close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

2090 ergazinova g. d.khurast audarmashi kasibi khizmetshinin negizderi g.d. ergazinova

код для вставкиСкачать
Г 6 81
5
А91
j
КАЗАКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫЦ Б1Л1М Ж 0Н Е ГЫЛЫМ МИНИСТРЛ1П
С. ТОРАЙГЫРОВ АТЫНДАРЫ ПАВЛОДАР МЕМЛЕКЕТТ1К УНИВЕРСИТЕТ!
АУДАРМАШЫ КЭС1БИ
КЫЗМЕТШЩ НЕГ13ДЕР1
Аударма ici мамандыгынык студенттерте арналган
оцу-эдютемелк хуралы (дарю кешеж)
Павлодар
Казакстан Республикасынын БЫм жэне гылым министр/пп
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекеттж университет!
Гуманитарлык-педагогикалык факультет!
Аударма теориясы мен практикасы кафедрасы
АУДАРМАШ Ы КЭС1БИ
ЩЛЗМЕТТНЩ НЕГ13ДЕР1
Аударма ici мамандыгыньщ студенттерше арналган
оку-эд1сгемел1к куралы (дэр1с кешеш)
Павлодар
Кереку
2012
ЭОЖ 8 1я 7
КБЖ 8Г25(07)
А 91
С. Торайгыров аты пдагы Павлодар м ем лскетпк универсн rci iiiiu
гуманитарлы к-педагогикалы к факультетнмн
оку-эд!стемел1к кецеимсн усымылды
ГПмрсарапшылар:
3. К. Курманова — филология гылымдарынын кандидаты,
Ииновациялык Еуразиялык университетшщ казак филологиясы
кафедрасыныц ага окытушысы;
О. К. Жармакин - филология гылымдарыныц кандидаты,
С. Торайгыров атыпдагы ГТМУ шетел филологиясы кафедрасынын
профессоры.
К урасты руш ы Ергазинова Г. Д.
А 91 Аудармашы кэаби кызметшщ непздер1 : аударма ici
мамандыгынын студенттерше арналган оку-эд!Стемел1к куралы
(д эр к кешеш) / кураст. Г. Д. Ергазинова. - Павлодар : Кереку,
2 0 1 2 .-8 5 б.
Оку-эд1стемел1к куралдьщ максаты — болашак мамандарды
аудармашынын кэЫби iciн!к непзп дэйектер1мен таныстыру.
Оку-эд1стемел1к куралда аудармашы жэне аудармашы емес
позициялары тургысынан мамандык женшде н еп зп тусш1ктер,
аудармашынын непзп касиеггер1 мен мамандыктыц непздер1,
аудармашыга койылатын каз1рп замангы талаптар, заманауи
аударманыц техникапык кураддары карастырылады.
Оку-эд1стемелж куралы тштак багдарламага сай «Аударма ici»
мамандыгынын студенттерше арналган.
С. Торайгыров
атыпдагы ПМ’У*Д1Ч
1акад£-'ли« С.Бейсемйае*
4 гт-.сндагы гылыми
I,—
ШШ
0О Ж 8 1 я7
КБЖ 81*25(07)
© Ергазинова Г. Д., 2012
© С. Торайгыров атындагы ПМУ, 2012
““ 'М 4М рф ^0^|ры < болумна, грамматикалык жэне орфографиялык
. ^ХСДерг&Д1ШН)лар мен курастырушылар жауаиты
K ip icn e
Усынылып отырган оку-эдктемел1к кур алы студенттерге
«Аудармашы кэаби кызметшщ непздёр!» пэншен маглумат anyына
кемектеседь Оку-эд»стемел1к куралдын максаты - болашак
мамандарды аудармашынын кэаби iciH ia непзп дэйектер1мен
таныстыру.
Оку—эд1стемел1К куралда аудармашы жэне аудармашы емес
позициялары тургысынан мамандык жошнде непзп тусЫктер,
аудармашынын Heri3ri Kacnerrepi мен мамандыктын нелздерц озш-ез1
жети1д1ретш турл1 оку стильдер1, аудармашыга койылатын каз1рп
замангы тапаптар, заманауи аударманьщ техникалык куралдары
ка рас т ырылад ы.
Осы курстьщ шенбержде студенттерде ездж гылыми вдену
урщсшщ алгы шарттары калыптастырылады.
3
1 Аудармашы емес
мамапдыгы жайлы i успнк
KiciiiiH козкарасымен
аудармашы
Дэр1етш тезись Аударманы сырттан багапауга болады:
тапсырыс берушшщ немесе баска аударма тутынушынын кезкарасы
тургысында жэне iuiinen: аудармашынын козкарасы гургысында,
сондыктан, не жэне неге тапсырыс беру mire, тагы баска аударма
тутынушыларга кажет, аудармашы 6i л у керек.
Ж оспар:
1) iinxi ж эне с ы р тк ы TyciHiicrep;
2 ) сешмдынк;
3) мэ riii аудармасынын сешмд!л1п;
4) аудармашыга деген сешмдЬнк, аудармашынын Kaciierrepi
мен ога н койылатын талаптар;
5) аударманыц дер кезшде жасауы;
6 ) аударма акысы;
7) ымыра.
I uiki жэне сырткы гуснпктер
0 р адам«аударма» угымын эр турл! тусшедь
Аудармашы емес юсгнщ niicipi бойынша, аударма - ец алдымен,
МЭТ1Н.
Аудармашынын ойынша, 6ipiHiui кезекте, аударма - урд^с.
Элде Энтони Пим жазгандай, сырткы бакылаушыга аударма
мэтш, 6 ip a K «1ШК1 бакылаушыга» — эрекет болып Kepi н а д (мэтш
жарыкка шыгару ушш орындалатын).
1штен
Аудармашы аударма туралы ойлайды жэне айтады, 6ip уакытта
урд1с 1шшде болып, ол калай аударма жасалады, онымен байланысты
келел1 мэселелер туралы, оларды калай шешуге болады элде не оган
кедерп жасайды, тэж1рибел1к бш м дер менгеред], бшедк Аудармашы
тусшед1, ешкандай аударма туп нус ка туралы мулде сешмд|’ угым
бермейдк
Сырттан
Аудармашы емес Kici, тек кана 6ip т1лд1 б тетш , Tike элде
жанама аударманы телейтш окырман, аудармага тапсырыс 6epyiui
элде ютапты сатып алушы атап айтканда, аударма туралы ойлайды
жэне айтады, 6ip уакытта урдкке катыспай, аударма калай
жасалатынын б!лмейди 6ip кергеннен таниды, Сэмюэл Джонсон 6ip
куш агаш iue6epi емес Kici туралы айткандай, шебер жасалган
кобдиша.
4
Аудармашынын козкарасы бойынша, ен мадызды эрекет: кэоби
дагдысын жию барысы, мактылы тапсырыс алу жэне оиы орындау,
зерттеу отюзу, Интернетте жумые icrey, тупнусканын стилш сактау,
создердщ, курылыс орамдардыц аударуы, аудармаиы редакциялау,
жумыс беруш ire аударып б1ткен м эпннщ ж е т т ц т п , ‘ю телшген
жумысына бага кою, акша алу. М эт т - урдктщ мацызды, TinTi
мумкш ец мацызды бал1п деп саналады, oipaK жалгыз гана емес.
Аудармашы емес KiciHia козкарасы бойынша маныздылауы
нэтиже элде тауар сиякты кабылданатын м этш , сондыктан орынды
болады мына тэсшмен iuiKi n ix ip арасындагы айырмашылыгын
корсету ушш кыскаша сырткы бакылаушыныи козкарасы туралы
баяндаумен токталып калу.
Дэстур бойынша аударма теориясы мен аударуга окыту кебжше
сырткы козкарасына непзделген, эдетте мэтжге назар аударылатын,
немесе, мумкш, аудармашы емес K icire аса кызык болып коршедь Ол
ауыткы соншалык улкен, «сырткы козкарас» коп жагынан TinTi басым
болады.
Кызыкты, аударманын дэстурл1 TyciHiri белгип мэтшдеп
тапсырыс беруцпнщ — аудармашы емес к1сжщ — талаптарына
багыттылган оньщ тек кана 6ip каж етплш не, сешмджке ынтасына
ерекше назар аударылады. Б'фак, аудармашы емес юсшщ козкарасын
тусшсек, мерз1мд1 уакытында жасалган аударманын жэне оньщ
багасынын маныздылыгы кем емес. Сешмд!, тез, кымбат емес
аударманы алуга тырсатын сырткы бакылаушыга манызды
аударманын уш аныктауларын толыктау карапшыгамыз.
Сешмдшк
Аудармага тапсырыс беруш’ш ер оган сешм арта алу
мумюнд!пне не болулары керек. Олар аударманы ез кызметшщ
сешмд1 непз! ретжде пайдалангылары келед!. Олардын niKipiHiue,
аударманы колдану аркылы тупнуска туралы барлык к а ж е т ’
акпаратты алады жэне сол аркылы сэтс1зд!кке ушырамайды деп сешм
артады. Буган коса тапсырыс 6epyiui аудармашынын кел1сшген
мерз|мде сешмд! аударманы тапсыратынына шек келт!рмеу1 тшс.
Керек болган жагдайда одан комок алу, икемдш гш корсету, эр
адамньщ бабын табу, ол барлыгы тапсырыс берушжщ талаптарын
канагаттандыру ушш керек. Осы ею сеш м дш к аспект!лер!н жекежеке карастырайык.
Мэтш аударм асы пы ц сешмдйпп — тапсырыс берушжщ
сеш мдш гш немесе оньщ кабшет'ш баска аударманын дурыстыгына
ceniNiid бщшредк Баскаша айтканда, егер аударма сен!мд1, тапсырыс
5
беруш! аудармамен тупнусканын арасында баПланысы бар екежн
тусш едь
Мысалы, егср тендерге катысуга шакыруынын аудармасы
ж етнде сез болса, онда ол шакыруды алган компания тапсырыс
беруцп ретшде болады. Ондай жагдайда «сешмдипк» ол аударма оныц
барлык ренкшерш дэл керсетуш б 1лд 1ред(: Аударма компанияга
сешмд 1 негЫ ретшде керек.
Эдеби шыгарманын аударуына окытушы элде студент тапсырыс
6 epyi мумюн. Сешмдйик тапсырыс берушшж аударма тупнускамен
б 1рдей сеш м дщ тн бшд 1ред 1, егер сабак эдебиеттану бвл!мшде элде
казак тип бел 1мшде уиымдастырылса, ол уилн аударма бастапкы
мэтш аударма тЫнде сиякты жазылган ед1 болу керек. Егер жогаргы
курстын студенттер!, магистрлер аудармашы болса, олардык
аудармасы тупнусканын синтаксиста курылымына сэйкес келед!
жэне тупнусканын рш нде жазылган курдеш мэтшд» окуга
кемектеседк Ондай жагдайда сезбе-сез элде жолма-жол аударма
кажет, егер аударманын sp 6 ip соз1 тура тупнусканын тш сп сезшщ
астында жазылса.
Жарнамалык хабарландыру аударылганда, тапсырыс б ё р у и п
ретшде онд|руш! немесе ж е р п й н с п сатушынын маркетинг бел1М 1
болуы м у м ю н ; аударма тапсырыс беру mire тауар элде кызмет сатуга
кемектеседг, орындалмайтын, icK e аспайтын, зансыз уэделер мундай
аудармада кездеспейд!. Жарнаманы аударуга ыктимал тутынушы да
тапсырыс 6 epyi мумюн. Оган, ягни ыктимал тутынушыга, аударма
жарнамапайтын тауардын немесе кызметтщ ен анык сипаттауы
манызды, оларды сатып алганнан сон аударма тауар жэне кызмет
туралы жапган акпарат берген болып шыкканы орынсыз.
Жогарыда атап еткешм 1здей, мэтщнщ сеш мдш п эдетте
“дэлдГк”, “эквивалентпк”, “дурыстык” деп аталатын сипаттармен
байланысты. Дегенмен барлык осы терминдер тапсырыс берушi
жолбасшылыкка алатын сеж мдш кп талап етудщ тек кана кен
жиынтыгынын кыскаша белпленуь Мэтш сеж мдш пнщ апуан T y p i
болады, 6ipaK осынын езшде; сенш дш ктщ 6ip гана аныктамасы жок,
осы сиякты абстрактп семантикалык, синтаксистж туралы
айтпаганньщ езшде
эквивапентттктш
б 1рынгай
карапайым
елшемжж барлык жагдайда онай пайдаланатын аныктамасы жокАудармашы емес Kici — тапсырыс 6 epyiui у и л н м э т ш
аудармасынын с е ш м д ш п ез! куткен мумюн санапы турде емес
дэрежеде болтаны гана манызды. Б1реулерге дэлдж, eK iH lui б 1реулерге
— т ш м д ш к , ал е н д 1 6 i p e y n e p r e осы касиеттердж кандайда 6 ip ара
катынасыньщ y n e c iM i кажет. Bipeynep дэлме-дэл аныктылык, ал енд1
6
б1реулер кабылдаудын ж ещ л д тн е умтылады, ал езгелерге осыныц
барлыгынык жиынтыгы кажет. Ал жалпы алганда Marin ЬёШМЗДЛ(п
тапсырыс
берушшщ
накты
тапсырмаларына
непзделу1мен
аныкталады.
Тапсырыс 6ep y u iiiiin тшектерш канагаттандыратын мэт'шди ол
“жаксы” аударма деп есептейд!, баска тапсырыс 6 ep y m i, баска т т е к —
тапаптармен, оны “жаман” аударма деп ecenTeyi мумюн. Кейб!р
тапсырыс берушшер аударманы ете нашар дейд1, себеб! ол оньщ
тапап-тшегш канагаттандырмайды, десе, оны ете жаксы, кернект!, дэл
аударма деп баскасы айтуы мумкш.
©юшшке орай, норма мен стандарттарды 6ip топ тапсырыс
беруиллердш талаптарына сайма-сай келетшдей не ситуацияларды
баскаларга да аудару, шындыгында солай болады.
Мысалы, кейб^р тапсырыс 6epyiui сезбе-сез аударуды талап
erefli, кен тараган ryciHiK бойынша баска аударманьщ болуы мумкш
емес, ал кейб1р тапсырыс беруш!лерге семантикалык аударма керек,
Семантикалык тупнускадан ауыткуы
мумкш емес. Балалар
классиканьщ бос мазмунын айтып беруд! аударма демей, бешмделу
дейдк Керуцплер мен окырмандарга эсер ету ушш жарнама,
хабарландыру аудармасын тупнускадан ауыткан турде жана мэт!нмен
аударады, алгашкы жарнаманы аудармайды.
Эр тапсырыс беруш!, езш щ накты жагдайымен байланысты
шектелгенд!ктен, онын талаптары муктажы жагдаймен байланысты
емес, аударманьщ талаптарына байланысты болады деп ойлайды.
Барлык аудармашылар осы не баска сапаларга сай болуы керск, ccoe6i
осы аудармада осы сапалар болады. Аудармалардьщ арасында
айырмашылыктар бола ма? Аудармалар 6ip-6ipiHen белгш дэрежеде
айырмашылыктары болады, бул кебше тапсырыс берушшщ ойына да
юрмейд1, олар ездерш щ талап-муктаждары баска адамдардьщ талапмуктаждарымен б'фдей деп ойлайды.
Бул eiipiK TyciHiK, “дурыстыгы” —дэлме-дэлд|п тупнуска мен
аударма арасында болуы аудармашынын жалгыз мшдет'| деген кец
тараган TyciHiK Ke3i болып табылады. Бундай тусшногщ басым болуы,
аударманы тек кана ешм не тауар (урд!с не кызмет деп карамай) деп
Караганда жэне еж м нщ сешмдипп эквивалентт!к термин деп тусшед'|.
CeiHMfli аударма кептеген жецш турде редакцияланган белгш
дэрежеде турленген, онда “накты” не “дурыс”дегендср|’ екеушщ
ортасындагы аударма накты аударма осы олкылыктарды жабады.
Мамандандырылган аударманы тек кана тура мазмунды накты
аударма деп тужырымдауга болмайды, сондыктан аудармашыдан
редакциялауды, андатпа жазуды, корытындылауды не мэт!нд1
7
алгашкы калпында кайта жазуын талап етуге болмайды. Тапсырыс
беруш'ше тусюдаруге тырысу 6ip жагынан дурыс сиякты, аудармашы
тапсырыс беруиш neni 6tJirici келетшш оз1 ойлап тауып, оган саны
керсетедК куткеш эр турл1 жэне анык болжауга болмайтынын
аныктап бередь
Кейде клиенттщ талаптары шындыкка жанаспайды, акылга
симайтын не TinTi орындалмайтын, мысалы, маркетингтщ басшысы
жарнама урандары эр турл1 14 тшде тупнускамен дэлме-дэл болуын
талап етед1, аудармашылар барлык 14 тшде осы талаптарды сактап,
ездерщ щ Kepi аудармасын усынулары керек. Осындай жагдайларда
аудармашы осы жумыска K ip icin , орындауга дайын екенш u ie u iy i
керек жэне шындыкка жанаспайтын талаптарды толык орындауга
мумк1нд!п жок болса да, клиентпн талаптарын канагаттандыратын
эд1стер1 бар жогын m e m y i керек.
©кйпшке
орай,
аудармашылар
оздершщ
терен
iuiKi
тусш1ктер1мен аудармашы емес юсшердщ сырткы козкарастарын
жокка шыгарып, озше epin беред1, шынтуайтка келгенде, бул табыс
табудын K03i болып табылады.
Энтони Пим кекес!нмен мынаны айткан: «Сураныс берушщен
сойлескенде, кезкелген аудармада шыгармашылык онделген бол1ктер
болатын айтудын Keperi жок, бул тек кана тусшбеушиик тудырады».
Клиенттщ козкарасымен шыгармашылык овдеу деген!м13 тупнусканы
ерескел ауыткыту сонын нэтижесшде мэтшге сеттйё|зД1к туады.
Аудармашынын козкарасымен шыгармашылык ондеу мэтшд!
кезкелген ондеу, белгип дэрежеде езгерту, сонын аркасында
шыгармашылыктын улес' болып табылады, сол сиякты эр
аудармашыга белгый сезу, ол аударма тЫ белкии шамада онын
кызметше карсылык тудырады. Аудармашы емес юсшерге уран:
“Дэлме-дэлд!к o3i аз нэрсеш корсетедР’. Майкл Бенис.
“Дэлме-дапдш — жаксы аударманын булжымас касиет1, ол
оз'шен-оз1 онын тш м дЫ пне сешм бермёйдГ.
Эр елде техникалык басшылык баяндамалар, жарнама
хабарламаларынын мазмунын жетк1зу ушш эр турл! стилдер
кабылданган, окырмандардын куткендер! де эр турл1 болуы осымен
туешд1ршедь Сондыктан керектг икемделуаз нактылыгы мен
айкындыгы аудармада бузылуы мумкш. Аударма ypflici кезжде
бешмделуш орындау белгЫ пайда беред!, дэл айтканда куралдарды
унемдеу, ен бастысы сеш мдЫ к, Мэтшд! калыпка келт!ру, оны
тупнускадан алыстатпай, "бузылган телефон" эсерш болдырмауга
экеледк Жай аударма кунынан, бунын куны жогары болады. Ka3ipri
каныккан нарыкта, ошмге дурыс сипаттама жасаса, оны оган уксастар
8
копшЫктен ерекшелесе, икемделген аудармага жумсалган косымша
инвестиция езш актайды. Дурыс берЫген акпарат атак куруга
манызды магына бередк Оны сеж мд i кол га бер!цдер!
M arin сешмдьтпгшш турлер!
Сезбе-сез аударма
Аударма тупнускага сезбе-сез элде тым жакын болса.
Аудармада тупнусканын орынсыз синтаксист^ курылымы анык
кершерл'ж.
Шетел 1шлд‘1к
Аударма ерюн сез1лед1, 6ipaK юшкене шетелсымак. Аударма,
тупк1 мэтш емес болып керш едк
Тезд 1к
Аударма сонша онай окылады, аударма тЫ н д е жазылган болып
кершедк Окырман мэтш hi н аудармасы болганын еске тус1рмейдк
ТуШндеме
Аудармада
баяндалган.
тупнусканын
н еп зп
жацтары
нёмесе
мэш
Тусшд|рме
Аудармада тупнусканын буркеме курделелер1 аныкталган,
тупнускада тек кана туспалданган п ш рлер толык баяндалады.
ТуЫшктемемен тушндеме
Аудармада кейб1р жактары кыскаша ашып бер1лген, баска
жактары толык баяндалган. Ен манызды бел1ктер! T y c i a a i p u i r e H , аса
елеул1 емес ез свз1мен кыскаша 6 e p i j i r e H .
Бешмделу
Аударма тупнусканы багытталган аудиторияга (баяндама
тындаушыларга) эсер ету ушш бешмдей отырып жетюзуге тырысады
жэне езгеш е баяндайды. Бул аудитория тупнуска аудиториядан
баскаша. Мысалы, улкендерге арналган мэт!н балаларга арналган
сиякты болып аударылады; жазбаша мэтш теледидарга арпалып,
езгерплед]' немесе жарнамапау наукапы мэтшдерш аударганда
тауарды белгЫ жагдайга пайдалануга шакыруымен байланысты
жагдайлар, ж е р гш к п реалияларды есепке ала отырып тандалады.
Шифрлау
Аудармашы тупнусканы баяндайды, онын мэнш немесе ен
басты идсясын окырмандардьщ 6ip тобынан жасыру ушш, 6ipaK баска
топка тусппкт! болу уш1н акыргысы аударманы угуга жол б1лед1.
Аудармашы Fa сешмдмйк
BipaK тек кана м э т т емес тапсырыс беруш ire манызды
сеш м дЫ ктш элемент! болады; аудармаи1ы да сешм/п болу керек.
9
Аудармаш ыга койылатын талаптардын мерз1м долднтшн
дэстурл)
талабымсн
байланысына
назар
аударыныз,
б!рак
аудармаш ынын с е ш м д Ы л д эл д ш болмаганымен, к эаб и ic.
С ен1МД1 аудармашы барлык жагынан в з‘ш -ез1 кэс1би устайды
Кыскаша мазмундамага тапсырыс берген жэне онын дурыс немесе дал
аудармасын алган клиент аудармашыны сеш м д1деп атамайды жоме ол
ешкашан сондай аудармаш ыга бармауы мумюн. Ойшыл аудармашы
адамнын бабын табуга тырсады, егер тапсырыс дал аударма ретшде
кажет болмаса, тапсырыс беруип"ге баяндаманын, туош ктем е мен,
беш мделудщ , мэтш шыгармашылыгын баскаша айналдырып баска
турлермен уйлеспру кажет жэне онымен байланысты ашык нускаулар
бершмесе, ол —жорамапдарын reKcepin, тек кана содан-сон аудармага
KipiceAi.
Аудармашынын сешмдмнгше катысты угымдар
Толыктыгына назар ауднру
Аудармашы
контекстеп
ерекш ел1ктер1н толык талдайды.
эр
сездщ
элде
свйлемшенщ
Тапсырыс беруипшц талаптарын Tyciny
Аудармаш ы тапсырыс беруиннщ нускауларын ыкыласпен
тындайды, оган кандай аударманын тур! кажет, жылдам жэне
толыкканды тусшед!, оларды дэл колдануга тырсады.
Зерттеу
Аудармашы калай аударуды бшмёген сездерд! де есепке алады,
кемеск! аныктамалар пайдаланбай немесе мэтшде сурау беяг1сш
калтырмайды. Ол мэселеш жете зерттейд1, аныктамалыктарды жэне
интернетп (галамтор) пайдаланады, телефон, факс, электрондык
пошта аркылы сурау салады.
Тексер!п шыгу
Аудармашы мукият ез жумысын TeKcepin шыгады, егер ол
сез1ктенсе аударма ана т!лге емес баска тш ге аударылса, ол алдын-ала
аударманы сарапшыга тексеруге бередк Оньщ устще аудармашы
онын аудармасынын кудцгп жерл ерш эркашан б т е д к
Клиентке сешмдйпк
ИкемдЫк
Аудармашы эр турл! сапада немесе баска тшде жазылган мэтшд!
жаксы бмм ёсе, аударылган мэрнд! ол мамандарга тексердске беру
керек. Сонымен oipre аудармашы, кандай жана тапсырысты орындай
алады, кандай тапсырыстан бас тартуы керек, осыны аныктай 6myi
керек, е й т к е т оны орындауга б Ы к т Ы п жетпейдк
10
Уэделер
Тапсырыс бсруийлсрге гек кана орыидалагын (уакыгыида) уадв
беру у hi in аудармашы оч м у м м н ш ь п к i e p i n , жум ы сы ны н i р и ф т in
айкындайдм.
firep 6ip
уакыгыида орындомаса,
жагдайга байланыс!ы о л
не омд а жанадан kcjiicim
гансырысгы
жасайды не
аударманы баска аудармашы л арга тапсырады.
Д остм к ка IWмае
А у д а р м а ш ы ж ы л ы ш ы р а й л ы ж э н е э р к а ш а и iел е ф о и ар к ы л ы
н е м е се ж е к е е о й л е с к е н д е к о м е к г е с у г е д а й ы н д ь н ым 6 iju iip ciii. О н ы м с и
к ь п ы к г ы э цт i м е л ее у ге б о л а д ы , о л эчш -ое п ак ты i у с ж е д и ж ак сы кенес
б ер е а л ад ы (м ы с а л ы , юм кгтон н е м е с е у р д у п л ж е н 6 ip па р ак i ы
а у д а р а л а д ы ), п ай д асы ч кен ес б е р м е й д к
Купи*
А ударм аш ы
бетсн
мем ерге ку п и я а у д а р м а н е м е с е к е л к с с п
кеч'ш де ад га и а к л а р а т т ы х а б а р л а у г а ru ic r i ем ес.
Техиикалы к жябды ктын сешмиидп i
к о м и ь h i герлiк ж ане бнгдярламалы к ж абды к
А у д ар м а ш ы да ш м ан ау и к о м п ь ю т е р , Microsoft Word-тын акыргы
н у ск а сы , Интернетпеи пайдалану руксат (аса жылдамы жаксы болар
ед|), ч лек т р о н д ы к поштанын мекен-жайы ж э н е факс аппараты болу
керек. Ол ТМ (Translation Memory - накопитель переводов) категория
багдарламага не болады ж э н е оны туракты пайдаланады э л д е клиент
усыныс жасаган багдарламаны сатып алуга ж э н е оны пайдалануды
уйренуге д ай ы и .
Енд1 аудармашынын сеж м дтгч тек кана, онын мэтжмен кандай
операциялар орындайтыгымен аныкталмайды. Сураныс берунйлерге
сешмдц редакцияламайтын мэтш беретж жэне оны сеш мд‘|, дурыс
жасайтын аудармашылар кажет. Келшмде керсет!лген шарттарды
сактап жэне аударманы уакытында алганды сураныс 6epyiui жаксы
керед!. Мысалы, файл туржде, электронды пошта аркылы ж1бермген,
6ip сезбен ай тканда, аудармашынын алдына койылган мждеттерге
байланысты. Сураныс беруш i - оз icimn маманы, телефон аркылы
кемек oepin, сурактарды дурыс коятын шапшан шеиим кабылдайтын,
тигп ол ушж косымша жумыстар болса да мысалы, маган cyperrepi
бар бумл мэпнд1 факспен ж1берщ!ч, мен ciire 10 минуттан сон
телефон шалып, сосын бул суранысты ала алмайтымды айтамын.
Аудармашы e ii жумысты орындай алмаса да, баска к1мге
жуп нуге болатынын айтса, сол сураныс б е р у л н д е н келеа тапсырманы
да алуы м у м к ш . Ал, ерескел, шыдамсызданып жауап берген
аудармашы, телефон конырауын бегет жасаушы деп жэне грубканы
тастап ж1берш, м щ п р л е п жок десе, ол тапсырма алмауы мумкж. Егер
ею сешмд1 аудармашы 61рдей тшге аударушы болса, онда жагымды,
дурыс адамга квн!л аударады.
Мезплшде орындалган аударма
Сураныс беруий аударма жэне аудармашы сежмд1 болуы
ж еткЫ ксп, уакытында аударманы алу ете манызды, оны керек
кезжде алу жэне онын маньпдылыгы жайылмай алгысы келе/и:
Керкем не библиялык аудармалардын аудару MepiiMi созыльщкм деп
емес, оларды мэцп деп есептеледй шындыгында ол олай емес, тек
уакытка шектеу! маиыздылыгы бул аударманын аукымы кен. Король
Яков 1 библиясын аудармасына терт жуз жылдай болса да, Ka3ipri
дешн колданылып келед1, 6ipaK ол да м энгЫ к емес. Коптеген
аиркеулерде оны
Ka3ipri нускаларымен
ауыстырды.
Накты
консервативт1 ийркеулерде бул аударма мыц оданда узак уакыт
колданылуы негайбыл. Ерте ме кешпе онын колданылуы токтауы
мумкж.
Енд1 мынадай жагдайларды - оз уакытында орындапуын баска
талаптармен байланыстылыгын карастырайык:
а) Финляндия провинциясынын губернаторы Кениядан келген
конактармен агылшын тЫ нде сейлесюс'| келд|. Агылшын тшш нашар
менгергенд1пн, ол мэтж д 1 фин тийнде жазып, оны агылшын тйпне
аударуга сураныс бередЕ Егер аударма б’>р1ккен туею ас кезже дайын
болмаса, ол кажетсЬ болып капады. Губернаторга мэтшд! алдын ала
жазуга уакыты болмай, бул жагдай жш кездесетж кубы л ыс,
сондыктан ол мэтжд> кабылдау болатын куннж танертенгш пнде
жазып бггед жэне онын кызметкерлер1 жергщнеп аудармашыларга
телефон шалып эб1гер болады, 6 ip парак кужатты туске дешн аударып
улгеретж аудармашы адамды табу ушш университеттщ агылшын тЫ
окытушысы бул жумысты орындауга Kipicefli, оган курьерд! ж1беред1,
ол аударма б1ткенге дешн, кабинетте тосып отырады, содан сон оны
губернаторга жетюзу1 керек;
б) Кытайдагы болат куятын енеркэежке жанарту кажет.
Жарияланган тендерге жауап ретшдё бес усыныс туседь Bipeyi —
Жапониядан, екеу! — АКШ-тан, 6 ip ey i — Испаниядан жэне 6 ip ey i —
Мысырдан. Тендер тапаптарына сэйкес барлык усыныстар агылшын
тиннде жазылган, оны басшылык оки алады. BipaK усыныстарды алып,
директорлар оздершщ агылшыншалары ж е т к ш к а з екенж керед1,
d cipece Жапония, Мысыр, Испаниядан тускен усыныстар оку ушш
жетюлйапз болады, уйткеж оны жазган адамдарга агылшын тЫ ана
т1я! болып саналмайды.
12
Осы кужаттар жеке алмайтын киындыкка .ушыратады. Гендер
етюзуге он кун кал ганда барлык бес усыныстарды кытай тЫ н е аудару
туралы шешгм кабылданады. Усыныстарды окып жэне багалау уилн
кемжде терт кун керек, алгы кунде жиырма мын созд1 аударатын
ж еткЫ кп аудармашылар табу кажет болады. Агылшын тин
окытушылары жэне олардын студенттер! жумыска Kipicri. Осы
уакытка университеттеп сабактарды апып тастады. Егер аударманы
колдану накты мерз'шге белпленсе, онда бул мерз-1м ете катан болады.
0з
уакытында орындауга койылатын талаптар орынды, дурыс,
6ipaK аудармашылар жи‘| риза ем еспктерж б1лд!ред1, олардын
айтуынша тапсырыс беруш! аударма жасау уш ж канша уакыт
к ер ек тт туралы ойларына ешкандай ой келмейдк Тапсырыс
беруишлердщ кеб! оздер'| усыныстарды не тендер кужаттарын езде pi
курастырады, олар ез кызметкерлерже 40 б е гл мэтш д1 курастыруга
ею апта уакыт беруге дайын. Олар ешуакытта ездер'| аудармамен
айналыспагандыктан, аудармашылар бундай кужатты аударуга ею
кунде жетюл-1кт1деп есептейд!.
Аударма кезкелген жэне баска урд1стер мэтш курастырарда
шектен тыс кеп уакыт алады, бул факт машинамен аударманы
армандауга экеледь
Адам есептеулердй аударуды б1рнеше сагат, не кун не TinTi апта
бойы орындауы мумюн, ал компьютер наносекунд ш ш д е есептеулер
мен аударманы орындайды, ал армандаган елестеткен машиналык
аударманы мэт1нд1 б1рнеше секундта аударатынды, оны бес адам ею
апта орындайды.
Тапсырыс беруш1н1ц аудармага коз ка расы сонгы егнмге
багытталган: аудармага тапсырыс оньщ кажетт1л1пнен — ете кыска
мерз1мде орындау кажеттинпнен туындайды. Ол нэтиже: калай icKe
асырылады, оган кандай куш жумсалады — ол манызды емес. Егер
б ек т л г е н штатты аудармашылар кужаттарды тапсыру кез1нде
киындыктар болганын айтса, ол агенгпктердеп канша уакыт жэне
енбеп с!нген, аударманы орындау кезнще жумсалганын тус1нд1ред1,
тапсырыс 6 e p y u ii дэл келенн багдарламамен камтамасыз етуд1 не TinTi
ез компаниясына арнайы аудармалык багдарлама жасау тапсырады.
Вастысы аудармалар — сешмдй дурыс, тез жэне арзан орындалганы
керек. Егер адамдар TinTi баяу жумыс icTece, онда компыотерд1
колданып керу керек.
Кептеген жагдайларда аударманьщ K a jip ii заманга сай болуы,
онын дурыс, cen iM /;i теориялык нормага сайлыгымсн, дурыстыгы мен
эквивалeH’riл iг! талаптарымен байланыстыгын тус1нбейд1.
13
Н егЫ нде е з уакы ты нда оры ндалу сеш м дип ктщ 6 i p r y p i : сонгы
ош мге багы тталганда м аны зды сы сол, ол y p /iic толы к сежмд!' болу,
я гни керек кезш де аса кы м бат емес аб со л ю тп к сеж м д! 01мм тугызуы
керек —ол 6 i i r e ка йр каж ет жэне жаксы сапалы . Егер адам буны тез
ж эне дуры с оры ндаса, ал егер олай болмаса, онда оны 1стей алатын
маш инаны жасап ш ы гары нлар. Тапсы ры с б ер у и л ж н сонгы е ж м ге
кызыгуш ы лы гы знянды , не K ecip деп айтуга болм айды . E ipaK
аударм аш ы га ж ж , ол катал, сез1мс1з K o p in c e де, аудармаш ы кызыксыз
мэт1нд1 аудару уилн мукш ы йы п оты рады , TinTi екп е айтуга да
м у м к ш д т болм аса да, ол K e p ic im u e осы ж умыс болганга алгыс
айтады.
Д егенм ен, е зш щ осы ндай болганы на дандайсы м ауы керек:
кызыксыз, iiu пыстыратын тапсы рм ага кеп уакы ты н ж 1беретж дер тек
кана аударм аш ы лар емес. А удармаш ы дан тез ж эне се ж м д 1 жумыс
кутетш дер де, оздер! ш арш ататын ж умы с басты болады. 0м !рде,
э а ’ресе, бизнесте, колем i улкен жумысты дэл K aiipri уакытта орындау
ж ж болады , оган коз, кол ж эне ойлау да ж ет!спейд|. Э ри н е аки каты
ем1рде еш к1м де iiu пы сты раты н ж умы с 1стемейдь
Д егенм ен, ол OMipAi a n i курып болм аганды ктан, накты бар
ом1рде, ш ы нды кка ж атпайты н уакы т Mep3iMi бар ж агдайда OMip суруге
тура келедк
Бага
СежмД5, тез ж эне бэрш ен де арзан. Д ун и еж узш д еп аударманы
бага билетедк Егер тапсы ры с 6epyiui аударм а ете кымбат десе, ол
ондай аударм ага тапсы ры с бермейд!. Егер аудармаш ы тапсырыс
тж м ш ем ес десе, оны ол алмайды. Кей кезде жекелеген адамдар
нарыктагы аударм а багасы н бмш ей, аудармаш ы ютапш апарды канша
тураты ны н телеф он ш апып, сурайды. Ж обалаган баганы ecTin, олар
танкапып: “Б 13 ек1 ж узден ойласак, ал Ci3 бес мын д ей сп !”
А ударм аш ы лар кэсшэтк одакка 6ipiKnece, бул жагдай кеп елдерде бар
жалган кэсiпкерлерд1 н Kiuii тобы нарыктагы баганы бузып Ж1беру!
мумю н. С оларды н аркасы нда нагыз мамандардын багасы ете жогары
болып кер*1Нед1, TinTi аптасы на кы ры к сагатты к ж умы с камында б!рде
жет!п б!рде жетпей журсе де. Егер нэтижес!нде сапа не с е ж м д Ы к
наш арласа, онда тапсы ры с беруш! е зш щ реж ш ш аудармаш ыга
жабады.
Ымыра
Тапсы ры с беруш ш щ кезкарасы бойынш а накты аударма
абсолютт! сеж м д!, бунда ол колма-кол ж эне T eriH болуы керек.
Кептеген идеалдар сиякты , ондай аударма мумкш емес: абсолютт!
сеж м диик болмайды , барлы гы на уакы т керек, ал т е п н куймак мулде
14
болмайды. Дегенмен идеал ем 1рде ен жаксы нэтижеге жетуге
ум1ттенуге болады: белгин дэрежеде с е тм д ! жэне салыстырмалы
кымбат емес аударманы уакытында алады. О м нш ж е орай TiriTi томен
талаптар койылса да, унем! канагагтанарлык нэтижеге жету мумкж
емес, сондыктан кел1с1мге баруга тура келедг.
Т ап с ы р ы с
б ер у ш ш щ
н азар ы н а,
б'фак
бунымен
аудармашыларда колданады, аргумент ретшде.
Негурлым улкен сешмдиикке кол ж еткЬ п ш з керек болса,
согурлым аударма кымбат жэне ол коп уакыт алады. Ек'1-уш
аудармашылар баскалардын жумысын тексеред1, бул сежмд1л1кт1
жогарылатады, сонымен 6ipre уакыт жэне каржыны да оиредк
Аудармага негурлым аз уакыт бершсе, ол согурлым кымбат
аударма жэне согурлым коп уакыт алады,(егер жумыска, барлык баска
жумыстарды алып койып, 6ip аудармашы Kipicce, асыгыстык жасап
жэне жиналган шаршагандыктан ол тукке турмайтын кателер ж!берш
жэне оларды ацгармауы мумкш, ол бул жумыстыц кунын жылдам
орындау тари(|нмен алады; егер тапсырманы б1рнеше аудармашыларга
берсе,онда терминдерд! эр турл1 болып), жумыс кымбатка ту сед i.
Негурлым аударма ушш аз толеуге бешм болсаныз, согурлым
сежмдиигш камтамасыз ету киын жэне кисынсыз шыгыннан коргау
киын болады (томен тарифпен тек мамандыгы жоктар 1стейд1;
оларды н аударма дагдысы, т 1лд1 6Lnyi, аныктама эдебиетпен жэне
баска куралдармен жумыс ic re y , сол сиякты редакциялау жетккгнказ,
одан баска, мамандыгы жок аудармасы жалгыз жумыс icT ece, ол
жумысты жалгастыруды баскага бере алмайды, не оган мамандыкка
сай тэртш, кажетт1 ыргакта ic re y жетпейд1) Terin жэне дурыс аударма
туралы идеалды арманга пакты жагдай шек койылады, бул
аудармашыга кажет. Егер тапсырыс 6 e p y m i озш е алгысы келген1н
алса, онда оларга аудармашы керек болмас ед1, немесе олар орындау
уш ж талаптарын айтып жэне iстел ген жумыска акша толеуд1 де оздер!
шешкен болар ед1, аудармашылардьщ талаптарына кулак аспай. Б!з
орындалган жумыс уш 1н акша апгымыз келет1нд1ктен, 6i3
мумк1нд1пнше тапсырыс беру m in i ц талаптарын орындауымыз керек.
Талаптарды толык канагаттандыру мумк1н болмайтындыкган,
тапсырыс 6 ep y u ii де осыны TyciHyi керек. Сен1мд| аударма алу ym iii
нарык багасын телеп жэне шын мерз1м1н тагайындайды; ссн1мд1
аударма тез алу ушш, жогары акы толейд!. Бул экономикалык
карапайым зан, ал экономиканы тапсырыс беруиллср бшед!.
Аудармашы-мамандар базалык кызмет корсетед1. Олардын
жасайтын о>пмдер1 дуниежуз)л1к экономиканьщ жумыс icTeyiHe"
саясатына, медицинага, зан шыгаруда манызды роль аткарады.
15
Тапсырыс беруш! шсктеулердк аудармага иакты л ы к леер еткеимен
оны
айналып
етк!с!
келгенмен.
олардын
кайраткерл«п
аулармашыларга тэуелд!, сонлыктан олармеи санасады.
Аудармашы ra>Kipn6eciiieii
Мен контракт бойынша улкен компанияда кггеймгн, онда жалпы
кос какда ек! жарым жылдай жумыс кгтеЙмш. Kaiip мен толык жалакм
аламын, кейде жартысын, жэне жт* жумыстан сонгы уакытта жумыс
ктейм'ж.
Жумыс колем! туракты, олар менщ кызмегомнщ керек екендтн
K opin, б т е д ’г Б!рак олар Meni туракты кызметке алгылары келмейд!
TinTi: олар жш ею голде бшетж инженерлерд1 жумыска алады, 6ipaK
олар да лингвистикалык бЫ мдер 1 жок, не аудармашы тэж|'рибеа,
кабметтер1 де жок. Басшылар аударма сапасын ойламайдм, TinTi дэл
аударма
мен
сэл,
немкурайды
аудармалар
арасындагы
айырмашылыктарды ангарса да, себеб* олар нашар жалган
аудармадагы кателерд1 тузету уилн акша мен уакыт жумсайды. Олар
мен! туракты жумыска алатынына мен толык сенемж.
Баскалар орындаган аударманын кондициясыз екенш айту мен
уилн ыцгайлы сиякты. Мен1мен жумыс ктеген инженерлерге мен
толыкканды акпарат беруге тырысамын, олар оны туешед!, егер
жиналыста жаксы аудармашы катысса, онда жиналыс пайдалы, ттмд!
отедь Сол сиякты тутынушыны хабарландыру аудармашынын мждет!
болып табылады. Мен тырыстым ... ек!н!шке орай. Рина
Бул мысалдан эр уакытта аудармашы жагдайды менгермейд1
жэне жагдайды баскара алмайды не тапсырыс беруил у м ш мен
талабын жокка шыгарады.
Егер тапсырыс беруш1 аударманын сеш м дш лн KOTeprici келсе,
сонымен 6ipre онын жылдамдыгы жогарылатып жэне акысын
темендетсе, онда аудармашы олардын ойын алдын ала 6Lnyi тжс.
Аудармашы не гстеп жур, сол кезде не сезед!, жумыс кезшде
ризашыл ык алды ма элде жок па, тапсырыс берушire 6api6ip.
Аудармашы тапсырыс беруилнщ талаптарын канагаттандыру
керек екенш естен шыгармауы керек. Тапсырыс беруиплер аудармага
кызмет ретшде емес, еш м ретшде карайды.
Ci3 нанды сатып ал ганда, онын TypiHe, дэм дш пне карайсыз,
оны KiM жэне калай тар ген ш е кешл белмейаз. Бул сырткы кезкарас.
2 Аудармашынын козкарасымен аудармашы
тусийк
K aci6i
жайлы
Д э р к т щ тсзись Тапсырыс беруш ш щ талабын орындау —
аудармашыга тчрш шкке каж егп, б'фак аудармашы оны жумыска
езж щ козкарасы бойынша туеiну керек, тапсырыс беруш ш щ алдында
сеш м дш гш е кешл болу, кэсабн макганышы туралы умытпай,
жумыска бершгенд'птн жэне этнкалык ережелерш сактауга тырысу
керек. Уакытында тапсырылган аударма - аудармашынын табысын
кебейтуге мумюнд'ж береди оган жетуге жылдамдату жэне жумысты
тшмд! бел in беру, мамандыктын мэртебесш KOTepyine эсер етедь
Аудару жумысы оган тек кана ракаттылык экелуш е сену керек.
Жослар:
1) кос ion м а к га н ы ш ы ;
2) сеш м дйнк;
3) жумыска берЫгендп i;
4) э т н к а л ы к ереж елерш сактау;
5) табыс;
6) жылдамдык;
7) аудармалар жинактауышы;
8) ж об алар б аск ар м аеы ;
9) м ам ан д ы к м эртебесш н ы гай ту;
10) ракаттылыкАудармашы, ол юм?
Аудармашы болу ушш не керек?
Кун сайын компьютермен жумыс ic r e n отыру немесе сот
залында 6 ip т1лдщ сездерш , курылыс орамдарын баска т1лге аудару
K tM re
унайды? Кезкелген адамнын колынан келебермейтшд1
айтпаганнын оз!нде.
Басканы айтпаганда, калай 3epiicripeTiH жэне жаксылык
эпермейтш мамандык, коптеген адамдар солай ойлайды. K efi6 ip ey in e
ол басында унайды, 6ipa3 уакыт откеннен кей!н олар шаршап,
кажыганнан, кэаб н кызметш озгертедь Б!реулер тек кана жолай,
б1рнеше сагаттай кунше, айына, жылына, аудармамен айналасуы
мумкш. Кунд1з олар элде-кандай мэтшдерд1 курастырады, муга/мм
элде редактор болып, жумыс ктейд! жэне уйкы алдында 6 ip сагаттай
немесе демалыс кундер-! 6 ip ай боны аударумен айналасады. Олар оны
акша элде ганибет алу ушш, коп жагдайда ек! себептермен
байланысты, тапсырысты орындайды. Егер улкен тапсырыс кездессе,
аудару ушш коп акша 6
тастайды да, жума i
айналы сады . EipaK сондан ж ум ы стан ол езш каж ыган деп ссзжед1
жэне н е п зп жумысына кайтуга тырсады.
Баскалар уш ж , сондай адамдардын саны кеп, аударма неп зп
кызмет Typi деп саналады, 6ipaK олар кажымайды, оларга калай сэтп
болып шыгады? Кандай каб теттерге ие болу керек?
Э ркаш ан 6ipece дэр^гер. oipece зангер, инженер, акын немесе
баскарушы болу уилн, TinTi уакытша немесе вз компьтержщ
экранынла болса да? Олар дарынды ма, 6ip рольден баска рольге онай
ауысатын актерлер ме? Соншама терминдерд1 олар кайдан б1лед1?
Олар кеп бшетш адамдар ма? (Б1ппшсжген бе? Барып турган
энциклопедия ма?) элде “Не? Кайда? К а тан ?” багдарламасынын
катысушылары ма?
Айта кетешк, аудармашы, acipece ауыз ею аудармашы, актерлж
кабшетке, ел1ктепш касиетке ие болу керек. Оларга ерекше
елестететш ecTi ныгайту керек, не тек кана 6ip рет ecTiren сезд1 еске
Tycipyre мумкжд1к береди Аудармашылар эр турл! эдебиетке кумар
адамдар. Э детте олар б1рден терт к|таптай: керкем жэне деректи
техникапык жэне когамдык, 6 ip неше тш де жазылган турл1-турл»
мтаптар оки бастайды. Олар ем1р эсерлерж де кумарлап кабылдайды,
кеп ел арапайды, узак-узак уакыт шетелде турады, шет тлдерд1
мецгеред1, бейтаныс елдердж мэдениет1мен танысады. Оган коса олар
эркашан, мацындагылар, су кубыршы, мектептеп мугагнм, дукеннж
сатушысы, д эр1гер, бармен, эр турл! аймактардан, элеуметпк
кластардыц достары мен cepiicrecTiKTepi тшд1 калай пайдаланады,
бакылап отырады. Аудармашы мамандыгын жж’ косымша маман деп
есептейдк Кептеген адамдар эуел1 баска сапада, кейде TinTi 6ipHeme
салаларда мамандандырылады, ал, epiKTi немесе амалсыдыктан сон не
н еп зп мамандык бойынша жумыс icTeyre мумкшд1к жок елге
кешуден сон аудармашы болады. Аудармашы ретж де олар жж
езд ерж щ эр турл1 шет тмодерш бж етж бурынгы cepiicrecTepiHe энпм е
журпзуге кемектесед1. Кай аудармашылар жиналысы болса да, олар
катысушылардын
эр
турлЫ п м ен
тан
калдырады,
ейткеж
катысушылардын жартысы эр турл1 елдердж кел1мсектер1, 6ipai< тек
кана осы эсер етпейш, олардын 6api pepjfik шет елде турган жэне
к е п ш ш п сейлескенде аса киыналмай 6ip шет ел тЫ нен ею ж ш шет ел
т ш н е ауы са апады.
Ен бастысы, аудармашылар е зж щ iш iне 6ipneiue эр турл! “мен”
не жеке тулгаларынын кеп ш Ы п н апады. Т.улганыц эркайсысы, жаца
мэтш компыотердщ экранында Kepi нуге не эфирде жана оратор
сахнага шыгуга дайын.
Аудармашылардьщ тобы эркашан тым кеп санды болып
керш ед!, 6ipaK шынында ол баскаша болады.
Д элел. Менщ экем 6ip ipi бразилия банк'шщ халы карал ык
белш ш де жумыс icrrefli, сондыктан мен 19 жаска деш н сепз эр турл!
елдершщ он каласында турдым. MeHiH ата-аналарым турган елшщ
т ш н менгердй Экем барлык жерде орналаскан американдык немесе
француз мектептершде окуымызга (мен жэне менщ шшер1м) карсы
болды
Ол эркашан жергшкт1 мектепке баруга жэне жергипк тшд‘|
окуга мэжбур e rri. Ата-аналарым эркашан саяхаттар мен баска т1л
менгеруш кетермелед1, сондыктан мен он терт жастан бастап ез1м
жалгыз Еуропаны аралап шыктым. Мен испан т ш н д е окуга, жазуга
жэне санауга уйренд1м, орташа бшмд1 итапьян жэне португал
тыдерш де алдым. Люксембургта б1рдей француз, агылшын жэне
итальян тшдершде Еуропа мектебш де окыдым, ал уйде португал
тш н д е сейлед1м. Кыздармен итальян т ш н д е сойлеуш дурысырак
керемш.
Акырында мен португал, агылшын, испан, итальян, француз
тшдершде сойлеймш жэне осы тш дердщ 6ip тш н ен екшип т ш н е
аударамын. Орыс т ш н менгере бастаганмын- 6ipaK менщ мугап1м1м
унамады. Келешекте К1тай т ш н мецгеруд1 ниет кылып отырмын.
Менщ ним Тайванда турады. М енщ жиеш'м ютайша тез сейлейд1.
Ренато Венинатто
EipaK сондай касиеттер кептеген баска мамандар оюлдерше де
сай болады. Дипломаттар, шет т ш н щ окытушылары, саяхатшылар...
Аудармашы болу ушш коп журген кггап кумарга жэне т'|лдерге
жет1ктерге кандай ерекше дагдылар керек?
Ж аксы аудармашынын н еп зп сипаттамалары, эрине, тапсырыс
берушшщ у м т н актау . аудармашы сешмд1, жылдам жэне накты бага
ушш жумыс icT ey керек. E ipaK аудармашынын козкарасы тургысынан
ол мулде баска себеппен байланысты .
Оган сеш м д ш к кэЫби мактанышка катысы бар болу ен
манызды болып кершед!. Оган тагы баска элементтер жатады, 6ipaK
олар тапсырыс беруинге манызды емес болып коршед1 . Жылдамдык
тек кана табыс кетеру куралы ретшде манызды болады. Оны
баскашада кетеруге мумкш;ик болады, ал аудармашыга манызды,
мумкш ец маныздысы жумысынан ракаттылык алу, 6 ip aK сырткы
бакылаушыга бул шарт елеуЫз болып коршеди Бул уш iu iK i
талаптарын, кэЫбн мактанышын, табысын жэне ракаттылыгын,
кезекпен карап шыгайык.
19
КэНби м актаны ш ы
Тапсы ры с б ерунш ин кезкарасы тургы сы нан аудармага, 6 ip aK
тек кана аудары лган м этш ге емес, аударм аш ы га ж эне аударма
урд1сше сенуге мумкшд1к маны зды болып коршедК ейткеш онын
манызы акы телеуц пге, аударм аш ы га да ете зор. 0 з жу.мыс орынын
сактау (ш таттагы аударм аш ы га) элде баска тапсы ры старды алу
(ш таттан ты с аударм аш ы га) уш ж аудармаш ы тапсы ры с 6 ep y iu iH iH
талаптары н канагаттанды руга дайы н. B ipaK к э а б и мактаныш ы,
э д е п т Ы п , е зш щ ад а м ге р ш Ы п н c e i i n y i , акш ага ж эне орын сактауга
Караганда, м аны зды рак болады . А удармаш ыга ол керею т icncH
айналасканы ж эне оны дуры с !стейтш д аударма тутынуш ы лары онын
ен б еп н багалаганы туралы 6 ln y i кажет. Ж огары енбекакыга
карамастан, кеп акш а куаны ш экелмейд!, егер е з жумы сы на мактаныш
етуге болм аса. Э д е гп ге д е й к э а б и мактаны ш ы ны н H eri3 i ретш де
аударм аш ы ны н сеш м дйм п, ж умы сы на б е р т г е н д т ж эне этикалык
ереж елерш сактауы болы п керш еди
Сешмдйпк l - i u i дэркте айтылгандай, аударма аукымында кеп
жагдайда сеш мдш к тапсырыс берушшщ талаптарын канагаттандыру
болып табылады: кажет мэтшд 1 кажет турде жэне кажет мёрз1мде
аударма жасау. Аудармашы, осы талаптарды орындаймын деп кейде
оган шешшмейтш м 1ндеттер к е з д е о г й турады, кейде талаптарды
орындау ез басына зиян к ел т1 р е д 1 , атап айтканда, моральдык киналу,
жи1 дене мен акыл-ойды шаршатады. Егер непзп м1ндеттер
орындалатын болса, онда кептеген жагдайда аудармашы езшщ
мамандыкка сай денгей деп, баска ойларды, болжамдарды кей1нге
екшш1 ретке жылжытады. Ол жедел жумысты орындау ушш туш
бойы отыруга дайын, сол уш!н кездесуш кеЙ1нге калтырады, не ез
саяси не моральды сен!м 1не карсы мэт1нд1 аударуы мумкш. Мамандык
сен 1мд 1л 1п мен умтылысы жалгыз - 6 ip терминд 1 1здеп б 1рнеше сагат
бойы отырады. Осы жумсаган уакыты уш‘ш кандай акы алатынын
б 1л м е с е де. 1с ж у з щ д е ешкандай акы алмайды, 6 ip a K оларга ете
маныздысы барлыгы дурыс болтаны: дурыс термин табу, дурыс жазу,
танбалау, дурыс тужырым жэне дурыс функциональды стиль болу
керек. Тек кана буны тутынушы кал ага н емес, егер буны дурыс
1стемесе, онда онын ез мамандыгына мактанышы зиян шегед1 жэне
жумыс орындаганнан толык канагаттану таппайды.
Мамандыкка бер!лгенд|Н
Бул касиет тапсырыс беруш| ушш аса манызды емес, 6 ip aK
аудармашы ушш аса манызды. ол кандай мамандыкка байланысты
одактарга
не
б1рлест1кке
KipreHi,
кандай
аудармашылар
конференциясына катысты, кандай курстарды тындады, баска
20
аудармаш ылармен карым-катынасты ез аймагы нда не ез t u i жубында
байланыста болып жур, осы ны ц 6api ол уш ш керек. Кейде осындай
мамандык бойынш а б ел сен д Ы к жаксы аударма жасауга кемек етедй
бул тапсырыс беруш! ymiii манызды, осы лардан кеш н аудармашы
е з ж ж улкен с е ш м д ш гш сез'ж ш , жайлылыкты сезш , е з ж щ орнына
сайлыгын сезж ед!, ол iin пыстыратын, кайталанатын не аз теленетж
тапсырмаларды орындаганда моральды колдайды.
Аудармаш ылар туралы ю таптар мен макалаларды оку,
эрштестер^мен аудармалар туралы эн пм елесу, лингвистикал ык
езгер1стермен байланысты мэселелерд1 талдау ж эне урд1стер туралы
шеинм кабылдау, тапсы ры с беруш ж щ талаптары не акы толемеумен
•байланысты мэселерд! эн пм елеу, аударма туралы конференциялар
мен курстарга катысу, ез саласындагы техникалык жаналыктармен
танысу, жана багдарламапы к жэне аппаратты к камтамасыз етуд1
менгерш , оны сатып алу —осыныц бэр1 аудармаш ы езш баскалардан
окш ауланган, акыны темен алушы жэне жолы болм айты ны н сезж бей,
езш накты маман, баска да накты мамандармен карым-катынаста,
оларды да е з1 сиякты кеп мэселелер тогандыратынын бшедк
Э рш тестер1мен белсенд1 карым-катынас жасау сеж м д Ы кп ен карсы
туруга м у м кж д ж беред!, туты нуш ы мен ж умыс беруш 1’лерд1,
агартуш ылыкпен
айналасы п,
iuiTeH
риза
болмай,
олардын
талаптарына у н -т у н а з багынбайды.
Бул жагдай тапсырыс беруин аудармаш ы га калай муктаж болса,
аудармаш ы д а оларга муктаж, оларда аудармаш ыга керек акш а бар; ал
аудармаш ыда оларга каж ет аудара алатын каб1лет1 бар. Олар осы
аудара алу кабш етж сата алады да, кушпен сеж м д ifliriH сезжед!,
амалсыздан кезкелген ш артка K&nicin, жагдайларга багынып, езш
кем п у жагдайы на туспейдь
Этикалык ережелерш сактау
А удармаш ы ны н этикалы к нормаларын аныктайды: алгашкы
мэтжд! бузу — этикага жатпайды. Бул шектеу дэлелденбеген катан
болып, TinTi тапсырыс б ер у ш ж ж кезкарасымен есептегенде, керж едг
кептеген жагдайларда аудармаш ыга алгаш кы мэтжд! белпл! дэрежсде
бузуга тура келед!, мысалы теледидарга арналган материалды, балалар
кмтабыныц не жарнама наукапыныц материалдарын озгертш жасауы.
А удармаш ы ны н кезкарасы мен этикалы к нормасы элде кайда
курде л! болып санапады. М ысалы, егер тапсырыс 6epyuii cisre, сгздж
ойьщ ызш а, адамды кем1тетш аудармага тапсырыс берсе, не icTcp
едщ1з? Баска созбен айтсак. егер маманнын э д е г г п л т (акы толеуинге
адалдыкгы сактау) ез басынын эдеггш нпмен (саяси не моральды
сеж м м ен) кайшы келсе, не {стейсп? Ф еминисткага не icTey керек,
21
оган тапсырыс 6epyiui ер адамнын шовинизм! туралы мэт!нд1 аударуга
тапсырыс берсе не 1стбйс1з?
Кандай эрекет неонационалды мэтшд! аударуга алган либерал
жасайды? Егер адамды коршаган органы сактау сурактары алацдатса,
химия компаниясынын жарнама материалы, табигатка жауапсыз
караган болса, аударар ма е д м т ? Аударма саласында эз1рше сырт
кезкарас устем болып тургында, мундай сурактар койылган жок,
койылуы мумк!н емес. Аудармашы тапсырыс беруыл неге тапсырыс
берсе, соны аударады, оны тапсырыс беруш!ге калай кажет солай
жасап беред!. Аудармаш ынын ез козкарасы аудару процессше
еш кандай катысы жок.
р р а к бул сурактарды, !штей Караганда, коюга болады.
Аудармашылар - олар да кэд1мг! адамдар, ез ойлары, сетм дер!,
болжамдары мен сез1мдер1 бар. Егер аудармашыга унем|’ аударуга
жаман, ерескел мэтш дер берсе, ол езш щ жш ркеш ш ш б1рнеше аптага
басып, uierepin коюы мумкш, TinTi айлар, TinTi 6ipHetue жылга
шегерш басуы мумкш*= б!рак м энп баки емес. Аудармашы да баска
мамандар сиякты e3i icTen журген жумысты мактан тугады. Егер
езш щ жеке басынын ceniMi мен эдептЫ к талаптарына, сырттай
мамандыгы на эсер етётгн сез1м, жумысына мактаныш ете алмаса, онда
кандай жагдайда жэне кайда жумыс гсшёйтшгй шейлёдт. Ka3ipri
уакытта аудармаш ылар e3iHiH мамандык бойынша кызметш ез1н!ц
моральдык принцип1мен кел1ст!руге тырысады.
М ы с а л ы , Квебектен феминистка аудармашы Сюзан ЛюбиньерХарвуд будан булай ер адамдар жазган кужаттарды аударуга
алмайтынын айтты: осындай мэхшдёрд! аударганда оньщ мазмунын
ер адамдар тургысынан энпм елейтш ш , ал оган жеке тупгасын басып
тастауы
жеркен!ш тудырады. Эйел адамдар жазган эдеби
шыгармаларды аударганда, ол, Сюзан, бар куш1мен т1лДщ мэдени
максатын калыптастыруга тырысады, эйел адамдарга багы ггайды.
Аудармашы Сюзан Любиньер-Харвуд “ Писака-диверсант"
к!табында оцтуст1к американ жазушыларыньщ шыгармаларын
аударганда, авторлардьщ ездер1 отырганда, ер адамнын шовиниз1м)
бар жерлер1н алып тастаганын жазады. Бразилияда туратын агылшын
аудармашысына, жерпл!кт! жэне халыкаралык коршаган ортаны
коргаушылардын жумысына белсенд! катыскан, оган туракты жумыс
Бразилияда темек1 шегуд'щ зияны туралы жазылгандарды агылшын
т!jjiиё аударуды сурап, тапсырма беред!.
Э р аптада фотокеш iрмесi бар материалдар тобын алады, онда
Бразилияда жэне баска елдерде тёмею шегуд!ц зияны туралы
журпзш ген гылыми зерттеулер басы л ган. Темек! шегуге карсы жэне
темек! индустриясымен курескер бола тура, ол осы мэтшдерд! шын
ыкласымен аударады. МэтЯдер салыстырмалы карапайым, олар
айналасы 6ip прессрелиздщ к’ш жене жанартуысы болып табылады,
бул жумыска ете жаксы телейдь
BipaK б|ртждеп этикалык тургыда куд1к туады. Агылшын
тиннде
сейлейтшдер
Бразилияда
темекшщ
зияны
туралы
жазылгандарга кещл бел етш дтн е, осы материалдары агылшын шага
аударганы уинн акы толейт1н бай адамдар ма?
Сол адамды не уйымды тек Бразилияда басы л Fanдар
кызыктырады, ондаган аудармашылар дуние жузшде осы жумысты
орындайтын болар. Эр елде жергЫкт! аударма areHTTiicrepi осы елде
басылгандарды аудару ушш адам жалдаган шыгар. Осындай жобаны
уйымдастурышы болып, тек кана АКД11-пен Англиянын ipi темею
ком пан иялары. Ол аударылган материялдарга аса мукият кещл бел in,
оки бастайды. Эр жол арасында осы сураныстар дуниежузш деп ipi
темею компаниялардан тусед1, олар TeMeKi жапырактарын KenTipy
уш1н мындаган акр тропикалык орманды, Амазонка бойында жаккан
неоколониалист!к корпорацияда тек кана ормандар экожуйесш бузып
кана коймай жэне Амазонка бойындагы ундютердщ экономикасын да
бузды. Осы ойлар, оньщ жумыска жшркешиин тугызады. C e 6 e 6 i ол оз
жумысымен ipi темею компаниясына кемек етед 1 , оппозиция соцынан
андушылык курады:
Бразилиялык темек!ге карсы топ баскызган 60-бетпк ютапшаны
аудармашыга ж!бередь Онын непзш де жаксы зерттеулер, ол ©те
жатык тшмен жазылган, оны аудару онай журедь К1тапша сонында
темек! индустриясы топ жумысына бвгет жасайды, сондыктан олар
кемек су.рап жазган. Аудармашы кенеттен ютапша аудармасына:
темек! компаниясы акысын телесе де, оны беру керек екенш тусшед^
топ компаниясынын аукымды табыс кез 1*мен куресед1. Бул тек кана
ездершщ зерттеулер нэтижесш таратып кана коймай, ютапшаны
сатып енбек акы табуга да жагдай тугызады.
Аудармашы уйымга телефон шалып, кездесу тагайындайды.
Herhi оны зандылык жагы аландатады, ол 03iHiH зангер!нен езгне
жэне оларга зандылык кayiптiлiгi бар екежн аныктауды сурайды.
Кездесуде, оны, аудармашы оларга аудармасын беруге толык кукыгы
бар екешн айтады, аудармашы оларга дискетаны 6epin, кетед1.
Аудармашыны зандылык кудалауга туспеиВ, 6ipaK агентпк
оган осындай тапсырмалар ж^беруд! токтатады. Бул табыс коз*!
жазылып, мэнпге K erri. TeM eKire карсы топта темек! компаниясынын
ез Kicici болганга уксайды, c e 6 e 6 i агылшын тщде шыгатын KiTanuia
23
лайм 11 екенш ай еткен сон емес, апта еткенде, TinTi соя кунде белгш
болып отырган.
Бул кен гурде, аудармашылар этикасьшын “ iuiKi аныктамасы
карама карсылык тудырады. Кептеген аудармашылар жеке тулга не
уйым муддесше зиян келт'фу, олар аударма ушш акы телейд!,
сондыктан нуксан келт!ру ынгайлы болып кершедй Баскаларга, егер
олар этикалык шеийм кабылдау мумкшдГгшен айырылу ж ш ркеш ит,
ез кызыгушылыгы мен кезкарасы непзшде болса. Оларга Нюрнберг
сотында эсэстшердщ: “61з тек буйрыктарды орындадык” дегеншн
баламасы сиякты болып кершедц ягни этикалык нормага кайты
мэтш дёр аударуды актамак болады. Егер аудармашынын моральдык
принциптерше тапсырыс беру mi талабына кайта келсе, аудармашы ез
принциптерш бузбай жэне бул да аштан елмеуд'| ойлайды. Баска
жагынан аудармашы принциптерш бузып, сонымен 6 ip re ез жумысын
мактан тутады.
Табыс. Накты мамандар ез жумысын орындайды, ce6e6i ол
оларга унайды, олар оны мактан тутады, оларга eMip суру уилн
енбекакы табу керек. Накты аудармашылар акшага аударады.
Кептеген накты аудармашылар ойынша олар ез енбекакысын табады,
олардын ерюнше мол енбекакы тапкан дурыс. Heri3i буны уш эдкпен
орындауга болады: алгашкы exeyi кыска мерз1мд1, ал yiuiHiuici —узак
мерз1мд1:
- аударуды тез орындау (тэуелоз аудармашыларга манызды);
езшщ
агентппн
уйымдастыру,
жумысты
баска
аудармашыларга беред1 (жобага басшылыгы ушш ез улес!н алады);
узак
Mep3iMfli
стратегия
(тутынушыларды
агарту)
журтшылыкка аударманын маныздылыгын тусшд1ред’1, тапсырыс
6epymi аударма ушш улкен акы телеуге дайын болганы кажет.
Ж ы лдамды к. Тугел аудармашыларга жылдамдык пен табыс
п'келей байланысты емес. Бул тек тэуелаз аудармашыларга
(фрилансерлерге) тэн. Накты жагдай б'фшама курдел!, шындыгында
фрилансер (тэуелс1з аудармашылар) негурлым тез жумыс кггейтш
болса, согурлым кеп табыс табады. Бул тек тапсырыс кеп болганда
мумюн: егер ci3 жумысты тез орындап, Kejieci тапсырысты алмайсыз,
онда жылдамдыкты кетеру габыстын K e 6 e r a in e жетк1збейд!. Штаттагы
аудармашыга жылдамдык пен акша арасындагы байланыс манызды
емес. Олардын кебшен жумысты жылдам орындауды кутед1,
аудармашынын штатты жумыска жарамдылыгы, сол сиякты табысы
жылдамдыкпен байланысы курдел i болады. Оны ресми емес
эшстермен асыктырады: оган телефон шалады, инженерлер,
редакторлар, бастыктар жэне баска риза еместер келш кетед1, олар ез
24
талсырмапары колма-кол, iлезде дайын болуын калайды, жумыстын
осы уакытка дешн дайын болмауын тусшбейдь E ip aK штатгы
аудармашылар непзшен баска компаниялар аудармасын орындайды,
ал есеп бел1мше жумыс ктеген сагаттар туралы есеп беред!. Бул
жагдайда айлык (айына 200 сагат, аудармашынын айлык
ецбекакысынан уш есе алады) ал норманы асыга орындаган
аудармашылар устеме акы алады. Кейде агентк норманы штаттагы
аудармашыларга беютедк
Аудару ж ылдамдыгы 6ipnem e факторлармен аныкталады:
а) мэт'|нд1 курастыру жылдамдыгымен;
э) мэтш курдел1к денгешмен;
б) аудармашынын осындай мэтшмен таныстык шамасымен;
в) аудармалар жиынтыгын пайдалануымен;
г) жеке басынын жумыс стил1 мен болжамымен;
д) жалпы жагдайы, жумыстан шаршауымен.
а-б nyHKTTepi накты: адам мэтшд1 негурлым тез курастырса,
согурлым ол аударуга жылдам бешмделедц мэтш негурлым курдел1
жэне езгеше болса, согурлым аудару баяу болады.
в пункттш келеа бел!мде карастырамыз.
д пункт1 де анык: егер ci3 стресс (решит, ашуланган)
жагдайында жумыс ютесещз, с1зге аз акы телейд1, не Ыздщ енбекп аз
багалайды, онда едздщ жан дуниещздщ жагдайы уэждемеш элс(ретед1,
ал сол ез кезепнде жылдамдыкты темендетед!.
Сурактар (г) пунктшде тууы мумкш: K im аударуды баяу
журпзуд! жаксы керед!? Эр аудармашы мумюндтнше аударуды
тшеп жылдамдыкпен журпзе ме? Шынтуайтка келгенде, тутынушы
б!зден не талап етпейд!?
Bipiiiiui/ien. Барлыгы тутынушы ушш 6apiH аудармайтынын
есте устау керек.
Екшшщен. Барлык тутынушы ушш аударма келеа аптада
кажет емес. Эдеби не гылыми аудармага тапсырыс берген
академиялык баспахана аударма жылдам гстелгенш кажет eTyi, ап бул
“жылдам’' мумкш жарты жылды мецзейш, 6ip жылды емес, не 6ip
жыл болуы, eici жыл емес.
Ушшииден. Эр адам нарык тапаптарына сай жумыс ютей алады
жэне оны ез ерк|мен 1стемейт1шн ескерген жок. Кейб1реулер асыкпай
аударуды жаксы керед1, езж уакытпен шектемей, эр сездщ жэне
тужырымнын мэнше рахаттанып, эр абзацка 6 ip сагат уакыт
жумсайды, келес‘[ге кешпей турып эр фразаны жаксылап тацдайды.
Бундай адамдар тапсырыс бершген аударма ушш ем'ф суруге кажет
акы таппайды, 6ipaK барлык аудармашылар icT ereH i ушш акы
25
алмайды, адамдардыц барлыгы аударма аркылы OMipre кажет акы
алмайды (тапиайды). Баска жумысы бар, бай Kyfieyi не эйел1 бар
адамдар, ез жеке басыпын каражаты барлар, ез канагаты yuiin
аударуды баяулатуы мумкш. Одсби аудармамсн галымдар мен
окытушылар жш айналысады, олар гылыми зерттеу жумыстары yuiin
не окытушылык упнн ецбек акы аз алады, ал аудармамен бос
уакытында аз гана акшага не, осы мэтшнщ кызыкты, жаксы
болгандыгы ушж тепн айналысады. Бундай жагдайда жылдам
аударма беру киянат болады.
Мамандандырылган аударма саласында жылдамдык кажет, ол
осы сапанын непзп ер е к ш е л т болып табылады. Kip тэуелЫз
аудармашы студенттерге кенес бередк “Слздер тез жумыс iстендер,
еркш нан табу сапасына, егер баяу жумыс !стесецдер, онда штатты
салага барындар дептц 6ipaK ipi корпорация бел|"мдер1 баяу кызмет
!стейтшдерге есептелмеген.”
Анык, дэл1рек, былай деу керек: ’’Егер ci3 аударуды жылдам
орындайтын болсаныэ, онда штатты салага барыныз. Егер ете жылдам
аударсацыз, саусактарын компьютер клавиштарында ойнап турса,
онда ез бетщ 1збен жумыс 1стец13. Ал егер баяу аударсаныз, езЬйзге
баска жумыс табыцыз да, аудармамен кешкипкте айналысыныз.”
Цапай? Ец карапайым э д к —жылдам болуга уйрену: Егер ci3 он саусак
эдгсш менгермесещз, оны мецгерщЬ (ез беттмен емес, клавиатурага
карау керек, карамай (сокыр) эдю м ен жылдам басуга жаттыгу уш1н.
Баска факторлар (себептер) аударма жылдамдыгына эсер ететшдер!
бакылауга келмейд1. Курдел! сездер не синтаксист! к курылымдарды
аудару жылдамдыгы тэж1рибе мен жаттыгу га байланысты.
Негурлым кеп аударсаныз, с1зд1ц миынызда is калады, непзп
тшден аударма тшш ё апаратын 13 калады, сондыктан аударманын
белг!л1 курылымы алгашкы Т1лдеп с1 макрос ретшде компьютерде
орындайды, кажет эквивалент а з д щ саусактарыныздан экранга
шыгады.
Бул сапалы шыгару дагдысына байланысты, оларды баска
дэркте карастырамыз.
Ен киыны ез1ЦН1Н бойына с1нген баяу аударудан арылу.
Аударуды жылдам орындасан, осымен унайды да, кобалжу артады.
канагаттану жогапады жэне аудармашы тез шаршайды. Сондыктан
аударма жылдамдыгын б1рт!ндеп кетеру керек, негурлым табнги
турде болган жен. Ол аудармашы тэж1рибес1 арткан сайын
жылдамдыкта артуы керек, эйтеу1р каз1р жылдам аударуды бастау
керект1п‘ болу керек.
26
Одан баска, калгандарында аударманы жылдамдыгы онын эр
турлЫ п жагымды. ©те шапшан деген аудармашыда максималды
жылдамдыкнен куш бойы, буюл апта, буки! ай, жыл бойы жумыс
ктей алмайды. Бул жагдайды, TinTi зерттеу жумыстарын журпзу,
интернетке Kipy жэне мэтшд1 редакциялау жаксы да, ce6e6i
аудармашынын жумысын баяулатады: кептеген аудармашыга узшжулып жумыс icTey жаксы болады, езш щ кабшетшен тыс марафонды
аударудан repi. Ci3 максималды жылдамдыкпен 6ipep сагат аударасыз,
енд1 телефон шырылдап: агентпк ci3re жумыс усынады. Олар факс
ж!бергенше аударуды орындай береспз, одан кешн тагы узш с
жасайсыз, Ж1бер1лген кужатты карал, иэ не жок деп жауапты телефон
аркылы 6epeci3. Енд| 6ip сагат жылдам аударудьщ, 6ipinmi онделмеген
аударма дайын болады. BipaK мэтшде оншакты сез сезд1ктен
табылмай аударусыз калады, ci3 телефонды алып, факс не электронды
пошта аркылы хабарлама ж!бер1П, аударманы б!лет'ш адамдарга 1здеу
саласыз. Телефон аркылы жауапты колма-кол алуга болады, ал факс
пен электрон поштасы аркылы сурактарга жауапты алу ушш 6ipa3
уакыт тосасыз. Жауап тосканда, ci3 жана тапсырманы алып,
максималды жылдамдыкпен аудара бастайсыз (автоматты турде
дагдымен). Б1р сагаттан сон мухиттьщ ар жагындагы досыннан факс
келед1, ол С1зге кажет сездердщ мэнш тауып ж1берген. Ci3 аударманы
тастап, факсты окисыз. Bip сез сЬде кущк тугызады, сондыктан с1з
интернет тЫ м ге сурау ж1берес1з.
Ci3 тагы да компьютерге отырасыз, сосын барып танертенп
аудармага озгер1стер енпзес1з. Бул арада смздщ карныныз ашады да, ас
уйге барасыз. Жылдам жещл—ж е л т ас дайындап, 6ip мезплде факске
карайсыз. Одан кешн екшин жумыска максималды жылдамдыкпен
Kipiceci3. Егер факс ундемей турса, уз'шютщ кел1с1мд! жершде
поштаны тексереаз.
Ci3re ешюм жауап бермейд1, кейб1р сез туралы айтысканда,
езщ Ь тус1нет1н сез туралы кезкарасьщызды айтасыз. Одан кешн 6ipa3
танертенп аударманы редакциялайсыз - енд’1 iiu пыстыратын , 6ipaK
6api6ip 1стейт!н жумыс кешю тапсырмага icipicecis.
Осынын бэр> THicri жылдамдыкты камтамасыз етедк Слздщ
ынтаныз ешпейдк Осындай узшстерден жумыс табысы темендейш,
6ipaK мамандык OMipi узарады.(ал аудармашы узак уакыт акыл- ойы
дурыс камында болады)
Енд1 в пункт’ш е кайта ораламыз.
А ударм а ж и ы н ты гы . Аудармашылар агенттшщ кептеген
аудармашылары жылдамдыкты арттыру ушш багдарлама камтамасыз
етегш ТМ-категориясын алып колданады. Бул багдарламалар 6ipinuti
27
кезектеп TRADOS Translation Workbench болады, DejaVu фирмасы
жасаган Atril, IBM Translation Manager, Star Transit жэне SDLX кымбат туралы, мэтшмен жумыс кезшде пайда келт!ред1, оларда коп
кайталанулар бар (мысалы колдану ережелерО, сондыктан ipi
корпорациялык штаттагы аудармашылары лайдаланып жаксы
козкарас, корты нды га кол жетедь ТМ-куралдары жака кызметтер1
жылдам icrin жагдайын тусшед! жэне стальдin корпоративт'| б1рлiriн
61'рнеше сагаттан багдарламамен жумыс ютегенде кол жетед!. GipaK
егер ci3 03 бермен жумыс гстесещз не ез безмен жумыс icTeyre
ауыскьщыз келсе, оны тандау уимн жаксылап ойлап, каражат
жумсауга дайындалыныз. Егер с!зд1 it жумыста жи1 кайталану
кездессе, с»зге ТМ кемепмен жылдамдыкгы котере алмайсыз,
багдарламалык камтамасыз ету жабдыгына жумсаган каржыны
кайтармайсыз. Егер аударма с!зге кеп шыгын экелсе, онда мундай
багдарлама Ыздщ каражатыцызга сай келмейдц с>зге жумсаган
шыгынды кайта кайтару ушгн кеп уакыт кетедь Британ аударма
институтынын сурауы бойынша тек 15 % аудармашылар ТМжабдыктарын колданады, жылына 50 мын фунт алатындар, 40-50 %
курайды.
ТМ-жабдыктарын электронды формада мэтшмен жумыс icTey
уш!н колданады, егер тапсырманын кебш факс бойынша алсаныз,
онда осы багдарлама сатып алуды кей1нге калдыруга болады (факспен
келген мэт!НД1 сканерлеу, оны багдарлама кемепмен аныктау,
оптикалык аныктау символдарын, мэт!нге сонша кателер е н п з е д !, оны
тузету уш1Н кеп уакыт жумсалады, аударма жиынтыгын
колдангандагы пайдадан кеп болады).
Аударма
жиынтыгын
колданатындарга
ТМ-жабдыктары
шыгармашылык экелмейд1: ол тек кана табылган терминологиялык
жуптарды баскаруга кемектесед!. Сондыктан эдеби аударма уилн,
TinTi жарнамалык хабарламалар аудармасына колдануга келмейд!.
Б!рак барлык шектеулерге карамай ТМ-жабдыктары аударма
iciHAe революция жасады, букш дуниеге компьютер тараганмен
салыстыруга болады, ол 80-шы жылдарда болды жэне 90-шы
жылдары Интернеттщ шыгуымен дэлме-дэл келед1. Кептеген
агентпктер аудармашыларга Традос файлы и ж1беред1 .(TRADOS
areHTTiK eHiMi болып табылады, тэуелаз аудармашылар DejaVu
багдарламасын калайды, оны олар DV дейд!).
Кеп агентпктер жекелеген жэне толык сездермен тужырымдар
(уз1нд1лер) дэл келсе онын акысын азайтады, (кейде толык бегтер)
ж!берген аударуга арналган мэт1идерд] дэл келетж жерлер1 толык
28
жэне берен-сарац голык кайтапанады, олар еткен аудармада кездескен
не аударма жиынтыгында болган.
Агентт1ктер кезкарасына карай бул дурыста: егер колдану
ережесше аздаган езгер!стер енпзген, аудармашыга осы ечгер!стерд1
мэтшге енпзуд1 тапсырады, сондыктан тугел мэтшге акы толеу кажет
емес, ce6e6i мэтшнщ кыска фрагменттёрш аударады гой?
Аудармашылар агентпктер ж1берген жиынтыктарда сэйкесс!зд1ктер
бар е к е н д т н айтады, взгертуге Ж1берген аудармада ете кеп кателер
мен уйлеспеушшк болгандыктан керсетшген жерд1 езгерткеннен
бук1л мэтшдц кайтадан курастыруга тура келедк Тапсырыс беруишлер
кебше езгер’|стерд1 керсет1лген жерлерде жасауды сурайды, б'|рак
бунда стильдщ тутастыгы бузылады да, аныктауда уйлеспеушшк
туады. Нэтижесшде аудармашылар ТМ-жабдыктарыныц кемепмен
жасалган кужаггарды редакциялауга тура ма, жок па, соны шешуге
тура келедь
Шындыгында аудармашылар осындай жумыстарды тура
тутынушыньщ езшен алады жэне туракты непзде ягни алдынгы
аударманы, оны тузетуд) e3i 1ётеид1. Осындай жагдайда ecKi
аударманы кайта курастыруга темен акы телеуге кел1сед1, ейткеш
зрим ез аудармасына жауап беруге дайын. Кейб1р аудармашылар
кандай жагдайда болмасын осындай тапсырманы алады, аударма ушш
акыга сагаттык акы сурайды. Бунда тапсырыс беруинге тапсырма
кымбатка тусед1, аудармашы мэл!мметтерш курастыру кезшде,
аудармашыга кайта тигекпен келгенде енбек акысы арзан болады.
Сонымен oipre аудармашылар кайталынатын жерлер’1 бар
жумыстардын келемдшерш орындаганда, ТМ-жабдыктар езш-ез1
актайды, TinTi 6ipiHiui аптада кейде 6ipiHiui тапсырманы орындаганда
акталады. Алгашкыда к’|дtpic пайда болады, ce6e6i 6ipneuie сагат
багдарламаны анык шыгаруга жумсапады, жиынтыкка терминдер
енпзу, жумыс параметрлерш келт1ру тагы баскаларга жумсайды. Одан
баска осындай багдарламамен жумыс icTey белгип уакытты керек
етедк Енд1 еш м дЫ к 20-25 % жэне оданда кепке артады.
Аудармашылар унем1 жиынтыкпен жумыс icrefifli, онысыз ештенен»
TinTi карапайым кыска фразаны да, ешкандай терминдер колданбаса
да, юшкене керш кт! келешекте еске сактау стимуляторы ретшде
керек болып калуын бшуге болмайды.
Ж обаны баскару 0 з табысын кетеру ушш тагы 6 ip ти\мд\ эдю езш щ аудару агенгппн ашу: тапсырыстын 6ipa3 бел i пн баска
аудармашыларга 6 ep in , езше белгЫ улес1н жобаны баскарганы ушш
алады, тутынушымен карым-катынасты да косады, редакциялау, баспа
жумыстарын орындаганы уппн тагы тагысы. A reH rriK иелерш п i<o6i
29
6ipflen екбек акыны кеп таба бастайды, аудармамен айналасканнан
r e p i , тутьшушылар базасын жасау ушш уакыт кажет, кебше б1рнеше
жыл кетедк А генгпк иесшщ жолы болса, ол уш-терт есе
аудармашыдан кеп ецбекакы табады. ISiрак мундай табыска жылдар
бойы, ершбей енбек аркасында кол жетедц кейде эзер-мэзер 6 ip iH e 6 ip i жетед!, кейде тапкан ецбекакы, табыс бурынгыданда аз болуы
мумкш. Бунда жансыз тутынушымен, камсычдандырумен тагысын
тагымен кездесу мумкш.
Мамандык бел ел in бек!ту. Кейб1р бизнес K e n e c m m e p i кызмет
керсету аркылы оларды н K efi6ipi аудармашылар кызметшен аз
айырмашылыгы бар болса да миллионер болган. Баска кецесшшер ic
жузшде тукте таппайды. Айырмашылыктын болуы усынатын
кызметтер салыстырмалы кундылыкпен кабылданудан. Негурлым
кызмет кунды болса, согурлым компания каражат оган кеп жумсауга
бар. Кептеген кгцн (TinTi цр1лерде) компаниялар аударма кызмётш
жогары багалап, оган акы телеуге дайын болмай, аударуды ездер!
жасайды. Баскалары бетен кемектщ кажеташ н амалсыз мойындап,
оган каз1р п бага бойынша телеплер! келмей, жумыска кезкелген арзан
кол K ic in i жалдайды. Аударма одагы мен кауымдастыктын
максатынын 6 i p i —сол сиякггы аударма гапымдары, окытушылар жэне
курс
окытушылары
аудармашылар
уиин,
аудармашылардыц
когамдагы релш уг1ттегенде — a c i p e c e аудармашылардын табысын
кетеру мэселес! болып табылады.
Цанагаттану(ризашылык) Кептеген аудармашылар “енбек
нарыгынан” тез кету1 мумкш, c e 6 e 6 i когамда аудармашылар кызмет!
мен кана темен акыны гана емес жэне аса жогары багаланбайды, ол
узак уакыт ini пыстыратын мэт1нмен жумыс icTey, катан орындау
мерзшгн кайтсе сактауга тырысумен байланысты. TinTi аудармашы
уш аптада шаршап шалдыгады деп KepiHyi мумюн. Кейб1р!мен осылай
болады да.
Ke6i узак уакыт шыдайды, отыз жылдык енбек стажы бар, ез
жумысына риза, мше ом1р ынталандыруы —ризашылык кандай кушт1.
Мумюн бул адамдар жумыстарын аса ризашылыкпен ктейтш шыгар,
баскаша оларды не аударуды жалгастыруга зорлайды? Байлык та,
данк та, умытылмас. Олар аударган мэтш де емес. Олар ез
жумыстарынан канагаттану апатын шыгар.
Барлык аудармашыга оньщ жумысындагыннын бэр1 унайды.
Бакытка карай аудару кызмет саласынын эр турлуйп, сондыктан эр
кайсысы ез!не унаганды тандап алады. K efi6 ip ey i тутынушымен
карым-катынасты жек керед1, тек агенгпктермен жумыс icrereH A i
жактырады, оларды аудармашылар баскарады, ейткен! олар
30
проблемалардын арнайлыгын тусшедк Бас калар аудармамен карымкатынасты унатады, олар уйге сыймай, жалгыздыктан зершедг. Олар
улкен
корпорациям ын аударма белгмше
штаты на жумыска
орыналасады не аударма агентттне не TinTi баска жерге тек адамдар
арасында жумыс icTece болганы, олар карым- катынаспен адамныц
iiu iH пыстырмайды. Keft6ipeyi кушбойы аударумен айналысса, олар
шаршайды.Олар елен жазу ушш курстарга катысу не бассейнде жузу
аркылы у зш с жасайды. Не баска табыс кезш табады, оган уш
сагаттьщ 6ip сагатын не эр екшии кущи жумсайды. Кейб1р
аудармашылар б1ркелк1л1ктен шаршайды, ейткеш кунде б1рдей
мэтшд! аударуга тура келедк Олар мамандану саласын ауыстырады,
белсенд1 баска мэтшдер \здейд\у елевдерд! аударуга тырысады не
коркем прозаны аударады.
Адам калай ез жумысын эр турл! жасаса да, аудармашы
мамандыгы 6ip сарынды ецбек, одан ешкайда кутылмайды.
К о р ы т ы н л ы : осындай жумыста ризашылмк таппасацыз, онда
бул жумыста кеп icrefi алмайсыз. Сешмдшж, кажет терминд! шаршапталмай !здесен1з, ест1гещи, сезд 1 еске киындыкпен тус1рсец1з,
шыдамдылыкпен ез аударманызды аягына деШн кажет сапага жетюзу
- осыныц бэр1 ете ауыр кызмет, сонымен 6 ip re рахаттанудьщ кез1
болып табылады. Жылдамдык туралы да осыны айтуга болады,
аударуды
максималды
мумюн
ыргакта
тек
клавиштар
сытырлайтындай. Рахаттану — баяу, ойланып накты мэтшд1 оку, ой
елепнен етмзш, елшеп, эр турл1 аудару тЫ ндеп эквивалент™ тандау
болады. Ойлау аркылы ец кызыксыз мэ.тшд1 турленд1руге болады,
техникалык кужаттарды поэмага, ал ауа райы болжамын — елецге
айналдыруга болады. Ен манызды аудармашынын дагдысы ез
жумысыньщ эр бел!г!нен рахат табу болып табылады.. Бул аса эсерлеу
болып табылмайды. Тапсырыс берушi кезкарасы бойынша бул дагды
манызды емес: оган сешмд! мэтш керек тез жэне арзан болуы керек,
егер аудармашы мэтшд! жшркешшпен курастырса, ол тапсырыс
берушiHi ойландырмайды. Жшркежигп мэтш орындау аудармашыны
тез шаршататыны тапсырыс беруш ire 6api6ip. Дуниежузшде
аудармашылар кеп, егер 6ipeyi шыдамай бул мамандыкты тастаса,
боса ган орынга алуга онша 1сгысы турады. Аудармашыларга бул дагды
ен манызды. Жылдамдыкта манызды. Тез жэне сежмд! аудармашы ез
жумысын жек керетш, не оны уакытты етюзуцн ретшде карай'тындар
кеп жумыс ктей алмайды, бурынгы аудармашыга жылдамдык пен
сешмдшктщ кереп не? Орташа аудармашыны канагаттанарлык
жумыс
сёшмдшкпен
жылдамдыкты
кетеруге
умтмлады.
3!
Жшркешшпси iin пысгыру TinTi жогары бЫ кп аудармашыны
жумысты сешмсЬ жэне нем курамды ктетедь
Аудармашы ез жумысынан канагаттану алу керек, ол
аксиомаларды ссте сактаум керек:
- аударма кеп жагдайда сезден repi, адамдармен байланысты;
аударма
адамдар
ктейпн
жумыс пен
байланысты;
функциональды стильмен белплер жуйесшен repi олар дуниеге
кезкарасымен;
аударма шыгармашылык ойлаумен манызды, мэмнд!
талдаудан repi;
- агнитофоннан repi аудармашы актерге не музыкантка уксас;
- ортактас, машиналык аудару жуйесшен repi, rinri таза
техникалык мэтшдер болса да, аудармашы акын не жазушымен уксас.
Будан сездер, стильдер, белп жуйелер] аударуга катысты емес
деуге болмайды. Булардын барлыгы да манызды. Аудармашы осы
абстракцияларды кен аукымды жалпы адамзат контексте ойлап,
журттьщ айтуы мен icTeyiHin курама бш ип деп карайды. Адамнын
аудармасы магнитофон курылысымен машиналык аударма жуйеамен
ортактыгы жок деп айта алмаймыз. Бул уксатудыц езшдш пайдасы
бар. Машинанын уксастыгы аудармашынын еюмдмнпн темендетед!,
оны есте сактаган жен, c e 6 e 6 i механикалык кызметтен - адам кызметт
кызыкты. Машиналык аударма жуйелц формалды келт1руд1 колдай ды,
ол аудармашыга кемектеспейдц компьютермен жекпе-жек калган Tipi,
бейнелеп, кернеюч турде бейнел! уксастыктан айырмашылыгы
ешкандай эсер етпейдк
Кашан, келешек аудармашылар аудармада адамга жакын
терминдер мен керкем кешпкерлерд! колданса, мамандык ете
кызыкты болады.
Адамнын киялы ете кызыкты болады. Егер ci3 imiM n icin тур деп
©Tipiк ойласаныз, азд щ шезде imini3 пысады. С!з машинамен деп
ойласаныз адамнын ce3iMi жок, бос сезд1 жасайтын компьютер
десешз, Ыз езщ |З Д 1 Tipuim iKci3 механизм деп ce3iH eci3. Фильм не
спектакльде ci3 баска адамдармен 6 ip r e машина журпзеешз, оган
кужаттар аударсаныз, айнала карап колга устасаныз, кнопкага
бассаныз, рычагын тартасыз да —ci3 езщгзд1 бостау сезшеспз.
“А гым” угымы
0зш щ “аутотел и калы к тэж1рибесГ’ кызмет! туралы айтканда, ол
ез- езшен сый беру болады ю алер б1рдей сездерд 1 колданады, кандай
кызмет сапасы болса да. Суретиллер, спортшылар, композиторлар,
билилер, галымдар - бул адамдар эр турл1 саладан, олар ездерше
канагтаттануды калай алатындарын энпмелейд!, ен усак бел!пне
32
дешн кайта-кайта кайталап айтып беред!. Бул б1рыцгай сейлеушЫк
бЬдщ акылымыз уксастыкпен уйымдаскан деген ой салады жэне бул
уйымдасу ерекше рухани жагдай тугызады, армандагандарын, оны
мумкш болса ж ж кайталагысы келедь Бул жагдайды б!з “агым
жагдайы” деп, терминд'| колданып, олар н е т сезшгенш тусшд1руш
сурадык.
Каб 1 лет 1 мен мумк'ш дт “агым жагдайы” пайда болу ушш адам
мж дегп турде б£лу! керек, оньщ алдында белгЫ мумк1нд1ктер
ашылады жэне оны пайдалану керек. Баскаша сезбен, осы жагдайга
жету ушш ситуация потенциялы мен адам дагдысынын арасында
баланс болуы керек.
“Потенциал” — дегежм1з адамга тшст! кимылдьщ кезкелген
мумкшдЁп жатады: теш з алабы, сез уйлеЫмже себеп, icTi бек п у не
б1реудщ достыгын жецш алу — мше классикалык ситуациялар, олар
кеп адамды “агым жагдайына” туЫредь BipaK кезкелген баска
мумкждж THicri дагдылармен 6 ip ir in аутотеликалык кызмет тугызуы
мумкш. Тек кана осы ерекшел1к “агым жагдайын” эволюциянын
динамикалык кушж жасайды. вйткеш кезкелген кызмет оны
камтамасыз етед1, 6ipaK кандай болса да оны узак колдай алмайды,
егер урд1с пен дагды курделенбесе.
М ысалы, теннисип — ойыннан рахат табады, ол осы рахатты
мумкж болса жж ceirici келедь Ол негурлым кеп ойын ойнаса,
согурлым ойыны жаксы етедь егер ол ез\ денгейлес теннисшшермен
ойнауды жалгастырса, онын iiui пысады. Осылай эркашанда болады,
потенциал ситуациясы ш еберлтнен асып туседь Тагы да “агым
жагдайын” сезшу ушш куткен рахатты сезiнуге, ол элде кайда мыкты
бэсекелес табу керек. “Агым жагдайында” калу ушш ез кызметш
курделенд1ру керек, оны жаца дагдылар мен жаца максаттар дамуы
есебжен жасайды. Бул тек теннис ойнаганда гана колданылмайды,
оны бизнес сабагына, пианинода ойнаганда, отбасы ом!ржде тагысын
тагы.
Гераклит сезк 6 i p тускен езенге екшш! рет туспейдк Эсересе
“агым жагдайы на” кол даны лады. fiiiK i рахаттану динамизм! адамды
езш-вз1 жет1лд!*руге умтылдырады. Спираль тэр1зд1 курделену
адамдарды TinTi табынды рахаттанып багатын бакташы, баласынык
ойынына риза болган ана не ез!н!ц жасаган c y p C T in e рахагганган
c y p e T iiii - “агымды” туракты 6 i p жацалыкты ашу деп сипаттайды.
“Агым” адамдарды езш щ есуш е итеред1, эр уакьгтта жаца максатка
умтылуга багыттайды, ез кабметж жетшд1ре/и.
33
3 Аударма когамдык кызмет ту pi ретшде
3.1 Аудармашыга койылатын талаптар
Аударма кызмеп' аса киын, жауапты кызмет. Ол
аудармашыдан ен алдымен шынайы болуды, гылыми устанымдарга
бойсынуды талап етедк
1) аудармашы болган адам ен алдымен аударатын езге тЫд\
жет1к 6ijiyi кажет. Сонымен катар е зЫ д ана тинн толык б1лу!,
лексикалык корыныц бай, бейнелеу куаты куигп болуы керек.
Тупнусканы толык туе! ну оны дэл бейнелеу аударманын сапасына
кешлдш етудеп Heri3ri шарт болып табылады. Аударатын езге т1лд1
толык б1лмеген жагдайда бул максатка жету1 мумюн емес. Ал егер ез
ана тЫнД! жаксы бшмесец, тупнусканын мазмунын дэл бейнелеп,
тусш’псп, жатык етш жетюзе алу да киын. Бул 2 шарттын кайсысы кем
болса да аударма сапасы аксап калады;
2) аудармашы эр гылымнан хабары бар, бурынгыны да бугшпш
де жаксы бшетш, мол бЫмд! адам болуы керек. Тар epicri, таяз
адамдар екшщ б ’ф шде кател1кке бой алдырып, уятка кал ып жатады;
3) аудармашы ушш езге т1лд1 жаксы менгеру езшщ ана тшш
толык бшудщ алгышарты екеш шындык. E ip a K онын сыртында
аудармашы
болган
адам
ею
титДщ бейнелеу
жагындагы
ерекшелжтерш де жан-жакты игеруден тыс, аударма теориясы мен
онын шеберл1к тэсшдерше де атуст! карауына эсте болмайды;
4) аудармашы идеялык жэне саяси жагынан саналы, теориялык
биим жагынан сауатты болу керек. Аударма жумысы кашанда
тарихтагы жэне Ka3ipri кездеп алуан турл! саясатпен катысты болмай
коймайды. O c i p e c e саяси теориялык шыгармаларды аударганда
аудармашынын бул жактагы 6miMi таяз болса, кателгк кеп кездеседк
Сондыктан аудармашы © p 6 ip тарихи дэу1рдщ саяси жагдайына канык
болуы шарт. Сол дэу!рдеп когамдык тэртштц саясат пен
экономиканы, алуан турл1 агымдар мен дш дерд| толык T y c iH y i,
соларга катысты атау терминдерд! айкын бшу1 кажет. Ойтпегенде
еюнщ 6 ip iH e душар болады.
3.2 Аудармашы когамныц 6ip б е л т ретшде
Ж оспар:
1) кулык (абдукция);
2) аудармашы деп кылымеу;
3) аудармашы калай болуга болады (индукция);
4) аударма элеум етпк к ы зм еп in T y p i ретшде (дедукция).
34
Аудармашылар тек адамдар болганымен гана емес сонымен
катар элеум етпк когамда улкен рол аткаратыпдыктан социумнын
неп зп 6ip бел1п болып табылады. Онсыз сен е'шб'ф тицц Мецгере
алмайсьщ, аударма уцлн берш етж толемакынды ала алмайсыц, ce6e6i
оган тапсырыс берушi болмайды.
Барлыгы бшетждей, аудармашылар —баска адамдармен карымкатынас аркылы, е зж е акша табады, сопдыктан олар социумнын
H eri3ri б е л т болып табылады.
Оган карамастан, бул факт галымдармен тек жуырда гана
б ек т л г е н . Бурында аударма тек мэтждермен лингвистикалык жумыс
ретжде карастьфылган. Осы аудармаларга н еп зп талап ретжде
нактылык болды.
70 ж. сонгы кезж де аудармага деген кезкарас жылдам езгердь
BipaK ecKi эдеттерден айырылу киын болып табылган. Аударманьщ
абстрактп лингвистикалык концепциясы бурыннан келе жатыр.
Э леуметпк мжезд1 елемеу — ежелп Батыстыц дэстур1, 6ipaK каз!рп
когамга да онын acepi зор.
Кулык (абдукция)
Аудармашы деген KiM ? Узак тэж5рибел1 аудармашылардыц K©6i
б1ржийден осы сферада жумыс ic r e y /ii ойлаган да жок, тек уакыт ете
келе, кептеген аудармаларды жасай отырып, олар езш аудармашылар
деп атай бастады. Сонда «аудару» жэне «аудармашы болу»
арасындагы айырмашылык кандай?
Ец 6ipiHiui жауап- тэж1рибеде. Аудармашынын жаца келгенге
Караганда кэс!би тэж1рибес|’ болады. Аудармашынын калай жэне не
айтудыц кэс!би кезкарасы болады, сондыктан оныц сойлеген! дурыс
болып табылады. Жаца келген аудармашы ез iciHin маманы болуы
ym iH ©sinin eM ip суру салтын тугелдей езгертуге t h ic . Ол езш маман
ретшде K epceT yi тшс, MiHe осында кулыктыц элемент! болады.
Аудармашы калай болуга болады (индукция)
Ен H em rici, бул аудармашылар б1рлестю. Аудармашылар
т!лдерд!ц жэне мэдениеттерд1н калай карым-катынасатындыгын
бшед!. Аудармашы — эрштес егер аударманы жасай алмаса, немесе
уакыты болмаса оны баска аудармашыга бере алады. Егер 6 ip сурак
туындаса олар 6ip- 6ipiмеп акылдаса алады. Сонымен катар олар
интернеттеп
электрондык
аудармашылар
конференцияларына
катысулары жен. Юджин Найда «Аударманьщ магынасы- магынасын
аударуда» атты макала жазган. Онын мэш: аудармашы магынасын
табу уцнн тупнусканын мэт1жне енед'1, оны табады да аудару тпйне
ал маеты рады.
35
Аударма элеуметпк кьпмстпн тур) репнде (дедукция)
Аудару теориясынын непзп жэне ресми себептершщ 6ipi
аудармашы л ардьщ
эрекеттерш
бакылау
болган.
Теория
аудармашыларды баскарушыларга толыктай багындыруды коздедь
Баскарушылар (тапсырыс беруш iл ер) уинн теория бул толыктай жэне
нактылы аударманьщ норматив™ к стан д а рттары и ьщ болуы мен
дамуы.
Ал аудармашылар уинн бул бш м ц эрекет'|, санасы жагынан
кэЫби даму болып табылады.
4
Аудару процесппн психологиялы к жэне лингвистикалы к
ерекш ел 1ктер|
4.1 Аудару процесшщ психологиялык ерекшел1ктер 1
Ж оспар:
1 ) аудармашынын
2 ) аудармашынын
ofi-opici;
жады;
3) декларатнвпк жэне процедурлык жад;
4) иителлектуалды жэне эмоционалды жад;
5) контекст, релевантгылык, 6 ipneuie рет кодтау.
Танертен ci3 жумыска кеннкеннде, т|стерщ1зд1 тазалайсыз, аяк
КИ1М бауын байлайсыз, пальто киеаз, эмиен мен к1лттерд! аласыз,
уйден асыга шыгасыз, машннаны ат алдырасыз, кошеге шыгасыз
осыныц бэрш ек! минутта к тей аз, онда ештенеж умьггпайсыз,
бауларды шатастырмайсыз, кштпен 6 i p r e касык пен шанышкыны
апмайсыз, уйткеш бул жумыстарды сонша рет жасагандыктан аздщ
денещз ез! не ic T e y KeperiH бшед|.
Денел1к еске сактау мен аударма арасында манызды катар бар.
Тэж1рибел1 аудармашылар тез аударады, олардьщ аударганы ете кеп
болгандыктан, жумысында ми емес саусактары катысатындай
кершедь Тупнуска тиннде таныс курылымын аныктаган сон онын
саусактары клавиатура уст1мен ушып козгапып лексикалык
элементтермен толыктырылган, логикапык талдаусыз не саналы
ойлаусыз аударма тш нде калыгггы курылымдык эквивалентке
айналдырады, автоматты турде болгандай.
Тан калган бакылаушылар, синхронды аудармашылар TinTi
ойланбайтындай, юм булай ойланатына да кумэнданады. Жок, бул
мумкш емес, аудармашыга сездер мидьщ санадан тыс не туаш ка'з
бел1пнен ездерл келетш тэргзда, бул Кабщёт карапайым адамдарда
болмауы мумкш. TinTi уйренинкп, ойлы аударма TicTi тазапау мен
бауды байлаудан езгеше болады. Кезкелген жагдайда аударма акыл-
36
ой ic-эрекет, TinTi талдауды пайдаланбай, сапалы децгейде орындалса
да. Аударма — ете курд ел! коп децгейл! семантикалык ©ртстердй,
семантикалык курылымдардын, мэдени езгешел i ктерд iн, окырмандар
мен тыпдаушылардьщ эрекеттершщ психологиялык жэне элеумегнк
аспектер!не тез талдауын талап етепн процесс.
Тшмен жумыс кезшдепдей, аудармада шыгармашылык пен
жацашылдык унем1 болады.
Формалды мэтш дер аудармашылары ауа райын болжауында
жаца ситуациялар кездесш, кутпеген киындыктарды шешуге мэжбур
болады. Кептеген аудармалар е л ш е у т курдел1 болады. Уилльям
Г. Кальвин “Ми калай жумыс icnreiwi” деген ютабында жазган:
Интеллект —не icTeyiH бшмеген кезде колданатын нэрсе. Кеп нускалы
тандау кезшде ci3 ем1рдщ оцай сурактарына дурыс жауаптар
тапсацыз, онда ci3 тапкырсыз. BipaK интеллект шыгармашылык аспект
катысатын, колма-кол жацаны табатын, элде кайда улкен нэрсе.
Бунда жацашылдык элементтерш пайдалы тауып, соны устап,
дурыс жауап мулде болмаганда сара жол табыска жетк1збегенде
KipeTiH элементтер жатады. Ой-epic импровизацияланады. Бул кебше
джазды импровизация жан-жакты гексершген шыгармадай емес,
ондайга Бах не Моцарт концерт! жатады. Интеллект ой мен ic-эрекет
кешстшнде
жан-жакты
тексеру’1мен
жэне
импровизациямен
байланысты. Bi3 аудармада колданылатын интеллект туралы айтамыз.
Оны тез, ceHiMfli, ете канагаттанушылыкпен колдануга уйрену1м!з
керек. Ол ушш аналитикалык каб!лет!н жетЬвдрш, 6ip мезплде
оларды сублимирлеу, мэтш мен контекст! тез жэне жаксы талдауга
уйрену, адамдар, олардыц кецш-куйш жаксы, нактырак талдау,
уйткен! талдау кандай болса, солай жасалады. Bi3 уйрету кезшш
курдел1 процестерш зерттеуге тырысамыз, осы кезде жаца келгендер
тэж1рибел1 маманга айналды . Ол ушш аудару процесшщ теориялык
моделш карастыру керек, сонымен 6ipre адамдар, тш, элеуметпк
байланыстар, мэдени езгешел1ктерд1 де козгайтын процесс.
Аудармашынын жады
Аудару мэдени, элеуметпк, мэтшдпс жагдайларда унем1 e3repin
отыратын, проблемаларга шыгармашылык шеилмдер кабылдайтын
интеллектуалды ic-эрекет. Кейде интеллектуалды ic-эрекет акылойдыц кабылдауынан тыс, туйсмка’з децгейде кел!п айкындалады.
Туйсгкстз ой-epic — ол 6i3re ынталы, ceniMfli, тез аударуга
мумк!нд!к тугызады, ягни жинакталган тэйприбе, жадтын салдарынан
пайда болган OHiM, оны кайтадан алып жэне эр турл1 колдануга
мумюндж тугызады.
37
Аудармашылар жинакталган тэнарибеш еске сактап, керек
кезшде оны курделi аударма мэселелерш шешуге алу керек, 6ipaK
акпаратты жаттау аркылы кже аспау керек. Жад окыгу кезшде
баскаша жумыс 1 стейдк Аудармашылар создер мен туракты сез
т1ркестер1н, стиль мен тонды, лингвистикалык жэне мэдени эдютерд!
менгеруд1 аудару кезшде, оку кезшде, интернеттен пдегенде,
сейлескенде жэне жай отырып еткенд1 ойлау кезшде де icKe асырады.
Шет елде адамдармен сейлескенде олар т*1 ЛД1 уйренедц ондаган
сездер мен адамдарды менгерш, ерюн жэне шыгармашылык
адамдарга уйренш, айналадагылар тусшетшдей сейлеу аркылы еске
сактауды icKe асырайды.
Баяндамашыньщ сездерш, ж1бер1лген мэтшд1 аудару аркылы
трансформациялык моделш мецгеред^ бул модельдер еске окай
сакталады, керек кезшде жешл жэне жай шыгаруга болады. Олар
белпл1 сездер мен орамдар клавиатурада саусактар жылдам козгалып,
аударма экранда ез-езш ен пайда болатындай, немесе сездщ агымын
аудару тшшде ауыздан ерекше куш эеершен шыгатындай болады, ал
бул езшщ каб’итеп екенш сезбейдк
Декларатив пк жэне процедурлык жад
Мамандар жадты осы ею турге беледь
Декларативтж —ол ci3 такертекп аста не жедщйз не жубайьщыз
не сатып алуды тапсырганын, ягни накты окигаларды сактайды жэне
процедурлык жад поштаны кабылдауды, машинамен жумыска бару,
ягни ойланбайтын эдеттерд1 >ске асы руга кемектеседь
Аудармашыларга жадтыц ею ту p i де кажет. Декларативт*1к жад
6 i p кезде сезд1ктен караган сездщ магынасын еске тус’ф уге кемек
етед 1 , процедурлык оны аудару кезшде дурыс пайдалануга
кемектеседь
Процедурлык жад аудармашыга туйс!кс1з ецдеу ушш, ал
декларативт!к туйакт1 ушш кажет.
Процедурлык жад аударуды тез журпзуге, ал декларативтж
пайда болган киындыктардан болмайтын жэне акылга конгмсыз
аударуды жасаганда колданады.
Интеллектуалды жэне эмоционалды жад
Галымдар жадты к eK i T y p iH ажыратады. Г иппокамп аркылы
жуйке жуйесш факт1лерд1 T ip K e y колданып, ал мишык миндалина
аркылы сол фактЫерге бпдщ катысымызды жазады.
Гоулмен жазгандай, мишык миндалина эмоционалды жад ояту
окытуга ыкпал етедь Б1зге унайтьш, кобал жытатын дарды еске Tycipy
окай жэне есте кеп сакталады, ал немкурайдылар булай сакталмайды.
Нагыз, айкын еске T ycip y эмоционалды болады. BipiHiui сушскен,
38
уйлену тойы , балан ы н ту у ы , эр турл! куаны ш ты не кайгылы
ж агдайлар, адам eMipiH езгер ген кечендер. А ударудан канагат алуды,
б1лу, ж анаш ы лды кты
кабы лдауга дай ы н
болуды
аударм аш ы
калы птасты рады .
Контекст, релеванттылык, 6ipneiue рет кодтау
Еске
сактауды
зерттеу,
акпаратты
кандай
жагдайда
алганыцызга, каншама ем^рмен байланыстылыгы есте сактаудын
денгешне эсер етедй
Контекст
Еске
сактау
кезшдеп
манызды
роль
аткаратын
ассоциациялардын калыптасуына коршаган ортанын кубылыстары
мен объекплер1 манызды, оларсыз, 6i3 окшауланган факплерд! гана
бшем13, контекст айналасында 6ip тутастьщ белшеп болып табылады.
Ж азы п не эрш теЫ м ен сей лескен д е адам н ы н кон текстш е сездер
мен орам дарды е н п зу автоном ды ж аттаудан re p i еске сактауды
ж ещ лдетедй
Акпаратты менгеру турмыстык жэне мэдени жагдайда
ассоциативт! т1збект1 куру га кемектесед1, сол акпаратты кайтадан
жасауды жецыдетедй Кейде, 6ip нэрсен'| сатып алуга бара жатып,
жолда кандай зат екенш умытып каласьщ, оны еске Tycipy ymiH кай
жерде керек болса сол жерге кайта барасын. Зат кай жерде узак
уакытка есте сактапса, сол еске сактауды c ia K in , затты еске тус1ред'|.
С туден ттер
ем тихан
тапсы рган да
окы ту
npoueci
кай
аудиторияда етсе, сол ауди тори яда студенттер ж аксы керсетю ш ке ие
болады .
Бул феномен жагдаятты окыту, ягни белпл1 акыл-ой не
физикалык жагдайда еске сактапса, онда ол сол жагдайда тез еске
туседь
С ы рткы ж агдайларга каты ссы з, ауы зш а аударм аш ы лар барлы к
ж ерде ж ум ы с ю тейш , сонды ктан олар ездер1н ж ум ы с ж агдайлары на
бей1мделуд1 капы птасты ру керек.
Жазып аударатын кеп жагдайда орынга тэуелд1. Олар офисте не
уйде жумыс орнын уйымдастырады. Нэтижесш телефон, созд1ктер
алуга жакын болганын гана емес, оны уй жагдайындай, жинакылыгын
да ескеред1. Олар буны ap6ip жумыс цикл1|пц алдында орындайды,
ягни керект! жан рахатын курады, белгш1 ритуапдарды кагаздар
кабатын б1рдейлеп, кужаттарды папкаларга салып, сезд1ктерд1н
беттерш ашып, карындаштарды уштайды, б улар аудармашыны
жумыска дайындайды.
39
Релева нтгылы к
Негурлым кызыгушылык болса, согурлым онай еске сакталады.
Спдщ ем'фге байланысы жок нэрсе 6ip кулактан Kipin скнпшсшен
шыгады.
Жасанды жагдайда аудиторияда аударганнан, акшага аударганга
элде кайда онай уйренедь
Сондыктан емтиханга сездер жаттаудан ropi, белгш максатка
арналган, досына акпарат хабарлау не аударманы аяктау есте онай
сакталады.
Eiptfcuie рет кодтау
Негурлым кеп сез1м еске сактауга жумсалса, согурлым онай
еске туседк Эр сез, факт, жоба не баска объект кодтау уинн
кабылдаудын б1рнеше каналдары колданылады: есту, керу, сезу, шс!н
сезу, булар еске сактауды комплект! колдау т1збектерш камтамасыз
етед1 жэне элде кайда ш!мд! болады, 6ip каналды колданса, булай
болмайды.
Аудару — интеллектуалды ic-эрекет. Бул жагдайда кандай
интеллект колданылады?
80-жылдары Хауард Гарднер интеллекттщ б!рнеше формасын
зертедк Оньщ айтуы бойынша, IQ-тестпен елшенетш лингвистикалык
жэне логика-математикалык интеллекттерден баска, ен аз дегенде
интеллекттщ терт Typi бар, мумюн одан кеп болуы.
М узыкалык интеллект (oit-epici) - улкен шеберлжпен, усактуйекке кешл бел in, музыканы тындап, орындап жэне жазу кабшеть
Музыка интеллект!* ете жж математикамен байланысты, 6ipaK
езгеш ел т бар.
KenicTiicTiK интеллект — кещспк объектшерш жасап, танып,
айыра б1лу кабшет! жэне олармен кимыл эрекеттер жасап,
скульптурада, биде, архитектурада, суреттерде тепе-тенщктер мен
тартыстар
карым-катынасын
жасап
жэне
сезу.
KenicTiicTiK
объектшердщ музыкалык, вербалды формаларынын арасында жем!ст1
аналогиялар
жасап
жэне
езгерту
каб1лет1,
математикалык
интеллектпен геометрия аркылы байланыскан, 6 ipaK одан езгешел!п
бар.
Дене-кимыл интеллект! — козгалыстар жасау жэне позаны
жасау, эр нэрсеш TyciHin жэне Keiuipy (актер, шешендер интеллект!)
жай, уйлес!мд!
козгалу (бииллер спортшылар, музыкангтар
интеллект!).
Ж еке тулгалы к интеллекта не эмоционалды — кабылдау,
айыру жэне
эмоционалды жагдайды
корсету езшщ
жэне
айналадагынын жагдайын керсету, жеке бастагы, жеке адамдар
40
арасыидагы интеллект, психоаналитиктер интеллект!, у л гЫ ата"
аналар, му гатим дер, достар Ka6LrieTi, б ел тЫ максатка жету ушш
басш ылар,
табысты
мамандар
интеллект!
e3inin
жэне
айналасындагынын энергиялары н багы ттау кабш еть
Jloi н к а-м а гема I н к а л ы к и н т е л л е к т — объектш ер дуниес!н,
олардын абстракты сим волдары н усы наты н, топтастыру, кабылдау
Ka6uieri ( математиктер, ф илософтар интеллект!).
Л и н г в и с т и к а л ы к и н т е л л е к т — тыцдап, аныктап, оз тш ш щ
арнайы конструкциясын куру ж эне оны колдана бшу каб тет!
(акындар, жазуш ылар, мэтшд! курасты руш ы лар, ш еш ендер, шеберл!
окытуш ылар интеллект!), ш ег т!лдерд! менгеру кабшет!, тындап,
топтастырып, 6ip т1лден баска т1лде жаца конструкцияны куру
каб!лет!, олармен козгалыс каты настар жасау кабшет!.
Техникалы к
аударм аш ы ларга
KenicTiKTiK
жэне
логикаматсматикалык интеллекттерд!н жогары децгейл! болуы керек.
Фильмд1 дубляж дау ж эне ауы зш а аударм аш ы ларга дене - козгалыс
жэне жеке тулга интеллеK rrepiи iк жогары денгей! кажет. 0 л е н
лирикасын аудару уш ш музы капы к интеллект кажет.
Сонгы кездеп педагогикадагы жанапыктар аркылы эр турл1
кептеген каб|"летт! адам дар окиты ндары н ашты.
Ж аксы аудармаш ы эр уакы тта калыптаЬу кезен!нде болады, ягни
w
.
•«! , . •» u
.
.
аударуды ж ак сар ту га уиренедц ш ет Т1ЛД1 уиренед1, он ьщ мэдениетш,
аударматануды окиды. Бурын icT en журген жэне жаца гана
аудармаш ылыкпен айналы суш ы осыны эр уакы тта б!лу! керек.
Бул бипм нщ практикалы к колданылуы эр турл! болуы мумюн,
езпцздщ мыкты ж актарынызды аныктап, жумыс ортасын кайта курып,
б ш м д! максималды пайдапануга кемектесед!.
А ударманы н ти!мд1 ic-эрекет! мен белпл! ж артылай тус!нген !с эрекеттерд!н арасындагы дэлелд! байланысты ангару киын, мысапы
радио аркылы дэл келетш музыканы тандауды ж аткызуга болады.
Б1зге кэд!м п жагдайда езш азге тэж!рибе ж урп зуге энтузиазм де,
уакыт та жетпейд!.
Кейде ерекш е кабылдаумен таныскан диапазонды кец1туге
кемектесед! мысапы, ci3 жаца жагдайда тэуекелге, байкап керуге жэне
кагел!ктер эд!стер!нен эрекет етуге бетмсмз, кэсмби тургыдан
Караганда ойланган, а нал и i и калы к эд1стерд! еске алып, жацага осылай
жауап беруге болатынын тусш есЬ . С!з кабылдаудын кинестетикалык
каналга бей!м екеш щ зд! бьпген сон, ci3 кабы лдауды н визуалды жэне
аудиалды акпарат апуды ж ет!лд!реаз.
41
4.2 Аудармашынын психолингвисти калы к мшездемес!
Жоспар:
1) орта, орта курьм ы м ды лы гы ;
2 ) аудармаш ынын кабылдау сгнль/iepi;
3) акпаратты кабылдау каналдары;
4) ондеу;
5) реакция.
Орта. Окушылар ушш олардын сабактары физикалык немесе
элеуметтж ортада ететш! ете манызды. Теменде Иенсенмен
баяндалган кейб1р зандылыктары бершген.
Тэямрнбеиллер мен теоретиктер
Оку кезшде
коршаган ортадан каншалыкты тэуелд!
боласыз?
Окушылар-тэж!рнбеш!лер куш салуды кажет етпейтж, ягни
кэд!мп немесе табиги ортада жаксы окиды, ce6 e6 i оку кабылдау
туйс!пмен тыгыз бйланысты. Олар кундел1кт! окуга катысып журу
мен ютап окудын орнына ез кол дары мен танып бшущ ерекше
ыкыласпен керед1. Ттдерд1 олар кебгаесе шет елдерде мецгереД 1, t u i
иеленучплермен тЙп табыса отырып, олардын сейлеуш тындап, ездер)
сейлеуге тырысады. Дэстурл1 турде ететш шет тЫдер, ягни
грамматикалык ережелерге сэйкес болатын курстарында окушылар
ездергн нашар сезшедй Kepicmuie бупнп кезде колданылатын жана
эд!стермен, ез imiHge суггестопедия бар (тез окытылатын курс
(Lozanov, 1971/1992)), физикалык кабылдау эд!с'| (Asher, 1985) жэне
табиги ЭД1С (Krashen and Terrell, 1983). Аударуга олар аудару урд1с!нде
немесе саяхат кезшде уйренедц жэне, эрине, эр турл 1 арнайы
терминология колданылатын жумыс орындарында болган кезде де
улкен тэжлрибе алады. Олар академиялык теориялар мен турл1
дайындык курстарга катысуды унатпайды, онын орнына практикапык
немесе табиги ортада болатынын жаксы керед!.
Теоретиктер (ортага тэуелд1 емес адамдар) жасанды ортада
жаксырак уйренед!, ягни окылатын нэрсемен тыгыз байланысы жок
жерде. БелгЫ 6 ip зат туралы акпаратты б1реуден бшедй
Аудиторияларда отырып, ютаптарды окып немесе баска мэтшдйс
материалдармен жумыс ютеуд! унагады.
Орта курылымдылыгы
Жумыс, ягни аудару урд!с| кезшде, аудармашыга немесе
аудармашынын ез-езше кажетп орта тузу. Теоретиктер орта
курылымдылыгынын болуын калайды, ал окушылар-тэж!рибеш1лер,
K e p ic iH iiie , орта курылымдылыгын кажет етпейдК
42
Лкпаратты кябылдау каналдары
Мига сенсорлык формамен акпараггын жету1 де манызды болып
табылады.
Нейролингвистиканыц
багдарламалау
психотерапевтпк
эдютемеге суйежп, Иенсен сенсорлык форманын уш турж
ерекшелейд!, оларда 6 i3 акпаратты керу, есту жэне кинестетикалык
турде кабылдаймыз жэне олардьщ эркайсысында iuiKi жэне сырткы
курамалар ерекшеленедк
Сыргк
|Ш К 1
ТИПТ1
Ы ТИЛТ1
кин еегсти кал ы к
Сырт
1ш
есту аркылы
1ш
Сыргк
кору аркылы
Ы ТИПТ1*
KI ТИ П 'П
визу ал
аул иал
KI ТИ П 'П
КЫ ТИПТ1
кинсстетик
1-сурет—Кабылдайтын аппарат формалары
Керу аркылы кабылдау
Зерттейтш объект бейнесж не онын ойша елестетуж керу
аркылы визуалдар уйренедк
Кейде 6 ip нэрсеш тусж ж жэне багалау уилн абстрактты
идеянын схемасын сызганда жеткипкт1 болады. Олар кебше жазатын
сезд! ойша кергенджтен катеаз жазады.
Фотофафиялык еске сактауы бар адамдар да визуалдарга
жатады Фотофафиялык еске сактауы аса болмайтын визуалды
окушылар да керген сандарды, сездерд 1 жэне фафикалык бейне
cyperrepfli тындаган дэр^стерден repi жаксы еске сактайды.
Сырткы типт 1 визуалдар сездерд! баска 6 ipey жазганда, не сол
сездерд) вз\ жазганда жаксы еске сактайды, олар баска елде сагаттап
кешедеп жарнамапар, мекеме аттарын окиды. Калыпты символдарды
колданып, ол сезд 1 транслитерация аркылы визуалды еске сактауды
же'плд1руге болады.
Бундай адамдар ауызша аудару мен сирек айналысады.
Егер аударатын мэтжде диафаммапар не суреттер болу керек
болса, олардын болуын талап етедй
I i u k i типт 1 визуалдар. Бул типтеп аудармашылар аударатын
сездер мен сез TipKecTepiH кез апдына елестетедь Егер кейб1р
механизм не лроцестербейнеа жок болса, ойша бейнелерж туаредь
Егер аударатьж сез бен сез т!ркестержж ешкандай кезге
кержетж бей нес i болмаса, мысалы математикалык мэтжде тендеудж
сырткы тур 1не суйенш не баска ассоциацияларды пайдаланып
жасай ды.
43
Есту аркылы кабылдау
Аудиалдар акпаратты есту аркылы жэне айнападагы
адамдардын ескертпелерше ауызша жауап 6epin, не ойша айгкан
сездерш де есту аркылы кабылдауга уйренедк Олар оку кез шде !штей
диалог журпзедь Бул туралы мен не бшемш? Онымен айналасу тжмд!
ме? Буны мен не icrey ге болады? - деген сиякты. Олар ете керемет
ел!ктепштер, капжындар мен энпмелерд1 ете дэлдшпен есте
сактайды.
Олар сейлесудщ просодикалык ерекшелтне кеп назар
аударады. Тон жогарылыгына, тоналдыкка, ритмге, дауыстын
каттылыгына да кещл белед‘|. Еске сактау npoueci визуапдардан
езгеше, ягни уакыт бойынша сызыктык жайылган болады егер
визуапды да еске сактау идеяны 6ip кезкараспен, кешеп'кпк бейнемен
толык камтиды, ал аудиалды еске сактау б!ртшдеп icKe асады, адамдар
реттшп кушнде осы ретпен кайталанады.
Сырткы типт 1 аудиалдар б!рдененщ суреттемесш ест!геннен
кешн оцай еске сактайды.
Бундай окушылар лингафон кабинетте баска мэдениетт'щ табиги
жагдайларында оцай уйренед!, сол сиякты оку диалогтары мен
дискуссиялар кезшде ездер’ш ерюн сезшедк
Heri3i олардын тжмд! болуы аз кобапжытады, к‘|тапта асты
сызылгандардан rep i, олар айтылып жэне еспгенд1 керек етедц оку
жэне жазуды керек етпейди
Кейде оларга фамматикалык окулыктар мен сезд1 ктер пайда
келт'фгенмен, кеп жагдайда олар кажетеb болады. Оларга акцентаз,
айтылуы жаксы болганы манызды болып табылады.
Оларга шетел тшнде сейлесуден repi, ездер1 сол тшдщ Heci
ретшде сейлеплер! келед!.
Оларды кеп жагдайда белпл! себептермен ауызша аударуга
тартады. Жазбаша аудару жасаганда, олар апгашкы мэтшд! жэне ез
аудармапарын iurrepiHeH не дауыстап сейлейд1. Сондыктан оларга
фильмдерд! дубляждау ете жаксы icK e асады, олар актерлердш
айтуында мэтш капай шыгатынын алдын ала естидь Олар ушш
жазбаша сездщ ритм! мен агыны аса манызды болады . Ырыцгай
монотонды мэтшдер оларды тез жалыктырады, ал ретс!з, уз1к- узЫ
мэтш болса, онда одан козады не жи!ркенед!. Алгашкы мэтш
авторлары мэтш ритмш есепке алу гургысынан алганда, не
аудармаларынын редакторлары аударманы тузеп, мэтш ритм in
жойып, ж!бергендерше тан калады.
44
Аудармашылардьщ бул категориясы егер ужымдарда ездершщ
ойлау эрекеттерш бейнелеп отыратындарга о пай ciHin кетедц оларга
офист-1к ic-эрекет унайды, онда алгашкы мэтшмен б’ф неше
аудармашы жумыс ктей отырып , 6ip-6ipiMeH кекесш, ез жазбаларын
салыстырып. нашар жазылгандарды кулю кылады.
IniK’i типт! аудиалдар ездер1мен сейлест, онай уйренедк "Пл
уйренуд1 олар лингафон кабинет'шде, баскалармен сейлегенде жаксы
уйренед1, 6ipaK олар у н аз жаттагандарын мш дегп турде дауыстап
ceaneyi керек.
Сырткы типт! аудиалдар тэр1зд1 олар да тшдщ Heci сиякты шет
т1лде сейлеулер1 керек, 6ipa'K ойша айтуга тэуелд! болады, унелп
шетел типж’н дыбыстарын жэне интонациясын ойша жасап жаттыгуы
керек. Олар ауызша аударумен сирек айналысады, сырткы типл
аудиалдарга Караганда, ce6e6i баста есплш турган сезд1 дауыстап
шыгаруга умтылыстары элс1з болады. Олар да ритм Hi н манызына кеп
кенш болед 1, унем! аударманы жэне алгашкы мэтшд! ойша калпына
келт1р т жасайды. Будан баска олар жумыс icren отырып аса катты
емес аспапты музыканы тындайды жэне 6ip мезплде аударумен 6ipre
ш тей монолог журпзедь
Унем! унстз монолог iu iK i типт1 аудиалды аландатпай, кайта
онын жумысынын ете еж м д 1, ете ризашылыкпен, тез орындалуына
кемектесед 1
К н н естетн к ал ы к каб ы лдау
Кинестетикага ic-эрекегп орындау аркылы онай уйренуге
болады. IctIh калай орындалатынын анык бжмей, icKe Kipicin,
орындау барысында б т у уйренудж унаган эдЫ. Жана курылым
сатып алган сон, визуал жумыс icTeyre басшылыктын схемасын
карайды, ал аудиал ережелер ез сездер!мен окып, б 1ртшдеп оларды
TyciHiicri формата келт1р'ж, киыншылык болса, техникалык колдау
кызметже телефон шалады, кинестетик приборды жумыска косып,
барлык кнопкаларын басып кередй Кинестетиктер аз сейлеп, кеп
1стейтж адамдар. Олар ез эмоцияларына есеп беред), эр уакытта
тексеред1, осылай icKe Kipicnefi турып жасайды.
EipaK олар ез сез1мдерж нашар керсетедй барлык кубылысты да
аз дэрежеде керед1 не барлыгын ойластырып жэне дурыс кортынды
аудиалдар сиякты жасайды.
Т а кти лд i-ки нсстстп ка л ы к окушыларга затты колга устау
кажет. Олар денеЫмен уйретед1, козгалыс пен жанасу аркылы icKe
асырады. Муражайларда оларга колдарынмен устауга болмайды деп
ескертед1. Олар зкскурсоводтын узак энпмесж тындаганнан repi,
экспонаттарды алыстан карап туруга шыдамдары жетпейдь Оларга
45
“Терезеж аш!” деген фразаны айтканман ropi, ол терезеге келш, оны
ашканда, оцай ж апап алады. Ересектердщ 15 % акпаратты сезшу
аркылы кабылдайтындыгы дэлелдснген.
Тактилд1-кинестетикалык аудармашылар аудару npoueci кезшде
т!лд1к агынды сез1иед1 аудиалдаргадай оларга да ритм мен интонация
манызды болып табылады. Олардыц кезкарастарынша мэтшд! аудару
ез-езш ен журетшдей, ез импульсы бола турып, адамдар тобынан не
кагаз бетшен шыгагын мэтшдер аудармашы денесше енш жэне ете
жогары кушпен саусактарынан не онын аузынан ушып шыгады.
Аудармашы жумысын ауызша да, жазбаша болса да олар агын багыты
деп кабылдайды, ал непз! аудару типндеп сездер мен сездер
TipKecTepi эквивалент! жасау екенш биш ейдй Киын сездер не сез
TipKecTepi агынды токтатып не тежейдй агаш туб1ртеп не тар арна
тэр1зд1.
Осы
категориядагы
аудармашылар
киындыктармен
кездескенде, сезд^ктерге не синонимдер тЫ м ш карайды, 6ipaij
олардын бар умтылысы агынды калпына келт1ру. Алгашкы мэт^нде
пайда болган проблеманы аныктау жэне аудару т 1л!нде онын шешуш
табуга кемектёсет1н аналитикалык процестер манызды, 6ipaK бул
процестер
аудиалдар
мен
визуалдарга
Караганда,
терен
сублимирленген, сондыктан кейде оларда киындыктар жойылып
кеткендей не олар киындыктардын шеш 1м! баска тыс жерден
келгендей эсер калыптасады. Белгш сездерд1 жэне сез тщкес,терш кез
алдына елестету уш-1н козгалыс пен жанасу терминдер 1нде оны
жасайды олар е з д е р заттар алып тургандарын . елестетед 1, оны
кетеред!, айналдырады, салмактайды, сипалайды . ойша заттарга
козгалады, оны айнала не одан dpi карайды.
Iuiici n iin i кинестетиктерге т1лд1н эмоционалды заряды
маныздылыгы сондай, окушылардын, лингафон курстарыньщ
дикторларынын жэне кластастарынын жасанды интонациясы,
шетелд 1ктерге шамадан тыс анык ел 1ктеп айтулары жалыктырып
ж1беред{. Джон кеийктi деген фразасы эмоционалды керкемделген1
ашушандыкпен, унатпауышылыкпен, кайгырушылыкпен не жасырын
табалаушылыкпен эсерлегеш, онын децгейше карай, оларды
кабылдауга болады. Егер фраза сабакта 6 ip ыргакты не магнигофонга
жазуы айтылса, олар бул т 1л байланысы бар деп ойламайды.
Сондыктан осы категория окушылары Т1лд} сол елде жэне осы тАпд}
ана Tifli рет 1нде колданатын болса, уйренгенд 1 дурыс санайды.
Немесе окылатын материал койылым туршде окытылатын
сабактарда уйренед!. Осы категория аудармашылары ауызша
аудармадан repi жазбаша туршде орындайды, уйткен 1 эр уакытта
ойын айта алмайды. CyfiiKTi адамымен не досымен сойлескенде, осы
46
т'|л ана тЫ болса. Олар га кти л д1-к инестетикал ы к аудармашылар
ретшде козгалысты сезедь Аударма тип iне тупнуска Tiлibiк т 1лд 1-к
агымы езд 1гшен пайда болады.
Оларда сездер мен соз т1ркестерш козгалыс пен жанасу туршде
киялдайды, oipaK олардын кинестетикалык образдары улкен
нактылыкпен бейнеленедК сез 1мдер 1мен байланыскан, накты тактилд 1
тэж'фибе туршде болады.
вндеу
Эр турл! адамдар эр турл1 акпаратты эр турл|’ ендейд!. Иенсен
акпаратты ендеудщ 4 xypiH карастырады:
- контекстуальды-глобальды;
- дэнек п -н ак т ы л ау ;
- концентуальды.
Коп т е к с т у а л ь д ы —глоба л ь д ы
типтеп окушыларды
кейде
п араш ктш лер деп атайды, ce 6 e 6 i олар барлык жагдайды тугелдей
кередй усак-туйектерге ко Hiл аудармайды, ен маныздысын, непзш
менгеруд! коздейд!, ал усак- туйектерд! содан кейш байкайды. Жана
6 ip маглуматты окыган кезде, олар ен алдымен онын мэш мен
байланысын, кандай салага жататынын, неге арналгандыгын угынады,
тек содан кешн оларда бул зато деген кызыгушылык пайда болады.
Олар 6ipHeiue жумыстарды катар орындауды калайды, егер де бул
оларды кажытса, олар езгер1стерд1 кажет етед). Акпаратты ендеген
кезде, олар ездершщ iuuKi ойларына кулак асады жэне дурыс жауапты
да содан !здейдь Контекстуальды-глобальды аудармашыларга
квб!несе усак-туйектер манызды болмагандыктан, олар соттык
отырыстарда катысканнан repi, визитерлермен жумыс icTeyfli
калайды, гылыми- техникалык аудармаларга Караганда, керкем
аударманы калайды. Бул топтагы аудармашылар акшаны ойламайды,
кейде олар юм телед!, ал шм телемегенш бымейдк Олар кептеген
сезджтермен жэне де аударма уинн кажет курал-жабдыктармен
камтамасыздандырылган, б!ракта олар сезд 1ктерд 1 жанартуды умытып
кетедк Олар сездш магынасын интернеттен немесе достарына
конырау шалу аркылы бшедь
Дэйекп-нактыляу Бул типтеп окушыларга окылып жаткан
урд 1с ете манызды болып кершедй олар эрб 1р акпаратты накты
орындайды. Карталарды, формулаларды, мэз1р;й жэне бакылау т1з1мд1
кажет етед!. Олар аналитикалык, логикалык, тура ойлауга, кебше
логика-математикалык ой-ор1ске ие. Барлык жумысты накты, сапалы
орындауга талпынады. Бул типтеп аудармашылар накты мэтшдерд1
кажет етедк Фрилансер жумысына Караганда, олар 1итатта жумыс
icreyfli калайды. Бул адамдар алдын ала дайындалу yiniii, ертенп куш
47
кандай да 6ip акпаратты eciNmre TycipriMi3 келсе, сол акпаратты кай
жерде кабылдадык, сол жерде оны еске T ycipy 6 iire онай болады.
Акпаратты пайдалана отырып, аударманын моделш жасай аламыз,
a) iiiiKi дуниедеп "агым жагдайы" кеэднде аудармашы ешнэрсе
жайлы ойламайды, омыц колы мен ауызы гана аударын жаткам сиякты
болып кершедц
э)
аналитикалык iiiiKi дуниелгк эрекет. Мунда аудармашы
синонимдерд *1 ойынша 1здейд1, таныс емес сездерд! сездктердеи
карайды, грамматикадан кпаптарды кай га окиды.
1шк( сез1м аудармашыга акша табу га кемектесед!. 1шк1 сез!мд!
мэтж де жещл жерлер 1' болган кезде колданады. Аударма механикалык
у р д к болып табылады.
Тэж1рибелж жэне аналитикалык мэтш калай сакталады жэне
суранады. 1шк1 сез1мде бул эдетке айналады, ал аналитикалыкта бул
эдеттен ауыткып декларатиBTiк жадка кайта оралады.
Э дет аудармашыга аудару урд‘|Ын тездету ушш кажет, 6 ip a K та
олар жана 6ip эсерлерд! кажет етеди Ол аударманы унамды жасайды.
Муны Михаий Чиксентмихаий "агым жагдай" деп атаган.
Американ филисофы, семиотика гылымыньщ непзш калаушы
Чарльз Сандерс Пирс с е з п ш т й тзж1рибе жэне адет туралы айткан.
Олар триада деп аталады. Ен 6ipiHLui орынга ол сезп щ тВ п , е ю н и и
орынга- тэж1рибен1, ал уилнил орынга - э д е т койды.
Пирс термин шде аудару n p o u e c i басталганнан кей!н аудармашы
жанадан келген болса, туйсж сезгну1мен мэтшге KipiceAi, бул мэтшд]
калай аудару, одан не болады, оган ракаттылык немесе канагаттана ма
деген сурактар туындайды, 6ipaK 6 ip iH iu i киындыкпен кездескеннен
сон, dpi карай жумыс курылымын жет*1 к бшгенше коз жетюзедк
Жумыс барысында, ягни индуктивт1 окыганнан кешн тану мен
кателер бойынша уйрене бастайды. Осыдан барып, Пирс термишн
Карл Вей к жалгастырды. Ол аудару урд!а нэтижесшде келеи
бш м дерш аныктайды:
- ау дарм а: ic-кимыл, мэтш д| дурыс бшмеу, ту й актщ квмепмен
6ip нэтижеге келу;
- редакциялау: гстеген icxi, ягни аударма жумысты басынанаягына дешн карап шыгып, талдау, кателер! болса осы аудару
урдгсшде етюзшедц
- сублимация: аудару ypAici нэтижесжде аудармашы да езж е
сзйкес емес, ягни мулдем баска екжиш м ii-ic3i пайда болады.
Жогары аталган кагидалардын аркасында адурмашы езж1н
принциптерж езгерте алады.
50
Абдукция, индукция жэне дедукция. Аудармашынын
тэж'фибес! жумыс ктеген процестщ тургысынан эрине кеб iре к болып
табылады. Оны толык суреттеу ушш, Пирс триадасын алуга болады.
Оган абдукция, индукция, жэне дедукция жатады. Сонгы ею
тусЫктер логикапык ойлауга жатады: индукция- жекеден жалпыга, ал
дедукция- жалпы жагдайлардан жеке шыгаратын тэс1л болып
табылады.
Осылардын eK eyi жеттспейд! деген оймен Пирс «абдукция»
термишн енгЬедй Пирстщ пайымдауы бойынша, не индукция, не
дедукция жана ойларды болдырмайды. Олардын eKeyi де стерильд1
болып табылады. Олардын eKeyi де бастапкы материалмен жумыс
icreyfli кажет етед1, индукция ушш бул жекелеген факплер, ал
дедукция ушш жалпы принциптер (ережелер) болып табылады.
Пирс бойынша, абдукция — тусгщиршмеген фактшер! нен
болжамга экеледь Адам кебшесе кеп жайттарга суйенбей б1ршилден
болжам ш ы F a рады ( 6 i p i H i u i калам), кешн болжам индуктивт'| турде
тексершед! (екшин калам), дедукциянын кемепмен 6i3 корытынды
жасаймыз (ушннш кадам).
Сонымен катар Карл Вейк осыган уксас процестщ жана турш
енпзедь Ол да уш денгейд! ангарады: вариация, тандап алу жэне
корытындылау.
Эм Гриффин Вейктщ ойларын жинактап, езшщ «Катынас
теориясына K ipicne» атты енбепнде ез ойларын жетк!зед1". B ip m u ji
сатыда ci3 6 ip эрекет-ri жасайсыз, осыны Пирс абдукция деп атайды.
Содан сон тандау жасайсыз «бфшилден сезшу, ал кешн жоспарлау».
Осы эрекет жоспарлаудын алдында журед].
Вейк теориясы бойынша, тандауга жетуд1н 2 жолы бар: ереже
жэне айналым. Айналымдар эр турж' болады, 6ipaK олардын бэр!
кажеттЫктер мен байкаудын нэтижесшде болады. Осыны Пирс
индукция деп атайды.
Аудармашылар уш!н ен манызды нэрсе — ундесу эрекет!н!н
икемделуь
Жэне де yiuiH m i денгей —бул корытынды немесе бемту болып
табылады. B ip a K Вейк Пирске Караганда, осы денгейд! сонгы денгей
ретшде карастыргысы келмейд1. Онын айтуынша, эр нэтижеден кей1н
жана эрекет пайда болуы керек. Осыны триада деп атайды.
4.4 Соз магынясы
Дэр 1стп( тезис!. А бстракт' лингвистикалык курылымдар мен
мэдени келюмдерге Караганда, адамга деген бешмделу эркашанда
TniM;ti жэне oHiM/ii болып келед|.
51
Жоспар:
1) адамдармен карым-катынас;
2) алгашкы ссймдер(ибдукцня);
3) терец танысу (индукция);
4) психология (дедукция).
Аударма ен алдымен создермен байланысты. Олар кандай
магына беред! жэне оларды калай ыщайлы колдану керек. С'оздердщ
магынасы адамдар 6ip - oipiMoii карым - катынас жасаган кезде белгш
6ip мэнге ие болады. Австрия галымы, философы Людвиг
Витгенштейн езшщ «Философиялык зерттеулер» атты енбепнде:
«Сездщ магынасы - онын тшде колданылуы» деген екен. Ягни
адамдар сезд 1 калай жэне кандай жагдайда колданса, сез сондай
магынада болады деген. Сездер тэж 1 рибеге байланысты болады. Кей
жагдайларда б’и сездердщ магынасын бшмесек, сезд 1 баска 6ip
адамнан ecrin сездщ магынасын угынамыз.
Адамдармен карым-катынас
Кэаби болу ушш аудармашы ем|р бойы кызыкты адамдармен
карым-катынас жасауы тшс. Оларды танудан шаршамау керек. Б1з
сездерд1 калай колданамыз, создерд1 ест1ген кезде, б1зде сол сезге
катысты кандай да 6ip елестер пайда болады. Не болмаса сол сезге
байланысты 6ip жагдайды немесе белгш 6ip орынды еске туарем!з.
Егер де сез 6ipHeiue тужырымдамапармен кызыгушылык тудырса,
онда бул сезд 1 кептеген жагдайларда колдана аласыз. Егер де тшд ’1 эр
турл! колдансак, аудармамыз да ете жещл жэне эсерл! болып келедй
Алгашкы кезкарас (абдукция)
Абдукциялык танысу деп- ен алгашкы еез5мдер аркылы адамды
тану. Адамды толык танып бщу мумкш емес. Щз 6ip адаммен ем ip
сурсекте, кунде-кунде кездессек те 6i3 эр кун сайын онын жаца
жактарын 6uie отырып, тан каламыз. Адамды 6ip кергеннен танып
бшу мумкгй емес, осындай жагдайларда кебшесе келей сездерд!
естийм13. Бул гашыц 6ip коргеннен болды.Сол кезде менщ денемдi
турш'шп ipemin б ip парсе болды. т з 6ip - 6ipL\ii3di влн'р бойы
танитындай, тез орта к; m il таптыц. Неге екешн б/лмеймш, 6ipaH,
мен оган сенемш; ж эне т. б.
Терец танысу
Ci3 адамдармен карым - катынас жасаган кезде , сол адамнын
жана жактарын табасыз деп жогарыда айтып кеткен болатынмыз.
Агентпк н е т калайды? Неге ол дэл осы аударманы калайды?
М ум ю н ол тек кана бизнес емес, м у м кш ол лингвистикалык катынас?
52
- KiM жазды? Неге? Аудармашы агентпкте жумыс ютеген кезде
ол тапсырыс Gepyiui туралы аз бшедк Хат элде факс па? Басылган ба
элде колдан жазылган ба? Аударма кезшде баска адамдар катысты ма?
- Бул адамдар сЬдщ етш1И1Щ13Д1 кабыл алды ма? С 13 сол адамга
карыздарсыз ба?
- Олар туралы маглумат бар ма?
Аударма кезшде аудармашы эр турл! адамдардын сездер in
аударады. Соган байланысты мэтшдердщ авторлары да езгередк
Аудармашы осындай жагдайда когамга TyciHiKTi болу ушш, жэне
сырттай бакылау жасаган кезде аударма керкем болып кершу i не
талпынып, тырысады.
TyficiK гуралы тагы да айтып кетсек. Даниел Гоулмен туйспспц
oipHeiue ту рл ер in карастырган екен:
- эмоционалды iuiKi сез!м- 6ip нэрсеге деген кезкарас;
- эмоционалды езш-ез1 устау- с1здщ эмоцияцыз;
- эмоционалдык уэж- белпл'| 6ip
ынталандыру;
- эмпатня-б!реудщ эмоциясын тусшу;
- адамдармен карым-катынас- а з д щ
адамдармен карым-катынас жасау.
максатка
байланысты
жагдайынызга тэуелд!
Психология
Аудармашыга кажегп психологиялык курстар:
- OHflipicTiK психология;
- жарнама психологиясы;
-окыту психологиясы;
- проблемаларды шешу психологиясы;
- Т1 л психологиясы;
- топтык динамика;
- кабылданган шеиимдер мен жагдайды ушыктырмаудыи
денгейлж багалауы;
- мекемелердщ элеум етпк психологиясы;
- элеум етпк ерекшел1ктер, элеуметпк жанжалдар мен акпаратты
ендеу;
- бизнес психологиясы;
- зацгерлш психология;
- тулга аралык коммуникация;
-халыкаралык катынастарга байланысты курстар;
-халыкаралык жанжалдардын элеум етпк жэне психологиялык
uieuiiMiH табу.
4.5 Аударма урднммн лп н ш н сш ки л ы к срскш ел 1 ктер(
Дор 1 с icnici. Аударма мен лиИгвистиканыц байланысын келса
кезкараска сукешп карастыруга болады: Аудармашы сездерд! емес,
сейлеу эрекеттерш аударады.
Жоспар:
1) аударма жэне лингвистика;
2) аудармаш ылы к лингвистика (абдукции);
3) сойлеу эрексттср! (индукция);
4) аудармашы жэне сойлсу акплсрш щ теорннсы.
Латынша аударманы баска жетюзу Typjiepinen, мысалы
translation studii - «бЫмд! жетюзу, «передача знаннй» жэне translation
imperii, «бшикп жетю зу», «передача власти» ажырату ушш <птлдерд1
жетюзу» translatio linguaium, «передача языков») деген угымды
колданган.
Сабакта да, баспада да ен 6ipiHUii т!л мэселелер! аударманы
талдаганда карастырады. Аударма жасай бшуд1 сол тище окып, шет
тшд| тусшудщ жетмген формасы деп карастырган. Аударма теориясы
салыстырмалы
эдебиеттанудыц,
колданбалы
лингвистиканыц.
филологияньщ арнайы бел!мд деп саналган.
Аудару енер1не окыту баска т!лдеп тутас й этш н щ , соз
т1ркесшщ, сездщ магыналарын жетюзу айналасында карастырылады.
Аударма теориясыныц Цицерон кезш ен (б1здщ заманымызга д еш н п
б(р!нш1 Facbip) 6epi тарихи непзп мэселе- йэтшд 1 лингвистикалык
болшектеу, ягни аударманьщ непзг! б1рлш кандай болу Kepeicriri.
Егер сез болса, онда аударма сезбе-соз болады, не сез зчркес, сейлем
болса, онда еркщ , магыналык аударма пайда болады. IQnipri
заманньщ белгш аударма теоретиктер1 — Дж. К. Кэтфорд, Корней
Чуковский, Валентин Гарсия Йебра, Юджин А. Найда, Жан-Поль
Вине жэне Жан Дарбельне, Питер Ньюмарк, Бэзил Хэйтнм жэне Иан
Мэйсон- булар лингвисттер, сондыкган кеп жагдайда TinTi тутасынан
аударма т1лмен жумыс деп танылады.
Лингвистика езшЗД буюл даму тарихында тек кана аударманын
эквивапенттийпнен баска кезкелген аударманьщ сешмдЫпне
катысты.
Соцгы
уакытта
лингвист-аударматанушылар
эквиваленттипктщ тар аясынан шыга бастады. Егер адам тйзд жаксы
бтсе, ал мэтш синтаксиспк жэне семантикалык ережелерд1
канагаттандырса, тусшуде киындык тумайды.
Уйткенмен, кептеген жагдайлар кездеседк Слзбен таза 6ip тише
сейлесед1 шет пл Б деп купп, оньщ орнына с1зге баска плде айтайык,
сгздщ ана тийщ чде А сейлести
54
Бул жагдайда, кашам айтылып жаткан сезд1 А тЫ нде екеш’н
кабылдаганша, ол сездер Б тш нде шатпак, былдыр-батпак шымшытырак TyciHiKci3 болып естшедк
Бундай жш кездесед 1, ci3 баска елде жургенде, азге 6ipey ез ана
тЫшзде, ете сауатты жэне ете жаксы айтылумен сейлесе де, Ыздщ
баска тшд! естуге дайындалганыныздан, ол сездерд 1 кабылдау киын
болады.
TinTi 6ip тшекп eKi уш рет айтса да, ci3 оган кеилрвдз, ci3 кай
тшде сейлеп турсыз деп сурауыныз мумкш. Слзге бул ана типшз деп
айткан сон гана TyciHiKci3 дыбыстардан сездер курылып, белr'mi
магынасын тусш еаз.
Bip-6ipiHe
байланыссыз мэл!меттерден сеюрмел! накты
болжамга етуд1 абдукция дейд!. Бундай ана тЫ нде айтылганды Tyciny
онайдын онайы болса да кездеседй
Тшд! сезшуд!- тежеуге бастапкы б1рдецеге умтылу немесе баска
аландату факторлары, мысалы досынын, жубайыныц сездерш тындап,
еске сактап, 6ipaK мэн магынасын басканы ойлагандыктан тусшбейаз,
кабылдамайсыз жэне онда шапшац ктелетш карапайым курдел1
болып, логикалык сеюрмел1 абдукция кажет болады.
Киын сездщ аудармасын кагаз жэне электронды сезд1ктерден,
таныстар мен достарына коцырау шалып, олар бшмесе де, электронды
хаттар мен факстер ж1берт, агентпк пен тапсырыс берушщен кемек
сурап, аудармашы б!рнеше сагат уакытын шыгындайды.
Жумыстын бул бел1п аудармашыга унаса да, унамаса да
айналасуы керек, бунысыз бул мамандыкта жумыс ic T e y re болмайды.
Ce6e6i аудармашы жумысында сезге сагаттык жумыска канша телесе
сонша телейд]’, дурыс сез 1здеу ушш материалдык ынталандырма жок.
Акшалай пайда жок болса да, кейб1р себептер !здеспруге
мэжб!рлейдк
А аудармашы этикасы, кэаби ынталану аударманы дурыс,
эквивалентп жасауга итеред1
Б 0 з жумысына кэаби мактаныш, рухани канагаттану
Аудармашы сейлеу эрекеттерш езгертумен айналысады.
Дж. Л. Остин ютабынын атынан “Сейлеу эрекеттерш калай
жасау” жэне т\лд\ жан-жакты баяндау тш дегетм1з сейлеу эрекеттер1
деген сездер алынган.
Француз 3anrepi ез кенсес!нде 6ip сейлеу эрекеттер жасайды,
жапон зацгер‘| баска сейлеу эрекеттер!н жасайды, ал франко- жапон
аудармашысы кукык саласында маманданган 6ipifimiнiк де, екгнпмшц
де жумыстарынын жетютчктерш пайдаланган ушмпш. Аудармашы 6ip
сейлеу эрекеттерш баскасына айналдырады.
Тупнуска TijHH пайдаланып, алгашкы мэтшнщ авторы сейлеу
эрекеттерш жасайды, ал аудармашынын жумысы, аудару тш н
гшйдалану аркылы, белгш сойлсу эрекеттерш жасау. Жумыс
барысында сойлсу эрекеттер! тубегейл1 озгер!ске ушырайды. Бул
озгер!стер шексп эр турл1 сиякты Kopiпед1, rinri оларды стереотипке
келтчру мумкш еместей кершедк Эр созд!, сот пркестерш не
сойлемдерд1 жеке-жеке ка pan, ойласгырып, таразылап, айтылуына,
естшуше терен талдау жасау керек.
Осындай жолмен жумыс жасаганда уксас трансформациялар
эдетке айналады, б!ртшдеп стереогиптер калыптасып, ал аударма
онай жумыс сиякты кершедК Ондаган мын езгерютерд! индуктинл
араластыруды кашан олар схемага айналганша, Карл Вейк 6ip
Караганда ретаз болганмен оларды реттеу урдю деп атаган.
Алгашында он - он бес шетел сездер i’h баста сактау киын
болганымен содан сон сездер есте калганын, б!рак олар жекелеген
леке икалы к б|рл1ктер гуршде, олар ана тш не белгш турде
аударылады, сейлемдер курау киын га туседц Он - он бес сездер
белгЫ сейлемдерде колданыла бастайды, егер баска сейлемдер пайда
болса, олар абракадабрага айналады. Ондай ретс|зд1к ызаландырады
да, оны реттегщ келедк Сездермен жумыс кашан олар мазмунды
болганша журпзш едй Магынасыз курылымды Kepin, аудармашы ез
катесш туЫшп, жумысты басынан бастайды. Сездермен журпзшген
эрекеттер магыналы екенш аудармашы ез] тусшед1 жэне баскалар
туешедг.
Аудармашы буган калай кол жетюздк Ол ез сейлеу эрекеттерш
белгш реттшкке багындыра, тапсырыс 6epyini онын, аудармасын
дурыс тануына калай жетп.
Непзшен бвтеннщ мэтшше еанктеп жетп. Озше кереютш
баскалар калай жасаганын TyciHin, соны ез| icTeyre умтылады. Дэл
сондай кечпрме жасау мумкш емес, ap6ip кеалрме кезшде езгер1стер
болады, ce6e6i эр адам жеке тулга. Ол бетеннщ эрекеттерш
жасаганда, калай тырысса да 6api6ip аздап болсын, баскаша екеш
бай калады.
Аудармашынын сейлеу эрекеттершщ аздаган езгеш елт
алгашкы мэтш авторынын сейлеу эрекеттерш калпына келпру екенше
айналасындагы адамдарды сенд1ру максаты тур.
Мунда баскаларга елжтеп, кандай сейлеу эрекеттерш тапсырыс
беруцп аударманы дэл, накты жэне кэаби деп кабылдаганы керек.
Аудармашылар вербалды куралдардыц кемепмен эрекеттер
жасайды.
56
Аудармашынын
вербалды
эрекеттершщ
бар
багыты
эквивалента iKice умтылу болып табылады.
Тапсырыс 6epyuii эр уакытта осыны талап етедй ал аудармашы
эр кезенде тапсырыс берушшщ талаптарын орындауга тырысады.
ЭквивалентЫкке умтылу аудармашынын манызды сейлеу
эрекеттер1 болып табылады. Аудармашы сездермен баска да
эрекеттерд1 жасайды нашар мэтшдi тузетуге, окырманга саяси не
моралдык сабак беруге, 9cipece упт материалдарын кажегп эсер
тугызуга, жарнаманы не керкем шыгарма аудармаларына тагысын
тагы. Эквивалент™кке умтылу аудармашынын вербалды эрекеттершщ
ете манызды, аудармага багынатын, жалгыз эрекет емес. Аударма
теориясын осыган гана непздеуге болмайды. Б1з аудармашынын
лингвистикапык зерттеулерш онын жалпы кэаби кызметше косуга
мумкшдж алдык, сол сиякты онын кызметшщ саяси, экономикалык,
мэдени контекстше де косады.
Аудармашы аударманын эквиваленттЫгше умтылу тапсырыс
берушшщ талаптарынан туындайды, езшщ кэс1би сешмдшшн
дэлелдеу ушш, жалпы мэдени нормага сэйкесппн, мэтшде не болу
керекттнщ дурыстыгын icKe асырады. Егер аударманы вербалды
эрекеттер жиынтыгы деп караса, онда аударманын лингвистикалык
жагы аудармашынын накты ем1рдеп баска да эрекеттер1мен 6ip
катарда турады.
Тапсырыс берупнден не агенттжтен аударуга мэтш алганда,
аудармашы мэтш кандай, оньщ аткаратын кызмет1, кандай белплерше
карап, тапсырыс 6epyiui аударма сапасын капай багапайтынын тусшу
керек. Британ жуйесшщ б1рл1ктерш метрлжке аудару, форматын
езгерту, айдын кунш баска ай кунш тагысын тагыларын
локапизациялау кажегп л inn аныктайды.
4.6 Скопос концепниясы
Жоспар:
1) скопос концепниясы куруы ны ц iierb ri niKipi басталар
жерлер|*;
2) аударм ага эр турл» кезкарастар мнгам лары .
Аударма теориясымен байланысты скопос угымм алгаш рет
Катарина Райс жэне Ханс И. Фермеер енбектершде пайда болды.
“Gnindlegung einer allgemeinen Translationstheorie" шмгармасмнда
(1984) олар оз алдына жалпы аударма теориясындагы непзп nii<ip
басталар жер‘|н куру максатын кояды. Осы мэселеш зерттеу
барысында галымдар лингвистикалык жэне мэдениеттанулык
аспекттерге, сондай-ак мэтгнд!к лингвистика га беттейдь Скопос
57
теориясын комму ни кати вт1 деп карастыруга болады, ce6c6i осы
тужырымдаманыц аудармасы коммун икативп жагдай шецбершде
отедь Бул коммуникация шецбершш cpeKuiefliri оиыц (шшдеп exi
мэдениеттщ катысуында жатыр.
Аударманы карастырудыц эр турл! гылыми жэне тэж1рибел1к
тэилдерж аудармашылык ойлаудьщ даму бойымен карастырып, осы
тэалдерд1 oipiKi iperiii манызды фактор ашуга мумюндш болады, ол аударманын тупнускасымен баламалылыгы.
Баламалылыгыныц белплер1 лингвистикалык сэйкеспктен
(аударманын лингвистикалык теориялары) адресаттардын реакциялык
сэйкеспкке (Ю. Найдтын динамикалык баламалылык теориясы),
сондай-ак аударма мен тупнуска функцияларынын баламалылыгына
(функционалдык баламалылык теориясы) ауысады (Vehmas-Letho
1999).
Баламалылык угымы аудармага
коммуникативт! жэне
функциональды ынгайы салдарынан курдел! мэселердщ 6ipi болды.
Угымынын eii ете курделi жэне жан-жакты. Баламалылыктыц
типологиялык топтастырудын эр турл! улгшер1 бар. Ka3ipri угым
бойынша баламалылык кен магынада тупнуска мен аударма (немесе
олардын бел 1ктер1) арасындагы байланысты б ц д 1ред1, дегенмен осы
байланыстын сапасы 6jp магыналы емес (Reiss & Vermeer 1986).
Коммуникативт1 жэне функциональды аударма теорияларынын
шецбершде баламалыкты угыну мэселеа ец алдымен осы угымныц
салыстырмалылыгымен dpi баламалылыкты эмпирикалык орнату
мэселелер!мен байланысты.Угымныц осындай икемдЫп теориялык
непздердщ езгеруше экелд1, мысалы, функционалдык баламалылык
теориясында тупнуска мен аударма арасындагы функциялардын
сэйкестиппн талап етушен бас тартты, ce6e6i эр турл1 мэдениеттерде
жэне жагдайларда мэтш функциялардын толык yfrnecyi мумкш емес
екеш айкындалды (Vehmas-Letho 1999).
Скопос теориясыныц кезкарасы бойынша тагы да 6ip манызды
у.гымдардыц 6ipi — барабарлык (адекватность). Бул термин туйак
контекстшдеп аударманын кызмет етуше, ягни аударманын т!л1 мен
рецепторлармен байланысына нускайды. Vehmas-Letho 1999).
Аудармага эр rypjii кезкарастар ыцганлары
Ком му ни кати BTi жэне функциональды аударма теорияларынын
арасында скопос теориясыныц пайда болуына дейГн аударма угымы
карым-катынас жасаудын eKi фазалы эрекет р&пнде тусшшдк
аудармашы тупнусканылык мэтшд'1 кабылдап, оны рецептор туине
дайындап бередь Сонымен, бул 6ip тМшён екшип 6ip тЫне кодтау
болып табылады (Reiss & Vermeer 1986). Аударманын осындай T y c i n y i
58
Катарина Райс пен Ханс Й. Фермеер жеткЫксН деп санайды, ейткет
онда олар лигвистикалык су.рактардан болшбейтш деп есептейтш
мэдениет мэселесш жете багаламайды. Будан баска, жогарыда
керсет1лген моделшде аударма кызметЫн тупнуска кызмет!нен
ерекшелену мумюндгп ж!берЫп койылды. (Reiss & Vermeer 1986).
Катарина Райс пен Ханс Й. Фермеер ездершщ теориясында
аударманы, ен 6 ip iH u ii, ауызша эрекет, нактырак айтканда, ауызша
трансфердщ арнайы формасы ретжде карастырады (Reiss & Vermeer
1986). E K iH iu i, бержген эрекеттеп адресанттын пигылын бглд1ру
максатында Райс пен Фермеер аударма угымына хабарлау
(информация) угымын енг‘пед1 (Reiss & Vermeer 1986). Сонымен,
аударма аныкггамасы келеадей тусжд 1р 1леда: аударма - бул тупнуска
тшждеп хабардын усынуы туралы аударма тЫ ндеп хабардын
усынуы.
4.7 Тезаурус (терм и пол огня мен жумыс)
Тезаурус K a 3 ip ri кезде келел 1 масел ел ерд in 6 i p i болып саналады
жэне аудармашылар оны езгеше катерл i кан сиякты элЫреген болу
кабылдайды. Сездж синонимдж катары ете кедей болып кержедк
Мысап ретжде алатын болсак жылкы деген сез эркашан да жылкы
болып аударылады. Айтты деген сезд!н орнына жариялады, ойды
эдемшеп
керсету
колдануга
болады.
Чуковский
езжщ
шыгармаларында сезд1к корды байыту мэселесж козгады. Ягни сездж
корды классикалык шыгармаларды окумен гана байытпай, сонымен
катар синонимдж катарды тауып жэне эр сездщ THicTi контекстте
колдануын б!лу кажет.
Ягни аудармашылар ездерже сай тезаурусты куру керек. Бул
терминд! лексикографиялык сезд|'кте карасак, "сездж езшщ
лексикалык магынасын барынша камтуга тырысады немесе 6ip тшдж
сездж" жогарыда айтылган сипаттамаларды сипаттау. Ен толык
сипаттаманы лингвистикалык сезджте табуга болады. Бул сезджте ем
непзп сипаттаманы ескерген жен:
1) сезджтщ лексикалык курылымы толык камтылган, 6ipaK
ешкандай мысалдар келт!ршмеген;
2) идеографиялык сезд!к, онын йшнде барлык семантикалык
катынастар керсетшген.
BipaK та, бул сезд1кте тезаурус K e6iH ece ел|' тждерге гана
колданылады. Ен 6ipiHiui сездж 1972 жылы шыккан. Бул сезд!ктс
тезаурыстын проблемасы лексикографиялык жактан каралган
болатын.
59
Агылшын галымы Питер Марк Роже 1852 жылы "Агылшын
свздердщ жэне туракты сез таркестер'шщ тезаурусы" атты кпапты
шыгарган болатын. Солженицин де "Орыс тищщ сездйтшц
кенейталур'атты кпапты шыгарды. Ч. Лэйрд "Роженын создю каз!рп
кезде улкен жэне уакыт откеннен кешн улкен болып санапады."
4.8 Коммуникация жэне онын турлер1
Коммуникация - акпаратты жетюзу жэне кабылдаудын
элеуметпк шартты npoueci, бул жэне тулга аралык жэне кепШлк
карым-катынас, эр турл! каналдармен коммуникациянын вербалды
жэне вербалды емес куралдарымен icKe асады.
Мэдениаралык коммуникация — эр турл» мэдениет жеке
тулгалары мен топтар арасындагы карым-катынастардын эр турл}
формалардын топтамасы.
Коммуникацияга байланысты eKi туаж к бар:
- романтикалык —унем! эволюцияда болатын жэне айтушынын
шыгармашылык энергиясымен аныктапатын динамикалык тшдак
феномен деп саналады (Вильгельм Гумбольдт, Александр
Афанасьевич Потебня, Фослер);
- структуралиста — алдына ала тапсырылган модельдер
бойынша белгш конструкцияларды дискретп бектлген б|рл 1ктер мен
аса курдещ езгер1стерге ушрамайтын ттлде колданылатын
кубылыс(Фердинанд де Соссюр, Р. О. Якобсон).
Монологтык жэне диалогтык сейлеу болады. М. Бахтиннщ
айтуынша, сол мулде болмайды дейд1.
Коммуникация - эр коммуниканттардын езара кодтау мен езара
модельдеу npoueci.
Тындаушы мен сейлеушшщ арапарындагы ойларын жеткгзуге
болмайды. Тындаушы белпаз жолмен 03iniH когнитивп жагында
аракатынасты азайтып, ез1 акпарат тузед!. Кооперативу езара
катынастын аркасында эр организмн1н м|нез-кулкы eKeyi нде
колдауынан консенсус пайда болады.
Коммуникация бул «айтып турган саналар» ара катынасы деп
саналады. Бул термин академик М. М. Бахтинге THicTi. Кезкелген
коммуникация «айтып турган саналар» ара катынасы болады деген.
«Айтып турган саналар» угымы б1рнеше TyciHiKTepre белшедй
солардын oipi т|л.
Уш турл! угым:
I)
т 1пд1ц гапамауык тусЫ п бунда кезкелген танбалы жуйен1н
атапуы, сол сиякты олардын жиынтыгы (музыка ri л i, архитектура Tijii)
болып табылады;
60
2) Т1лдщ кен турде ri Tyciniri — онда белгш арнайы бел ri л ер
класстары. олар фонем, морфем, лексемдерден турады, ягни жалпы
т1л не б1рынгай универсалды адамзат тип туралы айтылады;
3) тш накты ом 1рде бар белплш жуйес 1 — кейб1р социумда,
кейб'ф уакытта жэне кен>ст1кте колданылады.
Мэдениет
Куревичтщ есептеушше мэдениеттщ 1000 кеп аныктамасы бар:
1) мэдениет компоненттерден турады жэне сол компоненттердщ
жиынтыгынан турады, дэл айтсак бшмнен, сешмиен, онерден,
адамгершипктен, зандар, салт-дэстурден, кабьзеттен жэне эдеттерден
турады;
2) мэдениет туралы Ю. М. Лотман бойынша кеч турдеп TyciHiri
адам онын табиги ©Mipine карама карсы мэдени тулга деп тусшедц
табиги oMip мэдениеттен тыс кенрспк деп кабылданады. Лотман
мэдениет пен табигатты белек карайды. Багалыктын категориясы
рухани жэне материалдык мэдениеттщ арасын белуд’щ керек емест!г’ш
аныктады, ce6e6i адам санасында матерналды жэне рухани дуние
арасында шек жок. Кезкелген материалды нэрсенщ мэдени феномен
туршде ri багалыгы онын сол соцнумдагы алган багасымен не
маныздылыгымен аныкталады.
Мэдениеттщ элеуметп’к жэне жеке аныктамасы адамдардын
турмыстык карым-катынасы жэне жеке тулганын коллектив™
тэж 1рибес'ш eiine пелену деп тус!нд!р!лед1.
Тулга аралык коммуникация. Коммуиикацияныц жеке
тулгалы к факторлары. Мэдениаралык коммуникация тулга аралык
турде пайда болады.
Тулга аралык коммуникация эр турл1 формада болады:
- сь п ы к ты к —хабар ж’|беруии оз ойы мен сез1мдерш кодтап
жэне оны хабар алушыга ж1беред1, осы шенбср'шде эсер стед'|. Ягни
сызыктык 6ip багытта журедй хабар ж1беруцпден хабар алушыга;
- трансак цн онл ы к —бунда б1рмезплде акпарат ж’|беру мен алу
журед1, ягни адамдар карым - катынастарын калыптастырады;
- н н тер а к т и в п мулiда Kepi байланыс бар, акпарат алушыныц
3cepi мен езара эсер ету!, uieujyiui фигура, акпарат ж'|беруи.п, ce6e6i
акпарат алушынын scepi соган байланысты.
Кезкелген коммуникацияда мынадай т1збек тузелед!: акпарат
Ж|беруим — кодтау — хабарлау — канал —лскодтау —тус!ну жэне
кабылдау —ак паратты алуш м.
Тулга аралык жэне мэдсниетаралык ком му и и ка ци яларда 6ip не
б|‘рнеше коммуникация acneicrepi басылым болады:
61
- а к и а р атты к - акппрат алмасу;
- ннтерактивт! — коммуникациям катысушылар 6ip—oipiMen
кары м-каты насгы бел гi/i i максатта катысады;
- гносеологнялы к адам танымдык турде субъект жэне
объект;
- агссиологннл ы к - карым-катынасты кундылыктар алмасу деп
санамады;
- норматнвт! - белгш когамда кабылданган этикетп, ягни
карым-катынас мшез, стереотиптерш талдап не окып бглу.
Коммуникациям ы н непзп макса 1тары акпарат алмасу мен
ж1беру, езше карым-катынасты калыптастыру, сол сиякты когам мен
адамдарга да ic-эрекеттер, технология алмасу, эмоциямен алмасу,
мшездщ мотивациясын езгерту.
Коммуникация
мждеттер1
акиараттык,
элеумеп!к,
экспрессивэд, прагматикалык когамдагы эр Typjii си гуацияда адамнын
м1нез!и регламенттеу cepiKTeciniH, онын козкарасгарын, койган
максатын интерперцептивтеу
Коммуникацияныц непзп турлер 1:
а) аки ар атты к;
э)
аф фективт! - багалаушы баска адамнын жагымды
жагымсыз сез1мдер1н керсетуге непзделген. Аффективт1 багалаудьщ
непзг1 формалары:
- этникапык алдынала;
- стереотиптер1;
- жок барга сену;
- пайда табу кезкарасы сенд1ру;
• сыбыс;
б) р екр еак тн вп — ойын сауык карым катынастарынын
формаларые
камтиды.
Рекреактивт1н1н
Heri3ri
формаларына
дискуссиялар, конкурстар, жарыстар жатады;
в) сенд1руш1Л1к - кандай болмасын ic эрекеттер ынталандыру
коммуникациясына жатады;
г) салт жораларымеи байланысты — дзетуpjii элеуметт!к
калыптаскан м1нез-кулыкты орындау жэне сактаумен аныкталады.
Карым-катынас стил1 ете манызды. Коммуникация процесшде
акпарат ж1беру aflici
Мэдениаралык коммуникация аясында он карым-катынас
турлерьбар:
- доминан ггы - баска адамнын эсерЫ темендету;
- др ам ал ы к - эмоционалды баяуды эсерлеу;
- дауласу - дэукес не 6ip napceni дэлелдеу;
62
- тынышталатын — когамдагы жэне корш аган адамдарда
ypeftai коркынышты тем ендету;
- эсерлеу - сейлесуцпге эсер етугетырысу;
- д эл м е-д эл - д а в д к к е жэне укы птылы кка умтылу;
- а ц г а р м м п а з д ы к —с е й л е у и н т тындай бшу;
- шаббытану —вербалды емес куралды жт" колдану;
- достык - сейлесуипш мадакгап spi карай карым катынаска
тарту;
- а ш ы к т ы к - ез ойын, эмоциясы н,оз соз1мен корсетуге умтылу
Гуди Кунст, голандиялык галым: АКД]-та кош л болу, айтысу,
эсер Ж апонда тыныктандыру, драмалы к, аш ы кты к карым-катынас
басым.
К ом уи нкан и я л ы к ж еке т у л г а л ы к ф а к т о р л а р ы
Ж еке тулганы сипаттау мен онын коммуникация процеа'не эсер
eTyi формалды жеке бастык бел п л ер емес, ал жыные, жас, отбасылык
жагдайы
болып
табылады.
Э йелдщ ,
ерлердж ,
балалардын
социумында оз ережелер! бар. Булардан баска коммуникацияга жэне
психологиялык мш ез-кулык жагыда эсер етедь
Карым-катынаска бежмделул1п адамнын баска адамдармен
карым-катынас жасауга тэуелдЫ гк
Карым-катынаска бежмделу1 темперамент тиж м ен аныкталады.
Байланыса б|лу - еш киындыксыз байланыека тусу жэне сенд1к
непзш де озара кел!с1ммен карым-катынас жасау каб 1лет 1
Ком му и н кати b ti сэй кеетен у и л л ж —6ipiH-6ipi канагаттандыру,
жайлы жагдай тугызуга дайындык жэне жасау.
Беш м делуцп л 1к — езгеретж жагдайларга ынгайлы эсер ету,
эдетке айналган угымдарды канта карауга дайын болу. Жаксы
бежмдел1к контактка тусудж жогаргы сатысы.
031Ц-О31 б акы л ау
элеум етпк адекваттылыкка жету
максатында оз’щ -оз! бакылау, озш-оз1 кортынды жасау.
Жеке тулгалык озппн еаналылыгы —03inin iixiKi не сырткы icэрекетж
жэне
эрекеттерш
багыттаудын
туракты
касиет1
жекетулгалыктын уш acnemrici бар ©3iHin ойына жэне озж е сенд’ф у
жекетулгапык.
Ж .уртка эйг1леу - o3i туралы баска адамдардын субъекпсж
кабылдау элеуметпк коркыныш урейлену баска адамдар болганда
жайсыз сезiну эр категорияда бул уш аспектке эр Typni басымдылык
болады.
К ом м уникатнвт! тусп н к —эр жэне тулгага тан белпл! карымкатынаска багыттайды. Коммуннкативт1к туспнк жогары болуы адам
жалгызлыкка бежм, элеуметг'|к окшауда болады. Баска созбен
63
айткаида, туйык, конеервативт! адамдар оцаш алануга б е т м адам
накты жэне 6 ep ijireH , элеум етп к табыстм адамдарга Караганда.
К оммуникациины ц ж агдай л ы к ф акторлары
Адамдар карым-катынасы айналаныц арнайы жагдайы не накты
элеум етпк ортада болатын одан баска бпге карым-каты нас ка эр тур-ш
адамдар саны катыскан эсер етеди
Элеуметпк топ ею не одан кеп жеке адамдардын
кызыгушылыктары жалпы, нормалар мен багалыгы, ездерш сол
топтыц Myuieci сезжетЫ адамдар, 6ip адам эр Typjii тонтарда болуы
мумкш от басы, студенттер, эр жынысгылар.
Коммуникация релше сэйкес эр адамнан белгЫ типт1 не мшезкулык модели кутьпедк Эр турл! коммуникацияда бул типтер не
модельдер эр турл1 болуы мумкш.
Кез келген мэдениетте жыныстык тур роль аткарады. Жеке
мэдениеттерде горизонталь байланыстар манызды, ал ужымда
вертикалды байланыс.
Американдык
психолог
Берн
элеуметпк
мшез-кулык
формалары былайша жжтейд!:
т у й ы к т ы к — адамдар арасында коммуникация болмайды
шектелу! ситуация;
салт ж оралары —ойлану салмагы жок эдетц кайталанатын ic—
эрекет . Салттар адамдар 6ip - 6ipiHe жакындаспай, уакыт етк1зуге
мумк1нд!к туады кабылдау, марапаттау, карсы алу;
у ак ы т о т к 1зу — проблемалар мен жагдайлар туралы
жартылайритуалды
сейлеу.
Уакыт
отк 1зу
элеуметпк
багдарламалынган, уйткен 1 белпл1 стильде жэне руксат ет1лген
такырыпта сейлеуге руксат еплген 6ipiH - 6 ip i танымайтын адамдар
катыскан кештер. Достык карым - катынас жэне байланыстар мен
танысуларды колдауга мумк1нд1к туады;
6ipiKKeH ic-эр е к ет максатка жету эффект1с1 ушш жумыста
адамдар арасындагы озара карым-катынас;
ойы ндар — ете курдел'1 ic-эрекеттер Tuni, онда эр жак
басымдылыкка кол жетк1з1п, марапат алгысы келе/м;
ж акы ндасу —ойыннан бос ic-эрекет, адамдар арасында жылы
кызыгушылыкпен байланыскан эрекет. Бул адамдар карымкаты настьщ калы нтаскан ф орм асы .
4.9 Мэдени орта
Д эр 1с тезис!. Мэдениет ерекшел1ктер1, оку кезшде пайда
болатын тэж1рибе — аудармашы ойлаганынан элдекайда курдел i
кубылыстар. Белпл! oip мэт1нд1 аударгысы кслет'ш аудармашы
64
негурлым тек пен мэдениет арасындагы карама-кайшылыктарга терен
унш п тусшетш болса, согурлым кэсмби жагынан олжалы табыска
жетедь
Жоспар:
1) мэдени органы зерделеу;
2) коршаган ортага карай е31ЦД1 кескшдеу.
Мэдени органы зерделеу
Аудармашылар атам заманнан 6epi эр турл 1 мэдениет
арасындагы ерекшел1ктерге кошл бел in, олардын аудармага тигззетж
манызын бшген. Ежелп Рим теоретиктершж ез! мэдениарапык
ерекшел!ктер мен мэдениетп бшумен байланысты мэселелерд!
мойындаган, ал аудармашылар болса, бул киыншылыктарга
теоретиктер калыптастыруынан бурын тап болган. Кбайта еркендеу
дэу!ршдё магынасына карай аударылган аударма идеясын
колдагандар ортагасырлык сезбе-сез аудармашыларды мэдениет
ерекшел!ктер1 туралы бЫмейш деп кшэлэган. BipaK бул шындыкка сай
келмейдц ейткеш ортагасырлык аудармалар езшде мэдени жэне тшд'ж
ерекшел^ктерд! жинаган.
Зерделеу ортасы болып табылган мэдени орталар мен
мэдениарапык ерекшел iктерден баска, реалии, ягни баска мэдениетпн
ауызша немесе ауызша емес тэс‘|лдер1мен аныктауга болмайтын, 6ip
жэне тек кана жалгыз мэдени ортамен тыгыз байланыскан сездер мен
калыптаскан сездер. Кептеген аудармалар жарамсыз болып капды,
себеб! кандай жагдайда аударманын бейнелеп тусждоретш аударма
болу керек ек ен дтн (жапон ce3i wabi «бутжнен эдемшк беретш 6ip
бел 1кт 1 апып тастау» дегенд| бшд1ред1), кандай жагдайда аударма
тЫ нде жакын анапогын !здеу керек ек ен д тн (мысалы нем!С сез1
gemiitlich «ынгайлы», «жайлы» дегенд'|, ал итальян ctni attaccabottoni
«тынышсыз адам»), кай жагдайда жана сез жасау аркылы сезбе-сез
аударма кажет ек ен д тн (нем!с ce3i Gedankenexperimenl «ойдагы
тэж'фибе», Weltanschauung «дуниеге кезкарас»), ал кай жагдайда
шетел сезш сактап калу немесе транслитерация аркылы беру керек
ек ен дтн (санскриттан алынган «майя», «мантра», француздщ epater
les bourgeois, savoir faire т. с. с.) аныктау керек. Аударуга болмайтын
жэне тастай кылып мэдени ортамен байланыскан реалийлер бупнп
куннж езшде де аудармашылар мен аудармага уйретуинлер назарын
аудартуда.
Дегенмен, каз1рп кезде моденп органы аударма теорнясына
салып зерттеудж жана багыттары бар: мысалы, когамнын мэдени
ортаны калыптастыруда катысуына аса кежл бол iмед!. Пактмрак
келет!н болсак, ягни идеологиялык туеiмiicrgpAiн 6ip не баска б!р
65
мэлениегп зерттегенде, сол мэдсниет мэтшдоршщ баска TUire
аударылатын аудармасында калай байкалатынына аса назар
аударылады. 1970 жылдар аралыгында Израиль мемлекетшде жэне
Бенилюкс мемлекеттершщ 6ip топ гал ымдары мен мэдени ортанын
аудармага типзетш 3cepi туралы мэселе котерыдк Ал 1980 жылдар
аягында 6 ip топ галымдар отаршылдыкгын жаца замандагы аудармага
деген ыкпалын зертгей бастады. d c ip e c e , уипним дуниежузипк елдер
мен дамыган елдер экономикасы мен идеологиясында ерекшелшгер
байкалатынын есепке алып, аударма тэж1рибесш де байкайды.
Баска манызды мэселеш Энтони Пим былай карастырады:
«Мэдениет дегешм1з не?» Содан барып, Соссюрдщ диахроникалык
лингвистикасымен таные адамдардык «т-1лдер арасында шекаранын
болмайтынын» бшетшш айтады.
«Sip мэдениеттщ кайдан аякталып, екшип мэдениеттщ кай
жердей басталатынын калай аныктауга болады? Бул шекараны
аныктау барысында oipey математикалык теория аркылы, енд 1 6ipeyi
мэдениеттер кактыгысуын шындыкка сыймайтын нэрсе деп тусшд5рсе
де, математика да, идеологиялык релятивизм де аударманын
мэдениеттер арасындагы белсенд! байланыстырушы буын ретшдеп
релш repicKe шыгара алмайды.
Мэдениаралык меже деп шепнен еткенде аударманы талап
ететш шекараларды айтуга болады. Егер мэтшдi аударманын
комегшею орыннан ауыстыра алатын болсак, нэтижесшде бул мэтш
барабар кабылданатын болса, онда мэдени орта б1рдей. Ал егер
мэтшд! аударатын болсак, онда 6i3 eKi мэдениетпен байланысып
отырмыз».
Мэтшдер кещеззкте (кагаз тасушы комепмен, пошта аркылы,
факс аркылы, электрондык пошта аркылы) уакыт бойымен (келеез
урпакка мура ретшде калады) орын ауыстырады. Мэдениеттер
арасындагы айырмашылык еч басты автор мен окырман арасындагы
кашыктыкпен олшенед1; бул кзшыктыкты аударма aicrici деп
белплеуге болады: Ka3ipri агылшын тйпн иеленушшер Диккенеп
тупнускасында окиды, ал Чосер тЫ н болса Шекспир тушен беру
аркылы Ka3ipri кездеп мэнерге салады. Жалпы баска мэдениеттщ
басталар шепне жакындай бере, «ауыстырылган» мэтшдер анагурлым
тусЫкЫа болып келед1, сонын нэтижесшде бюде вз!М4здщ
эрекеттер1м!зден бас тартып, аударманы талап ету кажеттЫп пайда
болады. Дэл осы кезде, Пимнщ ойынша, 6i3 мэдениеттер шекарасынан
откешм1зд1 байкаймыз дейдк
Цоримгаи ортага карай eiin;ii кескшдеу. Бул аныктама nc6ip
киындыктар тугызады. Отарлыктан кейшп аударма теоретиктер!
66
былай деген: мэт'шнщ бгзге TYciHiKTi Т1лде жазылгандыгынан бп оны
толык тусш ем 1з деп сезем!з, oipaK шындыгына келеек, бул мэтш
б!здщ мэдениет 1м!зден катты ерекшеленетш мулдем баска мэдениетке
жатады. ез ана тип американ агылшын tijii болса, ол ауыз ек!
агылшын тЫ нен шатасады. Олай болса, шотландык немесе ирландык
агылшыннан ше ?
Эйел мен ер адам формальды турде б1рдей мэдениетке жатса да,
барлык жагдайда тусЫ се ала ма? Дебора Таннен ойынша, жок. Бул
ерекшелж ушш «гендерлект» терминш енпздй Ал упкендер мен
KiuiLnep 6ip мэдениетке (6ip жануяга) жата т.уры'п туе mice ала ма? Иг'
да, жок та. Кейде б1з вз1м!здщ туеiну денгейш асырып ж'юсрсмЬ
(непзп туеш удщ дереккез1 мэдениет ерекшелжтерш елемейм]‘з),
кейде, кер1сшше, жете багаламаймыз - 6ip элеуметпк топтьщ баска
элеуметпк топ туралы кате т у е ш т н щ аркасында адамдар арасындагы
айырмашылыктарды асыра керсетем1з.
Феминист1к жэне отарлыктан кейшп багыттын аудармалары
аркасында 80-mi жылдарда мэдениет пен мэдениаралык ерекшел!ктер
мэселеа бойынша, шектен тыс imKi ту й а к пен «абдукцияга» сену
болмайтыны аныкталды. Мэдениеттердщ тогыскан жерш 6ip бутш
жэне уйлес 1мд» мэдениеттщ езш де кездест1руге болады. Доминантты
мэдениеттердщ баска мэдениеттерд1 артка iueriHflipyi. Бул тек кана
артка шегшгендер бойына куш жинап, сез сейлегенде гана б'|лшед1.
Нэтижесшде 6ip сездщ , сейлем н in, мэтшнш магынасына
байланысты мэдениаралык интуциянын, абдуктивн болжамдардын
болуына кэм 1л с е т м туады. Ka3ipri кездеп «дамыган елдщ
аудармашысы yminini дуниеж узш к елде жазылган мэтжд1 аудару
барысында ешкашан езш щ >шк! сез1мше суйенбеу ‘1 абзал» деген
энуран аудармашылар конференциясында айтылып, сол сиякты
мыналар мысал бола алады: ер адам эйел адамнын жазган мэтшшщ
аудармасы кезшде ез интуициясына жупнбеу керек.
Lantra L жэне баска электрондык конференцияларда орын алып
жаткан саясибиязылык туралы даулар кеп аудармашылардын ызасын
тудырды. Олар бул т э а л д | американ теоретиктершщ ойдан шыгарып
алгандары деп американдыктардын жаналык ашудын ш еберлтн
мойындайды. Ал американ жэне канадтык мамандар интуитивт1
болжамдардын ушшип дуниежузЫ к елдерден бастау алатынын
бшмесе, буган сенуге дайын e;ii.
Булан б!з ез1м1здщ лингвистикалык жэне мэдениетпк
эдеттер|‘м1збен каншалыкты тяуелдш кте екстм1зд1 жэне осы
эдеттердщ бплш кабылдауымыз бон бо л жа мда р ы м ызды капай
баскаратынын аныктаймыз. Интуитивп roeumi кайта жасау ете коп
67
екбект»
керек
кылатын
ж эне
егер
ci3
езтЫзде
туракты
кумэнданушылыкты тэрби елеп щ з келсе, тым жагымсыз эре кет. Сон да
кэсшкер адам га ттд1к cesiMi бар жагдайда е з ж е «мен ез1м б1рдене
гусжд1м деп сезж ген де, н еп зж ен менщ кателесу1м мумюн» деу ете
киын га согады.
Ллайда бул еешмсгзд1к жолын жана гана сапып келе жаткан кезкелген аудармашынын эрдайым киын мэтш к езедесп р ген деп
с е ш м а з д т н е н ешкалай асырып ерекш еленбейдк
Мэтжд1 тусж у онай емес, мига келген 6ipiHiui магына TinTi сай
келмейд1, 6ipaK одан баска еш тене ойлап табуга болмайды. Бул кездеri
аудармашынын эрекет! киыншылык кездескен жерге ун!лш карал
отыру, б1ртждеп авторга жумысты киындатканы уш ж , ал езщгзге
ж ет ю л ж а з бЫ м уш ж , киялдаудын ж етю лж сгздш не ызаланасыз. Бул
аудармашыларга ете таныс жагдай.
Бул ызанын ен кем ж де ею ce6e6i бар. BipiHiuici, егер к эаби
когам а з д щ е з жумысынызды киындатуыцызды тал ап етсе, с ’п оны
орындаудан каша алмайсыз. EKiHmici, егер езщгзге уксамайтын
адамдарды сыйласацыз, онда эд еж оларга ауыр тиетж сездерд!
колдана бастайсыз, олар е з сезд ер ж щ астарында ci3 айткьщыз келш
турган сездер магынасын 6bm ipy керек екендггже сенес!з жэне
салдары р етж де егер адал болгыныз келсе, 03ini3re GMipAi киындатуга
тура келедк
Э рине бул арада магыналы сура к туады — шынымен де кэс1би
когам Ыздщ кукыктарга кысым жасау немесе корлауды тал ап ете ме?
Э лде, когам б е л т ме? Тек Солтустж Африкада гана ма? Бул сиякты
сауалдарга накты ж эне карапайым жауап жок. Сондыктан аудармашы
б1рде - 6ip багытсыз, кэсчби этиканы сактау га ж эне адалдыкка с у й е н т
жумыс {стейдь
4.10 Егер эдет кемектеспесе
Ж оспар:
1) а н ал и т и к а л ы к та л дауды н м ац ы зды лы гы ;
2) м идагы сигнал беру - ретикулирлы карк ы н д ы жунеса;
3) норм аларды сактау (дедукция).
Мэтжд1 тш, мэдениет, философия, TinTi саясаттану тургысынан
талдау аудармашы уш ж ете манызды. Кез-келген аудармашылык
курстар
сабактарында
мэтжд1
талдау
шеберл1пне
уйретедь
Аналитикалык талдау кeлeci принциптерге непзделед!:
Туп мэтпда тол ык туе i нем ж деп ешкашан есептсм еж з.
Туп мэтжд! накты туе ж ген щ Ь соншалыкты, оны барабар
аударамын деп болжаманыз.
68
Эркашан да мэтшнщ турж, жанрын,
риторикалык кызмет'ш жэне т.б. талданыз.
кызметпк
стил1'н,
М этш нщ н еп зп мазмунын, жасырмн жэне туспалдаган
акпаратты тус'шгешщзде сешмд1 болу ушш эркашан мэтшнщ
синтаксистж жэне семантикалык курылысын талданыз.
Мэтшге барлык керекп тузетулерд1 енпзу уипн туп мэтшнщ
жэне аударма тш н щ барлык синтаксиста, семантикалык жэне
прагматикалык байланыстарын талданых
Эркашан тапсырыстын деректерш (км ; не, к!м yiiiiH, калай
аудуру), тындаушылырдын кажеттЫктер1 мен табигатын еске
алыныз.
Егер cii жеткЫкЫз акпаратка ие болсаныз, тапсырыс берушiмен
хабарласьщыз. Тапсырыс берушшщ ©3i бшмесе, к э а т т к тэж'фибеж
пайдаланып, аудиторияны ез алдынызга елестет'плз.
0з1н1н алгашкы мэтЫмен жумыс icren отырган бастаушы
аудармашы онын алдында канша «какландар» ку тт турганын б!лмей,
нэтижесшде кептеген орынсыз кателерд! ж1беред-1. Эрине, жетк
менгерген талден аударганда, бершген мэтшнщ мазмунын толык
б'|лем1н деп болжауга болады, сонымен 6ipre, туп мэтш мен аударма
тшДертщ курылымы жагынан ешкандай айырмашылыктары бар деп
болжап, мэтшд! сезбе-сез аударып, акырында канагат етерл’|к аударма
шыгады деп ойлауга болады.
Бёршген
жорамалдар
каншалыкты дурыс болганымен,
соншалыкты кате. Сондыктан аудармашылар олармен жоламауга
уйренед1 — бул кандай да 6ip аналитикалык жумысты талап етедь
Муидай сактык ез - езшен келмегенджтен, оган уйрену керек —
тэж^рибе алу аркылы немесе окытушы кемепмен.
K e 6 iH e c e кэаби аудармашылар аналитикалык тэалдерш саналы
колданады, c e 6 e 6 i бул тэсшдер олардын еюнил болмысына айналды.
Аналитикалык тэсшдерге уйретш, оларды ту й аказ, жылдам, дагдылы
дэрежеге жетюзу- кэсттнс окытудын H eri3 ri мэселеа.
E ipaK саналы талдаудын манызын да кемггпеу кажет. Тупнуска
мэтш! ешкандай киыншылыктар тудырмаса, аудармашы жеткЫкп
б!л1м мен дагдыларга ие болса, мэтшге жылдам туйакс!з талдау
жасауга болады. Ал егер де бершген мэтш тусЫ каз жэне
киыншылыктар тудырса немесе аудармашынын тэж1рибеа мен 6Ыimi
жеткипказ болган жагдайда, мэтшд! Щ йсжаз талдауга болмайды, бул
жагдайда аудармашы саналы жумыс куш!не кел пру1 керек.
Кэаби аударма эркашан да т у й а к а з жэне эдет денгей шде етед1,
егер де, аудармашы бурынгы киыншылыктармен кездессе, ол оларды
туйслсаз шешед1, ал аудару ypflici жана киын мэселелерд! тудырса,
69
аудармаш ы оларга саналы тапдау ж урп зедй Бул тапдау га ережелер мен
теорияларды еске алу (дедукция), синонимдер мен синтаксист!кпрагматикалык курылымдарды сурыпгау (индукция) жэне акырында,
дурыс болып K opiH erin 6 ip шеиймге келу (абдукция) м редй Эрине
осынын o a p i коп ж агдайда шындыкка дэл келмейтш дэрыттеген улп.
А удармаш ы ны н негурлым аз тэж1рибес1 болса, согурлым ез
аудармаларын саналы децгейде кеп ж урпзед) жэне согурлым баяу
аударады.
TinTi тэж !р и б еа мол аудармаш ылар да оры нсыз кателжтерд1
ж!беред1
Кей-кезде
тэж'фибел1
аудармаш ы лар
анапитикалык
курылымдарды саналы турде галдап, б1рде-б1р киыншылыкка
кездеспей аудару у р д к ш баяулатады, ceoe6i олардыц жылдам
аударгылары келмейд! немесе м этш нщ жазылганы соншалыкты
керемет одан ляззат алгылары келш турады.
Корыта келгенде, дэрш теген улп кез-келген у р д ю тц TyciHiriH
реттеуге ж эне нэтиж есш де пайдапы оры ндауга кемектеседь Алайда,
берш ген у л п шындыкты жещлдетед!, сондыктан онын ойлауды
баяулататынын еске any кажет.
М ндагы сигнал беру - ретнкулярлы каркынды жуйес!
Б!здщ жуйке жуйемгздщ жасапганы сондай — жш кайталанатын
эрекеттер дагдыга айнапады. Мысалы, езщ 1здщ маш ина журпзуд1
уйренуге канш а уакыт керек болганын ж эне каз^рп кездеп машинаны
лезден ж урп зетш пй здц acipece, жаксы таны с кошемен, жумыска не
жумыстан келе жатканьщызды салыстырыцызш ы.
М арш командасынсыз-ак, жуйке ж уй еи барлы к жол гораптарын
танып, эдеттеп жерде бурылып, т.с.с. к-эрекеттерд1 орындайды. Букш
жиын талдауы т у й с ж а з децгейде icKe асады - т е ж е у ш фаралардыц
жарыгы мен бурылы мдыктардын жыпылыктауы нен|; б1лд1ретшш,
акселерагорды кандай кушпен басу керек екенд 1П.
BipaK кундердщ 6 ip куш а з д щ марш рутщ !здш жолын ремонтка
жауып тастаган. Н этиж есш де баска 6 ip маршрутпен келе жатканда,
6ip бала порковаттелген маши нал ар артынан шыга келдк Ягни
дагдысыз нэрсе орын алды. Осы кезде c i3 дереу киялдаи оянып,
мукият сак болуы цыз керек, эдеттепден де ыкы ластьфак болып, с!зд!
не коршап тур барлыгын да есте сактап калу керек.
М идыц бул кы змеп ретнкулярлы каркындату деп аталады.
М идын дэл осы функциясы туралы «М ида сигнал берицц» дегенде
айтылады. Ол дегешм13 - уйыктамау ж эне жогары норадреналин
децгеш не кенет кешу. Тек кана кайсыбГр жедел e ire p ic аркасында
эрекегтер ав то м ап ы турде орындалады. Бул сырттагы омгрде eirep ic
70
болуы мумкш, мысалы, машина алдынан бала ж уп рш шыгады, K ep iu i
белмеде Gipey айкайлап жатыр. Немесе eirep icT ep шггей болуы
мумкш, мысалы 6i3 6ip нэрсе умытып кеткен1м1з (6ip кездесу бар
шыгар) жайлы айтайын дегенмш. Немесе c b ойламай 6ip ecci3
жагдайга
тап
боласыз.
Кенеттен
оз’н издщ
врескел
нэрсе
жагандыгынызды ту сш еаз, мумюн ci3 б1рден 6 ip эрекет жасай
алмайсыз, 6ipaK а з д щ денещ з де солай озгеред!.
Адам миы б елсен дш к пен белсендш кЫ здж, жандылык элде
солгындык, уйыктамау мен уйкышылдык денгейiH реттеп отырады.
Нейрофизиологтар эдетте айкын сананы уйыктамау деп атайды жэне
оган жауапты мидын сопакша бшйгшде орналаскан жуйке улпаларын
жаткызады. Бул жуйке улпасы ретикулярлы формация деп аталады.
Осы формация к к е косы л ганда - аксон аркылы катер, урей немесе
тагы баска 6ip кырагылыкты талап ететш нэрсе туралы акпарат
ж!бередь Нэтижесшде бул козу норадреналин аркасында бас миы
кьфты сы на бершедк т1келей жэне акпараттын бас миы кыртысыныц
аналитикалык ортапыктарына баратын жолындагы ец басты транзитп
станция - гипоталамус аркылы. Нэтижеа’ коршаган ортага деген
жогары зейш (сырткы коздыргыштарды бакылау) болып табылады —
талдау мен рефлекс процестер! сана аркылы етш жатады.
Ретикулярлы каркындату аударма npoueciнде пайда болып,
эдетте, ешкандай катты физиологиялык эрекеттерд! корсетпейдк
Жогарыда мысалдар келтармгендей, ешкандай кенет коркыныш, естен
тану немесе сандырак, абыржу дегендер болмайды; норадреналин нщ
артуынын каттылыгы сонша ж еткЫ кп — кенеттен козгапу немссе
баска да сэйкес уксас сез1мдер мулдем болмайды. Алайда кейб1р
аудармашылар ретикулярлы каркындатуга физикалык эрекеттер
аркылы жауап кайырады - атып турып, буюл белмеш шарлап журеди
аныктама ютаптарды карастырып, не одан баска тез креслонын
аркасына карай жатып, колдарымен устелдщ уст!нде немесе тагы
баска жерде саусактарымен сога бастайды. I>ipa« бул оларга тез
шеппмд! табактын устшде экелш бермейдь Ko6iH оздершщ шеипм
кабылдау элазд!П катты аландатады. Сондыктан олар осы мэселенш
алып тасталуына дешн саналы турде жумыска кайтадан тез уакыт
iuiinae орала алмайды.
Келт1р1лген диаграммада аудармашылардын оптималды калпы
6ipinmi жэне екппш аймак деп бел плен ген. Аудармашы дагдылары
мен алдына койылган тапсырманын курделЫ пнщ арасындагы тепе тещцктщ болмауы нэтижесшде, 3-8 аймактар аздауган колайлы. 3-5
аймактарга оте карапайым жэне б1ркелк1 жумысты аткаратын кэа’би
71
аудармашылар к>ред1. 6—8 аймакгарда эр турл! дснгейдеп
аудармашылар жатады, буп жагдайларда жумыс ете кеп нэрсеш талап
стед1 (мумкш емес мерз1мдер, уйлес1мс!з тупнуска, катал тапсырыс
беруий, жеткш кш з колдау)
2-сурет - Кундел1Ю1 еипрдеп “агым калпынын” жуйеге келтф1пген
багалауы
Буны тагы да оку курстарына да салып келт1руге болады:
жаксы курстарда студенттер 1—2 аймакгарда орналасады, ал ете онай
курстарда 3—5 аймакгарда 3epirin калад ы, ал студентте
тапсырмапарыныц курделш п мен студент мумкшшйнктершщ
арасындагы дурыс катынастыц бузылганы жагдайында, олар
рухтарын Tycipin, 6—8 аймактарга туседь
Козу - 6ipiHini аймак;. Саналы талдау каппы. Бунда ретнкулярлы
формация эрекет етедь Тапсырма курделинп енд 1 гана аудармашы
мумйщцктершен аса бастаганда, K&neci мэселе агым калпында
шешше алмаганда, аудармашы оянып саналы талдау га кешу керек.
Агым каппы — екшин аймак- Жартылай туйсжмз калып-куй.
Бунда аударманьщ жылдамдыгы да, сапасы да орындапады жэне
соныц нэтижесшде аудармадан ракат аламыз.
Уцшшп аймак ~ жагдайды баскару. Бул езшщ кушше деген
толык сеш мнщ каппы. Егер киын жерлер! кездеспесе, жумыс б^ркелю
жэне механикапык турде журедо. Бул аймакка кебшесе штатты
аудармашылар KipeAi, ce6eoi олар 6ip жерде exi жылдан кеп уакыт
жумыс icTeyi мумкш.
3epiry калпында аудармашылардыц мумкшд1ктерше сай жумыс
сирек кезеседь
72
Босансу — аударманын онай турь Бул калыптыц epeKtnejiiri
босансу оте узакка созылады, ce6e6i курделi тапсырмалар жок.
Алтыншы аймак - апатия. Немкурайдылык калпы. Егер енд!
шетел тш н уйрешп жатып, керек болганнан кешн аударуга мэжбур
болатын калып. Буп кезде мысалы б1рдей тапсырмаларды он рет
кайталап орындаганнын ез'| оган жешл болады.
Аландану - жетгнш! аймак. Буп тэж1рибеа аз аудармашыларда
кездеседь Тапсырманын жец!лд1пне карамастан. олар оны орындай
алмайды.
Ceri3iHmi аймак - коркыныш. Катты ширыккан хал. Буп барлык
аудармашыларда кездеседк ете киын мэтшдер, жеткшксгз мерз1м, ал
эмоционалды ауа райы, ocipece, уй жагдайы жагымды болып
табылады.
Нормаларды сактау (дедукция)
Ka3ipri кезге дешн аудармашыларга арналган барлык эдебиет эр
турл1 нускаулардан куралган. Аудармашы оларды белгш 6ip
контексте немесе жалпы жумыста орындауы тшс.
Дуарте, Португалия патшасы ( 1391-1438 ), бил к ету жылдары
(1433-1438) езшщ «Верный советник» атты ютабында былай деп
жазган:
- б1ршцпден, аудармашы тупнусканын магынасын гусшт, оны
толык ускынсыз аударуы кажет;
- екшипден, шеттен алмай тупнуска тшнен аударылатын тйадщ
идиоматикалык бурылыстарын колдану;
- ушшинден, аударылатын ТШДЩ дэл жэне тура магынасын
беретш сездерд1 табу;
- тертшцпден, жэб1рлеу сездерд1 колданбау;
- бесжш щен, барлык авторларга ортак ережелерд! сактау анык
жатжазу, TyciHiKTi, кызыкты жэне укыпты жазу.
Этьен Доле ( 1509-1546 ) езшщ « О способе хорошо переводить
с одного языка на другой» ( 1504) атты ецбепнде аудармашы.
- бгршшщен, тупнусканын магынасын тус'шу;
- екшинден, ею т\лд\ жепк бшу;
- уилнипден, сезбе- сез аудармадан аулак болу;
- тертшин’ден, аударылатын нлдщ идиомаларын колдану;
- беанинден, каже-rri багытты жасап, сездердщ дурыс нускасын
табу жэне оларды дурыс реттеу.
Александр Фрейзер Тайтлер, Лорд Водхаузли (1747-1813),
езшщ «Эссе о принципах перевода» (1791) атты ецбепнде
аударманын « гупнускада керсетшен барлык ойларды толык табу »,
73
«тупнусканын магынасын ашу жэне тупнуска сиякты жещл окылуы
кажет».
Кептеген жылдар бойы «аударма теориясы» тек кана
тапсырулардан турган: онын непзп максаты - аудармашыга калай
аудару керек екежн тусшд!ру. EipaK баска да багыттар болды. Оган
мысал ретшде Англиядагы 14 гасырдан бастап 16 гасырга дейш
турган аударма теориясынын сурагы: Библияны жана замандагы тглге
аудару кажет1 не? EipaK ©ркендеу дэу1ршен бастап аударма
теориясынын непзп максаты аудармашыларга арналган ережелерд1
карастыру болып табылды.
Карл Вейктщ niidpiHiue, осы ережелерге мэжбур болуынын
аркасында кептеген киыншылыктар туындайды. Онын ен бастысы —
ережелердщ барлык аударманы тым жещлдетушде. Бул киыншылык
аударманын реттелш орнапасуы ушш колданылады. Сондыктан
жаппыга б1рдей ережелер «жай», «кундел1кт!» жагдайлардагы
аудармашыларга кёмектеседГ.
Осындай жагдайлардын ен жш кездёсёпш - аударманы дэлме дэл,
ешкандай
толыкгыруларсыз,
ыкшамдауларсыз
жэне
езгертулерЫз, тупнусканын авторы не жазса да оны ецпзуге
бешмделген аудармашы тупнускадагы анык катемен кездесёдь Автор
мен окырманньщ укыптылыгы катенщ тузетуж калаушы ед1, 6ipaK
гасырлар бойы колданып жаткан ереже кандай езгертулерд1 жасауга
THiM сапады. Бул жагдайда не 1стеу керек?
EipaK, кептеген норматива аударма теориясымен катысты
киыншылыктарга карамастан кэс1бй аудармашыларга тэн белгыи 6ip
ережелерд! 6ijiy жэне оларды орындауы THic екенш TyciHy кажет.
Сондыктан да осы ережелер мтап немесе оку брошюра ретшде
курылган жэне аудармашыларга тшмд1 болу керек.
5 Аудармашынын Ka3ipri заманга сай жумыс орны.
Жоспар:
1) интернет корлар аударм аш ы ны н кемекипс! ретшде;
2) лингвистикалык жэне аударма сайттары.
Интернет корлар аудармашынын кемекиНс! ретшде;
Кэс1би аудармашыга интернет кептеген мумкшд1ктерд1 береди
Аудармашылар уш!н, жш бул:
- электронды сезджтер, энциклопедиялар, глоссарийлер мен
тагы баска магпметтер коры;
- кажегп лингвистикалык матметп ала алатын мэтш негЫ;
- аударылатын мэтш нщ фонды к Мал i меттер коры;
74
- лингвистикалык жэне аударма ресурстарынын коры;
- электронды иошта мен баска коммуникация, ягни карымкатыныс куралдары, аудармашыларга тапсырыс беруиплер мен
сер'|ктестер!мен акпаратты алмасуды жешлдетедй аудармашылар
кызметшщ нарыгын глобальды етедь
Кебшде, салмакты сезджтермен колдану интерактивт)' режимде
усынылады, ал калган мамандырылган сезджтер мен глоссарийлерд!
катты дискке K einipirt, езш щ компьютер! аркылы колдануга болады.
1здеу сайттары, 1-2 минут аралыгында ете киын сурактарга
жауап табуга тез кемектеседь
Бул кезде ci3 тш иеленуипсше немесе мамандарга жупнбейаз.
Осыныц барлыгы аударма сапасын жогарылатады. Кептеген 20 жыл
тэж1рибеа бар кэаби аудармашылардыц eii де кептеген белпаз
терминдермен, тусш ш аз кыскартулармен кездесед1.
Бул уакытта Интернет аудармашы уинн нагыз байлык. Б1рнеше
кигг сездерш енпзш, букш M an iM erri ала аласыз.
Егер с1зге б елпоз терминнщ аныктамасын табу керек болса,
онда One Look Dictionaries www.onelook.com сайтына юрщ1з немесе
кажетп сезд1 !здеу терезесше Google-re енпзш, Classary немесе
Dictionary сездерш косыцыз.
1здеу ж уй елер 1меи ж ум ы с 1стеудш ж ал п ы ереж елерк
- б'фнеше юлт сездерш колдану;
- )’здеу нэтижелерше байланысты юлт сездершщ магынасын
дэлдеп немесе улгайтып корсету;
- синонимдер ка'тарын колдану;
- паеу сайттарында Help немесе Searching Tips-Ti окыныз.
Келес! галамтор аркылы !здеулерд1, каталогтарды колданумен
керсетшед!. Бунда ец улкен рубрикалардан бастап ец Kiiui рубрика
бел!мдер1 бел'шш, эр кайсысы жеке керсетшедй мысалы бизнес,
гылым, ойын-сауык.
Осындай танымал каталогтардын 6ipi Yahoo болып табылады.
Сол сиякты “Open Directory ProjесГ’жатады.
Каталогтар, ci3re улкен мамандандырылган сайттарды табуга
кемектесед!. Ал олар ез ретшде азге келеЫ !здешстерге кемек
керсетедк
Кершбейтш жуйе деген феномен бар.
Уакыт ете келе , кептеген сайттар вэб-беттернпн непзш салатын
статикалыкка ауысады. Осындай сайттар ете сирек кездесет’ш
мэл!меттер корына бай. Ci3 оны катты дисюге Komipin, оз алдьщызга
жеке колдана аласыз.
75
Ksci6n i'JAcy багдарламалары онлайн 1здеу багдарламаларына
Караганда одам да кол кызметтер жиынтыгын усына апады.
Техникалык ескертулер
Morin корпусынын нёгЫ'н салу уилн оффлайн браузерд!
“Teleport Рго”-ны колдану керек.
Лингвистикалык жанс аударма сан пары
Жогарыда галам тордын айтылган ресурстарында, кептеген
лингвистикалык жэне аударма сайттары бар. Олар баскаларына
Караганда багалы мэл!меттерге ете бай.
Ен б!ршинден, бул аудармашылар мен аударма агенгпктерннн
базасы болып табылады. Олар галамтор аркылы, аудармашыларга
баска елдерден тапсырыс алуга, ал тапсырыс беруинлср езше кажетп
бмнктмнп бар аудармашыны таба алады. Сонымен oipre, кунды
мэл1метгерд1, аударма areHTTiicrepi, аударма кауымдастыктары мен
жеке аудармашылар сайттарынан табуга болады.
Бундай акыл-кенестерге б'п жумыс уйымдастырылуы, интернет
ресурстарына алтемелер, компьютерлж багдарламалар, жаналыктар
мен тагы баскаларды жаткызамыз.
Кептеген интерактивт! карым- катынастар аудармашылар
арасында тэж!рибемен алмасуга кемектесед!. Оларга т1з!мдерд1н
ж 1бер 1Л1м 1, форумдар, натгар мен телеконференциялар жатады.
Осыида ci3, эр!птестерщ 1зден акыл- кенес сурай аласыз немесе т1келей
тапсырыс беруШ 1мен жедел байланысып, кажетТ! сурактарды
талкылай отырып, кептеген жауаптар аласыз.
Кебше ен универсалды аударманын Ti3iM ж1бер!л1м1 “Lantra L”
болып табылады.
Осыган коса, кептеген лингвистикалык ресурстар бар. Олар
терминтану
саласында,
лексикография
жэне
компьютерл!к
лингвистикада жи 1 кездесед1.
6 Аудармашылык б|Л1м беру мекемелер!
Сонгы кездер1 аудармашылар кызмет1 улкен кажетт1л 1кт1
тудырады. HeMic зерттеушшершщ пайымдауынша, тек Германия
мемлекетшде сонгы жылдары бул кажетт1л1к жылына 14 %-га деЙ1н
ж етп. Мысалы, Германиянын халык ауыл шарушылыгы сураган
жазбаша аудармалардын саны жылына 30 млн парактарды курайды.
Осындай жагдайларды б>з баска мемлекеттерде де байкай аламыз.
XX гасырдын аягы-XXi гасыр басындагы аудармашылык
б 1л 1мге деген шынайы сершлгс, аудармага деген жогары сураныс пен
76
аудармашы мамандыгынын когамдык мэртебесш ныгайтумен
туспшрмюдь
Элем Hi н турл1 мемлекеттер! каншадыкты тырысканымен, XX
гасырга дешн аудармашыларга бш м беру жуйел1 сипатка ие болган
емес. Монах-аудармашыларга бш м берген эйгш монастыр
мектептерш еске салсак; мысалы, X-XI гасырларда ен танымал
монастыр мектептерш'щ 6ipi Сан-Галлен монастырьдщ тусындагы
Швейцариядагы Ноткер мектеб'1 болды, эйтсе де ХП-ХШ
гасырлардагы Толедо каласындагы монастыр мектеб1 де танымал
болды.
Аудармашыларга тэрбие беретш мамандандырылган мекемелер,
Еуропа мен баска да континенттерде тек XX гасырда пайда болды.
Осындай мекемелер арасындагы ен 6ipinuiici, 1921 жылы Шетел (стер
Министрл1Г1 тусында Германияда ашылган ауызша аудармашыларга
арналган арнайы курстар болып табылады. Олардан кешн университет
базасындагы
академиялык дэрежедеп
«Жогары
мектептер»
Гейдельберг (1935), Женева (1941), Вена (1943) жэне Париж (1957)
калаларында пайда болды. 1930 жылдары пайда болган Морис Тореза
атындагы Мэскеу Мемлекетпк педагогикалык шетел тшдершщ
институты (каз'фп уакыттагы Мэскеу Мемлекетпк лингвистикалык
институты), езшщ ewip сурушщ алгаш жылдарынан аудармашы
мамандыгына ие болган ед1.
K a 3 ip r i
кезде турл1 мемлекеттерде езше мемлекетпк
университеттер, мемлекетпк жэне жекеменппк аудармашылык
университеттер, училище мен курстарды енпзетш тармакты
аудармашылык бшм желшер! бар. Осы мумкшшшктер мен б1рнеше
мемлекеттердщ
мысалындагы
бш м
беру
ерекшел iктер! мен
танысайык. Алдын ала белплеп кояйык, 1964 жылдан бастап CIUTI
(Conference Internationale Permanente d’Instituts Universitaires pour la
formation de Traducteurs et d’Tnterpretes) аудармашылык мекемелердщ
денгейлерш багалауда сарапшылык кенес 6epeTiH, жогары 6ijiiM
беретш аудармашы мекемелердщ халыкаралык б1рлестт пайда
болды. CIUTl-ге KipeTiH жогары оку орындары аса беделд1 болып
табылады.
Теменп толык емес шолуда, 6i3 тек кана аудармага окытатын
кейб1р жетекпл оку орындарымен танысамыз. Б’|здщ максатымыз,
олардын мамандыгын жэне дидактикалык мум Kiншiл iKTepi нiн
аукымын кыскаша суреттеу.
Австрия. Аудармашыларды окыту уш университетте жузеге
асырылады: Вена, Грац жэне Инсбрукте. CIUTI мушеа ретшде тек
кана Вена университет! болып келедй Ka3ipri кезде Вена
77
университетжщ тусында жазбаша жэне ауызша аудармашыларды
дайындайтын институт бар. Окыту ею козе имен турады: даярлык (4
семестр) жэне H e ritri (4 семестр), b ip iiim i кезеннш езшде студеттер
не жазбаша не ауызша аудармада маманданады. Даярлык кезенде
келес‘1 дэрютер окытылады: «Аудармашы мамандыгына K ipicnc», «Т|л
бинмше K ipicne», «Экономика мен кукык непздерп>, «Халыкаралык
мекемелер», «Елтану»; сейлеу техникасы, аудармашылык есиет
(ауызша аудармашыларга арналган), терминологиямен жумыс ic re y
теориясы мен
практикасы (жазбаша аудармашыларга арналган)
бойынша семинарлар етюзшед1, 2 шетел тинне катысты б!л!м децгеж
жаксарады. Непзп кезенде теориялык сабактардын манызды упееш
аударма теориясы бойынша дэр!с пен семинарлар, жазбаша
аудармашылардыц эдеби аудармасы, ауызша аудармашылардын
дэйеки жэне синхрондык аудармалары курайды. Окудын аягында,
студенттер аударма теориясы, лингвистика, аударма сыны пэндер!
бойынша дипломдык жумыстарды коргайды. Оку барысы бойынша
практика (аудармашы кызмет1), кем дегенде, 4 айдан туруы керек.
Германия. Аудармашы мамандыгын сепз мемлекетпк
университеттердщ 6ipiHeH (Гейдельберг, Майнц, Саарбрюкен —C1UTI
мушелер1; Берлин, Лейпциг, Дюссельдорф, Хильдесхайм, Бонн); уш
мама ндан дыры л ган жогары оку мектептершен (Кельн, Фленсбург,
Магдебург), сонымен катар жекеменинк уйымдар мен курстардан
алуга болады. Австрия сиякты, бшм беру даярлык (4 семестр) жэне
непзп (4-5 семестр) кезендерден турады. Б1рак шындыгында
студенттер 5-6 жыл окиды, бул руксат ет'медь ейткеш олардын сабак
кестес1 ете кауырт болып келедк Мамандандырылган жогары оку
орындарында окыту шарттары анагурлым катал болып келедн оку
Mep3iMi 8 семестрд1 курайды, ал баска косымша пэндер мждетп
болып келедь Одетте ауызша немесе жазбаша аударма бойынша
мамандану даярлык кезеннщ соцгы белес же келедг Барлык аталган
университеттерде келеа пэндер журйзшедг: Т1лдщ теориясы мен
практикасы, елтану, ею шетел тшдер1, ана тип (стилистика, ауызша
сейлеу дагдылары), ауызша дэйекп жэне синхрондык аудармалар,
жазбаша аударма (l-iui этапта жалпы, ал 2-ini этапта музыкалыктан
бастап философиялыкка жететш мамандырылган болып келедО,
эдетте студенттщ ездмен тацдалатын Heoip косымша пэн. Ырак та
косымша пэндер женжде, университеттер бойынша мамандандыру
журпзшед! (Гейдельбергте- кукык пен экономика, Майнцте- техника
мен медицина жэне т.с.с.). Практика усынылады, 6ipai< тек
Фленсбургте (1 жыл Англияда) мшдетт! болып келедк Сонгы жылдар
бет алысына байланысты, Гейдельберг, Дюссельдорф, Хильдесхайм
78
жэне -Пейпцигге шетел тшге аударуды окытудыц улкен келемжен бас
тартылды. Эдеби аударма жасау тек Дюссельдорф багдарламасына
юред!.
Коммуналды
аудармада
Магдебург
студенттер1
мамандандырылады. Бонн университет!нде, аудару т'|лдер1 ретжде
шыгыс жэне еуропалык тщдердщ уйпесуж тандауга болады. Eiripy
емтихандары 5 компоненттерден турады, олардын iuiiHe дипломдык
жумысты коргау да kipe/tf. Жекеменипк жогары оку орындарынын
арасында, жалпы алганда 3 жылга созылатын кешю б 1Л1м беру сиякты
аудармашылык окытудыц турл! тэсшдемелерш ез’ж е енпзген,
Мюнхендеп шетел Т1лдер1 мен аударма Институты ец танымал болып
келедй
Франция. Осы мемлекетте дуние жуз1 бойынша танымал
жогары оку орны ESIT (Ecole Supereure d ’Tnterpretes et Traducteurs)
болып табылады. Бул Сорбонна тусындагы ауызша жэне жазбаша
аудармашыларды окытатын жогары мектеп. Осы Мемлекетпк оку
орнына тусу ушж, арнайы тусу емтихандары бар. Оку 3 жылга дети
созылады жэне конкурстык сынактар аркылы тексержетж, 2 шетел
тЬдер1 бойынша ете жаксы дайындыкты жорамалдайды. Ауызша
жэне жазбаша аудармаларды окыту басынан бастап курт шектелген
болып келедь Теориялык пэндер кеп емес: лингвистикага Kipicne
(окудыц 6ipiHmi жылы), аударма теориясына Kipicne (кебжесе дискурс
анализ1 — екшии жыл). Практикалык аударма окытудыц 6ipinuii
жылынан бастау алады. Жазбаша аудармашылар бел1м1нде, бул тек
орыс тиине багытталган аудармалар; ауызша аудармашылар
Д. Селесковим эд1стемес'| («Магына теориясы») бойынша окытылады,
сондыктан да I курста студенгтер аудармай, нег1з>нен мэт!ндерд'| ез
сездер'|мен айтып журед1. II курста жазбаша аудармашылар арнайы
мэтшдерд! (экономика, техника) аудара бастайды,
ап ауызша
аудармашылар дэйект! аударады, аудармашылык шапшац жазуды
M e H re p in ,
синхрондык
турде
аудара
бастайды.
Жазбаша
аудармашылардыц y u iiH iu i жылы курдел'шенген материал бойынша
стильд1 жет1лд!руге арналады, ал ауызша аудармашылар ез алдына 2
шетел тшдержен конференция аудару дагдыларын жет1лд!ру
максатын кояды. Экономика жэне кукык сиякты косымша пэндер
м’|ндетт! болып келед!. Шетел сынак icTepi окыту барысында icKe
асырылмайды.
Сонымен катар аудармашы мамандыгын Аудармашылардын
жогары
институтьшан
(Париж),
Шыгыс
плдержщ
халык
институтынан (Париж) жэне Лилла, Тулуза жэне Страсбург оку
орындарынан алуга болады. Олардын эркайсысында студент
79
билингвизм децгетнде 1-2 тглдердщ бастапкы бш мш е ие болуы
керек, ол 1-2 жылга дей!н созылады.
Ш вейц арн я. Осы мемлекетте аудармага университеттен тыс
уйрену манызды роль аткарады. Тек Женеванын Жогары аударма
мектеб1 университет курамына Kipin, CIUTI мушесм болып келедь
Осында окыту 4 жылга дейж созылады. Айнымайтын аудармашылык
бш м беру окытудын тек ушишн жылында басгалады. Жазбаша
аудармага Караганда, ауызша аударманы окыту шектелген болып
келед|. Студенттер 2 шетел тшдерш мецгерт, олардын эркайсысынан
6ip сесместрге созылатын шетелд 1к практикадан eryi жен, Теориялык
пэндердщ курамына лингвистика жэне мэтш лингвистикасы (I курс),
аударма теориясы (I1I-IV курс) жатады. Кукык жэне экономика
пэндер! мшдетт! болып келедй
Ж екеменшж мектептер арасында Сан- Галлен жэне Цюрихтеп
мектептер ете эй гщ болып табылады.
Бельгия. S мектепгердщ барлыгы Брюссель каласында
орналаскан. Тек кана ана талге аудару тенденциясы байкалады.
¥ л ы б р н та н и я . Ауызша жэне жазбаша аудармага окыту
Англиянын 5 у ни вере итеттер1 нiн. арнайы магистрлж курстарында
жузеге асырылады: Вестминстер, Бат, Салфорд, Брадфорд, ХэрриоттУотт университеттер!. 2001 жылдын кыркуйек айынан бастап, Лидс
университет! ауызша аударма бойынша езшдш магистрлж
багдарламасын ашты.
Бат, Хэрриотт-Уотт жэне
Брадфорд
университеттер! CIUT1 мушелер! болып табылады.
Францияга уксас жагдай, курстарга ррудгн алдын- ала шарты
жаксы тшдш дайындык болып келедк Эдетте онын дэлелдемес!
ретшде шетел Т1лдер1 (филология) бойынша бакалавр дэрежесше
шыга алады. Ерекше жагдайларда, тусу емтихандарга балалык
шагынан билингвиетж дагдыга ие жэне #лд!к тэж!рибес! бар
студенттер, сонымен катар баска бш!м салаларындагы жогары оку
бЫ мш е ие студенттер катыса алады. Тусу емтихандары сынактын 1
турлер!нен турады. Каз!рг| беталыска байланысты, б!л!м беру
Heri3ineH шет т!л!нен ана т!лге аудару аркылы жузеге асырылады.
Окыту 1 жылга созылып, 3 триместрд! камтид1. Bipiнш! жэне
екшпй триместр шенбер!нде, окытудыц 5-6 модульдер! мумюн
болады, осыган сэйкес окыту не ауызша, не жазбаша аудармага
мамандырылады. Синхрондык аударма мен аударма теориясына
уйрету еюнин триместрден басталады. Бiрiнliii триместрдщ соцгы
айынан бастап, окушылар ею аптада 6ip рет ти гтк такырыптар
бойынша конференция-аудармашылар ретшде тренингтен отеди Сэугр
айындагы пасхалык демалыс барысында оплгендер Miii/ierri турде 2-4
80
аптага созылатын халы карал ык немесе еуропалык мекемелерде (Б ¥ ¥
BipiKKeH ¥лттар ¥йымы ООН, Б¥¥-ныц бЫм, гылым жэне мэдениет
мэселелер'1 женщдеп уйымы (ЮНЕСКО) т.с.с) практикадан eTyi жен.
Сонгы триместрде аударма теориясы бойынша магистрл1к
диссертация немесе киын мэтш аудармасына TyciHiK беретж гылымипрактикалык жоба жазылады.
«Ш ебер
жумысын»
етю зу
ушш
эйгш
аудармашыкэешкойларды шакыру icKe асырылады.
АКШ, Канада. АКШ-та аудармашыларды дайындайтыи 4
жогары оку орындары белгш!: Монтерейл!к аудармашылар институты
(Калифорния),
Нью-Йорк
университет!,
Айова
штатынын
университет! (эдеби аудармага маманданады) жэне Вашингтон
университет!. Олардын эркайсысы CIUTI му шее i болып табылады.
Булнп танда ен танымал Монтерейлш институт болып келед!.
Бул шетел тЫ не аудару мен синхрондык аударманы окытатын АКШтагы жалгыз оку орны болып табылады. Ауызша аударма жазбаша
аудармадан жекешеленбейдь Талапкерден билингвизм денгеШндеп
шет тш н бшу мен аудармашы жумысынын б1ршама практикалык
тэж!рибес1 талап етшед!. Сонымен катар баска жогары оку орнынан
6ipHeiue курстарына ие болу манызды жэне кажет болып келед!.
Окыту 2 жылга дешн созылады. I-iui курста турл! салалардагы
(когамдык-саяси, экономикалык жэне зангерлж) терминология
менгершедЦ осында белсенш корга сэйкес лексиканьщ улкен блогын
камтитын ете сирек эд!стеме (А. Фалалеев) жетшд!ршд!; сонымен
катар студенттер аударма менеджмент)мен танысады. I курста
студенттер зангерлж жэне экономикалык мэпндерд1 аударуга
окытылса, II- iui курста техникалык жэне саяси мэт!ндерд! аударады.
Кыскартылган аудармашылык жазбага уйрету журпз'шмейдк
Окытудагы теория рел! элаз жэне багынышты болып келед!.
Монтереяда
такырыптамасы
шектелмеген,
кен
аукымды
аудармашыларды дайындайды, сондыктан 6iriру емтихандарында
студент дайындыксыз турл! такырыпка жататын мэтний аудара алады.
Монтерешнк институттагы бшм беру акылы (жылына 13 мын $-га
жуык) болып келед!.
Канадада
аудармашыларды
Монреалдык
университет
(Concordia- University) дайындайды. Ол да CIUTI Myuieci болып
келед!.
Ресей. Кэаби аудармашыларды окыту «Лингвистика жэне
мэдениетаралык карым- катынас» немесе «Филолог» базалык
маманлыктарынын шецбер1нде жузеге асырылады. Аудармашыларды
дайындайтын ен танымал университеттсрннк 6ipi МГЛУ болып
81
табылады. Окыту 5 жылга дейш созмладм. Ауызша немесе жазбаша
аударма бойынша мамандандыру III курста орын алады. Ауызша
аудармага ауызша дэйекп жэне синхрондык аудармалар мен
аудармашылык жазба техникасы жатады; жазбаша аудармашылар
гылыми-техникалык, зацгсрлш жэне эдеби мэпндерд! аударуга
окытылады.
Университеттердщ
(Санкт-Петербург
сиякты)
филологиялык факультетгерiнде аудармага окыту багдарламасы не 5
жыл бойындагы филолог иялык бипмге енедц не косымша ешжЫлдык
мамандандыру ретшде IV—V курстарда усынылады. Одетте осында
студенттер ауызша жэне жазбаша аудармашы бш ктш гш алады.
Аудармашылык окытудын езшдж багдарламаларын жет1лд(рген
мемлекеттж емес жогары
оку орындары
бар.
Осындай
у ниверситеттердin 6ipi Шетел тмщершщ институты (СанктПетербург) болып табылады. Ондагы ауызша жэне жазбаша аудармага
окыту III курстан басталады, 6ipaK баска пэндер бойынша
багдарламапар (орыс тщ1, шетел ruii, екжим шет тип) болашак
мамандыкка дайындауга багытталган.
Сонымен катар Ресейдщ турл1 калаларында референтаудармашы мамандыгына акылы курстарда окуга мумкшшипк бар.
7 Аудармашылардыц кэс|би одактары (умымдары)
Дуние жузшщ аудармашылары кэаби кукыктарын коргау,
имиджш бек^ту, кэаби акпарат алмасу, кэсдби тэжфибе алмасу, ецбек
нарыгына катысып, реттеу ушш кэаби одактарга, огамдастыктарга
жэне ужымдарга 6ipiicri.
Халыкаралык аса беллыи аудармашылар ужымдарыныц
арасынан мыналарды атауга болады: FIT (Federation Internationale des
Traducteurs) - Халыкаралык аудармашылар федерациясы; АПС
(Association Internationale de Conference) - Халыкаралык ауызша
конференц —аудармашылар когамдастыгы, CEATL (Conseil Europeen
des Association de Traducteurs) - Еуропалык эдебиет аудармашылар
когамдастыгы жэне баскалары. Аудармашылар одактары эр елде бар.
Мысалы, АКД1-та бул АТА - Американ аудармашылар когамдастыгы,
Германияда - BDU ауызша жэне жазбаша аудармашылардыц
федералды одагы, VdU — керкем жэне гылыми эдебиеттер
аудармашылардыц федералды одагы жэне баскалары. Бул
ужымдардыц K e 6 i еюнии дуниежузЫк согыстан кешн аудармашылык
кэаби мэртебеш алганнан соц пайда болды.
Ресей аудармашылар одагы 1991 жылы курылды жэне
1993жылы ХАФ(Р1Т)-ка толык канды муше болып мрдк 1992 жылы
82
халыкаралык гылыми когам , аударматануды е з алды на гылыми пан
ретшде позициясын бею ту у ш ' н — Еуропалык аударматану когамы
курылды.
Согыстан кешн кезевде аудармага катысты арнайы агымдагы
баспа басылымдар пайда бола бастады. Халыкаралык басылымдар
арасынан 1955 жылы шыга бастаган “Babel” (Вавилон) журналын,
материалдарды агылшын, немк, француз жэне испан тшдершде
басатын жыл сайын шыгатын “TEXTconTEXT.Translation Theorie-Didaktik-Praxis” 1986 жылы уйымдастырылды. 1990 жылы
шыга бастаган Австрияньщ “U wie Ubersetzen” керкем жэне гылыми
эдебиеттер аудармашылар когамыньщ улттык аудармашылар
уйымдарыньщ журналдарын атауга болады. Ресейде Ka3ipri кезде
аудармага арналган басылымдар шыгармайды. B i p a K кептеген аударма
мамандары керкем аударма мэселелерше арналган 1960-1970
жылдары шыккан жыл сайынгы “Мастерство перевода” басылымын
еске алады. 1970-1980 жылдар шыгып турган JI. С. Бархударовтын
редакциясымен “Тетради переводчика” жинагы, онда талкыланатын
мэселелер диапазоны керкем аударма, техникалык аударма, аударма
практикасы кен турде каралды. Халыкаралык аудармашылар
ужымдарынын каражаты мен жеке адамдардын Еуропалык 6ipiK KeH
ужымдар,
эр
елдщ
миниспрлжтер
дотацияларын
алып
аудармашылардын icTepiH колдайтын езшдж аудармашылар
шыгармашылык уйлер жуйеа кызмет етед!.
Аса эйгш шыгармашылык Уйлер: Арлда (Франция),
Штралендте (Германия), Просидте (Италия), Висбиде (Швеция) атауга
болады. Бунда аудармашылар кез келген керкем эдеби шыгармаларды
не жоспарлы техникалык аударма жасау ушш компьютер, аныктама
материалдарын, эрштестер1мен кецесу, ягни бар KepeicriHi алады.
Аударманьщ кукыктык жэне когамдык мэртебес1н, 1991 жылы ХАФ
(FIT) Дуниежузшк аударма кунш бек^ту —куэ болып табылады.
Бул байыргы еврей тшне аударган белг!л1 жазушы, тарихшы
жэне аудармашы киел< Иеронимнын елген кун! 30 кыркуйекке 420
жылы дэлме-дэл келедi.
Сонымен когамдык жэне одак ужымдары, шыгармашылык
уйлер, кунделхкт! басылымдар, сол сиякты аударма теориясы мен
практикасына арналган унем1 эр елде отюзшетш конференциялар,
симпозиумдар мен семинарлар аудармашынын ceniMfli кукыктык
мэртебесш камтамасыз етет’ш куш'п эшелон болып табылады
83
Эдсбнеггер
1 Алексеева И. С. Профессиональный тренинг переводчика. СПб., 2001.-288 с.
2 Алексеева И. С. Введение в иереводоведение : учеб. пособие
для сгуд. филол. и лингв, фак. высш. учеб. заведений. — М.
Издательский центр «Академия», 2010. - 368 с.
3 Робинсон Д. Как стать переводчиком: введение в теорию и
практику перевода. —М. : КУДИЦ - ОБРАЗ, 2005. —304 с.
4 http://kazakheli.kz/scientitlc-school/archive
5 youreng.narod.ru/mkk.html
84
Мазмуны
Kipicne............................................................................................... ..3
1 Аудармашы емес kIcihih козкарасымен аудармашы мамандыгы
жайлы TyciHiK....................................................................................... 4
2 Аудармашынын козкарасымен аудармашы K 3 c i6 i жайлы
TycimK................................................................................................ ...17
3 Аударма когамдык кызмет T y p i ретшде ......................................... .. 34
4 Аударма процесшщ психологиялык жэне лингвистикалык
ерекшел1ктер1.................................................................................... .. 36
5 Аудармашынын каз1рг> заманга сай жумыс орны............................ 74
6 Аудармашылык бийм беру мекемелер!.......................................... ...76
7 Аудармашылардьщ кэаби одактары (уйымдары)............................82
Эдебиеттер........................................................................................ 84
Г.Д. Ергазинова
АУДАРМАШЫ КЭС1БИ КЫЗМЕТШЩ НЕГ13ДЕР1
Оку-эД 1стемел»к куралы (flapic кешеш)
Техникалык редактор Д.Н. Айтжанова
Жауапты хатшы Г.З. Сагындыкова
Басуга 16.02.2012ж.
0pin Typi Times.
niiuiM 29,7 x 42 V*. Офсетпк кагаз.
Шартты баспа табагы 4,42 Таралымы 300 дана
Тапсырыс №1778
«КЕРЕКУ» Баспасы
С.Торайгыров атындагы
Павлодар мемлекетпк университет!
140008, Павлодар к., Ломов к., 64
БЕК1ТЕМ1Н
С. Торайгыров^атьПтяагы
ПМУ-дыукоку ici
жоншдет проректоры: ;Д
|? Н . 'ЗйНфвйфер]
Курястыруш ы
Д- Ергазинова
Аударма теориясы мен практикасы кафсдрасы
Аудармашы кэаби кызметшш непздерг. аударма ici мамандыгынын
студенттерше арналган оку-эд1стеме.'йк куралы
Кафедра мэжшешде бекгший 20j j _ ж. «_(6_—» № —
Кафедра MCHrepymici
________Г.Х. Демесииова
Руманитарлык-педагогикалык
факультеrinin
кенсс'шде макулдаиган 20У/ ж. « <* 7__» ^ —
№ >Г
— хаттама’
оку эдиггемс.нк
хаттама
О0К тврайымы______ _ Е - Н. Жуманкулова
KFU11С1ЛД1
ГИФ деканы
У)_
Сж!У1 6 q l J . i n ../б
МАКУЛДАНДЫ
ОУЖжЭКБ бастыгы
Ж. Т. Сарбалаев 2012 ж.
Г- С. Бпяхметооа 2012 ж. « £ » _ £ £
у
ГУ _ А А. Варакута 201. ж.
/, л.,
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
2 827 Кб
Теги
khurast, kasibi, ergazinova, 2090, audarmashi, negizderi, khizmetshinin
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа