close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

2095 a. a. mahambetova khurast firmashilik josparlau ekonomika mamandikhtarinin studentterine arnalgan okhu-adktemelik keshennin jinagi a. a. mahambetova khurast

код для вставкиСкачать
б 65.29 !
Ф59
|ан Республикасьшыц Бшм жэне гылым министрлЛп
U. Юраигыров атындагы Павлодар мемлекетпк университет!
Ф И Р М 41Ш 1Л 1К Ж О С И А РЛ А У
Экономика мамандыктарьшьщ студентгерше арналган
оку-эд1стемел1К кеше Hi
Павлодар
2011
f ЩАШё
<P
Казакстан Республикасыньщ Б ш м жэне гылым министрл1п
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекеттж университет!
Каржы-экономика факультета
Экономика жэне менеджмент кафедрасы
ФИРМА1Ш1Л1К ЖОСПАРЛАУ
Экономика мамандыктарыиын студенттерше арналган
оку-эдгстемелж кешеш
Павлодар
Кереку
2011
ЭОЖ 334.72 (075.8)
КБК 65.290 я 73
Ф 59
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекетлк университетшш
каржы-экономика факультетшш оку-эд1Стемел1к кенеамен
басуга усынылды
Ш ю рсарапш ы лар:
С. К. Кунязова - экономика гылымдарынын кандидаты, доцент,
«Экономика жэне менеджмент» кафедрасынын мецгеруцпа;
А. Ж. Мусина - экономика гылымдарынын кандидаты, доцент,
«Есеп жэне аудит» кафедрасынын менгеруииа.
Курастырушы А. А. Махамбетова
Ф 59 Фирмашшйк жоспарлау
экономика мамандыктарынын
студенттерше арналган оку-эдктемелж кешеннщ жинагы /
Карает. А. А. Махамбетова. - Павлодар : Кереку, 2011. - 104 б.
«Ф ирм аш ш к жоспарлау» пэннщ оку-эд1стемелж кешеннщ
жинагы осы оку курсын толык мецгеру! уцпн барлык оку-эдостемелш
материалыньщ компоненттерщ камтиды.
Бул кешендйс жинак экономика мамандыктарын жэне осы пэщц
менгерш журген студенттерге жумыс оку жоспары мен багдарламага
сэйкес эз1рленген.
С.Торайгыров
И атындагы ПМУ-д'щ
•'академик С.БейсемС.«
ЭОЖ 334.72 (075.8)
КБК 65.290 я 73
а т ы н д а г ы Ы лы кяи
1К1ТАПХАНАО
© Махамбетова А. А., 2011
© С. Торайгыров ат. ПМУ, 2011
(В> Ц А
Материалдык дурыс болуына. грамматикалык жэне орфографиялык кателерге
авторлар мен курастырушылар жауапты
K ipicne
Нарыктык карым
катынас жагдайларында енеркэсшт1к
кэсшорындар кебшесе ез кещшн тутынушылар нарыгында
калыптаскан суранысты максималды канагаттандыру, сонымен катар
енеркэабт 1к-шаруашылык ic-эрекеттщ
сонгы
керсеткш терш щ
жогары денгейге жетуше арналып, мундагы ерекше манызына ие
болып
турган
imKi
фирмалык
жоспарлаудьщ
тшмд!
функционалдыжуйесшщ калыптастыруына екеш мэл1м.
1шк 1 фирмалык жоспарлаудын кэсшорын дамуыньщ алдында
койылган экономикалык максаттарга жетудеп гылыми дэлелдш , осы
максаттарга жету уинн колданылатын ец ти1мд1 тэсшдерц нарыктагы
сураныс пен оньщ iiuid жэне сырткы ортаньщ зерттелу! болып
табылады.
Ф ирмаш Ш к жоспарлау
экономистер мен менеджерлерд1
дайындауда мш дегп бел1п болуы керек.
¥сынылып отырган жинак силлабус непзшде к у в д з п жэне
сырттай окитын студенттерге тэж1рибел1к сабактарга эдютемелж
нускау, ездпс жумыстарына арнайы тапсырмалар, бакылау мен
багалауга арналган материал жэне сырттай окитын студенттерге
бакылау тапсырмаларына эдктемел 1к туаш ктер мен корытынды
сынакка сурактар бершген.
Оку эдютемелж кешен келеы материалды камтамасыз етедк
eHflipicriK ic эрекеттщ эдептш к мэнж ашу , мунда келес1 сурактар
карастырылады:
нарыктык
экономикадагы
жоспарлаудын
ерекшелжтерш,
кзсшорындагы
жоспарлау
жумысын
уйымдастырудьщ эд 1стер 1 мен тэсшдерш, жоспарлаудын турлер1 мен
олардын айкын ерекшел1ктерш, жоспарлаудьщ н е п зл эдютер1 жэне
оларды колданудыц облысын, бизнес-жоспардьщ мазмуны мен
мшдеттерш,оны ендеу эдютемесш.
Тэж1рибел1к бвл 1мшде еткен теориалык бЫ мдерш пайдаланып
63Д1К жумыстарын орындау, соны мен катар тэж^рибе мен теорияны
тогыстыратын семинар, ic ойындар, накты жагдайлар 3flici бойынша
етюзетш тапсырмалар юрпзшген.
Буньщ 6spi теориялык бш мдерш dpi карай ж етицпрт, б ш м
сапасынын денгейш кетеруге мумкшдж жасайды.
Автор бул «Ф ирм аш ш к жоспарлау» пэннш оку эдютемелж
кешеннщ жинагы университеттщ оку-эдютемелж базасынын дамуына
улес косатындыгына ум1ттенуде.
3
1 К ун л ш i ок у н ы сан ы н ы н студен r ic p in c а р н а л га н си л л а б у с
1.1 Окытушылар туралы м э.йм епер жэне байланысу
акпараттары
Аты-жеш Махамбетова Асима Аманбаевна, ага окытушы
Экономика жэне менеджмент кафедрасы А корпусында (Ломов
кеш.64), 419 аудиторияда орналаскан.
Байланысу телефоны 67-36-43.
Кредиттар
саны
Семестр
1.2 Пэн туралы мэл1меттер
Пэншн енбек сыйымдылыгы
7
45
Барлыгы 45
Студентпн 03Д1К
жумысынын
Бакылау
сагат саны
нысан
барлы
практи­ зертха- студиядары
дэрю
жеке барлыгы осеж
-гы
ка
налык лык
Аудиториялык сабак турлер1 бойынша
байланыс сагаттарынын саны
135
135
30
30
15
15
-
-
-
90
90
45
45
емтихан
емтихан
1.3 Пэннщ максаты жэне мшдеттер1
Пэннщ
максаты
болып
тэл1мгерлерд1
(студенттерд1)
кэсшорынньщ ендгрютж-шаруашыльщ эрекетш жоспарлау ушш
кажетп бш мдергедабш ет пен дагдыны калыптастыру табылады.
Ф нрм аш ш к жоспарлау пэншщ мшдеттер1 болып:
кэсшорындагы жоспарлау жумысын уйымдастырудьщ
непздерш окып-уйрену;
- жоспарлаудыц норматива жумысын у й ымдастырудын нёпзш
окып-уйрену;
- стратегиялык жоспарлауды окып-уйрену;
- ешмд 1 ецщруда жоспарлау;
- OHflipic шыгындарын окып-уйрену;
- элеуметпк даму мен кадрлардьщ жоспарлауын окып-уйрену.
1.4 Бш1мге, икемдШкке жэне машыктарга койылатын
талаптар
Пэнд! окып-уйрену нэтижесшде студент келесхвд б1лу керек:
- нарыктык экономнкадагы жоспарлаудын ерекшел1ктерш;
- кэсшорындагы жоспарлау жумысын уйымдастырудын эдгстер
мен тэсшдерш;
- жоспарлаудын турлер! мен олардьщ айкын ерекшелжтерш;
4
- жоспарлаудын непзп sflicTepi жэне оларды колданудьщ
облысын;
- бизнес-жоспардын мазмуны мен мшдеттерш,оны ендеу
эдютемесш.
Пэнд1 окып-уйренудщ нэтижесшде студент icTeH-6Lnyi кажет:
- кэсшорында жоспарлау жумыстарын етюзудщ алгорипмш
ендей 6uiyi кажет;
жоспарлы
керсепаштерд1
норматива
экспертпк
сарапташылык
базист1к,математикалык
модельдеугп
колдану
непзшде жэне жоспарлаудын т.б эд 1стер! непзшде багалай 6biyi
кажет;
- кэсшорынньщ OHflipicTiK багдарламасын есептей
жэне
оны гылыми турде енпздей 6iflyi кажет;
- еш мнщ езшдш кунын есептей 6uiyi кажет;
- жылдык багдарламаньщ енбек сыйымдылыгы мен ендГру
нормасы мен кызмет корсетуi непзшде жумыс уакытыньщ балансын
жэне персонал санын болжай б!лу! керек;
- каржылык жоспарды овдей 6myi керек.
1.5 Пререквизиттер
Осы пэщй мецгеру ушш темендеп пэндерд! менгеру кезшде
алынган бш м , икемдшк жэне машыктар кажет:
- кэсшорын экономикасы;
- бага белплеу;
- кэсшорынньщ инвестициялык ic-apeKeTi;
- кэсшкерлш ic-эрекеттщ непздерц
- салык жэне салык салу;
1.6 Постреквизиттер
Пэнд! мецгеру кезшде алынган бш м, икемдшк жэне машыктар
келеЫ пэндерд1 менгеру ушш кажет:
- OHflipicTi уйымдастыру;
- уймдастыру, енбек акыны телеу жэне нормалау;
- кэсш керлж ;
- менеджмент сапасы;
- адам ресурстармен баскару.
5
1.7 Т акы ры пты к ж оспар
№
р/с
Такырыптардын атауы
1 Нарыктык экономикадагы
фирмаш ш к жоспардын жалпы
сипаттамасы
2 Кэсшорындагы жоспарлык
жумыстын уйымдастырылуы
3 Жоспарлаудын нормативен
базасы
4 Жоспарлаудын жуйелгк эдГсд
5 Гскерлж ортанын жоспарлануы
6 Кэсшорындагы стратегиялык
жоспарлау
7 1скерлж жоспарлау
(кэсшорынныц бизнес-жоспары)
8 Кэсшорындагы агымдык дык
жэне оперативи жоспарлау
9 0HflipicTi жоспарлау жэне
он1мн!н OTKi3inyi
10 Ецбек жэне кэсшорынньщ
элеуметпк дамуды жоспарлау
11 Эндцпстщ шыгындарын жэне
баганы жоспарлау
12 Каржылык жоспарлау
БАРЛЫГЫ :
Сабак турлер1 бойынша
байланыс сагаттарынын саны
практи зертха с е ж
дэр1с.4
-калык -налык
тер
(сем)
7
2
6
•
“
8
4
-
■
8
3
5
-
2
3
-
7
8
2
3
-
7
2
-
-
8
2
2
-
7
2
3
1
-
-
8
1
30
2
15
-
7
90
8
7
1.8 Пэннщ кыскаша сипаттамасы
Жалпы экономикалык теория фирма щшШ жоспарлаудын
мэнше, м ш деттер ш е, максаттары мен кезендерше кезкарастардын
б1ртутастыгы эз1рше жок. Оньщ непзп элементтер1 катарын
корсетшедо. К эсщ орьш ны ц норматива шаруашылыгы - бул оларды
есептеу ушш эдаетемелш кужаттар жэне молшер мен нормативтер, ал
«акпараттык революция» шартында - бул осы мвлшерлерд1
калыптастыру ушш багдаламалар мен мелшерлер тобы, норматива
шаруашылыкты eHri3y жэне уйымдастыру бойынша нускаулар.
6
Курстын компоненттер!
Дэрю сабактарынын Timii
1 такы ры п. Нарык экономикасындагы фнрмашм.нк
жоспарлаудын жалпы сипаттамасы
Нарык жоспарлаудьщ мэш мен функциялары. ФирмашЫк
жоспардьщ аныкталмаган дэрежеа, ой бейiMделу уакыты, жоспарлау
колденен.максаттар тураттары бойынша ж1ктелу1. Жоспарлау
керсетюштердщ яактелуь Экономиканьщ эр турл 1 салалардагы
жоспарлау корсетюштер. Кэсшорындагы жоспарлау nponeci мен онын
кезендерк
2
такы ры п.
у й ы мдасты р ы л у ы
Кэсшорындагы
жоспар
жумысынын
K9cinopbiHHbiH жоспар кызметтершщ курам ы,курыл ым ы мен
функциялары.
Кэсшорынньщ
уйымдастырылган
курылымньщ
жоспарлау, технологияньщ тандау мен сэйкестш.
Кэсшорындагы жоспарлау схемасы. Жоспардьщ eHflipyi мен
бектлу1. Жоспардьщ женделу1. Жоспар сапасыньщ талдау мен
багасы. Жоспар сапа багасыньщ керсеткштер жуйесь Жоспар сапа
багасыньщ эдютерь
Жоспардьщ реалдык, зорыгу, тэуекел жуйесшщ керсетюштер.
Ф ирмаш ш к
жоспарлаудагы
компьютерлш
техниканьщ
колдануы.
3 такы ры п. Жоспарлаудьщ норматив™ база
Жоспар нормалар мен нормативтердщ угымы,олардьщ
кэсшорынньщ
жоспар
эрекетшдеп
рол1,
нормалар
мен
нормативтердщ жжтелук эректтердщ кезещ, нормалау объектю;
сипаты; детализациялау; колдану масштабы; агрорлау дэрежеа
бойынша.
Ецбек нормалар мен нормативтер1, олардьщ колдануы.
Материалдык нормативтер, олардьщ турлер1 мен колдануы. Нормалар
мен нормативтердщ эдктер 1мен ещйру тэрт1б1.
4 такы ры п. Жоспарлаудын cerriic эдгстер!
CerriK жоспарлаудын мэш.Сеток жоспарлаудын мшдеттери
Сетт1к жоспарлаудьщ кагидалары.
Сеттер турлерк CerriK
модельдердщ курылуы. Сеток графиктерд!ч жоспар параметрлердщ
есептелуь
7
CerriK жоспарлардын талдау мен оптимизациялау.
5 такы р ы п . 1с ортаны и болжамы
Болжау жэне онын кэсшорын эрекетшде роль Болжау
турпаттары: шыгармашылык болашакты кору; 1здену болжамы;
нормативт1-максатталган
болжамынын
непзделген
болжау.
Болжамдар турлерй
1с эрекетш болжаудын эдютер1 ’’Базадан” жоспарлаудын
эдктерь Экстрополяцня aflici. Енбек балансы, О н д щ с куат пен
oHflipic багдарламалык баланс. Каржылык баланс. Жоспарлаудын
есептпс-нормативт1 эдюь Тэж1риби багалар 9flici. Жоспарлаудын
экономикалык-математикалык эдктерь Багдарламалык-максатталган
эд1с. Жоспарлаудын факторланган эдю .
Трендердщ экстрополнзациялау 3flicrepi. PerpeccHBTi талдаудын
эдгстерь Кэсшорын даму мен онын рель Корш ктер ощйру техникасы.
6 такы р ы п . Кэсш оры ндагы стратегия.!ы к ж оспарлау
Стратегиянын ¥ГЪ1МЫ мен мэш. Стратегиялык жоспарлау мен
онын тагайындалуы. Стратегиялы жоспарлаудын СЖ м1ндеттер1.
Стратегиялар турлер1 СЖ-дын ерекш елт жэне онын узау мерз1мд1
жоспарлаудан айырмашылыгы.
Басты максатталган жоспарлау СЖ-дьщ непзделген формасы
ретшде. SWOT-талдаудьщ втюзшух. Кэсшорындагы миссиялар мен
максаттар
жуйесвд
аныкталуы.
Кэс1порындагы
сратегиялык
талдау,оны етгазу эдютерь Кэсшорынньщ даму стратегиясынын
калыптасуы жэне оньщ саясаты. Стратегиялык баскару процесшщ
уйымдастыруы.
7 такы ры п. 1с жоспарлау (кэсш оры нны н бизнес - жоспары)
1с жоспарлау (кэсшорынньщ бизнес жоспары) жоспарлаудын
дербес тур ретшде. 1с жоспарлаудын функциялары,мшдеттерк Бизнес
жоспарлаудын ерекшел№1 кэсщорынныц жоспарлы эрекет дербес тур
ретшде.
Бизнес жоспарды енд^ру кезевдер1 бизнес - жоспардыц
курылымы мен мазмуны. Кэсшорындагы бизнес жоспардьщ icKe
асырылуы.
8 такы ры п. К эсш орындагы агы м ды мен оперативт!
жоспарлау
Агымды жоспарлау,мшдеттер мен функциялары. Кэсшорынньщ
жылдык жоспар агымды жоспарлаудын Heri3i формасы ретвде.
Кэсшорын жумысы жылдык жоспардьщ ТИПТ1К кздэылымы. Кэсшрын
жылдык жоспардьщ керсетк 1штер жуйеа (каржылык, курылымдык,
сапалык корсетюштер).
Оперативт1-енд 1р 1ст 1к жоспардьщ турлер1 (цехаралык жэне
ц ехш ш к жоспарлау). Оперативт1-внд1ркт1к жуйесшщ жоспарлануы
жэне олардын сипаттамасы. 0HflipicTin эр турл1 типтщ ш ш деп
onepaTHBTi-eHflipicTiK жоспарлаудын жуйесш тандау мен непзделу
эдктемеа.
9 такы ры п. 0нд1р1стш жоспарлау мен еш мнщ 1ске
асырылуы
Кэсшорын eH flip ic жоспардьщ мазмулы,оньщ кэсшорындагы
жоспарлар эрекеттесушщ механизмшде ролК © H flip ic жоспар
керсетюштерь
Кэсшорынньщ азык—тулж портфелшщ калыптасуы. 0нд1р1ст1к
багдарламаньщ кагидапарымен енд1ру эдютемесь
©HflipicTiK
багдарламаньщ (0Б) непзделуь 0 H f l ip ic r i K багдарламаньщ экелу
эдктемесь Кэсшорынньщ OHflipic куаттарын жоспарлау. 0щйр1стж
куаттарынын турлерь
Материалдык ресурстармен кажеттш пн жоспарлау. 0Hflipic
корлардагы материалдар ресурстьщ нормативен аныкталуы,есептеу
эдктемеа.
10 такы ры п. Кэсшорынньщ ецбек пен элеум етпк дамуыныц
жоспарлануы
Кэсшорында енбек жоспарлаудын мэш мен мшдеттерк Енбек
ресурстармен кажетшгш. Жумыс уакыттын бапансын жоспарлау,
колдану облысы. Онеркэсштж кэсшорынньщ непз 1 жумысшылар
санынын есептелуь Баскару жумысшылар жоспарлаудын эдктемеа.
Енбек ещйрктщ жоспарлануы. Жумысшылардьщ енбек телеу корын
жоспарлау.
Кэсшорынньщ элеуметпк дамуыньщ жоспарлануы. Элеуметпк
багдарламалардьщ icK e асыру эдктем еа (шетелдж тэж1рибе). Енбек
пен кадрлар бойынша жоспарды енд1рушщ мазмуны мен эдктем еа.
11 такы ры п. 6нд1рктщ ш ыгындар мен бага жоспарлануы
0ш мнщ
езш дж
кунньщ
жоспарлануы.
Ф ирмаш ш к
шыгындардьщ жжтелуь
Калькуляциялык баптар шыгындардьщ калыптасуы жэне оньщ
тагайындалуы. Эзшдж кунньщ капькуляциялау эдктер1 (нормативтж,
жоспарлык, есептж).
9
0 H flip ic T e
шыгындар сметасынын курастырылуы. 0нд1рюте
шыгындар сметасын енд1ру эдютер1 (смет1К, киюлыстырулык, калькуляциялык, тапсырмалык, процентик калькуляциянынэд1а). Уделын
шыгындардын жоспарлануы.
12 так ы р ы п . К ар ж ы л ы к жоспарлау
Каржылык жоспарлаудын (КЖ) мэш мен мшдеттерь Каржылык
жоспарлаудын кагидалары. Каржылык жоспарлардын жуйеси
Кэсшорынньщ табыстар мен шыгындардын балансы, курастыру
жэне жоспарлау эдютемесь Акшалык амал агымынын ecenTeyi.
Акшалык амалынын дисконттау, колдану эдю темеа мен
максаттары.
Бюджеттеу
каржылык
жоспарлаудын
Typi
ретанде.
Кэсшорынньщ бюджет! мен онын эртурлшйч. Каржы б ю д ж е т а н
жоспарлануы. Сату болжамы мен оны курастыру эдютерь
Тэж1ребел1к сабактары ны ц Т131М1
5 такы р ы п . 1с ортаны ц болжауы
Жузеге асырылатын кэсщорыньщ иммитациялык модел!
мысалында мэселелерд1 шешувдеп акпараттын курастырылуы мен
онделуь
Сырткы
ортанын
езгерютерше
бешмделуш
камтамасыздануына факторлардьщ аныкталуы мен олардын acepi
белгш 6ip бизнес турше керсетшу].
Орындалуы: физика жагдайын
жэне оныц KepceTKimTepiH
талдау (табиги,енбек,каржылык); сураным сэйкее-тггшде тауар кызмет
керсету артыкшылыктарыньщ бага мумкш ш ш пн куру; фирманьщ ен
raiMfli аймактарыньщ дамыту мумюшшлисгерш камтамасыздануын
талдау.
6 такы р ы п . Кэсш орындагы стратегиялы к ж оспарлау
Миссиялар, реструктуризациялык максаттар, нарык, eHflipicTiK,
элеуметтш каржы-экономикалык максаттарын ендару ещцру;
шаруашылык субьектшщ имитациялык моде л i непзшде агымды
максаттар мен мшдеттердщ жалпы курылымдык орналастырылуы.
Имитациялык модел1 мысалында стратегиялык жоспар дамуыныц
eHflipyi.
7 такы р ы п . 1с жоспарлау (Кэсш орыннын бизнес - жоспары)
Шыгындар смета,жоба бойынша жалпы капиталдык салулардын
enaipinyi. Жобаны сатып алу мерз1м1,несиел1к карызды етеу м ерзш пн
аныктау.
10
Жоба бойынша шыгындардын тэукел орташа болу м ум ю ндш н
ecenTeyi. Кэсшорындык жобаньщ ти1мд1 керсетюш терш
ecenTeyi.
Математикалык жэне
критериялердщ багасы.
тш м дш к
тэж1рибелж
эдютердщ
жоба
9
такырып. Онд1р1стщ жоспарлау мен еш мш н к к е
асырылуы
Кэсшорын © H flipic жоспардын мазмуны,оньщ кэсшорындагы
жоспарлар эрекеттесушщ механизмшде роль 0Hflipic жоспар
керсетюштерь
Кэсшорынньщ азык-тулж портфелшщ калыптасуы. © щ ц рктж
багдарламаньщ кагидаларымен внд1ру эдютемесь
0нд1р{стж
багдарламанын (0Б) непзделуь ©HflipicT.. бщ йрю тж куаттарыньщ
турлерь 0нд]'р1с куаттарына эсер ететш факторлар.
Материалдык ресурстармен каж еттш пн жоспарлау. 0Hflipic
корлардагы материалдар ресурстын норматив!н аныкталуы,есептеу
эд1стемес1.
10
такырып. Кэсшорыннын ецбек пен элеуметп’к дамуынын
жоспарлануы
Кэсшорын жумысшылар саны мен енбек телеудщ жоспарлануы.
Жоспарланган периодта жумысшылар санын есептеу жоспарланган
периодта кызметкерлер санын есептеу. Орташа т1з1мдж жумысшыныц
жу-мыс уакытынын жылдык балансын жоспарлау ж^мысшыныц
жылдьщ енбек телеу корын есептеу.
12 такырып. Каржылык жоспарлау
Жылдык каржы жоспардын ещцрук Акшалык амал агымын
есептеу. Акша агым дисконтау коэффиценттерш есептеу. Усынылган
акша агымдарды ecenTeyi.
Студенттердщ езшд1к жумыстары турлершщ TbiMi
Такырыптык
жоспарга
жэне
бакылау
шараларыньщ
календарлык кестесше сэйкес пэнд1 игеру барысында, Слз темендеп
аудиториядан тыс жумысты орындауларыцыз керек:
- дэр1с сабактарына дайындалу;
- тэж1рибелж сабактарга дайындалу;
мшдетп, 6ipaK дэрю
материалына
енбеген
курс
такырыптарыньщ кыскаша клнспекпсш жазу;
- бакылау шараларына дайындалу.
№
С0Ж
Typi
Есеп беру
Ауызша сурау
келем1,
%
27
Ауызша сурау
27
Ауызша сурау
32
МБ1, МБ2. тесттерд1
шешу
4
Бакылау тур!
Typi
1 Дэрю сабактарына
дайындалу
2 Тэяарибс сабактарына
дайындалу
3 Лудиториялык сабактарга
енбеген материалдарды
дайыидау
4 Бакылау шараларына
дайындалу
Барлыгы
Дэр1стер
KoiicncKrici
Жумыс
дэптер1
Конспект
90
Оз1нд1К окуга арналган такы ры п тар
1 такырып. Нарыктык экономикадагы ф ирм аш Ш к
жоспарлаудын сипаттамасы
К эсш о р ы н н ь щ ещ ирктж-ш аруаш ыльж эрекетш жоспарлаудагы
шетелДж тэж1рибесш
окып-уйрену.
Жетёлднс фирмалардагы
жоспарлау эдктем еск
Багалау Typi: ауызша сурау.
Усынылган эдебиет [ 1,2]
2
такырып.
Кэсшорындагы
жоспарлы
жумысты
уйы м дасты ру
Накты 6ip кэсшорын непзш де жоспарлы бвл1м!шлердщ
курамын, курылымын жэне функцияларын карастыру. кэсшорынньщ
уйымдык курылымын сэйкестжке талдау-жоспарлау технологиясы.
Багалау Typi: ауызша сурау.
¥сынылган эдебиет [1,2,3]
3 такырып. Жоспарлаудын нормативт 1к базасы
Жоспарлаудын
норматив™
Heri3i
кепноменклатуралык
OHflipicTeri- нормалаудьщ ерекшел 1ктерь Норма мен нормативтерд1
есептеудщ
нейзш
аныктау.
Нормалаудьщ
1р1ленд1ршген
аналитикалык oaiei. Тура есептеу 3flici
Багалау Typi: ауызша сурау.
Усынылган эдебиет [1,2,3]
4 такырып. Жоспарлаудын желШ к эд 1стер 1
Щелайж улплер, олардьщ топталуы мен онын мшдеттер1.
Жешщк модельдеущ колдану облысы.
Багалау Typi: ауызша сурау.
12
Усынылган эдебиет [3,4,5]
5 такырып. 1скерл1к органы болжамдау
Грендтердщ экстраполяциялык эдктери Регрессивт1 талдау
aflicTepi. Кэсшорын дамуыныц сценарий жэне оныц непзп рель
Сценарий турлер1 :сценарийлерд! ецдеудщ техникасы.
Багалау T y p i: ауызша сурау.
Усынылган эдебиет [4,5]
6 такырып. Кэсшорындагы стратегиялык жоспарлау
Шетелд1К компаниялардагы стратегиялык жоспарлау олардьщ
тэж1рибес] мен ерекшел1ктер1. Инновациялык менеджменттеп
стратегиялык
жоспарлау.
Инновациялык
стратегиялардын
классификациясы.
Багалау Typi: ауызша сурау.
Усынылган эдебиет [6,7,8]
7 такырып. 1скерл1к жоспарлау кэсшорыннын бизнесжоспары
II
децгейдеп банктердщ бизнес жобаларына койылатын
талаптарды оку,зерттеу.
Бизнес жоспарларды курудьщ ерекшел1ктер1. Бизнес жобапар
турлершщ классификациясы.
Багалау T ypi: ауызша сурау.
Усынылган эдебиет [10,11,12]
8 такырып. Кэсшорындагы агымдык лык жэне оперативт!
жоспарлау
Кэсшорыннын
агымдагы
жэне
оперативт1
perreyiH
уйымдастыру. 0щцр1стщ диспетчерлену!, оныц мэш мен мшдеттерь
Багалау Typi: ауызша су pay.
Усынылган эдебиет [4,5]
9 такырып. 0HAipicTi жоспарлау жэне ешмд1 отюзу
Кэсшорынньщ ©HflipicriK жоспарыньщ мазмуны жэне онын
кэсшорындар жоспарларыньщ езара эрекеттесу механиз1мшде алатын
орны. 6нд1р1ст1К жоспар KepceTKiurrepi.
Кэсшорынньщ ешм коржыныньщ калыптасуы.
0HflipicTiK багдарламаны ецдеудщ принциптер! мен эдктем еа.
0ндор«ямк багдарламаны
непздеу.
©HzupicriK
багдарламаны
келйрудщ эдктем еа. Кэсшорыннын emiipicTiK куатын жоспарлау.
13
eaaipicriK куаттардын турлерь Кэсшорыннын eaaipicrriK куатын
аныктаудын эдютемесь 0HAipicTiK куатка эсер ететш факторлар.
Материалды ресурстардын каж еттш пн жоспарлау. Материалды
ресурстардын, OHflipicTiK корлардьщ нормативш аныктау жэне оны
есептеудщ эд!стемесй
Багалау rypi: ауызша сурау.
Усынылган эдебиет [10,11,12]
10 такырып. Кэсшорын енбегш жэне элеуметпк дамуын
жоспарлау
Кэсшорындагыенбекп жоспарлаудын мэш мен мшдеттерь
Енбек ресурстарга деген кажеттЫ кп жоспарлау. Жумыс уакытынын
балансын жоспарлау жэне онын колданылатын облысы. ©неркэсштпс
кэсшорындардын неп зп жумысшыларыньщ санын есептеу. Баскару
бол1мшесшщ кызметкерлерш жоспарлаудын эдостемесь Енбек
ошмдщМн жоспарлау. Кызметкерлер енбегш телеу корын жоспарлау.
Кэсшорынньщ элеуметтж дамуын жоспарлау. Элеуметпк
багдарламаларды icKe асырудын эд 1стер 1 шетелдок тэж1рибе. Енбек
пен кадр жоспарларын ендеудщ мазмуны мен эд 1стемесь
Багалау rypi: ауызша сурау.
Усынылган эдебиет [3,4,5]
11 такырып. 0 нд|р 1с шыгындары мен багаларды жоспарлау
0ш м нщ взшдпс кунын жоспарлау. Фирмашшпс шыгындардьщ
классификациясы.
Шыгындардын калькуляциялык баптары бойынша калыптасуы
мен олардьщ мэш. © звдщ кунды калькуляциялаудьщ эдгстер!
(нормативтж, жоспарлы жэне ecenTi).
©HflipicKe кеткен шыгындар сметасын курастыру. ©ндоркке
кеткен
шыгындар
сметасын
вцдеудщ
эд!стер1
(сметалык,
жиынтыктык,
калькуляциялык,
тапсырыстык,
процесп
калькуляцияныц 3flici).
Меныпкп шыгындарды жоспарлау залалсыздык келемш
аныктау. Кезец шыгындарын жоспарлау. Багаларды жоспарлау.
Багалардьщ классификациясы жэне оны есептеудщ эдютемёсь
Багалау rypi: ауызша сурау.
Усынылган эдебиет [1,2,3]
12 такырып. Каржылык жоспарлау
Каржылык жоспарлаудын мэш мен мшдеттерь Каржылык
жоспарлаудын принциптерК Каржылык жоспарлаудын жуйеск
14
Кэсшорын
табыстары
мен
шыгындарынын
балансы,оларды
курастырудьщ
эд 1стемес 1
мен
оларды
жоспарлау.
Акша
каражаттарыньщ
агылмын
есептеу.
Акшалай
агымдардын
дисконтталуы, эд 1стемес 1 мен колдану максаттары.
Бюджеттеу-каржылык
жоспарлаудын
6ip
Typi
ретшде.
Кэсшорын бюджет! жэне оньщ турлерк Колма-кол бю джетп
жоспарлау.
Сатыламды болжау жэне оны курастырудыц эдцстерь
Багалау Typi: ауызша сурау, рефераттарды коргау.
Усынылган эдебиет [12]
Оку урдосше катысу - бул сабакка катысу, сабакта белсенд!
болу, орындалган жумыстар мен уй тапсырмаларын уакытында
орындап, тапсыру. Сабакка кешжпеу керек. Сабактагы тэртш
ережелерш бузгандар жазаланады.
Сабакка
катыспагандары
ушш
твмендепдей
айыптык
санкциялар колданылады:
- дэрк сабакта ce6enci3 катыспагандары y m i H
- 1 бапга
томендетшед1;
- уй тапсырмасын уакытында тапсырмагандары ymiH - 1 балга
томен багаланады;.
- тэжёрибелж сабакты уакытында коргалмаганы yuiiH - 1 балл
темендетшедь
Барлык аудиторлык уакыт д эр к пен тэж1рибе сабактарына
болшген.
Эр
сабакка
мщ детп
турде
дайындалу
керек.
Дайындыктарыцыз бакылау жумыстарымен, сурактармен тексершеди
Барлык тапсырмалар б ек тлген мерз1мге сэйкес орындалуы керек.
Емтиханда немесе жазбаша жумыстарды орындаган кезде
Kemipyre тыйым салынады. Егер ci3 б елгш 6ip себептерге
байланысты бакылауга катыспасаныз, онда ci3re келезд сабактын
басында тапсыруга мумкшшшк бершедь
15
Бакылау шараларынын кунт1збел1к кестеЫ
Апталар
Бакылау турлер1
бойынша жинауга niicri
си жогаргы балл
Каты су
flapic
сабастары
Бакылау
Typi
Катысу
Тожмрибел]'
ксабактар
Дайынлал
У
Бакылау
Typi
Косымша
Макс.
материалды балл
дайындау
Бакылау
Typi
1
12
1 Рейтинг
3
2
12
12
2
дк
2
дк
1
2
ас
жд
7
4
12
5
12
2
дк
2
дк
1
2
1
2
1
2
ас
жд
ас
жд
7
кт
гл
7
КТ
КТ
гл
гл
7
12
8
16
2
2
дк
2
дк
2
дк
16
дк
1
2
1
2
1
2
1
2
8
16
ас
жд
7
ас
жд
7
ас
жд
7
ас
ЖД
7
ас
жд
кт
гл
кт
гл
кт
гл
кт
гл
Дэр1с конспект!
Межелж
Макс.
бакылау
балл
Бакылау
Tvpi
Апталар
Бакылау турлер! бойынша
жинауга тшст! ен жогаргы
балл
Д эрк сабактары
Катысу
Бакылау
Typi
Катысу
Тэж1рибел1к
сабактар
Дайындалу
Бакылау
Typi
Косымша
материалды
дайындау
Дэрю конспект!
Межелж
бакылау
Макс. балл
Бакылау
Typi
К оры ты нды
балл
100
6
12
7
56
кт
гл
4
4
100
жж
2 Рейтинг
9
10
13
13
11
13
12
13
13
13
14
13
15
22
Коры ты нды
балл
100
2
дк
2
дк
2
дк
2
дк
2
дк
2
дк
4
16
ДК
1
2
ас
жд
7
кт
гл
1
2
ас
жд
7
кт
гл
1
2
ас
жд
8
кт
гл
1
2
ас
жд
8
кт
гл
1
2
ас
жд
8
кт
гл
1
2
ас
жд
8
кт
гл
Макс. балл
Бакылау
1
2
ас
жд
8
кт
гл
9
7
14
54
9
100
жж
T ypi
Ш артты б ел п лер : дк - дэр1с конспект!, ас - ауы зш а сурау, ж д ж умыс дэптер1, кт - к о н с п е к т а тексеру, гл - глоссарий, ж ж - жазбаш а
жумыс.
С 0 Ж оры ндау мерз1м1 сабак к естеам ен сэйкес 63repyi мумюн.
16
1.10 Курстыц саясаты
Семестрде ею межелж бакылау журпзшедК Олар бакылау
жумысы туршде еткЫледк Межелж бакылау еткен блок
магулыматтарына сэйкес отюзшедь Корытынды бакылау емтихан
тест туршде журпзшедь
Межел1к бакылауды багалау (МБ) 100 балдык шкала бойынша
аныкталады. Пэн бойынша межелш бакылауга агымдагы ynrepiMflepi
(AY) бойынша балдары бар студентер Ж1бершедй Агымдагы ynrepiM
жэне межелш бакылау багалау нэтижеа аркылы пэн бойынша
студенток рейтинп (Р1 жэне Р2) мьща формуламен аныкталады
Р 1(2)=AY 1(2)*0,7+МБ 1(2)*0,3
( 1)
Егер де студент межелш бакылау етпесе немесе межелж
бакылау бойынша 50 балдан томен алса, онда рейтинг аныкталмайды.
Семестр ушш пэн бойынша студенттщ ж1бершу рейтинпсшщ
багасы келес! формуламен аныкталады
ЖР=(Р1+Р2)/2
(2)
Пэн бойынша корытынды бакылауга (КБ) жумыс оку
жоспарыньщ барлык талаптарын орындаган (С0Ж бойынша
жумыстар мен тапсырмаларды орындау жэне тапсыру) жэне ж1беру
рейтинпсш жинаган (50 балдан кем емес) студенттер ж1бершед1.
Пэн бойынша студенттерд!н оку жетастктершщ децгеш
ж1бер1лу рейтинп мен корытынды бакылау, олардьщ улес
салмактарын (ЖРУС жэне КБУС) ескере отырып, багаларынан
туратын корытынды багамен (К) мьща формуламен аныкталады
(3)
К=ЖР*ЖРУС+КБ*КБУС
Улес салмактар жыл сайын оку кецес1мен беютшед1 жэне
ж1бершу рейтинпа yuiiH 0,6 кем емес, ал корытынды бакылау ушш
0,4 коп емес болуы кажет. Студент ж1бершу рейтинп бойынша да,
корытынды бакылау бойынша да он багаларга ие болтан жагдайда
гана пэн бойынша корытынды бага есептелшедк Корытынды
бакылауга непсЫз себеппен келмеу «канагатанарлыксыз» багага
тенеледь Пэн бойыша аралык аттестациялау мен емтиханныц
нэтижелер1 студенттерге тапсырылган куш немесе, егер жазбаша
емтихан куннщ екшип жартысында етюзшсе, келеа куш айтылады.
• •• С.Торайгыров
17
атындагы ПМУ-дИ ;
академик С.БойсембаеЫ
агындагы былыми
КГГАПХАНАСЫ
2 Тэмирибелнк саб а гы н а ар нал ган э д 1с т е м е л 1к нускау
Тэж1рибе максаты- теориялык материалдарды беюту, эртурш
мекемелерде
эдеп
бизнесшщ
саласында
тэж 1рбиел 1к
жанашылдыктарды шыгару.
Тэж 1рбиелж окыту белгш жагдайлардын эд!сш семинарлар
жэне ккерлж ойындарды колданумен журпзшед!, олар тэж!рбие мен
теорияны байланыстырады жэне теориялык материалдардьщ жана
саиалы децгешн м ецгерт шыгуга мумюндш бередь
5 т акы р ы п . IcTiK ортаны н болж амдыгы
Келес! багыттары бойынша теориялык материалдарды беюту!
сабактын максаты болып табьшады:
- болжау жэне онын кэсшорын ic- эрекетждеп рвлц
- болжау типтерк болжау, болашакты онёрлнс KopiHic аркылы
болжау;
- Ьденютнс болжау, норматива максаттык болжау. Болжау
турлер!;
- icTiK ортаны болжау fgeinflOpi;
- жоспарлау тэсшдерь
Сабак мшдеттерше жатады:
- ic- эрекеттеп кэсшорыньщ имитациялык модель мысалындагы
мэселелерд1 шешу ушш акпараттьщ жинакталуы мен талдауы;
- калыптаскан бизнес Typi не эсер ететш факторларды аныктап,
мацызын беру, оньщ каж еттш п -e3repin жаткан сырткы ортага
бешмделу;
- фирма жагдайын жэне оньщ корсетюштершщ сараптамасьга
орындау (табиги, каржылык жэне тагыда баска);
I сураныска сай тауар немесе кызмет туршщ артыкшылык
жактарын багалау кабшеттшгш куру.
Тапсы рма 1 0неркэс1бил1к кэсшорын, жана токыма машиналар
ды енд1руд1, биылгы жылда жоспарлайды. Павлодар облысындагы
халкыньщ статистикалык МэлйиетФёрщ зерттей отыра, жана ошмге
деген сураныс келемш болжап, багалау керек.
Тапсы рма 2 ©неркэсштж кэсшорынын онш рктж багдарлама,
жылына 25 мьщ ешм келемш OHflipyai кездейдь ©HUipicTiK
багдарламаны жузеге асырай келе, кэсшорын туракты жумыс icTen,
нэтижеге жетудщ тез арада тапаптанады. Кэсшорын oHiMiHe деген
сураныс диапозоны егжей-тегжейл1 келёсщей керуге болады:
- 6ipiHiui кварталда 2-4 мьщ ешмйе дейщ$
-eKiHmi кварталда 4-10мьщга дешн;
18
<1
- YiuiHiui кварталда 10-20 мьщга дешн;
- тертшгш кварталда 20-27 мын тецгеге дейш.
Экстропаляция тэсипн колдана отырып кэсторы ньщ енд1рген
ешмше деген оптималды тапсырма келемш аныктау.
EcenTi шешу нускаулары. Экстропаляция тэсш н жоспарлау
моделш колдану аркылы, графикалык тэсинмен шеипледь
Тапсырма 3 6шмд1 енд1ру ymiH, кэсшорынга Kepeicri
материалдар «А», «Б» жэне «С». «А» материалдары бойынша
жоспарлык шыгын квартал бойынша - 10 000 тецгеш курады, «Б»
материалы бойынша - 15 000 тенге, «С» материалы бойынша - 25 000
тенге, эр 6ip материал бойынша ендирйгпк корлар норм ативно, 40, 75
кунд1 курайды. Жоспарлаудын норматив™ тэсш н
колдана
отырып,кэсшорынын материалдык ресурстарга деген каж еттш пнш
жоспарын аныктау.
6 такырып. Кэсшорындагы старатегнялык жоспарлау
Сабактын максаты-теориялык материалдарды келеа багыттары
бойынша беюту
- стратегия TyciHiri мен мэнк Стратегиялык жоспарлау жэне
оныц мацыздылыгы. Стратегиялык жоспарлаудын мшдеттерь
Стратегия турлерь Стратегиялык жоспарлаудын ерекшелж, жэне
онын узак мерз1мд! жоспарлаудан айырмашылыгы;
кэсшорынын iuiKi мумкшд1ктер1 мен сырткы орта
сараптамасы. SWOT-анализдщ етюзшуь Кэсшорынын максаттар
жуйеЫ жэне онын миссиясын аныктау;
- кэсшорындагы стратегиялык сараптама, оны етюзу тэЫлдерй
Кэсшорынын даму стратегиясын курастыру мен онын саясаты.
Стратегиялык баскару yaipiciH уйымдастыру. Фирма стратегиясын
курастыру мен мазмуны.
Сабак мшдеттерше жатады:
миссияны курастыру; реструктуризация максаттарын,
OHflipicTiK, элеуметпк, каржы-экономикалык максаттарын жасау;
- шаруашылык су б ъ ек тш щ иммитациялык модел 1 непзшде
мшдеттер мен максаттарды курастырылуы;
максаттар мен м'шдеттердщ жаппылама койылымы.
Имитациялык модель мысалында кэсшорыннын стратегиялык
жоспарлаудьщ дамуын курастыру.
Тапсырма 1 Кэсшорынды дагдарыс жагдайынан, icKe косылran
кэсшорынын имитациялык модел1 непзшде, бар мэселелерд1
сараптап, шыгару жолдарын курастыру. Кэсшорын миссиясын жэне
стратегиясын куру.
19
Ecemi шыгару керсетюштерк
калыптаскан мэселелердщ себепкер imici ортананын
факторларын мшезделеу;
- кэсшорын ic-эрекетше он жэне Kepi эсер ететш сызбанускасын
К¥РУ. сырткы ортага байланысты;
- б ер ш ген жанашылдыктар непзшде мэселелерд1 ш еш у
жолдарын курасты ру.
- сабактарды ic-ойын туршде етюзу.
Тапсы рма 2 К эс1поры н жалпы капитал келем1(100+5п) млн.
тенге курайды , онын 80% жеке каражатта болып, 20% карызга
алынган каражат болып, кэсш оры н ез табысын ecipyfli жоспарлайды.
Жалпы капитал рентабельдт 10% курайды.
Жанашылдыктарды каржыландырудын ец тшмд1 стратегиясын
тандау.
А стратегиясы:
- жеке капитал келемш 60 млн.тенге ecipy;
[ карызга алынган капитал к ел ем ш 410 млн. тенге;
| банктж пайыз 8% .
В стратегиясы:
- жеке капиталды 03repicci3 калдыру;
- карызга алынган капиталды 100 млн. тенге e c ip y ;
- банктж пайыз 6% .
- С стратегиясы:
- жеке капиталды 80 млн. тенге;
- карызга алынган капиталды 20 млн. тенге;
- банктж пайыз 10% .
Ecemi шыгару нускасы:
I жеке капитал рентабельдт негурлым максималды болса,
согурлым стратегия тигьед! болып саналады;
- жеке капитал рентабельдт, эрб!р стратегия непз1нде, Keneci
(4) формуламен шыгарылады
r kk, =
(4)
Кс
мундагы R к .с - жеке - капитал рентабельдт, %;
П —табыс, тенге;
Кз - карыздык капитал бойынша пайыздын телеу
сомасы, тенге;
Кс - жеке капитал, тенге.
20
7 такы ры п. Ic tik жоспарлау (кэсш оры ны н)
Сабактыц максаты: теориялык материалдарды келеа багытгары
бойынша бекггу:
- жоспарлаудын езшдж Typi непзшде, icTix жоспарлау (бизнес
жоспарлауды куру);
- icTiK жоспарлау функциялары, мшдеттерц
- кэсшорын юшщ жоспарлы туршщ езшд1к жумыс Typi
непзшдеп бизнес жоспарлаудын ерекшел1ктер1;
- бизнес жоспар куру кезевдер». бизнес жоспар мазмуны мен
курылымы.
- кэсшорындагы бизнес жоспарды жузеге асыруы.
Сабак мшдеттерше жатады:
- жоба бойынша жалпы капитал сапымдары мен шыгындар сметасын куру;
- несие карызын телеу мерз1мш, жобанын кайтарымдылык
мерз^мш аныктау;
- жоба бойынша орташа ыктималдылык тэуекел болатын
шыгысты есептеу;
- кэсшкерл1к жобанын тшмд1 кврсетк1штерд1 есептеу;
- сурыптау мен математикалык тэсшдер1 аркылы критерилердщ
тшмдшгш багалау.
Тапсырма 1 Кэсшорынын непзп капиталы 2 млн. долларды
курайды. Олардын 50% карыздык каражат, айналым капиталы (500+п)
долларды курайды, онын 100% карызга алынган каражат. 150 мын
доллар косалкы шыгындарды курайды. Инвестициялардын айналым
кезещ 6ip ай енд1р1стщ айналым кезенше сай ешм оншру колемi 15
мын дана курайды.
©неркэсш- ещцрютж персоналдын енбек телеу коры 150 мын
долларды курайды. Отын энергетикалык ресурстардьщ шыгын
нормасы, ешм б1рл1пне сай бес долларды курайды. Табыстык салык30%, НДС-16%, судалык пайыз-15%.
Бершген керсетюштерге назар аудара отырып, есептеу:
- жаца ешм eHflipy езшдш кунын аныктау;
• ешм 6ipjiiriHiH багасын аныктау;
- жоба кайтарымдылыгын жэне карызды кайтарып беру
соммасынын мерз1мш аныктау.
Есеп шыгару нускасы.
• 01ммд1 еншруге кеткен шыгындар, келеЫ 1 кесте бойынша
есептелед1;
- амортизациялык телемж нормалау тэалдерк
- ешм 6ipniriHe, бага келеа (5) формуламен аныкталады
21
1-кесте - Жаца онцц ощ цруге кеткен шыгындар
Атауы
Heri3ri материалдар жэне шиюзат
Енбек акы коры
Элеуметпк сактандыру саласы
Отын жэне энергия
Амортизациялык аударым
Косалкы шыгындар
Жалпы
Шыгын сомасы, мьщ.тенге
Ц = Зуд+ Зуд*№+НДС
(5)
мундагы Зуд - жана енд1ршген ошм б!рл1г1н1н шыгыны, тенге;
N r - рентабельдш к норма, %.
- жобаньщ кайтарымдылык уакытты к ел еа (6) формуламен
аныкталады;
Ток= (Иоф+Иос+Кп)/П
(6)
мундагы Иоф - Heri3ri корга арналган инвестициялар, тенге;
Иос - айналым корлар инвестициялары, тенге;
Кп - пайыз бойынша несиенщ телену 1, тенге;
П - жылдык табыс, тенге.
- карызды етеу мерз1м1 келес1 (7) формуламен аныкталады.
Т п=(Иоф+Иос+Кп)/П+А+Пи
мундагы
(7)
А - амортизациялык аударымньщ жылдык сомасы,
тенге;
Пи - енд1р1стен тыс алатын пайда, тенге.
Т апсы рм а 2 Кэсшорынын езш дж куны 255 мьщ тенге ку райды.
Потенциалды отюзу нарыктарыньщ бар болуына карамастан жалпы
табыс алудьщ келес 1 нускалары бар:
- «А» отюзу нарыгы-355 мьщ тенге;
- «Б» отюзу нарыгы-300 мьщ тенге;
- «С» отюзу нарыгы-250 мьщ тенге;
- «Д» отюзу нарыгы-270 мьщ тенге;
- «Е» етюзу нарыгы-245 мьщтенге.
22
9
такырып. GHAipicTi жоспарлау жэне еш мд| втк1зу
Сабактын максаты-теориялык материалдарды келеа багыттары
бойынша бекпу:
- eHflipicTiK кэсшорын жоспарынын мазмуны, механизм! жэне
онын рель 0Hflipic жоспарынын керсеткштерц
- кэсшорыннын езшдж портфелш курастыру;
- oHflipicTiK багдарлама. ©HflipicTiK багдарлама методикасы.
Кэсшорыннын OHflipicTiK куатын жоспарлау. 0нд1ркгпк куат турлер!.
Кэсшорыннын oHflipicTiK куатын аныктау методикасы. 0нд1р1ст1к
куатына эсер етуип факторлар;
- материапдык ресурстарда кажеттшпн жоспарлау. Даын ешмд1
жетюзу жоспары мен eHflipicTiK багдарлама керсетюштерш
едрастыру;
- ецщрютж корларды есептеу.
Тапсырма 1 Кэсшорынын eaaipicriK куаттылыгы кантар
айынын ортасына 85 мын дана ешмд1 курады.
Bipimui акпаннан бастап, жана косалкы жинактаушы uexicKe
косылып, 10 мын ежмд! косымша енд1руде.
EipiHuii наурыздан бастап eHflipicTiK куат 3 мын ешмге артып,
OHAipicriK
куаттылышнын
реконструкцянын
нэтижесшесай.
Уйымдастырушылык техника шараларына байланысты, зауыт
куаттылыгы 6tpiHmi cdyip куш 2500 ешмге ecTi.
EipiHmi инлдеде eHoipicm курал-жабдыктары белек-белек
сатылып, eHflipic куагынын 15000 ешмге кыскартылды.
Кэсшорынмен 6ip жыл iiuiwie накты 72000ешм енд1рицй.
Кэсшорынньщ орташа куаттылыгы мен онын колдану
коэффициент!н есептеу.
EcenTi шыгару нускасы.
Кэсшорынньщ орташа жылдык енд1р1ст1К куаттылыгы келес) (8)
формуламен есептелшед1
Мср= Мн *(Мс*Тс+Мр*Тр+Мо*То±Миз*Т из-Мв*Т в)/12
(8)
мундагы Мер - орташа жылдык енд1р1спк куаттылык, тенге;
Мс - жана курылыс салу нэтижесшдеп куаттынын
енгЫлуц тенге;
Мр - реконструкция нэтижесшдеп куаттынын ecyi,
тенге;
Миз - ешм номенклатурасыныц езгеру'ше байланысты
eHflipicTiK куаттынын e3repinyi, тенге;
Мв - enflipicTiK куаттынын шыгуы, тенге.
23
Т апсы рм а
2
внеркэЫби
к эсш ор ы н
турмыстык
электроприборларды шыгарады: электрлнс шотчиктер, ж иЬ аздар жэне
тыгыда баска. Электр ш ай н и к терд 1 о щ ц р у д щ жоспарлы колем ! 5 мын
дана, утюг- 8 мын кухндык комбайнерлер - 4 мьщ.
Эцщршетш OHiMHiH енбек сыйымдылыгы, ошм б 1рлтне сай 1, 2
жэне 3 машина сагатты курайды. Жылдык OHflipicTiK багдарламаны
есептеу.
EcenTi шыгару нускасы. вширгстЫ багдарлама келеа (9) жэне
(10) формуламен аныкталады:
Пир= Ппл*Кпр
(9),
Knp=Ti/Tnp
(Ю)
мундагы Ппр - OHflipicTiK багдарлама, тенге;
Ппл - жоспарлы OHflipicriK багдарлама, тенге;
Кпр - коэффициент.
Ti - е ш м ш щ ецбек сыйымдылыгы, тенге;
Тпр - окш OHiMHiu енбек сыйымдылыгы, тенге.
10
такы р ы п . Ецбекп жоспарлау мен кэсш оры ны
дамуыныц элеум етп к жагын жоспарлау
Сабак максаты- теориялык материалдарды келеа багытгары
бойынша беюту:
- к эсш ор ы ндагы е ц б е к р жоспарлау м1ндеттер1 мен Мэш;
енбек ресурстарына каж еттш пн жоспарлау. Жумыс
уакытыныц балансын жоспарлау;
- кэсш ор ы нн ьщ непзп жумысшылар санын есептеу. Енбек
е ш м д ш г ш жоспарлау.
- пресоналдын ецбек акы корын жоспарлау.
Мшдеттерк
- жоспарланган к езещ н е жумысшы санын есептеу;
- кызметкерлер санын есептеу;
- жумысшылардыц жылдык ецбек корын есептеу.
Тапсы рма 1 Орташа йймдйс жумысшынын жумыс уакыты
корынын жылдык тш м дш гш есептеу:
- бес кундйс жумыс аптасы, токтатымсыз OHflipic;
- алты кундпс жумыс аптасы, токтатымсыз oHflipic.
EcenTi шыгару нускасы. Жылдык жумыс уакыттыкоры 2 кесте
бойынша есептелш ед1
24
2-кесте - Жумыс уакытыньщ балансы
Керсетйштер атауы
елшем б1рл1п
Уакыт корынын кунпзбеп
Жумыс icTeMey кундершщ саны
Мейрамды кундер
Демалыс
Уакыт корынын номиналдылыгы
Жумыска келмеу1
Косымша демалыстар
Квалификацияны жогарлату курстары
Аурулар
Декреттж демалыстар
Баскапар
С кёмшщщк демалыстар
Серуен
Жумыс кундершщ саны
Жумыс куншщ орташа узактыгы
Уакыттьщ жогалуы
Жас естр1мдерге жэне тамактандыратын аналарга
жещлдж сагат
Жай imKi ауысым
Жумыс куншщ орташа жалгасуы
Жумыс уакытынын жылдык кор тш мдш п
Мшдеттерд1 шешуге бершген тапсырма:
сомма (тенге), санынын (м2) сатып
кобейтшд1амен аныкталады(тенге/м2).
алу
багасына
Тапсырма 2 Сатып алу кызметш, курылыс - ендеу
материалдарын жетюзу жэне етк1зуд1 (3 кесте).
Уйымдастырумен байланысты шагын фирманын шыгындарын
есептеу (4 кесте).
Мждеттерд1 шешуге бершген тапсырма:
-фирмада “Аптека” магазины бар;
-айналым корынын айналу кезеш 2 айды курайды;
-автоколжтщ жанармайынын айлык акшалык шыгыны 7600+3п
тенгеш курайды;
-фирманын штаттык TiiiMine келеЫ жумысшылардын
категориясы енпз1лген (5 кесте).
25
3-кесте - Каржы салымдарыньщ курылымы мен колени
Атауы
Плитка
Кабырга панел!
Кабырга панели бук
Тебе платосы
Линолеум
Ламинат
Барлыгы:
Саны, м '
2964.64+Зп
1200+3п
1200+Зп
2000+Зп
1000+3п
1000+3п
Сатып алу
багасы,
тенге/м"
560
634
490
166
361
1298
Сомма,
тенге
Улес
салмагы,
%
4 кесте - 8 тм д 1 алу, жеткхзу жэне етк1зу бойынша шыгындар
Шыгындар, тенге
Шыгындар статияньщ атауы
Шиюзат жэне неп зп материалдар
Технологиялык к;ажетшккё жанармай
Жалакы (енбек акы коры)
Элеуметпк салык
Устеме шыгындар
Барлыгы:
5-кесте - Жумысшылардыц категориясы
Щршк саны
Мамандыктьщ атауы
Мамандык
оклад, тенге
Директор
1
27000+Зп
Аптека басшысы
1
25000+Зп
Фармацевт
13500+3п
2
Бухгалтер
1
15000+Зп
Кладовщик
1
9000+3п
Т ауаржурпзу ш1
1
12000+Зп
2
Сатушы
11500+Зп
Журпзуий
1
9500+Зп
Техничка
1
4500+Зп
Жук тасушы
2
8000+3п
Кассир
2
10000+Зп
Барлыгы:
26
Ецбек акы
коры
- енбек акы корына аптека басшысыныц, фармацевтын
жалакысы юрмейдц
- енбек акы корына директордын, бухгалтердщ, кладовщиктщ,
тауаржурпзушшщ, журпзушшщ, техничканьщ жалакысы мамандык
окладынан 50% мелшершде юредц
- енбек акы корына баскада жумысшылар категориясыньщ
жалакысы 6ip жумыс icreymire есептегенде юредЦ
- енбек акы корынан элеуметпк салык 21% курайды;
- накладной шыгынга: эелектрэнергиясы, кел1к шыгыны,
горводоканал, жылу кызмет1, телефонга абонент телем1, жарнамага,
командировкага шыгындары Kipefli;
- электрэнергиянын 1м" шыгын нормасы айына акша туршде
4,25 тецгеш курайды;
- жылудын 1м2 шыгын нормасы айына акша туршде 15 тенгеш
курайды;
- айлык кел1ктщ шыгыны 20000 +3п тенгеш курайды;
- айлык горводоканалдын кызметшщ шыгыны 1000+3п тенгеш
курайды;
- телефонга абонента телем 1400+Зп тенгеш курайды;
- айдын ш ш де жарнама компаниясына шыгындар 10000+Зп
тенгеш курайды;
- экш ш ш к персоналдьщ командировкалык шыгындары 6ip
айдын ш ш де 20000+Зп тенгеш курайды;
- шыгындар айналым айналу кезешне кебейтшедк
Тапсырма 3 (Курылыс - материалдар) дукешн ашу ушш, жеке
Kimi фирма айналым средста номенклатурада жэне ассортименте
алады, ешмнщ эр турш жетюзу жэне езтюзу,алу бойынша, улес
шыгындарын есептеу.
Улес шыгындар керсетюинн эр буйым бойынша жеке таблицада
керсету (6 - дан 11 - ге дейшп кестелер)
6-кесте - Улес шыгындары “Плитка” буйымы
Шыгындар статиянын атауы
Шиюзат жэне непзп материалдар
Технологиялык кажетшкке жанармай
Жалакы (енбек акы коры)
Элеуметпк салык
Косапкы шыгындар
Барлыгы:
27
Шыгындар, тенге
И|
и2
Из
и4
И,
1(И , - И5)
7-кесте - У лес шыгындары “Кабырга панелГ’ буйымы
Шыгындар статиянын атауы
Шиюзат жэне н еп зп материалдар
Технологиялык кажетипкке жанармай
Жалакы (енбек акы коры)
Элеуметтж салык
Косалкы шыгындар
Барлыгы:
Шыгындар, тенге
и,
и2
И3
И,
И5
Л И , - И5)
8-кесте - Улес шыгындары “Кабырга панел1 бук” буйымы
Шыгындар, тенге
Шыгындар статиянын атауы
Шиюзат жэне неп зп материалдар
и,
и2
Технологиялык кажетш кке жанармай
Жалакы (енбек акы коры)
Из
И,
Элеуметтж салык
и5
Косалкы шыгындар
н и , -И ,)
Барлыгы:
9-кесте - Улес шыгындары “Тебе платосы” буйымы
Шыгындар, тенге
Шыгындар статиянын атауы
Шиюзат жэне непзп материалдар
и,
И2
Технологиялык кажетш кке жанармай
Жалакы (енбек акы коры)
Из
И,
Элеуметпк салык
10-кесте - Улес шыгындары “Линолеум” буйымы
Шыгындар, тенге
Шыгындар статиянын атауы
Косалкы шыгындар
и.
Н И ,- И ,)
Барлыгы:
Шиюзат жэне непзп материалдар
И,
Технологиялык кажетшжке жанармай
И2
Жалакы (енбек акы коры)
Из
и4
Элеуметтж салык
Косалкы шыгындар
И,
Барлыгы:
Н И , - И5)
11-кесте - Улес шыгындары “Ламинат” буйымы
Шыгындар статиянын атауы
Шыгындар, тенге
2
1
Шиюзат жэне непзп материалдар
и,
28
11-кестенщ жал гас ы
Шыгындар статиянын атауы
1
Технологиялык кажет1л1кке жанармай
Жалакы (ецбек акы коры)
Элеуметпк салык
Косалкы шыгындар
Барлыгы:
Шыгындар, тенге
2
И->
Из
и4
И5
Л И , - И 3)
Мшдетгерд1 шешуге бершген тапсырма:
каржы салымдар курылымына жэне шыгындар косындысына
катысты улес шыгындарын есептеу. Улес шыгыны эр 6ip статья
бойынша келес! (11) формула бойынша есептелед1
Иж„ *U.
И.,------ Ш
I
'
(П)
мундагы Иу —улес шыгыны i- статьясы бойынша, j- бойынша
буйым атауы, тенге;
Иж/j - жалпы шыгындар i- статьясы бойынша, jбойынша буйым атауы, тенге;
Uj - каржылык салымдардын жалпы курылымында jбойынша буйым каржылык шыгыннын улес салмагы, %.
Тапсырма 4 Саудалы - сатыпалу кызмет1н1н пайдалылыгы
30%, ал кунга косылган салык 16% кураганда, эр ошмнщ T ypi не
багасын есептеу (12 кесте).
М1ндетгерд1 шешуге берьлген тапсырмапар:
Баганы есептеу келес1 (12) формуламен есептелед1:
Ц=Иу)+Я+ККС
(12)
мундагы Ц - g h 'im атауынын j - бойынша багасы, тенге;
Иу| —ен1м атауынын j- бойынша улес салмагы, %;
R - пайдапылык, %;
ККС - кунга косылган салык, тенге.
Пайдапылык келеа (13) формуламен есептелшедк
R= Ш 1 N
29
(13)
мундагы H y j- атауыныц j- бойынша улес салмагы, %;
N - пайдалылык нормасы пайыз бойынша, %.
12-кесте - Курылыс - ендеу материапына баганы есептеу
Тауар атауы
Улес
Пайдалылык ккс
(12%)
шыгыны
(30%)
Плитка
Кабырга панел1
Кабырга панел1 бук
Тебе платосы
Линолеум
Ламинат
втю зу
багасы
ККС (14) формуламен есептелшед!:
KKC=(Hyflj+R)*S
(14)
мундагы S - ККС ставкасы пайыз бойынша, %.
Тапсырма 5 Фирманын iuiKi табысын (етюзуден тускен
табысты) есепте:
- фирманын еш м Ы н етюзу багасы;
- сатып алу , жетюзу жэне ошмд1 етюзу бойынша жалпы
шыгындар.
Мшдеттерд1 шешуге бершген тапсырмалар:
Iunci ешмд1 келес1 (15) жэне (16) формулармен есептейм1з:
В Д = 1 Uj*Qi
(15),
ВД=Иж+ R+KKC
(16)
мундагы Uj - oHiMHin j- турш щ багасы, тенге;
Qj - OHiMHin j- TypiHiH саны, тенге.
Иж - сатып алу , жетюзу жэне ешмд! OTKi3y бойынша
жалпы шыгындар, тенге;
R —сауда —сатыпалу кызметшщ пайдалылыгы, тенге;
ККС - кунга косылган салык, тенге.
12 такырып. Каржылык жоспар
Сабактыц максаты теориялык материалдарда келеа багыттар
бойынша корытындылау:
30
- каржылык жоспардын мшдет! мен манызы. Каржылык
жоспардын принциш. Каржылык жоспардын жуйеси
- енеркэсштщ табысы мен шыгынынын балансынын, куру
эдкггемю! жэне жоспарлау. Акша корыньщ агымын есептеу;
- акша агымын дисконттау, aflici жэне колдану максаты;
- бюджеттеу каржы жоспарынын Typi ретшде. вн ер к эсттщ
бюджет! жэне оньщ турлерК
- сату болжамы жэне оны куру эдюь
Сабактын мищеТп
- жылдык каржы жоспарды дайындау
- акша корыньщ агымын есептеу;
- акша агымыньщ дисконттау коффициентш есептеу;
- болжанган акша агымын есептеу;
Т апсы рм а 1 11 такырыптын тапсырманыц сонгы жэне нэтижел1
бершгеш непзш де енеркэсштщ жылдык каржы жоспарын дайындау.
Мшдеттерд1 шешуге бершген тапсырмалар:
- каржы жоспары
форма бойынша, 13 кестеге сэйкес
шыгарылады.
- ешмд1 етюзуден тускен бул 6ip айга есептегенде 1шю табысты
керсетедц
- сапымдар ece6i 6ip айга есептегенде жалпы шыгындар
непзшде шыгарылады;
13-кесте - Каржы жоспары формасы
Атауы
Айлар
Барлыгы
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
Тусу:
ешмд) етюзуден
Шиюзат жэне материалдар
Жанармай
Жалакы
Элеуметт1к салык
Косалкы шыгындар
ККС(16%)
Песне бойынша (%)
Барлыгы
Салык салуга деГпнп сомма
Табыс бойынша салык
Таза пайда
9з1нд1к корлар бастапкы
кезенге
Hecnciii жабу
взнш^к корлар сонгы кезенге
-
31
1... II
- ККС (17) формула бойынша есептелед!
112
(17)
- салык салуга дейшп сомма «0шмд1 отюзуден тускен» жэне
«Салымдар корытындысы» арасындагы айырманы корсетедй
- табыс бойынша салыгы салык салуга дешнп сомма непзшде,
табыс салыгы ставкасына сэйкес есептелед1, табыс бойынша салык
ставкасы 30% курайды;
- таза табыс «Салык салуга дейшп сомма» жэне «табыс
бойынша салык» арасындагы айырманы корсетедц
- фирманын озшдж корлары 6ip айда нольге тек;
- несиеш жабу жылдьщ аягында орындалады.
32
3 Пэнд! окуга арналган эд1стемел1К нускау
Пэннщ
максаты
болып
тэл1мгерлерд1
(студенттердО
кэсшорынньщ енд 1р1ст1к-шаруашылык эрекетш жоспарлау уш'н
кажетп бшмдерге.кабшет пен дагдыны калыптастыру табылады.
Фирмаш ш к
жоспарлау
пэншщ
мшдеттер1
болып:
кэсшорындагы жоспарлау жумысын уйымдастырудьщ непздерш
окып-уйрену, жоспарлаудын норматива жумысын уйымдастырудын
непзш окып-уйрену, стратегиялык жоспарлауды окып-уйрену, ешмд1
oHflipyfli жоспарлау, OHflipic шыгындарын окып-уйрену, элеуметпк
даму мен кадрлардын жоспарлауын окып-уйрену.
Студенттер пон и окып б т р г е н сон бьиуге каж етп
Кэсшорында жоспарлау жумыстарын етюзудщ апгорипмш
ендей 6Lnyi кажет. Жоспарлы керсетгаштерд1 норматив™ экспертпк
сарапташылык базистж.математикалык модельдеущ колдану непзшде
жэне жоспарлаудын т.б эд1стер! непзшде багапай 6myi кажет.
Кэсшорынньщ ещйрютж багдарламасын есептей б!лу! жэне оны
гылыми турде енпздей 6Lnyi кажет. 0шмнщ езшдж кунын есептей
6Lnyi кажет. Жылдык багдарламаньщ енбек сыйымдылыгы мен ендёру
нормасы мен кызмет KopceTyi непзшде жумыс уакытыньщ балансын
жэне персонал санын болжай 6myi керек. Каржылык жоспарды ендей
6Lnyi керек.
Студенттер пэнд 1окып 6iTipreH сон 1стей uLiy кажет
Нарыктык экономикадагы жоспарлаудын ерекшелжтерш.
Кэсшорындагы жоспарлау жумысын уйымдастырудьщ эдютер! мен
тэсшдерш.
Жоспарлаудын
турлер1
мен
олардыц
айкын
epeioueniKTepiH. Жоспарлаудын непзп
эдктер1 жэне оларды
колданудыц
облысын.
Бнзнес-жоспардьщ
мазмуны
мен
мшдеттерш,оны ондеу эдктемесш.
1
такы ры п. Нарык экономикасындагы фирмашн.м
жоспарлаудын жалпы сипаттамасы
Нарык жоспарлаудын мэш мен функциялары. Фирмашшк
жоспардьщ аныкталмаган дэрежеа, ой бешмделу уакыты, жоспарлау
колденен,максаттар тураттары бойынша ж1ктелуь Жоспарлау
керсетюштердщ ж1ктелуь
Экономиканьщ эр турл1 салалардагы жоспарлау керсетюштер.
Кэсшорындагы жоспарлау процесс мен оньщ кезевдерк
Эдебиеттер [4,7,9,11].
33
2
такырып.
Кэсшорындагы
жоспар
жумысынын
уйымдастырылуы
Кэсшорынньщ жоспар кызметтершщ курамы,курылымы мен
функциялары.
Кэсшорынньщ
уйымдастырылган
курылымньщ
жоспарлау, технологиянын тандау мен сэйкеепп.
Кэсшорындагы жоспарлау схемасы. Жоспардьщ eHflipyi мен
б е к т л у ь Жоспардьщ женделуь Жоспар сапасынын талдау мен
багасы. Жоспар сапа багасыньщ керсетюштер ж уйеа. Жоспар сапа
багасыньщ эдютерь
Жоспардьщ реалдык, зорыгу, тэуекел ж уйеёщ ц керсетюштер.
Ф ирмащ уцк
жоспарлаудагы
компьютерлж
техниканьщ
колдануы.
Эдебиеттер [4,20,21,22].
3 такырып. Жоспарлаудын норматив™ база
Жоспар нормалар мен нормативтердщ угымы, олардьщ
кэсшорынньщ
жоспар
эрекетшдеп
рол!,
нормалар
мен
нормативтердщ жистелуг: эректтердщ кезеш, нормалау о б ъ ек та;
сипаты; детализациялау; колдану масштабы; аф орлау дэрежеа
бойынша.
Енбек нормалар мен нормативтер1, олардьщ колдануы.
Материалдык нормативтер, олардьщ турлер! мен колдануы. Нормалар
мен нормативтердщ зд!стер1 мен onaipy T3pTi6i.
Эдебиеттер [1,3,8,10,17].
4 такырып. Жоспарлаудын сетпк aaierepi
C e rrk жоспарлаудын мэш.Сетпк жоспарлаудын мшдеттерь
Сетт1к жоспарлаудын
кагидалары.
Сеттер
турлерь
CerriK
модельдердщ курылуы. CerriK фафиктердщ жоспар парамефлердщ
есептелук
CerriK жоспарлардын талдау мен оптимизациялау.
Эдебиеттер [1,2,3,5,6,8,15].
5 такырып. 1с ортанын болжамы
Болжау жэне оныц кэсшорын эрекейндё роль Болжау
турпаттары: шыгармашылык болашакты кору; (здену болжамы;
нормативт1-максатталган
болжамыныц
непзделгёй
болжау.
Болжамдар турлерь
1с эрекетш болжаудыц эдктер1 ’’Базадан” жоспарлаудын
эдктерй Экстрополяция 3aici. Жоспарлаудыцбаланстык эд!с|.
Материалдык баланстардыц энергетикалык баланс. Енбек балансы.
34
©Hflipic куат пен eHflipic багдарламалык баланс. Каржылык баланс.
Жоспарлаудын есептж-нормативт1 aflici. Тэж1риби багалар эд1а.
Жоспарлаудын
экономикалык-математикалык
эдцггерь
Багдарламалык-максатталган эд1с. Жоспарлаудын факторланган aflici.
Эдебиеттер [10,12,14].
6 такырып. Кэсшорындагы стратегиялык жоспарлау
Стратегияньщ угымы мен мэш. Стратегиялык жоспарлау мен
оньщ тагайындалуы. Стратегиялы жоспарлаудын СЖ мшдеттерь
Стратегиялар турлер1 СЖ-дьщ ерекшелт жэне онын узау мерз1мд!
жоспарлаудан айырмашылыгы.
Басты максатталган жоспарлау СЖ-дын непзделген формасы
ретшде. Басты максатталган жоспарлаудын кезецдерк Сырткы орта
мен iiinci мумкшджтердщ талдау SWOT-талдаудьщ етюзшуь
Кэсшорындагы миссиялар мен максаттар жуйесш аныкталуы.
Кэсшорындагы
сратегиялык
талдау,оны
втюзу
эдестерь
Кэсшорыннын даму стратегиясыньщ калыптасуы жэне онын саясаты.
Стратегиялык баскару процесшщ уйымдастыруы. Кэсшорыньщ
стратегиялык жоспардын мазмуны мен курылымы.
Эдебиеттер [7,8,9,10,11,14].
7 такырып. 1с жоспарлау (кэсшорынньщ бизнес - жоспары)
1с жоспарлау (кэсшорынньщ бизнес жоспары) жоспарлаудын
дербес тур ретшде. 1с жоспарлаудын функциялары,мшдеттерь Бизнес
жоспарлаудын epeicuieniri кэсшорыннын жоспарлы эрекет дербес тур
рет1нде.
Бизнес жоспарды eaaipy кезендер1 бизнес - жоспардын
курылымы мен мазмуны.Kaci пор ындагы бизнес жоспардын icxe
асырылуы.
Эдебиеттер [2,5,7,9,17,19].
8 такырып.
жоспарлау
Кэсшорындагы
агымды
мен
оперативп
Агымды жоспарлау,мшдеттер мен функциялары. Кэсшорынньщ
жылдык жоспар агымды жоспарлаудын Heri3i формасы ретшде.
Кэсшорын жумысы жылдык жоспардын типтж курылымы. KacinpbiH
жылдык жоспардын керсетюштер жуйес! (каржылык, курылымдык,
сапалык керсетюштер).
OnepaTHBTi-eHflipicTiK жоспардын турлер! (цехаралык жэне
щ е р щ ш ж жоспарлау). Оперативт1-енд1р1стж жуйесшщ жоспарлануы
жэне олардьщ сипаттамасы. 0нд1р1стщ эр турл1 типтщ iiuiH fleri
35
onepaTHBTi-emupicTiK жоспарлауды н жуйесш тацдау мен непзделу
эдктем еа.
© щ црктщ оператив™ жоспарлаудын ощпршук Календарлыжоспарлык нормативтер! оперативен жоспарлаудын курал-жабдык
ретшдеп: Оперативт1 жоспарлау реттеудщ уйымдастырылуы.
©цщрктщ диспетчерлеуг, мэш мен мшдеттер1.
Эдебиеттер [4,7,9,8,11,15,16,18].
9 такырып.
асырылуы
0нд|р1СТ1Н жоспарлау
мен
ешмнщ
1ске
Кэсшорын ©Hflipic жоспардьщ мазмуны,онын кэсшорындагы
жоспарлар эрекфЭДесущщ механнзмшде роль ©цщргс жоспар
KepceTKimTepi.
Кэсшфрынныц азык-тушк портфелшщ калыптасуы. 0щйр1ст1к
багдарламаньщ
кагидаларымен
ецщру эд ктем еа.
©цщ рктж
багдарламаньщ (0 Б ) непзделу!. ©цщрктйс багдарламаньщ экелу
эдктем еа. Кэещорынньщ ецщ рк куаттарын жоспарлау. Ц щ црктж
куаттарынын Typflepi. Кэсшорындагы ецщ рк куаттарын аныктау
эдктем еа. ©ндорга куаттарына эсер ететш факторлар.
Материалдык ресурстармен кажеттш гш жоспарлау. © щцрк
корлардагы матерналдар ресурстын нормативш аныкталуы,есептеу
эдктем еа.
Эдебиеттер [10,12,14].
10 такырып. Кэсшорынньщ ецбек пен элеуметпк дамуыныц
жоспарлануы
Кэсшорында ецбек жоспарлаудын мэш мен мшдетгерй Енбек
ресурстармен каж етш пн. Жумыс уакыттыц балансын жоспарлау,
колдану облысы. ©неркэащлк кэсшорынньщ H e m i жумысшылар
саныныц есептелуь Баскару жумысшылар жоспарлаудын эдктем еа.
Ецбек ецщрютщ жоспарлануы. Жумысшылардыц ецбек телеу корын
жоспарлау.
Кэсшорынньщ элеуметпк дамуыныц жоспарлануы. Элеуметпк
багдарламалардыц icKe асыру эд ктем еа (шетелдж тэж1рнбе). Ецбек
пен кадрлар бойынша жоспарды ецщрушщ мазмуны мен эдктем еа.
Эдебиеттер [7,8,9,10,11,14].
11 такырып. Онд1рктш шыгындар мен бага жоспарлануы
бш м нщ
езш дж
шыгындардьщ Ж1ктелуй
кунныц
36
жоспарлануы.
Ф ирм аш ш к
Калькуляциялык баптар шыгындардьщ калыптасуы жэне онын
тагайындалуы. взш дж куннын калькуляциялау эд!стер1 (нормативтж,
жоспарлык, есепт1к).
0нд1р1сте шыгындар сметасыныц курастырылуы. ©HflipicTe
шыгындар сметасын OHflipy эдктер1 (сметж, киюлыстырулык, каль­
куляциялык, тапсырмалык, процентик калькуляцияныцэд1Ы). Удельш
шыгындардьщ жоспарлануы. Табыссыздык келемшщ аныкталуы.
Периодтык шыгындардьщ жоспарлануы.
Багалардьщ жоспарлануы. Багалар жжтелу1 мен оларды есептеу
эдктемеа.
Эдебиеттер [2,5,7,9,17,19].
12 такырып. Каржылык жоспарлау
Каржылык жоспарлаудын (КЖ) мэш мен мшдеттер!. Каржылык
жоспарлаудын кагидалары. Каржылык жоспарлардын жуйесь
Кэсшорынньщ табыстар мен шыгындардьщ балансы, курастыру
жэне жоспарлау эдютемеа. Акшалык амал агымыныц ecenTeyi.
Акшалык амалыныц дисконттау, колдану эдктемеа мен
максаттары.
Бюджетгеу
каржылык
жоспарлаудын
Typi
ретшде.
Кэсшорынньщ бюджет! мен онын эртурлшгь Каржы бюджетшщ
жоспарлануы.
Эдебиеттер [4,7,9,8,11,15,16,18].
37
4 Д эрк материалы
4.1 Курстын itли i мен мждеттер1
Пэннщ
максаты
болып
тэл!мгерлерд1
(студенттерд!)
кэсшорыннын 0нд1р 1ст 1к-шаруашылык эрекетш жоспарлау ушш
кажето бшмдерге,каб1лет пен дагдыны калыптастыру табылады.
Фирмашплгк жоспарлау пэншщ мшдеттер1 болып:
кэсшорындагы
жоспарлау жумысын
уйымдастырудын
непздерш окып-уйрену;
- жоспарлаудын норматив™ жумысын уйымдастырудын нелзж
окып-уйрену;
- стратегиялык жоспарлауды окып-уйрену;
- ен!мд1 енд1руд1 жоспарлау;
- ендйргс шыгындарын окып-уйрену;
I элеуметпк даму мен кадрлардын жоспарлауын окып-уйрену.
Ф и рм аш ш к жоспарлау экономистер мен менеджерлерд 1
дайындауда ажырагысыз б о л т болуы керек.
. Студент курс алганнан кешн 6Lriyi кажет:
- нарыктык экономикадагы жоспарлаудын ерекшел1ктерш,
кэсшорындагы жоспарлау жумысын уйымдастырудын эдеещ и мен
тэсщдерш, жоспарлаудын турлер1 мен олардын айкын ерекшелцстерш,
жоспарлаудын Heri3ri aflicTepi жэне оларды колданудьщ облысын,
бизнес-жоспардын мазм^ны мен мшдетгерга,оны ендеу эдктемесш.
Ф и рм аш ш к жоспарлау маркетинг, менеджмент, экономия
теориясы, экономикалык теория непздер 1, элеуметтану жэне т.б.
эдютер мен тэещдерда колданады. Белгш курсты окытудын нэтижесш
алу кезшдеп манызды дагды ен аз экономикалык жэне кадрлык
бэсекелес шыгынында
адекватты, эдепп, эсерль баскарушы
шеилмдер; кэсшорынньщ узак уакыт eMip суруше мумкпздк беру
болып табылады.
4.2 Д эр 1С сабактарынын мазмуны
1
такырып. Нарыктык экономикадагы фирмашып
жоспарлаудьщ жалпы сипаттамасы.
Жалпы экономикалык теория фирма iuiLniK жоспарлаудын
мэшнё, мшдеттерше, максаттары мен кезендерше козкарастардын
б1ртутастыгы эз1рше жок.
Сондыктан онын жузеге асуыньщ жалпы кабылданган непзп
элементтерше токтаймыз.
Жоспарлау - белгш 6ip болашакта фирманын максаттарын
38
аныктау, ресурстармен камтамасыз ету мен жетчстштерге жету
эдштерш талдау npoueci, ол стратегиялык (узак мерз^мдО жэне
агымдагы (кыска мерз1мдеп) жоспарлау болып белшедк
Онын Heri3ri элементтер1 катарына мына элементтер к!ред1:
- болжам жасау, мемлекеттж денгейде жасалган улттык
экономиканын жэне онын жекелеген аймактарыньщ даму
болжамдарына суйене отырып фирма езшщ болашакта дамуын
зерттеуд! карастырады;
- жалпы мшдеттерд1 калыптастыру, буп фирманьщ даму
болжамдарынын непзшде онын орындалуымен ресурстармен
камтамасыз етшушщ белгш уакытымен жузеге асады;
- фирманьщ 3 p 6 ip бол1мшес1мен жоспарды накты орындау
багдарламаларын жасау, бунда eH iflip ic сатылатын шиюзат,
материалдарды дер кезшде же™з1угй, OHflipicTiK жэне еткеру
операцияларын есепке ала отырып байланыстыру;
- фирмалар бел!мшесшщ арасында ресурстарды болу фирманьщ
акшалай табыстары мен шыгындары балансын куру багдарламаларын
жасау, онда шиюзат, материалдар, енбек акы, курдел1 курылыс
шыгындарыньщ KepiHici орын алады;
- осыньщ непзшде фирманьщ 3p6ip бел1мшесшщ функциялары,
оларды
орындаушылардьщ
жэне
белек
процесстермен
операцияларды орындауды жауапты адамдар аныкталады;
- аяктаушы кезек - фирманьщ теменп буындарына кабылданган
шецнмдерд1 тарату жэне накты тапсырмаларды жасау, осыдан
жоспарда керсетшген М1ндеттерд1 жузеге асыру басталады.
Фирма imiH жоспарлауды уйымдастыру бойынша ек1
теоретикалык кезкарас, жопарлауды уйымдастырудын eKi схемасы
бар: жогарыдан теменге, теменнен жогарыга.
- жогарыдан теменге жоспарлау. Осы схема бойынша жумыс
жогарыдан басталады. Фирма басшысы пайда бойынша жоспар
керсетюштерш, максаттар мен м1ндеттерд1 аныктайды. Содан кейж
осы керсетюштер белшек нысанда фирманьщ ен теменп
курылымдарына жэне бел1мшелерше жетк1з 1лед 1, олар бел1мшелер
жоспарларына енпз1лед1;
- теменнен жогарыга карай жоспарлау. Жоспарлаудын осы
схемасын колданганда фирманьщ теменг1 бел1мшелер! жоспарлык
есептерд1 бастайды. Осыдан кей1н осы керсетюштер алдагы уакыт
кезещндеп фирманьщ шаруашылык кызметш1н б1ртутас жоспарына
енед1.
Жоспарлаудын кез келген схемасын колданганда фирманьщ
барлык бел1мшелершщ жоспарларыньщ, eHflipicTiK жэне еткеру
39
операцияларын жалпы уйлеам! мен сэй к естт кажет.
Фирма iuiuiiK жоспарлаудын артык элементтер! болып 6ipryrac
жоспарлык баланста 6ipiKTipineTiH пайда бойынша жоспар мен каржы
жоспары. Сокгысында фирманыц теракты л ыгын ын кврсетюштер!
Kepii-iic алады.
Фирма турактылыгынын неп зп керсетю штерше мыналар
жатады: активтер - жыл аягындагы неп зп жэне айналымдагы
куралдардыц куны; еш мдер мен кызметтерд! втеруден 6ip жыл ш ш де
тускен акша куралдарынын сомасы сатылу келем1; накты непзп
капитал,
жер,
гимарат.
Амортизациялык
куны
шегершген
кондырмалар мен жабдыктар; «кэшлоу» пайда мен амортизациялык
туимдердщ куралатын кассалык тус1мдер бул фирманыц кыска
мерз1мд 1 рентабельдш пн аныктауга мумкшдж береди
2 такырып. Кэсшорында жоспарлау жуйесш уйымдастыру.
1шк1 ецщрютщ жоспарлауды уйымдастыру. Жоспарлау жуйесш
жасай отырып, 3p6ip кэсшорын келесщей тугырнаманы аныктауы
кажет:
- жоспарлауды уйымдастыру максаты;
- жоспарлаудын уакытша м умкщ щ щ п;
- жоспарлы кужаттардыц кажетп турлерш жасау;
- жоспарлау эдктемесш тацдау;
- жоспарлау технологиясын аныктау.
Жоспарлау максаты жоспарлаудын н еп зп мшдеттерше, сондайак кэбшорын кызметанщ ерекшелшне байланысты болады. Максат
коя бшу - жоспарлау мумкшшшгш тацдауга тэуелдь Кэсшорынньщ
уакытша тандап алган м ^ щ йщ ш щ не байланысты стратегиялык
максаттар аныкталады немесе тацдап алынган даму стратегисына
сэйкес оларды белшектейдь Кэсшорындагы жоспарлау эдютер1 - бул
жоспарлы KopceTKiiuTepi есептеудщ жэне аныктаудыц накты тэс1лдер1
мен aflicTepi. Кэсшорында колданылатын жоспарлаудын келесщей
эдютерш белш кврсетуге болады:
! нормативт1 эд1с (бектлген мелшерлер мен нормативтер
непзшде кэсшорынньщ материал, каржы, енбек ресурстарына
кажеттшктер! есептелед!, сондай-ак осы кажеттшкп жабу кездер1
аныкталады);
- есептеу-талдамалык эдйа (базалык керсетюштщ сандык мэш
мен жоспарлы кезецдеп оныц езгеру индексш талдау непз1нде,
керсетюштщ жоспарлы мэш аныкталады; бул эдю керсетюштер
арасындагы тжелей емес, жанама езара байланыс болганда
колданылады);
40
- теццестж aflici (материалды, енбек, каржы тендест1ктерш куру
кезшде бар ресурстар мен оган деген накты кажеттшктщ
байланысына кол жетюзшедО;
- жоспарлы шеш!мдерд1 тшмд! ету эд1стер1 (дамудьщ б 1рнеше
нускасын жасау жэне онын шшен негурлым ти1мд1с1н тандау);
- экономика-математикалык улгшеу (экономика-математикалык
эд1стерд1 пайдалану жэне корреляциялык байланыстар мен
тэуелдшктернепзшде улплер куру). Кэсшорында жоспарлау
eHflipicTi баскарудын курамдас бел!П болып табылады. Олар
уйымдастырушылык турлершщ эртурлшпмен ерекшеленедь
Баскару жуйесшщ уш H eri3ri турш б ел т керсетуге болады:
- орталыктанган;
- орталыкганбаган;
- аралас, ею жуйешц де элементтер1 бар.
Баскару
жуйес!
орталыктанган
ipi
кэсторындарда
(корпорацияларда) enaipicTi баскару жэне жоспарлау функциялары да
орталыктанган болады. Жогары жетекшшкте жоспарлаудын
орталыктанган кызмет1 болады. Бул кызмет т^келей бас директорга
(президентке) немесе бас директордыц орынбасарына (вицепрезидентке) багынады, сондай-ак болашактагы жэне агымдагы
жоспарларды жасаумен айналысады. Осылайша жоспарлаудын
орталыктанган жуйесшде езара байланысты кэсшорынньщ жумысын
уйлеспру жецш жэне iuiKi кэсторындык, зауытаралык жетюзулерд!
байланыстыруга болады. BipaK орталыктанган жоспарлау uueri езара
байланысты кэсшорындардьщ 6 ip кешешмен шектеледь Компания
кызметшщ келемш кенейтумен, эртараптандыру ypfliciH кушейтумен
iuiKi кэсторындык баскарудын орталыктанбаган жуйесш колдану
кажеттшп пайда болады.
Жоспарлаудын орталыктанбанган жуйесжде компаниянын бас
директорга т1келей (президентке) багынатын баска бел1мдер!мен
катар жоспарлаудын ортапык бел1м1 болады. Сондай-ак OHflipicriK
топтар мен бел1мдердщ (эр топта немесе бол1мде) жоспарлау
бол1мдер1 болады. Ipi кэсторындарда болашакты жоспарлауды
орталыктандыру енд1р1ст1к мумющцктерд! негурлым толык ескере
отырып, агымдагы жоспарды куру кезшде, кэсшорындагы жэне
бел1мдеп ынтаны арттыруга апып келетш орталыктанбаган агымдагы
жоспарлаумен yanecyi кажет.
3 такырып. Жопарлаудын норматива —акпараттык базасы.
Кэсшорыннын норматива шаруашылыгы - бул оларды есептеу
ушш эдютемелж кужаттар жэне мелшер мен нормативтер, ал
41
«акпараттык революция» шартында - бул осы мелшерлерд!
калыптастыру ушш багдаламалар мен мелшерлер тобы, норматива
шаруашылыкты енпзу жэне уйымдастыру бойынша нускаулар.
Табиги жэне кундык нормативтер ж уйеа курдел! курылысты
материапды-техникалык камтамасыз ету, ещ ц р к жоспары жэне
тендест1кт! куруды жетшд^ру максатында эжоспарлаудын барлык
децгейшде кызмет етедг «Мвлшер» угымы латын тЫ нен аударганда
кен магынада уд epic немесе онын нэтижесше багынатын ережеш
б1лд1редь Мвлшер дегешм1з eHiMHin 6ip данасын дайындау ушж
каржы, энергия, жылу, материалдар, шиюзаттардыц абсолюгп
шыгынынын мумюн болатын (жоспарланган кезецнщ OHflipic
шартында бекгалген сапанын немесе жумысынын орындалуы)
шамасы. Норматив дегешм!з - енбек заттары мен куралдарынын
пайдаланылуынын, олардын аудан, салмак 6ipnirme жумсалуынын
салыстырмалы шамасын (децгешн) сипаттайтын керсетюштер
(мысалы, металдыц пайдалану коэффициент! жэне т.б.), сондай-ак
мелшерд1 есептеу кезшде колданылатын шамалар немесе мелшерш
элемент бойынша курастырушылар.
Норматива керсеткшггерш калыптастыру кезшде жоспарланган
кезенге жана техниканы ендару, ещцрк: жэне оны уйымдастыру
технологиясын жеФщвдрУ бойынша Heri3ri шаралардын ecxepuiyi
кажет. Сонымен катар норматива керсетюштер негщелген болуы
raic, ягни жоспарлы есептелердщ барлык TypiH журпзу ушш непзш
(ецбек шыгыны, курал-жабдыкты пайдалану, материалдар жэне
шиюзаттар шыгынын жоспарлау жэне т.б.) курау кажет. Мелшер жэне
нормативтер жиынтыгы сапасы, гылым жэне техниканыц ж е и с т т н ,
алдынгы катарлы emiipicTiK тэзррибе мен iimci OHflipicTiK резервтер
кандай шамада |скершгендЫ н аныктайтын жоспардын норматива
базасын курайды. Жоспарлы мелшерлер оралымды жумысты
колданылатын мелшерлерден темендеплер бойынша ерекшеленедк
- экономикалык, уйымдастырушылык, техникалык жэне баска
да шаралардын жузеге асуын карастырады, жоспарды куру кезшде
белгщенрен езгерктерд1, енд1р1с шартында ескередц
- кебшесе, жоспарлы кезенде кол жепйзшетш шыгындардьщ
орташа децгейш керсетедь Кэсшорынньщ норматива базасынын
курамы Мёщорынньщ агымдагы, орташа мерз1мдеп жэне узак
мерз1мдег1 керсеткшггерш жасау талаптарына жауап 6epyi THic.
Сонымен
катар
агымдагы
жоспарды
есептеу
ушш
колданылатын мелшерлер ереже бойынша кэсшорынньщ орташа
мер31мдеп жэне узак мерз1мдеп жеке мелшерлер^мен салыстырмалы
болуы THic. Кэсшорында кызмет ететш мелшерлер мен нормаимтвтер
42
арасында келесшерд1бел in керсетуге болады:
- материалды нормативтер;
- енбек нормативтер!;
- кунтобелж-жоспарлы нормативтер жэне т.б.
Материалды нарык жагдайында, ешм данасын дайыидауга
жумсалатын Heri3ri ещйрютгк ресурстардын шыгынынын шамасын
(жумыстьщ,
кызметтщ
орындалуы)сипаттайды.
Материалды
нормативтерге жататындар енбек заттарыньщ жэне enaipic
корларыньщ шыгын (буйым материалдары мен шик1заттарынын
шыгын мелшер1, белшек, ешм Typi (жумыс, кызмет), станок
жуктемес! мен ауысымдык коэффициент!, жабдыктын жумыс аткару
TapTi6i, ешм шыгымыныц коэффициент!, жабдыкты пайдаланудын
экстенсиви жэне белсещй коэффициенттер1, станоктардын ешмдшк
коэффициент, жабдыкты жацарту жэне куаты бойынша пайдалану
коэффициент! жэне т.б.) мелшерь Ецбектщ мелшер1 мен нормативтер!
адамныц (кэсшкерлж, шаруашылык, вндорйгпк жэне т.б.) ецбек
кызметшщ эр TypiH жузеге асыратын енбек шыгынынын шамасын
аныктайды. Енбек мелшерше жататындар: еш мдш к мелшер1, кызмет
керсету мелшер1 жэне норматива саны.
Кунпзбелнс-жоспарлы нормативтер enaipicTi уйымдастыруда
улкен рел аткарады. Олардьщ непзшде кэсшорынньщ каркынды
жумысыныц орындалу Ti36eri жасалады, кэсшорынньщ Heri3ri
корларын толык пайдалану децгешжоспарланады, аякталмаган
ещйргске кажегп айналмалы корлар есептеледь Кунпзбелжжоспарлы нормативтердщ Heri3ri Typnepi: буйымныц eHflipicriK
цикшнщ узактыгы, белшектерд1 ецдеу партиясыньщ мелшер1,
eH flipicre партиялардьщ кайталану кезектшп, толымды т1збек тиш,
технологиялык шек бойынша куштзбелж алга шыгу, аякталмаган
eHflipicTeri материалдар мелшерк ©Hflipicri уйымдастыру типше
тэуелд1 (жаппай, топтамалы немесе бipлiктi) кунпзбелж норматив
курамы езгередь
Жоспар
сапасы
кебшесе,
акпараттьщ
сешмдшпмен
аныкгалады. Акпарат дегешм13 нысан жагдайы немесе ic жагдайы
жешнде мэл1меттер немесе акпараттар. Акпарат бул кэсшорыннын
немесе онын жекелеген бел 1мшелершщ енд1р1ст1-шаруашылык
кызметшщ нэтижеЫ женшде хабарлама. Акпарат сол жуйеге катысты
innci жэне сол жуйеге келш тусетш сырткы акпарат болып белшедь
Жуйенщ дурыс кызмет eiy i, жоспарлануы жэне баскарылуы ушш
кажетт1 мэл!меттерден туратын кужаттар жиынтыгы акпараттык
базаны курайды. Жоспарлау ушш кажегп акпарат, жоспарлаудьщ
3p6ip жуйеа ушш алдын ала курастырылган акпараттар Ti3iMiMeH
43
камтамасыз етшедь Tim i op6ip жуйе ymiH акпараттык курамын
калыптастыру жолымен жоспарлау мшдеттершщ мазмунына,
жоспарлау урд1сшде колданылатын мэл!меттер жиынтыгына терен
журпз^ген талдау непзшде жасалады. Акпараттык базанын алгашкы
бел[п - мэл1меттер тобы, ягни жумыстын белгш 6ip кезешне жататын
пайдалану тэсЫ мен курамы бойынша 6 ipTeKTi керсетюштердщ
жиынтыгы. Акпараттар тобы нормативп-акпараттык, агымдагы
акпараттык жэне акпараттык болып ж1ктеледь Акпараттык базанын
дурыс уйымдастырылуы жоспарлы шешмнщ оралымдылыгы мен
тшмдшгше тэуелд1 болады. Акпараттык базанын калыптасуындагы
курделю норматнвт! акпарат болып саналады. Нормативтер
кэсшорынды жоспарлаудын барлык жуйелер! бойынша арнайы
топпен жасалады. Жумысты жоспарлаудын норматив™ базасын
жасаудагы киындыктарга, мысалы, инженерлж жумысты орындау
ерекшел!ктер1 жатады. Акпараттык жуйеш жасаушылар агымдагы
жоспар тужырымдамасымен жетекшшк ете отырып, матерналдын
кэсшорын технологиясынын барлык сатысынан етуш (шиюзат,
материалдар жэне жартылай евделген ежм дерден бастап, дайын
OHiMHin
шыгуы
мен
откШМрне
дешн)
карастырады.
Жоспарлаушылардьщ жумысында acipece
6ipiry акпараттык
жуйелершдеп алгашкы ManiMerrepfli пайдалануды камтамасыз ету
манызды. Бул жагдайда, жоспарлаудан улкен пайда табуга болады.
4
такырып.
Жоспарлау
нысаны
мен
кезецдер
жоспарлаудын жуйелж эдш.
Деректив™ жэне индекатив™ жоспарлау. Директив™ жоспарлау
оны орындайтын бемм ушш мшдетп болып саналады. Директив™
жоспарлау нарыктык катынаста балама туршде бола отырып,
мемлекегпк баскару мен кэсшкерл1кте, мысалы, кэсшорында
агымдагы жоспарлау ушш колданылады. Индикатив™ жоспарлау
макроденгейде жш колданылады. Индикатив™ жоспарлаудын
тапсырмасы орындалуы мшдетп болмайды. Олар элеуметпкэкономикалык саясат багамындагы мемлекеттж баскару органынын
эз1рлеу мен калыптасуы
нэтижесшде аныкталынган елдщ
экономикасыныын даму багыты мен керсетюштерш сипаттайды.
Индикатив™
жоспарлау
елдщ
элеуметтж-экономикалык
дамуыныц жалпы тужырымдамасынан, элеуметтж-экономикалык
дамуды болжаудан, мемлекеттж жэне аймактык максапы
багдарламалардан жэне экономикалык реттепштер жуйесшен турады.
Индикатв™ жоспарга мшдетп тапсырмалардыц шектелген саны гана
Kipyi мумкш. Индикатив™ жоспарлау директв™ жоспардан айрыкша
44
ерекшеленед1 жэне мшдетп сипатта емес, усынылатын сипатта
болады, сонымен катар ол жанама реттеуге, экономикалык
нормативтер мен жещлджтер жуйесш, табиги керсетюштер! емес
кундылык керсетюштерд! пайдалануга непзделген. Кэсшорын
индикатива жоспарды келесщей нысндардын б1ршде жузеге асыруда
катыса алады:
республикалык немесе аймактык максатты кешецщ
багдарламаларда катысу;
- eHiMfli жетюзу, мемлекегпк кажеттинк ушш кызмет пен
жумыстардьщ орындалуы. Индикатива жоспарлау микроденгейде де,
онын шннде болашакты жоспарлауды куруда жэне жасауда
колданылады. Мазмуны, максатты жэне мшдеттерше байланысты
жоспарлаудын келесщей нысандарын саралауга болады.
Жоспарлау децгеш бойынша жоспарлады саралау. Жоспарлы
кезен (жоспарлау децгеш) узактыгы бойынша келесшерге белшедк
- узак мерз!мд1 (болашакты) жоспарлау;
- орташа мерз!мд1 (6ip жылдан жотары ) жоспарлау;
кыска мерз!мд! (агымдагы) жоспарлау. Болашакты
жоспарлауды баска жоспарлаудан болжа нысаны бойынша айыруга
болады. Болжау жоспарлаудын ажырамас элемент! бола отырып,
болашактагы мумюн жагдайы бар тэж1рибелж мшеметтерге суйене
отырып, суреттемес1н керсететш эд1с болып табылады жэне yaepic
пен кэсшорынньщ даму езгерюше карай агымды суреттемесш
аныктайды. Маркетинг, кэсшкерлж, инвестициялау, инновация
облысында кабылданатын кептеген шеппмдер болашакта болатын
жагдайларды багалауга непзделген, ягни болашакта болатын
жагдайлардыц болжамы болады. Жоспарланган нысанныц немесе
удер1стщ дамуыныц эр турл1 баламаларын болжау кемепмен аныктау
жэне raiMfli баламаны тацдауды непздеу болжауды болашакты
жоспарлаудын кезендершщ 6ipi ретшде карастыруга мумюндж
бередь
Орташа мерз!мд1 жоспарлау 6 i p жылдан бес жылга дейш
жасалынады. Агымдагы жоспарлау 6 i p жылга дешнп кезецде жузеге
асады жэне жарты жылдык, токсандык, айлык, апталык жэне тэулжтж
жоспарлаудан турады. Жекелеген кэсшорындар орташа мерз1мд1
жоспарлауды агымдагымен 6 ip i K T ip e f l i: езгермел1 бес жылдык (уш
жылдык) жоспар курылады, онда 6 i p i H m i жыл агымдагы жоспар
децгешне дейш белшектелш керсетшедк АКД1-та кэсшорындарда
жоспарлау 6 i p жылдан уш жылга дейш жузеге асады. Жапонияда
жоспарлар корпорацияларда 5 жылдан 15 жылга дейш жасалады.
Жылдык жоспарлар эаресе нарыктык экономикага етуге дешнп
45
сонгы жылдары жш реттелш отырады. Сондыктан кэсшорынньщ
агымдагы кызметш жоспарлаудын непзп токсандык жэне айлык
жоспарлар болды. Ka3ipri уакытта «ем1р суру» мэселеа бар
кэсторындарда кэсшорынньщ агымдагы кызметш жоспарлау Heri3i
токсандык жэне айлык жоспарлар болып табылады.
Максат Typi бойынша жоспарларды саралау. Крйылган максат
маныздылыгы (максат Typi, жоспарлы шенлмдер мазмуны немесе
тартылатын инвестиция жэне материалды ресурстар колемi) бойынша
белшедп
- стратегиялык жоспарлау;
- тактикалык жоспарлау;
- оралымды жоспарлау;
- инвестициялык жобалау;
- бизнес-жоспар.
Осылайша болашактык жоспарлау стратегиялык мшдетгерщ
шешуге багыттапган узак мерз1мд1 жоспарларды калыптастырудан
турады. Стратегиялык жоспарлау - сырткы ортанын басты факторы
ретшде нарыктык муддеге, нарыкггы есепке алуга жоспарлауды айкын
багыттау болып табылады. Стратегиялык баскарудын курамдас
элемент! ретшде стратегиялык жоспарлау - балама нусканы 1здеудщ
коп кезенд1 ypflici, олардьщ ец тишдюш тавдау, осы тандаудын
непзшде жалпы даму стратегиясын куру, оны жузеге асырудын
арнайы TeTiriH калыптастыру.
Элемдмс тэж1рибе бойынша кебшесе узак мерз1мд 1 жэне
стратегиялык жоспарлау TyciHiri колданылады. Узак мерз1мдо
жоспарлау дамудьщ калыптаскан урдкш щ алдагы уакытта болатынын
жэне оларды жоспарлау улпсшде болашакты багалау ушш непз
болады. Болашактагы даму га еткен зандылыктар мен курылымдык
сипаттамаларды ауыстыру, мундай ьщгайдыц ерекшел 1п мен
кемшшш болып табылады, ce6e6i болашак еткен кезенге Караганда
жаксы болатындыгына ум1ттел1нед!. Стратегиялык жоспарлаудын
Heri3i болып «максат агашын» жэне жоспарлау багдарламасын куру,
жагдайлык улгшщ непзшде жоспарлар жасау, шаруашылык эрекеттер
баламаларын сарапты жэне матрицалык багалау жэне т.б. саналады.
Жалпы корпоративт1 стратегиялык жоспарды жасаудын ерекше
кагидасы - оларды болашактан Ka3ipre дейщ куру. Жоспарлаудьщ бул
нысаны ipi енерюсштж кэс!порынныц стратегиялык баскару
тужырымдамасына жазылады (концерн, консорциум, картель жэне
т.б.). Стратегияны тандау кез1нде жана стратегияныц кэсторыншон
жинакталган элеует1не сэйкес болуын ескеру кажет.
0неркэс1пт1к кэс1порыннын узак мерз1мд1 жоспарлау жуйес1нде
46
агымдагы корытындыларды багалау жэне сырткы ортаны болжау
непзшде стратегиялык мэселелерд1 аныктау журпзшедь Узак
мерз1мд1 стратегиялык саясат калыптасады, стратегияны 6 ipiK T ipy
ушш орташа мерз!мд1 жоспарлар кабылданады. Максаттар эрекет ету
багдарламасына, бюджетке, кэсшорыннын эрб1р непзп бол1мшелер1
ушш жасалган пайда жоспарына айналады. Бел1мшенщ жоспарды
орындауы бойынша мэл 1меттер1 жиналады, олардыц орындалуына
бага бер1лед 1 жэне узак мерз1мд1 жоспарлардын (кебшесе жана буйым
бойынша), сондай-ак жылдык жоспардын (кебшесе бурынгы буйым
бойынша), непзшде жоспардан накты керсетюштердщ ауыткуы
бойынша бакылау журпзшедк Ip i жапондык корпорациялардьщ 7 0 -8 0
пайызы узак мерз1мд1 жоспарлау жуйесш колданады. Стратегиялык
жоспарлау т1збекп-параллельд1 жузеге асатын жэне келесщей торт
шеш!мд1 камтитын коп кезещц уд e p ic :
- бизнеса аныктау (ещцршген ешмдь техника-экономикалык
керсетюштерд! ескере отырып, жумыс пен кызмегп, тутынушылык
касиетш суреттейд!, сол ешм нарыгынын келемш багалау, нарыкты
сегменттеу);
- бизнес миссиясы (рел!) - олардьщ сандык елшемшдеп
кептеген зерттелген максаттар, ягни миссия - даму максатын
керсететш сандык елшемдердщ жиынтыгы (сатылу келемшщ осу
каркыны, нарык улпсш щ мелшер1, пайдалылык жэне табыстылык
децгеш, таза табыстын шамасы жэне акшалай колем! жэне т.б.).
- аткарымдык стратегия - енбек ресурстары жэне каржы,
инвестиция, енд!рю, маркетинг, зертгеу облысындагы стратегия.
- бюджеттеу - багдарлама, жоспар, стратегияныц жузеге асуын
камтамасыз ететш бюджетгерд! К¥РУ жэне ресурстарды белу жуйесш
калыптастыру.
Стратегиялык жоспарлау езшщ
непзшде
кабылданган
жоспарлы шеш!мдерд1 жыл сайын реттеу, сондай-ак осы жоспарларды
орындау бойынша сэйкес шараларды кайта карастыру. Осыдан келш,
стратегиялык жоспарлаудын ерекше б ел п а Ke6iHece кэсшорыннын
келем1 мен мелшерше непзделген жоспарлы кезецнщ икемдМЙ
болып табылады.
Тактикалык жоспарлау - кэсшорын стратегиясыныц жаца
мумкшджтерш жузеге асыру ymiH, дэстурл1 кабылданатын немесе
алдын ала бекгалген жет!ст1ктер ушш кажетп мшдеттер мен
корларды непздеу уийн салдарлар жасау yflepici.
1шк1 eHflipicTiK шаруашылык TeTiriH камтитын, техникаэкономикалык жоспардын непзшде кэсшорыннын курылымдык
бел1мшелершщ арасында байланыс орнайды, ещцрюте гылыми
47
непзделген парапарлы жэне непзп кызмет турлер 1 бойынша
кызметтер жасалады, сондай-ак олардын орындалуына бакылау
журпзшедь K a3ipri жагдайда бюджеттеу жоспарлаудын жэне
мемлекетпк баскару мен кэсшкерл1кте бакылаудын непзп куралы
болып табылады. Кэсшорын бюджет! - белгш 6ip кезенге кэсшорын
саясаты мен мждеттерш, максатын корсететш кэсшорынньщ
шаруашылык операцияларынын барлык аспекплерш камтитын
жоспар.
Оралымды жоспарлау кыска мерз1мд1 кезенде кэсшорын
кызметшщ накты сурактарын шешу жэне тактиклык жоспарлау
керсетмштерш
нактылауга
арналган.
Оралымды
жоспарлау
жоспардьщ жогары денгейде белшектенуш сипаттайды, багыты
санаулы жэне колданылатын эд1с-тэсшдер эр турл1 болуымен
сипатталады.
Инвеститциялык жобалар (курдел1 с алым жоспарлары)
oHflipicTiK куатты арттыруга багытталган, узак мерз 1мд 1 сипатпен
сипатталады. Бизнес-жоспар жаца кэсшорын жэне уйымнын
курылуын непздеу y m i H , нарыкка шыгу жэне шаруашылык кызметтщ
пайдалылыгын камтамасыз ету ушш журпзшедь
Баска да белгшер бойынша жоспарды саралау. Жоспар турлерй
сондай-ак келесщей белплерге байланысты жпсгелу1 мумюн:
- шаруашылык кызметпн мазмуны — зерттеулер (ГЗЖ жэне
¥КЖ), OHflipic, маркетинг, отюзу, персонал, материапды жэне
шиюзатты сатып алу, инвестиция каржы жоспарлары;
- баскару денгеш жэне кэсшорынньщ уйымдастырушылык
курылымы — корпоративтд, кэсшорындык жоспарлау, филиалдардын
жоспары, цехтык жоспарлау жуйеа, жоспарлаудын ендор1стш жуйеа
(бел1мше, бригада, жумыс орны жэне т.б.);
- пайдалану саласы бойынша - цехаралык, цехшшпк,
бригадалык, жеке;
- жоспарлау нысаны - максатты жоспарлау (стратегиялык жэне
тактикалык максаттарды аныктау), багдарламалык жоспарлау (накгы
багдарламаларды жасау жэне жузеге асыру, мысалы, маркетинг,
езшдпс кунды темендету, оцщрютж багдарламалар, отюзу) жэне
корларды жоспарлау (максатка жету ушш кажетп куралдарын
аныктау, персоналды жоспарлау, ондарютщ техникалык кайта
жабдыкталуы);
- жоспарлау тереадцп - шектелген жоспарлау (бершген
корсетюштермен шектелген, мысалы, бошмшелер сомасы бойынша
цехты, цехтар сомасы бойынша зауытты жоспарлау) жэне
болшектерд1 жоспарлау (терен есептеу жэне удерк пен жоспарланган
48
нысанда суреттеу);
- камту денгеш бойынша (барлык кезендер мен керсепиштер)
жалпы жэне белшекп (белгш 6ip кезендер, керсетюштер жзне
облыстар) жоспарлау;
- жасау кезендер! бойынша - (жоспар жобалары жасалады)
алдын ала жэне сонгы (беютшгеннен кешн жоспарлар занды куинне
ие болады) жоспарлау;
- уакыт бойынша жоспарлардын уйлеам дш п - Т1збекп (эр
турл1 жоспарларды жоспарлдаудьщ келюшген тобекп жузеге
асырылатын удер!а) жоспарлау жэне 6ip уакытылы (барлык
жоспарлардын керсетюштер1 жоспарлау кезецшде аныкталады)
жоспарлау;
I мэл1меттердщ ©3repiciH есепке алу бойынша - катан дэне
икемд1 жоспарлау.
Жоспарлау
кезендер!.
Жоспарлы
кызмет
Ka3ipri
менеджменттщ
непзп
функцияларыныц
6ipi.
Баскарудын
орталыктанган
жуйеа
жоспарлы-экономнкалык бел 1м жэне
кэсшорындагы бухгалтерияга белшед1, ейткеш акша кебшесе есептеу
функциясын орындайды. Нарыктык экономика жагдайында,
кэсшорын стратегиясыньщ Heri3i Kipic пен шыгысты жоспарлау
болады; жоспарлаудьщ каржылык acneicrici (бюджеттеу) жоспар
жасау кезшде жэне оны нактылап, орындау кезшде Heri3i болып
табылады.
Жоспарлаудын бастапкы
кезещ
бола
отырып,
кэсшорынньщ даму максатын тандауга, эрекет ету багдарламасын
аныктауга, койылган максатка жету эдютер1 мен шараларын жасауга
багытталган удерктен турады. Жоспарлау yflepici бес кезенге
белшген.
BipiHiui кезевде болжау журпзшед1, алдымен бар ресурстарды
болжау максатында белгш 6 ip факторларга жуйел1 талдау жасалады.
Болжау жоспарга непзделген мумкш дтн керсетедь Екшпп кезенде
кэсшорынды дамыту баламасына тандау жасаланып, салыстыру
журпзшедк Баскаруда койылган мшдеттщ шеиймше б1рьщгай
болмайды. Сондыктан эр турл1 тугырнамада баламаны багалау кажет
(пайдаланылатын
ресурстардьщ
пайдалылыгын,
элеуметпкэкологоиялык мэнш жэне т.б.) жэне негурлым ьщгайлы баламасын
тавдау. YuiiHiui кезен - максатты калыптастыру жэне мшдегп кою.
Максатты дэл аныктап, оган жету мерз1мдерш аныктау кажет.
Тертшнп кезенде жумыстын сэйкес т1збеп мен эрекет ету
багдарламасы жасалады. эрекет ету багдарламасын жасау ушш
кабылданатын мшдеттердщ орындалуынын уакытша габектш к пен
кезектшгш беюту кажет. Бесжше кезенде багдарламаны кундык
49
багалау жэне 6ipiHiui кезекте каржылык ресурстарды белу журпзшедк
Бухгалтерлк есептщ баска жуйесше (негурлым тшмд!) суйенетш
камрп элемдш тэж1рибеде буп кезен бюджеттеу, ягни бюджетп
калыптастыру деп аталады. Ол еткен барлык материалдарды
жалпылап, кундык турде кужаттардьщ стандартты жинагы туршде
усынуга арналган.
5
такырып. 1скерл1к органы жоспарлау (бнзнес-жос
К*РУ)«
Бизнес-жоспар агылшын тш нен аударганда «кэсшкерлж icэрекет жоспары», «кэсткерлж тщ жоспары» деп аударылады. Бизнесжоспардын ек1 кагидалы багыты бар:
- iiuici кэсшорынньщ кэсшкерлж ic-эрекетш езш дж багалау
жэне жузеге асыру кезендерше белшген жобалык усыныстардын
багдарламаларын дайындау;
- сыргкы - кызыккан кэсшорындар мен уйымдар, мемлекетпк
жэне жергшк® уйымдарга, сырткы инвесторларга уйымдыктехникалык,
каржылык-экономикалык
жэне
баска
да
артыкшылыктары женшде акпараттар жатады.
Жоспарлау
тэж!рибесшщ
максатына
карай
бизнесжоспарлардьщ б1рнеше турлер1 белгш : енш рктж бизнес-жоспар
немесе кэсшорынды дамыту бизнес-жоспары; инвестициялык бизнесжоспар, жана кэсшорынды, жана тауар мен кызметтерд! курудыц
бизнес-жоспары; несие алу ушш бизнес-жоспар жэне т.б.
Бизнес-жоспардын
курылымы,
келем1
мен
курамы
кэсшорынньщ максаттарымен, ic-эрекет турлер1мен, елшемдер1мен
аныкталады. Сонымен катар бизнес-жоспарды эз!рлеудщ iurei
логикасы мен жалпыга танымал кагидалары болуга THicri. Бизнесжоспар мэтЫ 25 парактан аспауы кажет жэне келеа бел!мдерден
турады:
- тушндеме;
- кэс1порын мен онын вш м Ы н жалпы сипаттамасы;
- маркетинг жоспары;
- eHflipic жоспары;
| уйымдык жоспар;
- каржылык жоспар;
I тэу ек е л д тк п багалау жэне сактандыру.
Тушндеме. Бизнес-жоспар жасалганнан кешн тушндеме
курастырылады. Heri3ri максаты - усынылатын жобага каражаттарды
енпзу каж егппн дэлелдеу. Тушндеме бизнес-жоспар комьютерге
басылган мэтшнщ уш бетше кыскаша шолудан турады. Бул жоба
50
жарнамасы, содыктан оньщ мазмуны кыска да накты болуы кажет.
Тушндемеге тусшжтеме жеткшкп дэрежеде еркш жазылуы тшс,
6ipaK мэтшд1 бизнес-жоспардьщ максаттары мен мэселелершен бастау
керек. Кешннен зерттелетш енд 1ршке карагандагы нарыктагы жэне
саладагы кэсшорынньщ ошм артыкшылыктарына, кэсшорынньщ
ресурстарына жэне оньщ агымдагы каржылык ресурстарына, OHflipicTi
жэне табысты жогарылату мумкшшшктерше, инвестицияныц
кажеттшктерше жэне оларды пайдалану багыттарына, усынылатын
каржыландыру коздерше жэне карыздарды кайтару тэрт1бше, жобаны
icKe асырудагы тэуекелдшжерге, ощйрктщ экономикалык тшмдшгш
непздеуге TyciHiKTeMe бершедк
Кэсшорын мен оньщ ешмшщ жалпы сипаттамасы. Ен алдымен
кэсшорын ic-эрекет ететш экономика саласына сипаттама бершед1,
саланьщ даму кезецдер1 мен ypflicTepi (уш непзп Typi - туракты даму,
дамушы жэне дагдарыстык жагдай) корсетшед!, сондай-ак
кэсшорынньщ саладагы орны корсетшедь Кэсшорынга сипаттама
бершгенде оньщ нарыктагы баска уйымдар мен компаниялардан
келеа ерекшел!ктерше назар аудару кажет:
- кэсшорынньщ толык жэне кыскартылган атауы, оны т^ркеу
орны мен KyHi, TipKey куэлтнщ HOMipi мен салык кызметшдеп есепке
алу HOMipi, кэсшорынньщ кукыктык мекен-жайы, банк деректемелер1;
- кэсшорынньщ уйымдык-кукыктык нысаны;
- жаргылык капиталыньщ мелшер1;
- непзп менш1к иелершщ жаргылык капиталдагы улесш
керсеткен Ti3iMi, олардьщ эркайсысынын кэсшорынды кургандагы
жэне кызметшдеп рол!;
- K3cinopbiHHbiH непзп ic-эрекет Typi;
- соцгы уш жыл шйндеп кэсшорынныц каржылык тшмдшк
KepceTKimTepi;
кэсшорын миссиясыньщ калыптасуы, алдьщгы жэне
болашактагы максаттары мен мэселелерц
- кэсшорын усынатын ошм мен кызметтер нарыгыньщ колемi;
- кэсшорынньщ бэсекелестж артыкшылыктары;
- кэс1порын мэселелерц
- баскарудьщ жогаргы шеншдеп басшылардьщ сипаттамасы:
бас директор, орындаушы директор, директорлар, бас бухгалтер (теп,
аты, экесшщ аты, жасы, бшма, бшктшш, алдьщгы уш жумыс орны
мен кызмет!, ондагы кызмет ету мерз1м1);
- кэсшорын мен бэсекелестершщ куш™ жэне элс1з жактарын
талдау жэне багалау.
Кешннен нарыкка усынылатын ежм мен кызметтерге тутынушы
51
тургысынан тусйшктеме жэне аныктама бершедь Оларды бэсекелестер
ошм1мен салыстырып, ешмд1 жеп‘лд1ру жэне QWiipicTi дамыту
кажетплш непзделедь Бизнес-жоспардын бул бел 1м 1' туо'жктеме беру
туршде болады. Онда кэсшорын усынылатын тауарлардын бэсекелес
тауарларына Караганда артыкшылыктары, оларндын техникаэкономикалык сипаттамалары, жетшд!ру мен турлеширу жолдары
корсетЬедк Кебшесе бизнес-жоспарда ешмнщ (тауардьщ) келеа
сипаттамалары керсетшедк
1ешмнщ аткарымдык максаты;
- косалык енд!р1сте пайдалануды ескергендеп, ешмд! пайдалану
максаттары;
- сапалык керсетюштер (узактыгы, сешмдшп , пайдалану жэне
жендеу
карапайымдылыгы
мен
кауш ы здт,
кабылданган
стандарттарга ешмнщ сэйкестш, технологиялыгы, эмбебаптыгы, акау
пайызы, сапаны бакылауга, сату алдындагы, сатудан кейшп жэне
кешлдемелж кызмет керсетуге талаптар);
- сырткы безещнру мен кораптау;
- ешмнщ Ka3ipri кездеп сатысы (ой, жумыс жобасы, тэж1рибел1к
улп, топтамалы ещйрю жэне т.б.);
- тауардьщ (кызметтщ) артыкшылыктарына, элслз жэне кушп"
жактарына тусшжтеме беру;
- баска тауарлармен салыстыру;
- ешмд1 (кызмегп) жетшдгрудщ непзп багыттары.
Маркетинг жоспары. Бул бел1мде кэсшорын мумкшшшктерш
нарык жагдайларына сэйкестендipeTiн маркетинг стратегиясына
туашктеме бершедк Маркетинг жоспары келеа бел1мдерден турады:
- маркетинг максаттары мен стратегиялары;
- тауар нарыктарын кешещц талдау жэне жобалау;
- баганын калыптасуы;
- тауарды (кызмегп) тарату жуйесш тандау;
- жарнама;
- сатуды ынталандыру aflicTepi, клиенттерге сервистж кызмет
керсетуд1 уйымдастыру.
Кешенд! талдау бизнес-жоспар дайындаудын Heri3ri кезендер!
болып табылады жэне шартты турде терт кезеннен турады. BipiHiui
кезенде — нарыктын ыктимал сыйымдылыгын багалау, ягни белгш
аймактын тутынушылары 6ip айда, токсанда немесе жылда сатып
алатын тауарлардын жалпы келем1 аныктапады. Екшин кезенде нарык жагдаяты неп зж де сатудын ыктимал келемш багалау, ягни
б ел гш мумкшшшктерд1 есепке алганда сату келемш аныктау.
YuiiHiui кезенде - тутынушыларды бел гш белплер1 бойынша топтау
52
непзшде нарыкты сегменттеу журпзшедктертшнн кезевде - нарыкты
кешенд1 багалау, ягни болашакка сату келемшщ жобасын дайындау.
Ipi кэсшорындарда мундай болжауды эз1рлеу эр турл! эдктердщ
(статистикалык акпараттьщ кап келемш пайдалану аркылы
математикапык улгшеу, маркетинг™ зерттеулер журпзу жэне т.б.)
кемепмен
аныкталуы мумюн.
Шагын
жэне
орта бизнес
кэсшорындарында Ke6iHece тутынушыларга сауалнама, кэсшорын
менеджерлершщ сараптамалык багалауларын журпзу аркылы
шектеледь Тауар багасы кептеген факторларды ecKepin аныкталады:
ешмнщ езшдж куны, тауардьщ ерекше артыкшылыктары, онын
сапасы, бэсекелестерд1ч уксас тауарларга немесе алмастырушы
тауарларга багасы, бершген тауарларга сураныспен аныкталган
багалар. Баганы беюту aflici мен K9cinopbiH жоспарлаган бага денгеш
кэсшорында
бага
саясатыныц
калыптасканын
керсетедь
Маркетингтеп бага саясаты тeмeндeгiлepдi камтитыды:
- нарыкка шыгу;
-нарыктан бэсекелестерд1 ыгыстыру;
-жана тауарды нарыкка шыгару;
- «нарыктан каймакты калкып алу» стратегиясы непзшде
жогары пайданы алу;
- ешмд1 енд1ру жэне сатуга байланысты шыгындардьщ орнын
тез арада толтыру;
- кэсшорынньщ нарыктагы улесш кецейту жэне 6ip калыпта
устау жэне т.б.
Жарнаманьщ нелзп функцияларыньщ 6ipi - бэсекелес тауарлар
арасынан жеке сипаттамаларымен ерекшеленетш, тек осы тауар
турше гана тэн (тутынушылык касиеттершщ кайталанбауы, жогары
сапасы немесе темен багасы, корапталуы) ешмд1 белш керсету
болады. Жарнама белтнде жарнаманьщ rani (тауарлык жэне
фирмалык) жэне жарнаманы тарату куралдары (сырткы жарнама,
басылым OHiMflepi, радио жэне тележарнамасы, келжтеп жарнама
жэне т.б.) тавдалады. Кэсшорын жарнаманы 03i немее мамандардьщ
кемепмен жасайтынын memyi керек. Жарнама - кымбат ic-шара,
сондыктан жобаны icKe асыру кезещне жарнаманьщ бюджет!н
аныктау кажет. Жарнамага кететш шыгындар «вцщрю жоспары»
бел!м1нде керсетшедь Кэсшорындагы суранысты калыптастыру жэне
ешмда етюзущ ынталандыру жуйесше туешжтеме бершедь Сервис™
кецейтудщ кэсшорын
тауарларыньщ
бэсекеге
кабшеттшгш
жогарылатуда мэш зор. Бул бол1мшеде сервистш кызметтердщ сату
алдындагы, сатыдан кешнп жэне кепщцемелш кызмет керсету
шарттарын керсету кажет.
53
©Hflipic жоспары. «©naipic жоспары» бел1мшде кэсшорын
жакындагы 2-3 жылда (ipi компаниялар ушш мерз1м 4-7 жылга дешн
созылуы мумкш) тжмд1 0niM (кызметтер) енд1руд1 жоспарлау жолына
тусшктеме береди Бул бшймде — тауарлар кайда дайындалатыны,
кандай eHflipicTiK куаттар кажет болады, кандай жабдык кажет жэне
жеткпейтш жабдыкты кайдан сатып алуга болатыны жоспарланады,
eHflipicfi'K агымдар Ti36eri кандай, шиюзат пен материалдар юмнен
жэне кайдан сатып алынады, 0нд1р 1стщ б1рлесу жоспарлана ма,
сапаны бакылау жуйеа кандай, ондаршётгн ошмнщ (кызметтердщ)
0зшд1к куны кандай? - деген сурактарга жауап бередь Бул бол1мшн
курылымы жэне оны эз1рлеу кезеццер! томендегщей болады:
- ©Hflipic жэне ошмд! сатып алу багдарламасы (жылдар бойынша
токсандарга б ол т корсету): ешмнщ 9p6ip Typi бойынша - табиги жэне
кундык KopiHicTeri ©Hzupic колёш, табиги KopiHicTeri сату колем}, ошм
б1рл1пн сату багасы, сатудан тускен табыс, еншда сатудан алынган
жалпы табыс аныкталады.
- технологиялык удерютщ т1збеп: жобанын техникалык базасы
болып табылатын станокты жабдыктын, машиналардын жэне
куралдардын тусшжтемеа, кажет тешетш ощ^рютмс куаттар, энергия
кездерше талаптар, шиюзат, материадарга, жинактайтын ошмдерге
жэне ©HflipicTiK кызметтерге кажеттшк, enaipicTi дайындауга
талаптар, ©Hflipic технологиясын жетшдёру мумюнштктерк
- ©HflipicTi уйымдастыруга койылатын талаптар: онеркэсштж
(курылыс, к0л!ктж, сауда жэне баскалары) ©Hflipicri уйымдастыру
турлерше, кэсторынды баскарудьщ уйымдык курьшымдарына
талаптар; ощцрютж удер1ст1 уйымдастыруга талаптар, соньщ iuiiHfle
кэсшорынньщ
косымша
шаруашылыктарын
уйымдастыруга,
©HflipicTiH
техникалык
дайындыгына
материалдык-техникалык
камтамасыз етуд1 жэне ешмд1 отюзущ уйымдастыруга, маркетингтж
кызмегп уйымдастыруга, кэсшорын кадрларын калыптастыруга;
енбекп уйымдастыруга талаптар.
- Heri3ri куралдарга кажегплж: ощцрктж аландар мен Ka3ipri
жабдыктардьщ саны жэне оган сэйкес жалпы кажеттшктер; непзп
жабдыкпен жабдыктаушылар жэне оньщ шарттары (сатып алу немесе
жалга алу). Жабдык лизинп. Амортизация турлер1 (карапайым жэне
жеделдетшген). Амортизациялык аударымдар мвлшер1, жеделдетшген
амортизация молшерш пайдалануды непздеу.
жабдыктаушылар мен cepiicrecTep: кэсшорын
кандай
кэсшорындармен
жэне
уйымдармен
юкерлж
карымкатынасжасайтынын аныктау кажет.шиюзат жэне материалдар (атауы,
жетюзу шарты) жэне багдарланган багалар. Материал жэне
54
шиюзатпен камтамасыз етудщ кездерь
- айналмалы корларга кажеттшк. Шик1зат жэне ма-териал,
жылу жэне электроэнергия, ыдыстар, косалкы бвлшектер, сондай-ак
аякталмаган enaipic, сатып алынган жэне e3i дайындаган жартылай
енделген ешмдер, болашак кезен шыгындарын талдау кажет.
- персоналдарга жэне енбекакыга кажеттшк. Э р мамандык
бойынша жумыскерлер санын керсетш, мамандыктар Т131мш куру
кажет. Сонымен 6ipre мамандар мен кызметкерлер, Heri3ri жэне
кемекип enaipic жумыскерлер1 бойынша талап етшген олардын
бшктшгш корсету кажет; ецбегп ын-таландыру жэне енбекакы
шартын, бвл1мшелердщ курамы мен курылымын, персоналдарды
окыту мумтнщктерш, кэсi порындарды и даму денгеш ескен сайын
персоналдар курылымындагы мумкш болатын езгер!стерд1 бекггу
кажет.
- е ш м ещцрудщ жылдык шыгындары: ешмд1 ещйру жэне етюзу
шыгындары (жылдык ешмге). Айнымалы (e H flipic
келемше
парапарлы) жэне теракты шыгындар (eH flipic келемше тэуелЫз). вшм
(кызмет, жумыс) 6 ip n iriH iH езшдж куны.
- курылыс куны, жобалык-сметалык кужаттарда жэне сметалыккаржылык есепте карастырылган, жобамен бектлген курдел1 салым
курылымы, оньщ шшде курылыс-куРастыРУ жумыстары, жабдыкка
жумсалган шыгындар жэне баска да шыгындар.
- экологиялык жэне техникалык Kayinci3fliicri камтамасыз ету.
Табигатгы коргау шаралары.
Уйымдык жоспар. Бул бел1м келесшей акпараттардан турады:
- менннк Typi женшде (шаруашылык сер1ктест1ктер бойынша
курылу жэне cepiicrecTiK шарты керсетшед1, акционерлж когамдар
бойынша - акционерлер курамы жэне оларга тиесш улестеР*>
акционерлж когамдар бойынша шыгарылган акциялар колем! мен
олардьщ эмиссиясы керсетшедО;
- кэсшорыннын уйымдык курылымы женшде (кэсшорынды
баскарудын уйымдастырушьшык сызбасы, бел1мше курамы мен
олардын
функциясы,
филиалдары,
мен
олардын
еншшес
кэсшорындары, олардын бас кэсшорынмен уйымдастырушьшык езара
байланысы);
- персонал женшде (директорлар кенесшщ мушелер1, кыска
ем1рбаяны жайлы аныктамалар, каржылык кужаттарга кол коюга
кукыгы барлар, жетекнп курам мушелершщ арасында мшдеттерд1
белу, жетекоп персоналдардын енбекакы маселелер1);
- кэсшорын кызметш кукыктык камтамасыз ету женшде
(кэс1порыннын курылуы мен кызмет етушщ кукыктык аспектшерО.
55
Каржылык
жоспар.
«Каржылык
жоспар»
бел1мшде
карастырылган материалдарды жинактап, кундык ернекте керсету
кажет. Бул бел!м Heri3ri болып табылады, ол бойынша жобаны жузеге
асыру шыгындары жоспарланып, онын тшмдшп аныкталады.
Каржылык акпараттардьщ келем! мен белшектену1, онын накты
турлер} салалык ерекшелкке, бизнес-жоспар максатына карай,
инвестициялар мен кредиторлар талаптарынын эр турл! болуы мумкш.
Бул белгмде келесщей сурактарга жауап керсетяяу! тшс: сатылу келем!
мен жалпы пайда, айналым жэне ещщис шыгындары мен
инвестициялардын жалпы келещ, шыгындар мен табыстардын
пайыздык аракатынасы, жеке жэне карыз корларды пайдалану, олардын
кездер! мен карыздарды телеу мерз1мдер1, салымньщ етелу Mep3iMi,
дивидендтерд! телеуд! бастау Mep3iMi. Каржылык ресурстарга
каж етщ к,
жоспарланган
каржылар кещер1
мен
шамаланган
каржыландырудьщ сызбасы, карыз алушылардьщ жауапкершйнп мен
жобада кабылданган кепщщктер жуйеа толык суреттелу1 raic. Каржы
жоспары eKi бел1мнен туруы мумкш:
- жоспарлы-есеппк кужаттар.
- бизнес-жоспарды жузеге асырудын тшмдшк KepceTKimTepiHiH
ece6i.
Тэж1рибеде бизнес-жоспардагы каржылык жоспардын 6ipiHiui
бел1п Ke6iHece непзп уш кужатпен керсетшедк табыс жэне шыгын
жоспары, акша козгалысы мен кэсшкерлердщ активтер жэне
naccHBTepiHin жиынтык жоспары.
Табыс жэне шыгын жоспары. Болжам кебшесе алгашкы уш
жылга жэне
келеЫ
кезендерге жасалады.
Ол
келесщей
керсетюштерден турады: тауарларды (кызмет керсету) сатудан
тускен табыс; ешм ендгрШшц шыгындары, сатудан тускен пайда;
жалпы ецщргётж жэне коммерциялык шыгындар (турлер! бойынша),
каушс1зденд1ру;
ез1цщк
кунга
енпзшген
амортизациялык
аударымдар жэне
каржылык нэтижеге жаткызылатын салыктар,
Heri3ri карыздан кутылу жэне несие пайыздарын телеу (капитал ymiH
пайыздар), салык алынатын пайда; салыкка теленген пайда, таза
пайда. Кужаттьщ непзп мшдет1 - алдагы б1рнеше жылдын iuiinae
жобада керсеплген керсетюштер денгеШнде
кутшген
пайданын
калыптасуын керсету (6ipiHiui кезекте сатудан тускен табыс пен
шыгындар).
Акша каражаттарыньщ козгалысы туралы жоспар (кассалы
жоспар-бюджет). Акша каражаттарын болжаудын непзп максаты тускен жэне жумсапган каражаттардын б1ртектшгш тексеру, ягни
кэсшорынньщ кредитор алдындагы мшдеттемелерш кэсшорынньщ
56
есеп шотындагы акша каражаттары есеб1мен дер уакытында телеуге
кабшеттйгш тексеру. Акша каражаттарын болжау кутшген табыстар
мен акша каражаттарыныц телемдерш табыс пен телем баптарын
нактылап, кезендер бойынша белш керсетедй Акша каражаттары
козгалысын курудын Heri3i -сату келемш болжау болып табылады.
Ол кэсшорынньщ болашак табыстарын керсетедь Акша
каражаттарын жоспарлау кезшде - акша агындарын, пайыздык жэне
инфляция децгешнщ езгерк, салык зандылыктарынын 03repici
факгорларын ескеру кажет.
Кэсшорынньщ активтер1 мен пассивтершщ жиынтыц теццестт.
Жиынтык тендеспк кэсшорынньщ б1рден-б1р уакыттагы каржылык
жагдайын сипаттайды, кандай каржыландыру каражаттары бар
екендшн жэне бул каражаттар калай пайдаланылатындыгын
керсетедь
Бул тецдеспк жузеге асырудын 6 ip iH iu i кезещнщ басы мен
аягында жасалуы керек.
Жиынтык тецдеспк несие беруш i мекемелердщ мамандарынын
улкен кызыгушылыгын тудырады, ейткеш кэсшорынньщ кандай
пассивтермен бул активтерщ алуды калай каржыландыратындыгын
багалауга мумкшдж бередь
Каржыландырудьщ
екшцн
6aniri
- тускен
каржылык
акпараттарды алу, телемге кабшеттшктщ непзп керсетюштерш
есептеу, жоба тшмдшпн багалау, капиталды кандай турде тарту
тшмдшпн аныктау жэне оны толык канша уакытта кайтаруга
болатындыгын аныктау, жобадан алынатын тшмдшкп аныктау,
кэсшорынньщ каржылык стратегиясын жасау.
Тэуекелдшк пен каушс1здецщруд1 багалау.
Бул бшйм мумюн болатын тэуекелдшктерд1 корсетедь
тэуекелдшктщ
каушн
азайту
сакгык
шаралары
бойынша
уйымдастырушылык мэселелерден турады жэне тэуекелдшктен
сырттай
каушаздецщрудщ
жэне
езш-ез1
каушаздецщру
багдарламасын усы налы.
Тэуекелдшкп аныктаудын маныздылыгы оны дэл есептеуде
емес, кебшесе жетекшжщ шеберлтне, мумюн болатын тэуекелдшкп
алдын ала бшуше жэне сол тэуекелдшкп дурыс багалауына
байланысты.
Тэуекелдшкп багалау мен аныктаудын келесщей алгоритмiH
усынуга болады:
- тэуекелдшк То1мш куру, 6ipiHiui кезекте - каржылыкэкономикалык тэуекелдшк (кесте 14).
-эр тэуекелдшктщ пайда болу ыктималдыгын аныктау.
57
- пайда болган жагдайда болатын шыгын мелшерш багалау.
пайда болу
ыктималдыгы бойынша тэуе келдLni ктердi
топтастыру.
- кэсшорын ушш колайлы тэуекелдшк децгейш беюту жэне
Т1з 1мде негурлым мэнд1 тэуекелдiлiктердi корсету.
- тэуекелд1к денгейш темендетуге мумюндж беретш шаралар
таздащ жасау.
14-кесте - КаРжылык-экономикалыктэуекелдшк
Пайдага Kepi ыкпалы
Тэуекел турлер1
0ш мнщ сату колемi мен оган деген
сураныстын кенет азаюы
Баганьщ осушен сураныстьщ азаюы
бшмнщ сатылмауы
Сураныстын тураксыздыгы
Баламалы ошмнщ пайда болуы
Сураныстьщ твмендеу1
Накты шыгыннын жоспардан асып
кету1
Пайданьщ томендеу1 немесе болмауы 1
Электр энергиясы, тасымалдау, шиюзат Электр энергиясыньщ,
жэне материал багасыньщ ecyi
тасымалдаудьщ, шиюзаттын жэне
материалдьщ багаларынын ©суше
Шиюзат пен сатып алынатын
Шиюзат жэне сатып алынатын
жартылай онделген ошмдер багасыньщ жартылай оццелген ошмдер
багасыньщ уакытша озгеруше
уакытша ауыткуы
©Hflipic келемшщ томендеу1 немесе
Айналмалы капиталдьщ
несие келемшщ артуы
жеткпеушшп
Баганьщ есуше байланысты
Жабдыктаушыларга тэуелд1 болу,
пайданьщ томендеу1
баламалы коздерд1н болмауы
Бэceкeлecтepдiн onaipic колемипч
артуы
0тмд1 сатудьщ азаюы немесе
баганьщ томендеу1
Кэсшорын ез зияндарын озш-оз1 каушсяздещйру непз!нде
(кэсшорынньщ айналмалы корларыньщ есебшен арнайы резерв
корларыньщ калыптасуы аркылы) жэне тэуекелд1ктщ белгш 6ip
болшш каушаздещиру компанияларына (кэсшорыннын ощурютжшаруашылык
жэне
инвестициялык-каржылык
кьймепн
каушыздещуру, персоналды кауiпс 1здендipy) жэне уйымдарга беру
аркылы азайтуга болады.
6
такырып. Кэсшорындагы стратегиялык жоспарлаудын
мэш, мшдет1, пайдасы.
Фирманьщ стратегиялык жоспарлауы 03 максаттарына жетуге
58
арналган
арнайы
стратегияларды
колдануга
баскарушымен
кабылданган шеишмдерден куралады. Фирманын стратегиялык
жоспарлау
npoueci
онын
баскару
шецпмдерш
кабылдауга
кемектесетш курал болып табылады. Онын H eriri мшдет1 - фирмада
жана енпзулер мен езгертулерд1 жеткшкп дэрежеде камтамасыз ету
болып табылады. Сондыктан стратегиялык жоспарлау n p o u e c i
фирманы баскарудын терт H eriri турш айкындайды. Оларга:
- фирмадагы ресурстарды белу;
- фирманын сырткы ортага бешмделуц
- фирманын iiuKi ортада езара 6ipiryi;
- фирманын уйымдык стратегияны алдын ала болжау.
«Стратегия» ce3i гректщ «stategos» - генерал деген сезшен
шыккан. Бул сездщ эскери магынасы атакты генерал Александр
Македонскиймен байланысты.
Стратегия фирманын максаткерл1пнщ жузеге асуын жэне
максаттарына жетуд1 камтамасыз етуге тагайындапган жан жакты
кешёщц жоспар боыл табылады.
Тактика - бул езше жуктелген тапсырылган максаттармен
параметрлерге жакындауды камтамасыз eTeTiHHeri3ri жолдарды
аныктайтын угым.
Фирманын стратегиялык жоспары - онын болашактагы даму
жоспары керсетшген технико-экономикалык нэтижелерден турады.
Фирманын стратегиялык жоспары онын басшылыгымен
бектлген жалпы стратегиялык непзп мшдеттерден басталады.
Стратегиялык жоспар ертенп кунп позициясымен enaipicri
жоспарлауга кемектесед1, онын когамдык экономикага бешмдшдк
npoueci нэтижес!нде кабылДанган баскару шеилмдер! тузетшп
отырумен 6ipre онын орындапуын унем1 бакылауда устайды.
Стратегиялык жоспарлаудын тжмдшп yuiiH фирманын сырткы
жэне iuiKi ортасында болашактагы жагдайларды анык алдын ала кере
б1педь Бул yuiiH улкен фирмапар мэл!меттерд1 талдау жуйелер1
аркылы багаланып отыратын акпараттык жуйелер курады. Сондыктан
стратегия эркашанда манызды мэселелер шеийм’шен тшелей
байланысты болады.
Бупарга мынадай непзп максаттар мен керсетюштер жатады:
сату етюзудщ колемi, фирманын есу каркыны, пайда, нарыктагы
улеа, капиталдардын курылымы, дивиденттер, ешм сапасынын
денгеш, фирманын турактылыгы жэне элеуметпк баска максаттар
жатады.
Тактикалык жоспар - Ka3ipri уакытта мшдеттерд1 шешумен
байланысты керсетюштерге жету амалын карастырады. Оперативок
59
жоспарлау - жоспарлаудын агымдагы жэне болашак кезещндеп
жылдам езгерйпя айкындайды.
Фирма эрекеттершде будан баска да зерттеу жумыстарыныц
жоспары eHflipicTi, ешмд1 жоспарлау жэне кызметшшерд1 жоспарлау
жумысы жасалынады.
Фирманын непзп шеишмдершщ стратегиясы жэне кез-келген
кэсшорынньщ узак мерз 1мд1 ж еп сп п дуры с тандалган стратегиялык
Непздермен
аныкталып
адамдык
ресурстарды
пайдалынатын
фирманын баскарушысы журпзе б1луд1 талап етед]. Сондыктан
фирмалардын алдында eaaipicTi жанарту максаты турады.
Фирма жумысын орындаудын Тшмд1 эдютерш жэне нэтижел1
айналымдарга акшасын салады, уйымньщ сешмд1 керсетюштерш
инвестициялайды, ягни кайталанатын бизнес тектес кызмет керсетш
кызметкерлерш багдарлама непзшде марапаттайды.
Фирманын
Heri3ri
шеипмдершщ
стратегиясы
бизнес
саласындагы манызды стратегия болумен 6ipre фирманын оннан он
бес жылга дамуымен оньщ басты максатын аныктайды.
Фирманын тшмдшМ бар менеджментте стратегияны жасау
ymiH эр турл1 козгалыс куштердё колданады: фирма жана нарыкты
1здейщ, жана ошм, жана кызмет керсетулерд! жасайды, тутынушылар
уш1н
сервис™
жаксартады,
технологоияны
жасау
ешмнщ
мумюншшктерш жаксарту, табиги ресурстарды пайдалану жэне
капиталдык салымдардан пайданы кайтаруды кебейту болып
табылады.
Американдык жэне жалондык фнрмаларыньщ стратегиялык
жоспарлауы кэсшорынньщ бес жылга дейшп жоспарлауынан манызы
зор, ейткеш ол елдерде накты курылган стратегиялар непзшде
басталады. Фирма кызметкерлершде непзп шенпмдерд] кабылдау
кабшетш дамыту уипн озык топ - менеджерлер мына непзп
мшдеттерд1 орындауы кажет:
- узак мерз1мге жумысшылардьщ стратегиялык максатка калай
жетуше кемектеседк
- эр турл1 баскару децгейлершдеп менеджерлерге олардьщ
зейнеткерлжке шыкканда немесе жумыстан кеткенде гана колма-кол
акшага айналатын несиелж акциялар туршде сыйакылар бередь
- орынлауынын накты мерз!мшде жана тауарды енд!руд1,
жасауды непзп зерттеулерд1 инвестициялайды. Компания улкен
пайда алганда жумысшыларга бонустар телейдй
Бонус - деп тауарды, кызметп кетере сатып алган ушш
бершетш сыйлыкты айтады.
Нарык
экономикасында
жоспарлау
процесшде
непзп
60
теоретикалык багыттарды устану кажет, онын курамына фирма
жоспарынын б^ркелюлт, гылыми непздшп фирманьщ барлык
ресурстарын утымды колдануды коздеушшк. Баскарушы буыннын
оларды жузеге асыруыньщ басымдылыгы жэне езара байланыспен
карым-катынастар принциптер1 жатады.
Нарыктык жагдайда фирмаларда жоспарлаудын эр турл1 эд1стер1
колданылады:
- баланстык эдк:
а) материалды (отын, электр энергиясы, жабдык жэне т.б.
баланстар);
б) ецбектж баланс (жумыс кушшщ балансы);
в) каржылык баланс (акшалай табыспен шыгыс балансы,
бухгалтерлж баланс, кассалык жоспар жэне т.б.).
- номативтш эдю - фирманьщ жумысын жоспарлауда ен
алдымен ресурстарды колданудьщ нормативтер! мен норма жуйеа
пайдаланылады (буган:
шиюзат пен материалдаршыгысыньщ
нормасы, кызмет корсету нормасы, енбек сыйымдылыгы, санак
жармасы (инвентаризация), машина мен жабдыктарды колдану
нормативтер1, ощцрю циклшщ узактыгы, шиюзатыц запастары,
аякталмаган ощйрютеп шиюзат материалдар, отын запастары юредО.
Бул эдю егер прогрессив™ норматив™ база курылса гана дурыс
колданылады, демек нормалар мен нормативтер жаца техника мен
технологияны ейШзешш жоспарлы шараларды есепке ала отырып
карастырылган, сондыктан ецщрюте ецбек™ уйымдастыруды
жаксартуды кездейдь
- багдарламалы (максатты) эдю - кебшесе гылым жэне
техникалык
nporpecTi
жоспарлау
ушш
колданылып,
мына
факторларга эсерш типзедк
а) фирманьщ барлык ресурстарын ец мацызды деген гылымитехникалык багдарламаларды орындауга багыттап ыкпал жасайды;
б) фирмаларда тура немесе тшелей жоспарлауды камтамасыз
ету ушш идеядан ещцрютж курылымга енпзуге дешн эсер етедц
в) фирмалардыц гылыми-техникалык багдарламаларынын
жузеге асуын кэсщерьхннъщ экономикалык жэне элеуметпк даму
жоспарымен тжелей байланыстыруга жол ашады.
| технико-экоиомикалык факторлар бойынша эдю. бкл эдю
бойынша ецщрютж шыгындарды жоспрлауда жэне ешмд1 етюзуде
ендцрютж багдарламалардыц фирманьщ экономикалык жэне
элеуметпк даму жоспарларыныц непзп бел1мдерш курастыру ушш
колданылады. Фирманьщ жоспарлауыныц бул эдюшде келеа
факторлар ескершедк
61
а) техникалык факторлар (жаца техника мен технологияны,
жаца материалдарды енпзу, фирманын техникалык жагынан
жарактандырылуы жэне т.б.);
б) шыгарылатын ешмнщ ассортимент^, номенклатурасын,
eH flip ic процестерш кйымдастыруды жаксарту факторлары;
в) фирма вшмшщ багасы, кызмет керсетудеп тарифтершщ
турактылыгын сактау ушш инфляцияны мейлшше азайту шараларын
колдану;
г) фирма мен ендгршщис бшктшкке байланысты ерекше
факторлар орын алу м^мкш. Буган: енбек пен кадр бойынша
жоспарлау, енд1рштщ Heri3ri жоспарын OHflipic шыгындарымен ешмд1
еткГзу жоспарларын жасау ушш колданады. Кебшесе ереже бойынша
фирмада жоспарлау барысында тек 6ip гана эдар колданылмайды,
эдастердщ кешеш колданылады. Тэж1рибеге суйенсек стратегиялык
узак мерзшда, кыска мерз1мд1, сонымен 6ipre агымдагы жоспарлау
Typnepi колданылады.
коммерциялык
курылымдардын
болашактагы
непзп
acneKTinepi сипатталатын, ондагы керсетюштер талданатын онын
шешу амалдары айкындалатын кужат - бизнес-жоспар куру аркылы
3flic.
Жоспарлау тэж1рибес1 кейб1р жагдайда бизнес-жоспарлардьщ
турлерш топтастырады. Сондыктан бизнес-жоспардын 3p6ip туршщ
ерекшелжтер1 бар. Фирманы жоспарлауда бизнес-жоспардын 4 типш
пайдалануга болады:
- шаруашылык субъекпсшщ iuiKi бизнес-жоспары;
- айналым корларын толыктыру максатында несие алу ушш
жасалынатын бизнес-жоспар;
- инвестициялык бизнес-жоспар;
- каржылык жагынан сауыктыру бизнес-жоспары.
Бизнес-жоспар эркашан белгш 6ip багытка арналады,
сондыктан ол сержтестжтер, салымшылар, жогары буындагы
мемлекеттж баскару органдары болуы мумюн.
7
такырып. Кэсшорын кызметш агымдагы жэе оперативт
жоспарлау.
Агымдагы жоспарлау жылдык кезещп камтиды жэне эр турл1
кызмет турлер1 бойынша жоспарлар жиынтыгынан (мысалы, зерттеу,
енд1ру, персоналдар, материалды-техникалык камтамасыз ету,
маркетинг жэне т.б. бойынша) турады. Нарыктык катынас
жагдайында эрекет езгетш оралымды жос-парлар жуйеа мен
курылымы коп турл1 жэне езара байланысты жоспарлы шеилмдерд1
62
сипаттайды. Кэсшорынньщ кызметшщ накты багыты бойынша
жоспарды куру непз1 кундык жэне табиги керсеткштермен
аныкталатын м'|ндеттер болып табылады. Агымдагы жоспарлау
кэсшорын жэне оньщ жекелеген бвл1мшелер! ушш оралымды
жоспарларды жасау жолымен жузеге асырылады. Жоспарларды жасап
болганнан сон жекелеген багытгар бойынша талдау жасалынып,
сэйкесазд!ктер
аныкталады.
Жоспарлар
езара
байланысты
болгандыктан, сэйкес реттеулерд1енпзу рэамдер1 карастырылады.
0нд1р1стщ агымдагы жоспарынын H eri3ri бел1п кунтобелш
(айлык, токсандык, жарты жылдык) жоспарлар, бул узак мерз1мд!
жэне орташа мерз1мд1 койылган максаттарды нактылайды. 0нд1р1стщ
кунтобелж жоспары тапсырыс женшде, оларды материалды
ресурстармен камтамасыз ету OHflipicTiK куаттын пайдалану денгеш
жэне оларды 3 p 6 ip тапсырыстьщ орындалу мерз1мш ескере отырып,
пайдалану женшдеп мэл1меттер непзшде жасалады. ©щцрютщ
кунпзбелнс жоспарлары
куаттылыкты кайта куруга, куралжабдыктарды алмастыруга, жумыс кушш окытуга жэне жана цехтар
мен кэсшорындардын гимаратын жендеуге жумсалатын шыгындардан
турады.
Жоспардьщ басты багыттарыньщ 6ipi - кэсшорынньщ телемге
кабшетгшгш сактау. Жоспардьщ шыгын жэне табыс калдыгы
бюджетке енпзшед1 (табыс пен шыгын жоспары). Кэсшорынньщ
кызметш жоспарлау ушш алгашкы мэл1меггер нарык кврсетюштер1
болып табылады. Нарык женшде толык KepiHic беретш маркетинг
нэтижей сату женшде жоспарлы шеипмд! кабылдау ушш алгашкы
мэл1меттер болып табылады. Сондай-ак еткен жылдьщ iuiKi
кэсшорындьщ мэлеметтерше талдау
журпзшед1
жэне
сату
шыгындары мен оны азайту, курылымы женшде акпараттар беретш,
кесте туршдеп статистикалык мэл!меттер пайдаланылады. Сатылган
OHiMHiH жылдык жоспары ешм ещпрюнщ жоспарына тжелей ыкпал
етед1, баскарудьщ орталыктанган жуйес1 жагдайында бул керюшше
болатын. Табиги жэне кундык ернектеп калыптаскан ешм сату
жоспары жоспарлы пайданы есептеу мен ен темен бага ушш непз
болып табылады. Осылайша, ешм сату жоспары баска жоспарларды
жасаудьщ Heri3i болады. Ресурстарды дурыс жоспарламай, сол
кэсшорынньщ кызметш табысты журпзу мумюн емес. Ресурстарды
жоспарлаудын 6ipiHiui сатысына жоспарланган кезецнщ ap6ip жылына
кажетп ресурстар колем i мен Typi беютшедц dpi
карай
жабдыктаушылардын мумюндтмен салыстырылатын кажеттшктерге
талдау жургМледь Жоспарлаудын еюныи сатысында артык немесе
жет!спейт1н ресурстар бойынша шеишмдер кабылданады. Сонгы
63
сатысында максатты багдарлама бойынша ресурстарды бвлшу1 жэне
ресурстар
тецдестап
багаланады.
Кэсшорыннын
агымдагы
жоспарынын
ерекшелш
каржы
нэтижелер1мен
каржылык
ресурстарды барынша дэл багалау болып табылады. Сондыктан
кэсшорынньщ жылдык жоспарында «Каржылык жоспарлау» жеке
карастырылады, мунда агымдагы каржылык шыгындар мен табыстар,
сондай-ак шыгындар жэне инвестициялык жобаларды жузеге
асырудан куталетш пайдалар 6ipre жазылады. Оралымды жоспарлар
эрб1р жеке бол1м бойынша жеке мерз1мге немесе 6ip жылга курылатын
бюджеттер жуйеЫ аркылы жузеге асырылады.
Кэсшорын бюджет! оралымды жэне каржылык жоспарды
байланыстырады жэне кэсшорын кызметанщ сонгы нэтижесш - пайда
мелшер1 мен шамасын болжауга мумюцщк бередь Кэсшорын бюджет!
онын ic-эрекетшщ барлык жактарын ка mi и отырып жэне бел1мшенщ
оралымды жоспарларына непзделе отырып, оныц бвл1мшелершщ
жумысын уйлестарупй курал болып табылады. Бюджеттак жоспарлау
кэсшорынньщ каржылык есептершщ барлык акпараттык непзш
камтитын бюджеттер жуйесш куруды усынады. Бул yaepic операциялык бюджеттщ жэне каржылык бюджеттщ калыптасуы
болып, ею болжке белшу1 мумюн.
Операциялыц
бюджет
кужаттардыц
келес1
жиынтыгын
курастыруды усынады: сату бюджет!, ецщрю бюджет!, ендорютак
корлар бюджет (дайын ошм, аякталмаган eaaipic, материалдар),
материалдарга дажелей шыгындар бюджета, ецбекакыга тжелей
шыгындар бюджета, коммерциялык шыгындар бюджета, баскарушылык
шыгындар бюджета, табыс жэне шыгын бюджета (немесе пайда жэне
залал женшде есептеме болжамында кэсшорынньщ кандай табыс
алганын жэне бул кезенге кандай шыгындар болганы керсетшед1).
Каржы бюджета акша каражаттар агымынын бюджетш немесе
кассалык бюджеттщ (кэсшорынньщ кызметанщ барлык турлер1
бойынша шыгындар мен табыстар болжанады - непзп, каржылык,
жэне инвестициялык), есеп тецдестагшщ (болжам тецдестап) жэне
инвестициялык бюджеттщ дайындыгын керсетедь
Жоспарлауды баскару функциясы рётанде ipi енеркэсштж
кэсшорындарда олардыц жэне эрб!р бошмшесшщ максатын бёйщй! 6ip
кезецге нактылауда, мшдетта коюда жэне оган жету жолдарын
тацдауда, койылган максат пен м1ндеттерд1 орындау упин кажетта
ецбек, каржы, материалды ресурстарды аныктауда жузеге асырылады.
Накты максатка жетудщ багыты мен тазбектипгш, сонымен катар
технологиялык тазбектщ жолын аныктауда кэсшорынньщ жекелеген
курылымдык ботмшелершщ ic-эрекетан езара байланыстыруга
64
багытталган шаралар кешеш жасалады (гылыми-зерттеу жэне
тэнарибелж конструкторлык нускауларды енд'фкке ещйруге, етк1зуге
жэне сервистж кызмет керсетуге дешн эз1рлеу). Бул ушш нарык
жагдаятыньщ
болашагын,
тутынушылык
сураныс
урдюш,
колданылатын ресурстардын негурлым тшмд1 пайдалану мумюндтн
бшу кажет. Сондай-ак жоспарлау маркетингпен жэне бакылаумен
туракты уйлесу1 кажет. Жоспарлау болашакты жэне агымдагы
жоспарлаудын езара байланысты жиынтыгы туршде жузеге асады.
8
етюзшуь
такырып. Кэсш оры нны н eHAipicri ж оспарл ау жэне oniMiii
0 H flip ic r iK багдарламанын калыптасу кезещ мен мэш. бщиркгпк
багдарлама ешмнщ шыгарылу келем1, номенклатурасы, ассортимент
жэне табиги, кундык ернектеп сапа бойынша аныкталатын,
кэсшорынньщ дамуындагы болашагы бар жэне агымдагы непзп
бел1мдершщ 6 ip i болып табылады. 0 H flip ic r iK багдарлама баска
кэсшорындар
жэне
уйымдармен
e n f lip ic r iK
шаруашылык
байланыстарын керсетед1, кэсшорынньщ жоспарлы кезенде дамуынын
Heri3ri багыттары мен мшдеттерш, ещйргстщ баскалармен б1рлесш
жумыс icreyi мен мамандану денгешн жэне кэсшкерлш турш
сипаттайды. вщиргспк багдарламаны жасау кезшде келесшер
ескершедц:
- ешмд! (жумыс, кызмет) ещйру жэне сату бойынша кэсшорын
кызметшщ жаргылык турлерц
- еткен кезенде ендшстж багдарламанын орындалуыньщ накты
нэтижеа;
- жоспарлы кезен бойынша белшген (тэугпк, апта, ай, токсан),
еткен кезенге сатылган ешм (жумыс, кызмет) келем1 бойынша
мэл1меттер;
- ешмнщ сапасы, номенклатурасы жэне ассортимент! бойынша
кемшшктер;
- келюм жасалган тапсырыстар, сондай-ак орташа мерз1мд1
кезендеп тапсырыстар;
- кэсшорын ешмше (жумыс, кызмет) сураныстын болжамдык
мэл1меттерц
- кэсшорыннын жэне онын курылымдык бел1мшелершщ
ещйрютж куатын есептеу;
- калыптаскан жэне апдынгы катарлы техника-экономикалык
нормативтер;
- кэсшорыннын жогары баскару органы кабылдаган, ешмд1
жанарту, ешм сапасын арттыру жэне e H flip ic шыгынын темендету,
65
жацарту, техникалык кайта жабдыктау, onaipicTi кайта куру бойынша
белпленген шаралар.
Кэсшорынньщ онщрктш багдарламасын дайындау нэтижесшде
темендеплер аныкталады: ощмнщ кандай турлер1 (номенклатурасы,
мелшерлерц ассортимент!) жэне кандай келемде шыгару кажет;
тутынушыга ошмд1 дайындау жэне жетюзу; жедел тапсырыс болган
жагдайда, косымша ешм шыгару бойынша кэсшорын мумкшд1ктер1
кандай; ыктималды тутынушылар ушш ошмд1 (жумыс, кызмет) етшуод
болжау непзшде тэуелаз жасалган келемдер; жоспарланган кезецдеп
сапа денгеш мен жуйеа; ешмд1 енддру ушш тутынылатын ресурстар
колем! жэне оларды сатып алу жуйеа; enaipicTi токтату немесе жауып
кою мумющщп жэне т.б. ввддоспк багдарламаньщ калыптасуында,
келесщей кезецдердщ болуын карастыруы кажет:
енщнщ
(жумыс,
кызмет) тапсырыстар
коржынынын
(жоспарлаудын тапсырыс бойынша жуйесшде) калыптасуы.
- есеп жэне ещцрютгк жоспарлау жуйесш непздеу, жоспарлыесептеу 61рл1гш тавдау.
- вщйрютш куатты есептеу.
- дайын eniMfli шыгару жоспарын жасау.
- курылымдык белам'Шелердщ оралымды жоспарын жасау.
- енщ сапасын арттыру бойынша жоспар жасау.
- экспортка ошм шыгару жоспарын жасау.
- ешмд1 сату жоспарын калыптастыру;
- OHflipicTiK багдарламаны орындау ушш енбек, материалды
жэне каржы ресурстарына кажеттЫюч аныктау.
- ендарютк багдарламаны есептеу жэне бакылау.
- диспетчерлеу.
- OHflipicTiK багдарламанын орындалуын багалау.
0нГм тапсырыстары коржынын калыптастыру. Кэсшорынньщ
тапсырыстар коржыны келеалердщ непзшде калыптаса алады:
жетгазу мерзшдер! бойынша орындауга кабылданган
буйымдар (жумыс, кызмет) т1з!м1нен туратын сатып алушылардан
алынган тапсырыстар. Ол келюмшарт HOMipi жэне оньщ куш,
зауыттьщ тапсырысты дайындау куш мен HOMipi, буйымнын (жумыс,
кызмет ) атауы мен Typi, ynrici, танбасы, колем! жэне ай бойынша
жетюзу мерз1м1 жэне т.б. керсетшетш жабдыктар топтары бойынша
ж1ктелед1;
- ыктималды тутынушыларга ешмд1 (жумыс, кызмет) етюзуд1
болжау. Кэсшорынньщ тапсырыстар коржынынын керсетюштер1
OHflipicTiK удерктщ барлык кезендер1 бойынша жоспар мен бюджеттщ
калыптасуыньщ Heri3i болып табылады. Тапсырыстар коржыны
66
кебшесе келесщей бшймдерден турады:
а) кундел1кт1 узд1кс1з жумысты камтамасыз етуге багытталган
агымдагы тапсырыстар;
б) орындалу Mep3iMi 6ip жылга дешн жэне жогары, орташа
мерз1мд1 тапсырыстар;
в) ею
жэне
одан
жогары
жылга болжамнан туратын
болашактагы тапсырыстар.
Агымдагы тапсырыстар кебшесе ешмд1 жетюзу (жумыс, кызмет)
кел1С1мшартымен жасалады. Жетгазуге кел1С1мшарт жасалмаган
OHiMHin e H flip ici кэсшорыннын оны етюзуге сешмдшпмен бастапуы
мумкш. Орташа мерз1мд1 жэне болашактагы тапсырыстарга ешмд1
сатып алуга б1рнеше айдан кешн немесе жылдардан кешн кепщдж
беруге дайын сатып алушыны табу эрдайым мумкш емес. Сондыктан
кэсшорын
тэуекелдЫкп
темендеплердщ
непзшде
азайтуга
умтылады:
- ешмд1 шыгару уш1н, сондай-ак шиюзат пен материалды
ыктималды жабдыктаушылар ушш ешм OHflipiciHiH менш1кт! удерюш
шектеу, техникалык кужаттарды дайындау, енщрютщ кажегп куатын
непздеу мен дайындауды шектеу, буйым б1рлтнщ енбек
сыйымдылыгын аныктаудын экономикалык есептемелерш (жумыс
кушшщ
орташа
сагаттык
куны),
буйым
б^.рлЫнщ езщщк куны мен болашактагы багасын, материалды, каржы,
енбек ресурстарына кажеттшкп аныктау;
белшектерд1,
сондай-ак
буйымды
дайындайтын
технологияларды барынша б1р!здещйру, бул сатып алушы буйымнан
бас тартканда болатын зиянды азайтып, баска буйымнын eHflipiciHe
Kipicyre щ м р н р к береди
- баска бэсекелестермен салыстырганда, кэсшорын ©HiMiHiH
артыкшылыктарын жасауга умтылу;
кэсшорын ушш негурлым тшмд1 отгазу нарыктарын )здеу
(нарыктын белгш 6ip сыйымдылыгы мен жогары бага коюга
мумюндш, жетюзшген ешмге телем кепщщп);
- багасы бойынша тшмдшп томен, б1раксатып алушынын
тапсырысы болмагандыктан, кэсшорыннын enaipicTi токтатуына жол
бермейтн, етюзудщ каущЫздещйру нарыгын !здеу;
- ешм жарнамасын кенейту жэне ез брендш жылжыту.
Кэсшорын тапсырыстар коржынын калыптастыру кезшде,
шиюзат
пен
жабдыктаушыларда
жинакталатын
белшектердй
жабдыктаушылар сешмдшгше, жетюзшетш тауар мен кызмет
багасына, сырттан келетж шиюзат жэне материал, жылу, энергия
сапасына,
6ipnecin
жасайтын
ешмге,
ещйрютщ
озгеркше,
67
курылымына, жабдыктаушынын икемдипл мен кабшеттшпне талдау
жасауга ерекше кецш белшедь
© W lip icT iK
багдарламаньщ непзп бвл1мдер1 мен техникаэкономикалык KopceTKiurrepi. Материалды epicT eri кэсшорын ушш
OHAipicTiK
багдарламаньщ непзп бел1мдер! келеалер болып
табылады:
-тауарлы (жалпы) ешм ёнд1р1сшщ жоспары;
- экспортка енШ шыгару жоспары;
- ен1м сапасын арттыру жоспары;
| ешмд! сату жоспары. Кэсшорында
жоспарлау
жуйеа
керсетюштер
кешенщ
сапа, кундык, табиги жэне баска да
керсеткшйерщ пайдалануга непзделген, олар аркылы жоспарлау жэне
кэс1порын кызмет1н1н барлык багыттарыньщ нэтижесш багалау
жузеге асады. Сапа, кундык, табиги жэне баска да керсетюштерд1
белш керсетуге болады. ®н!м сапасы кэсшорын кызметшщ манызды
керсетюштер катарына жатады. Кебшесе керсетюштерд! он непзп
топка беледк
-тагайындау KepceTKimi;
- сешмдшк KepceTKimi;
- стандарттау жэне б1р!зденд1ру керсетюпн;
-технологияльщ керсетюпй;
- экологиялык; керсетюшй;
-эргономикалык керсетюнл;
-эстетикалык керсетюии;
- патентпк-кукыктык KepceTKimi;
- т асы м ал д ау KepceTKimi;
- K ayinci3fliK KepceTKimi.
Табиги керсетюштер ещцрктщ заттык келемш негурлым дэл
аныкгайды. влшем б!рл1п ешмнщ сипатын, багытыи жэне
тутынушылык касиетш KepceTyi кажет. Мундай елшепштер затгык
шамалар болып табылады: дана, шаршы, тонна жэне т.б. Табиги
б!рл1ктер eHiM 6ipTeicri салаларда (мунай жэне газ ендеу, KOMip
6HepK9ci6i,
агаш дайындау, ауыл шаруашылыгы жэне т.б.)
колданылады.
Тэж1рибеде e n a ip ic r iK багдарламаны жоспарлауда шартты-табиги
керсетк!штер колданылады. Олар тагайындалуы бойынша 6ipTeKTi эр
турл! куаттылык пен ешмдЫктеп кейб1р eHiM турлер iH салыстыру
жэне елшеу ym iH колданылады. Мысалы, мацыздылыгы эр турл!
жылудьщ (мунай, газ, KOMip) эр турш евдеу, шартты жылуга кайта
есептеумен аныкталады (1 тонна жану кезшде шартты 7000 ккал жылу
белшед!); резина техникалык буйымдар, донгалактар, пластикалык
68
буйымдар eaaipiciHiu келем1 шартты б1рл!кте жоспарланады (кел1кт1к
лентаньщ шаршы метр1, данасы, жеке буйым немесе 6ipTeicri
буйымдар тобы бойынша керсеташтер), консервшер шартты
(сыйымдылыгы эр турлё) банкшерде жэне т.б. Шартты б1рл1кте
саналатын ешм келемш табиги заттык ернекпен 6ip уакытта
жоспарлау кажет, ейткеш бул iu m жэне сырткы зауыттык
тасымалдауга жоспарлы келемд1 беютуге, эр турлё экономикалык
есептеулерд1.орындауга мумюндж бередк
Табиги керсетюштер непзшде еншрю келемшщ кундык
керсетюштер1
есептеледь
Кундык керсетк!штерд1 жоспарлау
кэсшорын ещйркшщ шыгындар мен нэтижелер1 сэйкесппн
камтамасыз етедь Кундык керсеткштердщ табиги керсетюштермен
салыстырганда артыкшылыгы, олардьщ eauipic TypiHe тэуелаз,
кэсшорынньщ салалык ерекшелтне тэуелаз, сондай-ак ещиршетш
ешмнщ сипатьша тэуелаз жоспарлауда шаманьщ б1рл1пн камтамасыз
етедь Кэсшорындагы ешмнщ непзп кундык керсетюштерше
жататындар: жалпы айналым, iuiKi зауыттык айналым (iunri eHflipicTiK
тутыну), тауарлы, жалпы жэне сатылган ешм келем!, ендеудщ
норматив™ куны, таза жэне шартты таза ешм, аякталмаган ещйрю
куны жэне баскалар.
Тауарлы (жалпы) ешм ещнркшщ непзп жоспары еншршген
ошм келем1 мен ассортимент! шыгарылатын накты ешм (жумыс,
кызмет) номенклатурасы бойынша жоспар болып табылады.
Кэсшорынньщ eHflipicTiK багдарламасы 6ip жылга, токсанга белшш
жасалады. Токсан imiHfle жоспар айларга белшедк Айлык eHflipicTiK
багдарламаньщ калыптасуы алдьщгы токсан бойынша багдарламаньщ
орындалуын талдауды; ешмд1 жетюзуге жасалган келкемшартка
тутынушылармен енпзшген езгерктермен толыктыруларды; алдагы
кезецге ешмд1 етгазу болжамын дэл аныктауды; сапаны жогарылату
жэне
шыгындарды
темендету
бойынша
жоспарлы
уйымдастырушылык-техникалык шаралардьщ орындалу есебшщ
талдауы; ЕЗЖ жэне ¥КЖ кунтЬбешк жоспарыньщ накты орындалуы
женшде есептеменщ талдауын, ещцрютщ техникалык дайындыгын
жабдыктьщ жангыртуы мен курдел1 жэне агымдагы жендеущ ескере
отырып журпзшед].
Экспортка ешм шыгару жоспары накты келюм мен кел1с1мшарт
шарттарында, экспортка жетмзудщ талаптарына сэйкес келетш
буйымды (жумыс, кызмет) енд1ру келемшщ керсетюштершен турады.
0шм сапасын арттыру жоспары кэсшорын ушш манызды, езшщ
техника-экономикалык керсетк1штер1 бойынша ЕЗЖ жэне ¥КЖ
барлык
кезеццершде
отандык
жэне
элемдж
техниканын
69
жепспктер 1мен, техникалык дайындыгы, e n im i дайындау мен оган
кызмет керсету! талапка сэйкес непзделген, ешм турлершщ
тутынушылык касиет! мен ассортиментж жанарту керсетюштершен
турады. Осыган байланысты есга буйым турлерш OHjipicreH алып
тасгап, оны ауыстыру карастырылалы жэне онын ауыстырылу немесе
жацгыргудын накты мерзЬй керсеттледй сондай-ак ендцллетш
буйымньщ непзп техника-экономнкалык керсетюштерш жаксарту,
ешмд1 дайындаудьщ барлык кезендершде техникалык стандарттар
мен шарттар талаптарын сактау карастырылалы.
©Н1МД1 сату жоспары кэсшорыннын нарыкты маркетингпк зерттеу
удеркшде аныкталган накты тутынушылары мен сатып алушыларына
сатылатын ешм (жумыс, кызмет) келемшщ керсетыштершен турады.
Кэсшорын еш мш щ сатылу колем! жоспарлы кезенде жетюзуге, тиеуге
жэне теленуге арналган ешм жэне кызмет кунынан - дайын ешм, ез
енздркшщ жартылай енделген ен1мдер, внеркэсш сипаттагы жумыс
пен кызмет, баска уйымдарга керсеттлетш кызмет (кэсшорынньщ
келйспк корлары мен жабдыктарын курдеш жендеу жэне жан-гырту),
сондай-ак кемекип eaaipicriH курдеш курылыс жэне енеркэсйптк емес
шаруашылык бойынша ешмш (жумысты орындау жэне кызмет
корсету) сыртка сатудан турады.
© а щ р к п к куаттар. Кэсшорыннын eazripicriK багдарламасын
непздейтш алгашкы есептеулердщ 6ipi - ендарктж ку аттарды есептеу
болып табылады. Сонымен катар ешцр 1стпе куатты ез ресурстарын
пайдалану жэне ендарк тш мдш пн арттыру бойынша шараларга
непзделген кэсшорыннын техникалык жабдыкталуы мен кайта куруы
аркылы арттыру кажет.
вншрйстнс куат дегеншЬ - барынша мумкш жылдык ешм колем!
(жумыс, кызмет) немесе алдынгы катарлы технологияны жэне
негурлым онтайлы енбектт жэне eaaipicri уйымдастыру эд!стерш,
eaaipicriK жабдык пен алац келемш толык колдана отырып, агымдагы
кезецде карастырылган номенклатура мен ассортименттеп шшозатты
ецдеу.
вш м eaaipici бойынша eaaipicriK куатты санауда eaaipicriK
багларламада колданылган елшем 6ipniicTepi пайдаланылады (дана,
метр, тонна, литр жэне т.б.) Бул - жаппай, ipi топтамалы eaaipic ушш
тэн сипат. Шартты табиги керсетыштер топтамалы ендаркте
колданылады. Жеке ендарк жагдайында бел!м жэне цехтардьщ
ендаркпк куатын елшеу ушш цехтар мен белтмшелердщ накты
eaaipicriK Л1умкшдйтн дэл керсетпейттн сагат .мвлшерлер1 немесе
кетерме багалар аз колданылады. Сондыктан кэсшорыннын,
курылымдык б1рлйспн eaaipicriK куатын ендтршген ешмнщ табиги
70
(шартты табиги) керсетюiirrepiнде ернектеу максатка сай болады.
9
такырып. Енбек жэне кэсшорыннын элеуметпк дамуы
жоспарлау.
Менпйктщ турше, кызметтщ келемше жэне онын багытына
карамай 3p6ip кэсшорын жоспарлаумен айналыса алады. Жоспарлау бул белгш 6ip болашакка кэсшорын максатын тавдау жэне непздеу
yaepici, оган жету y m iH сэйкес технологияны эз1рлеу, шеилмдер мен
непзп багыттарды тандау жэне непздеу кажет. Ka3ipri нарыктык
экономика орталыктандырылган баскару жуйеа кезшдеп отандык
экономикага Караганда, негурлым жоспарлы болып табылады. АКД1тьщ жай фермер! ауыл шаруашылык кезенге ауыл шаруашылыгы ошмдергае жыл басындагы калыптаскан биржапык багага, тасымалдык
кызмет багасына, ауа райы жагдайына байланысты эрекет ету
жоспарын жасайды (кандай сортты егу, кандай колемде, канша, юмге
кандай ешмд1 сату туралы).
Нарыктык экономика жагдайында айрыкша ерекшел1п бойынша
6 ip iH m i кезекте жоспарлау субъектю езгередй жоспарды мешшк иеа
немесе жалданган кэсшорыннын каржылык-шаруашылык кызметшщ
нэтижесше жауап 6eperiH, оган екшетп кызметкер жоспарды кабылдап
беютедь Сондыктан ец алдымен кэсшорында жоспарлаудын
орталыктанган баскару жуйес! жагдайында калыптаскан бага кажет.
Бул мэшн arii жогалтпаган нарыктык экономика жагдайында базаны
аныктау ушш кажет (мысалы, жоспарлаудын багдарламалык максатты
3flicTepi, оньщ шшде гылыми-техникапык c e p n u iic жэне OHflipicriтехникалык кайта жабдыктау багдарламалары, оралымды-ещнрютак
жоспарлау, OHSipic факторлары бойынша жоспарлау жэне т.б.).
Сонымен катар нарык жагдайында кэсшорында жоспарлау кызметш
кайта куру жуйелж кемшшктерш енсеру ушш де керек.
Нарыктык жагдай кэсшорындагы жоспарлаудын белгЫ 6ip
максатты багыты мен сипаты болуын талап етедг Дер кезшде
кэсшорынга ыкпал ететш сырткы факторларын (бэсекелестердщ,
етаозу нарыгынын, тутынушылардын жэне т.б) ескеру, алдагы гылымитехникалык,
элеуметтак-экономикалык,
уйымдастырушылык,
экологиялык, саяси жэне баска да езгерктердщ ыкпалын аныктауга
умтылу керек. Мемлекеттак оргаидардын бурынгы функциялары
кэсшорынга такелей етедй кэсшорын денгешнде оз бетанше дамудын
узак мерз1мд1 стратегиясын жасау кажеттшт туындайды. Осыдан
зауыттык жоспарлаудын кагидалары мен турлер1 езгередк Агымдагы
(жылдык) жоспарлаудын шецбер1 санаулы болады, бул болашагы бар
жоспарлаудын кажеттагш мензейдк Болашак жоспары стратегиялык
71
максатты керсететш агымдагы жоспарлау уцпн басты багыт болады
жэне ipi енеркэсштйс кэсшоры ндардьщ непзп кызмет! болып
табылады. 0 з кезепнде агымдагы кызметтщ жылдык нэтижеа
шаруашылык жагдайлардын езгерклн ескере отырып, болашак
жоспарды кезшде тузету уцнн пайдаланылады. Баскаша айтканда
озгермел! жоспарлау кагидасы колданылады.
10 такырып. OHAipicTiH шыгындары баганы жоспарлау.
Фирманын шаруашылык кызмет процесшде ещцрютш теракты
шыгындар курылымында калдык жэне старттык шыгындар туады.
Фирманьщ теракты шыгындарына курал-жабдыктар жалга беру
акысыньщ, салыктардын, зимшш баскару шыгындары юретшш еске
туирешк. Теракты шыгындар шыгарылган ешм келемше тэуелд1
болмайды.
Калдык шыгындар - ешмд1 отюзу мен OHflipicrim токтауымен
болатын туракгы шыгындардьщ болт. Негурлым шаруашылык
кызметшщ токтау уакыты узын болтан сайын, согурлым кадцык
шыгындарыньщ келем1 аз болады. Бул жагдайда фирмада жумысшы куинн
жалдау мен гимараттарды жалга беру туралы турл! шартгар мен
келюмдерден кутылу мумкщджтер1 пайда болады.
Стартык шыгындар - OHflipic™ кайта косумен жэне ешвдй
етюзумен байланысты туатын туракты шыгындардьщ беиМ.
Старттык шыгындар - вщцрю
пен отюзу
келемдер1
озгермегенде езгермейтш болуы мумюн, Егер OHpipic элеуетш
арттыру керек болса (техника мен жумыскерлер санын), онда
старттык шыгындардьщ сандык ocyi жэне тип™ ceKipici болады.
Осылайша, "туракты шыгындар" TyciHiri-салыстырмалы, OHflipic
пен вткезшу озгерушщ эсершен олар 03repicci3 калмайды.
Фирманын
шаруашылык
кызмет
процесшде
езгермелё
шыгындар OHflipic келем1 мен он1м откеру колем1 азайганда жэне
артканда калай болады? ©згермел! шыгындар жумысшы купине,
шиюзат пен материалдардьщ шыгындары екенш eciMi3re туарешк.
Бул шыгындар enaipic пен ошм откеру келемшщ езгеру1мен езгередь
Фирманын OHflipic пен ешм еткерушщ ©згеруйне байланысты
езгермел1 шыгындар курылымында пропорционалды, прогрессив™,
дегрессив™ шыгындар пайда болады.
Пропорционалды езгермел1 шыгындар OHflipic пен ошм еткеру
пропорциясына катысты езгеретш шыгындар.
Прогрессив™ шыгындар-eHaipic пен ен:ш еткеруге Караганда
кеп децгейде езгеретш езгермел! шыгындар.
Дегрессив™ шыгындар - eHflipic пен ешм еткершугне Караганда
72
салыстырмалы турде аз пропорйияда езгеретш езгермел1 шыгындар.
0 згермел1 шыгындар enaipic пен ешм еткерьлу келемдер1 ecyi
бойынша кершедь Ен алдымен олар eaaipic келем1мен баяу есед1жэне
осы уакытта дегрессивт1 шыгындар пайда болады. Опын ce6e6i мына
жагдай: фирманьщ экономикалык кызмсп кенейген сайын жумысшы
кушш пайдалану, уйымдастыру жэне енбек белш1сй жаксарады, арзан
ш ик 1зат пен материалдар алынады.
Б1рак та, белгип 6ip сэтте, шаруашылык кызмет тшмдшкке
жету, арзан шиюзат пен материалдарды жаксы колдану мен сатып алу
мумюнд1ктер1 таусылатын денгейге жетед1. Фирма езшщ элеуетш
толык пайдалану децгеш не жакындаганда, езгермел1 шыгындар
прогрессивт! шыгындар сипатына eHin, олар enaipic колемi есуден де
тез осе бастайды. Бул мынаумен, ягни жумысшы куш! осы немесе
баска себептерден кымбаттайды, ешмнщ б1рл!пне есептегенде
шыгындар осе бастайды, жумыстардын каркыны акаудыц пайызын
кетеред1. Осылай, дегрессивт1 жэне прогрессивт! шыгындар басшылар
уш1н фирма шаруашылык кызметшщ ти!мдш1пшц барометр! болуы
THic.
Фирманьщ
шаруашылык
кызметшщ тшмдшгп
туралы
шыгындар курылымыныц баска e3repicTepi де куэ болады. Шыгындар
курылымы деп жалпы шыгындардьщ барлык келемшде фирманьщ
озгермел1 жэне туракты шыгындардьщ пайыздык катынасын
тус1нем13.
Егер А жэне В ею фирмалардьщ жалпы шыгындары мына турде
келиршед! (кесте 15):
15-кесте - Фирмалардьщ жалпы шыгындары
А
Шыгындар
70%
езгермел1 шыгындар
30%
туракты шыгындар
100%
жалпы шыгындар
В
40%
60%
100%
Осыдан олардын шыгындарынын курылымы езгеше деп
корытынды жасауга болады.
А фирмасында ецбект1 толеуге кеп шыгындардьщ болуы, осы
фирмада кол ецбепн!ц улес! кеп екендтн керсетед1. Оган кер1с1нше В
фирмасында енд)р1ст1ц жогары денгейш автоматтандырылуына сэйкес
жогары
туракты шыгындар мен енбек акысында аз езгермел1
шыгындар.
©Hflipic шыгындары курылымы Ka3ipri жагдайда айтарлыктай
езгерд!. Жана технологияларды колданудьщ ecyiHe байланысты
73
курлымында
инженер-электронщиктер,
инженер-профоммистер,
инженер-механиктер оларга сэйкес енбек акылары мен басым жогары
мамандыкты жумысшы куш in е кажеттшк еседь Осы себептен
ешмнщ жалпы кукыгында енбек акы yneci айтарлыктай ecrri. АКД1-нда
енеркэсш жумысшыларыныц енбек акысы 2%-дан 10%-ка ecrri.
Фирманьщ маркетингпк кызметше байланысты шыгындар 20%-дан
40%-га ecTi, осыдан фирма стратегиясында пайданы кебейтуде жана
мэселелер пайда болады.
Пайданы кебейтуде мынандай теориялар мен моделдер болады.
Пайданы кебейтудщ дэстурш модёл!; ДэсТурл! модель мына
эдютерге суйенед1:
- статистикалык эд|с, eHflipic пен едекйудщ бурынгы келемдер1
кезшде алынган максималды пайданьщ статистикалык акпараттарына
непзделед!;
- эксперимента эдае* ешмнщ керуге арналган партиясынын
eHflipici мен еткершуше жэне де осыдан тускен максималды пайдага
непзделед1;
- экспертак бага эд1а, eHflipic пен еткеру келемдершщ жэне
шыгындар келемшщ экспорттык бага непзшде максималды пайда алу
мумюнджтерш талдауга суйенедк
Менеджерлж теория жэне пайданы улгайту модел!.
Осы теорияга келюсек нарыктьщ тэуекел жагдайында катан
бэсекелестш ортада фирманьщ одан шыгуга умтылуында пайданы
улгайту мен тек кана аз уакытта гана емес, сонымен 6ipre узак
уакыттагы кезенде де айналысуы THic.
Практика керсеткендей, осында осы немесе баска фирманьщ
сайланган басшыларынын тэртштерше байланысты мэселе туады.
Сайланган басшылар ездерш жумыста уакытша ce3iHin,
пайданы улгайтуды ездер! орынынан кеткенше жаксы сыйлык алуга
улгеру ушш тек кана аз уакыт кезещнде жузеге асыруга ден кояды.
Ipi фирмалардьщ контракты бойынша сайланган басшылары,
сайланган
басшылар
емес,
максималды
пайданы
алудьщ
багдарламасын тек кана аз уакыт кезещнде гана емес, сонымен катар
узак уакыт кезещйде де жасайды.
Маржиналды теория жэне пайданы кебейтудщ модель
Осы теория шеюп табыс жэне шегп шыгындар тепе-тенвдпнде
пайданы кебейту туралы тезиске суйенедК Шеюп шыгындар мен шеюч
табыс ecenTepi керсеткендей, олардьщ тепе-тендж уш ешм ещнрюшде
гана болуы мумкш.
Ш екп табыс — фирманьщ косымша енд1ршген ешмнщ эр
б1рлшнен алынган косымша табыс.
74
LUeKTi шыгындар - ap6ip косымша OHiMHin Щрлйгшщ
OHflipiciMeH байланысты косымша шыгындар.
Ш екп табыс — шекп шыгындар жагдайы фирма жумысы ушш
жетшген жэне жетшмеген бэсеке жагдайларында да колданылады.
Осымен катар осында мыналарды есепке алу керек:
- жетшген бэсеке жагдайында жумыс 1стейтш фирмалар тек кана
6ip параметрше - ецщршген ешм кошемше бакылау журпзе алады;
- жетшмеген бэсеке жагдайында фирмалар ею параметрлерге ощцршген ешм колем1 мен олардын багаларына бакылау журпзе алады.
Бул мына жагдаймен туешдаршедп фирма жетшмеген бэсеке
жагдайында багага эсер ету мум юндт бола турып максималды пайда
беретш OHflipic.
75
5 0 зшд1к жумыстарга арналган материалдар
5.1 Дэргстерге данындалуга арналган тапсырма
1 такырып. Нарык экономикасындагы
фирмаплЫк
жоспарлаудын жалпы сипаттамасы_______________________________
1 Kipicne (непзп талаптар)
Сабактын жоспары
2 Теориялык сурактарды оку;
3 Бакылау сурактарыньщ процедураларын
тусшд1ру
жэне
окылган
мэл!меттер
бойынша сыналатын сурактарды журпзу
4 Сабактын корытындысын отюзу;
5 Келеа сабакка тапсырма беру (6ipiHiui
тэж1рибелйс сабактар барысында).
1Нарык
жоспарлаудын
мэн]
мен
Бакылау сурактары
функциялары.
2 Фирмаш ш к жоспардьщ аныкталмаган
цэрежеа, ой бежмделу уакыты, жоспарлау
келденец, максаттар тур аттары бойынша
ж1ктелук
3 Жоспарлау керсетюштердщ эюктелуй
4 Экономиканьщ эр Tfppi салалардагы
жоспарлау керсетюштер.
5 Кэсшорындагы жоспарлау процеа мен
оньщ кезендер^
Корытынды нысаны
Уакыт бюджет!
¥сынылган
эдебиеттер
Ауызша сурау
Кунд1зп оку туршде окитын студенттерге
арналган 18 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 12 сагат
[2,3,8, 14, 15, 16, 17, 18]
* суракгарды дайындау ушгн бер1лгендердщ шинен oipeyi бойынша сурак
журпзтвд
2
такырып.
уйымдастырылуы
Сабактын жоспары
Кэсшорындагы
жоспар
ж^мысыныц
1 Бес минуттык бакылау сурактары *;
2 Теориялык сурактарды оку (дайындалган
езд1к
сурактар
бойынша
дискуссия
76
Бакылау сурактары
Корытынды нысаны
Уакыт бюджет!
барысында);
3 Сабактын корытындысын жинактау;
4 Келеа сабакка тапсырма беру.
1 Нарык
жоспарлаудын
мэш
мен
функциялары.
2 Фирмашипк жоспардьщ аныкталмаган
дэрежеа, ой бешмделу уакыты, жоспарлау
колденен, максаттар тур аттары бойынша
ж1ктелуь
3 Жоспарлау корсеткштердщ ж1ктелу1.
4 Экономиканын эр турл1 салалардагы
жоспарлау корсетсаштер.
5 Кэсшорындагы жоспарлау npoueci мен
онын кезендер!.
Жазбаша жумыс
Кунщзп оку туршде окитын студенттерге
арналган 18 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 12 сагат
[2,3, 8, 14, 15, 16, 17, 18]
Усынылган
эдебиеттер
* сурактарды дайындау yuiiH бершгендердщ iuiiHeH 6ipeyi бойынша сурак
журпзшед1. Жауабын тезис турде усыну.
3 такырып. Жоспарлаудын норматива база
Сабактын жоспары
1 Бес минуттык бакылау сурактары *;
2 Теориялык сурактарды оку (дайындалган
оздш
сурактар
бойынша
дискуссия
барысында);
3 Сабактын корытындысын жинактау;
4 Келеа сабакка тапсырма беру.
Бакылау сдоактары
1 Кэсшорындагы жоспарлау схемасы.
2 Жоспардьщ OHflipyi мен бектлуЬ
3 Жоспардьщ жонделук
4 Жоспар сапасыньщ талдау мен багасы.
5 Жоспар сапа багасыньщ корсетюштер
жуйесь
6 Жоспар сапа багасыньщ эдгстерь
Жоспардьщ реалдык, зорыгу, тэуекел
жуйесшщ корсетюштер.
7Фирма1шшк жоспарлаудагы компыотерл1к
77
Корытынды нысаны
Уакыт бюджет!
Усынылган
эдебиеттер
техниканын колдануы.
Жазбаша жумыс
Кундазп оку туршде окитын студенттерге
арналган 18 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 12 сагат
[5, 8,21]
* сурактарды дайындау ушш бершгендердщ
журпзшедк Жауабын тезис турде усыну
iuiiH en
6ipeyi бойынша сурак
4 такырып. Жоспарлаудын сетпк эдктер1
1 Бес минутгык бакылау сурактары *;
Сабактын жоспары
2 Теориялык сурактарды оку (дайындапган
ездж
сурактар
бойынша
дискуссия
барысында);
3 Сабактын корытындысын жинактау;
4 Келеа сабакка тапсырма беру.
Бакылау сурактары
1 Жоспар нормалар мен нормативтерд!н
угымы, олардыц кэсшорынньщ жоспар
эрекетшдеп
рел1,
нормалар
мен
нормативтерд!н
ж!ктелу!:
эректтерд!н
кезещ,
нормалау
объекта;
сипаты;
детализациялау;
колдану
масштабы;
афорлау дэрежес! бойынша.
2 Енбек
нормалар
мен
нормативтер!,
олардьщ колдануы.
3 Материапдык
нормативтер,
олардьщ
турлер! мен колдануы.
Нормалар мен нормативтерд!н эд!стер! мен
OHflipy T3pTi6i.
Корытынды нысаны
Жазбаша жумыс
Уакыт бюджет!
Кунд!зп оку туршде окитын студенттерге
арналган 18 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 12 сагат
Усынылган
[5, 8]
эдебиеттер
* сурактарды дайындау ушш бершгендердщ imiHeH 6ipeyi бойынша сурак
журпзшед!. Жауабын тезис турде усыну
78
5 такырып. Ic ортанын болжамы
1 Бес минуттык бакылау сурактары *;
Сабактын жоспары
2 Теориялык сурактарды оку (дайындалган
озд1к
сурактар
бойынша
дискуссия
барысында);
3 Сабактын корытындысын жинактау;
4 Келеа сабакка тапсырма беру.
Бакылау сурактары
1
CerriK жоспарлаудын мэш.
2
CerriK жоспарлаудын мшдеттерь
3
CerriK жоспарлаудын кагидалары.
4
Сеттер турлерк
5
CerriK модельдердщ курылуы.
6
CerriK
графиктердщ
жоспар
параметрлердщ есептелуь
7
CerriK жоспарлардын талдау мен
оптимизациялау.
Жазбаша жумыс
Корытынды нысаны
Куншзп оку туршде окитын студенттерге
Уакыт бюджет!
арналган 18 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 12 сагат
Усынылган
[5, 8, 18, 19]
эдебиеттер
* сурактарды дайындау ушш бершгендердщ
журпзшедь Жауабын тезис турде усыну
iiu iH e H
6ipeyi бойынша сурак
6 такырып. Кэсшорындагы стратегиялык жоспарлау
1 Бес минуттык бакылау сурактары *;
Сабактын жоспары
2 Теориялык сурактарды оку (дайындалган
ездж
сурактар
бойынша
дискуссия
барысында);
3 Сабактын корытындысын жинактау;
4 Келеа сабакка тапсырма беру.
1 Болжау жэне онын кэсшорын эрекетжде
Бакылау сурактары
роль
2 Болжау
турпаттары:
шыгармашылык
болашакты
кору;
!здену
болжамы;
нормативтьмаксатталган
болжамынын
непзделген болжау.
3 Болжамдар турлерк
4 1с эрекет!н болжаудын dflicTepi ’’Базадан”
79
Корытынлы писаны
Уакыт бюджет!
Усынылган
эдебиеттер
жоспарлаудын эдютерй
5 Экстрополяция эд\с\.
6 Жоспарлаудынбаланстык эдю.
Жазбаша жумыс
Кундазп1 оку туршде окитын студенттерге
арналган 18 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 12 сагат
[5, 8]
* сурактарды дайындау ушш бсрЬпгендердщ iiumeH 6ipeyi бойынша сурак
журпзшедк Жауабын тезис турде усыну
7 такырып. 1с жоспарлау (кэсторыннын бизнес-жоспары)
1 Бес минуттык бакылау сурактары *;
Сабактын жоспары
2 Теориялык сурактарды оку (дайындалган
озд1к
сурактар
бойынша
дискуссия
барысында);
3 Сабактын корытындысын жинактау;
4 Келей сабакка тапсырма беру.
1 Страгегиянын угымы мен мэш.
Бакылау сурактары
2 Стратегиялык жоспарлау мен оньщ
тагайындалуы.
3 Стратегиялы
жоспарлаудын
СЖ
MinaeTTepi.
Корытынды нысаны
Уакыт бюджет!
Усынылган
эдебиеттер
4 Стратегиялар турлер! СЖ-дын ерекшелт
жэне оньщ узау мерз1мд1 жоспарлаудан
айырмашылыгы.
5 Басты максатталган жоспарлау СЖ-дьщ
непзделген формасы рет1нде.
6 Басты
максатталган
жоспарлаудын
кезендер1
7 Сырткы орта мен iiiiKi мумкшдйстердщ
талдау SWOT-талдаудын отюзшут
Жазбаша жумыс
КувдЩ оку туршде окитын студенттерге
арналган 18 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 12 сагат
[5, 8]
80
8 такырып. Кэсшорындагы агымды мен оперативт!
жоспарлау____________ __________________________________________
1 Бес минуттык бакылау сурактары *;
Сабактын жоспары
2 Теориялык сурактарды оку (дайындалган
оздж
сурактар
бойынша
дискуссия
барысында);
3 Сабактын корытындысын жинактау;
4 Келес1 сабакка тапсырма беру.
Бакылау сурактары
1 1с жоспарлау (кэсшорыннын бизнес
жоспары) жоспарлаудын дербес тур ретшде.
2 1с жоспарлаудын функциялары,мшдеттерь
3 Бизнес
жоспарлаудын
ерекшелт
кэсшорыннын жоспарлы эрекет дербес тур
ретшде.
4 Бизнес жоспарды ещйру кезендер! бизнес
—жоспардын курылымы мен мазмуны.
5 Кэсшорындагы бизнес жоспардын icKe
асырылуы.
Жазбаша жумыс
Корытынды нысаны
Кущйзп оку туршде окитын студенттерге
Уакыт бюджет!
арналган 18 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 12 сагат
¥сынылган
[5, 8]
эдебиеттер
* сурактарды дайындау ушш бершгендердщ iniiHeH 6ipeyi бойынша сурак
журпзшедь Жауабын тезис турде усыну
9 такырып. Эшйрйгпн жоспарлау мен ешмшн icKe
асырылуы____________ _____ ______________________________________
1 Бес минуттык бакылау сурактары *;
Сабактын жоспары
2 Теориялык сурактарды оку (дайындалган
ездж
сурактар
бойынша
дискуссия
барысында);
3 Сабактын корытындысын жинактау;
4 Келеа сабакка тапсырма беру.
1 Агымды
жоспарлау,М1ндеттер
мен
Бакылау сурактары
функциялары.
2 Кэс1порыннын жылдык жоспар агымды
жоспарлаудын Heri3i формасы рет1нде.
3 Кэсшорын жумысы жылдык жоспардын
81
Корытынды нысаны
Уакыт бюджет!
Усынылган
эдебиеттер
титл к курылымы.
4 Кэсшрын
жылдык
жоспардьщ
корсетюштер
жуйеа
(каржылык,
курылымдык, сапалык корсетюштер).
5 Оперативт1-енд1р1ст1к жоспардьщ турлер!
(цехаралык жэне цех!шшк жоспарлау).
6 OnepaTHBTi-OHAipieTiK
жуйесшщ
жоспарлануы жэне олардын сипаттамасы.
Жазбаша жумыс
Куашзп оку туршде окитын студенттерге
арналган 18 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 12 сагат
[5, 8, 10, 12, 20, 22]
* сурактарды дайындау ушш бершгендердщ Ш нен 6ipeyi бойынша сурак
журпзшедк Жауабын тезис турде усыну
10 такырып. Кэсшорыннын ецбек пен элеуметпк дамуынын
жоспарлануы__________ ____________________________________________
1 Бес минуттык бакылау сурактары *;
Сабактын жоспары
2 Теориялык сурактарды оку (дайындалган
ездж
сурактар
бойынша
дискуссия
барысында);
3 Сабактын корытындысын жинактау;
4 КелеЫ сабакка тапсырма беру.
1 Кэсшорын
ощцрш
жоспардьщ
Бакылау сурактары
мазмуны,оныц кэсшорындагы жоспарлар
эрекетгесушщ механизмшде роль
2 ©Hflipic жоспар корсетюштерь
3 Кэсшорынньщ азЫ 'К -туш к портфелшщ
калыптасуы.
4 ©HflipicTiK багдарламанын кагидапарымен
енд1ру эдктемеа.
5 ©HflipicTiK
багдарламанын
(©Б)
непзделуь
6 ©HflipicTiK
багдарламанын
экелу
эдютемесь
7 Кэсшорыннын
©Hflipic
куаттарын
жоспарлау.
Корытынды нысаны
Жазбаша жумыс
82
Уакыт бюджет!
Кущцзп оку туршде окитын студенттерге
арналган 18 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 12 сагат
[5,8]
Усынылган
эдебиеттер
* сурактарды дайынд;iy ymiH бершгендердщ iuiincu oipcyi бойынша сурак
журпзшедк Жауабын тезис турде усыну
11 такырып. 0нд! picTiH шыгындар мен бага жоспарлануы
1 Бес минуттык бакылау сурактары *;
Сабактын жоспары
2 Теориялык сурактарды оку (дайындалган
оздж
сурактар
бойынша
дискуссия
барысында);
3 Сабактын корытындысын жинактау;
4 Келеа сабакка тапсырма беру.
1 Кэсшорында ецбек жоспарлаудын мэш
Бакылау сурактары
мен мшдеттерь
2 Ецбек ресурстармен кажетшгш.
3 Жумыс уакыттыц балансын жоспарлау,
колдану облысы.
4 ©неркэсштж
кэсшорынньщ
непз1
жумысшылар саныныц есептелук
5 Баскару
жумысшылар жоспарлаудын
эдютемесь
6 Ецбек ещцрютщ жоспарлануы.
Жазбаша жумыс
Корытынды нысаны
Кунд1зп оку туршде окитын студенттерге
Уакыт бюджет!
арналган 18 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 12 сагат
[8, 9, 11]
Усынылган
эдебиеттер
* сурактарды дайындау ymiH бершгендердщ iiniHeH 6ipeyi бойынша сурак
журпзшедь Жауабын тезис турде усыну
12 такырып. Каржылык жоспарлау
Сабактын жоспары
1 Бес минуттык бакылау сурактары *;
2 Теориялык сурактарды оку (дайындалган
озд1к
сурактар
бойынша
дискуссия
барысында);
83
Бакылау сурактары
Корытынды нысаны
Уакыт бюджет!
Усынылган
эдебиеттер
3 Сабактын корытындысын жинактау;
4 Келен сабакка тапсырма беру.
1 Ошмнщ езшд1К кунныц жоспарлануы.
2 Фирма1шшк шыгындардьщ жжтелуг
3 Калькуляциялык баптар шыгындардьщ
калыптасуы жэне оныц тагайындалуы.
4 взшдйс кунныц калькуляциялау эд!стер1
(нормативтш, жоспарлык, есептйс).
Жазбаша жумыс
Куцщзп оку туршде окитын студенттерге
арналган 18 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 12 сагат
[2,3,8, 14, 15, 16, 17, 18]
* сурактарды дайындау y m iH бершгендердщ
журпзшедь Жауабын тезис турде усыну
5.2
тапсырма
Тэж 1рибел1к
ifu iH e H o ip e y i
сабактарга
бойынша сурак
дайындалуга
арналга
5 такырып. IcTiK ортанын болжамдыгы
1 Тэж1рибелж сабактыц тапсырмасын тарату
Сабактын жоспары
2 Тапсырманы орындау;
ЗКоргауга тапсырма шешуд1 усыну;
4 Сабак корытындысын жинактау;
5 Келеа сабакка тапсырма тарату.
Тапсырманы
шешу Болжау жэне онын кэсшорын эрекетшде
кезшдеп
кажетп роль Болжау турпаттары: шыгармашылык
кору;
вздену
болжамы;
бЫмдер, теориялык болашакты
сурактар
нормативт1-максатталган
болжамыныц
непзделген болжау. Болжамдар турлерг
1с эрекетш болжаудыц эд1стер1 ’ ’Базадан”
жоспарлаудын
SflicTepi.
Экстрополяция
эд1С1.
Жоспарлаудыцбаланстык
эдкл.
Материалдык баланстардыц энергетикалык
баланс. Ецбек балансы. ©нд1рю куат пен
OHflipic багдарламалык баланс. Каржылык
баланс. Жоспарлаудын есептж-нормативи
эд1Ы.
84
Корытынды нысаны
1Усынылган
тапсырма
10
тапсырманын
Кунд'вп оку туршде
Уакыт бюджет!
1ш ш ен
11
окитын
студенттер
окитын
студенттер
ушш 12 сагат;
Сырттай оку туршде
ymiH 18 сагат
Усынылган эдебиет
[4,5]
6 такырып. Кэсшорындагы старатегнялык ж о с п а р л а у
(Сабактын жоспары
Тэж’\рибел1к сабактын тапсырмасын тарату
1
1Тапсырманы орындау;
3 Крргауга тапсырма шешуд! усыну;
4 Сабак корытындысын жинактау;
5 Келеа сабакка тапсырма тарату.
Тапсырманы
кезшдеп
шешу Стратегияньщ
кажетп Стратегиялык
угымы
мен
жоспарлау
м эш .
мен
он ь щ
бшмдер,
теориялык тагайындалуы. Стратегиялы ж оспарл ауды н
сурактар
СЖ м'шдеттер1. Стратегиялар турлер1 СЖ дын ерекшел1п жэне оньщ узау м ерз 1мд 1
жоспарлаудан айырмашылыгы.
Басты
максатталган
непзделген
ж оспарл ау
формасы
СЖ -дьщ
ретшде.
Басты
максатталган жоспарлаудын кезендерк
Корытынды нысаны
Кунд’п п окитындарга 2 тапсырма; сырттай
окитындарга -1 тапсырма
Уакыт бюджет!
Кунд’ю п оку туршде окитын
студенттер
ушш 12 сагат;
Сырттай оку туршде окитын
студенттер
уш'ш 18 сагат
Усынылган эдебиет
16,7,81
7 такырып. I ctik жоспарлау (кэсшорынын)
j Сабактын жоспары
11 Тэж’ф и б ш к сабактын тапсырмасын тарату
12 Тапсырманы орындау;
13 Коргауга тапсырма шешуд\ усыну;
14 Сабак корытындысын жинактау;
____ _______________ I S Келес\ сабакка тапсырма тарату.____________
Тапсырманы
кемидеп
шсшу I
\с жоспарлау
(кэсш оры н ньщ
бизн ес
кажетп ркоспары) жоспарлаудын дербес тур рет\нде.
теориялык 1с жоспарлаудын функциялары,мшдеттерь
Бизнес
жоспарлаудын
ерекшелщ
кэсшорыннын жоспарлы эрекет дербес тур
ретшде.
Бизнес жоспарды еншру кезендер!
бизнес - жоспардьщ курылымы мен
мазмуны.Кэсшорындагы бизнес жоспардьщ
icKe асырылуы.
Тапсырманы коргау
Корытынды нысаны
KyHfli3ri оку туршде окитын студенттер
Уакыт бюджет!
ymiH 12 сагат;
Сырттай оку туршде окитын студенттер
ушш 18 сагат
[10,11,12]
Усынылган эдебиет
биймдер,
сурактар
9 такырып. OtmipicTi жоспарлау жэне ошмд! етк1зу
1 Тэж1рибелж сабактын тапсырмасын тарату
Сабактын жоспары
2 Тапсырманы орындау;
ЗКоргауга тапсырма шешуд1 усыну;
4 Сабак корытындысын жинактау;
5 Келеа сабакка тапсырма тарату.
онщрю
жоспардьщ
Тапсырманы
шешу Кэсшорын
кезшдеп
кажетп мазмуны,оныц кэсшорындагы жоспарлар
бйпмдер, теориялык эрекеттесушщ механизмшде рол!. ©Hflipic
жоспар корсетюштер!. Кэсшорынньщ азыксурактар
тулш портфелшщ калыптасуы. 0нд1рютж
багдарламанын
кагидаларымен
оншру
эдютемесь ©цщрютж багдарламанын (©Б)
непзделуь ©цщрютж багдарламанын экелу
эдютемесь Кэсшорыннын OHflipic куаттарын
жоспарлау. 0нд1рютж куаттарынын турлерь
Кэсшорындагы ощйрю куаттарын аныктау
эдютемесь 0щцрю куаттарына эсер ететш
факторлар.
Материалдык
ресурстармен
кажеттшгш жоспарлау. ©нщрю корлардагы
материалдар
ресурстыц
нормативш
аныкталуы,есептеу эдютемесь
Корытынды нысаны
2 тапсырма
Уакыт бюджет!
Кунд1зп оку туршде окитын студенттер
ymiH 12 сагат;
86
Усынылган эдебиет
Сырттай оку туршде окитын студенттер
ушш 18 сагат
[10,11,12]
10 такырып Ецбект! жоспарлау мен кэсшорынын
дамуынын элеуметпк жагын жоспарлау_________________________
1 Тэж1рибел'1К сабактын тапсырмасын тарату
Сабактын жоспары
2 Тапсырманы орындау;
3 Коргауга тапсырма шешуд! усыну;
4 Сабак корытындысын жинактау;
5 Kejieci сабакка тапсырма тарату.
Тапсырманы
шешу Кэсшорында енбек жоспарлаудын мэш мен
кезшдеп
кажетп мшдеттерк Енбек ресурстармен кажетшгш.
бЫмдер, теориялык Жумыс уакыттын балансын жоспарлау,
колдану
облысы.
внеркэсштш
сурактар
кэсшорыннын Heri3i жумысшылар санынын
есептелу1.
Баскару
жумысшылар
жоспарлаудын эдктемесь Енбек енд!р1стщ
жоспарлануы.
Жумысшылардьщ енбек
толеу корын жоспарлау.
Корытынды нысаны
Тапсырма ны коргау
Кунд1зп оку турвде окитын студенттер
Уакыт бюджет!
ушш 12 сагат;
Сырттай оку туршде окитын студенттер
ушш 18 сагат
Усынылган эдебиет
[3,4,5]
12 такырып. Каржылык жоспарлау
1 Тэж1рибел1к сабактын тапсырмасын тарату
Сабактын жоспары
2 Тапсырманы орындау;
3 Коргауга тапсырма uiemyai усыну;
4 Сабак корытындысын жинактау;
Тапсырманы
шешу Каржылык
жоспарлаудын
мэш
мен
кезшдеп
кажетп мшдеттерк
Каржылык
жоспарлаудын
бйпмдер, теориялык принциптерй Каржылык жоспарлаудын
сурактар
жуйеа.
Кэсшорын
табыстары
мен
шыгындарынын
балансы,оларды
курастырудын эд1стемес1 мен оларды
жоспарлау.
87
Корытынды нысаны
Уакыт бюджет!
¥сынылган эдебиет
Тапсырма ны коргау
Кунд1зп оку туршде окитын студенттер
ymiH 12 сагат;
Сырттай оку туршде окитын студенттер
ymiH 18 сагат
[5,7,8]
5.3 Оку материалын озшдш окуга арналган тапсырма
1 такырып. Нарыктык экономикадагы фирмашййк
жоспарлаудын сипаттамасы________________________________________
Максаттары
1 Heri3ri бшм багдарламасын толык турде
Мецгеру;
2 Эдебиеттерд! оздншен 1здеу дагдыларын
калыптастыру;
3 Озшдж оку-тану кызметш оздогшен
баскару.
Сабактын мазмуны
Кэсшорынньщ
онд1р1стж-шаруашылык
эрекетш
жоспарлаудагы
шетелдж
тэж1рибесш
окып-уйрену.
Шетелдпс
фирмалардагы жоспарлау эд^стемес!.
тезистер
Корытынды нысаны
Уакыт бюджет!
Кунд1зп оку туршде окитын студенттерге
арналган 21 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 15 сагат
[2,3,8, 14, 15, 16, 17, 18]
Усынылган
эдебиеттер
2
такырып.
Кэсшорындагы
жоспарлы
жумысты
■
________________________________________
уйымдастыру_________
Максаттары
1 Heri3ri бшм багдарламасын толык турде
Мецгеру;
2 Эдебиеттерд1 оздшнен 1здеу дагдыларын
калыптастыру;
3 Озшдш оку-тану кызметш оздтнен
баскару.
Накты 6ip кэсшорын непзшде жоспарлы
Сабактын мазмуны
бол1М1Шлердщ курамын, курылымын жэне
функцияларын
карастыру.кэсшорынныц
Корытынды нысаны
Уакыт бюджет!
Усынылган
эдебиеттер
уйымдык курылымын сэйкестжке талдаужоспарлау технологиясы.
тезистер
Кущцзп оку туршде окитын студенттерге
арналган 21 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 15 сагат
[1-5, 8,21]
3 такырып. Жоспарлаудын нормативтчк базасы
1 Heri3ri бшм багдарламасын толык турде
Максаттары
менгеру;
2 Эдебиеттерд! езд1гшен 1здеу дагдыларын
калыптастыру;
3 031НД1К оку-тану кызметш вздшнен
баскару.
Жоспарлаудын
норматив™
Heri3i
Сабактын мазмуны
кепноменклатуралык
OHflipicTeri
нормалаудьщ ерекшелжтерк Норма мен
нормативтерд1 есептеудщ непзш аныктау.
Нормалаудьщ 1ршенд1ршген аналитикалык
sflici. Тура есептеу эдю.
тезистер
Корытынды нысаны
Кунд1зп оку туршде окитын студенттерге
Уакыт бюджет!
арналган 21 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 15 сагат
Усынылган
[1-5, 8]
эдебиеттер
4 такырып. Жоспарлаудын желкгпк эдктер»
1 Непзп бшм багдарламасын толык турде
Максаттары
менгеру;
2 Эдебиеттерд1 ездтнен 1здеу дагдыларын
калыптастыру;
3 0зшдж оку-тану кызметш ездтнен
баскару.
Желшк упплер, олардьщ топталуы мен
Сабактын мазмуны
оньщ мшдеттер1. Желшк модельдеуд1
колдану облысы.
89
Корытынды нысаны
Уакыт бюджет!
Усынылган
эдебиеттер
тезистер
Куцщзп оку туршде окитын студенттерге
арналган 21 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге 1
арналган 15 сагат
[5, 8]
1
5 такырып. 1скерлж ортаны болжамдау
1 Непзп бш м багдарламасын толык турде
Максаттары
менгеру;
2 0 дебиетгерд1 езд!пнен 1здеу дагдыларын
калыптастыру;
3 0з1нд1к оку-тану кызметш ездшнен
баскару.
Грендтердщ экстраполяциялык эдостерь
Сабактын мазмуны
Регрессиял талдау aflicrepi. Кэсшорын
дамуынын сценарий жэне онын непзп рель
Сценарий турлер!:сценарийлерд1 еццеудщ
техникасы.
тезистер
Корытынды нысаны
Кундцзп оку туршде окитын студенттерге
Уакыт бюджет!
арналган 21 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 15 сагат
Усынылган
[5, 8, 18, 19]
эдебиеттер
6 такырып. Кэсшорындагы стратегиялык жоспарлау
1 Heri3ri бшм багдарламасын толык турде
Максаттары
мецгеру;
2 Эдебиеттерд! ездтнен 1здеу дагдыларын
калыптастыру;
3 0з1нд1к оку-тану кызметш ездагшен
баскару.
Шетелд1к компаниялардагы стратегиялык
Сабактын мазмуны
жоспарлау
олардьщ
тэяорибеа
мен
epeKiuejHKTepi.
Инновациялык
менеджментгеп стратегиялык жоспарлау.
Инновациялык
стратегиялардын
классификациясы.
90
Корытынды нысаны
Уакыт бюджет!
Усынылган
эдебиеттер
тезистер
Кунд1зп
арналган
сырттай
арналган
[5,8]
оку туршде окитын студенттерге
21 сагат;
оку туршде окитын студенттерге
15 сагат
7 такырып. 1скерл1к жоспарлау кэсшорынньщ бизнесжоспары__________________________________________________________
1 Непзп бш м багдарламасын толык турде
Максаттары
Сабактын мазмуны
Корытынды нысаны
Уакыт бюджет!
Усынылган
эдебиеттер
менгеру;
2 Эдебиеттерд! ездшшен 1здеу дагдыларын
калыптастыру;
3 0зшд1к оку-тану кызметш оздшнен
баскару.
II
денгейдеп
банктердщ
бизнес
жобаларына
койылатын
талаптарды
оку,зерттеу.
Бизнес
жоспарларды
курудын
ерекшелжтерь Бизнес жобалар турлершщ
классификациясы.
тезистер
Кундозп оку туршде окитын студенттерге
арналган 21 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 15 сагат
[5, 8]
8 такырып. Кэсшорындагы агымдык дык жэне оперативт!
жоспарлау____________
1 Heri3ri бш м багдарламасын толык турде
Максаттары
Сабактын мазмуны
менгеру;
2 Эдебиеттерд! ездтнен !здеу дагдыларын
калыптастыру;
3 Эзш дк оку-тану кызметш ездтнен
баскару.
Кэсшорыннын агымдагы жэне оперативт1
perreyiH
уйымдастыру.
©HflipicTin
диспетчерлену!, онын Maui мен мшдеттерк
91
Корытынды нысаны
Уакыт бюджет!
Усынылган
эдебиеттер
тезистер
Кущцзп оку тур1нде окитын студенттерге
арналган 21 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 15 сагат
[5, 8]
9 такырып. 0HflipicTi жоспарлау жэне етмд| епазу
Максаттары
Сабактын мазмуны
Корытынды нысаны
Уакыт бюджет!
Усынылган
эдебиеттер
1 Heri3ri бшм багдарламасын толык турде
менгеру;
2 Эдебиеттерд1 оздшнен 1здеу дагдыларын
калыптастыру;
3 ©зшдж оку-тану кызметш ездтнен
баскару.
Кэсшорынньщ
©ндщсзвдк
жоспарыньщ
мазмуны
жэне
оньщ
кэсшорындар
жоспарларыньщ
езара
эрекеттесу
механизёмшде алатын орны. ©ндфхетйс
жоспар корсетюштерк
Кэсшорынньщ
OHiM
коржынынын
калыптасуы.
вэдцрктйс
багдарламаны
ендеудщ
принциптер1 мен эдктемеа. ©HaipicTiK
багдарламаны
непздеу.
ййШргсмк
багдарламаны
кел-прудщ
эдктемеа.
Кэсшорынньщ
ецдарйгпк
куатын
жоспарлау.
тезистер
Кунд1зп оку туршде окитын студенттерге
арналган 21 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 15 сагат
[5,8, 10, 12, 20, 22]
10
такырып. Кэсшорын енбегш жэне элеуметпк дамуын
жоспарлау___________
Максаттары
1 Heri3ri бшм багдарламасын толык турде
менгеру;
2 Эдебиеттерд1 ездтнен 1здеу дагдыларын
92
Сабактын мазмуны
Корытынды нысаны
Уакыт бюджет!
Усынылган
эдебиеттер
калыптастыру;
3 031НД1К оку-тану кызметш оздншен
баскару.
Кэсторындагыецбеют жоспарлаудын мэш
мен мшдеттерк Енбек ресурстарга деген
кажеттшкп жоспарлау. Жумыс уакытыньщ
балансын
жоспарлау
жэне
онын
колданылатын
облысы.
0неркэсттж
кэсшорындардьщ непзп жумысшыларынын
санын есептеу.
Баскару
бел1мшесшщ
кызметкерлерш жоспарлаудын эдютемеск
тезистер
Кунд1зп оку туршде окитын студенттерге
арналган 21 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 15 сагат
[5,8]
11 такырып. Onaipic шыгындары мен багаларды жоспарлау
1 Heri3ri бшм багдарламасын толык турде
Максаттары
менгеру;
2 Эдебиеттерд1 ездншен 1здеу дагдыларын
калыптастыру;
3 0зшд1к оку-тану кызметш вздтнен
баскару.
0шмшн
езшдок
кунын
жоспарлау.
Сабактын мазмуны
Фирмашшк
шыгындардьщ
классификациясы.
Шыгындардьщ калькуляциялык баптары
бойынша калыптасуы мен олардьщ мэш.
0зшд1к кунды калькуляциялаудын эдктер1
(норматив™, жоспарлы жэне ecenTi).
тезистер
Корытынды нысаны
Куншзп оку туршде окитын студенттерге
Уакыт бюджет!
арналган 21 сагат;
сырттай оку Typiaae окитын студенттерге
арналган 15 сагат
[5, 8,9, 11]
Усынылган
эдебиеттер
93
12 такырып. Каржылык жоспарлау
1 Непзп бш м багдарламасын толык турде
Максаттары
менгеру;
2 Эдебиеттерд1 оздншен 1здеу дагдыларын
калыптастыру;
3 взшдж оку-тану кызметш взддане'н
баскару.
Каржылык
жоспарлаудын
мэш
мен
Сабактын мазмуны
мшдеттерь
Каржылык
жоспарлаудын
принциптерь
Каржылык жоспарлаудын
жуй'Ш.
Кэсшорын
табыстары
мен
шыгындарынын
балансы,оларды
курастырудын эдштемеа
мен оларды
жоспарлау. Акша каражаттарынын агылмын
есептеу.
тезистер
Корытынды нысаны
Куцщзп оку туршде окитын студенттерге
Уакыт бюджет!
арналган 21 сагат;
сырттай оку туршде окитын студенттерге
арналган 15 сагат
[2,3, 8, 14, 15, 16, 17, 18]
Усынылган
эдебиеттер
5.4 Бакылау шараларына дайындалу
Бакылау шаралары болып межелж бакылау тапсырмаларын
тапсыру, корытынды бакылау тапсыруга дайындалу табылады.
Межелж бакылау сурактар непзшде багаланады. Межелж жэне
корытынды бакылау отказу ушш сурактар эдктемелж нускаулыктарда
томенде керсетшген.
1-межел1к бакылауга арналган сурактар
1 Нарык жоспарлаудын мэн1 мен функциялары.
2 Фирм аш ш к жоспардьщ аныкталмаган дэрежеа, ой бешмделу
уакыты, жоспарлау колденен,максаттар тураттары бойынша жжтелуь
3 Жоспарлау керсетюштердщ жжтелу!.
4 Экономиканьщ эр турл! салалардагы жоспарлау корсетющгер.
5 Кэсшорындагы жоспарлау npoueci мен онын кезецдерь
6 Кэсшорынньщ жоспар кызметтершщ курамы,курылымы мен
функциялары.
94
7 Кэсшорыннын уйымдастырылган курылымньщ жоспарлау,
технологиянын тандау мен сэйкест1п.
8 Кэсшорындагы жоспарлау схемасы.
9 Жоспардын oHflipyi мен бектлуь
10 Жоспардын женделу1.
11 Жоспар сапасынын талдау мен багасы.
12 Жоспар сапа багасынын керсетюштер жуйесь
13 Жоспар сапа багасыньщ эдктерь
14 Жоспардын
реалдык,
зорыгу,
тэуекел
жуйесшщ
керсетюштер.
15 Фирмашшк жоспарлаудагы компьютерлж техниканын
колдануы.
16 Енбек нормалар мен нормативтер!, олардьщ колдануы.
17 Материалдык нормативтер, олардьщ турлер1 мен колдануы.
18 Нормалар мен нормативтердщ aflicTepi мен онд1ру тэрт1б1.
19 CerriK жоспарлаудын мэш.
20 CerriK жоспарлаудын мшдеттерь
21 CerriK жоспарлаудын кагидалары.
22 Сеттер турлерк CerriK модельдердщ курылуы.
23 CerriK фафиктердщ жоспар параметрлердiн есептелук
24 CerriK жоспарлардьщ талдау мен оптимизациялау.
25 Болжау жэне онын кэсшорын эрекетшде роль
26 Болжау турпаттары: шыгармашылык болашакты кору; !здену
болжамы; нормативтьмаксатталган болжамынын непзделген болжау.
27 Болжамдар турлерь
28 1с эрекетш болжаудын 9flicTepi ’’Базадан” жоспарлаудын
эдютерь Экстрополяция aflici.
29 Жоспарлаудынбаланстык sflici.
30 Материалдык баланстардын энергетикалык баланс.
31 Енбек балансы.
32 ©Hflipic куат пен OHflipic багдарламалык баланс.
33 Каржылык баланс.
34 Жоспарлаудын есептш-нормативтс эдюь
35 Тэж1риби багалар 3flici.
36 Жоспарлаудын экономикалык-математикалык эдютерь
37 Багдарламалык-максатталган эд1с.
38 Жоспарлаудын факторланган sflici.
39 Трендердщ экстрополизациялау эдктерк
40 Регрессивт1 талдаудын sflicTepi.
41 Кэсшорын даму мен оньщ роль
42 KepiHicTep OHflipy техникасы.
95
43 Стратегиянын угымы мен мэш.
44 Стратегиялык жоспарлау мен онын тагайындалуы.
45 Стратегиялы жоспарлаудын СЖ мгндеттерь
46 Стратегиялар турлер1 СЖ-дын ерекшел1п жэне онын узау
мерз1мд1 жоспарлаудан айырмашылыгы.
47 Басты максатталган жоспарлау СЖ-дьщ непзделген формасы
ретшде.
48 Басты максатталган жоспарлаудын кезевдерь
49 Сырткы орта мен ш ш мумкшджтердщ талдау SWOTталдаудын етюзшу!
50
Кэсшорындагы
миссиялар
мен
максаттар жуйесш
аныкталуы.
51 Кэсшорындагы сратегиялык талдау,оны отюзу эдгстерк
52 Кэсшорынньщ даму стратегиясынын калыптасуы жэне онын
саясаты. Стратегиялык баскару процесшщ уйымдастыруы.
53 Кэсшорынын стратегиялык жоспардын мазмуны мен
курылымы.
54 1с жоспарлау (кэсшорынньщ бизнес жоспары) жоспарлаудын
дербес тур ретшде.
55 1с жоспарлаудын функциялары.мшдеттерк
2 -межел1к бакылауга арналган сурактар
1 Бизнес жоспарлаудын ерекшел1п кэсшорынньщ жоспарлы
эрекет дербес тур ретшде.
2 Бизнес жоспарды ощйру кезевдер1 бизнес — жоспардын
курылымы мен мазмуны.
3 Кэсшорындагы бизнес жоспардын icxe асырылуы.
4 Агымды жоспарлау,мшдеттер мен функциялары.
5 Кэсшорынньщ жылдык жоспар агымды жоспарлаудын Hemi
формасы ретшде.
6 Кэсшорын жумысы жылдык жоспардын типтж курылымы.
7 Кэсшрын
жылдык жоспардын керсетюштер жуйеа
(каржылык, курылымдык, сапалык керсетюштер).
8 Оперативт1-енд1р1ст1к жоспардын турлер1 (цехаралык жэне
цех1шшк жоспарлау).
9 Оперативт1-енд1рютж жуйесшщ жоспарлануы жэне олардын
сипаттамасы.
10 ©HflipicTin эр турл! типтщ шпндеп оперативтьощйрктж
жоспарлаудын жуйесш тандау мен непзделу эдктемеа.
11 ©ндгрютщ оперативт! жоспарлаудын eHflipmyi.
96
12
Календарлы-жоспарлык
нормативтер!
оперативен
жоспарлаудын курал-жабдык рет1ндеп.
13 Оперативт1 жоспарлау реттеудщ уйымдастырылуы.
14 ©щйрютщ диспетчерлеуй мэш мен мшдеттер1.
15 Кэсшорын enaipic жоспардьщ мазмуны,онын кэсшорындагы
жоспарлар эрекеттесушщ механизмшде роль
16 ©Hflipic ж осп ар керсетюштери
17 Кэсшорыннын азык-тулж портфелшщ калыптасуы.
18 ©HflipicTiK багдарламанын кагидаларымен еншру эдктемеа.
19 ©HflipicTiK багдарламанын (0Б) непзделук
20 ©HflipicTiK багдарламанын экелу эдктемеск
21 Кэсшорыннын e H flip ic куаттарын жоспарлау.
22 © H flipicT iK куаттарыньщ турлерй
23 Кэсшорындагы OHflipic куаттарын аныктау эшстемеа.
© H flip ic куаттарына эсер ететш факторлар.
24 Материалдык ресурстармен кажеттшгш жоспарлау. ©Haipic
корлардагы материалдар ресурстьщ норматив!н аныкталуы,есептеу
эдктемеск
25 Кэсшорында енбек жоспарлаудын мэш мен мшдеттерь
26 Кэсшорынньщ элеуметтж дамуынын жоспарлануы.
27 Элеуметтж багдарламалардьщ 1ске асыру эдктемеа
(шетелдж тэж1рибе).
28 Енбек пен кадрлар бойынша жоспарды ощцрушщ мазмуны
мен эд1стемес1.
29 ©HiMHiH озшдж к^нныц жоспарлануы.
30 Фирма1ш ш к шыгындардын жжтелуь
31 Калькуляциялык баптар шыгындардын калыптасуы жэне
оныц тагайындалуы.
32 ©зшдж кунныц калькуляциялау эдктер! (нормативтж,
жоспарлык, есепнк).
33 ©HflipicTe шыгындар сметасыныц к¥Растырылуы.
34 ©HflipicTe шыгындар сметасын енд1ру эдютер1 (смет!к,
киюлыстырулык,
каль-куляциялык,
тапсырмалык,
проценттж
калькуляцияныцэдюГ).
35 Удельд1 шыгындардын жоспарлануы.
36 Табыссыздык келемшщ аныкталуы.
37 Периодтык шыгындардын жоспарлануы.
38 Багалардын жоспарлануы.
39 Багалар жжтелу1 мен оларды есептеу эдютемесй
40 Каржылык жоспарлаудын (КЖ) мэш мен мшдеттерк
41 Каржылык жоспарлаудын кагидалары.
97
42 Каржылык жоспарлардын жуйесь
43 Кэсшорынньщ табыстар мен шыгындардыи балансы,
курастыру жэне жоспарлау эдкмемеа.
44 Акшалык амал агымынык есептеу!.
45 Акшалык амалынын дисконттау, колдану эшстемеа мен
максаттары.
46 Ьюджепеу каржылык жоспарлаудын тур! ретшде.
47 Кэсшорыннын бюджет! мен оный эртурлинп.
48 Каржы бюджетшш жоспарлануы.
49 Сату болжамы мен оны курастыру эд!стер1.
98
Корытынды бакылауга арналган сурактар
1 Нарык жоспарлаудын мэш мен функциялары.
2 Фирмашшк жоспардын аныкталмаган дэрежеа, ой бешмделу
уакыты, жоспарлау келденен,максаттар тураттары бойынша жжтелук
3 Жоспарлау керсетюштердщ жйстелу].
4 Экономиканьщ эр турл1салалардагы жоспарлау керсетюштер.
5 Кэсшорындагы жоспарлау процеа мен онын кезецдерк
6 Кэсшорынньщ жоспар кызметтершщ курамы,курылымы мен
функциялары.
7 Кэсшорынньщ уйымдастырылган курылымнын жоспарлау,
технологияныц тацдау мен сэйкестш.
8 Кэсшорындагы жоспарлау схемасы.
9 Жоспардын oHflipyi мен беютшуь Жоспардын женделуi.
10 Жоспар сапасыныц талдау мен багасы.
11 Жоспар сапа багасынын керсетюштер жуйеск
12 Жоспар сапа багасыныц эдютерй
13
Жоспардьщ
реалдык,
зорыгу,
тэуекел
жуйесшщ
керсетюштер.
14 Фирмашинк жоспарлаудагы компьютерлж техниканыц
колдануы.
15 Ецбек нормалар мен нормативтер1, олардыц колдануы.
16 Материалдык нормативтер, олардыц турлер1мен колдануы.
17 Нормалар мен нормативтердщ эдютер! мен ендору тэрт1бь
18 Сетт1к жоспарлаудын мэш.
19 Сетпк жоспарлаудын мшдеттерк
20 Сетпк жоспарлаудын кагидалары.
21 Сеттер турлерк Сетпк модельдердщ курылуы.
22 Сетпк графиктердщ жоспар параметрлердщ есептелуК
23 Сетак жоспарлардыц талдау мен оптимизациялау.
24 Болжау жэне онын кэсшорын эрекетшде роль
25 Болжау турпаттары: шыгармашылык болашакты керу; 1здену
болжамы; нормативт1-максатталган болжамынын непзделген болжау.
26 Болжамдар турлерь
27 1с эрекетш болжаудын эдктер1 ’’Базадан” жоспарлаудын
эдютерь Экстрополяция aflici.
28 Жоспарлаудьщбаланстык aflici.
29 Материалдык баланстардыц энергетикалык баланб.
30 Ецбек балансы.
31 0Hflipic куат пен eHflipic багдарламалык баланб.
32 Каржылык баланс.
99
33 Жоспарлаудын есептш-нормативт1 aflici.
34 Тэлариби багапар aflici.
35 Жоспарлаудын экономикалык-математикалык адiстер!.
36 Багдарламалык-максатталган эд1б.
37 Жоспарлаудын факторланган эд!сi.
38 Трендердщ экстрополизациялау эдютерь
39 PerpeccuBTi талдаудын эдютерь
40 Кэс1порын даму мен онын рель
41 КерЫстер ещиру техникасы.
42 Стратегиянын угымы мен мэнь
43 Стратегиялык жоспарлау мен онын тагайындалуы.
44 Стратегиялы жоспарлаудын СЖ мшдеттерь
45 Стратегиялар турлер1 СЖ-дьщ ерекшел1п жэне онын узау
мерз1мд1 жоспарлаудан айырмашылыгы.
46 Басты максатталган жоспарлау СЖ-дын непзделген формасы
ретшде.
47 Басты максатталган жоспарлаудын кезендерь
48 Сырткы орта мен ш ю мумюнд!ктердщ талдау SWOTталдаудын етюзшуь
49 Кэсшорындагы
миссиялар мен максаттар жуйесш
аныкталуы.
50 Кэсшорындагы сратегиялык талдау,оны етюзу эдостёрт.
51 Кэсшорынньщ даму стратегиясыньщ калыптасуы жэне онын
саясаты. Стратегиялык баскару процесшщ уйымдастыруы.
52 Кэс1порынын стратегиялык жоспардын мазмуны мен
курылымы.
53 1с жоспарлау (кэсшорыннын бизнес жоспары) жоспарлаудын
дербес тур ретшде.
541с жоспарлаудын функциялары,мшдеттерь
55 Бизнес жоспарлаудын ерекшел1п кэсшорыннын жоспарлы
эрекет дербес тур ретвде.
56 Бизнес жоспарды ещцру кёзецдёщ бизнес - жоспардын
курылымы мен мазмуны.
57 Кэсшорындагы бизнес жоспардын icKe асырылуы.
58 Агымды жоспарлау,мшдеттер мен функциялары.
59 Кэсшорынньщ жылдык жоспар агымды жоспарлаудын Heri3i
формасы ретшде.
60 Кэсшорын жумысы жылдык жоспардын типтж курылымы.
61 Кэсшрын жылдык жоспардын керсетюштер жуйеа
(каржылык, курылымдык, сапалык керсетюштер).
100
62 Оперативтьещйрютш жоспардьщ турлер1 (цехаралык жэне
цех!шшк жоспарлау).
63 OnepaTHBTi-eHflipicTiK жуйесшщ жоспарлануы жэне олардын
сипатгамасы.
64 0HflipicTin эр турл! типтщ щнндеп оперативт1-енд1р1епк
жоспарлаудын жуйесш тандау мен непзделу эдютемесь
65 ©Hflipicxin оперативт1 жоспарлаудын ещиршуь
66
Календарлы—жоспарлык
нормативтер!
оперативен
жоспарлаудын курал-жабдык ретшдеri.
67 Оперативт1 жоспарлау реттеудщ уйымдастырылуы.
68 ©HflipicTiH диспетчерлеуь мэш мен мшдеттерь
69 Кэсшорын eHflipic жоспардьщ мазмуны,оньщ кэсшорындагы
жоспарлар эрекеттесушщ механизмшде роль
70 0Hflipic жоспар керсеткштерь
71 Кэсшорыннын азык-тулж портфелшщ калыптасуы.
72 ©HflipicTiK багдарламанын кагидаларымен ещйру эдютемесь
73 ©HflipicTiK багдарламанын (ОБ) непзделуь
74 ©нщрютж багдарламанын экелу эдютемесь
75 Кэсшорыннын eHflipic куаттарын жоспарлау.
76 ©щйрютш куаттарыньщ турлерь
77 Кэсшорындагы OHflipic куаттарын аныктау эдютемесь
78 ©цщрю куаттарына эсер ететш факторлар.
79 Материалдык ресурстармен кажеттшгш жоспарлау.
80 ©Hflipic корлардагы материалдар ресурстын норматив!н
аныкталуы,есептеу эдютемесь
81 Кэсшорында енбек жоспарлаудын мэш мен мшдеттерь
82 Кэсшорынньщ элеуметпк дамуынын жоспарлануы.
83 Элеуметпк багдарламалардьщ icKe асыру эдютемеа
(шетелд1К тэж1рибе).
84 Енбек пен кадрлар бойынша жоспарды ещйрушщ мазмуны
мен эдютемесь
85 ©шмнщ 031НД1К куннын жоспарлануы.
86 Фирмашшк шыгындардын жжтелуь
87 Калькуляциялык баптар шыгындардын калыптасуы жэне
онын тагайындалуы.
88 взшдж куннын калькуляциялау эдютер1 (нормативтж,
жоспарлык, есепт1к).
89 0нд1рюте шыгындар сметасынын курастырылуы.
90 ©HflipicTe шыгындар сметасын ещйру эдютер1 (сметж,
киюлыстырулык,
каль-куляциялык,
тапсырмалык,
процентпк
калькуляцияньщэд1с1).
101
91 Удельш шыгындардьщ жоспарлануы.
92 Табыссыздык келемшщ аныкталуы.
93 Периодтык шыгындардьщ жоспарлануы.
94 Багалардын жоспарлануы.
95 Багалар ж1ктелу1 мен оларды есептеу эдктемеа.
96 Каржылык жоспарлаудын (КЖ) мэш мен мшдеттерь
97 Каржылык жоспарлаудын кагндалары.
98 Каржылык жоспарлардьщ жуйеа.
99 Кэсшорынньщ табыстар мен шыгындардьщ балансы,
курастыру жэне жоспарлау эдктемеа.
100 Акшалык амал агымыньщ ecenreyi.
101 Акшалык амалыньщ дисконттау, колдану эдктемеа мен
максаттары.
102 Бюджеттеу каржылык жоспарлаудын Typi ретшде.
103 Кэсшорынньщ бюджет! мен онын эртурлшп.
104 Каржы бюджетшщ жоспарлануы.
105 Сату болжамы мен оны курастыру эдктерь
102
Эдебиеттер
Heri3ri
1 Абдильдин Б. А. Корпоративное
управление / под ред.
Б. А. Абдильдина. - Алматы : Агроуниверситет, 2007. - 183 б.
2 Волкова О. И. Экономика предприятия (фирм) : учебник /
под ред. О. В. Девяткина - М .: Инфра-М, 2009. - 603 б.
3 Грибов В. Д. Экономика организации (предприятия) : учебное
пособие для студ. образовательных учреждений сред. проф. образования
/ В. Д. Грибов, В. П. Грузинов, В. А. Кузьменко - М. : КНОРУС, 2009. 407 б.
4 Ерохина JI. И. Экономика предприятия в сфере товарного
обращения : учебник
для студ. Вузов / Л. И. Ерохина,
Е. В. Башмачникова, Т. И. Марченко. - М .: Кнорус, 2009. - 299 б.
5 Жиделева В. В. Экономика предприятия : учебное пособие для
студ.вузов - / В. В. Жиделева, Ю. Н. Каптейн. - 2-е изд., перераб. и доп. М .: ИНФРА-М, 2009. -132 б.
6 Зайцев Н. Л. Экономика промышленного предприятия : учебник
для студ. вузов, обучающихся по направлению и спец. "Менеджмент" /
Н Л. Зайцев -6-е изд., перераб. и доп. - М .: ИНФРА-М, 2008. - 413 6.
7 Зайцев Н. Л. Экономика, организация и управление предприятием
: учебное пособие для студ. вузов, обучающихся по спец.
"Менеджмент организации" / Н. Л. Зайцев. —2-е изд., доп. —М .: ИНФРАVI, 2009.-454 б
8 Кнышова Е. Н. Экономика организации : учеб. пособие для студ.
учреждений сред. проф. образования / Е. Н. Кнышова, Е. Е. Панфилова. —
М .: ФОРУМ-ИНФРА-М, 2008. - 334 б.
9
Кобаяси
И.
20
ключей
к
совершенствованию
бизнеса:практическая программа революционных преобразований на
предприятиях / И. Кобаяси; пер. с япон. А. Н. Стреляжникова. М .: Стандарты и качество, 2008. - 248 б.
10 Молотов Б. Экономика предприятия. Конспект лекций: пособие
для подготовки к экзаменам. / Б. Молотов, А. Оганесян. - М. :
Приор-издат, 2007. - 127 б.
11 Позднякова В. Я. Экономика предприятия (фирмы): практикум
/ В. Я.Позднякова, В. М. Прудникова. —М .: ИНФРА-М, 2008. — 318 6.
12 Филатов О. К. Экономика предприятий (организаций): учебник
для студ. вузов, обучающихся по спец. "Экономика и управление на
предприятиях
(по отраслям)" / О. К. Филатов, Т. Ф. Рябова,
Е. В. Минаева - М .: Финансы и статистика, 2006. - 510 б.
103
13 Чечевицына Jl. Н. Экономика фирмы : учеб. пособие для
студ.вузов / Л. Н. Чечевицына, И. Н. Чуев. - М .: Феникс, 2007. - 390 б.
14 Шеметов П. В. Теория организации : учеб. пособие для студ.
вузов, обучающихся по спец. "Менеджмент организации" /
П. В. Шеметов, Б. В. Петухова. - 2-е изд., испр. - М. : Омега-Л,
2007.-282 б.
15 Эуатова Д. Я. Кэсшорын экономикасы : практикум /
Д. Я. Эуатова. - Алматы : Экономика, 2006. - 106 б.
Косымша
16 Бухалков М. И. Планирование на предприятии : учебник для
студвузов, обучающихся по эконом, спец. / М. И. Бухалков. - М. :
Инфра-М, 2008. - 416 б.
17 Грузинов В. П. Экономика предприятий : учебное пособие для
вузов / Грузинов В. П., Грибов В. Д. - М : Финансы и статистика,
2008.-112 6.
18 Прокопчук Л.
О.
Стратегическое планирование :
Конспект лекций / Прокопчук Л. О., Козырев А. А. - СПб. : Михайлова,
2008.-115 6.
19 Скамай Л. Г. Финансы фирмы : учебник для вузов /
Скамай Л. Г., Ковалева А. М., Лanyста М. Г. - М : Инфра-М, 2008. —
2116.
Уткина 3. А. Стратегическое планирование
учебник /
Уткина 3. А. - М .: Экмос, 2008. - 215 б.
104
Мазмуны
1
2
3
4
5
5.1
5.2
5.3
Kipicne......................................................................-...................3
Кудщзп оку нысаныньщ студенттерше арналган силлабус......4
Тэж1рибел1К сабагына арналган эдктемелж нускау................ 18
Пэнд! окуга арналган эдютемелж нускау.................................33
Дэрю материалы........................................................................ 38
Озшдж жумыстарга арналган материалдар..............................76
Дэрютерге дайындалуга арналган тапсырма............................76
Тэж1рнбелж сабактарга дайындалуга арналган тапсырма.......84
Оку материалын езшдж окуга арналган тапсырма................. 88
Корытынды бакылауга арналган сурактар...............................99
Эдебиеттер..............................................................................
А.А. Махамбетова
ФИРМА11ШЛ1К ЖОСПАРЛАУ
Оку - эд1стемелш кешеш
Техникалык редактор Д .Н. Айтжанова
Жауапты хатшы А.Т. Темешова
Басуга 29.04.2010 ж.
Spin Typi Times.
Шийм 29,7 x 4214. Офсетпк кагаз.
Шартты баспа табагы 4,33 Таральшы дана 300
Тапсырыс № 1594
«КЕРЕКУ» Баспасы
С.Торайгыров атындага
Павлодар мемлекетпк университет!
140008, Павлодар к., Ломов к., 64
Курастырушы: А. А. Махамбетова
Экономика жэне менеджмент кафедрасы
Ф и рм аш ш к жоспарлау
Экономика мамандыктарыньщ студенттерше арналган
оку-эдютемелж кешеннщ жинагы
Кафедра мэжшюшде бектлд! 2011 ж. « / / »
Кафедра MeHrepyuiici
№ / / хаттама
^ ^ Кунязова
Каржы-экономикалык
факультетшщ
макулданган
2011 ж. «1£ » 04_______ № ft хаттама
ОЭК терайымы
Р-У
sM L /
оку-эдютемегпк
кенесшде
А. Б. Темиргалиева
КЕЛ1С1ЛД1
v
*
Каржы-экономикалык факультетшщ деканы ///^к т ! Т.Я. Эрназаров
2011 ж. «J6 »
СИ/
CM бел1мшщ н/б
S s <7*
Г. С. Баяхметова 2011
Аудармага жауапты •
М АК ¥ЛД АНД Ы
ОУЖ ж ЭКБ бастыгы
__ Г 7 —
А. А. Махамбетова
/ijS
А. А. Варакута 2011 « J _ » Ж _ ---
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
2 738 Кб
Теги
josparlau, okhu, mamandikhtarinin, keshennin, jinagi, adktemelik, arnalgan, mahambetova, studentterine, firmashilik, khurast, 2095, ekonomika
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа