсенд! колдауы;
— мекемелер мен уйымдардын инновация саласындагы мемлекетпк тапсырыстарды орындаушылардын мамандандырылуы мен кооперациялауын камтамасыз ететш эконо­
микалык, кукыктык жэне эюмшипк-уйымдастырушылык
интеграцияга арналган мемлекетпк реттеу мен шаруа­
шылык нормаларды пайдалану;
— технополис жэне технопарктер ж е ш с т жэне т.б. куру.
Инновациялык кэсшкерл1кп колдау дамыган нарыктык экономикасы бар барлык елдерде мемлекетпк гылыми-техникалык
жэне экономикалык саясатгын басым багыттарынын 6 ipi болып
табылады.
1994 жылдыц cayip айында Еуропа Keneci мен Еуропа пар­
ламент! 1994-1998 жылга арналган зертгеулер мен технологи­
яларды дамыту саласында Еуропа Кецесшщ тершшн рамалык
багдарламасын кабылдады.
Алдыцгыларга Караганда бершген багдарлама зертгеулер
мен ендеулерге гана катысты емес, сонымен катар ез алдына
белек бел 1мдерден, я гни кызметтщ осы турше жэне жаца гылыми
бинм алуга байланысты емес жумыстарды косатын 4 ipi белжтен
турады:
1-багик —зертгеулер, технологиялык дамыту жэне жоба койылымы;
256 ■ Ш Б9Л1М. Кзсткермктщ инновациялык; формалары
2 -белк—упшшп елмен достастык жэне халыкаралык уйымдар;
3-белис - гылыми кадрларды дайындауды уйымдастыру.
Eipimni белпске Еуропа одагыньщ 15 басым багдарламасы
юредй гылыми-техникалык мэселелер, коршаган ортага катысты,
акпаратгык жэне телекоммуникациялык технологиялар жэне материалдар, биотехнология жэне медицина, агрошаруашылык,
ядрольщ емес энергетика, келш жэне т.б. ЕО-ныц сырткы гылымитехникалык саясатыныц эр турл1 формалары, etwpici дамыган
елдермен эр1птестпс (ЕО-га ирмейтш), OI1IE жэне ТМД елдер1,
сонымен катар дамушы елдер екшпн белж кызметш камтиды.
Мундай эрштестйсгщ максаты —бул гылыми-техникалык элеуеттщ кушеюш, yinimui елге катысты ЕО саясатын колдау.
ЕО-ньщ гьшыми-техникалык эр1птеспп апгаш рет бул
одакка юрмейтш елдермен кооперация жасау ушш кец турдеп
мумкшшипктерд1 усынып отыр. ОШЕ, ТМД елдер1мен б1рлест1ктщ басты максаты - олардьщ гылыми-техникалык элеуетш жэне
практикалык кажеттшктерш сакгау, мысалы, осы елдердеп уни­
верситет зерттеулершщ арасындагы байланыстарды кушейту.
«ИНКО-КОПЕРНИКУС» багдарламасы 01UE жэне ТМД
елдершщ тертшпй рамалык багдарламасына катысушылардыц
накты механизмш сипатгайды. 1996-1997 жьшдары оны ендеу
ушш ЕО 60 млн жуык ЭКЮ-fli белд1. «ИНКО-КОПЕРНИКУС»
багдарламасьш ецдеу барысында оган жуктелген багыттар ОШЕ
жэне ТМД елдершщ гьшыми-техникалык зерттеулерше непзделд1, ал ецдеу барысьшда байланыстырушыныц 6 ipi болып Ресей Федерациясыныц техникалык саясаты мен Бипм министрлип катысты. Байланыстырушылык жумыс жасау нэтижеЫнде
«ИНКО-КОПЕРНИКУС - 1996/97» багдарламасы Ресей мемлекетг1к гылыми-техникалык багдарламасында т 1ркелген басымдылыктарга сэйкес келедь «ИНКО-КОПЕРНИКУС» мына непзп
зерттеу багыттарын камтиды:
• экожуйеш коргау (оньщ шйнде Кара, Каспий жэне Арал
тецга);
• коршаган органы коргау (оныц шпнде ендфюпен ластан-
14-такырып. И нновщ гш ьщ KpuMemmi цолдаудыц... я 257
ган жэне сейсмикалык Kayiirri аудандар);
• денсаулык сактау;
• ядролык емес энергетиканы дамьггу (онын iuiimie жацартылган жэне пайдалы казбалар кезш ти1мд1 колдану);
• жана коммуникациялар, телематика жэне тшдж инжене­
рия;
• жана акпарапык технологиялар;
• жогары сапалы е т м д 1 ещйруге арналган enflipic технологиялары ендеу;
• стандарт жэне елшемнщ халыкаралык жуйесш дамыту
(уйым максатында жэне халыкаралык сауда саласында);
• биотехнология саласындагы зерттеу;
• ауыл шаруашылыгы ешмш енд 1руд 1 сэйкестещнру;
«ИНКО-КОПЕРНИКУС» багдарламасы на жеке тупгамен
катар, завды тулга да, оньщ iuiiime eitnipic уйымдары, жогары
оку орындары, зерттеу уйымдары, б^рлескен зерттеу орталыктары
катыса алады, 61рак жоба катысушыларыньщ кем дегенде 6 ip
уйымы ОШЕ немесе ТМД жэне ЕО елшен болуы керек.
«ИНКО-КОПЕРНИКУС» багдарламасына катысу ушш мшдетп турде етшпн беру кажет. 0ТШ1Ш берунн м вдетп турде
жобаны тандау критерийлер1мен мукият танысуы керек. Будан
баска, етш ш 6 epyini етЫ ш берместен бурын жобанын белгин 6 ip
бшйгш каржыландыруга (эдетте 50% шамасында) мумющйпнщ
бар-жогын аныктап алуы кажет.
«ИНКО-КОПЕРНИКУС» багдарламасы бойынша тандайтын
жобага темендеп критерийлерге непзделген арнайы тэуелс13 сараптама комиссиясы курылады:
• багдарлама максатьша сэйкестенд1ру: усыныс оныц максат,
саласымен, 6 ipbnnweH, етш ш толтыру барысындагы шарттармен сэйкес келу1 кажет.
• мемлекетаралык сипат: усыныс ултаралык жэне ЕО елшен
кем дегенде ею тэуелаз эрттестщ катысуын камтамасыз
ету керек.
• гылыми-техникалык децгей: усыныс жогары техникалык
17-3/21-10
258 ■ 111 Б6Л1М . Кэсткерлжпйц инновациялык; формалары
жэне гылыми сапада болуы кажет, ал олардьщ максатгары
орындалатындай болуы тшс.
• жобаны дамытуда бэсекеге жецивдк беруд1 шектемеу
кажет: усынылган зертгеулер келесще жаксы нэтижеге жететшдей жэне нарыктык ешм алатындай болуы керек.
• гылыми-техникалык жэне экономикалык артыкшылыктар:
мшдетй турде эр турл1 гылыми-техникалык жэне эконо­
микалык артыкшылыктардын накты турде синатгамасын
керсету кажет.
• жобамен баскару: баскарудьщ жогары сапасына жету
мумкшшипктерш дэлелдеу жэне оган жету жолдары мен
формаларын сипатгау керек.
• гылыми компетенггинк: эрнтгестердщ тшмдинпн аныктау
кажет.
Жобаны тавдау уш кезенде журед!:
1. Тэуелшз сараптама комиссиясы ЕО-ньщ колдауымен арыз
Ti3iMiH курайды. Осы багытта усынылган жобанын тек гылымитехникалык аспекткп багаланады. Бул объективтшкп бакылау
yuiiH етш ш берупй адам да, мемлекет! де белгин болмауы керек.
2. Тандалган жоба raiMi бершген багдарлама бойынша сэйкес
комитетке карастырылуга ж 1бершедь
3. Сэйкестенщршген ЕО комиссиясьшьщ бас дирекциясы
жоба бойынша сонгы шецпмд1 кабылдайды.
Жалпы алганда, жобаны тандауга 6ipHeuie ай кетедк «ИНКОКОПЕРНИКУС» багдарламасы бойынша арыз кабылдау 1996 ж.
29 акпанында басталып, маусым айында жобаны тандау аякталды,
ал кыркуйек айында сэйкес келгс1мшартка кол кою жоспарланган.
ЕО Ti36 eri бойынша багдарламаны каржыландыру ушш
1997 жылы 68,2 млн ЭКЮ, ал 1998 жылы 66,9 млн ЭКЮ жь
бершетш болды. Жалпы алганда, 1995-1998 жылдар бойынша
«ИНКО-КОПЕРНИКУС» багдарламасына 209 млн ЭКЮ белшген,
оныц шшде 50 млн жуьщ ЭКЮ OI11E жэне ТМД елдершщ зерттеу
элеуетшщ жаксаруына жоспарланды.
Сонымен катар, ЕО жэне ТМД елдершщ арасындагы эконо­
микалык жэне саяси байланыстарды дамыту максатында Еуропа
14-такырып. Инновациялык; крнметтг цолдаудыц... т 259
одагынын комиссиясы дайындаган багдарламасы тартымды бо­
лады. 1994 жылы бул багдарламага Монголия косылган болатын.
ТАСИС мемлекетпк жэне жеке уйымдар орналаскан мемлекетодактастарга ноу-хау ж 1бер 1п, нарыктык экономикасы дамыган
елдерге тэж1рибе жинакгауга мумюндйс бередь Ноу-хау баскару
мэселелершде косымша кызмет формасында ж 1бершед 1: сарапшы
топтардын багыттары; сараптамалык зерттеулердо журпзу жэне
мамандарды дайындау; кукыктык жэне нормативтш базаны куру;
халыкаралык желшер курылымы, сонымен катар одактык карымкатынас орнату.
Мемлекетпк баскару жуйесшщ реформасы, экономиканын
жеке секггорын дамыту, транспорттын инфракурылымын дамыту, байланыс жэне энергетика, ядролык каутизд^кп камтамасыздандыру жэне коршаган ортаны коргау, ешмнщ тшмд] жуйесш
куру, тагам ешмдерш белу жэне кайта ещцру, элеумёттж коргау
жуйесш жэне 6iniM жуйесш дамыту ТАСИС багдарламасы бойын­
ша каржыландырылатын негвп манызды сала болып табылады.
Алгашкы бесжылдыкга осы багдарламага сэйкес жумыс icTey
ушш 1991 жыддан 1995 жылга дешн бюджеттен ЕО мемлекетодактастарына кайтарылмайтын непзде 2 млрд 253 млн ЭКЮ
бершген болатын. Ол 2 200-ден астам жобаньщ жузеге асуына
мумюндйс берд!. Булардьщ imiHeH Ресейге - 630,89 млн ЭКЮ,
Украинага — 170,93 млн ЭКЮ, Казакстанга - 56,40 млн ЭКЮ,
Беларуська —35,27 млн ЭКЮ бел|‘нд1.
Зерттеу объекгмя - АКДД, Жапония, Германия, Англия, Фран­
ция елдершщ элемдж дамудагы технологиялык ядросьша ену.
Зерттеу пэнше - мемлекетпк кызмет органдарындагы инно­
вациялык кызметп, каржыландыруды, салыктык женитоктер мен
несиел1к жуйеш, сырткы экономикалык кызметтерд1 жаткызамыз.
Гылыми-эдютемел1к колдау ynrici жэне инновациялык кыз­
метп акпаратпен камтамасыз ету, кооперацияны ынталандыру
жэне шыгарылган тауарлардьщ бэсекеге кабшетгшгш кетеру.
Элемд1К тэж1рибеде инновациялык кызметп ынталандыруда
салыкгык жен^лддктердщ келесщей турлер» колданылады:
260 ■ IIIБ 6Л 1М . Кзсткермктщ инновациялык; формалары
■ Салыктык несиеш инвестициялау, зерттеулерд! усыну жэне
тагы баскалар, инновациялык максаттарга жумсалатын
шыгыннан пайданы шегеру аркылы салыктык ж ещ лдж тер жасау.
■ Инновациялык шыгынньщ eciM i есебшен салыкты азайту.
■ Инновациялык жобаны сатудан алынган 6ipHeiue жылгы
пайда «салыктык демалыс» болып табылады.
■ Инновациялык уйымдагы занды жэне жеке тулга дивидендтершен алынган акция бойынша салык салу жещпдетшед!.
■ ГЗ'ЩЖ 6ipiKKeH жэне талап етуше багытгалган табыска
салык салу пайызын темендету.
■ Жузеге асырылган жобанын, есебшен жец1пд1ктер алу.
■ Табыска салык салу жещлдпсгер!, нэтижеанде колдануга
патент, лицензия, ноу-хау жэне т.б. материалдык емес активтерге, интеллектуапдык мумющцктерге кол жетмзу.
■ Кдаал-жабдыкгардыц кунынан алынатын табыс аркылы
салык салуды кыскарту.
■ Салык салу шыгыныньщ туамшен есептеу, ягни каржылык
инновациялык кызметпен байланысты кайырымдылык
кордьщ TyciMiH есептеу.
■ Инновациялык уйымныц есебшен арнайы есеп, иннова­
циялык максатта салык салу жец1пд1ктер1 колданылады.
K^a3ipri уакытга 6Hepioci6i дамыган елдердщ гылыми инновациясыньщ непзп уш типтеп моделш белш керсетуге болады:
1. Бул модель (АКД1, Англия, Франция) гьшым жолындагы
жет1спк, ipi масштабтагы жобаларды етш удь гылыми-енд1р1стнс
циклд1ц барлык кезендерш камтиды.
2. Екший модель (Германия, Швеция, Швейцария) жацалыктарды eHri3yre, инновациялык органы куруга, экономиканьщ
барлык курылымын оцтайландыруга непзделген.
3. Ал ушший модель (Жапония, Онтустж Корея) жацалыктарды енпзу нэтижесшде инновациялык инфракурылымды дамытуга, элемдж гылыми-техникалык прогрестерге кол жетюзуге
багытгалган.
14-такырып. Инновациялык; к^тметтг к;олдаудыц... ■ 261
^ j п
АКДП-та инновациялык;
^ызметп реттеу ерекшелштер1
АКД1-тагы мемлекетпк орындарды реттеу кызмет 1 бул:
• 1ргел 1 зерттеулерд 1 бакылайтын АКШ-тыц гылыми коры;
• енеркэсш пен оку орындарын бакылайтын АКД1-тыц
гылыми коры;
• НАСА;
• ¥лтты к стандарттар уйымы;
• Корганыс министрл 1п;
• ¥лтты к eHepKocirrri зерттеу оргальн'ы;
• ¥лтты к гылым академиясы;
• ¥лтты к техникалык академия;
• Америкалык гылымныц дамуын колдайтын ассоциация.
Соцгы терт курылымда каржыландырудьщ косалкы rypi, ал
калгандарында федералдык бюджет бар. Каржыландыру кез шщ
— 50%-ы жекемешшк фирма мен уйымдар, 46%-ы федералдык
уюмет (конкурс бойынша), калгандары колледждер, жогары оку
орындары жэне ую метпк емес уйымдар болып табылады.
Мемлекет еншиюс корлардыц курылуын ынталандырады.
АКДТтыц улттык гылыми корлары тургысынан ец мацызды
зерттеу орталыктары жэне енш 1лес корлар федералдык бюджет­
тен алгашкы 5 жылда тугелдей немесе жартылай каржыландырылуы мумюн.
Мемлекет ец тшмд! жэне гьшымды кажетсшетш зертгеулердщ киыншылыктарына, улкен шыгындарына, тэуекелге жэне ул­
кен халыкаралык бэсекелестнске байланысты оларды тугелдей
каржыландырады.
АКД1-тьщ тэж!рибиесше сэйкес, бюджетке коммерциялык
максатга колдануга TeriH лицензияньщ 6 epuiyi патенттелген бюдж етпк зерттеулерде орьш алады жэне федералдык уим еттщ жекеменнйп болып табылады.
Инновациялык процестерд1 колдаудьщ ткелей мацызды эле­
мент! - уюметпк инновациялык инфракурылымныц курылуы.
262 ■ Щ Б0Л1М. Кзапкерлштщ инновациялык; формалары
Мемлекетгщ инноваторларга жалпы юкерлж кецес беретш орталыкгарды куруга мумкщщп бар. Жэне де ушметгщ инновациялык
нарыкты ретгеуде мумкш дт бар.
Инновациялык жобаларды жузеге асыру жэне ещцру шеиймдершщ теменп таш ш щ концентрациясы АЩД мемлекетшщ
инновациялык саясатыныц ерекшелйч болып табылады.
АКД1-та болжамдауга, стандарттауга оцтайландыруга, баскаруда шеппм кабылдауга кеп кецш бол iнуде, iunci халыкаралык
бэсекелестж механизм! жэне антитрестж зацы 100 жыл бойы
жаксы калыптаскан.
14.3.
Ж апон кесшорындарында
инновациялык; стратегияларды
пайдалану
Жапония енеркэс!бшщ даму стратегиясын аныктауда, енеркэЫггпк ЕЗ'ЩЖ жасау мен оларды енпзуде Сырткы сауда мен
енеркэсш министрлт (CC0M) непзп релд1 ойнайды. ЕТП-ныц
пакты багыттарыныц орындалуын бакылауды Еылым мен техни­
ка бойынша баскарма жузеге асырады. CC0M карамагында, со­
нымен катар лицензияларды экспорттау мен импорттаумен айналысатын Жапон енеркэсштж технологиялар ассоциациясы да бар.
Мемлекеттщ узак мерз1мд1 гылыми-техникалык даму багдарла­
масы бар, колданбалы зерттеулep;ii ынталандыру мен лицензия­
ларды шет елдерден сатып алу жузеге асырылып жатыр. ГТП-ны
icxe асыруда ipi корпорацияларга суйенед1.
Бупнл тацда Жапонияда, ЕЗ"ЩЖ-га кеткен мемлекетпк
шыгындар ЖЮ-нщ 3,5%-ына дейш кебейд1, непзшен ipreni зерттеулер мен тупкипкп жаца ойлар жузеге асырылады. Жапонияныц
мемлекетпк саясаты - мемлекетп импортерден экспортерга айналдыру.
14-такырып. Инновация*ыц цызметпа цолдаудыц... ■ 263
Жапониянын
Премьер-министр!
Гылым мен
техника
бойышпа
баскарма
Улттык
корганыс
басцармас
Зерттеулерш
дамыту
женшдеп жапон
норпорашисы
Сырткы сауда
мен енеркэсш
министршп
Гылым itrrepi
бойынша кедёс
Жапон
сауда
комиссиясы
Бшм беру
министршп
виеркэсиглк технологиялар
ассоцнацнясы
18-сурет. Жапониадагы гылыми-техникальщ саясатты мемлекеттпс
баскдрудыц уйымдастырушылык курылымы
Жапония CC0M енеркэсшт1ц жалпы жэне салалык дамуы мен
сырткы сауда стратегиясын гана емес, сонымен катар, бул стратегияны нактылауга мумкш дк беретш турл1 кэдэаддар мен эд!стерд1
иеленедь Экспорттык ещцргс пен экспорпъщ дамуы на ыкпал
ететш жедщщкпен несиелеу жэне экспортты сактандыру, экспортерлердд салык твлеуден белшектеп босату, тжелей субсидиялау, экспортерлерге мемлекетпк кешещц квмек, олардьщ етюзу
кызметше колдау керсету жэне т.б. сиякгы дэстурл1 экономикалык
жэне эюмшшис эдютерден баска, Жапониянын мемлекетпк органдары косалкы эдютерд! кец турде колданады:
■ Жеке банкгермен усынылган каржылык ресурстарды
максатгы турде белу жэне олардьщ манрызды саларда жинакгалуы.
■ Шетелдж технологияларды алуга уйымдарга колдау
керсету.
■ Шетелдж мемлекеттермен гылыми-техникалык айырбасты
бакылау.
264 ■ Ш Б6Л1М. Кэапкермктщ инновациялщ формалары
Fылым мен ещцрю, fыл ыми-техн икал ык прогресс интеграциясыньщ жапон модел1 F3TIQK мен гылымды кажетсшетш внеркэЫггпк eaaipicKe багытгалган мулдем жана калатехнополистершщ курылысын кездейдь
Технополистердщ стратегиясы - бул жогары технологиялык
децгейдеп аймактык орталыктардыц жуйесш дамыту непзшде
жана кызмет салаларына Kipy стратегиясы, сейтш букш жапон
шаруашылыгын интеллектуалдау стратегиясы болып табылады.
Жапониядагы инновацияльщ процестерд1 мемлекетпк кадагалау, сонымен катар, ГЗ'ЩЖ-ны индикативтнс жоспарлау жогары
импорттык кедещцк тарифтермен, ГЗТК^Ж-ны каржыландырудьщ
салык жэне несиелеу жециццктер!мен ухынылып, протекционист!к
саясатта жана гылымды кажетсшетш ешмд1 нарывда алга жылжытумен сипатталады.
Жогары технология нарыгындагы еуропалык компаниялар
улесшн темендеуше жауап ретшде мыналар icKe асты:
ЭСПРИТ - акпаратгык жуйе технологиясы аймагындагы
гьшыми зертгеулердщ еуропалык стратегияльщ багдарламасы.
РАСЕ —Еуропадагы байланыстьщ бершу тэсшдерш зерттеу
(максат - интеграцияльщ кец жолакты байланыс аумагында ГЗЖны 6 ipirin етюзу);
ЭВРИКА - бэсекеге карсы туруга кабшетп, кушп, acipece
америкалык жэне жапон корпорациясы тарапынан болатын
бэсекелестжке шыдамды енеркэаптнс компаниялардыц еуро­
палык топтары арасында альянстардыц пайда болу жолдарын
ынталандыруга багытгалган кешещц багдарлама. Ол 6 саладагы
еуропалык F3TIQK-Hbi жинактап, уйымдастырады: олар оптроника, жана материалдар, улкен келемдеп ЭЕМ, кунгл лазерлер, жасанды акыл-ой.
Еуропа одагы инновациялык эрекегп ынталандыруды элемдж тэж 1рибеде колданылып журген талаптар аркылы icKe асырады.
15-такырып. Инновациялык; KxinKepMKtneii тзуекелдер... ш 265
15-ТАК.ЫРЫП.
ПННОВАШ1ЯЛЫК КдСШКЕРШКТЕП
ТвУЕКЕЛДЕР Ж0НЕ ОЛАРДЬЩ
АЛДЫИ АЛУ
15.1.
Инновациялык, кэсткерл ш теп
тэуекелдердщ сипаттамасы
жэне олардьщ турлер1
Б елп азд к шаруашылык журпзудщ мшдетп шарты болгандыктан, тзуекелдер кез келген шаруашылык шеиимнщ орындалу
нэтижесшщ элемент! болып табылады. Инновациялык кэсшкерл1к
тауарлар мен акшага, енд!рю факторларына деген сэдраныс пен
^сыныс тураксыздыгынын, капитал салу салаларьшын кеп
нускалылыгы мен каражаттарды инвестициялау критерийлер! кептурлшгшщ, инновациялык кызмет салалары ту рал ы акпараттыц
шектелгендитнщ салдары болып табылатын экономикалык конъ­
юнкту ранын белпЫздитмен байланысты.
Тэуекел мазм^ны бойынша. ашылу форм асы бойынша да эр
TYpJii болып келетш белгклзднспч болуымен тЬселей байланыс­
ты. E ip iH u ii кезекте, сыргкы ортаньщ белпс 1зд]п. Сырткы ортага
объектива экономикалык, элеумегпк жэне саяси жагдайлар
юред!, олардьщ шецбершде инновациялык кызмет жузеге асырылады жэне ол М л жагдайлардыц каркынына бешмделу1 т т с ; Бул
когамдык кажеттшкгер мен тутынушылык сураныстагы мумкш
козгалыстар, техникалык жэне технологиялык жацалыктардын
пайда болуы, инновациялык кызметке ыкпал ететш саяси жагдайдыц 03repyi, бэсекелестерд1 н эрекеттер1, кутпеген табиги
К^былыстар жэне т.б.
Инновациялык кызмет жузеге асырылатын жагдайлардьщ
белпйздш кептеген айнымалыларга, эрекеттерщ накты бол-
266 ■ IIIБ6Л1М. Кэапкермктщ инновациялщ формалары
жау мумюн емес контрагенттер мен тулгаларга байланысты.
Нэтижесщде эр кэсшкер оньщ нарыкгагы carrLniriH камтамасыз
ететш нарыкгагы кепщщ катысу yneci, беютшген багалар бойынша
кажетп ресурстарга колженпмдипк, акша 6ipniicrepiHin ,сатып алу
кабтетплнтнщ турактылыгы, экономикалык баскару нормаларыньщ,
нормативтершщ жэне баска да куралдарыныц б1ркалыптыпыгы
сиякты белгшенген параметрлерд1 алдын ала бтмейдь
Осылайша, белгкпзднспн Heri3ri ce6emepi жэне соган сэйкес
тэуекелдердщ пайда болу кездер1 келесшер.
1. Табиги процестер мен кубылыстардыц белпаздйп, стихнялык жагдайлар. Табигатгьщ стихиялык, куштершщ KepiHici
—жер cuiiciHicTepi, су таскындары, борандар, дауылдар, сонымен
катар аяз, тайгак, найзагай, буршак, куаншылык жэне т.б. сиякты
жагымсыз табиги кубылыстар кэсткерл iKкызметтщ нэтижелерше
ыкпал eryi, кутпеген шыгындарга экелу1 мумюн.
2. Кездейсоктык. Кептеген элеуметпк-экономикалык жэне
технологиялык процестердщ ыктималды мэш, кэсшкерлж кызметгщ субъектLnepi катысатын материапдык катынастардьщ кеп
нускалылыгы уксас жагдайларда 6ip кубылыстыц эр турл1 болуына экелед1, ягни кездейсоктык элемент! орын алады.
Инновацнялык кызметтщ нэтижесше эр турл1 апаттар,
жабдыкгардьщ icreH шыгуы жэне т.б. улкен эсер етед1.
Тэж1рнбе керсеткендей, кездейсок жагдайлардыц пайда болу
ыктималдылыгын темендетуге жэне оларга кететш шыгындардыц
келемш азайтуга багытгалган котам мен инновацнялык уйымдар
колданылатын шараларга карамастан, жогарыда айтылган
кездейсок жагдайлар эркашан орын алады, оларды ец кымбат инженерлж-техникалык шаралар да жоя алмайды.
3. ^арама-карсы тенденциялардыц болуы, карамакайшы мудделердщ какгыгысы. Бул тэуекел кезЫц пайда бо­
луы аса кеп турл! согыстар мен ултаралык кайшылыктардан бастап бэсекелестйс пен карапайым мудделердщ келгспеуше дейшп
жагдайды камтиды.
Осылайша, эскери эрекеттердщ нэтижесшде кэсшкер
экспортка немесе импортка тыйым салынуына, тауарлардыц, rinxi
15-такырып. Инновацияльщ кэапкермктеп тзуекелдер... я 267
кэсшорындардыц да тэркшенуше, шет елдеп активтершщ немесе
табыстарынын окшаулануы немесе экспроприадиялануы аркылы
шетелд^к инвестициялардын лимитгенуше жэне т.б. тап болуы
мумкш.
Инновациялык кызметтщ нэтижелерше бэсекелестердщ
эрекеттер1 ерекше эсер етедь олар жумыспен катар эр Typni
зерттеулер журпзу 1 мумкш жэне осы аркылы нарыкка ез
жаналыктарымен 6 ipimui болып шыга алады. Оньщ устше, нашар бэсекелестж те бар, ол кезде бэсекелестердщ 6 ipi баскасына
кэс1пкерл1к кызметшщ жузеге асырылуын зацсыз эрекеттер
аркылы курделендфед 1, оньщ шнне лауазымды тулгаларды сатып
алу, бэсекелесп т!келей шыгындарга ушырату, жетекип мамандарды езше тарту, тьщшылык жасау жэне т.б. бар.
Кдрсыласу эрекеттершщ элементтер1мен катар карапайым
мудделердщ келгспеу1 де орын алуы мумкш, ол да инновациялык
кызметтщ нэтижелерше жагымсыз эсер етедо. Мысалы, инно­
вациялык процеске катысатын эр Typni топтар ондагы релше
катысты эр турл1, тшт1 карама-карсы позицияны алуы мумкш
— бастамалар, кемектесу, эрекетаздш немесе карсы эрекеттер.
Бастама позициясын —жасаушылар, кемектесу - жобалаушылар,
эрекетаздж - пайдаланушылар иеленедк Акыр сонында, квбше
дайындаушылар карсылык керсетед!, ce6 e6 i жацалыктар ушш
к а ж е т технологиялык жэне баска да процестердщ кайта курылуы
эркашан уйымдастырушылык-экономикалык жэне техникалык
шаралармен, сэйкес уэждемелермен жеткипкп децгейде камтамасыз еттле бермейдь
Кэсшкердщ экономикалык мшез-кулкы нарыктык катынастар
барысында мумкщщктер шенбер1ндеп кэсшкерлж кызметтщ
тандалатын жэне тэуекелге бел буып жузеге асырылатын жеке
багдарламасына непзделедь Нарыктык катынастардьщ 3 p6 ip
катысушысы алдын ала белгшенген, беютьлген параметрлерд1
б 1имейд1. Мысалы, камтамасыз етшген нарыктагы катысу yrceci,
бектлген багалар бойынша кажегп ресурстарга колжет1мдипк,
акша б 1рлйсгершщ сатып any кдбшетгшгшщ турактылыгы,
268 ш Ш БОЛ1М. Кзсткерлжтщ инновацияльщ формалпры
экономикалык баскару нормаларыньщ, нормативтершщ жэне
баска да кэсшкерлш жэне экономикалык кызмет куралдарыныц
б1ркалыптылыгы.
Инновациялык кызмет кэсшкерлж кызметтщ баска багыттарымен салыстырганда жогары децгейде тэуекелмен байланысты болып келедь ейткеш жаксы нэтиженщ болуына толык
кепш жок. Алайда, ipi уйымдарда бул тэуекелдщ децгеШ темен,
ce6 e6 i карапайым шаруашылык кызметтщ (турактандырылган
жэне диверсификацияланган) аукымымен жабылып кетед1. Ipi
кэсторындарга Караганда шагын кэсшорындарда тэуекелдер кеп
болады, сондыктан оларды эдетге тэуекедщ деп атайды. Мундай
жагдай, инновациялык кызметтщ ерекшел1ктерш коспаганда,
шагын кэсшорындардыц сырткы орта езгерютерще жогары
децгейде тэуедщ болуымен туЫвдиршедь
Инновациялык кызметтеп тэуекелдщ жогары децгейде бо­
луына орта есеппен он венчурлж кэсшорыннын шшде сэттшкке
кол жетюзетш1 6ip-eKeyi гана екендйч аньщ. Алайда, жогары
тэуекелмен катар жогары марапат 6ipre журедк инновациялык
жобаларды енпзуден тусетш пайда келем1 кэciпкepлiк кызметтщ
баска турлерш жузеге асырганнан тусетш пайдадан аса жогары.
Дэл осы инновациялык саланыц болуына жэне дамуына мумкшд 1к бередь Инновациялык жоба негурлым шектелген сайын,
согурлым инновациялык кызметтщ тэуекел! жогарылай туседц
егер осындай жобалар кеп болса жэне олар салалык тургыда шашыратылып орналастырылса, онда улкен сандар зацына сэйкес
тэуекел темендейдо жэне инновациялык кызметтщ сэтп болуыньщ
ыктималдыгы жогарылайды. Бул жагдайда сэтп инновациялык
жобалардыц жузеге асырылуынан TyceTiH табыс соншалыкты
жогары, ол icKe аспай калган жобалардыц шыгындарын толык
жабады.
Жалпы инновациялык кызметтеп тэуекелд! кэсшкерлш фирманыц нарыкта кутшген сураныска ие болмайтын жаца тауарлар
мен кызметтер ецщргсше, жаца техника мен технология жасауга,
сонымен катар кутшетш эсерге ие болмайтын баскарушылык
15-такырып. Инновациялык; кзапкерм кт еп тэуекелдер... я 269
инновациялар жасауга каражат салу барысында пайда болатын
шыгындардьщ ыктималдыгы деп аныктауга болады. Инновациялык тэуеквл келесщей жагдайларда туындайды:
• колданыстагы эдкпен салыстырганда тауар внд1рудщ
немесе кызмет керсетудщ негурлым арзан эдш н енпзу. М радай инвестициялар аталган технологияныц жалгыз
Heci болганга дешн кэсшкерлж фйрмага уакьггша улкен
табыс экеледь Бершген жагдайда фирма тэуекелдщ 6 ip
гана турше - ендзршетш тауарга деген сураныстыц кате
багалану ына тап болады;
• тауар енд1руд1 немесе кызмет корсетуд! ecici жабдыктар
аркылы жузеге асыру. Бул жагдайда жогарыда айтылган
тэуекел турше кажетп сапаны камтамасыз етпейгш жабдыктардьщ колданылуына байланысты тауар немесе кызмет
сапасыныц сэйкес децгейде болмау тэуекелi косылады;
• жана тауарды немесе кызметп жана техника мен
технология аркылы енд 1ру. Бул жагдайда келесщей
инновацнялык тэуекелдер болуы мумюн: жаца тауар неме­
се кызмегп сатып алушы таппауы мумюн; жаца жабдык пен
технология жана тауар немесе кызмет eHflipici ушш кажетп
талаптарга сай болмауы мумюн; жасалган жабдыкты сату
мумющцп жок, ce6 e6 i жаца тауарлар ещцру ушш кажетп
техникалык децгейге сэйкес келмейдь
Инновацнялык жоба тэуекелдершщ мэнш келесщей сипаттамалар аркылы керсетуге болады. Бул туралы акпаратты
тэуекелдердщ ж 1ктелу жуйесш жасау барысында есепке алу
кажет:
• тэуекел - бул инновацнялык кызметтщ ажырамас мэш;
• инновацнялык кэсшкерлнсгеп тэуекелдер — бул накгы
6 ip инновацнялык жобага сэйкес болатын элементгерден
куралатын, накты экономикалык субъект ортасында жузеге
асырьшатын тэуекелдердщ жэне дэстурл 1 бизнес-процестерге тэн тэуекелдер жиынтыгы;
| инновациялык кызметтеп тэуекелдердщ пайда болу iee§i
- инновациялык кэсшорынныц сырткы жэне iuiKi ортасы;
270 ■ III БвЛ1М. Кжткермктгц инновациялык; формалары
• инновациялык кызметтщ тэуекехн, инновациялык кыз­
мет жузеге асырылатын орта белпслздис жагдайында болгандыкган, ешкашан нольге тец болмайды;
• инновациялык жоба тэуекелшщ непзвде балама uieiuiMдер мумкщщп бар;
• тэуекел кезделген максатка кол жетюзбеу ыктималдыгымен
байланысты;
• инновациялык жоба тэуекелшщ объекгивп-субъективi i табигаты бар. Тэуекелдщ непзп пайда болу кездерц 6 ip
жагынан, акпаратгьщ объекгивп толыксыздыгы немесе жетюлкшздит, екшнп жагьшан, акпаратты кабылдау субъективTuiiri жэне дурью емес шеш1м кабылдау мумкщдЁп болып
табылады. Eipimui фактор сэйкеанше болжау проблемасына,
ал eKimuici—тану проблемасына экеледг, ягни инновациялык
жобаньщ тэуекел i акпаратгьщ объективт! толыксыздыгымен,
оньщ бурые кабылдану жэне оны баскару бойьшша кате
шегшм кабылдау мумкшдштер1мен сипатталады;
• инновациялык кызмет тэуекелдершщ непзшде жагдайлардьщ даму болашагыныц белпсЬдйч, сонымен катар
тэуекелдерд! багалау ушш толык мумкшд1ктщ болмауы жатыр, ce6 e 6 i бул кызмет Typi аса ерекше болып табылады;
• инновациялык жобаньщ тэуекелш багалауда жэне оньщ
оцгайлылык децгейш аныктауда эркашан шеппм кабылдаушы тулганьщ субъективт1 багалауы болады, соньщ
салдарынан тэуекел мэш багалануыньщ 6 ipi аталган
субъектшщ инновациялык кызмет тэуекелше катысты
толеранттылыгы болады;
• инновациялык кызметтщ тэуекел! ез сипатын уакыт
арапыгында езгертш отыратын каркынды керсетюш болып
табылады.
Инновациялык кызметп жузеге асыру барысында пайда болатын тэуекелдердщ ж1ктелу119-суретге керсетшген.
Инновациялык жобаны кате тацдау тэуекелш in пайда болуыньщ 6 ip ce6 e6 i - инновациялык фирманьщ экономикалык жэне
нарыкгык стратегиялар басымдыктарыньщ, сонымен катар кэс1п-
15-такырып. Инновациялщ кэсгпкерлгктег1 тзуекелдер... ■ 271
орын максатгарына жету ушш кажетп улес косуга кабшетп эр
Typni инновациялардьщ сэйкес басымдыкгарыньщ дурыс аныталмауы. Бул кэсшорын иелершщ кыск;а мерз1мд1 жэне узак мерзт д \ мудделер1 релшщ дурыс багаланбауы нэтижесшде болуы
мумюн. Егер кэсшорын иелер1 капиталды ете жылдам ecipyre не­
месе кызметген тускен табысты ездершщ баска кэсшорындарьша
таратуга умтылатын болса, етюзу нарыктарында кэсшорын улесш
квбейту туршдеп инновациялык жобаны жузеге асырудьщ узак
мерз1мда экономикалык максатына кол жетюзишейдь
19-сурет. Инновациялык кызмет тэуекелдершщ яйктелу!
272 ■ П1БОЛ1М. Кзсткермктщ инновациями^ формалары
Мамандар кэсшорынньщ Ka3ipri каржылык жагдайын жзне
оньщ нарьщтагы мумкшдпсгерш багалауда да кателесу1 мумкш.
Инновациялык жобада кезделген максаттарды кайта карастыру
кажеттийп туындауы да ыктимал. Егер мундай кателнс ж1беритетш
болса жэне кэсшорынньщ болашактагы каржылык жагдайы
туракты деп багаланып, ал инновациялык жобаньщ максаты кыска
мерзш шйнде табысты негурлым жогарыпату болып белпленсе,
онда нарык конъюнктурасы езгергенде кэсшорынньщ каржылык
жагдайы курт нашарлауы мумкш. Сондыктан инновациялык процест1 жузеге асырудыц максаты ресурс сактау технологияларын
игеру болуы raic. Алайда кэсшорын жобаньщ бастапкы максатын
жузеге асыру ушш белгш 6 ip шыгындар жумсауы мумкш жэне
инновациялык жобаньщ сипаты езгерген жагдайда олар керекci3 болады, сонымен катар алдын ала карастырылмаган косымша
шыгындар кажеттинп туындайды.
Инновациялык жобаньщ максатын кате тандау тэуекелшщ
пайда болуыньщ келеа ce6 e6 i тутыну нарыгыньщ кате багалануы
болуы мумкш. Аталган себеп галымдармен жасалатын «авторлык»
инновациялык жобаларга тэн болып келедк Егер жоба накты тапсырыс oepynii ушш эз1рленбей, эдетге тэж1рибелйс мэнш асыра
багапайтын жэне болашак тутынушылар ушш ез жумыстарыньщ
кундылыгына тек жаксы кезкараста карайтын бастама авторыныц
зертгеушшк дайындамасына непзделген бастама болса, жумыс
нэтижесшщ колданылмауына немесе uieicreyni турде пайдаланылуына катысты тэуекел туындауы мумкш. Дэл осы «авторлык»
инновациялык жобалардыц тэуекелi негурлым жогары болады,
ейткеш олар сатып алушыларды таба алмайды жэне соган сэйкес
жобаны жузеге асыру бойынша шыгындар авторлар ушш орны
толмас шыгындарга айналуы мумкш.
Инновациялык кызметп каржыландыруга байланысты тэуекелдер инновациялык кызмет улкен каржы куралдарын кажет еткенде, ал кэсшорын оны таба алмаган, ягни инвестициялык немесе
несиелк куралдарды тарта алмаган жагдайда туывдайды.
Инновациялык кызметп каржыландыру кезш таццаган кезде кэсшорындарда каржыландырудьщ мумкш уш нускасы бола-
15-такырып. Инновациялык; кэапкермктеп тэуекелдер... ■ 273
ды: езш-ез 1 каржыландыру, каржыландырудын сырткы кездерше
жупну, аталган каржыландыру нускаларыныц катар журуь
Сэйкесшше, каржыландыру эдгсш кате тандау нэтижес!нде
каржы куралдарын ала алмау тэуекел! пайда болады, ол келес1
жагдайларда мумкш:
• егер 63iH-e3i каржыландыру aflici тандалса, инновациялык
кэсшорын пайда жэне жузеге асырылмаган табыстар
бойынша каржы жоспарын орындамауы себебшен кажетп
каржы куралдарынсыз калуы мумюн;
• егер инновациялык кызметп каржыландырудын непзп
кездер! сырткы кездер болса, жойылу, банкроттык неме­
се несие берушшердщ болмаса инвесторлардьщ мулкш
пайдалануына тыйым салыну, несие берушшердщ не­
месе инвесторлардьщ толем кабшетшйпнщ нашарлауы нэтижесшде жэне ол бойынша барлык телемдердщ
токтатылуы себебшен жоба бюджет! тапшы болуы
мумкш;
• инновациялык кызметп каржыландырудын курама эд1с 1
кез1нде, ягни кэсшорын б 1рнеше кездерд1катар колданатын
болса, жобаны жузеге асырудьщ бел гmi 6 ip сатыларында
каржы ресурстарыньщ курастырылу курделшгшен немесе
кэсшорынга белпЫз себептер бойынша 6 ip каржыландыру
кезшен каражат any мумкподп болмауынан олар жетпей
калуы мумкш.
Инновациялык кызметп жузеге асыру ушш кажетп ресурстармен жабдыктауга байланысты тэуекелдер, 6 ipimui кезекте
инновациялык кызметтщ техникалык ерекшелжтерше катысты
болып келед1. Кейб1р жагдайларда оны жузеге асыру ушш ете сирек жабдыктар, жогары сапалы буйымдар мен материалдар кажет
болады, олар да ез кезепнде игеруд i кажет етедь Сондыктан
инновациялык кэсшорын алдында инновациялык кызмет ушш
аталган ерекше ресурстарды жасауга кабшетп жабдыктаушыларды i3Aey мэселеа турады. Кейде мундай жабдыктаушылар
отандык нарыкта болмайды жэне кэсшорын ез усыныстарымен
18 - 3/ 21-10
274 ■ IQ Б6Л1М. Кэщцкермктщ инновациялык; формалары
халыкаралык нарыкка шыгуга мэжбур болады. соньщ салдарынан косымша шыгындарга ушырайды жэне сырткы экономикалык
кызметпен байланысты тзуекелдер пайда болады (саяси, валюталык
жэне баска да тзуекелдер).
Осыган инновациялык жобаны жобалау барысында KdcinopbiH
ceHin калган жабдыктаушылардыц ез м1ндеттемелершен бас тартуына жэне жобада белгшенген багалар бойынша жабдыктарды,
шиюзатты, материадцарды, буйымдарды ала алмауга катысты
тэуекелдерд1 де жаткызуга болады. Бул жагдайда кэсторынныц
инновациялык кызметп жузеге асыру барысындагы шыгындары
кебейед1, ал куттетш экономикалык эсер темендейд). Бул
жабдыкгаушылар керсеттетш кызметтщ уакыты, сапасы жэне т.б.
талаптары бойынша ез м^ндеттемелерш орындамаган жагдайда да
орын алады.
Эз 1рленген инновациялык жобаныц нэтижелерш етюзудщ
маркетингтж тзуекелдер ш келесщей ж 1ктеуге болады:
1. Нарыктын максатты сегмент»! кате тацдау тэуекел!
келеа жагдайларда ту ындайды:
• тандалган нарык сегментшде жацалыкка сураныс тураксыз
болганда;
• бершген нарык сегменпнде жацалыкка сураныс жеткШкп
калыптаспаганда;
• жацалыкка кажеттшк дурыс багаланбаган нарык сегмент!
тандалганда;
• сатылым ушш жацалыкка кажеттщк шектелген нарык сег­
мент! тандалганда жэне т.б.
2. Нарыктын жеткипказ сегменттелуше байланысты
тзуекелдер кебшесе жогары сапалы жэне жогары багалы жаца
тауарлар мен кызметтер жасаган кезде пайда болады, оньщ нэтижесшде болжанган тутынушылар оны сатып ала алмайды, ал бул
ез кезегшде жаца буйымдарды еткву келемше ткелей эсер етедь
3. Отшзу желшерш жэне жацалыкты тутынушыга жеткЬу жуйесш сэтс1з уйымдастыруды тандагандыкган жацалыктарды сагу стратегиясын кате тацдау тэуекель Жаца-
15-такырып. Инновациялык, кэапкермктеп тэуекелдер... я 275
лыктарды втк1зу тш м д ш т етюзу арналарыньщ курделиппне
тэуелд 1: инновациялык кэсшорынньщ кетерме жэне бвлшек са­
уда делдалдарыньщ кызметтерш пайдалануына немесе акыргы
тутынушыга тауарды e3i етюзуше байланысты. Егер кэсшорын
нарыкта жацалыктарды етмзуд 1 езшщ сату арналары бойынша жузеге асыраггын болса, фирма басшылыгы етызу кызметше
кадрларды тандау жэне бвлуде кателесу», етк 1зу кызметс
жумысшыларынын ецбекакысын тшмыз уйымдастыруы, штаттык
аймакгьщ жэне журш-туратын сатушы агентгер ж етсш щ
мацыздылыгын жеткшкЫз багалауы немесе, KepiciHiue, асыра
багалауы мумкш. Сауда фирмаларынан негурлым тэуалклз болу
ушш инновациялык фирма взшщ етшзу желюш куруы керек, алай­
да оны устауга кететш шыгындар туракгы сату багасы болгандагы
вшм 6ipnirimH есебшен немесе сату багасы жогарылагандагы
жалпы керсетюш есебшен пайда келемшщ темендеуше экеледк
Ал бул ешмнщ бэсекеге кабшеттийпнщ темендеуше жэне сатылу
келемшщ азаюына экелед]. Алайда, делдал-фирмаларга ешмд1 жерriniicri немесе аймакгык нарыкгарда сату кукыгын берген жагдайда,
делдалдардын кызыгушылыгы ж еткш каз болгандыкган, белгш
аймакта немесе салада инновациялык фирма ешмдершщ сатылу
келемдер! темендеу! мумкш.
4.
Ж аца немесе жетьщйрьпген тауарлар мен кызметтерД1Н ти!МС13 жарнамасын журпзу тэуекель Егер жарнама
каркындылыгы, тутынушыга эр турде жетк 1зшу ж и ш п бойынша жеттсшкс1з немесе артык болса, кате сегменттелсе (ягни,
мазмуны бойынша эр турл 1 жарнамалык роликтер элеуетп сатып
алушылардыц эр турл1 топтары арасында дурыс емес белшсе),
тапсырысты кездейсок агентпкке беру нэтижеЫнде ол нашар
орындалса (унемдеу максатында), сонымен 6ipre белгин нарык
сегмент! немесе тутынушылар тобы ти1мс1з жарнама турлерш
тандаса. тэуекел пайда болады.
Инновациялык кызметтеп шаруашылык кел1с1мдердщ (кел 1здмшартгардьщ) орындалмауына байланысты тэуекелдердщ,
KeniciMre отыру жэне орындау нэтижелершщ талдауы керсеткендей, б1рнеше Typi бар.
276 ■ IIIБОЛШ. Кэсткермктщ инновациялык; формалары
Б1ршшщен, кешссездер журпзгеннен кейш серйстестщ кель
ciMre отырудан бас тартуы. Мундай тэуекел келнлмшарттьщ алдын
ала белгшенген шарттарын езгерту кажеттшп пайда болганда жэне
cepiicrecTin адал емес эрекеттер1 байкалганда, мысалы серйстестщ
(жабдыкгаушынын немесе тапсырыс берушшщ) баска негурлым
жаксы келюмшарттарын усынатын бэсекелес фирмага «ауысып
кету» ыктималдыгы жагдайында, нарык конъюнктурасыныц нашарлауынан туындайды. Бул кезде ол ушш алдын ала белгшенген
бага бойынша келклмд1 жузеге асьфу шыгынды немесе орындауга
мумкш емес болады.
Еюншщен, инновациялык фирманыц келюмдер/ц бершген сала кэсшорны ушш негурлым колайлы немесе карапайым
шарттарынан ерекшеленетш жагдайларында жузеге асыруы
мумюн. Мундай жагдай егер инновациялык жобаны жузеге асы­
ру ушш жабдыктаушылар саны шектелген ерекше материалдар,
буйымдар немесе шиюзатгар кажет болса пайда болады. Бул кезде
жабдыктаушылар кэсшорындарга косымша талаптар коюы мумюн,
мысалы сатып алынатын тауарларды тасымалдау жэне оларды
сактандыру, аккредитив ашу, банкпк кегплдемеш камтамасыз
ету жэне т.б. аталган тэуекел кэсшорынньщ тэж1рибес1 жеткшйсci3 болганда, негурлым курдел1 келю1мдерд1 колдайл ы шарттарда жузеге асыруга мумюндйс беретш оныц туракты жэне сетмд1
cepiicrecTepi, сонымен катар жеткшиеп икемдипп болмаганда
туындайды.
Ушшшщен, эрекет етуге кабшетс13 немесе толем кабшеттинп
жок сер1ктестермен (контрагентгермен), мысалы, келю^м жасауга
кукыгы жок немесе ездершщ ауыр каржылык жагдайына байланысты мшдеттемелерш орындауга кабшетЫз жабдыктаушылармен (контрагентгермен) ресурстарды сатып апуга немесе кызмет
керсетуге кел1амдер жасалуы мумюн. Тэуекелдщ бул rypi
инновациялык фирма телем кабшеттшп жок сатып алушылардан
ешм дайындауга немесе кызмет керсетуге тапсырыс кабылдаган
жагдайда пайда болады.
Сатып апушыньщ телем кабшетазд}п фирманыц ешмд1
дайындау жэне жетюзу бойынша ез мшдеттемелерш орындауы
15-такырып. Инновациялык; кзапкерлжтег{ тзуекелдер... ■ 277
барысында немесе кызмет керсетшгеннен кешн, я гни кэсшорын
инновациялык жобаны жузеге асыру бойынша белгий шыгындар
жумсаганнан кешн аныкталуы мумкш. Бул жагдайда кеткен
шыгындарды н уакытында орны толтырылмау ынан, ал кэсшорынга
бапама тапсырыс берушшерд! пдеу. инновациялык жобанын
жузеге асырылу мерз^мдерш кайта карастыру кажеттшйегершен
тэуекел пайда болады.
Терпншщен, cepiicrecTep келЫм м1ндеттемелерш белгтленген мерзш шпнде орындамауы мумюн, нэтижесшде кеп жагдайда
инновациялык кэсшорын шыгынга ушырайды. Бул жайт жетк!з1л1мдер кестесшщ бузылуымен, жабдыктаушылардын инновация­
лык жобанын жузеге асьфылуы ушш кажетп жумыстарды орындамауымен байланысты. KuipicTep сер1ктестердщ K e cip iH e H де,
сонымен катар олардьщ алдында контрагенттердщ мщдетгемелерш орындамауьшан болады (тауарларды жетюзуге катысты транспорттык, экспедиторлык жэне баска да кэсшорындардын немесе
ешмнщ акшасын телеу барысында банкгердщ юнэа болуы мумкш).
Кугпеген шыгындардын пайда болуы жэне табыстын темендеу
тэуекел! 6ipimui кезекте инновациялык кызмет процесшщ бары­
сында алынатьш ресурстардыц нарыктык багасьшын жогарылауы
жагдайында келестердщ нэтижесшде пайда болады:
* кажетп ресурстар нарыктарындагы конъюнктураны талдау
жэне болжау барысында ж1берлетш ыктимал катал iicrep;
• багаларды кайта карастыру м ум ю ндт бар узак мерз1мд1
келклмдер жасалган жабдыктаушылардын ресурстар багасьш езгертуь
Бул топка уакытында сер1ктестермен орындалмагандардыц
орнын толтыратын жумыстар мен жетюзшмдердщ жузеге асырылу жылдамдыгы упин косымша телемдер тэуекелi де жатады.
Бул жагдайдагы шыгындар инновациялык кэсторынныц балама
жабдыктаушылар мен мерддерлерге берет!н тапсырыстарынын
курт кымбаттауымен байланысты.
Сонымен катар, инновациялык кызметп жузеге асыру бары­
сында уиннпп жактар да шыгынга ушырауы мумкш. Осы жагдайда
278 ■ Ш Б9Л1М. Кзсткерлгкгтц инновациялык, формалары
азаматгарга моральдык жэне материалдык шыгын келш, коршаган
органы ластау тэуекелдер! туындайды. Сэйкесшше, инновациялык
кэсшорын азамтгарга келтаршген шыгындарды отеуге жэне
коршаган органы ластаганы ушш айыппулдар телеуге мэжбур бо­
лады.
Инновациялар нарыгында, эдетте, ондаган жэне жуздеген
фирма эрекет етедц бул инновациялар саласьшда бэсекелесттктщ
кушею тэуекелше экеледь Тэуекелдщ бул туршщ пайда болу се6enTepi:
■ кызметкерлердщ кеЫршен немесе бэсекелестер жасаган
енеркэаптж тыцшылыкгьщ салдарынан купия акпараттын
таралуы;
• маркетингак саясапъщ жетишегендш, ягни етюзу
нарыктарын дурыс тандамау жэне бэсекелестер туралы
акпараттьщ толык немесе дэл болмауы;
• гьшыми-зерттеу жумыстарын журпзу, жаца технологияларды eHri3y, жаца жогары салалы жэне бэсекелес тауарларды игеру ушш кажетп каражаттыц немесе куралдардыц
болмауынан бэсекелестермен салыстырганда жацалыктарды баяу енпзу;
• бэсекелестердщ адал емес бэсекелес эд1стерд1 колдануы;
• нарыкта тутынушылар суранысын канагатгандыратын б ip
тили, езара алмастырылатын тауарларды усынатын баска
салалардан ощцрушшердщ пайда болуы;
• жвргмйсп баска бэсекелес фирмалардыц пайда болуы;
• ецщршетш ешмнщ немесе оган уксас ешмдердщ жерллиеTi нарыгына шетелдж экспортерлер тарапынан экспансия.
Инновациялык кызметтщ кадрмен камтамасыз еттуш щ
жеткш каз децгешне байланысты тэуекелдер инновациялык
кызмет тэуекелдершщ жалпы т1з1мшде манызды орын ала­
ды. Инновациялык кызметтщ сэттипп uieuiyuii децгейде оган
катысушы персоналдыц ез жауапкершшпн сезшуже жэне осы
кызмет нэтижелерше деген кызыгушылыгына тэуелд! болады.
Кадрлык тэуекелдер инновацияныц барлык сатыларында туын-
15-тякырып. Инновациялык; кзапкермктегр тэуекелдер... ■ 279
дайды. Кдтел1ктер жаналыктар жасау барысында, ягни техникапык
кужаттама жасаган кезде ж1бершу1 мумкш; жаналыкты eHaipicriK
техникага енпзу кез1нде. жаналыкты нарыкка шыгарудын маркетингпк стратегиясын жасау барысында персонал кателйггер
ж1беру1 мумюн. Кдтелйстер персонапдын ж етки п кт мамандануы немесе жаттыгуы салдарынан, шаршаганда, жумыс шамадан
тыс кеп болганда, денсаулык жагдайларына байланысты, T im i
жауапсыздык пен немкурайлылыктьщ нэтижес!нде де пайда бо­
луы мумюн.
К,ызмет процеаднде персонал ж^беретш катeлiктep келесщей
топталады:
• мшез-кулыктык - кэаби кызметке байланысты емес жэне
адам ендейпн акпараттыц эр турл1 аспект1перше тэуелоз
пайда болады (каркыны, келе\п жэне т.б.)- Жумысшылар
ж1берген кател!кгердщ тжелей себептерше олардьщ жеке
касиеттер1 жатады: назары, дагдылары мен шеберлйсгер1,
акпаратты евдеу кабшетплич, тэуекелге бару касиетй
• еншрклчк - персонал кызметшщ ерекшел1ктер!мен аныкталады. Мундай кател1кгердщ ce6eirrepi кызметп жузеге
асыру процесшде накты операцияларды баскарушылар
мен аткарушылардын езш-ез1 уйымдастырудьщ темен
денгешмен, енбеюп жеткш каз ынтапандырумен, кызметп
нашар уйымдастырумен жэне т.б. тусщщрикдц
• кешенд1 - жалпы алганда тулганьщ жеке психологиялык
ерекшел1ктерш, кэсшорындагы персонал мен басшылык
арасында калыптаскан езара катынастардын ерекшелшTepiH 6ipiKTipefli. Персоналдыц кешенд1 кател1ктержщ
ce6enTepi кэсшорынньщ даму стратегиясы мен оньщ
персоналынын енбегш ынталандыру жэне белсендещйру
денгейлер1мен сэйкес келмеу шен, кэсшорынньщ уйымдык
курылымыньщ колайсыздыгынан шыгады.
Инновациялык кызмет ешм1нде меншж кукыгын камтамасыз
етуге байланысты тэуекелдер эр Tyjwii себептер аркылы пайда
болады. Осылайша, техникалык, дизайндык жэне маркетингпк
280 ■ III Б6Л1М. К зст кермктщ инновациялык: формалары
шеннмдердщ патенттелу жагдайларын камтамасыз етпеу тэуекел!
- буйымныц, технологияньщ жеткипкЫз патентпк коргалуыньщ
нэтижесь Кэсшорынныц патентпк саясатгы журпзу барысындагы
кателнетер1 жаца жэне жетщщршген тауарлар мен кызметгерд!
епазу кезшдеп жаиалыктардын барлык нарыктык басымдыктарын
жокка шыгаруы мумкш, сонымен катар патента ала алмау немесе
узак ресшдеу, лицензияны уакьггында ала алмау нэтижеинде де
пайда болады. Дэл осы тэуекел Патентпк агенттж патент беруге
руксат бермеген немесе оны Kemiicripin апган жагдайда да туындайды.
Keft6ip жагдайларда кэсшорындар каражат унемдеу максатында буйымдарды кыска мерз1мге патенттейдь нэтижесшде
мундай инновациялар бэсекелестер ушш колжепмд! болады жэне
кэс1порын бершген инновацияларды колдануга монополиялык
басымдылыгынан айырылады.
Техннкалык, дизайндык жэне маркетингпк шеинмдерд1
коргайтьш патентгерге карсылык бЬуцру тэуекел! - бул кэсшорын
оныц непзшде инновациялык жобаны жузеге асырып жаткан
жэне сол аркылы монополиялык пайдага кол жетюзетшше
умптенш отырган патентпк к^кыктардьщ жарамсыз болып жариялану жагдайындагы шыгындардын ыктималдыгы. Барлык
колданылу Mep3iMi iiuinae патент жокка шыгарылып, толыктай
немесе белшекп турде жарамсыз деп танылуы мумкш. Ол келес1
жагдайларда болады:
• коргалатын енеркэсшпк меншж объекпсшщ занмен белгь
ленген патентгеу шарттарына сэйкес келмеуц
• буйым, пайдалы улп формуласында немесе енеркэсшпк
улп касиетгершщ жиынтыгында бастапкыда бершген
ermiia материалдарында керсетшмеген белплердщ болуы;
• патентге автордыц (авторлардыц) немесе патент иесшщ
(иелершщ) дурыс кврсетшмеуь
Инновациялык тзуекелдер жуйесвде кэсшорынмен патенттелген инновацияларды бэсекелестердщ ресми немесе бейресми
жолмен боямалау тэуекелi белгш орын апады. Ресми боямалау,
15-такырып. И нновациялщ ктпкёрмкгпёгг тэуекелдер... » 281
эдетте аталмыш «параллель» жумыстар барысында пайда болады,
бул кезде патенттелген техникалык жэне дизайндык шеш 1мдер
туралы баспасезде ашык бер1пген мэл1меттер непзшде бэсекелес­
тер ез инновацияларын патенттеуге мумкщцж берегш мардымсыз
айырмашылыкгары бар дэл сондай жумыстар жасайды. Бейресми
боямалаудын тэуекелi, эдетте, патентке не кэсшорынга кейб1р па­
тенттелген техникалык шеинмдерд1 бейресми колданылудан коргау киындыгымен байланысты болады.
Инновациялык кэсшорындардыц кызметше барлык кэсшкерл1к уйымдарга тэн тэуекелдер де эсер етедк саяси, несиелж,
инвестициялык жэне т.б.
р-
гу
Инновациялык, тэуекелдерд1
басцару
Инновациялык тэуекелдердй баскару накты инновациялык
кэсшорын yuiiH экономикалык непзделген, тэуекелдщ басгапкы
децгешн оцгайлы децгейге дейш твмендетуге багытгалган усыныстар мен шараларды жасауды жэне жузеге асыруды кар астырады. Тэуекелдерд1 баскару тэуекелдердо багалау, инновация­
лык кэсшорынныц мумкшджтер} мен кызмет ету ортасын техникалык-технологнялык жэне экономикалык талдау, шаруашылыктьщ эрекеттеп норматив™ базасын талдау, экономикалыкматематикалык талдау эдютершщ жэне баска да зерттеулердщ
нэтижелерше жугшедь
Тэуекелда баскару инновациялык фирмага мумкщщкгер бередк
* фирма ушш кубылыстардын жагымсыз дамуына байланыс­
ты ыктимал элеуетп жагдайларда, ягни нэтижеы койылган
максаттарга жетпей калу болатын тэуекелдермен байла­
нысты жагдайларды аныктауга;
• жагдайлардьщ колайсыз дамуымен байланысты ыктимал
шыгындардьщ сипаттамасын алуга;
282 ■ III БОЛ1М. Кэапкермктщ инновациялык; формалары
• шегшмдерд! дайындау барысында уакытылы жоспарлауга
жэне кажет болган жагдайда тэуекелдердi колайлы денгейге
дейш темендету бойынша шараларды жузеге асыруга;
• алдын ала багалауга жэне тэуекелдерд1 баскаруга катысты
шыгындарды iiieuiiM кабылдау барысында ескеруге
мумкшдцс бередь
Тэуекелд1 баскару —максаты кате шеипм кабьшдау каупш,
кэсткермен кабылданган шеинмдерд! жузеге асыру барысындагы
жагдайлардьщ колайсыз дамуыньщ мумкш болатын жагымсыз
салдарларьш азайту болып табылатын шараларды дайындау
жэне жузеге асыру npoueci рет1нде аныкталады. Инновациялык
кэсшорын жагдайьшда тэуекедщ баскару оцтайлы тэуекел
тужырымдамасына непзделед1, ол тэуекел децгейше дурыс эсер
етуге жэне оны кэсшорынга колайлы мэнге дейш жеттуге
мумкшд iKбередь
Эрине, тэуекелдщ пайда болу ыктималдыгы туралы бшу
аса мацызды. BipaK оньщ инновациялык кэсшорын кызметшщ
нэтижeлepiнe ыкпалын аныктау, кейб1р жагдайлардьщ фирманыц
экономикалык жагдайына эсер ету ыкгималдыгын багалау
одан да мацыздырак. Инновациялык кызметп жузеге асыру
барысындагы тэуекелдерд! баскаруга концептуалды кезкарас бул
кызметтщ тэуекел жагдайындагы мумкш салдарларын аныктауга;
тэуекелдердщ эсершен болатын шыгындарды жою, олардьщ ал­
дын алу немесе азайту бойынша шараларды жасауга; кызметтщ
тэуекелдерге беШмделу жуйесш курута негвдследь Олардьщ
кемепмен ыктимал колайсыз нэтижелер жойылады немесе
орны толтырылады, сонымен катар инновациялык кызметтен
жогары кэсшкерлш табыс алу мумкщщктер! максималды турде
колданылады.
Б1здщ ойымызша, тэуекелд! баскаруды кэсшорын кызметшен
белек карастыруга болмайды, ce6e6i ол бул кызметтщ ажырамас курамдас бел iri болып табылады. Ойткеш тэуекелд1
баскару - инновациялык кызметтщ максаттарына жету жолында баскарушылык курылымдарга керсетшетш кемек. Тэуекедщ
15-такырып. Инновациялык; кэсткерлттегг тзуекелдер... я 283
баскару уйымнан косымша шыгындарды тал ап етед1, 6ipaK олар
косымша табыстармен етелед1 жэне тэуекелдерд1 дуры с баскарган
жагдайда алынуы мумкш.
Тэуекелд1 баскару механизм!, б1здщ ойымызша, эр турл>
элементтердщ жиынтыгы, олардьщ непзгшер! 20-суретте керсетшген.
Тэуекелдерд 1 бас кару ды к жалпы философиясын жасау
тэуекелдерд1 баскарудын буюл механизмшщ непзш де жатыр,
ce6e6i дэл осы сатыда тэуекелдерд! баскарудын максаты мен
М1ндеттер1 аныкталады. Инновациялык кызметтеп тэуекелдерщ
баскарудын басты максаты кэсшорын ущш онтайлы шыгындар
мен тэуекел денгей1нде табыс алуын жэне узак мерз1мде
оньщ туракты жэне максималды тшмд1 кызмет етуш, ecyi мен
дамуыньщ жогары элеуетЫ камтамасыз ету болып табылатынын
атап еткен жен.
20-сурет. Тэуекелдерд! баскару механизмшщ элементтерх
Тэуекелдерд! баскарудын непзп мшдеттерй
• кау1птшктщ элеуетп шыгу кездерш тецеспру жэне накгы
кызмет жагдайларында кэсшорын ушш непзп тэуекел профшйн аныктау;
284 ■ Ш Б 0 Л IM. К зст керм кт щ инновациялык ; формалары
• тэуекел жагдайыньщ пайда болу ыктималдыгын аныктау;
• мумюн шыгындарды багалау;
• тэуекелдерд1 баскарудьщ сапасын жогарылататын алдын
алу шараларын журпзу;
• тэуекелдщ жагымсыз салдарларын болдырмау;
• кэсторынныц тэуекелдерден сактану денгешн калыпка
Kemipy немесе жогарылату.
21-сурет. Тэуекелдерд! баскару кагидалары
Тэуекелд1 баскару механизмшщ келйя ею элемент! езара бай­
ланысты. Bipimuiciime, эдетте, белшше куру peri аныкталады,
6ipaK бул кезде тэуекелд1 баскару барысында алуынуга тшс
15-такырып. Инновациялык; кхгпкерл 1ктегг тзуекелдер... я 285
к а ж е т непзп мшдеггер ескершед1, ягни кэсторында тэуекелдерд1 баскаруды уйымдастыру туралы айтылып отыр. Осыган
сэйкес, тэуекелдерд1 баскару бойынша бшпмшенщ де курылымы
эр турл1 болуы мумюн, оны кэсшкерлж уйымньщ ез1 тэуекелдерщ
баскару туралы ережелерге негвделе отырып аныктайды.
Кэсшорын децгейщде тэуекелдерд1 баскару — кэсшорындагы тэуекелдерд! баскарудыц жалпы философиясын жасауды,
тэуекелдерд1 аныктауды, оларды талдауды, тэуекел децгейш реттеудо жэне тэуекел пайда болган жагдайдагы шыгындарды етеудщ
каржылык механизмш жузеге асыруды карастыратьш процесс
екенш тагы да айта кеткен жен. Осылайша, бул - уйым кызметшщ
турактылыгын камтамасыз етуге, сонымен катар кэсшорын
кызметшщ нэтижелерше тэуекелдердщ жагымсыз эсер eryiHe
катысты шыгындарды болдырмауга багытталган шаралар кещеш.
Кэсшорындардыц кызмет ету процесшдеп тэуекелдерд! бас­
кару белгий кагидаларга непзделед1, олардьщ непзгшер! 21-сурегте керсетшген. К^агидалардыц кайсысы басымырак екенш айту
киын, ce6e6i тэуекелдерд1 тшмда баскару ушш сурепе керсетшген
кагидалардыц барлыгын кешенцй турде сактау керек.
E LiiicrLiiK кагидасы тэуекелдерд1 баскару процеа'нде
уйымды шыгындардан сактау каушс!зд1гш камтамасыз ететш
барлык колжепмд1 куралдарды, эдгстер мен шараларды колдану
кереючпн бивдредь
Дер кез^нде эрекет ету кагидасы кэсшорынньщ туракты жэ­
не табысты кызмет етуш камтамасыз ететш алдын алу сипатындагы шараларды карастырады.
Озара эрекет ету жэне уйлест1ру кагидасы тэуекелдерд1
баскару процеЫнде инновациялык кэсшорыннын барлык муддеш
бел1мшелер1 мен кызмепершщ катысу керекпгш бищред!, тэуекелдерд1 баскарудьщ тшэдигайне барлык куштерд1 уйлеепру мен
жумылдыру аркылы гана кол жеткиуге болады.
Зацдылык кагидасы тэуекелдерд1 баскару барысында уйымдагы жумыстыц туракгылытьш камтамасыз етудщ тек занды aoicrepi
мен тэсщдерш карастырады. Сонымен 6ipre, тэуекеддерд! баскару
286 ■ Ш Б0Л1М. Кэатсермктщ инновациялык; формалары
бойынша кызмет кэсшкерлж инновациялык кызмет саласындагы
барлык зацнамаларды ескеру, акпаратгы коргау, жеке каушаздж
кызметп, сонымен катар мемлекетгж баскару оргаццарымен бел­
гшенген баска да нормативтж акгитерд1 сактау аркылы жузеге
асырылуы тшс.
БелсендШк кагидасы тэуекелдерд1 баскару процесшде ин­
новациялык уйымныц мудделерш коргау жеткшкп табандылык
децгейшде жэне барлык мумкш эдютер мен куралдар аркылы
жузеге асырылу керекпгш бищредй
Экономикалык максатка сэйкестЫк кагидасы тэуекелдерд1 баскару кезшде тэуекелден туындайтын мумюн шыгьшдар
мен кэсшорынныц осы шыгындардьщ жойылуын немесе азайтылуын камтамасыз етуге кететш шыгындардьщ сэйкестецщршуш
ескерущ карастырады.
Мамандану кагидасы негурлым жаксы дайындыгы бар жэне
тэуекелдердщ алдын алу немесе олардын жузеге асырылуыныц
салдарын жою ушш жаксы мумюнд1ктер1 бар маманданган
уйымдарды тэуекелдерд1 баскару барысында колданылатын
белгип шаралар мен куралдарды жасау мен енпзуге тартуды
карастырады.
..
15 3
Инновациялык цызметтеп
тэуекелдердщ алдын алу жэне
оларды темендетудщ непзп. эдхстер1
K^a3ipri экономикалык эдебиеттерде тэуекелдииктер бойынша
тэуекелдерд1 баскарудыц келесщей эдютер1 бар. Олар:
• тэуекелдердщ алдын алу;
• тэуекелдерден кутылу;
• тэуекелд1 беру;
• тэуекелд1 темендету.
Тэуекелдердщ алдын алу сиякты баскарудьщ мундай эд1стер1
ец алдымен уйымньщ инновациялык кызметшде туындайтын
15-такырып. Инновациялык кэапкерлЬжеп тгуекелдер... я 287
iuiici тэуекелдерд1 баскаруга багытгалган. dcipece, осы эдю
кэсшорынньщ инновациялык кызмепмен байланысты iuiKi тэуекелдерд1 темендетуге мумкщшк беред!. Bipax бул эдют1 тэуекелд1
баскарудын баска эдгстер кешеншен oipre колдану керек.
Инновациялык
уйымдардыц
кызметшде
туындайтын
тэуекелдердщ алдын алуга багытгалган ic-шаралар ретшде келеалерд1 колдану усынылады:
• сырткы кэсшкерлж ортаны дамытуды болжау;
• инновациялык жоба бойынша усынылатын сержтестерд 1
тексеру;
• инновациялык уйымныц кызметш жоспарлау;
• белсендц максатгы багытгалган маркетингп журпзу;
• ертке жэне апатка карсы карапайым ic-шараларды жур­
пзу;
• инновациялык уйым персоналыныц бйнкгййгш кетеру;
• персоналды iunci тэртшпен таныстыру;
• уйым кызмет1 нэтижесшде персоналды ынталандыру;
• енд1рйгетш ешмнщ сапасын бакылау;
• сер1ктестердщ телем каб1летпл 1гш талдау;
• дебиторлык жэне кредиторлык карыздарды бакылау;
• жанаешм мен уйымныц тауар маркасын патентпк коргауды
03 уакытында уйымдастыру;
• кэсшорынньщ коммерциялык акпаратьшын каушаздогш
уйымдастыру;
• кэсшорынньщ акпаратпен камтамасыз етшуш уйымдастыру.
Бизнес бойынша кездеген сержтестерш тексеру тэуекелдердщ
пайда болуын алдын алудьщ мацызды эд1С1 болып табылады, ал
cepiKTecri тандау барысындагы кателйсгерд1 болдырмаудьщ 6ipден-б1р жолы - мумкш немесе бар серйстестер туралы акпаратгы
жинау жэне талдаудын ез1ндк жуйесш куру- Бул жагдайда мысал
рет1нде колданылатын алаякгыктьщ эр туршен сактайтын “Due
Diligence” «тшсп назар» жуйесш пайдапануга болады. Контра­
гент компанияныц атауы жэне соцгы ею уш жылдагы офисшщ
288 ■ П1 БвЛ IM. Кэапкерлгктщ инновациялык; формалары
мекен-жайлары туралы мэл1метгер; онын журпзетш бизнесшщ
турлер1 туралы сауалнама бул жуйенщ Heri3ri куралдарыныц 6ipi
рет1нде карасгырылады. Сауалнама компаниянын cepitcrecTepi
жэне олардьщ мекен-жайлары, онын каржылык жагдайы жэне
жоспарланган айналым немесе шоттагы болашак орташа калдык
туралы сурактарды камтуы мумюн. Ен киын сурак компания
капитальшьщ пайда болуымен байланысты. Мундай сауалнама
клиент туралы алдын ала акпаратты бередь егер онын жауабы
кугйкп болса, онда cepiicrec жасырьш калган фактшерд1 i3flecTipy,
алынган мэл1метгерд! беютетш (немесетерюке шыгаратын) i3flecriрулерден туратын косымша зертгеулерд1 журпзш, мэл1меттерд1
баска уйымдардьщ кемеп аркылы салыстьфу керек. Сауалнама
журпзудщ нэтижес1 бойынша компаниямен максатты турде гскерлж келю!мге отыруга дайындалады.
Фирманыц инновациялык кызметш жоспарлау жэне болжау
тэуекелдерд! ескертуге мумюнд!к бередь TniMfli болжау мен жос­
парлау инновациялык уйымньщ экономикалык ауыткуларын керin-бшу немесе оган нарык конъюнюурасыныц езгеруше бешмделуге мумкшдщ беру аркылы тэуекел децгейш темендетед1.
Кез келген кэсшкерлпс курылым, егер оныц сырткы жагымсыз
жагдайларга карсы туруга мумющцк беретш iuini ropri6i болса
туракгы болады.
Тэуекелдщ алдын алудыц imni кездержщ 6ipi фирма
жумысшыларын (персоналын) аса укыптылыкпен тандау болып
табылады. Инновациялык фирмада негурлым кеп адам жумыс
!стеген сайын эркайсысыныц кабылдаган шеипмдершщ тэуекел!
кеп болады, сондыкган да баскарушы кадрлык мэселелерге кеп
кецш аударып отыруы керек. Эйтпесе фирма сешмсЬ жэне тшмci3 болады. Топты тандау - басшыга фирманыц кызмет1 тиимд1
болуы уш1н кажет. Кызметкерлердщ штаты жумыска деген
кызыгушьшык пен жете бшуш1пiKкагидасы бойынша калыптасуы
керек. Кеп жагдайларда, бул инновациялык фирмага катысты,
ейткет инновациялык жобаны icjce асыруда барлык кателердщ
шамамен 50%-га жуыгы дерлж олкылык, немкурайлылык, жобаны
орындаушыныц темен бйпктшпнен болады.
15-такырып. Инновациялык; кэсткерлгктеп тэуекелдер... я 289
Сэтп кызмет ушш барлык баскару децгешндеп менеджменттщ инновациялык 6eiciHyi, езгер1стерге карсылыктарды жою,
турл1 бастамаларды ынталандыру манызды болып табылады.
Инновациялык фирманыц ap6ip маманы жауапкершинкп сезшу!
жэне бастама жасауга мумкшднт болуы керек. Инновациялык
кэсшкерлж фирма басшысыныц непзп максаты —инновациялык
шеиймдерд1 кабылдауда т(келей орындаушыныц катысуын
кецейту.
Егер гылыми кызметкерлер мен мамандар езшщ жэне жауапкершмйп мен жумыс уакытынын 15%-ын инновациялык жобаларды эз1рлеуге жумсаса, инновациялык фирмага бухгалтерлжTi колдануды усынуга болады. Еылыми ещцрюпен айналысатын
фирманыц басты мамандары эюмшшк бакылаудан босатылып, icэрекетгерге толыкгай бостандык алады. СезЫз жогары нэтижеге
жету ушш ™icri ресурстар усынылуы керек. Сонымен катар
кателесуге де кукык бершедк Мундай кепщцжтер кэсшорындагы
шыгармашылык атмосфераны куруга ceirririH типзедц вйткеш
сэтхпздж пен категе корку инновациялык кызметтщ тшмдипгше
Kepi эсер етедь
Элеуметтж зертгеулер керсегкендей, инновациялык фирма
кызметкерлершщ 34%-ы гана жумыска бар кунп мен бш м ш беpefli. Сонымен 6ipre 60%-дан астам гылыми кызметкерлер уйым
ецбегшщ кейб!р шарттарыныц езгеру, ягни материалдык ынталандыру барысында тшмд1 ецбек етедк Сондыктан да, б1здщ
ойымызша, укыпты тацдау, дурыс орналастыру жэне кэсшор­
ын персоналын оцгайлы пайдалану инновациялык кызметге
тэуекелдщ алдын алудагы iimci кездердщ мацыздылары больт
табылады.
Кадрларды тандаудыц мэш жумысшылардыц жарамдыгын
тексеру жэне белгин 6ip кызмет бойынша мшдеттерд1 орындау
ушш дайындыгы мол жумысшыларды 1р1ктеуде. Кадрларды орналастыру жумысшыларды курылымдык бел iMшел ер мен кызметке
кажетп дайындык децгеш мен багыты, жумыс тэж 1рибес1,юкерлж
жэне жеке касиеттерше байланысты экономикалык максатка непз19 - 3/ 21-10
290 ■ III Б6Л1М. Кэапкерлктщ инновациями^ формалары
делшш орналастыруды карастырады. Сонымен кадрларды тацдау
жэне орналастыру езара байланысты exi мэселеш шешедк
-
кы зметке лайыкгы жумы сш ы ларды тавдау;
-
эркайсысына оныц енбек кызмет1 саласыньщ
бойынша тшеп кызметп табу.
MSWiiMerrepi
Бул мэселелерд! шешу тэуекел децгейш темендететш
кызметпк мвдеттерд! сапалы орындауга cerrririH THri3yi керек.
КэЫпорында кадрларды тацдау жэне орнапастыруга жауапты оньщ баскарушысы болса, ал бул функцияларды тжелей
icKe асыруга кандай бел1мшслер ушш кадрлар тавдалу керек
сол бел1мшелердщ баскарушыларымен 6ipre кадрлык кызмет
катысады. Сонымен 6ipre, б1здщ пшр1м1зше, олар тулгалык
жэне гскерлж касиетгерш, кэыби 6 u i i M i мен жумысшыныц
кызмет сипатындагы тэж1рибесш, жумысшыньщ мамандыгы мен
бшктипп бойынша толык колдануга болатын мумкшдисгерд1,
кэсшорынньщ даму стратегиясын ескере отырып кэсшорын
кызметтщ кызыгушылыктарымен санасуы керек.
Б1здщ ойымызша, кэсшорындарга кадрларды тавдау мэселесш
шешу алгоритмш усынуга болады:
- кэсшорынньщ басты максаттарын жэне оньщ нарыктык
позицияларын аныктау;
- езшщ максатьша жету ушш кэсшорынньщ алатын аралык
нэтижелерш аныктау;
- бар мамандардьщ куплмен кол жетюзуге болмайтын
нэтижелерд! жэне кайтадан ашылып жаткан жумыс
орындарыньщ саны мен бар персоналды ауыстырудьщ
кажетгшпн аныктау;
- кэсшорында жок мамандарды канагаттандыруы тшс
6LniicrijiiK критерийлерш аныктау, ягни ол кэаби шарттарды калыптастыруы тшс кызмет бойынша жумыс мэшнщ спецификалык ерекшел1ктерш зерттеуге, сонымен
катар оныц киындыгын, кажетп денгейш аныкгауга,
жумысшьшарды арнайы дайындау мен кажетп ецщргстис
тэж1рибеге непзделу1 керек;
15-такырып. Инновациялык, кхт керм кт ея тзуекелдер... ■ 291
-
ж е р п л п т ецбек нарыгынын конъюнктурасына талдау
журпзу (енбекакы шарттары бойынша непзп базалык
келкхездерд! нактылау ушш);
- персоналды ipiicrey куралдары мен тактикасын тандау,
ягни ipiicrey ic-шаралары (толык багдарлама бойынша
конкурсгыктандау, аттестациялау, тестшеу, эцпме журпзу)
жэне оларды кк е асыру TeTiicrepi (кэсторындагы кадрлар кызметшщ Kyurrepi аркылы. БАК хабарлау, кадрлык
агентпкгер жэне баска да ецбек нарыгынын делдалдары
аркылы);
- кызметке умггкерлер туралы мэл1метгер жинау жэне
олардьщ жеке касиеттерш багалау, олардьщ эркайсысьша
мшездеме беру;
- кызметке талап бойынша умгасерлердщ сапасын салыстыру;
- турл1 Yмiткepлepдiц мэлiмeтгepiн салыстыру жэне кызмет­
ке орнапастыру ушш ец жарамдысын тацдау;
- жумыстан шыгару мэселеа туындамас ушш, егер сондай
кажеттиик туындап жатса жумыска бшшп маманды дурыс
кабылдау.
Кадрларды ipiicreyae персоналды тацдаудыц куралдары мен
тактикасын тацдау 1с-шарасы мацызды орын алады. K,a3ipri танда
тэж^рибеде ipiicreyfliH кептеген ic-шаралары бар, олар ресешпк
ендоркгпк кэсшорындарда персоналды тандау процесшде тшмд1
колданылатын тестшеу, эцпмелесу, юкерлж ойындар, сауалнама,
багалык эцпме ж у р т у , умггкерлерд! багалаудыц матрицалык aflici
жэне т.б. Персоналды баскару бойынша эдебиетгерде шетелдж,
ресейлпс мамандардыц да персоналды ipiicrey ic-шаралары тура­
лы мэл1меттер1 жеткйпкть Сондыкган да 6i3 оларга токгалмаймыз.
Б\здщ кезкарасымыз бойынша, кадрларды тацдау, acipece орналастыру барысында йжерлж ойындарды колдану eHflipicruc
кэсшорындар кызмегпндеп кадрлык тэyeкeлдepдi твмендетуге
мумкшдж беред!, ейткеш бул icKep л i к касиеттерд1, жумысшыньщ
кабшетгшгш, сонымен катар оцгайлы баскарушылык шеиимдерд1
292 ш Ш Б0Л1М. Кэатсермктщ инновациялык; формалары
1здеу кабшетш игерудеп ен. тшмд1 эдю. 1скерлнс ойындардын мэш
умггкерлерге шындыкка жакын 6ip жагдайды сипаттайды, ал оныц
шешшугащ ен жаксы нускасын Ьдеу оньщ кабшетше байланысты
болады.
1скерлнс ойындар баскарушылар жэне маман-кадрларды
тандау, ipiicrey жэне орналыстыру барысында жш колданылады.
Бул ете кымбат тэсит, сондыктан да 3p6ip накты жагдайда онын
максатгы колданылуы езш-ез! актауы керек. Сонымен 6ipre icкерлж ойындарды баскаруды кадрларды дайындау жэне олардын
6biiKTUiiriH кетеру жуйесщце колданута болады.
Кадрларды ipiicreyae кател1ктерд1 болдьфмау жэне объекгивт!
багаларды алу упин кэсшорынныц кадрлык кызметше умггкерлерд1 багалауда 6ip емес 6ipHeiue эд1стерд1 колдануды усынуга
болады.
Егер оларда кэаби 6 L n i M жеткшказ болса, онда кэсшорында
жеке жумысшылардыц окуын камтамасыз ету кажеттшгш ескерген жен. Жалпы косымша окытуларга жумсалатын шыгындар
жаца кызметкерлерд1 iaaey жэне таццау шыгындарынан аз болуы
мумюн. Сонымен 6ipre кэсшорын ушш болашактагы кызметге
кадрлык тэуекелден келген шыгындармен кезжкеннен repi персоналды окытуга 6ip perriK шыгындарды жумсаган артыкИнновациялык кэсшорындагы коммерциялык купияны коргауды уйымдастьфу инновациялык тэуекелдщ алдын алу ушш
мацызды болып табылады, ейткеш кейб1р жагдайларда фирмада
жасалып жаткан инновациялык жоба туралы техникалык жэне
коммерциялык акпарат бэсекелестерд1 параллель турде жасап
шыгаруга «итермелеуЬ мумюн. Егер бэсекелестердщ бул салада пайдалы позициялары болса, онда олар новатор-кэсшорынды
куып жетш, сейтш болашактагы жасап шыгарудыц максаттылыгы
туралы мэселеш карауга алып келу1 мумюн. Онда инновациялык
кэсшорындар жобага кеткен шыгындар бойынша шыгындарга
ушырайды. Кэсшорындарда коммерциялык купияны сактауды
камтамасыз ету уипн акпаратпен жумыс гстеудщ жэне оган
колжеимдшктщ белгш 6ip T3pri6i орнагылуы тию. Ол Цазакстан Республикасыныц кукыктык нормаларына жэне уйымдагы
15-такырып. Инновациялык; wdnKepMxmezi тяуекем)ер... ■ 293
уйымдык-буйрыктык кужаттарга нег1зделетш кукыкгык, эюмиплнс, уйымдык, инженерлж-техникалык, каржылык, элеуметпк
жэне баска да ic-шаралар кешеншен туруы тшс.
Кэсткерлис купияны тшмд! сактаудыц келес1 шарттары мшд е щ турде орындалуы тшс:
— енгйркупк, коммерциялык. каржылык мэселелерд4 шешудеп б^рлш;
— барлык денгейдеп басшылардын купил акпаратты сакгауды камтамасыз етудеп ез 1ндйс жеке жауапкершипкпп;
— арнайы ic-кагаздар, сактау T3pri6i, коммерциялык купияны
тасымалдау куралдарын уйымдастыру;
— коммерциялык купияны кураушы, акпаратка колжепмщ
тулгалардыц санын оцгайлы шекгеу; жаца ешмдерд1 жобалау барысында коммерциялык купияны сактау шарттарын
орындау.
Кэсшорынньщ коммерциялык купиясьш сактаудагы мацызды
кадрлык курамныц туракгылыгы. Егер 6iniKTi мамандардьщ курамы жогары агымдылык салдарынан ауысатын болса, фирманыц
багалы, кунды зертгеулерше бэсекелестер TeriH кол жепизетш бо­
лады. Тэуекелдердщ пайда болуын алдын алатын баска да тэсищер
бар, 6i3 тек непзгшерш гана карастырдык.
Инновациялык кызметтеп тэуекелд! баскарудын келеЫ 9flici
—бул тэуекелден бас тарту. EipaK, инновациялык кэсшкерл1кте
тэуекелден толык кутылу мумкш емес, ейткеш инновация мен
тэуекел езара байланысты ем категория. Жана енпзшген кызмет
жогары аньисгалмагандык дэрежесше ие. Кандай жацалыктыц
нарыкта сэтп, ал кайсысыныц сураныска ие болмайтынын алдын
ала бт у киын. Сондыктан да инновациялык кэсшорындарга, ец алдымен жобаларды тандаудыц алгашкы кезешнде мумюн болатын
кател1ктерден кутылу ушш инновациялык жобаларга дурыстап
талдау журпзу керек.
Инновациялык кызметтеп тэуекелдерд! баскарудыц мацызды
9flici —тэуекелдерд1 беру. Тэуекелд! беру - бул тэуекелд1 беру
туралы арнайы келклмшартты жасау немесе контрагентке белrlni 6ip (немесе барлык) кэсшкерлнс тэуекелд1 беруге катысты
294 ■ Ш Б0ЛIM. Кзапкермктщ инномциялы^ формалары
арнайы каулы болатын шаруашылык; кел1с1мшарттарды жасау
жолымен жузеге асырылады. Эдетте, тэуекелдi кабылдаган тарап оны жауапкершшiKTi сактандыру келгс1мшартын жасаганнан
кешн екшта рет кайта бередь Егер тэуекелд! беру KeniciMinae
кел1с1мшартка жеке пункттер косылса, онда кэсшорын келезд
фактшерд1 карстыруы керек:
• жасалган кел1с1мнщ зац бойынша орындалуы;
• тэуекедщ баскару жактарыньщ салыстырмалы кабшеттшп
жэне шыгындарды жабуы;
• тэуекелдерд1 беру ушш теленуге тшсп бага.
EipaK, тэуекелд1 беру кезшде кэсшорын белгш 6ip мэселемен
кез1гедь Олардьщ непзгшерк
1. ¥йым алдында турган тэуекелдерд1 аныктау. Ka3ipri
уакытта келю!мшартты жасайтын барлык дерлж тупгалар
шаруашылык тэуекелдщ кебш (немесе азаматтык жауапкершшйстщ барлык тэуекелдерш) контрагенттщ мойнына жуктепс1 келед1.
Осындай кел1с1мшарттарда екюйлылык немесе карама-кайшы
жагдайлар туындап, тэуекедщ беру туралы даулы келк1мшарттарды караганнан кейшп сотгын шыгарган memiMi келю1мшартка
кол кою барысьшда ей жактьщ кездегеншен мулдем баска болуы
мумюн.
Сонымен 6ipre контрагентгер тэуекелд! кабыддау бойынша
жауапкершшкп баскага кайта беру аркылы езшен алуга тырысуы
мумкш, сондыктан да тулганы аныктау максатында келюсездер
мен талкылауга кеп уакыт кетед!, соцында келген шыгындарга жауаптыны !здейдь
2. Тэуекелд} беруге катысты кезкарас. Тэуекелд! беру инно­
вациялык кызметп icKe асыру процесшдеп ей Kayinci3 жэне еч
ти 1мд1 тэуекелд! баскару 9flici болып табылады деп айта алмаймыз. Ол тэуекелд! 6epyiui жакгыц каушс!зд!пне кепш болмайды.
Сонымен тэуекелд! берудщ кебекй кэсшорыннын шыгындардьщ
алдын алуын жэне кэсшорындагы тэуекедщ кыскарту ынтасын тежейд!, сейтш жалпы тэуекелд! баскару багдарламасыньщ
тшмдшпн темендетед1.
3. дк1мши|1к киындыктар. Бул жагдайда б1ршииден, занды
тулга жэне басшылыкка карайтын баска да уйым бел!мдершщ
15-такырып. Инновациялык; кэапкерлгктеИ тэуекелдер... 1 295
арасындагы езара карым-катынасты жепшшеп денгейде камта­
масыз ету жэне тэуекелд1 беру келю1мшартын куру бойын­
ша жумыстарды уйлеспру кажет. Сонымен катар кабылданган
келклмд 1 орындап, каржылык кепиад камтамасыз ете алатынына сенд 1ру максатында кабылдаушы тарапты тексеру кез1нде
киындыктар туындауы мумюн.
Сондыктан да тэуекедщ беру барысында кэсшорын келеЫ
шарттарды орындауы тию:
• тэуекелдерд1 тараптар арасында белудщ аныктылыгы
жэне екюйлылыкгыц болмауы;
* тэуекелд! кабылдаушы тараптын езше кабылданган бар­
лык каржылык мшдеттерд! тез арада орындауга TUieri мен
MYMKiHairbiiH болуы;
• тэуекелд 1 кабылдаушы тараптын тэуекелд1 кыскарту жэне
бакылау ушш белгш! 6ip екшетгайп болуы жэне бул
екшетплисп ен оцтайлы тэсшмен колдана б т у керек;
* тэуекелд1 беру туралы шеипм тэуекелдщ сешмд1 эдютер1
бойынша баламалармен салыстыра отырып THiMfli критерийлер (кымбат емес жэне пайдалырак эдю) непзшде
кабылдануы тию.
Инновациялык фирма сактандыру компаниясына жутшген
кезде, сактандырудыц ец жаксы эдю1 барлык мумюн тэуекелдерд1
6ip келю1мшартты жасау аркылы сактандыру емес, уйымды кешенд1 сактау жуйеа екенш ескеруi THic. Мундай жуйе жумыс ерекшел^пне жэне кэсшорынныц мамандандырылуына байланысты,
бфак жалпы келеЫ турде болуы тию:
1) жылжымалы жэне жылжымайтын мул iicri сактандыру, ягни
гимарат, курапдар, коймадагы дайын ешмд! жэне т.б. сактанды­
ру келю1мшартында кезделген барлык мумюн шыгындардан
сактандыру;
2) жук агынын сактандыру, ягни кэсшорынныц барлык
кабылдайтын жэне Ж1беретш жуктерш сактандыру;
3) жумыскерлер алдында (енд1рютеп ап патты жагдайда
жумыскердщ акшаны алмау тэуекел1) жумыс берушшщ жал­
пы азаматтык жауапкершшпнен туратын жау апкершш icri сак­
тандыру;
296 ■ Ш Б0Л1М. Кэсткерлжттц инновациялщ формалары
4)
персоналды сактандыру, ягни компанияньщ кызметкер
лердщ eMipiH сактандыру, олардьщ уакытша жумыска кабшетплнч болмаган кезде немесе мугедекйгш сактандыру.
Инновациялык кэсшкерлйс фирма сактандыру компанияларымен катынас стратегиясын аныктай отырып, келЫмде кезделетш
сешмд1 сактандыру уйымын жэне накты кеЛклМ ушш ец тшмд1
сактандыру шартын тандап, сактандыру нарыгында жаксы
багдарлануы керек.
Инновациялык кызметтеп тэуекелдерд1 баскарудыц келеы
9flici - оларды темендету. Инновациялык тэуекедщ темендетудщ
6 ip fle H -6 ip жолы жасаушылардьщ (зерттеушшердщ) куштерш белу
жэне 6 ip -6 ip iM e H тжелей байланысты емес турл1 инновациялык жобаларды юке асыру ушш капитал салудан туратын инновациялык
кызметт1 эртараптандыру. Бул жерде ескершмеген жагдайлардьщ
болу нэтижеынде 6 ip жоба шыгындалса, онда баскалар сэтп бо­
лып, табыс экелу! мумкш. Бул кэсшкерлж фирманы банкроттыктан
сактайды жэне езшщ кызметш жалгастыруга мумюндж бередь
B ip a K тэж1рибеде егер кэсшкер езшщ бшм! мен баскарушылык
кабтетгш п шектеул! кызмет саласындаш инновациялык жобага
акшасын салатын болса, онда эртараптандыру инновациялык
кызметтщ тэуекелдиш тек азайту емес, сонымен катар кебейту1
мумюн.
Эртараптандырудьщ турл1 нускалары бар:
• колданьшатын немесе колдануга дайын технологиялар
санынын ecyiH тусше отырып кызметп эртараптандыру,
шыгарылатын ешмнщ ассортиментш немесе усьшылатын
кызмет турлерш кецейту, турл1 элеуметтж тутынушы
топтарга багдарлану сиякты ic-шарапар турл1 аудандардаш
кэсшорынньщ маркетинг теориясында жеткипкп зерттелген тэуекелд! темендету aflici болып табылады;
• етюзу нарыгын эртараптандыру, ягни 6ip уакытта б1рнеше
тауар нарыгьщца жумыс icrey, егер б1реушде сэтаздж болса,
ол баскаларыньщ C9Tri жумысымен толыктырьшады жэне
жабдыкгауларды кептеген сатып алушылар арасында белу
(б!рнешеушщ бас тартуы eHflipicrfc етюзу багдарламасын
15-такырып. Инновациялык; кэсткерлжтеп пауекелдер... т 297
бузбас ушш жалпы шыгару келемшдеп ap6ip контрагенттщ
улёсш тенбе-тен белуге умтылган жен);
•
шиюзат пен материалдарды эртараптандыру, бул 6ipHeuie
жабдыктаушылармен езара карым-катынас жасауга жэне
кэсшорынньщ жеке жабдыкгаушылардьщ сешмдшгше
тэуелдшйгш эларетуге мумкшдж бередь
Эрине, мундай тэуекелдщ салдарын женшдету тэсшдер1
материалдык-техникалык камтамасыз ету мен етюзу бел1мдер!нщ
жумыстарый киындатады. Сондыктан да кэсшорын баскармасы cepiicrecTepfli унёЩ кецейтудц ынталандыру жэне олардьщ
арасындагы материалдык агын колем iH тенбе-тен белу ушш
сер^кгестердщ саны мен олардьщ жалпы сатып алу келем1 жэне
сол кэсшорынньщ жабдыктау улес1 сиякты керсеткшггерд1 жуйел1
турде бакылап отьфуы керек.
Инновациялык кызметте тэуекелд1 темендетудщ тагы 6ip 9flici
- кор жуйесш куру. Сактандыруга жакын емес, 6ipaK кэсторыннын езшщ iuime багытгалган (езш сакгандыру): онда шиюзат,
материалдардыц, толыктырушылардын, каржы куралдарынын резервтж корыньщ сактандыру корлары курылады, оларды дагдарыс
жагдайларында колдану жоспарлары жасалады.
Kasipri кезде каржылык резервтерге сураныс бар, олар меншж•п каржы, сактандыру корлары туршде, ескершмеген шыгындар
жагдайында «тез» кредитп дайындау, кепшдиске колдану жэне
т.б туршде кездеседь Сонымен, каржылык стратегияны жасау,
езшщ активтер1 мен пассивтерш баскару саясаты, олардьщ тшмд 1
курылымын уйымдастыру жэне салынган каражаттардын жетiciniKTi ет1мдшпн камтамасыз ету кэсшорын ушш езекп мэселе
болып табылады.
Резервтж капитал тар магынада шыгындарды жабуга, ал акционерлйк когамдарда когамньщ облигациясын жабуга жэне каржы
болмаган жагдайда олардьщ акцияларын сатып алуга арналады.
Егер pe3epBTiK кор белгшенген максаттар ушш колданылса, онда
аудару табыстан бастап салыкка дешн журпзшедь ягни резервтж
Корга аударылса табыска деген салык теленбейдь
298 ■ III Б0Л1М. Кэапкурмктц инновациялык; формалары
Бул бел1мде тэуекелд1 баскарудьщ Heri3ri эдютер1 мен инно­
вациялык кызметтеп тэуекелд1 темендетудщ жолдары карастырылды. Олардыц шннен накты GipeyiH тандау баскарушыныц
тэдюрибесше жэне инновациялык кэсшорынныц мумкшд^ктерше
байланысты. EipaK тшмд1 нэтижеге жету ушш эдеттегщей 6ip гана
эдю емес, инновациялык жобаны юке асырудыц барлык кезецдершде тэуекелд1 темендету эд1стершщ жиынтыгы колданылады.
EipaK тэуекелд1 баскарудьщ барлык эдютерш уйлеспруге
болмайды. Мысалы, кэспжерлж уйым кызметвдеп тэуекелд1
баскару эдютершдеп эртараптандыру эдю1 икемдц 6ipaK кеп
жагдайда тэуекелд! баскарудьщ киын колданылатын куралы болып саналады, ейткеш тэуекелден бас тарту эдю1мен белгий 6ip
карама-кайшылыкта болады. Мысалы, кэсйжерлж уйымныц
жабдыктаушылары мен сатып алушыларыныц эртараптандыру
шаралары кэсшкерлж уйымныц контрагентгер саныныц кецеюше
алып келетш кептеген жабдыктаушылар мен сатып алушылардыц
арасындагы жабдыктауды объектют турде белу барысын­
да мумшн бодцы. Кэсшкерлж уйым тэуекелден бас тарту эдюш
тацдаган кезде жаца жабдыктаушылар мен сатып алушылардан да
бас тартады.
Уйымныц инновациялык кызметп юке асыру процеанде
колданылатын кандай да 6ip тэуекелд1 баскару эд1стершщ кешенfli жиынтыгы тэуекел тургысынан уйымныц стратегиясы кандай
екендйгше cyfienyi керек. Егер кэсшорын тэуекел саласында Kayni
темен саясатты колданса, онда ол тэуекелден бас тарту, тэуекелд!
беру сиякты баскару эд1стершщ жиынтыгын колдануы керек.
Егер уйым жогары децгейгй тэуекелге багдарланса, онда ол
тэуекещц баскарудьщ келеед эдютерш колдануы керек: тэуекелдщ
алдын алу, тэуекелд1 езше кабылдау, тэуекелд1 эртараптандыру.
бйткеш бул эдютердщ жиынтыгы кеп жагдайда баскаларына
Караганда кэсшкерлж уйымныц инновациялык кызметшдеп
тэуекелдерд! оцтайландыруга мумкшдж бередь EipaK бул осы
уйымдардыц тэуекелден бас тарту немесе тэуекелд1 беру сиякты
тэуекелд1 баскару эдютерш колдануга болмайды деген сез емес.
15-такырып. Инновациялык; кэапкцшктеп тзуекелдер... я 299
¥йы м жогары шыгындар алып келетш тэуекелдерден бас тартуы
мумюн жэне тартуы керек. Егер ол сактандыру максатты турде
болса, онда ол жеке тэуекелдерд1 сактандыруы мумюн.
Сонымен, инновациялык уйым колданатын тэуекелд! баскарудын белгш 6ip эд 1стершщ жиынтыгы тэуекелге катысты онын
стратегиясын жэне инновациялык кызмет процесшде кандай накты тзуекелдер пайда болуы м ум ктдйчн ескере отырып аныкталуы тшс.
Сонымен катар, б1здщ ойымызша, тэуекелд 1 баскару здютерщ
тандау тэуекелд! icKe асыру ыктималдыгы, ыктимал шыгындардьщ келем 1, балама тэуекелдердщ саны бойынша жасалуы керек.
К,орытындылай келе П. Друкердщ тэуекелд! темендету
жэне инновациялык кызметтщ тшмдипгш арттыру максатында
инновациялык к э с т к е р л к багытындагы уйымдарда колдануга бо­
латын тшмд1 зертгеудщ он кагидасын кёйирейик:
1. dp6ip жаца буйым, процесс немесе кызмет алгаш рет езшe3i актау децгейше жеткен кун1 ecKipe бастайды.
2. Буйым, процесс немесе кызметйуздщ есюргешн мойындаганыцыз - оны бэсекелестервдздщ жасауына кедерг1 келпрудщ
жалгыз жолы.
3. XIX гасырдагы «ipreni» жэне «колданбалы» зертгеулер
арасындагы айырмашылыкты умыткан жен. Ол таза гылымда
сакталуы мумюн, 6 ip a K ол енеркэс 1пте тукке тургысыз.
4. Ти1мд1 зертгеуде физика, химия, математика, экономика
жэне т.б. - булар «пэндер» емес, куралдар. TniMfli зерттеу инно­
вациялык жоба басшысына жобаны !ске асыру ушш калай, кашан
жэне кандай маман тартудыц кажетпг 1н керсетед1.
5. Зерттеу - 6ip гана куш емес, уш куш жетшд1ру, баскарылатын эволюция жэне жацалык енг!зу. Олар 6ip-6ipiH толыктырып отырады, 6 ip a K сонымен 6ipre 6ip-6ipiHeH айрыкшаланады. Жетшдхру онсыз да сэттшйске багытталган, бул - ешкашан
токгамайтын кызмет. Баскарылатын эволюцияньщ ураны: «0p6ip
сэтп буйым - бул келес! буйымга кадам».
Аталган бес ереже неш жасау керек екенше катысты болса, ал
Keneci бес ереже капай icrey керек екен1н нактылайДы.
300 ш Ш Б6Л1М. Кэапкермктщ инновациялык; формалары
6. Жогары максат койыцыз. ¥сак тузетулерд! eHri3y эдетге
киынга согады жэне олар ipi тузетулер сиякты катты карсылык
бйцуредь Жапон фирмалары бейнемагнитофонныц нарыгы сиякты
факсималды аппараттар нарыгын да бакылап отырады. Eneyi де
америкалык жасап шыгарулар, сондьщтан да олар жогары зерттеyuiLniK максаттар кояды.
7. Сонымен тшмд1 зерттеулер узак мерз1мд1 сиякты кыска
мерз1мд1 нэтижелерд1 кажет етедь оган кажетп тепе-тенджке ретроспективт} талдау жасау жолымен жетуге болады.
8. Зерттеу - бул жеке жумыс, 6ipaK жеке кызмет емес. Жасап
шыгару - зерттеулер нэтижесш зерттеумен катар журетш енд»руге,
сатуга, жабдыктауга жэне кызмет керсетуге мумюцщк 6epeTiH
буйым, процесс немесе кызметке айналдыру. Зерттеуге бастапкы
кезде зерттеу нэтижелер1 калай эсер етсе, ещпрю, маркетинг жэне
кызмет керсету де сондай дэрежеде эсер етед!.
9. Тшмд1 зерттеу буйымнан, процесс жэне кызметтен бас тартуды уйымдастыру гана емес, сонымен 6ipre зерттеу жобаларынан
бас тарту. 8p6ip буйым, процесс, кызмет немесе зерттеу жобалары
Ka3ipri танда не белгш екешн бше тура процесп, кызметп, зерт­
теу жобаларын колдана отырып, буйымды ецщрущ бастау керек
пе? деген сурактарга жауап беру ушш олардьщ ем 1ршенд1гш текcepyi керек. Жобадан калай бас тарту керек екенш аныктаудыц уш
жаксы жолы бар: б1р1шшден, мацызды жетьщцрулер болмаганда;
еюншщен, баскарылатын эволюция жаца буйым, процесс, нарык
немесе колдануларга ал ып келмеген кезде; ушшшщен, узак жылгы
зерттеулер «кызык» нэтижелерд1 гана берген кезде.
10. Зерттеуд1 баскалары сиякты елшеу керек. Жетшд1ру ушш
накты максатгарды орнату жэне оларды елшеу. Баскарылатын
эволюцияда да максаттарды коюга болады, мысалы жаца 6ip ешм,
нарык немесе жыл сайын колдану. BipaK, жаналык баганы кажет
етедь 0p 6ip уш жыл сайын компания езшщ жацалыктарыныц
нэтижелерш карастыру керек: кэсшорын кандай жаналык енпзД1, бул жаналыктардьщ саны, сапасы жэне нарыктагы кэсшорын
позициясыныц нэтижес1 жэне бул саладагы кешбасшы дэрежесше
сай болды ма, кэсшорынньщ жацалыктары келес1 б!рнеше жылда
кандай болуы керек?
15-такырып. Инновациялык кэЫпкерлЬстеп тэуекелдер... я 301
Инновациялык кызмет эркашан тэуекелмен катар журед1, ол
бул кызметтщ нэтижелерше ыкпал ететш факторларды алдын ала
б т у мумктдапнщ болмауымен тугавдршеда.
Инновациялык кызметп жузеге асыру барысындагы белпсвдйсгщ непзп. кездер! - табиги процестер мен кубылыстардыц белП(мзд1г4, кездейсоктык. карама-карсы тенденциялардыц болуы.
Инновациялык кызметтщ непзп тэуекелдер^ инновациялык жо­
баны кате тандау тэуекелц инновациялык кызметп каржыландыруга
байланысты тэуекелдер, жабдыкгауга байланысты тэуекелдер, маркетингтж тэуекелдер, шаруашылык келю1мдердщ орындал мауына бай­
ланысты тэуекелдер, бэсекелеспкгщ кушеюше катысты тэуекелдер,
кадрлык тэуекелдер, инновациялык кызмет ешмщ менипк кукыгымен
камтамасыз етуге байланысты тэуекелдер.
Инновациялык кызметп жузеге асыру барысындагы тэуекелдерд! баскаруга концепту алды кезкарас кызметтщ тэуекел
жагдайындагы мумкш салдарын аныктауга; тэуекелдердщ эсерь
нен болатын шыгындарды жою, олардыц алдын алу немесе азайту
бойынша шараларды жасауга непзделедк
Инновациялык кызметте тэуекелдерд1 сап алы баскару ушш
тэуекелдщ алдын алу, оны болдырмау жэне темендету сиякты
тэуекелдерд1 баскару эдктерш ти!мд1 уйлеснру кажет.
302
■ П1Б0Л1М. Кэсткермктщ инновациями f формалары
16-ТА1£ЫРЫП.
УЙЫМНЫЦ ПИНОВАШ1ЯЛЫК
1ЯЫЗМЕТП-ШЕГ1 КОНТРОЛЛИНГ
■л г
-1
Контроллинг зерттеу жумысыньщ
н епзп элемент! р е т т д е
K a3ipri уйымдастыру формалары ез кызметкерлерше 6 ip
жагынан улкен бостандык пен дербес жауапкершшкп берсе, екшuii жагынан тшмд1 контроллинга талап етедй
Контроллинг кен магынасында акпарат кемепмен кэсторынды
баскару жэне кэсторынды баскаруды колдау шецбершдеп дербес
функция ретвде туацщртедь Оньщ курамына жалпы максатка
багытгалган деректерд! ендеу npoueci (eHflipicTiK матметп жинау, эз1рлеу, баска мекен-жайга ж]беру), жоспарлау, сонымен
катар максатка жетущ бакылау мен евдйр1ст1к-баскарушылык icшаралар жатады.
Келес! 6ip аныктама бойынша, контроллинг - машметтер
жиыны, жоспарлауда мэл1меттерд1 колдану, каржыландыру, есептеу, багалау жэне кецес беру ретшде тусшшедь Контроллинг - бул
жагдайды колга алу, процестерд1 баскару жэне ретгеу.
Осылайша, контроллинг бакылау мен шыгындарды есептеуге
Караганда кец угым.
Контроллер уйым хшшде жогары басшылыктьщ Mymeci бо­
лып табылады жэне ез кезепнде акпараттык шаруашылыкка жауапты. Оньщ модеттерше уйым максатын аныктау, оньщ iuuiHде стратегиялык жоспарды куруга катысу жатады. Ол акпарат
агынын реттеу мен кодцанылуын ез жауапкершшгше ала отырып,
олардьщ есептеу акпараттарын бакылауда, уйымдагы жагдайды
баскару мен жоспарлауда колданылуын кадагалайды.
Контроллинг эдетте 20-кестеде керсетшген терт курамадас
элементген турады.
16-такырып. ¥йьш пы ц инновациялык щ ш е т ш д т .* ■ 303
20. Контроллинги!* курамдас элсменттер!
Жоспарлау
Шыгындарды есептеу
Накты жагдайды
жоспарлангандармен
салыстыру жэне ic-шаралар
Есептшк
Кэсшорын тужырымдамасы ушш багыт, максат жэне
стратегия белплеу
Шыгын турлерк орындары мен тасымалдаушылары
бойынша кэсшорынньщ куаггылыгын бакылау
Кэсшорынньщ накты жагдайы мен жоспарлау
арасында болатын ауыткулар кай жерде орын алды?
Максатка неге кол жетпед! жэне ол ушш кандай icшаоалао колданылуда?
Материалдарды мэл1меттер1мен жазбаша дайындау
Зерттеу мен технологиянын келесщей аспект LnepiH карастыратын шыгындарды есептеудщ турл! эдютер! бар:
1. Шыгын турлерш есегггеу. Кандай шыгындар пайда болуда?
Бул уйымдагы шыгын курылымыньщ жалпы жэне устФт
KepiHiciH беред1, мысалы, персонал, келюмшарт, eHflipicTuc
гимаратты камтамасыз ету, материал, жарнама, басшылык жэне
т.б. шыгындар.
Накты жэне ойдагы жагдайды, езекп мэд 1м етп сол саладагы
уйымньщ еткен айдагы немесе жылдагы керсетюштерiмен сагтыстыру уйым басшылыгына шеипм кабылдауына мумкшдйс бередь
2. Шыгын аймактарын есептеу. Кай жерде шыгын пайда болуда?
Бул кызмет 1 мен жумыс жасайтын салалары эр турл!
уйымдарга кажет эдю. Ол кэсшорындагы шыгынга не себеп бо­
лып жаткандыгын аныктайды. Мундай эдю оларды географиялык,
фу нкционалдык жэне жауапкершипк (мысалы, зерттеу жумыстары
6eniMi, евдйрю, сатып алу, басшылык, етюзу жэне т.б.) саласы бойынша белек-белек карастыруга мумкщгук беред!. Егер
кейб1р шыгындар белгш 6ip шыгын орнына катысты болмаса (мысалы, энергия), онда барынша акгалатын шыгын орнына
белу мен белшекгеуд1 орнату керек. Бутан сэйкес курал ретшде
кэсшорынньщ есеп журпзу паракшасы карастырылады.
3. Шыгын кездерш есептеу. Тауар мен кызмет багасы
кандай?
Шыгын кездерш есептеу 3p6ip ешмге, кел1с1мшартка не­
месе ерекше ешмге кеткен шыгындар жайында мэл!мет бередь
304 ■ IIIБ6Л1М. Кзапкерлхкгтц инновациялык; формалары
Барлык шыгындар жекелеген ешмге, келнлмшартка, жобаларга
белшедь Шыгьшсыздык кездерш есептеу бага мен шыгьшды
калькуляциялауга, шыгынсыздык нуктесш есептеуге жэне ешм
ассортиментш калыптастыруга непз болып табылады, ягни ол
барлык шыгьшды жабатын нарыктык батаны калыптастыруга
кемек бередь
Сатылым багасы калькуляцияга емес, нарыкгагы орнына
байланысты. Ce6e6i, теракты шыгындар аз келемдеп ен 1мдер
мен келйпмшарттарга жуктелу1 мумюн, егер де кэсшорындарда
кымбаттау байкалса, ол ете сирек жагдайларда гана тутынушыларга жуктеледь Осыдан барып, баганы шыгындар емес, нарык
белгшейд1 деуге болады.
Шыгындарды жабу ece6i нарыктык бага барлык шыгындарды
жаба алмаган жагдайда тапсырыс алу утымды екендЫн аныктайды, ягни айнымалы шыгындарды жапканнан кейш, сол нарыктык
багамен тускен табыстыц туракты шыгындарды актайтынактамайтындыгына жауап беред1.
Зерттеу жумысы Heri3ri айналым мен багдарланган айналым арасындагы бос орындарды жабу ymiH етюзшедь Зерттеу
жумысына жоспарлау, бакылау жэне баскару керек болгандыктан,
кэсшорын функцияларыныц йшндеп зерттеу жумысына контрол­
линг та косылады.
Зерттеу жумысьшьщ келесщей ерекшел1ктер1 оган деген арнайы бакылауды талап етедк
- зерттеу жумысына кажетп пайдалы кызмет коэффициен­
ты аныктау ете курдел1, ce6e6i ол кызмет керсету саласы
болып саналады;
- зерттеу жумысын ещцрютж процесс ретшде жекелеген
непзде гана, ал екшпй жагынан оны акпараттык процесс
ретшде карастьфуга болады;
- зерттеу жумысыньщ dcepi узакка созылады;
- зерттеу жумысы нэтижесшщ 6ipTeKTUiiri;
- зерттеу жумысьша байланысты накты келемдеп кажетп
шыгындарга деген улкен сешмспдж;
16-такырып. ¥йьшныц инновациялык,
зметшдеп... ш 305
— шыгармашыльгк жагына койылатын улкен тал ап;
— сез1мтал персоналдык орта;
— техникалык ойлау мен экономикалык тэсшдердщ кейб1р
келюпеушйпктерь
Аталган ерекшелжтердщ нэтижес! зерттеу жумысы мен контроллингтщ интеграциясьша кептеген киындьгктар туындатады. Ен
непзп киындык - техникалык жэне экономикалык кезкарастардьщ
кейб1р келicneym iniicrepi. Ce6 e6 i, enoipic инженер! кайшылык
жагдайда контроллердо кедерп Kemipyini ретшде кабылдап, мэселеш техникалык жагынан шешед1. вндарю инженер! техникага
альтруиспк тургыдан карайды жэне ол ушш жаца eim ipic нарыктагы
жагдайга Караганда мацыздырак болып табылады.
Ал контроллер Kepicimue, келюпеушинк жагдайда мэселеш
экономика жагына карай шешедь Ол техникалык компоненттерд1 ескермей, шыгармашьшыкты туншыктыра отырып, белгш 6ip
шеилм кабылдауы мумюн.
Егер контроллер багдарлама тобыньщ назарын K eftoip icэрекеттердщ T e p ic нэтижелшгше аудартатын болса, аталган табиги кайшылыктар бэсецдейтш едь Контроллер езш баскарушы,
эр> жоспарлаушы ретшде кврсете алуы тшс. Керюшше, техникага
деген непзп кагида келесщей болуы кажет: «Жумысты жаксы
icTereH емес, дурыс icrereH жаксы!».
©шмге жэне колдану аясына катысты жаца техникалык ойлауды енгиудеп барлык процестердщ нэтижелшй'ше багытталган
непзп мшдеттермен катар, зерттеу жумысын бакылаушыга ке­
лесщей ерекше мшдеттер жуктеледк
— зерттеу жумысын стратегиялык жэне оперативт1 жоспарлаудагы багдарламаларды жузеге асыруда колгабыс беру
(куру, етюзу, токтату, бюджетке катысты басым багыттарды
белгшеу);
— экономикалык, нарык жэне шыгын тургысынан усыныльт
отырган зерттеу жумысыньщ жобаларын багалау;
— зерттеу жумысыньщ бюджетш шыгын турше, шыгын орнына жэне шыгын кездерше байланысты жоспарлау жэне
бакьшау;
2 0 - 3/ 21-10
306 ■ Ш БОЛ1М. Кэсткермктщ инновациялык; формалары
— 9p6ip жобаны жузеге асыру Mep3iMi мен жоба нэтижесш
бакылау;
— кврсетюштерд1 тандау жэне бакылау;
— зертгеушшер мен жузеге асырушылардыц экономикалык
жэне нарыктык машметтер! жайлы белсещц акпараттар,
мысалы, бэсекеге байланысты жагдай;
— жобаларды экономикалык багалау npoueci мен жана жобаларды калыптастырудагы ынтымактастык.
Зерттеу жумысы аясындагы контроллинг npoueci келес1перд1
камтиды:
I.
Шепнм кабылдау npoueci, ягни жоспарлау, жоспарла
нэтижелерш жузеге асыру бел1мше беру, сонымен 6ipre dpi карай
баскару мен бакылау.
Бул кезец жаппы бюджета стратегнялык жоспарлау мен
оныц жекелеген жобаларта белшуш карастырады. Каржылык
ресурстардьщ шектеулшп бул npouecTi 6ipuiaMa киындатады,
6ipaK бул нарыктык жэне кэсшорынныц болашак мумкшшипктерш карастырганда ец шешупп процесс болып табылады.
Жузеге асыру бел!мше жоспар белгин бюджет nieicrepi белплент бершедь сэйкеанше сол шектер арасында турл! езгер!стер
жасауга болады. Зерттеу жумысыныц контроллинп Heri3ri
максатка жету ушш аралык максаттарды белгшецщ жэне керекTi жагдайда бйнктипгше сэйкес езгер1стер енпзе отырып, зерттеу
жумысы жобасыныц каржылык жагдайына катысты есеп бередй
П. Зерттеу жумысындагы контроллинг™ уйымдастыру
npoueci (мэл1меттерд1 электронды сурыптау, жоспар мен
курылымды уйымдастыру аркылы жузеге асыру, жобага катысты
бакылау мен жоспарлау).
Контроллинги уйым сызбасына косудыц турл1 жолдары
бар. Зерттеу бшнмш жэне баска да бел1мдерд1 бакылауга жауапты басшылык карамагьшдагы контроллинг 6eniMi Heri3ri редщ
аткарады.
Орталыксыздандырылган ineiniMfli кебшесе турл1 ежм
шыгарумен айналысатын кэсшорындар кабылдайды, ce6e6i ондай кэсшорындарда эр ешмге багытгалган арнайы контроллинг
бел1мдер1 мен орталыктандырылган зерттеу 6aaiMi болады. Бул
16-такырып. Уйымныц инновациялъщ к;ызметтдеп... я 307
жерде ен мацыздысы, зерттеу жэне контроллинг б&гпмдершщ
езара келю т ортак шеипм кабылдай алуы. Мэл1меттерд1 электронды сурыптаудын жаца жуйелерт пайдалану контроллингтщ стандартты ережелер жинагы, персоналга деген тапаптар, усыныстарга
арналган формалар жэне тагы баска аталган кел1с!мдерд1 жузеге
асы руга кемектеседк
Ш . Зерттеу жумысын багалау мев каржыландыру.
ГУ. Инвестициялык контроллинг.
Y. Зерттеу жумысы туралы iniid жэне сырткы есен беру.
dp6ip зерттеу жумысыныц жузеге асырушы персоналынын
болуы оныц непзп курастырушысы болып саналады.
Сондыктан да контроллингтщ Heri3i мшдетп 3p6ip кызмеггщ
орындалуына кететш уакыт багамын есептеп шыгару. Бул багам
жалпы шыгындарды да камтуы тшс. Материалдарга деген ерекше
шыгын, мэл!метгерд1 электронды сурыптау кызмет! 9p6ip жобага
катысты есептеледь 0p6ip усынысты уакытпен есептеу зерттеу
жумысыныц ешмдийгш кересетедь Осы жерде мацыздысы - 6ip
жобаныц iuiinae кептеген инвестициялык жобалардьщ болуы,
ал булар оны каржыландыруда улкен киындыкгар туындапуы
мумкш.
Зерттеу жумысындагы контроллингтщ непзп куралдары келесщей:
- децгей бел п а (benchmarking);
— зерттеу жумысындагы контроллингтщ ерекше керсетюшTepi;
а)
зертеу жумысыныц интенсивтшп: зерггеу жумысыныц
жалпы шыгынынын жалпы айналымга катынасы. Мысалы,
Германияга келесщей бел iнул ер тэн:
• ушак жэне гарыш техникаларын жасау 30,9%;
• электромашина жасау 8,3%;
■ автомобиль жасау 4,1 %;
• машина жасау 5,9%.
э)
инновация yneci: жобадан/ешмнен тускен айналым / жалпы
айналымга катысты «х» жастан улкен емес тауарлар;
308 ■ IIIБ0Л1М. Кэсткермктщ инновациялык формалары
б) ешмнщ шыгу уакыты: идеяньщ шыгуы мен онын нарыкка
орналастырылуына дешнп уакыт шыгыны;
в) шыгынсыздык уакыты: алдын ала жумсалган инвестицияларды актауга дейшп уакыт шыгыны;
г) каржы кайтарымы (ROI);
г) баска да керсетюштер:
- зерттеу жобаларыньщ мерз!мд!к курылымы;
- зертгеуге кеткен шыгын мен жузеге асыруга кеткен
шыгыннын катьшасы;
- зерттеу жумысы барысында баска орындаушыларга бершген тапсырыстардьщ улесц
- жыл iuiimie басталган, жалгастырылган жэне аягына дешн
жетюзшген жобалар саны;
- 9p6ip жумысшыга кеткен шыгын;
- 9p6ip жумысшы кызметшщ куны;
- жалпы жузеге асыруга кеткен шыгындагы жеке шыгын­
дардьщ улес!.
Контроллер аталган керсеткшггерд1 уйым iuiinwe немесе осы
саладагы баска кэсшорынныц жумысын салыстыра отырып, бел гшi
6ip басым багыттардыц бар екецщп женшде дерек алады. Эрине,
зерттеу жумысыньщ контроллинг! 9p6ip жагдайга катысты больш
келедц ол зерттеу жумыстары мен жалпы ennipicri, инновация непзвде пайда болган шагын жэне орта кэсшорындарды камтиды.
- \г г\
Инвестицияльщ жэне инновациялык;
контроллинги экономикалык; цолдау
Инвестициялык контроллингтщ непзп мшдеп - инвестициялык кызмет саласын камтамасыз ету. Оныц непзп багыттары келесшер:
• инвестиция саласындагы кызметп жоспарлау мен
уйлестсру;
• жоба-контроллинг;
16-такырып. Уиылшыц инновациялык ^ылмепиндегг... я 309
• инвестициялык жобаны бюджеттш бакылау;
* инвестицияны юке асыруды бакылау.
Инвестиция контроллингшщ мшдета келесщей:
1. Инвестициялык шеилм бойынша матметтер жинау.
2. Алынган мэл 1метгерд1 уйлеспру.
3. Инвестициялык жоспарлау куралдарын дамыту.
4. Инвестиция бюджетш нактылау.
5. Инвестициялык тапсырыстарды тексеру жэне бакылау.
6. Инвестиция есебш журпзу.
7. Жобаны кызметтщ мэш жэне уакыты бойынша бакылау.
8. Инвестициянын агымдагы ece6i.
9. Бюджетп бакылау.
10. Жаца инвестициялык жобалардьщ бастамашылдыгын арттыру.
11. Инвестициялык жобаларды юке асыруда усыныстар жасау,
евдеу.
¥зак мерз!мд1 инвестициялык жоспарлауды уйымныц коршаган орта езгеркше беш м дш т ушш стратегиялык жоспарлаумен oipre карастырады.
Инвестиция контроллинг! менппк иесг болмай турып ыктимал
ум!ткерлерд1 тандайтын. кэсшорын рангш жэне сатып алудыц
тшмщ багасын аныктайтын дайындык жумыстарын жургаедь
Инвестиция контроллинг! багалау мен щ е у барысында
жобалардьщ ец таомщЕщ жэне сэйкес келетшш тацдай отырып,
шеилм кабылдайды. Осынын непзшде келеЫ шаралар жузеге асырылады:
1. Инвестициялык жоспарлау жуйес1 курылады.
2. Инвестициялык есептеулер журпзу тужырымдамасы жасалып, шеилм кабылдауга кажетп белгшер аныктапады.
3. Инвестициялык есепке арналган сапалы параметрлер
аныкгалады.
4. Ipi жобаларга инвестициялык есептеу журпзшедь
5. Барлык инвестициялык жобалар бакыланып, олардьщ тшмдшМ есептелед!.
310 ■ Ш Б0ЛГМ. Кзатсерлттщ инновациялык; формалары
Бакылау саласында инвестициялык контроллинг жобаларды
юке асыруга багытгалган бакылау жуйесш орнатып, жобаньщ
каржылык жоспары бойынша инвестициялык бюджеттщ накты
жэне жоспарланган керсеткшггерш салыстырады.
Инвестициялык процестщ сызбасын сараптай отырып, бастапкыда курылган инвестиция контроллингшщ Heri3ri м1ндетш
керсетуге болады.
Инвестацияны ынталандыру
1
|_____________ Инвестациялык проблеманы суреттеу_____________ |
I________________Багалау критерийлерш белгшеу________________|
|_______________ Шектеуш1 факторларды аныктау_______________ |
|________________ Балама инвестицияларды 1здеу________________ |
I___________Балама инвестицияларды алдын ала тандау___________|
I________Ыктимал басым баламаларды багалау жэне тандау________|
Жобаны жузеге асыру
"
....
|_____ Инвестициялык жобаны жузеге асыру барысын бакылау_____ |
1
22-сурет. Инвестициялык npouecriH т и т -iк сызбасы
Инвестициялык контроллингт1 жузеге асыру уннн шеинм
кабылдауга кажетп инвестициялык есептеу мен тэуекелдш1кт!
багалау эдюш1ц жобасын, мэл1меттерд1 нормалап, бакылау керек.
Контроллер осы эд1стерд1ц дурыс колданылуын бакылаумен катар
инвестициялык есеп жург1зуге мшдетп.
ByriHri тацца инвестициялык есептеу эд1с1нщ келесщей турлер1 аныкталган: статистакалык, динамикалык, функционалдыккундык талдау.
16-такырып. Уйылшьщ инновацаялъщ криметтдеп.. ■ 311
Статистикалык эдю:
• шыгындарды салыстырмалы есептеу;
• табысты салыстырмалы есептеу;
• тш м дш кп есептеу;
• амортизацияны есептеу;
• машина-саг ат кунын есептеу;
• езш-ез 1 актау мерздмгнщ статистикалык ece6i.
Динамикалык эд^стер келесщей:
•
бершген Kipic келемшщ эдю1;
• табыстьишкгьщ iimci нормасынын эдюг,
• iiiii пайыздык мелшерлеме эдаи;
• аннуитет эдюц
• езш-ез1 актаудын динамикалык MepiiMi эдici;
• капитал кунын багалау эдкй;
• амортизацияны динамикалык есептеу эдйп.
Функционалдык-кундык талдау эдю! - багалык керсетюштерд!
жаксартудыц мумкш жолдарын кврсететга эдютердщ 6ipi.
Инновациялык кызмет кэсшорынньщ эрекет ету кабшеттерш
аныктайтын uieinyini фактор болып табылады. Нарыктыц
катал шарттарьша кездескен шаруашылык субъектLnepi ушш
ттмдо гылыми-техникалык саясатты ендеу мен жузеге асы­
ру ете мацызды. Ka3ipri жагдайдагы шарттарга байланыс­
ты компаниянын телем кабшетпгшщ бузылуы инновациялык
стратегияньщ дурыс баскарылмауыныц салдары болып табылады.
Инновациялык белсендипкгщ темецщп жогары децгейл! технологиямен жумыс жасайтын улкен кэсшорынды да, орта жэне шагьш
уйымдарды да дагдарыска ушыратады. Шетелдж тэж1рибе бойын­
ша, бэсекелестж жагдайда уздшйз жаналыктарды енпзу мен
инновациялык кызметге кэсшорынды баскару табыстылыктыц
жогары децгейшщ басты факторы болып табьшады. Фирма
жумыс ютейпн сырткы орта e3repici инновацияны кажет етедь
Жаналыктар жаца ешмш шыгаруды уйымдастыру мен ендеу не­
месе кызмет, шыгарылып жаткан ешмд 1 жетиадру, фирманыц
жаца нарыкка шыгуы мен жумыс ютеп жаткан нарыкты кецейту,
технологиялар мен кэсшорынды баскарудын уйымдастырушылык
312 я III Б0Л1М. Кэсткермктщ инновациялык, формалары
курылымыныц нарык езгерюше бешмделу1, енд1рю пен OHiMfli
етюзудеп шыгындардьщ темендеу1 жэне тагы баска компания ньщ
функционалдык аспектшерше катысты. Инновациялык кызметке
жугшетш компаниялар нарык конъюнктурасы нашарлаган кезде
аладз болып калады.
Жаца тауар мен технология шыгару жумысын баскару улкен
тэуекелдшж жэне аныкталмагандыкпен уштасады. Инновациялык
жоба ipi жэне кымбат болган сайын, оны icKe асыру мерз1м1
де артады, сэйкесшше жобаны баскару жуйесше де талаптар
кушейедь Бул бакьшауды катацдату деген сез емес: бул жерде
жаца менеджментгщ элементтерш косатьш нарыктык жогары
каркьгадьшыгындагы баскару жуйесшщ талаптарына сай баскару
тужырымдамасы кажет. Инновация контроллингш осындай
тужырымдама ретаде карастыруга болады.
б з т щ басты максатымен коса инновация контроллинг! келесщей ерекше маманданган мшдеттерд1 камтиды:
• инновациялык багдарламаларды оператив'п жэне стратегиялык жоспарлауга катысу;
* усынылган инновацияны нарык, шыгын жэне экономика­
лык тургыдан багалау;
• инновация саласыныц бюджет in жоспарлау мен бакылау;
• юке асыру жэне нэтиже мерз1мш бакылау;
• керсетк1штерд1 тацдау мен бакылау;
* нарыктык жэне экономикалык мэл1меттер жайлы белсецгн
акпарат.
Инновация контроллинг! процесшщ курамы:
* шепнм кабылдау npoueci;
• инновация контроллингшщ кызметш уйымдастыру;
* инновация саласыныц жумысын багалау мен каржылан­
дыру;
* инновация саласындагы iiuKi жэне сырткы есептшк.
Баскарушьшык шеппм кабылдау кезшде инновация контрол­
линг! жалпы бюджеттщ стратегиялык жоспарлануын жэне белек
инновациялык жобаларга бшннуш кажет етедь Курдел! каржылык
жагдай бул процест! тежейдь
16-такырып. Уйымныц инновациялык; к^ыхметмдеИ... В 313
Инновация контроллинг! басты максатка багыттылыкты белгшенген аралык максатгар аркылы бакылайды. Кажеттшгшше
контроллер кез келген уакытта жоба бойынша каржылык есеп беруге дайын болуы керек.
Контроллинг кызмет! кэсшорынныц уйымдастырушылык
курылымына турлияе косылады. Контроллинг бел!м! уйым
басшылыгыныц жанында H erh ri орынды иеленед]. Ол баска
бел 1мшелерд1ц де контроллинг бел!мше жэне инновациялык кон­
троллинг бвЛ1мше жауапты.
Б!рнеше тауармен айналысатын кэсторындарда колданылатын контроллинг кызметш уйымдастырудыц баскаша нускасы
да бар. Мундай уйымдарда 6ip зерттеу орталыгымен коса тауар
турше байланысты багйнген б 1рнеше сала карастырылады. 0HiM
бойынша бел^мшелердщ эркайсысынын ез контроллингпк бел!м1
болады.
Курастырушы персонал ресурсы инновация саласындагы
жумыстын ец басты элемент! болып табылады. Осы тургыда турл!
децгейдеп инновациялык персоналга катысты уакыт елшемшщ
белгш 6ip мелшер!н кою контроллинг мшдетше жатады. Бул уакыт
мелшер! кандай да 6ip ешмге катысы жок жалпы шыгындарды
камтуы керек. Инновация контроллинг! ез максатын аныктауда
келесщей куралдарды колданады:
• инновацияныц интенсивтшп;
• инновация улесц
I ешмнщ пайда болу уакьггы;
• залалсыздык (шыгынсыздык) уакьггы;
I салымныц кайтуы;
• инновациялык жобанын мерз1мдйс курылымы;
• 6ip жыл ппшде басталган, аякталган жэне усынылган
инновациялык жобалар;
• инновация саласында жумыс жасайтындарга кетет!н шы­
гындар;
I инновация саласында жумыс жасайтындардыц эркайсысына кун белгшеу;
314 ■ IIIБ0Л1М. Кэсткермктщ инновациялык; формалары
• жалпы шыгындардагы ннновацияга кететш шыгындардьщ
yneci.
Контроллер даму багытыныц тенденциясы жайлы акпаратты
белгш 6ip уакыт iuiinae осы керсеткшггерд1 осы саладагы баска
уйымдардыц керсеткшнмен салыстыру аркылы алады.
0 к 1шшке орай, микро жэне макродецгейлердеп инновациялык
процесп баскару жуйеа arii калыптаспаган. Сол себепп жаца eHiM
мен кызметг! енпзу баяу жэне элЫз дамуда. Оньщ себептерг айналым каражатыныц жокгыгы; капитал салымы саясатыныц жузеге
асуыныц мумкш емеепп; инновациялык кызмет тэж1рибесшщ
жоктыгы; жогары тэуекелдипк; контроллинг куралдарыньщ
колданылмауы.
Инновациялык контроллинг келесщей мшдеттерд1 юке асыруы кажет, атап айтсак инновациялык процесп баскару; инно­
вациялык шецпмд1 тандау, багалау, юке асыру; инновациялык
циюцц баскару; жаца ешмд1 баскару; инновациялык циклге кеткен
шыгынды кыскартуды баскару; icKe асыру уакытьга кыскарту процесш баскару.
Жалпы мшдетпен коса контроллинг арнайы F3TIQK
контроллингшщ мшдеттерш карастырады:
• оперативт! жэне стратегиялык F3TKPK жоспарыныц
тшмдшгш арттыру процесш баскару;
• жаца тауар енпзуд1 жэне ассортиментпк саясатгы
баскару;
• эзйрлйс уакытьш азайту;
>
• ЕЗТКЖ саласыныц бюджетш жоспарлау жэне бакылау;
• инновациялык циювд сипаттайтын кврсетк1штерд1 куру
жэне бакылау;
• ЕЗТКЖ тапсырысын багалау;
• ЕЗТКЖ шыгындарын стратегиялык баскару.
Контроллинг жуйезд келесщей керсетк1штерд1 колданады;
1. Интенсивтипк: дайындык шыгыны / жалпы шыгын немесе
кезец айналымы.
2. Жумыстыц орташа узактыгы: уакыт (t, + 12+... + tn) (emMfli
дайындауга кеткен) / жоба (ешм) саны.
16-такырып. Уйымныц инновация-шц цызмет1ндел... я 315
3. Инновация сапасы: кателж саны / 1ООО ешм.
4. Инновациялык цикл тш м дш гй кезец ихпндеп Kipic eciMi /
кезец inrinne жумыска кеткен шыгын.
Ka3ip F3TiQK жобал арын экономикалык багалауга улкен кецш
белiнуде. Бул максатта келеы эдютер колданылады:
• Скоринг моделц
• тм м дин кп багалау;
• портфолио талдау;
• 1здеу аланын талдау;
• рентабельдш кп есептеу;
• амортизация ны есептеу 9flici;
• динамикалык эд1стер.
Контроллинг ic-кимылдар уакытын кыскартуга багьпталган.
Мысал репнде «Siemens» немю компаниясын кепгпруге болады.
23-сурет. «Siemens» компаниясында эз)рлеу уакытьш кыскарту жуйеа
Бул жуйеш баскару барысы осы процесп терен сараптауга
непзделу! керек. Осы густа innci жэне сырткы индикаторларды
колданган дурыс. Талдаудыц 63i б1рнеше кезецнен ту рады:
316 ■ IIIБ0Л1М. Кзсткерлттщ инновациялыц формалары
I.
Суранысты талдау. Сарадтау барысында накты орны м
бэсекелестйсп аныкгап алып, icipic жэне шыгынды жоспарлаган
дурыс.
П. Кэсшорын элеуетш аныктау - ГЗТК^Ж-ны карастыру.
Осыган сэйкес 1996 жылы куштерш ецщ 6ipiicripe салысымен
F3TIQK саласында улкен стратегияны жузеге асырган Kodac жэне
Toshiba фирмаларыньщ мысалын ескерген жен. Бупнде олардьщ
дайындык уакытын кыскартып, сапасын артгыру мумюцщп бар.
Ш. Тужырымдама. Тужырымдама технология, emiipic,
ешмдер, жобалар, уйымдастырушылык; курылым (кооперациялык,
альянс), басшылык, жумысшылар, каржылык ресурстар, непзri куралдар, жоспарлау, бакылау, баскару, тшмдшк сиякты ете
аукымды мэселелерд1 камтуы керек.
Шетелдж тэжipибe контроллинг есебшен Ka3ipri танда жумыс
уакытын ею есе кыскарта отырьш, шыгындарды шамамен 50%-га
темендетуге болатынын керсетуде.
Мацызды бастама пункттер1 мен ГЗ'ЩЖ уакытын кыскарту
ережелер1 24-суретте керсетшген.
0шм бойынша, жеке, ез бетшше инновацияны дамыткан не­
месе эрштестермен куш-куатты 6ipiicripin, улкен келемдеп инно­
вацияны енпзген дурыс.
Ic-эрекет, жумыс контроллинг! бойынша уакытгы, шыгынды
баскару мацызды. Бастысы - бакылау уакытыньщ шыгын контроллингшен басымдыгьш аныктау.
Ресурс жэне непзп курал бойынша тар жерлерд1 аныкгап,
Kayinri аймактарды керсету керек.
ТЗ’ЩЖ-ны уйымдастыру тещрепнде маркетинг пен жумысты
езара байланыстырган жен.
Баскару аймагында жумысты ауыстырып отыру мумкйадп
мен бшктипкт! артгыруга баса назар аударган дурыс. Жобаны
баскару эд1стерш барынша жаксартуга кецш аудару ете мацызды.
16-такырып. Уйымныц инновациялык; к;ышетгиндеп... ■ 317
24-сурет. F3TIQK уакытын кыскарту стратегиясы
Жобанын журу барысын кадагалайтын жоба-контроллингш
колдану да ти^мдь
Bip-ею жылга созылатын жобалар кезектест1пнде жобаконтроллинпшн келесщей сызбасын колдануга болады:
- агымдагы бакылау - айл ык;
- аралык есеп 6epyfli куру - токсандык;
- жоба тобына ар налган аппарат - эр ею ай сайын.
i^oipri кезенде контроллингпн эдастемесше негЬделген инно­
вациялык жобаларды баскаруга деген кезкарастар белсендо талкыланып, кэсшорын кьометшде жекелеген куралдар пайдаланылуда.
Контроллингпц инновациялык ещ нркте кецшен колданыла
бастауына турл 1 аспектшердщ интергациясында инновациялык
жобаларды баскару кажетгт1гшщ туындауы себеп болады. Кон­
троллинг менеджменттщ басты функциясын: жоспарлау, есеп­
теу, бакылау мен сараптауды жэне шенйм кабылдауда жагдайды
багалауды эдютемелк жэне курал-жабдык базасымен колдауды
камтамасыз етеда.
318 ■ III Б0Л1М. Кзсткерлжтщ инновациялык; формалары
Инновациялык контроллингтщ кезецдерь Б1здщ пайымдауымызша, инновация контроллинг! терт кезецнен турады:
- жобаньщ icKe асуын (icKe асу мумюнднш) багалау;
- инновациялык жобаньщ 1с-шарасын жоспарлауды акпаратгык камтамасыз ету;
- жобаньщ icKe асуын бакылауды акпаратгык колдау;
- сараптама кызметш акпаратгык колдау.
EipiHuii кезенде жоба контроллер! мына суракка жауап беpyi керек: Кэсшорын жобаны юке асыруга icipicce, алга койган
максатына жетед1 ме? Жоба максаты дэл уйым максатындай
анык жэне накты, максатка жеткендеп нэтиже елшем1, бюджет
келем!, уакыт, белшген ресурс жэне алынган нэтиже сапасы icKe
асарлыктай болуы кажет. Егер жоба аягында жалпы уйымдык
максатка жетпесе, контроллинг бел1м1 оны канагаттандыратын
жобаны icKe асыруда баска баламасы бар жол усынуы кажет.
Осы кезенде жобаны юке асыру жолдарыныц нускасын тандау
кажеттипп туады.
Бул ушш эконометрикалык эд1сгп колдануга болады. Bi3 бшетсндей эконометрика - экономикалык объекгшер мен процестердщ накты сандык жэне салалык байланыстарын математикалык
жэне статистикалык эдютермен шешетш гылым.
0p 6 ip усынылган нусканьщ ез артыкшылыктары мен кемnimiicrepi бар. Ол шыгын, Kipic секций сандык-экономикалык
керсетюштермен де, ешм сапасын керсететш техникалык керсет­
юштермен де аныктапады.
Сол себепп жобаны юке асырудыц эталонын аныкгаган дурью.
Ол ушш сипатты белгшер жобага койылатын барлык талаптарды
ескерше отырып жасалады. Тандалган нус ка мен эталонды салыстыру ymiH сандык жэне салалык керсетюштер алгоритмше непзделген эконометрикалык эдют1 колдануга болады.
Екпшп кезенде жоспарлы-уйымдастырушьшык кызметтер
юке асады. Контроллинг бел1м1 осылардьщ куралдары мен эдютемелерш жасайды. Кдбылданган жоспардьщ орындалу мумюцщп
тексершгеннен кейш акпаратгык агын уйлеспчршп, жоба
катысушьшары мен жауапты тулгалар бектледь
16-такырып. Уйымныц инновяциялъщ ^ыдмстшдся... ■ 319
YuiiHuii кезенде белгш 6ip жумыс блоктарын icKe асыру
бойынша бакылау жумыстарын журпзу уакыты аныкталады.
Жобанын уйымдастырушылык жэне каржылык жагдайын сипаттайтын бакылау KepcerKiurrepi тавдалып, шеетт ауыткулар
аныкталады. Ауьпкуды есептеу керсетюштер1 керсетшш, оньщ
ce6enrepi мен кшэлшер аныкталады.
Сонгы корытынды кезенде контроллинг 6eniMi табылган ауытКулардын болашак жоба жумысына эсерш аныктайды. Олардьщ
жобаны баскарушылык парам етрше капай эсер ететшш керсетедь
Цикл сонында контроллер жаца усыныстар мен проблеманы
шешу жолдарын, жоспардын езгертшу мумювдЫн камтитын есеп
дайындайды.
Салыстыру мен тацдаудыц эконометрикалык эдось Бул
6ipiHnii кезенге кажет. Нусканы тандау накты шара, кай нускати1мд!
болса, сол тандалады деген niidp калыптаскан, алайда yneMi олай
емес. Bip нусканын 6ip керсеткшй угымды болса, eicimiiici тшмсЬ
болып жатады. Осы туста сараптамалык технология га жупнемгз.
Сараптамалык технология нын б ip тобы сарал гамашылардын
ойын ескере отырып, оларды 6ip ортак тшмд1 нуска тавдауда, реттеуде колданады. Орташа ранг непз1нде турл4 есептеу эдгстерш
колданады (орташа арнфметикалык жэне медиана).
Баска 6ip сараптамалык топ жеке кврсетюштердщ маныздылыгын, салмактылыгын, эсер ету куш т аныктайды. Жобаны icKe
асыру нускасыныц корьгтынды багасы керсеткшггердщ магынасы
мен сэйкес мацыздылык коэффициенты косу аркылы аныкталады.
Бутан Караганда сараптамалык-статистикалык эддс нактырак.
Онда инновациялык жобаньщ нускалык Kepcenciurrepi мен онын
корытынды багасы арасындагы байланыс аныкталады.
Бупнп танда контроллинг маркетинг, менеджмент, каржылык
баскару салаларында кецшен колданылуда. Ол инновациялык
процестщ стратегиялык куралы болып табылады. Жана тауардьщ
контроллинг! инновациялык циклд1 кыскартуга, дайындык пен
eHAipic шыгындарыи аз а т у га мумктдйс бередь
Сезс1з контроллинга енпзу 6enrLni 6ip киындыктармен ж урт,
есептеу, бакылау, сараптау жэне баскару жуйеандеп курдел1
езгер1стерд1 талап етедк Алайда, оны енпзуден алынган нэтижелш к пен Kepimc барлыгын актайды.
320 ■ IIIБ0Л1М . Кзсткерлгктщ инновациялык; формалары
IIIБ0Л1М БОЙЫНША
БАКЫЛАУ С¥РАК;ТАРЫ
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
1S.
16.
17.
18.
19.
Тэуекелдщ мэш неде?
Тэуекел кездерш атаныздар.
Инновациялык тэуекел кандай жагдайларда пайда болады?
Инновациялык кызметтщ непзп тэуекелдерш сипаттацыздар.
Тэуекелд1 бас каруга аныктама бервдздер.
Тэуекелдерд1 баскару кандай кагидага непзделед1?
Инновациялык кызметтеп тэуекелдердщ алдын алудыц непзп жолдарын атацыздар.
Тэуекелдерд! берудщ мэш.
Тэуекелдерд1 темендетудщ непзп 9flicTepi кандай?
Сактандырудыц мэш неде?
Инновациялар жэне «адами ресурс гарды баскару» TyciHiri. Олардын
арасындагы байланыс.
Персоналды баскару жуйесше инновация ретшде кандай ерекшелЬстер тэн?
Уйым персоналыныц инновациялык кызмет факторларына не жатады?
Компанияныц бэсекеге кабшеттингш дамытуда ннновациялардьщ
аткаратын роль
Ka3ipri замангы технологиялардыц даму ерекшелйстер1 кандай?
Нарыктык технология капай уйымдастырылган?
Технологиялык саясат деген1м!3 не жэне оныц мшдеттер1 кандай?
Технологиялык бизнестщ жузеге асырылуында шагын фирмалар
кандай рел аткарады?
Технологиялык бизнестщ жузеге асырылуында ipineHreH фирмалар
кандай рел аткарады?
20. Технологиялар нарыгыньщ дамуында делдал фирмалардыц
аткаратын рель
21. Венчурл1к бизнес мэш неде?
22. Венчурлш бизнестщ кызмет ету ерекшелштер1 кандай?
23. Венчурлж каржыландыру деген1м1з не?
24. Венчурлк каржыландыру механизм! капай жумыс ютейд1?
25. Корпоративтнс мэдениет дегешм1з не?
26. Уйым мэдениеть
27. Инновациялык ахуал неге байланысты?
28. Шетелдак тэж1рибеде инновациялык кызметтерд! колдау кандай
куралдар аркылы жузеге асырылады?
29. «Бизнес тешгацасы» TyciHiri жэне оныц аткаратын кызметтерь
16-такырып. Уйымныц инновациялык, фиметтдеп... я 321
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
Еуропа одагынын 15 стратегиялык басым багдарламасынын мацызы
неде?
А1Щ1-та инновациялык кэсшкерлш кызметш кандай институттар
колдайды?
Испанияда кызмет аткаратын технологиялык парктердщ басты
функциялары кандай?
Дамыган елдердщ гылыми-инновациялык непзшдел даму улгш ерт
атап керсетщ 1здер.
«Инко-Коперникус» багдарламасынын непзп критерийлер!.
Инновациялык кэсшкерлш канша уйьшдастырушылык кагидадан
турады?
Инновациялык кэсшорындардыц жабылу ce6enrepi.
Шагын инновациялык кэсшорынньщ халыкаралык уш тишн
атацыздар.
Салыстыру мен тандау критерийлер1.
Шагын инновациялык кэсшорынньщ географиялык орны.
Шагын жэне орта кэсшорындар кызметтщ жагымды аспектшерш
атацыздар.
Шагын инновациялык бизнестщ кандай айрыкша ерекшелйстер!
бар?
Шагын инновациялык бизнестщ шаруашылык журпзу стратегиясы.
Fылымды кажетсшетш салапардагы венчурлш кэшпкерлш.
Корпорациялардыц венчурлйс белмшелер1 кандай?
Кешбасшылык дегешм1з не?
Кешбасшыньщ бойында кандай касиеттер болуы керек?
Инновациялык компаниялардагы менеджерлер мен кешбасшылардыц paimepi.
Казакстандагы «кешбасшылык» угымыныц мэш.
Отандык кэсшорындарда орын алатын кешбасшылыктыц ерекшелштерь
Кешбасшылык аясындагы непзп теориялар мен олардын мэш.
Менеджерлер мен квшбасшылар арасындагы айырмашылыктар.
Кешбасшы-инноватордыц мшдеттерше неш жаткызуга болады?
М. Вебер бойынша квшбасшылыктын канша Typi бар?
2 1 - 3/ 21-10
322 ■ Ш Б0Л1М. Кэатсерлгктщ инновациялык; формалары
Ш БвЛ Ш БОЙЫНША ПАЙДАЛАНЫЛГАН ЭДЕБИЕТТЕР
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
Основы инновационного менеджмента: теория и практика /Под
ред. А.К. Казанцева, Л.Э. Миндели. —М.: Экономика, 2005.
Инновационный менеджмент /Под ред. Оголевой Л.Н< - М. :ИНФРА-М, 2001.
Нарибаев К , Джуманбаев С. Инновационный менеджмент. - Ал­
маты, 1999.
Р.А. Фатхутдинов. Инновационный менеджмент. — М.: ЗАО
«Бизнес школа: Интел Синтез», 2000.
Инновационная экономика - М.: Наука, 2001.
Саутпаева Ш.Е. Инновационный менеджмент. —Астана, 2008.
Друкер П. Эффективное управление. Экономические задачи и оп­
тимальные решения. Пер. с англ. —М.: Гранд, 2003. - 288 с.
И.Е. Артемьев. Рынки технологии в мировом хозяйстве. - М.:
Наука, 1992.
Инновационный менеджмент. Учеб. пособие для студ. высш.
учеб. заведений / К.В. Балдин и др. - М.: Издательский центр
«Академия», 2008. - 368 с.
Инновационный менеджмент. Учебник для вузов. С.Д. Ильенко­
ва, Л.М. Гохберг, С.Ю. Ягудин и др. / Под ред. проф. С.Д. Ильен­
ковой. 2-е изд., перераб. и доп. М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2003.
Морозов Ю.П., Гаврилов Л.И., Городнов Л. Т. Инновационный ме­
неджмент. Учеб. пособие для вузов. 2-е изд., перераб. и доп. -М .:
ЮНИТИ-ДАНА, 2003.
Водачек Л., Водачкова О. Стратегия управления инновациями на
предприятии. —М.: Экономика, 1989.
ТвиссБ. Управление научно-техническими нововведениями: сокр.
пер. с англ., А.Г. Медведева. —М.: Экономика, 1998.
Бердалиев К.Б., Сатцалиева Т.С., Турсынбаева А.А., 6м1рзацов
С.Ы., Есенгазиев Б.К. Менеджмент теориясы мен тэж1рибес1
—Алматы, 2002
Бердалиев К.Б. Казахстан экономикасын баскару неггздерi. Оку
хуралы. —Алматы: Экономика, 2001.
Бердалиев К.Б. Менеджмент. Лекциялар курсы. - Алматы: Эко­
номика, 2005.
Мамыров Н.К. и др. Государство и бизнес. Учебник. - Алматы:
Экономика, 2002.
Мазмуны ш 323
МАЗМУНЫ
Kipicne................ 1.......................................................................................... 3
I Б0Л1М.
ИННОВАЦИЯЛЫК МЕНЕДЖМЕНТ ТЕОРИЯЛАРЫНЬЩ
К АЛ ЫПТ АСУ Ы
1-такырып. Инноватика теорияларынын калыптасуы
жэне ica3ipri кездеп тркырымдамалар........................................................б
1.1. Инновациялык теорнялар: мэш мен мазмуны.............................. 6
1.2. Инновациялык менеджменттщ непзп теориялык
ережелершщ эволюциялык дамуы............................................. 13
1.3. ¥йымнын инновациялык саясаты................................................19
2-такырып. Казакстанда инновацияны баскару мэселелер1 ...................28
2.1. Баскарудата инновациянын непзп багыттары
мен максаттары............................................................................. 28
2.2. Казакстан Республикасьгндагы инновациялык
менеджменттщ стратегиясы........................................................ 36
2.3. Казакстанда инновациялык инфракэдрылымньщ
калыптасуы........................................................................... - ..... 43
2.4. Инновациялык кызметп жана кезенде баскару.........................52
3-такырып. Кэсшорынныц инновациялык стратегиялары..................... 63
3.1. Инновациялык стратегиянын кэсшорында алатын орны.......... 63
3.2. Кэсторындардаш инновациялык стратегиялардыя
турлер! мен тш м дш п......................................................... *...... 68
I бел1м бойынша бакылау сурактары................................................. 77
1бел1м бойынша пайдаланылган эдебиеттер.....................................78
ПБ0Л1М .
ИННОВАЦИЯНЫ БАСКАРУ
4-такырып. Инновациялык кызметп уйымдастыру................................80
4.1. Инновациянын баскару объектам репидеп мэш .......................80
4.2. Инновациялык галыми-техникалык непздер жэне
оларды енпзу npoueci.............................................. ........... ....... 84
4.3. Зерттеулер мен жасап шыгарудьщ стратегиясы........................87
324 ■ М азмуны
5-такырып. Инвестициялык жобалар жэне олардын тшмдшп............. 94
5.1. Инвестициялык жобалардыц турлер1 мен тшмдшп.............. ..94
5.2. Инвестициялык жобалардыц тшмдшпн багалау.................. 100
6-такырып. Инвестициялык жобаларды тацдау мен талдау..... л......... 118
6.1. Жобаларды тавдау................... .............................................. 118
6.2. Жобалауды талдау................................................................. 124
7-такырып. Инновациялык менеджмент жуйеандеп функциялар......
7.1. Инновациялык менеджмент функцияларынын жуйеа..........
7.2. Инновациялык кызметп жоспарлау.......................................
7.3. Мотивация инновациялык менеджментан
функциясы ретшде................................................................
I 7.4. Инновациянын бакылау функциялары...................................
138
138
143
149
152
i II башм бойынша бакылау сурактары........................................... 158
II бел1м бойынша пайдаланылган эдебиетгер............................... 160
IIIБ0Л1М.
КЭС1ПКЕРЛ1КТЩ и н н о в а ц и я л ы к ; ф о р м а л а р ы
8-такырып. Инновация жэне персоналды баскару............................. 162
9-такырып. Инновациялык кэсшкерлистеп корпоративен мэдениет.. 175
10-такырьш. Технологиялык бизнес инновация жуйесшде................ 185
11-такырып. Инновацияларды енпзудеп венчурлйс каржылацдыру ... 197
12-такырып. Шагьш инновациялык кэсторындарды куру................. 205
12.1. Инновациялык кэсшорындарды К¥РУ................................... 205
12.2. Корпорациялардьщ венчурлж бел1мшелер1.......................... 217
12.3. Шагын бизнест] мемлекетпк колдау жуйес1......................... 220
13-такырып. Инновациялык уйымдардагы кешбасшылык................. 225
14-такырып. Инновациялык кызметп колдаудыц шетелд1к
тэж1рибес1
........... ........................ ............................. ...... 249
41.1. Инновациялык кызметте шетелдш тэж1рибеш
пайдаланудыц мацызы.......................................................... 249
14.2. АЬ^Ш-та инновациялык кызметп реттеу ерекшелйстер1....... 261
14.3. Жапон кэсшорындарында инновациялык
стратегияларды пайдалану......................................... ........... 262
М азм уны т 325
15-такырып. Инновациялык кэапкерлштеп тэуекеддер
жэне олардьщ алдын а л у ---- ----------------------- | ....... —...------ 1___ 265
15.1 Инновациялык кэсшкерл!ктеп тэуекелдердщ
снпатгамасы жэне олардыц турлер!............... ....... Я............1265
15.2. Инновациялык тэуекелдерд! баскару........... ... ......................281
15.3. Инновациялык кызметтеп тэуекелдердщ алдын
алу жэне ояарды темендетудщ непзп ankrrepi....................... 286
16-такырып. Уйымнын инновациялык кызметшдегт контроллинг_1 302
16.1. Контроллинг зерттеу жумысыныц непзп элемент! ретшде... 302
16.2. Инвестициялык жэне инновациялык контроллинги
экономикалык колдау.......в.......... ........ I.... ......... ,................ 308
1П бшпм бойынша бакылау сурактары............ ...... ... ......,.................. 320
Ш бвл!м бойынша пайдаланылган эдебиеттер......___ ____________322
Бердалиев К.Б., Саткалиева Т.С.. Сештказиева А.,
вянрзаков С.Ы., Есенгазиев Б.К., Шахманова Г.Т.,
Абдулина Г.А., Ергалиев К.Р., Омаркожаева A.H.
инновациялы к;
МЕНЕДЖМЕНТ
Оку к^ралы
Бас редактор
Редакторы
Компьютерде беттеген
Мукаба дизайнер!
Сэрсембаева АЖ.
Мвцкебаева К.Ж.
Акимова А. Т.
Мышбаев К,. Т.
Басуга 07.07.2010 ж. кол койылды.
басылым. IlimiMi 60х84'/]6 Баспа табагы 20,4.
Есептнс баспа табагы 15,5. Шартты баспа табагы 19,0.
Косымша таралымы 300 дана. Тапсырыс №3/110-10 (29.12.2010 ж.).
KemipMe
050063,
«Экономика» баспасы» ЖШС
Алматы капасы, Сайын Kemeci, 81-уй.
ISBN 978-601-225-213-2
9 7 8 6 0 1 2 252132
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
9 346 Кб
Теги
seshtkazieva, 1298, khurali, innovaciyalik, satkalneva, berdaliev, menedjmentu, oku
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа